විකිපීඩියා siwiki https://si.wikipedia.org/wiki/%E0%B6%B8%E0%B7%94%E0%B6%BD%E0%B7%8A_%E0%B6%B4%E0%B7%92%E0%B6%A7%E0%B7%94%E0%B7%80 MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter මාධ්‍යය විශේෂ සාකච්ඡාව පරිශීලක පරිශීලක සාකච්ඡාව විකිපීඩියා විකිපීඩියා සාකච්ඡාව ගොනුව ගොනුව සාකච්ඡාව මාධ්‍යවිකි මාධ්‍යවිකි සාකච්ඡාව සැකිල්ල සැකිලි සාකච්ඡාව උදවු උදවු සාකච්ඡාව ප්‍රවර්ගය ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව ද්වාරය ද්වාරය සාකච්ඡාව MOS MOS talk TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk මහින්ද විද්‍යාලය 0 21336 795780 745522 2026-07-14T10:43:28Z ~2026-39741-42 80001 /* */ 795780 wikitext text/x-wiki {{තොරතුරුකොටුව පාසල1 |name = මහින්ද විද්‍යාලය |image = [[Image:MahindaCollegeLogo.JPG|125px]] |caption = ඛිපපං වායාම පණ්ඩිතෝ භව |founder = කර්නල් [[හෙන්රි ස්ටීල් ඕල්කට්]] |established = ක්‍රි.ව.1892 |type = රජයට පවරාදුන් පාසලකි |principal = ගරු ජනක පේදුරුහේවා මැතිතුමා |grades         = ප්‍රාථමික සිට [[අ.පො.ස. උසස්පෙළ, ශ්‍රී ලංකා|අ.පො.ස. උසස් පෙළ]] දක්වා |staff = 300 |gender = පිරිමි |publication = Sahasa Magazine |colors =<font color=black>'''කළු'''</font> සහ <font color=gold>'''රන්'''</font> {{color box|black}}{{color box|gold}} |city = [[ගාල්ල]] |country = [[ශ්‍රී ලංකාව]] | coordinates = {{Coord|6|03|00.5|N|80|12|55.2|E|display=inline,title}} |website = http://mahindacollege.lk |Students=3800}} '''මහින්ද විද්‍යාලය''' [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[ගාල්ල]] නගරයේ පිහිටා ඇති දිවයිනේ ප්‍රධානතම [[බෞද්ධ]] පාසලකි.<ref>[http://archives.dailynews.lk/2005/06/06/spo03.htm], Daily News Online</ref><ref>[http://www.olcottschoolsuae.org/newslankanunknowworldrecord.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180430194503/http://www.olcottschoolsuae.org/newslankanunknowworldrecord.html|date=2018-04-30}}, Old boys of Olcott schools UAE</ref> අද වන විට මහින්ද විද්‍යාලය ශ්‍රී ලංකාවේ විශිෂ්ඨතම පාසැල් ගොන්නෙහි ප්‍රමුඛ ස්ථානයකට හිමිකම් කියයි. මෙම පාසල බුදු දහම වැළඳගත් [[එක්සත් ජනපදය|ඇමරිකානු‍වකු]] වන කර්නල් [[හෙන්රි ස්ටීල් ඕල්කට්|හෙන්රි ස්ටීල් ඕල්කට්තුමන්ගේ]] ප්‍රධානත්වයෙන් යුතු බෞද්ධ පරම විඥානාර්ථ සමාගම විසින් වර්ෂ 1892 මාර්තු මස 01 වන දින ආරම්භකරන ලදී.<ref>{{cite news|title = Historical Context|publisher = Embassy of Sri Lanka, USA|url = http://www.slembassyusa.org/srilanka_us_relations/historical_context.html|accessdate = 2010-08-15|archive-date = 2008-01-19|archive-url = https://web.archive.org/web/20080119210802/http://www.slembassyusa.org/srilanka_us_relations/historical_context.html|url-status = dead}}</ref> මහින්ද විද්‍යාලය ජාතික පාසලක් වන අතර පිරිමි ළමුන් සඳහා [[ප‍්‍රාථමික අධ්‍යාපනය|ප්‍රාථමික]] හා [[ද්විතීය අධ්‍යාපනය|ද්විතීය]] අංශ දෙකෙන් අධ්‍යාපන කටයුතු මැනවින් පැවැත්වේ. ==ඉතිහාසය== [[File:Mahinda College Olcott Hall.jpg|thumb|left|කර්නල් හෙන්රි ස්ටීල් ඕල්කට්තුමන්ගේ නමින් නම්කර තිබෙන මහින්ද විද්‍යාලයේ ප්‍රධාන ශාලාව]] විවිධ ආගම් සහ දර්ශනවාදයන් හදාරමින් සත්‍ය ගවේෂණයෙහි යෙදෙමින් සිටි ඇමරිකාවේ කර්නල් හෙන්රි ස්ටීල් ඕල්කට්තුමන්ට ක්‍රිස්තියානි පියතුමන්ලාත්, බෞද්ධ හිමිවරුත් අතර ඇතිවුණු [[පානදුරාවාදය|පානදුරාවාදයෙහි]] මුද්‍රණයක් කියවන්නට ලැබීමත් සමග ඔහුගේ සිත බුදුදහම කෙරෙහි යොමු වුණු අතර ලාංකීය බෞද්ධ හිමිවරුන් අතර ඇතිවුණු ලිපි හුවමාරුවකින් අනතුරු ව 1880 මැයි 17 දින [[හෙලේනා බ්ලැවැට්ස්කි|බ්ලැවැට්ස්කි]] මැතිණියද සමග හෙතෙම ලක්දිවට සැපත් විය. ගාල්ලේ විජයානන්ද විහාරස්ථානයේ දී ඔවුහු බුදුදහම වැළඳගත් අතර<ref>{{cite news|last=Oliveira |first=Pedro |title=BIO |publisher=CWL World |url=http://www.cwlworld.info/html/bio.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100604073312/http://www.cwlworld.info/html/bio.html |archivedate=2010-06-04 |df= }}</ref> යටත්විජිත විජිත පාලන සමය තුළ බුදුදහමට ලැබෙමින් තිබුණු ස්ථානය පිළිබද ව කණගාටුවට පත් වූහ. එවකට පැවති [[මිෂනාරි ව්‍යාපාරය|මිෂනාරි]] පාසල් විසින් පාරම්පරික බෞද්ධ සිසුන්ට සිය ආගම පිළිබඳ කිසිදු ඉගැන්වීමක් නොලැබීමෙන් වන අවැඩ තේරුම් ගත් ඔවුහු බෞද්ධ [[පරමවිඥානාර්ථ බෞද්ධ සංගමය|පරම විඥානාර්ථ සමාගම]] බිහිකර විවිධ පෙදෙස්වල බෞද්ධ පාසල් ඇරඹීමට පියවර ගන්නා ලදී. මුලින්ම 1880 සැප්තැම්බර් 15 දින පෙට්ටිගලවත්තේ දී බී.ටී.එස්. ඉංග්‍රීසි පාසල නමින් පාසලක් ඕල්කට්තුමන් විසින් අරඹන ලද නමුත් එය පැවතුනේ කෙටිකලකි. නමුත් පසුව අයර්ලන්ත ජාතික පරමවිඥානාර්ථවාදි පියනමක් වූ බෝල්ස් ඩැලී තුමන් එහි විදුහල්පති ධූරය බාරගැනීමට එකග වීමත් සමග 1892 මාර්තු 1 දින ගාල්ල කොටුවේ පෙඩ්ලර් වීදියේ දී මහින්ද විද්‍යාලය අරඹන ලදී.<ref name="MC">{{cite web|url=http://www.mahindaclub.net/profile.html|title=College Profile|accessdate=2010-08-15|year=2003|publisher=Mahinda Club}}</ref> එය 'මහින්ද' යනුවෙන් නම්කරන ලද්දේ ක්‍රි.පූ 2 වන සියවසේ ඉන්දියාවේ සිට [[මහින්දාගමනය|ශ්‍රී ලංකාවට බුදුදහම රැගෙන]] වැඩම කරන ලද [[මහින්ද තෙරණුවෝ|මිහිදු මහ රහතන් වහන්සේගේ]] උත්තම නාමයෙනි. [[File:DalyBowles 1892-4.jpg|thumb|180px|right|ජෝන් බොල්ස් ඩේල් ඩබ්ලිව්. 1892 දී]] ආචාර්ය ඩැලී මහතා ඉහළ ශික්ෂණයකින් සහ මනා කැපවීමකින් යුතු ව කටයුතු කළ නමුත් ඔහුගේ සේවය පැවතුණේ වසරක් පමණි. ඔහුගේ හැරයාමෙන් අනතුරු ව දශකයක පමණ කාලය තුළ විදුහල්පතිවරු රැසක් ඉතා කෙටිකාල සීමාවන්ට සේවය සපයන ලදී. නමුත් 1903 අගෝස්තු 1 දින [[ෆ්‍රෑන්ක් ලී වුඩ්වර්ඩ්]] මහතා විදුහල්පතිවරයා වශයෙන් පත් ව ඒමත් සමග විදුහලෙහි තත්ත්වය යහපත් අතට හැරෙනු දක්නා ලදී. ඔහු විදුහල්පති ධුරය භාරගත් දිනයේ සිට මහින්ද විද්‍යාලය සෙමෙන් නමුත් හිස ඔසවන්නට විය.<ref name="AB"/> ඔහු වැඩ භාරගැනීමෙන් සිවු මසක් ඇතුළත එනම් 1903 දෙසැම්බර් වනවිට මහින්දයට සිසුන් ඇතුළත් වීමේ සාමාන්‍ය අගය 89 සිට 142 තෙක් වැඩි විය. එම මාසයේ ම සිසුන් කේම්බ්‍රිජ් විභාගයට පෙනී සිටීම ඇරඹුණු අතර 1904 ජුලි මාසයේ දී විදුහලේ සිසුවකු වූ ජී. ඩබ්ලිවු. පෙරේරා විශ්වවිද්‍යාලයට ඇතුළත් වීමට ශිෂ්‍යත්වයක් දිනාගැනීමට සමත් විය. 1905 වනවිට සිසුන් 246ක් එහි ඉගෙනුම ලබමින් සිටියහ. 1904දීත් 1906 දීත් ඕල්කට්තුමන් දෙවතාවක් මහින්දයට සැපත් විය. 1907 වසර මහින්දයට ශෝක වසරක් වූයේ ඕල්කට්තුමන්ගේ අභාවය සිදු වූ නිසාවෙනි. මේ සමය වන විට වුඩ්වර්ඩ් මහතා මහින්ද විද්‍යාලයට වඩාත් යෝග්‍ය භූමිභාගයක් සොයමින් සිටියේ ය. ඒ බව දැනගත් මිනුවන්ගොඩ ඩී. එෆ්. ද සිල්වා මහතා වීරසිරි පවුලේද සහාය ඇති ව දෙවටගවත්ත නම් භුමිය මිලදී ගෙන පරිත්‍යාග කරන ලදී. ඝෝෂාකාරී නාගරික බවින් ඈත් ව පිහිටි එය නිස්කලංක සිත්කලු භූමිභාගයක් විය. මධ්‍යම කදුකරය සිහිගන්වන සිත්ගන්නාසුලු කුඩා කදුගැටයක් වූ එය පාරිසරික සෞන්දර්ය ප්‍රිය කළ වුඩ්වර්ඩ්ගේ සිත දිනාගැනීමට සමත් විය. එහි ඉහළට නැගි විට [[ශ්‍රීපාදස්ථානය|ශ්‍රී පාදය]] දිස්වූයේ බෞද්ධ පාසලකට සුදුසු ම භූමිය එය බව පවසමිනි.<ref name="MC"/> 1908 ජනවාරි මස 15 වන බදාදා දින ප.ව. 2.14ට සුභ මොහොතින් වුඩ්වර්ඩ් මහතා විසින් 'ඕල්කට් ශාලාවට' මුල්ගල තබන ලදී. එම වසරේ ම ජූලි මාසයේ දී සහ ඔක්තෝම්බර් මාසයේ දී එච්. අමරසූරිය, ඊ. එස්. බාලසූරිය සහ ඩී. එන්. වීරතුංග යන මහත්වරුන් විසින් පිළිවෙළින් අමරසූරිය ගොඩනැගිල්ලට සහ මාතර ගොඩනැගිල්ලට මුල්ගල් තබන ලදී. 1912 අගෝස්තු 01 දින නව ගොඩනැගිල්ල උත්සවාකාරයෙන් විවෘත කෙරුණි. අද පවතින තැනට විදුහල ගෙන ඒමත් සමග සිසුන් සංඛ්‍යාව 300 දක්වා වැඩි විය. විදුහලේ 21වැනි සංවත්සරයත් වුඩ්වර්ඩ්තුමන්ගේ සම්ප්‍රාප්තියෙන් 9වන වසරත් සිහිපත් කරමින් පළමු ත්‍යාග ප්‍රදානය 1912 වසරේ පැවැත්විණ. 1917 වසරේ දී ඒ. ඩී. ජයසිංහ මහතා විදුහලට එක් වූ අතර පසුකලෙක විද්‍යාලාධිපති ධූරයටද පත් විය. 1919 දී [[තස්මේනියාව]] බලා ගිය වුඩ්වර්ඩ් නිහඩ ව එහි වාසය කරමින් ඉතිරි වසර 33 ම ලන්ඩනයේ [[පාලි ග්‍රන්ථ සමාගම|පාලි ග්‍රන්ථ සමාගමේ]] පළ කරවනු වස් පාලි [[ත්‍රිපිටකය]] ඉංග්‍රීසියට පරිවර්තනයට කැප වෙමින් ගත කළේ ය. <ref name="AB"/> වුඩ්වර්ඩ්ගේ හැරයාමෙන් පසු ව කාලිදාස් නාග්, එෆ්. ජී. පියර්ස්, ඩබ්ලිවු. ඒ. ටෲප් සහ පී. ආර්. ගුණසේකර යන සාර්ථක විදුහල්පතිවරුන් රැසකගේ සේවය විදුහලට ලැබුණු නමුත් ඔවුන් ගේ සේවා කාලයන් කෙටි කාල පරාසයන්ට සීමා විය. 1932 වසරේ විද්‍යාලාධිපතිත්වයට පත් වූ එඩ්ගාර් ඇල්බට් විජේසූරිය මහතා පළමු ආදි සිසු විදුහල්පතිවරයා වශයෙන් සැලකේ. ඒ මහතා විද්‍යාධිපති ධූරය දැරූ සමය මහින්ද විද්‍යාලයේ ස්වර්ණමය යුගය වශයෙන් හැදින්විය හැකි ය. 1962 දී පාසල් රජයට පවරා ගැනීමත් සමග ඔහු විශ්‍රාම ලැබීය. ඉක්බිති මහින්ද විද්‍යාලය රජයේ සිංහල මාධ්‍ය පාසලක් බවට පත් විය. ==හෙන්රි ස්ටීල් ඕල්කට් == {{ප්‍රධාන ලිපිය|හෙන්රි ස්ටීල් ඕල්කට්}} [[Image:H.S. Olcott-portrait-300.jpg|thumb|180px|right|කර්නල් හෙන්රි ස්ටීල් ඕල්කට්, මහින්ද විද්‍යාලයේ නිර්මාතෘ.]] [[කර්නල් (එක්සත් ජනපද)|කර්නල්]] '''හෙන්රි ස්ටීල් ඕල්කට්''' (2 අගෝස්තු 1832 - 17 පෙබරවාරි 1907) ඇමෙරිකානු හමුදා නිලධාරියෙකු, මාධ්යවේදී, නීතිඥ හා සම-නිර්මාතෘ සහ පරමවිඥානාර්ථ සමිතියේ පළමු සභාපති විය. මහින්ද විද්‍යාලය මෙන්ම ශ්‍රී ලංකාවේ තවත් බොහෝ බෞද්ධ පාසල්ද මහාචාර්ය හෙන්රි ස්ටීල් ඕල්කට් මහතා විසින් ආරම්භ කර ඇත. මෙහි ප්‍රතිපලයක් වශයෙන් බුද්ධාගම පිළිබඳව වැඩි වැඩියෙන් අධ්‍යනය කිරීමටත්, පළමු වරට කොළඹ පරමාණුක සමිතියේ ශාඛාවක් ආරම්භ කිරීමත් කරන ලදී,පසුව මහනුවර සහ ගාල්ල යන ප්‍රදේශවලත් මෙහි ශකාවන් ආරම්භ විය. ඔහුට ඒ සදහා  පූජ්යපාද දොඩන්දූවේ පියරතන තිසා හිමියන්, පූජ්ය [[මිගෙට්ටුවත්තේ ගුණානන්ද හිමි]], පූජ්ය [[හික්කඩුවේ සුමංගල තෙරණුවෝ|හික්කඩුවේ ශ්‍රී සුමංගල නාහිමියන්]], [[වැලිගම සුමංගල හිමි|වැලිගම ශ්‍රී  සුමංගල නාහිමිපාණන්]], පූජ්ය [[වලානේ සිද්ධාර්ථ හිමි|වලානේ ශ්‍රී සිද්ධාර්ථ හිමි]] සහ [[රත්මලානේ ධම්මාලෝක හිමි|රත්මලානේ ධම්මාලෝක ස්වාමීන් වහන්සේ]] ඇතුළු [[අනගාරික ධර්මපාල]], [[වලිසිංහ හරිශ්චන්ද්‍ර|වලිසිංහ හරිස්චන්ද්‍ර]] සහ ශ්‍ර්‍රිමත් [[ඩී.බී. ජයතිලක]] යන අයගේ සහය හිමි විය.   ඕල්කට්ගේ මුලපිරීම සහ මග පෙන්වීම සහිතව, සිංහල බෞද්ධයින්ගේ වැටීම සදහා හේතු වුන ප්‍රදාන සාධකය වූයේ නිසි අධ්‍යාපනයක් නොමැති වීම හා නිසි අධ්‍යාපන පහසුකම් නොමැති වීම වේ. මෙම නිසා ශක්තිමත් බෞද්ධ ආගමික පසුබිමක් ඇති බෞද්ධ පාසල් ආරම්භ කරණ ලදී. මෙම සිද්ධාන්තය යටතේ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ පාසල් ආරම්භ කරන ලදී. ගාල්ලේ මහින්ද විද්‍යාලය, මහනුවර [[ධර්මරාජ විද්‍යාලය, මහනුවර|ධර්මරාජ විද්‍යාලය]], කොළඹ [[ආනන්ද විද්‍යාලය]] සහ කුරුණෑගල [[මලියදේව විද්‍යාලය]] යන පාසල් ආරම්භ විය. == ෆ්රෑන්ක් ලී වුඩ්වඩ් == [[Image:FL woodward.jpg|thumb|right|ෆ්‍රෑන්ක් ලී වුඩ්වර්ඩ්, 1903 සිට 1919 තෙක් මහින්ද විද්‍යාලයේ විදුහල්පති ධුරය දැරීය.]] [[ශ්‍රීමත්]] '''ෆ්රෑන්ක් ලී වුඩ්වඩ්''' (1871-1952) උපත ලැබුවේ [[එංගලන්තය|එංගලන්තයේ]] නෝර්ෆොල්ක් ප්‍රාන්තයේ Saham Tony නමින් හදුන්වන ගම්මානයේය. සම්ප්‍රදායික ඉංග්‍රීසි පාසලකට ගිය ඔහු එහි විචිත්‍රවත් ළමයෙකුද විය. ඔහු කේම්බ්‍රිජ් වෙත{{Vague|කේම්බ්‍රිජ් හි කුමකටද?}} ශිෂ්‍යත්වයක් දිනා ගත් අතර, පසුව ඔහු ගුරුවරයකු ලෙස එහි සේවයට බැදුණි. ලන්ඩන් පරමවිඥානාර්ථ සමිතියට බැඳුණු ඔහු එමගින් හෙන්රි ස්ටීල් ඕල්කට්ගේ මිතුරෙකු බවට පත්විය. හෙන්රි ස්ටීල් ඕල්කට් විසින් ඔහු වෙත මහින්ද විද්‍යාලයේ විදුහල්පති දුරය පිරිනමන ලදී ඔහු විසින් 1903 සිට වසර 7 කට අසන්න කාලයක් විදුහල්පති ලෙස කටයුතු කරන ලදී. මහින්ද විද්‍යාලයේ වුඩ්වඩ්ගේ කාර්යය වූයේ [[ඉංග්‍රීසි භාෂාව|ඉංග්‍රීසි]], [[ලතින් භාෂාව|ලතින්]], [[පාලි]], බුදුදහම සහ කලාව යන පන්තිවල පන්ති පැවැත්වීමයි. පාසලේ විදුහල්පති තනතුරට සම්බන්ධ පරිපාලන කටයුතු වලට අමතරව. මුඩාලියර් ගුණරත්න, මුහන්දිරම් තෝමස් අමරසූරිය, මුහන්දිරම් වික්‍රමසිංහ මගින් මහින්ද විද්‍යාලය මේ වන විට පවතින ස්ථානයට ගෙන ඒමට කටයුතු කරන ලදී. ඔහු විසින් එහි ගොඩනැඟිලි නිර්මාණ ශිල්පියා සහ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පියා, පෞද්ගලිකව අධීක්ෂණය කරන ලද අතර, බොහෝ විට ඔහු ඔවුන් සමක එකට වැඩකටයුතු කරන ලදී. ඔහු විසින් මහින්ද විද්‍යාලය සදහා ආත්මයක් - ඔහු විසින් එහි වෙනම සම්ප්‍රදායක් ද ඇති කරන ලදී. මෙම කාර්යන් විසින් ප්‍රයෝගිකව එම කටයුතු සිදු කිරීම මගිනි. වුඩ්වර්ඩ් මහතා විසින් ඔහුගේ විශ්‍රාම කාලය ටස්මෙනියවේ පිහිටි රෝවෙල්ල ගම්මානයේ පාලි භාෂාවෙන් ලියන ලද බෞද්ධ ධර්ම ග්‍රන්ථ ඉංග්‍රීසි බසට හැරවීම කරන ලදී. == වර්තමානය == අද දවසේ මහින්ද විද්‍යාලයේ එක වසර සිට 13 වසර දක්වා සිසුන් 3,750 කට අධික සංඛ්‍යාවක් ඉගෙනුම ලබති.<ref name="SP">{{cite web|url=http://www.mahindacollege.lk/Subs/sch_pro.htm|title=School Profile|accessdate=2010-08-15|publisher=Mahinda College}}</ref> ප්‍රාථමික, කණිෂ්ඨ, ද්වීතියික, ජෙෂ්ට ද්විතියික හා අද්‍යන කේෂ්ත්රයන් කාණ්ඩ 5 කට බෙදා ඇත. වත්මන් විදුහල්පතිවරයා වන අතුල විජේවර්ධන මහතා 2021 සිට එම ධූරයේ කටයුතු කරයි. BA, ශික්ෂණ විද්‍යාපීට ඩිප්ලෝමා (විද්‍යාව), පරිගණක විද්‍යාව, SLEAS විශ්ව විද්‍යාල ගුරුමණ්ඩලයක් <ref name="SP"/> සහ 30 දෙනෙකුට ආසන්න අනධ්‍යයන කාර්ය මණ්ඩලයක්ද එහි සේවය කරති. == පාසල් ගීතය == <blockquote>''සිරි ලංක දක්ෂිණා දිශා රමා - මහින්දපේ මෙ විදුහලේ //'' ''වඩමු බෝ උපා වහා පඩිදනෝ වෙමු සැමා // - කළු රන් වන මෙන් සුදිලෙවා //'' ''මෙලක මාතගේ, පුතුනි ධිරවූ - මුනිදු සාසනේ, රකිමු දැසසේ,'' ''නගමු පා තුගු, සිහල ලේ වඩා - සිහලුනේ බෝ සමගිනේ //'' ''මේ මහින්ද ශාස්ත්‍ර ශාලා කිර්තියෙනි වැජබේවා //'' ''<br /> සොදසේ නෙ සත් උගන්වන ගුරූන්'' ''වෙතා නිතී බැති වෙමු //'' ''නොමද සැමදා මෙහි බැති සිති නිතී රදා //'' ''සලකමු බෝ ගැති වෙමු //'' ''මෙලක මාතගේ පුතුනි ධිරවූ'' ''මුනිදු සාසනේ රකිමු දැසසේ'' ''නගමු පා තුගු සිහල ලේ වඩා'' ''සිහලුනේ බෝ සමගිනේ //'' ''ලෝ පහළ කිර්තියෙහි'' ''වේ ජයමෑ දින දිනා'' ''මේ මහින්ද ශාස්ත්‍ර ශාලා'' ''කිර්තියෙනි වැජබේවා.''</blockquote> ==විදුහල්පතිවරු== ක්‍රි.ව.1892 මහින්ද විද්‍යාලය ආරම්භවූ වර්ෂය පටන් වර්තමානය දක්වා විද්‍යාලීය විදුහල්පති ධූරය දරන ලද විදුහල්පතිවරුන්ගේ නාම ලේඛනය අනු පිළිවෙලින්, {{columns-list|colwidth=30em| * 1892-1893 : Dr. Bowles Daley * 1894 : Lovegrove * 1895-1896 : O.A. Jayasekara (Acting) * 1897-1898 : M. Balasubramaniya Mudlier * 1898 : Gordon Douglas * 1899 : O.A. Jayasekara (Acting) * 1900 : M.J. Fernando * 1901 : O.A Jayasekara * 1902 : McDougal * 1903-1919 : F. L. Woodward * 1919-1920 : Kalidas Nag * 1920 : S de S Jayarathna (Acting) * 1921-1923 : F. G. Pearce * 1923-1926 : W.A. Troup * 1926-1932 : P.R.Gunasekara * 1932-1962 : E.A.Wijesuriya * 1962-1974 : J.H. Gunasekara * 1974-1975 : C.K Waidyarathnae (Acting) * 1975-1978 : B.K Silva * 1978-1983 : W.A.D.S. Gunathilake * 1983-1987 : C.K Waidyarathnae * 1987-1991 : D.D. Jayasundara * 1992-1994 : M.Wickramasinha * 1994-1996 : D.C.N. de Silva * 1996-2004 : D.K. Athukorala * 2004-2007 : K.A.Susil Premanath * 2007-2008 : L.C.Karunasena (Acting) * 2008-2011 : R.M.Werahera * 2011-2012 : M.A. Jinadasa (Acting) * 2012-2014 : W.M.Wasantha Siriwardhane * 2014-2021 : P.M.G. Gamini Jayawardhane *2021-2023 : Athula Wejewardana *2023 to present : R. S. N. Maddumahewage ==ආදරවන්තයන්ගේ සටන== {{Main|ආදරවන්තයින්ගේ සටන}} {{update|section|inaccurate=y|date=October 2017}} [[Image:Flags of Mahinda College.jpg|thumb|right| 103වැනි ආදරණීයයන්ගේ සටනේ දී මහින්දීයයන්ගේ ධජ]] ගාල්ලේ මහින්ද විද්‍යාලය සහ [[රිච්මන්ඩ් විද්‍යාලය]] අතර වාර්ෂික ව පැවැත්වෙන මහා ක්‍රිකට් තරගය ''ආදරණීයයන්ගේ සටන'' යනුවෙන් හැදින්වෙයි. එම තරගය මුල්වරට පවත්වන ලද්දේ ජේම්ස් හෝර්න් පියතුමන් රිච්මන්ඩ් විද්‍යාලයෙහිත්, ෆ්‍රෑන්ක් ලී වුඩ්වර්ඩ් මහතා මහින්ද විද්‍යාලයෙහිත් විද්‍යාලධිපතිවරුන් ව සිටිය දී ය. මේ දක්වා පවත්වා ඇති මහින්ද-රිච්මන්ඩ් ක්‍රිකට් තරගවලින් මහින්ද විද්‍යාලය තරග 23ක්ද රිච්මන්ඩ් විද්‍යාලය තරග 24 ක්ද ජයග්‍රහණය කර තිබේ.<ref>{{cite web|last= Mahadura|first=Gamini|url=http://sundaytimes.lk/100314/Sports/spt11.html|title=Richmond looks to break Mahinda stranglehold |publisher= The Sunday Times|date= March 14, 2010|accessdate=August 16, 2010}}</ref> 1978 වසරෙන් පසු ප්‍රථම වතාවට එතෙක් ජය-පරාජයකින් තොර ව අවසන් වෙමින් පැවති මහින්ද රිච්මන්ඩ් ක්‍රිකට් තරගය 2008 වසරේ දී මහින්දය විසින් ජයග්‍රහණය කරන ලදී.<ref>{{cite web|url=http://thepapare.com/index.php/sports/cricket/189-southern-sri-lanka-awaits-action-at-106th-lovers-quarrel|last=Tissera |first=Charit|title=Southern Sri Lanka awaits action at 106th Lover’s Quarrel|publisher= ThePapare|date= 24 March 2011|accessdate=24 September 2011}}</ref> ==මේවාද බලන්න== * [[ශ්‍රී ලංකාවේ අධ්‍යාපනය]] * [[ශ්‍රී ලංකාවේ ජාතික පාසල් ලැයිස්තුව]] * [[මහින්ද තෙරණුවෝ]] ==ආශ්‍රිත නාමාවලිය== {{reflist}} ==අඩවියෙන් බැහැර පිටු== *[http://www.mahindacollege.lk/ මහින්ද විදුහලේ නිළ වෙබ් අඩවිය] *[http://www.facebook.com/massmediamcg/ මිහිඳු ජනමාධ්‍ය කවය] <!--Categories--> [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පාසල්]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ රජයේ පාසල්]] [[ප්‍රවර්ගය:රජයට පවරාදුන් පාසල් - ශ්‍රී ලංකා]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පිහිටි පාසල්]] [[ප්‍රවර්ගය:ජාතික පාසල් - ශ්‍රී ලංකා]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ අධ්‍යාපන ආයතන]] [[ප්‍රවර්ගය:බෞද්ධ පාසල් - ශ්‍රී ලංකා]] [[ප්‍රවර්ගය:රජයට පවරාදුන් පරමවිඥානාර්ථ පාසල්]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ දකුණු පලාතේ පාසල්]] [[ප්‍රවර්ගය:ගාල්ල දිස්ත්‍රික්කයේ පාසල්]] <!--Interwiki--> 5yq7kz4dp6g3q3k8pt23ch3jxmvd781 කුමාර් සංගක්කාර 0 24091 795756 795635 2026-07-14T01:14:20Z InternetArchiveBot 63598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 795756 wikitext text/x-wiki {{තොරතුරුකොටුව ක්‍රිකට්ක්‍රීඩකයා චරිතාපදානය | playername = කුමාර් සංගක්කාර | country = ශ්‍රී ලංකාව | country_adj = ශ්‍රී ලංකා | fullname = කුමාර් චොක්ශානද සංගක්කාර | image = Kumar Sangakkara bat in hand.JPG | caption = | nickname = සංගා {{!}} GOAT of Cricket (GOAT යනු Greatest Of All Time එනම් සදාකාලිකවම ශ්‍රේෂ්ඨ) | living = true | dayofbirth = 27 | monthofbirth = 10 | yearofbirth = 1977 | placeofbirth = [[මාතලේ]] | countryofbirth = [[ශ්‍රී ලංකාව]] | height= මීටර් 1.78 | batting = වමත් | bowling = දකුණත් [[පිට දඟ|පා දඟ]] | role = [[කඩුළු රකින්නා]], පිතිකරු | international = true | testdebutdate =ජූලි 20 | testdebutyear = 2000 | testdebutagainst = දකුණු අප්‍රිකාව | testcap = 84 | lasttestdate = ජනවාරි 3-7 | lasttestyear = 2015 | lasttestagainst = නවසීලන්තය | odidebutdate = ජූලි 5 | odidebutyear = 2000 | odidebutagainst = පකිස්ථානය | odicap = 93 | lastodidate = මාර්තු 18 | lastodiyear = 2015 | lastodiagainst = දකුණු අප්‍රිකාව | odishirt = 11 | club1 = [[නොන්ඩෙස්ක්‍රිප්ට්ස් ක්‍රිකට් ක්‍රීඩා සංගමය|එන්සීසී]] | year1 = 1997–වර්තමානය | club2 = [[කිංග්ස් XI පංජාබ්]] | year2 = 2008–2010 | club3 = [[වොර්වික්ෂයර් ප්‍රාන්ත ක්‍රිකට් ක්‍රීඩා සංගමය|වෝර්වික්ෂයර්]] | year3 = 2007 | club4 = [[ඩෙකෑන් චාර්ජර්ස්]] | year4 = 2011 | club5 = [[සරේ ප්‍රාන්ත පිළ]] | year5 = 2015–වර්තමානය | columns = 4 | column1 = [[ටෙස්ට් ක්‍රිකට්|ටෙස්ට්]] තරග | matches1 = 130 | runs1 = 12,203 | bat avg1 = 58.66 | 100s/50s1 = 38/51 | top score1 = 319 | deliveries1 = 84 | wickets1 = 0 | bowl avg1 = – | fivefor1 = – | tenfor1 = – | best bowling1 = – | catches/stumpings1 = 178/20 | column2 = [[එක් දින ජාත්‍යන්තරය|එදිජා]] | matches2 = 404 | runs2 = 14,234 | bat avg2 = 41.98 | 100s/50s2 = 25/93 | top score2 = 169 | deliveries2 = – | wickets2 = – | bowl avg2 = – | fivefor2 = – | tenfor2 = – | best bowling2 = – | catches/stumpings2 = 402/99 | column3 = [[පළමු-පෙල ක්‍රිකට්|පපෙ]] | matches3 = 230 | runs3 = 17,829 | bat avg3 = 51.07 | 100s/50s3 = 52/76 | top score3 = 319 | deliveries3 = 246 | wickets3 = 1 | bowl avg3 = 150.00 | fivefor3 = 0 | tenfor3 = 0 | best bowling3 = 1/13 | catches/stumpings3 = 347/33 | column4 = [[ලැයිස්තු ඒ ක්‍රිකට්|ලැඒ]] | matches4 = 504 | runs4 = 18,141 | bat avg4 = 42.68 | 100s/50s4 = 34/114 | top score4 = 169 | deliveries4 = – | wickets4 = – | bowl avg4 = – | fivefor4 = – | tenfor4 = – | best bowling4 = – | catches/stumpings4 = 506/124 | date = 11 ජුනි | year = 2015 | source = http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/50710.html ඊඑස්පීඑන්ක්‍රික්ඉන්ෆෝ |Caption=කුමාර් සංගක්කාර වර්ෂ 2012දී ICC සම්මාන උළෙලේදී වසරේ ක්‍රිකට් ක්‍රීඩකයා, වසරේ ටෙස්ට් ක්‍රිකට් ක්‍රීඩකයා සහ ලොව ජනප්‍රියම ක්‍රිකට් ක්‍රීඩකයා යන සම්මාන ත්‍රිත්වයෙන් පිදුම් ලැබූ අවස්තාව.}} '''[[කුමාර්]] සංගක්කාර''' (උපත 27 ඔක්තෝම්බර් 1977, [[මාතලේ]], ශ්‍රී ලංකාව) යනු [[ශ්‍රී ලංකා ජාතික ක්‍රිකට් කණ්ඩායම]]හි සාමාජිකයෙක් මෙන්ම හිටපු නායකයාද වේ. ඔහු මුල් පෙළ වමත් පිතිකරුවෙකි. ඔහු කඩුළු රකින්නා හා මුල් පෙළ පිතිකරුවෙක් ලෙස ක්‍රීඩා කිරීමට පුරුදුව සිටියත්, ටෙස්ට් ක්‍රීඩාවේ කඩුළු රැකීමෙන් ඉවත්වීමත් සමගම ඔහුගේ පිතිකරණයේ සැලකිය යුතු වෙනසක් ඇති විය. ඔහුගේ ක්‍රීඩා දිවියේ අවස්ථා කීපයකදිම ලොව අංක 1 ටෙස්ට් පිතිකරු බවට පත් වීමට ඔහුට හැකි විය.<ref>http://www.espncricinfo.com/ci-icc/content/story/489668.html</ref> ලෝක කුසලානයේදි ඉන්දියාවට එරෙහිව ලද පරාජයත් සමගම ඔහු නායකත්වයෙන් ඉවත් විය. ඩොනල්ඩ් බ්‍රැඩ්මන් ට(12) පසුව ලොව වැඩිම ටෙස්ට් ද්විතව ශතක ගණනක් රැස්කර ඇත්තේ සංගක්කාර (11) වේ. ඔහු සිය 11වන ටෙස්ට් ද්විත්ව ශතකය 2015 ජනවාරි 4 දින නවසීලන්තයෙ වෙලින්ටන් හිදී [[නවසීලන්ත ජාතික ක්‍රිකට් කණ්ඩායම|නවසීලන්තයට]] ඒරෙහිව ලබාගන්නා ලදී.<ref>http://uk.eurosport.yahoo.com/22102011/63/sangakkara-hits-double-century.html</ref> ==මුල් කාලය== කුමාරි වෙදආරච්චි චොක්ශන්ද්‍රා මුදලිගේ සහ චොක්ශාන්ද වෙදාඅරච්චි සංගක්කාරට දාව 1977දී [[මාතලේ]] දී කුමාර සංගක්කාර උපත ලබන ලදි. සංගක්කාර ඔහුගේ මූලික හා ද්වීතීක අධ්‍යාපනය ලැබුවේ [[නුවර]] නගරයේ තිබෙන ප්‍රමුඛතම පාසලක් මෙන්ම ජාත්‍යන්තර ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාංගනයක් (අස්ගිරිය ක්‍රීඩාංගණය) හිමි ලෝකයේ එකම පාසල වන ත්‍රිත්ව විද්‍යාලයෙනි. වරක් ඔහු වසරේ විශිෂ්ඨම ශිෂ්‍යයාට පිරිනමන The Ryde Gold Medal සම්මානයෙන්ද පිදුම් ලැබීය.<ref name=teacher/> 1996 වසරේ පාසලේ ප්‍රධාන ශිෂ්‍ය නායක දූරය දැරීමටද ඔහුට හැකි විය. සංගක්කාර පාසල් සමයේදී ක්‍රිකට් හා ටෙනිස් ක්‍රීඩා සඳහා විශේෂ දක්ෂතාවක් පෙන්වූ අතර ඒ හේතුවෙන් වරක් පාසලේ එවකට විදුහල්පතිව සිටි ලෙනාඩ් ද අල්විස් මහතා විසින් සංගක්කාරගේ මවට ඔහුව ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාවෙන්ම ඉහලට යවන ලෙසද ඉල්ලීමක්ද කොට ඇත.<ref name=teacher>[http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 Cricket world.com | ''Principal Delighted With Former Student Sangakkara''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} retrieved 3 March 2008 {{Wayback | url=http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} <!-- Bot retrieved archive --> | date=20071202092104}</ref> මොහු පිලිබඳ අමුතුවෙන් සඳහන් කිරීම අනවශ්‍යය.මේ වන විට ලොව හොදම පිතිකරුවන් අතරින් පෙරමුණ ගෙන සිටී.2015 ලෝක කුසලානයේදී තරග හතරකදී පිට පිට ශතක 4 ක් වාර්තා කරමින් , ක්‍රිකට් වාර්තා පොත මෙතෙක් සටහන් නොවූ කඩ ඉමක් කරා ගෙනයාමට සමත්ව සිටී . == ආශ්‍රිත== මොහු පිලිබඳ අමුතුවෙන් සඳහන් කිරීම අනවශ්‍යය.මේ වන විට ලොව හොදම පිතිකරුවන් අතරින් පෙරමුණ ගෙන කුසලානයේදී තරග හතරකදී පිට පිට ශතක 4 ක් වාර්තා කරමින් , ක්‍රිකට් වාර්තා පොත මෙතෙක් සටහන් නොවූ කඩ ඉමක් කරා ගෙනයාමට සමත්ව සිටී . 882aufxjrnpfy0casztxph1qfdeqlow විද්‍යුත් මුදල් 0 26484 795773 752809 2026-07-14T07:07:54Z InternetArchiveBot 63598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 795773 wikitext text/x-wiki E-Money යනුවෙන් අදහස් වනුයේ [[අන්තර්ජාලය]] හරහා ගනුදෙනු කරන [[මුදල්]] සඳහා යෙදුමයි. විද්යුත් මුදල් පහත කොටස් වලින් සමන්විත වේ. * ඍජු බැර පැවරුම් (Direct Credit Transfer) * ඍජු හර පැවරුම් (Direct Debit Transfer) * ණය කාඩ්පත් (Credit Card) * හර පත (Debit Card) === පෙර ගෙවූ කාඩ්පත් (Pre Paid Card) === [[ප්‍රවර්ගය:අන්තර්ජාලය]] [[ප්‍රවර්ගය:E money]] {{stub}} අන්තර්ජාලය උපයෝගී කැරගෙන මුදල් උපයීමද Internet Money ,Electronic money ලෙසද හදුන්වයි.ලෝකයේ වැඩිම අදායම් ලබන පුද්ගලයන් මෙම අන්තර්ජාලය භාවිතා කරමින් ඔව්න්ගේ ව්‍යාපාර වැඩි දියුණු කරගත්තෝ වෙති .ලෝකයේ අංක එකේ ධනවතා වන බිල් ගටෙස් තමාගේ අදායමෙන් විශාල ප්‍රමාණයක් මෙම අන්තර්ජාල ,පරිගණක සමග බැදී පවතී. ලංකාවේ ද බොහෝදෙනෙක් අන්තර්ජාලය උපයෝගී කරගනිමින් මුදල් උපයිම සිදු කරනු ලබයි . *<big>Fiverr.com</big> මෙහිදී තමාගේ ඇති විවිධ කුසලතාවන් ප්‍රයෝජනයට ගනිමින් මුදල් ඉපයීම සිදුකළ හැකිය.උදාහරණ ලෙස ඔබට Photo Editing,Writing,Video Editing ආදී වූ විවිධ සේවා ලබා දී ඒ වෙනුවෙන් මුදල් ඉපයීම කළ හැකි වේ. *[http://www.youtube.com/ <big>Youtube.com</big>] *<big>Forex Trading</big> මෙය කොටස් වෙළඳපොළ වැනි ස්ථානයක් ලෙස හැදින්වීම නිවැරදිය.වර්ථමානයේ බොහෝ බැංකුවල ප්‍රධාන ආදායම් මාර්ගයකි.අසීමිත ලෙස මුදල් ඉපයීම කළ හැකිය.නමුත් මෙහි අවධානමක්ද ඇති බව කිව යුතුය.Forex Trading ඉගෙනගැනීමට http://www.lakforex.com http://www.sumuforex.com/ * <big>Binary Options Trading</big> Binary options trading කියන්නේ අපිට ඉක්මනින් මුදල් උපයන්න පුළුවන් අවස්ථාවක්.මේකෙ Theary එක නං හරිම සරලයි.හැබැයි හොඳ Practice එකක් තිබිය යුතුයි.හොඳ Binary options trader කෙනෙක්ට 10$ කින් පටන් ගත්තත් අසීමිත ලෙස මුදල් උපයන්න පුළුවන්.මේක ගැන හොඳ අවබෝධයක් තියෙන කෙනෙක්ට මේකෙන් සුපිරියටම සල්ලි හොයන්න පුළුවන්. මේක ගැන එච්චර හොඳ අවබෝධයක් නැති කෙනෙක්ට  මේකෙන් සුපිරියටම සල්ලි නැති කරගන්නත් පුළුවන්. Binary options trading ඉගෙනගන්න http://www.sarusara.com/binary-options-sinhala/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170327092651/http://www.sarusara.com/binary-options-sinhala/ |date=2017-03-27 }} ඉහත දැක්වෙන්නේ ඔව්න් භාවිතා කරන විශ්වාසවන්ත වෙබ් අඩවි ඉන් කිහිපයකි . අන්තර්ජාලය හරහා මුදල් උපයිමේදී බොහෝ නවකයන් විවිධ ව්‍යාජ වෙබ් අඩවි වියාජ පුද්ගලයන්ට රැවටීමට ලක්වීම සිදුවේ.මෙවන් වියාජ පුද්ගලයන්ගේ ග්‍රහණයට හසු නොවී බුදිමත්ව අන්තර්ජාලය පරිහරණය කිරීම පරිශීලකයාගේ වගකීමකි. සාමන්යෙන් ලංකාවේ පුද්ගලයකු $300ක් පමණ උපයිමක් මාසිකව කරනවානම් බොහෝ දුරට ඔහු ඉන් සැහීමකට පත්වීම සිදුවේ. නමුත් ලෝකයේ අනෙක් රටවල අන්තර්ජාල හරහා මුදල් උපයන්න්න්ගේ මාසික අදායම $10,000 වත් වෙනවනම් පමණක් ඔව්න් සැහීමකට පත් වේ. එඅ නිසා ඔබත් අන්තර්ජාලයෙන් මුදල් උපයන්න හිතනවානම් ඔබගේ මාසික ආදායමේ ඉලක්කය අඩුම $5000ක් වත් තියාගන්න . ඔබට ලංකාවේ මෙන්ම ලෝකයේ වේගයෙන් ජනප්‍රිය වේගන යන අන්තර්ජාල මුදල් උපැයීමේ ක්‍රමයක් වන forex Trading පිලිබදව sinhala බසින්ම ඉගනගන්න අවශ්‍යනම් [http://www.sumuforex.com/p/what-is-forex_8782.html Sinhala forex Education] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160116045739/http://www.sumuforex.com/p/what-is-forex_8782.html |date=2016-01-16 }} වෙත යොමුවන්න . ndk1yd7h9smdkzwiqubmqqnps9nx7kl මලීෂ වගන්තිය 0 32262 795771 795645 2026-07-14T05:10:00Z InternetArchiveBot 63598 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 795771 wikitext text/x-wiki {{autobiography|date=සැප්තැම්බර් 2011}} <!-- Please do not remove or change this AfD message until the issue is settled --> <!-- The nomination page for this article already existed when this tag was added. If this was because the article had been nominated for deletion before, and you wish to renominate it, please replace "page=මලීෂ පැතුම් වීරමන්ත්‍රී Maleesha Weeramanthri" with "page=මලීෂ පැතුම් වීරමන්ත්‍රී Maleesha Weeramanthri (2nd nomination)" below before proceeding with the nomination. -->{{AfDM|page=මලීෂ පැතුම් වීරමන්ත්‍රී Maleesha Weeramanthri|year=2011|month=සැප්තැම්බර්|day=1|substed=yes|help=off}} <!-- For administrator use only: {{Old AfD multi|page=මලීෂ පැතුම් වීරමන්ත්‍රී Maleesha Weeramanthri|date=1 සැප්තැම්බර් 2011|result='''keep'''}} --> <!-- End of AfD message, feel free to edit beyond this point --> '''තද පැහැති අකුරු පෙළ'''==රෙවෝ පැතුම් වීරමන්ත්‍රී Revo Pathum Weeramanthri== [[ගොනුව:උදාහරණ.jpg]] '''කෙට් චිත්‍රපට නිර්මාණකරැවෙක්'''<nowiki> වශයෙන් ජංගම දුරකථනය භාවිතා කරමින් විකල්ප සිනමා මාධ්‍ය තුළින් කේෂ්ත්‍රයට පිවිසුනු අයෙකි. 2008 වසරේ ශ්‍රී ලංකාවේ පැවැත් වූ Digital Stories - 2008 තරගයේ අවසන් වටයේ හොදම නිර්මාණ අතරට නිර්මාණ දෙකක් ජයහණය කරන අතර {{</nowiki>http://www.adicsrilanka.org/Digital_stories_2011_Home.html}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<nowiki/>} 2009 වසරේ ජාත්‍යන්තර බෞද්ධ කෙටි චිත්‍රපට උළලේ දෙවන ස්ථානය හා විශිෂ්ටතා සම්මාන {{http://www.lightofasiafoundation.com/index.php/light-of-asia-projects/buddhist-film-festival}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<nowiki/>}හිමිකර ගනියි. 2011 වසරේද පළමු ස්ථානය හා විශිෂ්ටතා සම්මානයක් දිනාගැනීමට හැකිවිය[Light of Asia foundation |http://ylanka.com/lightofasia/wesak.php]ආසියාලෝකය{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} පදනම- ජාතික චිත්‍රරපට සංස්ථාව හා බීඑම්අයිසීඑච් යන ආයතන තරග සංවිධානය කෙරින. 2013 වසරේද ජාතික චිත්‍රපට සංස්ථාවේ වාර්ෂික කෙටි චිත්‍රපට තරගයේද ඔහුගේ ‘‘කවුද?“ කෙටි චිත්‍රපටයට ජයග්‍රහණයක් හිමි විය. o5nf4dkqthaimjfa62t7h2rkt14jhjn මුල්ලේරියා සංග්‍රාමය 0 40411 795776 771405 2026-07-14T09:29:37Z ~2026-39689-08 80000 /* කඩුවෙල රන්කඩු පත්තිනි දේවාලය */ 795776 wikitext text/x-wiki [[File:ටිකිරි කුමාරයා.jpg|thumb|ටිකිරි කුමාරයා]] ශ්‍රී ලාංකික ඉතිහාසයේ ජනතාව තොලග රැව්දුන් කවියකි. එහි එක් පදයකින් කියවුණේ ‘මුල්ලේරියා වෙලේ වතුර ලෙයට හැරවුණා‘ යනුවෙනි. මේ 1562 දී කෝට්ටේ රාජධානිය වෙනුවෙන් සීතාවක ආක්‍රමණය කිරීමට පැමිණි පෘතුගීසි හමුදා සහ [[පළමුවන රාජසිංහ රජ | ටිකිරි බණ්ඩාර කුමාරයා]] හෙවත් මායාදුන්නේ රජුගේ පුත් ටිකිරි බණ්ඩාර කුමරුගේ නායකත්වයෙන් යුත් සීතාවක හමුදාව අතරය. පෘතුගීසි හමුදාව මෙසේ සීතාවක නම් උප රාජධානිය ආක්‍රමණය කිරීමට පැමිණියේ කෝට්ටේ හෙවත් ප්‍රධාන රාජධානියේ එවක නීත්‍යනුකූල රජු වූ දොන් ජුවාන් ධර්මපාල රජතුමාගේ නියමය පරිදි එසේ කරන්නේය යැයි ප්‍රකාශ කරමිනි මෙම ඓතිහාසික සංග්‍රාමයේදී ටිකිරි කුමරුගේ හමුදා අතින් පෘතුගීසි හමුදා සමූල ඝාතනය වූ අතර එම ගැටුමෙන් මුල්ලේරියා වෙල්යායෙහි වතුර ලේ පැහැයට හැරුණු බව ජනප්‍රවාදයේ කියැවෙයි. :කටේ කිරි සුවඳ යන්නට පවා බැරිවුණා :යුදට උපන් කුමරිදු යයි නමක් ඇතිවුණා :මුලෙරියා වෙලේ වතුර ලෙයට හැරවුණා :ටිකිරි කුමරු රාජසිංහ නමින් රජවුණා ==ඓතිහාසික පසුබිම== 1562 වර්ෂය වන විට පරංගි නොහොත් පෘතිගීසි ජාතිකයන් කොලොම්තොට එනම් කොළඹ කොටුව ආශ්‍රිතව බලකොටු බැඳගැනීම මහත් තර්ජනයක්ව තිබුණි. මේ වන විට ජයවර්ධනපුර කෝට්ටේ රාජධානියේ රාජ්‍ය හෙබවූ බුවනෙකබාහුගේ රජුගේ මුණුබුරු දොන් ජුවන් ධර්මපාල නොහොත් දොම් ජුවම් ධර්මපාල පෙරිය බණ්ඩාර ඔහුගේ ‍දෙමව්පියන් වූයේ වීදිය බණ්ඩාර හා සමුදදේවී ය. මෙකල සීතාවක රාජ්‍යත්වය දැරූයේ බුවනෙකබාහු රජුගේ මළණුවන් වූ මායාදුන්නේ රජතුමා වූ අතර සුප්‍රසිද්ධ ටිකිරි කුමාරයා යනු ඔහුගේ පුතණුවන් ය. කෙසේ වෙතත් කාලයක් තිස්සේ කොට්ටේ රාජ්‍ය හා සීතාවක රාජ්‍ය අතර යුධ ගැටුම් ඇතිවිය. මේ අතර සීතාවක රාජධානිය මෙකල ප්‍රභලතම රාජධාණිය වූ අතර එයට මූලිකම සාධකය වූයේ 12 වැනි වියේ සිටම යුද බිමේ මහා දස්කම් පෑ ටිකිරි කුමරුය. අති දක්ෂ අශ්වාරෝහකයෙකුවූ ටිකිරි කුමරු කුඩා කල සිටම අංගම් ශාස්ත්‍රයේ ප්‍රවීණයෙක් ලෙස ප්‍රකට ය. ==මුල්ලේරියා සටනේ මූලාරම්භය== අතිශය ප්‍රභල ටිකිරි කුමරු ප්‍රමුඛ සීතාවක රාජධානිය කොට්ටේ ධර්මපාල රජුට මෙන්ම (පෘතුගීසි) හමුදාවටද බරපතල තර්ජනයක්ව පැවති මෙම යුගයේ කෝට්ටේ ධර්මපාල රජු හා ප්‍රතිකාල් හමුදා නායකයෝ සීතාවකට එරෙහිව යුධ පිඹුරුපත් සකසන්නට විය. මෙහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, කෝට්ටේ හමුදාව හා පරංගි හමුදාව එක්ව 1562 වර්ෂයේදී සීතාව රාජධානිය ආක්‍රමණය කිරීමට සේනාව මෙහෙයවූ අතර පළමුව මුල්ලේරියාවේ අඹතලේ කඳවුරට පහර දෙන අදහසින් හේවාගත වෙල කඳවුරු ලා ගත් හ. මෙම ස්ථානය වර්තමාන අඹතලේ මංසන්ධියේ සි පරණ පාරේ රණබිම මාවත ආසන්නයේ පැවත් බව සැලකේ. එම නිසාවෙන්ම මෙම භූමිය හේවාගත වෙල නමින් ප්‍රකට වී ඇත. දක්ෂ අශ්වාරෝහකයෙකු මෙන්ම අංගම් සටනේ ප්‍රවීණයෙකු වූ ඒකනායක මුදලි මෙකල සීතාවක රාජකීය හමුදාවේ ප්‍රධානියා විය. ඉහත ආකාරයට හේවාගත වෙලට එක්රොක් වූ ප්‍රතිකාල් හමුදාවෝ විනාශ කරන්නට සැලසුම් සකස් කළේ ඒකනායක සෙන්පතිය. මේ අතර පියරජුගේ උපදෙස් මත ටිකිරි කුමරු දහදාහක සේනාවක් සමඟ හේවාගම් කෝරළයේ කඳවුරුලාගෙන සිටි අතර ටිකිරි කුමරුගේ ඉල්ලීම පරිදි කොරතොට ආරච්චිවරු ප්‍රමුඛ [[අංගම්පොර | අංගම් සටන්]] ශිල්පීන් සමූහයක් මුල්ලේරියාවට පැමිණ සිටියේ ය. මේ බව රාජාවලියේ දැක්වෙන්නේ මෙසේ ය. “වික‍්‍රමසිංහ මුදලින් - බිඳී ගිය සැටි රාජසිංහ රජු දැකලා වම - දකුණු පලිහක්කාරයන් හා දෙබාගේ ඇතුන් හා කොරතොට ආරච්චිවරුන් ළඟට කැඳවා හෝකන්දර රදා - දොළහ හේවායින් ගෙන්වා ඉලංගම්වල පලිහක්කාරයන් දහසකුත් දී පස්ස පොරොත්තුවට පැන කොටන් ද ඇරලා රාජසිංහ පෙරමුණ ඉස්සර පාරෙන් ගොසින් මුල්ලේරියා වෙල මැද හිටිනා කළ ප‍්‍රතිකාල් සේනාවට යුද්ධයට පැන්නාහ.“ ==අගෝස්තු 23 වන දිනය == 1562 අගෝස්තු 23 වැනි දිනට පහන් වෙන්නට හෝරා තුනක් තිබියදී තම අංගම් ශූරයින් පිරිවරාගත් ටිකිරි කුමරු ප්‍රමුඛ කොරතො රහසින් ගමන් කළ අතර කඳවුරු බැඳගෙන සිටි පෘතුගීසීන් වෙත නිර්දය ලෙස කඩා පැන ඔවුන්ට තම තුවක්කුවලට උණ්ඩ දමා ගැනීමටවත් අවසරයක් නොදී පහර දෙන්නට විය. මෙවිට ක්ෂණිකව කඩා වැදුණු රාජසිංහ කුමරු හා සේනාධිපති ඒකනායක මුදලි ස්වකීය සේනා මෙහෙයවා බිහිසුණු සටනක යෙදුණ අතර පෘතුගීසීන්ට අඩියක් හෝ පස්සට ගන්නට නොදී සීතාවක සේනාව අභීතව සටන් කලෝ ය. මේ සටනින් පරංගි හමුදාව 1600ක් දෙනා මිය ගිය පව සඳහන් වන අතර දොන් ජුවන් ධර්මපාලගේ ස්වදේශ හමුදාව පළා ගිය බව කියවේ. මෙම සටන්දී පරංගි සෙන්පති බැල්තරාර් ගෙඩිස්ද මරණයට පත්වූ අතර පරංගි හමුදාවේ ලෙයින් මුල්ලේරියා වෙලේ වතුර ලෙයට හැරවුණ බව කියවේ. මේ බව රාජාවලියේ දැක්වෙන්නේ මෙසේ ය. “පස්ස පොරොත්තුවෙන් ගිය හමුදාවක් ඇවිත් පැනලා යුද්ධ කරන විට ජයසුන්දර බාගෙන් වීර හස්ති කියන ඇතා කොඩියක් ගතීය. විජේසුන්දර බාගෙන් ඓරාවණයා කියන ඇතා පළිසකුත් දම්වැලකුත් ගතීය. රාජසිංහ රජු අසු පිටට නැගී මහා සේනාව පස්සට වෙන්ඩ නෑර ප‍්‍රතිකාලූන්ගේ මැදට වැදලා පලිසක්කාරයොත් ප‍්‍රතාකානොත් ඇතුන්ගේ වල්ගාවල එල්ලී කෙටුවාහ. තුවක්කුවලින් ගසා ප‍්‍රතිකානෝ පලිසක්කාරයින් මැරුවාහ. රාජසිංහ රජු අසුට නැඟී විහිදුවා සේනාව වට කර දුවමින් රණ යුද ගිනි කෙළි කෙළ කොටන විට දුරුතු මස මිහිදුම් මෙන් වෙඩි දුම් පටලාගෙන සිටින සඳ මුල්ලේරියාවේ වෙල මැද ලේ වතුර කොට ප‍්‍රතිකාල් සේනාවට අඩියක්වත් පස්සට යන්ඩ නෑර කොටා එක්දාස් හසියයක් ප‍්‍රතිකානුන් හා කෝට්ටේ සේනාවගෙන් කීප දෙනෙකුත් පඩත්තලවරුන් කීප දෙනෙකුත් කොටා වැටුණාහ.<ref name="raja1">රාජාවලිය - ඒ. වී. සුරවිර 1964</ref>“ මෙම මුල්ලේරියා සටන පිළිබඳව පෝල් ඊ පීරිස් මහතා ලියු පෘතුගීසි යුගය නම් ග‍්‍රන්ථයේ මෙසේ සඳහන් වෙයි’ "මේ අවස්ථාවේදී රාජසිංහ පෞද්ගලිකවම අණදීම භාරගත්තේ ය. ප්‍රවීණ ඉලංක්කරුවෝද ඉලංගම් සටන් පුහුණුවූ පනික්කි සටන් කරුවෝද ඇත් අස හමුදාවලින් ද අතුරුගිරිය කෝරලෙන් සහ කොරතොටින් පැමිණි ධීර වීර සෙබළුන් ද මුල්ලේරියාව හා කඩුවෙල අතර විවෘත බිම් තීරයේදී පෘතුගීසීන් වෙත කඩා පැන නිර්දය ලෙස පහරදීමට වූහ. රාජසිංහ තෙමේම පෙරමුණේ සිට දැඩි ප්‍රහාරයන් එල්ලකර අතර කොරතොට හා ‍හේවාගම ආරච්චිවරුන් පසුපසින් ප්‍රහාර එල්ල කළේ ය. මහා ලේ ගංගාවක් ගලා ගිය අතර දරුණු සතුරු සංහාරයක් සිදුවිය.<ref name="pruthugisi1"> පෘතුගීසි යුගය - පෝල් ඊ පීරිස්</ref> සටන් අවසන් වූ පසු විජයග්‍රහණය සැමරීමට මුල්ලේරියාව ආසන්නයේ පෘතුග්‍රීසින් කඳවුරුලා සිටි තැනක සීතාවක හමුදාවෝ පැමිණ කොඩි සිටුවූහ. මෙම ස්ථානයට එබැවින් "කොඩිගහවත්ත" යනුවෙන් හැදින්විය. අද මුල්ලේරියාව නගරයට කිලෝ මීටරයක් ආසන්නයෙන් කොටිකාවත්ත යනුවෙන් ඇත්තේ එම නගරයයි. ==කඩුවෙල රන්කඩු පත්තිනි දේවාලය== කඩුවෙල සිට අවිස්සාවේල්ල දෙසට වන්නට අදටත් පිහිටා ඇති රන් කඩු පත්තිනි දේවාලය මෙම යුධ සංග්‍රාමයේ එක් සංධිස්ථානයකි. එකල කඩුවෙල කඩවත නමින් පරසිද්ධ බලකොටුව වූ මෙම දේවාල භූමියේ සිට සේනාව මෙහෙය වු රාජසිංහයන් පෘතුගීසින්ට එරෙහිව යුද වැදෙන්නට පෙර තමන් දැඩි ලෙස ඇදැහු පත්තිනි මෑණියන්ට භාරයක් විය. තමා යුද්ධය ජයග‍්‍රහණය කළහොත් තම රන් අසිපත පුදා මෙම කඩුවෙල බලකොටුවේ පත්තිනි දේවාලයක් තනවන බවට වු එම භාරය ඔප්පු කරනු වස් එහි තැනවු පත්තිනි දේවාලය අදටත් ”රන්කඩු දෙවොල” ලෙස ==කොරතොට අංගක්කරුවෝ== [[File:Angampora korathota tradition.jpg|thumb|කොරතොට සම්ප්‍රදායේ වත්මන් අංගම්පොර සටන්කරුවන් පිරිසක්]] උක්ත මුල්ලේරියා මහා සංග්‍රාමයට වගකිවයුතු පාර්ශවයක් ලෙස අදටත් නොනැසී පවතින සටන් පරම්පරාවක් ලෙස [[කොරතොට අංගම්පොර සම්ප්‍රදාය | කොරතොට ආරච්චිවරුන්]]හඳුනාගත හැකිය. කඩුවෙල සිට මද දුරත් අතුරුගිරිය මාර්ගයේදී හමුවන කොරතොට ග්‍රාමය ආශ්‍රිතව අදටත් නොනැසී තම සටන් හරඹයන් පවත්වාගෙන එන මොවුන් සම්බන්ධව පෘතුගීසි යුගය ග්‍රන්ථයේ සඳහන් වන්නේ මෙසේ ය. ”කොරතොටින් පැමිණි ධීර වීර සෙබළු ද, ප‍්‍රවීණ ඉලංගක්කරුවෝ ද ඉලංගං සටන් පුහුණු වු පනික්කි සටන්කරුවෝ ද මුල්ලේරියාව හා කඩුවෙල අතර විවෘත බිම් තීරයේ දී පෘතුගිසීන් වෙත කඩා පැන නිර්දය ලෙස පහර දීමට වුහ. රාජසිංහ තෙමේ ම පෙරමුණේ සිට දැඩි ප‍්‍රහාරයක් එල්ල කළ අතර කොරතොට හේවාගම ආරච්චිවරුන් පසුපසින් ප‍්‍රහාර එල්ල කළේය. මහා ලේ ගංගාවක් ගලා ගිය අතර දරුණු සතුරු සංහාරයක් සිදු විය.” ඔවුන් ගැන කියැවෙන තවත් ජනකවියක් මෙසේ ය. :රාසින් නිරිඳු වැඩලා රණ කෙලි තොටට :ඉලංගමට හේවාකම් දුන් කලට :පස්ස පොරොත්තුව පැනලා කොටන්නට :කොරතොට ආරච්චිල ගියෙ පෙරමුණට ==වර්තමාන තත්ත්වය== මුල්ලේරියා මහා සංග්‍රාමය යනු මෙරට ජනතාවගේ තොලග රැඳි මහා වික්‍රමයක් වනවාත් සමඟම එහි උරුමය හිමි මුල්ලේරියා භූමියෙන් එම ගෞරවය මකන්නට ඉතිහාසයේ දී ගත් උත්සාහයන් අනන්තය. එහි එක් ප්‍රතිභලයක් වන්නේ මුල්ලේරියා ප්‍රදේශයේ මානසික රෝහලක් පිහිටුවීමයි. මෙසේ මකා දමන්නට උත්සාහ කෙරුණ මුල්ලේරියා සටන නැවතත් සිහිපත් කරනුවස් මුල්ලේරියා වෙළ ආග්‍රිතව අංගම් මඩුවක්,ගාරයක් හා පුස්තකාලයක් ආදීකොටගත් සංවර්ධන ව්‍යාපෘතියක් මේ වන විට ක්‍රියාත්මක වෙමින් පවතී. ==450 වන යුධ ජයග්‍රහණ සැමරුම== 2012 අගෝස්තු මස 23 වන දින සවස 6.30 සිට මුල්ලේරියා වැව් ඉස්මත්තේදී ගරු මැති ඇමතිවරුන් ඇතුළු 600කට අධික ආරාධිත ප්‍රභූ පිරිසක් සහ 2500කට අධික මහජනතාවගේ සහභාගීත්වයෙන් ‘[http://mulleriyabattlefield.blogspot.com/ මුල්ලේරියා රණබිම විජයග්‍රහණ සැමරුම 450]‘ පැවැත්වෙනු ලැබිණ. මෙම උත්සවයට සුබපතා ගරු ජනාධිපතිතුමන්ගේ ලිඛිත පණිවිඩයක්ද ලබා දී තිබුණ අතර පැය 3කට අධික කාලයක් තිස්සේ පැවති උත්සවය එදා මුල්ලේරියා යුධ ජයග්‍රහණය වත්මන් පරපුරට නැවත නැවතත් පසක් කර දුන්නා කිවහොත් නිවැරදි ය. ==ආශ්‍රිත ග්‍රන්ථ හා ලිපි== <references /> # [http://mulleriyawa.blogspot.com/ mulleriyawa.blogspot.com] # [http://www.mulleriyawa.org www.mulleriyawa.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180909062157/http://mulleriyawa.org/ |date=2018-09-09 }} # [http://mulleriyabattlefield.blogspot.com mulleriyabattlefield.blogspot.com] # [http://www.korathotaangam.com www.korathotaangam.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140814210944/http://www.korathotaangam.com/ |date=2014-08-14 }} # සිංහල ත්‍රාසජනක ක්‍රීඩා - ප. එ. ප. දැරණියගල (අනුවාදක හේරත් ම. අභයරත්න) # [http://rankadupoojava.blogspot.com/ rankadupoojava.blogspot.com] # [http://www.lankanewspapers.com/news/2011/5/67314_space.html Mulleriyawe Satana (1562)- The Battle of Mulleriyawa (1562)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121128072935/http://www.lankanewspapers.com/news/2011/5/67314_space.html |date=2012-11-28 }} # [http://www.dailymirror.lk/caption-story/21396-450th-anniversary-of-the-battle-of-mulleriyawa.html 450th anniversary of the Battle of Mulleriyawa] ==වැඩිදුර කියවීම්== * [[අංගම්පොර|අංගම්පොර සටන් කලාව]] * [[කොරතොට අංගම්පොර සම්ප්‍රදාය]] * [http://www.mulleriyawa.org www.mulleriyawa.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180909062157/http://mulleriyawa.org/ |date=2018-09-09 }} * [http://www.angampora.info www.angampora.info] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110817065423/http://www.angampora.info/ |date=2011-08-17 }} * [http://www.korathotaangam.com www.korathotaangam.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140814210944/http://www.korathotaangam.com/ |date=2014-08-14 }} * [http://mulleriyabattlefield.blogspot.com mulleriyabattlefield.blogspot.com] [[ප්‍රවර්ගය:සටන් ශිල්ප]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව|ඉතිහාසය]] [[ප්‍රවර්ගය:දකුණු ආසියාවේ ඉතිහාසය|ශ්‍රී ලංකාව]] 41mg0excrfz02ljconabdjpkt8axvt1 සියදිවි නසාගැනීම 0 44598 795777 773506 2026-07-14T09:43:39Z InternetArchiveBot 63598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 795777 wikitext text/x-wiki {{pp-semi-indef}}{{pp-move-indef}} {{Infobox disease | Name = සියදිවි නසාගැනීම | Image = Edouard Manet - Le Suicidé.jpg| Caption = ''[[Le Suicidé|The Suicide]]'' by [[Édouard Manet]] 1877–1881 | ICD10 = {{ICD10|X|60||x|60}}–{{ICD10|X|84||x|60}} |ICD9 = {{ICD9|E950}} |MedlinePlus = 001554 | eMedicineSubj = article | eMedicineTopic = 288598 | MeshName = Suicide | MeshNumber = F01.145.126.980.875 }} <!--Definition and Risk factors --> '''සියදිවි නසාගැනීම''' (''suicide'' , ''suicidium'', ''sui caedere'') තමන්ගේ ජීවිතය හිතාමතාම තමන් විසින්ම නැතිකර ගැනීමේ ක්‍රියාව සියදිවි නසාගැනීම ලෙස නිර්වචනය කල හැකිය. ප්‍රධාන වශයෙන් සියදිවි නසාගැනීම සිදුකරගනු ලබන්නේ ජීවිතයේ බලාපොරොත්තු නැතිවූ අවස්ථාවල, මානසික ආතතිය(විෂාදය-Major depressive disorder), හින්නොන්මාදය(Schizophrenia Schizophrenia), ''Bipolar disorder''] වැනි මානසික රෝගවලට(Mental_disorder mental disorder) ගොදුරු වී ඇති අවස්ථාවලදී, අධික ලෙස මත්පැන් සහ මත්ද්‍රව්‍ය වලට ඇබ්බැහි වී සිටින අවස්ථාවලදී සහ ඖෂධ අනිසි භාවිතා කරන අවස්ථාවලදීය(Drug abuse).<ref name=Hawton2009>{{cite journal |author=Hawton K, van Heeringen K |title=Suicide |journal=Lancet |volume=373 |issue=9672 |pages=1372–81 |year=2009 |month=April |pmid=19376453 |doi= 10.1016/S0140-6736(09)60372-X}}</ref>තවද මානසික පීඩාකාරී සාධක වන ආර්ථික දුෂ්කරතා සහ අන්තර් පුද්ගල සබදතා වල බිදවැටීම් වැනි ගැටළුද සියදිවි නසාගැනීම්හිදී ප්‍රමුඛ භූමිකාවක් රගපානු ලබයි. සියදිවි නසාගැනීම වලක්වා ගැනීමේ ක්‍රමවිධි ලෙස සාමාන්‍ය පුද්ගලයන්ට ගිනි අවි භාවිතය සීමා කිරීම, මානසික රෝග සහ ඖෂධ වැරදි ලෙස භාවිතා කිරීම සදහා ප්රවතිකාර කිරීම සහ ආර්ථිකය සංවර්ධනය කිරීම හැදින්විය හැකිය. <!--Method and Epidemiology --> ලෝකයේ සියදිවි නසාගැනීමේ ප්‍රධාන ආකාර රටින් රටට වෙනස්වන අතර එය තරමක් දුරට එම ආකාර එම රටවල ඇති නැතිබව හා සම්බන්ධ වේ. එම ප්‍රධාන ආකාර ලෙස අපට හදුනාගත හැක්කේ එල්ලී මැරීම(ගෙල වල දමා ගැනීම), පලිබෝධනාශක පානය කිරීම(වස බීම) සහ ගිනි අවි භාවිතයෙන් තම ජීවිතය නැති කරගැනීම වැනි දේය. දළවශයෙන් ලෝකයේ මිනිසුන් ලක්ෂ 8-10 ත් අතර වාර්ෂිකව සියදිවි නසාගැනීම තුලින් තම ජීවිතය නැති කරගන්නා බවට සොයාගෙන ඇත. සියදිවි නසාගැනීම ලෝකයේ ජීවිත නැතිවීමේ ප්‍රධාන මාර්ග අතරින් දසවෙනි තැනට පත්වී ඇත.<ref name=Hawton2009/><ref name=Var2012/>පුරුෂයන්ගේ සියදිවි නසාගැනීමේ ප්‍රතිශතය ස්ත්‍රීන්ගේ ප්‍රතිශතයට වඩා වැඩි අතර එය ස්ත්‍රීන් සියදිවි නසාගැනීමට වඩා තුන්ගුණයත් සිවුගුණයත් අතර ප්‍රමාණයක් ගනී.<ref>{{cite book|last=Meier|first=Marshall B. Clinard, Robert F.|title=Sociology of deviant behavior|year=2008|publisher=Wadsworth Cengage Learning|location=Belmont, CA|isbn=978-0-495-81167-1|page=169|url=http://books.google.co.uk/books?id=VB3OezIoI44C&pg=PA169|edition=14th ed.}}</ref> එමෙන්ම ලෝකයේ මාරක නොවෙන නමුත් සියදිවි නසාගැනීමේ උත්සාහයන් වාර්ෂිකව මිලියන 10-20 ත් අතර ප්‍රමාණයක් සිදුවන බවට ඇස්තමේන්තු ගතකර ඇත. <ref>{{cite journal|author=Bertolote JM, Fleischmann A |title=Suicide and psychiatric diagnosis: a worldwide perspective |journal=World Psychiatry|volume=1 |issue=3 |pages=181–5 |year=2002 |month=October |pmid=16946849 |pmc=1489848 }}</ref>සියදිවි නසාගැනීමේ මෙම මාරක නොවන උත්සාහයන් ප්‍රධාන වශයෙන් ඇත්තේ තරුණ තරුණියන් සහ ස්ත්‍රීන් අතරය. <!--History, society and culture --> සියදිවි නසාගැනීම් පිළිබද අදහස් උදහස් සහ මතවාද ආභාෂය ලබා ඇත්තේ පුළුල් සංදෘෂ්ටික තේමාවන් වන ආගම, ගෞරවය සහ ජීවිතයේ අර්ථය මතය. ඒබ්‍රහම්ගෙන් සම්භවය වූවායැයි විශ්වාස කරන ආගම්(ක්‍රිස්තියානි,ඉස්ලාම් වැනි ) ජීවිතයේ පවිත්‍රතාවය විශ්වාස කරන බැවින් සියදිවි නසාගැනීම දෙවියන් වහන්සේට කරන ද්‍රෝහීකමක් ලෙස සලකනු ලබයි. ජපානයේ සමුරායි යුගයේදී “සේප්පුක්කු ” ගෞරවයට පාත්‍ර වුයේ අසමත් වීමේ වරද පිළිගැනීමේ සහ ඔහුගේ විරෝධතාවය පලකිරීමේ විදියටය. සති පූජා යනු ඉන්දියාවේ පවතින යල්පැන ගිය අවමංගල්‍යය චාරිත්‍රයකි. මෙහිදී තම ස්වාමි පුරුෂයා මරණයට පත් වූ පසු සිය කැමැත්තෙන් හෝ පවුලේ සහ සමාජයෙන් එල්ලවන බලපෑම් මත වැන්දඹුව සිය ස්වාමී පුරුෂයාගේ චිතකයට පැන ජීවිතය නැතිකර ගැනීම සිදුකරනු ලැබේ.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/worldservice/learningenglish/news/words/general/020807_witn.shtml|title=Indian woman commits sati suicide |publisher=Bbc.co.uk |date=2002-08-07 |accessdate=2010-08-26}}</ref> අතීතයේදී යුරෝපානු රටවල සියදිවි නසාගැනීම හෝ සියදිවි නසාගැනීමට තැත් කිරීම දඩුවම් ලැබිය හැකි අපරාධයක් ලෙස සැලකුවද වර්තමානයේ බොහෝ යුරෝපියානු රටවල එම තත්වය වෙනස් වී ඇත. එනමුදු බොහෝ ඉස්ලාමීය රටවල සියදිවි නසාගැනීම දඩුවම් ලැබෙන අපරාධයකි. 20 වැනි සහ 21 වැනි සියවස්වලදී විරෝධතාවය පළකිරීමේ මාධ්‍යක් ලෙස තම ජීවිතය නැතිකරගැනීම සිදුකර ගනු ලැබේ. එමෙන්ම යුද්ධ ගැටුම් වලදී ත්‍රස්තවාදී උපක්‍රමයක් ලෙස මරාගෙන මැරෙන බෝම්බ පුපුරවාගෙන තමන්ගේ ජීවිතයද අනෙක් සිය ගණනකද ජීවිත නැති කිරීම සිදුවේ.<ref>{{cite journal|last=Aggarwal|first=N|title=Rethinking suicide bombing.|journal=Crisis|year=2009|volume=30|issue=2|pages=94–7|pmid=19525169|doi=10.1027/0227-5910.30.2.94}}</ref> {{TOC limit|3}} ==අර්ථ දැක්වීම්== සියදිවි නසාගැනීම යනු තමාගේ ජීවිතය තමන් විසින්ම නැතිකර ගැනීමේ ක්‍රියාවයි.<ref>{{cite book|title=Stedman's medical dictionary|year=2006|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-0-7817-3390-8|edition=28th ed.}}</ref> >සියදිවි නසාගැනීමට තැත් කිරීම හෝ මාරක නොවන ආකාරයේ සියදිවි නසාගැනීම් හැසිරීම් මගින් තම ජීවිතය මරණයෙන් අවසන් නොවුනද සදාකාලික ආබාධ තත්වවලට ගොදුරුවිය හැකිය.<ref name=Krug2002>{{cite book|last=Krug|first=Etienne|title=World Report on Violence and Health (Vol. 1)|year=2002|publisher=World Health Organization|location=Genève|isbn=978-92-4-154561-7|page=185|url=http://books.google.ca/books?id=db9OHpk-TksC&pg=PA185}}</ref> සියදිවි නසාගැනීමට අනුබල දීම(Assisted suicide) යනු යමෙක් තව කෙනෙකුට තම ජීවිතය නැති කර ගැනීමට වක්‍රාකාරයෙන් උපදෙස්, අවවාද හෝ උපක්‍රමම ලබා දීමයි. </ref> නමුත් මීට පරස්පර තත්වයක් අනායාස මරණයේදී හෙවත් දුක් නොවිද මරණයේදී(Euthanasia) හිදී සිදුවේ. මෙහිදී පුද්ගලයෙකු වෙනත් පුද්ගලයෙකුට අනායාස මරණයක් ලගාකර දීම සදහා ක්‍රියාකාරී ලෙස දායක වේ. සමහර රටවල මෙය නීත්‍යනුකුල කර ඇත.<ref name=Gullota2002>{{cite book|last=Gullota|first=edited by Thomas P.|title=The encyclopedia of primary prevention and health promotion|year=2002|publisher=Kluwer Academic/Plenum|location=New York|isbn=978-0-306-47296-1|page=1112|url=http://books.google.ca/books?id=Elx37xzO0bsC&pg=PA1112|coauthors=Bloom, Martin}}</ref> මෙහිදී පුද්ගලයෙකු වෙනත් පුද්ගලයෙකුට අනායාස මරණයක් ලගාකර දීම සදහා ක්‍රියාකාරී ලෙස දායක වේ. සමහර රටවල මෙය නීත්‍යනුකුල කර ඇත.<ref name=Gullota2002/> මෙහිදී පුද්ගලයෙකු වෙනත් පුද්ගලයෙකුට අනායාස මරණයක් ලගාකර දීම සදහා ක්‍රියාකාරී ලෙස දායක වේ. සමහර රටවල මෙය නීත්‍යනුකුල කර ඇත.<ref name=Krug2002/> ==අවදානම් සාධක == [[File:Suicide cases from 16 American states (2008).png|thumb|upright=1.35|2008 ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදයේ ප්‍රාන්ත 16ක සියදිවි නසාගැනීමට බලපාන සාධක <ref>{{cite journal|last=Karch|first=DL|coauthors=Logan, J; Patel, N; Centers for Disease Control and Prevention, (CDC)|title=Surveillance for violent deaths—National Violent Death Reporting System, 16 states, 2008.|journal=Morbidity and mortality weekly report. Surveillance summaries (Washington, D.C. : 2002)|date=2011 Aug 26|volume=60|issue=10|pages=1–49|pmid=21866088}}</ref>]] සියදිවි නසාගැනීමේ අවදානම සදහා බලපාන සාධක ලෙස මානසික ව්‍යාකුලතාවය(Psychiatric disorder), ඖෂධ වර්ග වැරදි ලෙස භාවිතය(Drug misuse), මානසික තත්වය, සංස්කෘතිය, පවුල සහ සමාජයීය තත්වය සහ ජාන හදුනාගත හැකිය.<ref name=Hawton2012/>මානසික රෝග සහ විවිධ ද්‍රව්‍ය/ඖෂධ වැරදි ලෙස භාවිතයද සමගාමී ලෙස පවතී.<ref name=Drug2011/> වෙනත් අවදානම් සාධක වලට අන්තර්ගත වන්නේ මීට පෙර සියදිවි නසාගැනීමට තැත් කිරීම,<ref name=EB2011/> එම ක්‍රියාව සිදුකිරීම සදහා සුදානම තිබෙන බව, සියදිවි නසාගැනීම් පිළිබද පවුල් ඉතිහාසය හෝ ඉතා දරුණු මොළයේ අනතුරකින් පෙළීම දැක්විය හැකිය.<ref>{{cite journal|last=Simpson|first=G|coauthors=Tate, R|title=Suicidality in people surviving a traumatic brain injury: prevalence, risk factors and implications for clinical management.|journal=Brain injury : [BI]|date=2007 Dec|volume=21|issue=13–14|pages=1335–51|pmid=18066936|doi=10.1080/02699050701785542}}</ref> උදාහරණයක් ලෙස තුවක්කු වැනි ගිනි අවි සහිත නිවෙස්වල සියදිවි නසාගැනීමේ ප්‍රතිශතය ගිනි අවි නොමැති නිවෙස්වල සියදිවි නසාගැනීමේ ප්‍රතිශතයට වඩා බෙහෙවින් වැඩිය.<ref name="Miller 393–408">{{cite journal|last=Miller|first=M|coauthors=Azrael, D; Barber, C|title=Suicide mortality in the United States: the importance of attending to method in understanding population-level disparities in the burden of suicide.|journal=Annual review of public health|date=2012 Apr|volume=33|pages=393–408|pmid=22224886|doi=10.1146/annurev-publhealth-031811-124636}}</ref> [[Socio-economic]] විරැකියාව, දරිද්‍රතාවය, නිවාස නොමැතිකම සහ වෙනස්කම් සැලකීම(විෂමතාවය) වැනි සමාජ ආර්ථික සාධකද සියදිවි නසාගැනීමේ සිතුවිලි උත්තේජනය කරනු ලබයි.<ref>{{cite journal |author=Qin P, Agerbo E, Mortensen PB |title=Suicide risk in relation to socioeconomic, demographic, psychiatric, and familial factors: a national register-based study of all suicides in Denmark, 1981–1997 |journal=Am J Psychiatry |volume=160 |issue=4 |pages=765–72 |year=2003 |month=April |pmid=12668367 |doi=10.1176/appi.ajp.160.4.765}}</ref> සියදිවි නසාගන්නන්ගෙන් 15%- 40% ප්‍රමාණයක් මරණයට පෙර සියදිවි නසාගැනීමේ ලියවිල්ලක් ලියනු ලැබේ.<ref>{{cite book|last=Gilliland|first=Richard K. James, Burl E.|title=Crisis intervention strategies|publisher=Brooks/Cole|location=Belmont, CA|isbn=978-1-111-18677-7|page=215|url=http://books.google.ca/books?id=E2sKf-sexZwC&pg=PA215|edition=7th ed.}}</ref> සියදිවි නසාගැනීමේ හැසිරීම් වලින් 38%-55%ත් අතර ප්‍රතිශතයක් සදහා ජාන බලපාන බව සොයාගෙන ඇත.<ref name=Brent2008>{{cite journal|last=Brent|first=DA|coauthors=Melhem, N|title=Familial transmission of suicidal behavior.|journal=The Psychiatric clinics of North America|date=2008 Jun|volume=31|issue=2|pages=157–77|pmid=18439442|doi=10.1016/j.psc.2008.02.001|pmc=2440417}}</ref> යුද්ධ වලදී බොහෝ අත්දැකීම් හා පළපුරුද්දක් ඇති නිලධාරීන් සහ සෙබළුන් සියදිවි නසාගැනීමේ වැඩි සම්භාවිතාවක් ඇත. ඒ මන්දයත් බොහෝ වශයෙන් සිදුවන මානසික පීඩනය වැනි තත්වයන් නිසා හෝ යුද්ධ පෙරමුණේදී සිදුවන කායික දුබලතාවයන් නිසාය.<ref name=Martyr2009>{{cite journal|last=Rozanov|first=V|coauthors=Carli, V|title=Suicide among war veterans.|journal=International journal of environmental research and public health|date=2012 Jul|volume=9|issue=7|pages=2504–19|pmid=22851956|doi=10.3390/ijerph9072504|pmc=3407917}}</ref> ===මානසික රෝගාබාධ=== යමෙක් සියදිවි නසාගැනීමේ අවස්ථාවේදී ඔහුට මානසික රෝගාබාධයක් තිබීමේ ප්‍රතිශතය 27 % සිට<ref name="University of Manchester Centre for Mental Health and Risk">{{cite web|last=University of Manchester Centre for Mental Health and Risk|title=The National Confidential Inquiry into Suicide and Homicide by People with Mental Illness|url=http://www.medicine.manchester.ac.uk/cmhr/centreforsuicideprevention/nci/reports/annual_report_2012.pdf|accessdate=25 July 2012}}</ref> 90% දක්වා විය හැකිබව ඇස්තමේන්තු කර ඇත.<ref name=EB2011/> මානසික රෝගී වාට්ටුවකට ඇතුලත් කරගන්නා රෝගීන්ගෙන් 8.6% ක් තම ජීවිත කාලය තුල සියදිවි නසාගැනීමේ අවදානමක් පවතී<ref name=EB2011/>සියදිවි නසාගැනීම මගින් ජීවිතය නැති කරගන්නා මිනිසුන්ගෙන් අර්ධයක්ම ප්‍රධාන වශයෙන් විෂාධයෙන්(major depressive disorder) පෙලෙන අතර තවත් සමහරක් bipolar disorder වැනි mood disorders වලින් එකකින් පෙළෙනු ලැබේ<ref name=Che2012>{{cite book|last=Chehil|first=Stan Kutcher, Sonia|title=Suicide Risk Management A Manual for Health Professionals.|publisher=John Wiley & Sons|location=Chicester|isbn=978-1-119-95311-1|pages=30–33|year=2012|url=http://books.google.ca/books?id=fV8_1u0c7l0C&pg=PA31|edition=2nd ed.}}</ref> Oඅනිත් සම්බන්ධිත තත්වයන් වන්නේ භින්නෝන්මාදය(schizophrenia) (14%), පුද්ගල පෞරුෂත්වයෙ ගැටළු (personality disorders) (14%), bipolar disorder, සහ post traumatic stress disorder,<ref>{{cite journal|last=Bertolote|first=JM|coauthors=Fleischmann, A; De Leo, D; Wasserman, D|title=Psychiatric diagnoses and suicide: revisiting the evidence.|journal=Crisis|year=2004|volume=25|issue=4|pages=147–55|pmid=15580849}}</ref> [[bipolar disorder]],<ref name=Che2012/> and [[posttraumatic stress disorder]].<ref name=EB2011/> භින්නෝන්මාදය(schizophrenia) සහිත පුද්ගලයන්ගෙන් 5% සියදිවි නසගනියි<ref name=Lancet09>{{vcite journal |author=[[Jim van Os|van Os J]], Kapur S |title=Schizophrenia |journal=Lancet |volume=374 |issue=9690|pages=635–45 |year=2009 |month=August |pmid=19700006 |doi=10.1016/S0140-6736(09)60995-8|url=http://xa.yimg.com/kq/groups/19525360/611943554/name/Schizophrenia+-+The+Lancet.pdf }}</ref> කෑම අරුචිකම්(Eating disorders) තවත් අවදානම් සහිත තත්වයකි. වියහැකි සියදිවි නසාගැනීම් පිළිබද හොදම අනාවැකි පලකළ හැක්කේ පෙර සියදිවි නසාගැනීමේ උත්සාහයන් පිළිබද ඉතිහාසය තුලිනි.<ref name=EB2011>{{cite journal|last=Chang|first=B|coauthors=Gitlin, D; Patel, R|title=The depressed patient and suicidal patient in the emergency department: evidence-based management and treatment strategies.|journal=Emergency medicine practice|date=2011 Sep|volume=13|issue=9|pages=1–23; quiz 23–4|pmid=22164363}}</ref> Approximately 20% of suicides have had a previous attempt and of those who have attempted suicide 1% complete suicide within a year<ref name=EB2011/> 20% ක පමණ සියදිවි නසාගැනීම් සදහා පෙර සියදිවි නසාගැනීමේ උත්සාහයන් පවතින අතර එයිනුත් 1%ක් වසරක් තුලදී නැවතත් සියදිවි නසාගෙන ඇති අතර 5%ක් වසර 10ක් තුලදී සියදිවි නසාගෙන ඇත.<ref name=Tint2010/> විවිධ ක්‍රම වලින් තමන්ටම තුවාල සිදුකරගැනීම(self harm) සියදිවි නසාගැනීමට තැත් කිරීමක් ලෙස නොසලකන අතර මෙම තමන්ටම තුවාල සිදුකරගැනීමේ හැසිරීම සියදිවි නසාගැනීමේ අවදානම ඉහල දැමීමට අදාළ වේ.<ref>{{cite journal | pmid = 17606825 | doi=10.1001/archpedi.161.7.634 | volume=161 | issue=7 | title=The relationship between self-injurious behavior and suicide in a young adult population | year=2007 | month=July | author=Whitlock J, Knox KL | journal=Arch Pediatr Adolesc Med | pages=634–40}}</ref> සියදිවි නසාගත් පුද්ගලයන්ගෙන් දළවශයෙන් 80%ක් පමණ මරණයට පෙර වසරක කාලසීමාවක් තුල එක් වරක් හෝ වෛද්‍යයවරයෙක් හමුවී ප්‍රතිකාර ලබාගෙන ඇත.<ref name=Pir1998/> එයිනුත් 45%ක් මිය යාමට මාසයකට පෙරවේ.<ref>{{cite journal|last=Luoma|first=JB|coauthors=Martin, CE; Pearson, JL|title=Contact with mental health and primary care providers before suicide: a review of the evidence.|journal=The American Journal of Psychiatry|date=2002 Jun|volume=159|issue=6|pages=909–16|pmid=12042175}}</ref> දළවශයෙන් 25–40% ත් අතර සියදිවි නසාගත් පුද්ගලයන්ගෙන් මියයාමට පෙර වසර තුලදී තමන්ගේ මානසික සෞඛ්‍යය පරීක්ෂා කරගෙන ඇත.<ref name="University of Manchester Centre for Mental Health and Risk"/><ref name=Pir1998>{{cite journal|last=Pirkis|first=J|coauthors=Burgess, P|title=Suicide and recency of health care contacts. A systematic review.|journal=The British journal of psychiatry : the journal of mental science|date=1998 Dec|volume=173|pages=462–74|pmid=9926074}}</ref> ===ද්‍රව්‍ය/ඖෂධ අනිසි ලෙස භාවිතය=== [[File:The Drunkard's Progress 1846.jpg|thumb|upright=1.35|"The Drunkard's Progress", අධික ලෙස මත්ද්‍රව්‍ය,මත්පැන් වලට ඇබ්බැහිවීමෙන් සියදිවි නසාගැනීමට පෙළඹේ.]] විෂාධිය සහ bipolar disorder වලට පසුව දෙවනි ප්‍රධානතම සියදිවි නසාගැනීමේ අවදානම් සාධකය වන්නේ ද්‍රව්‍ය/ඖෂධ අනිසි ලෙස භාවිතයයි.<ref>{{cite book|last=Perrotto|first=Jerome D. Levin, Joseph Culkin, Richard S.|title=Introduction to chemical dependency counseling|year=2001|publisher=Jason Aronson|location=Northvale, N.J.|isbn=978-0-7657-0289-0|pages=150–152|url=http://books.google.com/?id=felzn3Ntd-cC&pg=RA1-PA151}}</ref> කල් ඉකුත් වූ ද්‍රව්‍ය භාවිතා කිරීම සහ උග්‍ර විෂ ශරීරගත කරගැනීම යන දෙකම මෙයට අදාළ වේ.<ref name=Drug2011/><ref name=Fadem2004/> ප්‍රියයන්ගේ වියෝව වැනි පුද්ගලික ශෝකයන් එකතු වූ කල සියදිවි නසාගැනීමේ අවදානම තවදුරටත් වැඩිවේ.<ref name=Fadem2004>{{cite book|last=Fadem|first=Barbara|title=Behavioral science in medicine|year=2004|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-0-7817-3669-5|page=217|url=http://books.google.ca/books?id=KB-g-oBfApsC&q=217}}</ref>එමෙන්ම ද්‍රව්‍ය /ඖෂධ අනිසි ලෙස භාවිතය මානසික රෝගාබාධ තත්වයන් සමගද සම්බන්ධය.<ref name=Drug2011/> <!--Sedatives (EtOH, benzodiazepines, opioids --> බොහෝ පුද්ගලයන් සියදිවි නසාගැනීමේදී වේදනා නාශක සහ නිද්‍රශීලී ඖෂධ අනිසි ලෙස භාවිත කරනු ලබයි.<ref name=Youssef2008>{{cite journal |author=Youssef NA, Rich CL |title=Does acute treatment with sedatives/hypnotics for anxiety in depressed patients affect suicide risk? A literature review |journal=Ann Clin Psychiatry |volume=20 |issue=3|pages=157–69 |year=2008 |pmid=18633742 |doi=10.1080/10401230802177698 |url=}}</ref> එමෙන්ම 15% ත් 61% ත් අතර ප්‍රතිශතයක් සියදිවි නසාගැනීම වලට අධික ලෙස මත්පැන් හා මත්ද්‍රව්‍ය භාවිතය හේතුවේ.<ref name=Drug2011/> අධික ලෙස මත්පැන් හා මත්ද්‍රව්‍යද භාවිතා කරන්නන් ප්‍රතිශතයක් සහිත රටවල සහ මත්පැන් තැබෑරුම් ඝනත්වයක් සහිත රටවල ඉහල සියදිවි නසාගැනීමේ ප්‍රතිශතයක් ඇත.<ref name=ETOH2006/> with this link being primarily related to [[distilled spirit]] use rather than total alcohol use.<ref name=Drug2011/>අධික ලෙස මත්ද්‍රව්‍ය වලට ඇබ්බැහි වී ප්‍රතිකාර ලබන්නන්ගෙන් 2.2%–3.4% ජීවිතයේ කෙදිනක හෝ සියදිවි නසාගනු ලැබේ.<ref name=ETOH2006>{{cite journal|last=Sher|first=L|title=Alcohol consumption and suicide.|journal=QJM : monthly journal of the Association of Physicians|date=2006 Jan|volume=99|issue=1|pages=57–61|pmid=16287907|doi=10.1093/qjmed/hci146}}</ref> අධික ලෙස මත්ද්‍රව්‍ය වලට ඇබ්බැහි වූ සියදිවි නසගන්නන් සාමාන්‍යායෙන් පුරුෂයන් වන අතර වැඩිමහල් අයද වේ.<ref name=Drug2011/> එමෙන්ම ඔහුන්ගෙන් බොහොමයක් මීට පෙර සියදිවි නසා ගැනීමට උත්සාහ ගෙනද ඇත. හෙරොයින් භාවිතා කරන්නන්ගෙන් 3 ත් 35% අතර මරණ සිදුවන්නේ සියදිවි නසාගැනීම මගිනි.(භාවිතා නොකරන්නන්ට වඩා වැඩිය දළවශයෙන් 14 ගුණයක් අවදානම ).<ref>{{cite journal |author=Darke S, Ross J |title=Suicide among heroin users: rates, risk factors and methods|journal=Addiction |volume=97 |issue=11 |pages=1383–94 |year=2002 |month=November |pmid=12410779 |doi= 10.1046/j.1360-0443.2002.00214.x|url=http://onlinelibrary.wiley.com/resolve/openurl?genre=article&sid=nlm:pubmed&issn=0965-2140&date=2002&volume=97&issue=11&spage=1383}}</ref> <!--Stimulants --> කොකේන් සහ methamphetamines අනිසි ලෙස භාවිතා කිරීම සහ සියදිවි නසාගැනීම අතර සහසම්බන්ධයක් පවතී.<ref name=Drug2011/><ref>{{cite journal|last=Darke|first=S|coauthors=Kaye, S; McKetin, R; Duflou, J|title=Major physical and psychological harms of methamphetamine use.|journal=Drug and alcohol review|date=2008 May|volume=27|issue=3|pages=253–62|pmid=18368606|doi=10.1080/09595230801923702}}</ref> කොකේන් භාවිතා කරන්නන්ගේ අවධානම වැඩිම වන්නේ එයින් වලක්වා ගන්නා සමයේදීය.<ref>{{cite book|last=Jr|first=Frank J. Ayd,|title=Lexicon of psychiatry, neurology, and the neurosciences|year=2000|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia [u.a.]|isbn=978-0-7817-2468-5|page=256|url=http://books.google.ca/books?id=ea_QVG2BFy8C&q=256|edition=2nd ed.}}</ref> වාෂ්පශීලී මත්ද්‍රව්‍යද භාවිතා කරන්නන්ගෙන් 20% ක් සියදිවි නසාගැනීමට ජීවිතයේ කවර මොහොතක හෝ උත්සාහ ගන්නා අතර 65% කට වැඩි පිරිසක් ජීවිතය නැතිකර ගැනීම පිළිබද සලකා බලයි.<ref name=Drug2011/>එමෙන්ම සිගරට් භාවිතා කිරීමද සියදිවි නසාගැනීමේ අවදානම හා සම්බන්ධය.<ref name=Hughes2008>{{cite journal|last=Hughes|first=JR|title=Smoking and suicide: a brief overview.|journal=Drug and alcohol dependence|date=2008 Dec 1|volume=98|issue=3|pages=169–78|pmid=18676099|doi=10.1016/j.drugalcdep.2008.06.003}}</ref> සිගරට් භාවිතා කිරීම තුලින් සෞඛ්‍යය ගැටළු මතු වන හෙයින් මිනිසුන්ට තම ජීවිතය නැති කර ගැනීමට සිතේ. එමෙන්ම දුම්පානය මොලයේ රසායනික ද්‍රව්‍ය වෙනස් වීම කෙරෙහි බලපාන හෙයින් සියදිවි නසා ගැනීමේ අවදානමද එය තුලින් වැඩිවේ.දුම්පානය සදහා හුරුවූ පුද්ගලයන් සියදිවි නසා ගැනීමටද පෙරහුරු වන බවට උපකල්පනයක් පවතී. එනමුදු එය ඔප්පු කිරීමට ප්‍රමාණවත් සාක්ෂි නොපවතී.<ref name=Drug2011/> ===සූදු කෙළීමේ ප්‍රශ්නය=== සූදු කෙළීම නැමති ප්‍රශ්නය වර්ධනය වන සියදිවි නසාගැනීමේ සංකල්පය හා සමගාමී වන අතර මෙහිදී සිදුවන් සියදිවි නසාගැනීමේ උත්සාහයන් සංසන්දනය කරනු ලබන්නේ සාමාන්‍ය ජනගහනය සමග වේ.<ref>{{cite book |first1=Stefano |last1=Pallanti |first2=Nicolò Baldini |last2=Rossi |first3=Eric |last3=Hollander |chapter=11. Pathological Gambling |editor1-first=Eric |editor1-last=Hollander |editor2-first=Dan J. | editor2-last=Stein |title=Clinical manual of impulse-control disorders |url=http://books.google.com/books?id=u2wVP8KJJtcC&pg=PA253 |year=2006 |publisher=American Psychiatric Pub |isbn=978-1-58562-136-1 |page=253}}</ref> සුදුකෙලීමට ඇබ්බැහි වූ 12%-24%ත් අතර සුදුකරුවන් සියදිවි නසාගැනීමට තැත් කරයි.<ref name=Oliv2008/>සුදුකරුවන්ගේ බිරින්දෑවරුන්ගේ සියදිවි නසාගැනීමේ ප්‍රතිශතය සාමාන්‍ය ජනගහනයක ප්‍රමාණයට වඩා තුන්ගුණයක් පමණ වැඩිය.<ref name=Oliv2008>{{cite journal|last=Oliveira|first=MP|coauthors=Silveira, DX; Silva, MT|title=[Pathological gambling and its consequences for public health].|journal=Revista de saude publica|date=2008 Jun|volume=42|issue=3|pages=542–9|pmid=18461253}}</ref>සියදිවි නසාගැනීමේ අවධානම සුදුකෙලීමේ ප්‍රශ්නය නිසා වැඩිවීමට බලපාන අනෙකුත් සාධක වන්නේ මානසික රෝග, මත්පැන් හා මත්ද්‍රව්‍ය,සහ ඖෂධ අනිසි ලෙස භාවිතා කිරීමයි.<ref>{{cite journal|last=Hansen|first=M|coauthors=Rossow, I|title=[Gambling and suicidal behaviour].|journal=Tidsskrift for den Norske laegeforening : tidsskrift for praktisk medicin, ny raekke|date=2008 Jan 17|volume=128|issue=2|pages=174–6|pmid=18202728}}</ref> ===සෞඛ්‍යය තත්වයන්=== කායික රෝග හා සියදිවි නසාගැනීම අතර සම්බන්ධයක් පවතී.මෙහිදී බලපාන ප්‍රධාන කායික රෝග ලෙස:<ref name=Tint2010/> බොහෝ කල්පවතින වේදනාවන්(Chronic Pain),<ref>{{cite journal|last=Manthorpe|first=J|coauthors=Iliffe, S|title=Suicide in later life: public health and practitioner perspectives.|journal=International journal of geriatric psychiatry|date=2010 Dec|volume=25|issue=12|pages=1230–8|pmid=20104515|doi=10.1002/gps.2473}}</ref> Traumatic brain injury,<ref>{{cite journal |author=Simpson GK, Tate RL |title=Preventing suicide after traumatic brain injury: implications for general practice |journal=Med. J. Aust. |volume=187 |issue=4 |pages=229–32 |year=2007 |month=August |pmid=17708726 |url=http://www.mja.com.au/public/issues/187_04_200807/sim11240_fm.html |access-date=2013-03-23 |archive-date=2011-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110910033458/http://www.mja.com.au/public/issues/187_04_200807/sim11240_fm.html |url-status=dead }}</ref> පිළිකා,<ref name=Ang2012>{{cite journal|last=Anguiano|first=L|coauthors=Mayer, DK; Piven, ML; Rosenstein, D|title=A literature review of suicide in cancer patients.|journal=Cancer nursing|date=2012 Jul–Aug|volume=35|issue=4|pages=E14-26|pmid=21946906|doi=10.1097/NCC.0b013e31822fc76c}}</ref> hemodialysis, ඒඩ්ස්,Systemic Lupus Erythematosus,හදුනාගත හැකිය.<ref name=Tint2010/>පිළිකාවක් යමෙකු තුල හදුනාගැනීම සියදිවි නසාගැනීමේ අවධානම දෙගුණ කරයි.<ref name=Ang2012/> විෂාධය හා අධික ලෙස මත්ද්‍රව්‍යවලට ප්‍රතිකරකොට අය යම්මට්ටමකට පාලනය කලද සියදිවි නසාගැනීමේ අවධානම පහව යන්නේ නැත. කායික හෝ මානසික රෝග එකකට හෝ වැඩි ගණනකින් පෙළෙනවිට සියදිවි නසාගැනීමේ අවධානම ඉතා ඉහළය.ජපානයේ සියදිවි නසාගැනීමට ප්‍රධානතම සාධකය ලෙස සෞඛ්‍යය ගැටළු නම්කර ඇත.<ref>{{cite book|last=Yip|first=edited by Paul S.F.|title=Suicide in Asia : causes and prevention|year=2008|publisher=Hong Kong University Press|location=Hong Kong|isbn=9789622099432|page=11|pages=http://books.google.ca/books?id=HuHQbtlyM40C&pg=PA11}}</ref> විෂාධිය හා සියදිවි නසාගැනීමට Insomania <ref>{{cite journal|last=Ribeiro|first=JD|coauthors=Pease, JL; Gutierrez, PM; Silva, C; Bernert, RA; Rudd, MD; Joiner TE, Jr|title=Sleep problems outperform depression and hopelessness as cross-sectional and longitudinal predictors of suicidal ideation and behavior in young adults in the military.|journal=Journal of Affective Disorders|date=2012 Feb|volume=136|issue=3|pages=743–50|pmid=22032872|doi=10.1016/j.jad.2011.09.049}}</ref> සහ Sleep apnea වැනි නින්ද නොයාමේ රෝග බලපායි.සමහර අවස්ථාවලදී නින්ද නොයාමට විෂාධය නොමැති වුවද සියදිවි නසාගැනීමට ඍජුව බලපායි.<ref>{{cite journal|last=Bernert|first=RA|coauthors=Joiner TE, Jr; Cukrowicz, KC; Schmidt, NB; Krakow, B|title=Suicidality and sleep disturbances.|journal=Sleep|date=2005 Sep|volume=28|issue=9|pages=1135–41|pmid=16268383}}</ref> අනෙකුත් බොහොමයක් සියදිවි නසාගැනීමේ සෞඛ්‍යය තත්වයන්හිදී Hypothyroidism, Alzhemer's, Brain tumors, systemic lupas erthematous වැනි mood disorders වල රෝග ලක්ෂණ දැකිය හැකි අතර සමහර ප්‍රතිකාරවල අහිතකර බලපෑමද(beta blocks and steorids) මෙහිදී බලපානු ලැබේ.<ref name=EB2011/> ===මනසසාමික තත්වයන්=== ජීවිතයේ අරමුණක් නොමැති වීම, ජීවිතයේ වින්දනයක් නොමැති වීම, විෂාධිය හා ජීවිතයේ අවුල් සහගතබව වැනි මනසසාමික තත්වයන් සියදිවි නසාගැනීමේ අවධානම වැඩිකරයි.<ref name=Che2012/> ප්‍රශ්න නිරාකරණය කරගැනීමේ දුර්වලතා, යමෙකුට තිබු හැකියාවන් නැතිවී යාම හා හදිසි ආවේගය පාලනය කරගැනීමේ දුර්වලතා මෙහිදී ප්‍රධාන කාර්යක් සිදුකරනු ලැබේ.<ref name=Che2012/><ref name=Joiner2005>{{cite journal|last=Joiner TE|first=Jr|coauthors=Brown, JS; Wingate, LR|title=The psychology and neurobiology of suicidal behavior.|journal=Annual review of psychology|year=2005|volume=56|pages=287–314|pmid=15709937|doi=10.1146/annurev.psych.56.091103.070320}}</ref> එමෙන්ම වැඩිහිටියන් තුල පවතින තමන් අනුන්ට වදයක් යන හැගීමද මේ සදහා බලපානු ලැබේ. <ref name=Van2011>{{cite journal|last=Van Orden|first=K|coauthors=Conwell, Y|title=Suicides in late life.|journal=Current psychiatry reports|date=2011 Jun|volume=13|issue=3|pages=234–41|pmid=21369952|doi=10.1007/s11920-011-0193-3|pmc=3085020}}</ref><ref name=Van2011/> එමෙන්ම සමීපතම පවුලේ සාමාජිකයෙකුගේ හෝ මිතුරෙකුගේ වියෝව නිසා ඇතිවන මානසික අවපීඩනය, රැකියාව නැතිවීම හෝ සමාජයීය හුදකලා වීම වැනි කරුණුද අවධානම වැඩිකරයි. <ref name=Che2012/> කිසිදාක විවාහ නොවී දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ තනිකඩ ජීවිතයක් ගතකරන අයගේ ඉතා ඉහල සියදිවි නසාගැනීමේ අවධානමක් ඇත.<ref name=EB2011/>ආගමානුකුලව ජීවත්වීම තුලින් යමෙකුගේ සියදිවි නසාගැනීමේ අවදානම අඩුකළ හැකිය<ref name=Religion2009>{{cite journal|last=Koenig|first=HG|title=Research on religion, spirituality, and mental health: a review.|journal=Canadian journal of psychiatry. Revue canadienne de psychiatrie|date=2009 May|volume=54|issue=5|pages=283–91|pmid=19497160}}</ref> බොහෝ ආගම් සියදිවි නසාගැනීමට විරුද්ධ වන නිසා මෙය ඉතා වැදගත් වෙයි.<ref name=Religion2009/> මුස්ලිම් අයගේ සියදිවි නසාගැනීමේ ප්‍රතිශතය ඉතා අඩුය,<ref name=Islam2006>{{cite journal|last=Lester|first=D|title=Suicide and islam.|journal=Archives of suicide research : official journal of the International Academy for Suicide Research|year=2006|volume=10|issue=1|pages=77–97|pmid=16287698|doi=10.1080/13811110500318489}}</ref> යමෙකු තමාට සිදුවන අසාධාරනකම් හෝ හිරිහැරකම් නිසා සියදිවි නසාගැනීමට පෙළඹේ.<ref name=Cox2012>{{cite journal |last1= Cox |first1= William T. L. |last2= Abramson |first2= Lyn Y. |last3= Devine |first3= Patricia G. |last4= Hollon |first4= Steven D.|year= 2012 |title= Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective |journal= [[Perspectives on Psychological Science]] |volume= 7 |issue= 5 |pages= 427–449 |publisher= |doi= 10.1177/1745691612455204|url=http://pps.sagepub.com/content/7/5/427.abstract |accessdate=}}</ref> ළමාවියෙදී ලිංගික අතවරයකට ලක් වූයේනම්<ref>{{cite journal|last=Wegman|first=HL|coauthors=Stetler, C|title=A meta-analytic review of the effects of childhood abuse on medical outcomes in adulthood.|journal=Psychosomatic Medicine|date=2009 Oct|volume=71|issue=8|pages=805–12|pmid=19779142|doi=10.1097/PSY.0b013e3181bb2b46}}</ref> අරන් හදාගත් ළමයෙකු ලෙස සැබෑ දෙමාපියන්ගෙන් වෙනව කුඩාකල සිවීම අවදානම් සාධකය.<ref>{{cite journal|last=Oswald|first=SH|coauthors=Heil, K; Goldbeck, L|title=History of maltreatment and mental health problems in foster children: a review of the literature.|journal=Journal of pediatric psychology|date=2010 Jun|volume=35|issue=5|pages=462–72|pmid=20007747|doi=10.1093/jpepsy/jsp114}}</ref> ලිංගික අතවරවලට ගොදුරුවීම සියදිවි නසාගැනීමට 20%ක් පමණ බලපානු ලැබේ.<ref name=Brent2008/> සියදිවි නසාගැනීමේ පරිණාමවාදී අර්ථදැක්වීමෙන් කියවෙන්නේ එමගින් සියලුම යෝග්‍යතාවන්ට බලපාන බවයි.සියදිවි නසාගන්නා පුද්ගලයට තවදුරටත් ළමයි සැදීමට නොහැකිනම් සහ තම වස්තුව තමන් ජීවත් වීම තුලින් තම ඥාතීන්ට අහිමිවේ නම් මෙය ක්‍රියාත්මක වේ.මෙයට විරුද්ධව මත පළකරන්නන් ප්‍රකාශ කරන්නේ නිරෝගිමත් තරුණයෙකු මෙසේ මියයාම තුලින් කිසිදු යෝග්‍යතාවක් වර්ධනය නොකරගන්නා බවයි(inclusive fitness). වෙනත් ආදිකාලීන පරිසරයකට අනුවර්තනය වීම වර්තමාන පරිසරයට නුසුදුසු අනුවර්තනයක් වීමට හැකිය.<ref name=Joiner2005/><ref>{{cite journal|last=Confer|first=Jaime C.|coauthors=Easton, Judith A.; Fleischman, Diana S.; Goetz, Cari D.; Lewis, David M. G.; Perilloux, Carin; Buss, David M.|title=Evolutionary psychology: Controversies, questions, prospects, and limitations.|journal=American Psychologist|date=1 January 2010|volume=65|issue=2|pages=110–126|doi=10.1037/a0018413|pmid=20141266}}</ref> දරිද්‍රතාවය සියදිවි නසාගැනීමේ අවධානම හා සබැදිය.<ref name=Stark2011>{{cite journal|last=Stark|first=CR|coauthors=Riordan, V; O'Connor, R|title=A conceptual model of suicide in rural areas.|journal=Rural and remote health|year=2011|volume=11|issue=2|page=1622|pmid=21702640}}</ref> අනෙක් අයට සාපේක්ෂව තමන්ගේ දුප්පත්කම වර්ධනය වේනම් එය අවධානම වැඩිකරයි. <ref>{{cite journal|last=Daly|first=Mary|title=Relative Status and Well-Being: Evidence from U.S. Suicide Deaths|journal=Federal Reserve Bank of San Francisco Working Paper Series|date=Sept 2012|url=http://www.frbsf.org/publications/economics/papers/2012/wp12-16bk.pdf|access-date=2013-03-23|archive-date=2012-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20121019134902/http://www.frbsf.org/publications/economics/papers/2012/wp12-16bk.pdf|url-status=dead}}</ref> විවිධ ණය ලබාගෙන ගෙවීමට නොහැකිවීම නිසා ඉන්දියාවේ 200,000 කට වැඩි ගොවීන් ප්‍රමාණයක් සියදිවි නසාගෙන ඇත.<ref>{{cite news|last=Lerner|first=George|title=Activist: Farmer suicides in India linked to debt, globalization|url=http://articles.cnn.com/2010-01-05/world/india.farmer.suicides_1_farmer-suicides-andhra-pradesh-vandana-shiva?_s=PM:WORLD|accessdate=13 February 2013|newspaper=CNN World|date=Jan 5,2010|archive-date=2013-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116020225/http://articles.cnn.com/2010-01-05/world/india.farmer.suicides_1_farmer-suicides-andhra-pradesh-vandana-shiva?_s=PM%3AWORLD|url-status=dead}}</ref> චීනයේ ආර්ථික දුෂ්කරතා හේතුවෙන් ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල සියදිවිනසා ගැනීමේ ප්‍රතිශතය නාගරික ප්‍රදේශවල ප්‍රතිශතයට වඩා තුන්ගුණයක් පමණ වැඩි බව විශ්වාස කරනු ලබයි.<ref>{{cite journal|last=Law|first=S|coauthors=Liu, P|title=Suicide in China: unique demographic patterns and relationship to depressive disorder.|journal=Current psychiatry reports|date=2008 Feb|volume=10|issue=1|pages=80–6|pmid=18269899}}</ref> ===ජනමාධ්‍ය === සියදිවි නසාගැනීම කෙරෙහි අන්තර්ජාලය ඇතුළු ජනමාධ්‍ය විශාල භූමිකාවක් රගපානු ලැබේ.<ref name=Hawton2012/>ජනමාධ්‍ය සියදිවි නසාගැනීම වාර්තාකරණ ආකාරය තුල සියදිවි නසාගැනීම උත්ප්‍රේරණය වන අවස්ථාද ඇත. ඉහල ධාරිතාවකින් යුතුව වාර්තා කිරීම, උලුප්පා පෙන්වීම, නැවත නැවත විකාශය වැනි අත්‍යන්තයෙන් වාර්තා කිරීම තුලින් සියදිවි නසාගැනීම උත්තේජනය වීමට හැකිය.<ref name=Boh2012>{{cite journal|last=Bohanna|first=I|coauthors=Wang, X|title=Media guidelines for the responsible reporting of suicide: a review of effectiveness.|journal=Crisis|year=2012|volume=33|issue=4|pages=190–8|pmid=22713977|doi=10.1027/0227-5910/a000137}}</ref> සමස්තයක් ලෙස යම් සියදිව් නසාගන්නා ආකාරයක් ජනමාධ්‍ය තුලින් වාර්තා කිරීම තුලින් ජනතාව ඒ පිළිබද දැනුවත්වන බැවින් එම ආකාරයේ සියදිවි නසාගැනීම් ජනගහනයක් තුල වැඩිවිය හැකිය.<ref name=Yip2012/> මෙම සියදිවි නසාගැනීමේ නරක ආදර්ශය හෝ කොපි කිරීම Wether Effect ලෙස හදුන්වයි. මෙසේ හදුන්වන්නේ Goethe හි ප්‍රධාන පුරවැසියා සියදිවි නසාගැනීමෙන් අනතුරුවය.<ref name=Sia2012/> මෙම අවධානම තාරුණ්‍ය තුල බහුලව ඇති අතර එමන්දයත් මේවා දැකීමෙන් සියදිවි නසාගැනීමට ඔහුන් ප්‍රේම කිරීමට පුළුවන.<ref>{{cite journal |author=Stack S |title=Suicide in the media: a quantitative review of studies based on non-fictional stories |journal=Suicide Life Threat Behav |volume=35 |issue=2 |pages=121–33 |year=2005 |month=April |pmid=15843330 |doi=10.1521/suli.35.2.121.62877 }}</ref> ප්‍රවෘත්ති සපයන ජනමාධ්‍ය මේ සදහා සෘජුවම බලපෑවද විනෝදාස්වාදය සපයන ජනමාධ්‍ය ජනතාව තුල කුකුසක් ඇති කරවන බව සොයාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal |author=Pirkis J |title=Suicide and the media |journal=Psychiatry |volume=8 |issue=7 |pages=269–271 |date=July 2009 |doi=10.1016/j.mppsy.2009.04.009 |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1476179309000 72X}}</ref> Weather effect හි ප්‍රතිවිරුද්ධ බලපෑම Popageno effect ලෙස හදුන්වන අතර එහිදී වඩාත් ඵලදායි සියදිවි නසාගැනීමේ විධික්‍රම කොපි කරන අතර ඒවාට ආරක්ෂාකාරී බලපෑම්ද තිබිය හැකිය. මෙම වචනය මොසාට්ගේ ඔපෙරාවේ The magic flute නැමැත්තා තම ආදරණීයයන් සියදිවි නසාගනී යන බියෙන් තම යහළුවන්ගේ උදවු ලැබෙනතුරු ජීවත් වී ඇත.<ref name=Sia2012>{{cite journal|last=Sisask|first=M|coauthors=Värnik, A|title=Media roles in suicide prevention: a systematic review.|journal=International journal of environmental research and public health|date=2012 Jan|volume=9|issue=1|pages=123–38|pmid=22470283|doi=10.3390/ijerph9010123|pmc=3315075}}</ref> ජනමාධ්‍ය වාර්තාකරණයේදී සුදුසු මාර්ගෝපදේශයන් අනුගමනය කරයි නම් සියදිවි නසා ගැනීම අඩු කරගත හැකිය.<ref name=Boh2012/> වාර්තා කිරීම යම් ජනමාධ්‍යකට වාසියක් වුවද දීර්ඝ කාලීන වශයෙන් ගත්කල එය සමාජයට අහිතකර වීමට පුළුවන.<ref name=Boh2012/> ===තාර්කනික=== තාර්කනික සියදිවි නසාගැනීම(Rational suicide) යනු තම ජීවිතය නැතිකර ගැනීමට තාර්කික නොවේයැයි සිතුවද <ref name=Loue2008>{{cite book|last=Loue|first=Sana|title=Encyclopedia of aging and public health : with 19 tables|year=2008|publisher=Springer|location=New York, NY|isbn=978-0-387-33753-1|page=696|url=http://books.google.ca/books?id=rTMrB0AutLwC&pg=PA696}}</ref> එය සාධාරණය කිරීමට හේතුකාරණා ඉදිරිපත් කිරීමයි.<ref name=Loue2008/> අනුන්ගේ යහපත වෙනුවෙන් තමන්ගේ ජීවිතය නැතිකර ගැනීම පරහිතකාරී සියදිවි නසාගැනීම(altruistic suicide) ලෙස හදුන්වනු ලැබේ.<ref name=Moody2010>{{cite book|last=Moody|first=Harry R.|title=Aging : concepts and controversies|year=2010|publisher=Pine Forge Press|location=Los Angeles|isbn=978-1-4129-6966-6|page=158|url=http://books.google.ca/books?id=qj8GS77QAgwC&pg=PA158|edition=6th ed.}}</ref> උදාහරණයක් නම් තමන්ගේ ප්‍රජාවේ බාල පරම්පරාවට විශාල ප්‍රමාණයක් ආහාර ඉතිරිකර දීමට තමා සියදිවි නසාගැනීමයි.<ref name=Moody2010/>සමහර එස්කිමෝ සංස්කෘතීන්වල මෙය ගෞරවයට පාත්‍ර වන, බුද්ධිමත් හා ධෛර්යසම්පන්න ක්‍රියාවක් ලෙස සලකයි. <ref name=Hales2012/> සියදිවි නසාගැනීමේ ආක්‍රමණයක්(Suicide attack) එකක් යනු දේශපාලනික ක්‍රියාවක් වන අතර එහිදී ආක්‍රමණිකයා අනුන් කෙරෙහි ප්‍රචණ්ඩත්වය මුදාහරින අතර මෙහිදී අවසානයේ ඔහුගේ ජීවිතයද නැතිවී යයි.<ref>{{cite book|last=editor|first=Tarek Sobh,|title=Innovations and advances in computer sciences and engineering|year=2010|publisher=Springer Verlag|location=Dordrecht|isbn=978-90-481-3658-2|page=503|url=http://books.google.ca/books?id=B-Zf1sQZapMC&pg=PA503|edition=Online-Ausg.}}</ref>සමුහඝාතනයක් බලාපොරොත්තුවෙන් මරාගෙන මැරෙන බෝම්බකරුවන් සියදිවි නසා ගනියි. "කමිකසේ" මෙහෙයුම සිදුකරනු ලැබුවේ සදාචාරාත්මක බැදීමක් හෝ උසස් හෙතුප්‍රත්යක් ලෙස ඔහුන් සැලකු නිසාය.<ref name=Hales2012>{{cite book|last=Hales|first=edited by Robert I. Simon, Robert E.|title=The American Psychiatric Publishing textbook of suicide assessment and management|publisher=American Psychiatric Pub.|location=Washington, DC|isbn=978-1-58562-414-0|page=714|url=http://books.google.ca/books?id=H8tigTjBCRkC&pg=PA714|edition=2nd ed.}}</ref> මිනීමරු සියදිවිනසා ගැනීම(murder-suicide) යනු මිනීමරුවා තම ජීවිතය එම අපරාධය කිරීමෙන් පසු නැතිකර ගැනීමයි.<ref>{{cite journal|last=Eliason|first=S|title=Murder-suicide: a review of the recent literature.|journal=The journal of the American Academy of Psychiatry and the Law|year=2009|volume=37|issue=3|pages=371–6|pmid=19767502}}</ref> "බහුජන දිවිනසාගනීම"(murder suicide) බොහෝවිට සිදුකරනු ලබන්නේ එල්ලවන සමාජීය පීඩනය හමුවේ තම ස්වාධිපත්‍යය යම් නායකයෙකුට ලබාදීම සදහාය.<ref>{{cite book|last=Smith|first=William Kornblum in collaboration with Carolyn D.|title=Sociology in a changing world|publisher=Wadsworth Cengage Learning|location=Belmont, CA|isbn=978-1-111-30157-6|page=27|url=http://books.google.ca/books?id=DtKcG6qoY5AC&pg=PT51|edition=9e [9th ed].}}</ref> මිනිසුන් දෙදෙනෙක් එක්ව වුවද(suicide pact) බහුජන දිවිනසාගනීමක් කල හැකිය.<ref>{{cite book|last=Campbell|first=Robert Jean|title=Campbell's psychiatric dictionary|year=2004|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-515221-0|page=636|url=http://books.google.ca/books?id=Vrlsos_O13UC&pg=PA636|edition=8th ed.}}</ref> සමහර අවස්ථාවලදී තවදුරටත් ජීවත්වීම ඉවසාගත නොහැකි වූ අවස්ථාවලදී මිනිසුන් එයින් පලායාමේ උපක්‍රමයක් ලෙස දිවිනසාගනීම භාවිතා කරයි.<ref>{{cite book|last=Veatch|first=ed. by Robert M.|title=Medical ethics|year=1997|publisher=Jones and Bartlett|location=Sudbury, Mass. [u.a.]|isbn=978-0-86720-974-7|page=292|url=http://books.google.ca/books?id=UCOT4sj-DwUC&pg=PA292|edition=2. ed.}}</ref> නාසි කදවුරුවල සමහර වැසියන් හිතාමතාම විදුලි වැටවල් ස්පර්ශ කර සිය ජීවිත නැති කරගෙන ඇත.<ref>{{cite book|last=Gutman|first=Yisrael|title=Anatomy of the Auschwitz death camp|year=1998|publisher=Publ. in association with the United States Holocaust Memorial Museum, Washington, D.C. by Indiana University Press|location=Bloomington|isbn=978-0-253-20884-2|page=400|edition=1st pbk. ed.|coauthors=editors, Michael Berenbaum,}}</ref> ==විධික්‍රම== [[File:SuicideCFR.png|thumb|upright=1.35|ඇ.එ.ජනපදයේ විවිධ සියදිවි නසාගැනීමේ විධික්‍රම මගින් සිදුවූ මරණ ප්‍රතිශතයන්<ref name="Miller 393–408"/>]] {{Main|Suicide methods}} ප්‍රමුඛ සියදිවි නසාගැනීමේ ක්‍රම රටින් රටට වෙනස් වේ. ලෝකයේ විවිද කලාපවල පවතින ප්‍රමුඛ විධික්‍රම අතර එල්ලී මැරීම, පලිබෝධනාශක භාවිතය හා ගිනිඅවි භාවිතය හදුනාගත හැකිය.<ref>{{cite journal |author=Ajdacic-Gross V |title=Methods of suicide: international suicide patterns derived from the WHO mortality database |journal=Bull. World Health Organ. |volume=86 |issue=9 |pages=726–32 |year=2008 |month=September |pmid=18797649 |pmc=2649482 |doi=10.2471/BLT.07.043489 |author-separator=, |author2=Weiss MG |author3=Ring M |display-authors=3 |last4=Hepp |first4=U |last5=Bopp |first5=M |last6=Gutzwiller |first6=F |last7=Rössler |first7=W}}</ref>මේවා ඒවා සපයාගැනීමේ පහසුතාවය මත වෙනස්වේ.<ref name=Yip2012/> රටවල් 56ක සිදුකරනලද සමීක්ෂණයකින් හෙළිවී ඇත්තේ<ref>Ajdacic-Gross, Vladeta, ''et al''. {{PDFlink|[http://www.scielosp.org/pdf/bwho/v86n9/a17v86n9.pdf "Methods of suicide: international suicide patterns derived from the WHO mortality database"]|267&nbsp;KB}}. ''[[Bulletin of the World Health Organization]]'' '''86''' (9): 726–732. September 2008. Accessed 2 August 2011. [https://web.archive.org/web/20110920054902/http://www.scielosp.org/pdf/bwho/v86n9/a17v86n9.pdf Archived] 2 August 2011. See [http://www.who.int/bulletin/volumes/86/9/07-043489/en/index.html html version]. The data can be seen here [http://www.who.int/bulletin/volumes/86/9/0042-9686_86_07-043489-table-T1.html]</ref> එල්ලී මැරීම ලෝකයේ රටවල පවතින ප්‍රධානතම දිවිනසාගැනීමේ ක්‍රමය ලෙසටය. 53%ක් පුරුෂයන්ද 39%ක් ස්ත්‍රීන්ද මෙම ක්‍රමය භාවිතාකර ඇත.<ref>{{cite book |editor1-first=Rory C. |editor1-last=O'Connor |editor2-first=Stephen |editor2-last=Platt |editor3-first=Jacki |editor3-last=Gordon |title=International Handbook of Suicide Prevention: Research, Policy and Practice |url=http://books.google.com/books?id=3fDGLWQtwFkC&pg=PA34 |date=1 June 2011 |publisher=John Wiley and Sons|isbn=978-1-119-99856-3|page=34}}</ref> ලෝකයේ 30%ක් පමණ දිවිනසාගැනීම් පලිබෝධනාශක භාවිතා කිරීම තුළිනි.මෙය යුරෝපයේ 4%ක් පමණ වුවද පැසිපික් කලාපයේ 50%ක් පමණ වේ.<ref>{{cite journal |author=Gunnell D, Eddleston M, Phillips MR, Konradsen F |title=The global distribution of fatal pesticide self-poisoning: systematic review |journal=BMC Public Health |volume=7 |page=357 |year=2007 |pmid=18154668 |pmc=2262093 |doi=10.1186/1471-2458-7-357}}</ref> එමෙන්ම ලතින් ඇමරිකාවේ මෙය වැඩිපුර භාවිත වෙන්නේ වැඩිපුර ජීවත්වෙන ගොවි ජනතාව නිසාය.<ref name=Yip2012/>ස්ත්‍රීන්ගෙන් 60%ක් පමණද පුරුෂයන්ගෙන් 30%ක් පමණද වැඩිපුර ඖෂද භාවිත කිරීම සියදිවි නසා ගැනීමට භාවිත කරයි. <ref>{{cite book|last=Geddes|first=John|title=Psychiatry|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-923396-0|page=62|url=http://books.google.ca/books?id=F4THKWvbAPEC&pg=PA62|edition=4th ed.|coauthors=Price, Jonathan; Gelder, Rebecca McKnight ; with Michael; Mayou, Richard}}</ref>බොහොමයක් මෙම දිවිනසාගැනීම් කලින් සැලසුම් කරනලද ඒවා නොවෙන අතර බොහෝවිට සිදුවන්නේ තමන් කෙරෙහි දැඩිලෙස සැක උපදවන අවස්ථාවලදීය.<ref name=Yip2012/>මරණ ප්‍රමාණය විධික්‍රමය මත විවිධ වේ.ගිනිඅවි භාවිතය-80%-90%, ගිලීමැරීම-65%-80%, එල්ලී මැරීම-60%-85%, විෂදුම ආග්‍රහණය- 40%-60%, යමකට පැනීමෙන්-35%-60%, ගල් අගුරුවලට පුළුස්සා ගැනීමෙන්-40%-50%, පලිබෝධනාශක -6%-75%, ඖෂධ අනිසි ලෙස භාවිතය-1.5-4%.<ref name=Yip2012/> සංවර්ධිත රටවල ප්‍රධාන වශයෙන් සියදිවි නසාගැනීමට උත්සහකල විධික්‍රම ප්‍රධාන වශයෙන් සාර්ථක වූ විධික්‍රම සමග වෙනස්වේ. මක්නිසාදයත් 85%කම උත්සාහ කර ඇත්තේ අධික ලෙස ඖෂධ භාවිතයයි.<ref name=Tint2010/> ඇ.එ.ජ. යෙ 57%කම සියදිවි නසාගැනීම් සිදුවී ඇත්තේ ගිනිඅවි භාවිතයෙන් වන අතර එය පුරුෂයන් තුල ස්ත්‍රීන්ට වඩා ප්‍රචලිතය.<ref name=EB2011/> දෙවැන්න පිරිමින් තුල එල්ලී මැරීම වන අතර ස්ත්‍රීන් තුල වස බීමයි.<ref name=EB2011/> මෙම ආකරදෙක 40%කට පමණ වගකියනු ලැබේ.<ref name=USStats2005>{{cite web|url=http://www.suicide.org/suicide-statistics.html |title=U.S. Suicide Statistics (2005) |accessdate=2008-03-24}}</ref> ස්විට්සර්ලන්තයේ දළවශයෙන් සෑම පුද්ගලයෙකුටම ගිනිඅවියක් ඇති අතර එනමුදු එහි වැඩිපුරම දිවිනසගැනීම සිදුවන්නේ එල්ලී මැරීම තුලිනි. <ref>{{cite book|last=Eshun|first=edited by Sussie|title=Culture and mental health sociocultural influences, theory, and practice|year=2009|publisher=Wiley-Blackwell|location=Chichester, U.K.|isbn=9781444305814|page=301|url=http://books.google.ca/books?id=Y6uUDBBGqF4C&pg=PA301|coauthors=Gurung, Regan A.R.}}</ref> යමෙකුගේ මරණයට පන තම ජීවිතය නැති කරගැනීම හොංග් කොංග් සහ සිංගප්පුරුවේ පිළිවෙලින් 50%ක හා 80%ක ප්‍රමාණයකි.<ref name=Yip2012/> චීනයේ වසබීම ප්‍රධාන ක්‍රමය වේ.<ref name=WRVp196>{{cite book|last=Krug|first=Etienne|title=World Report on Violence and Health, Volume 1|year=2002|publisher=World Health Organization|location=Genève|isbn=9789241545617|page=196|pages=http://books.google.ca/books?id=db9OHpk-TksC&pg=PA196}}</ref> ජපානයේ තමාගේ බඩවැල් තමන්ම ඉවත් කරගැනීම හෙවත් "සෙප්පුකු" හා "හරාකිරි" තවමත් පවතී.<ref name=WRVp196/>එනමුදු ජපානයේ බහුතරව සියදිවි නසාගන්නේ එල්ලී මැරීම මගිනි.<ref>{{cite book|last=(editor)|first=Diego de Leo|title=Suicide and euthanasia in older adults : a transcultural journey|year=2001|publisher=Hogrefe & Huber|location=Toronto|isbn=9780889372511|page=121}}</ref> ==ව්‍යාධි මානසිකත්වය(Pathophysiology)== සියදිවි නසාගැනීමට හෝ විෂාධයට විශේෂ වූ ව්‍යාධි මානසිකත්වක් නොමැත. .<ref name=EB2011/>එනමුදු විශ්වාස කරන්නේ හැසිරීම්, සමාජයීය-පාර්සරික සහ මානසික සාධකවල අන්තර්ක්‍රියාවක් හේතුවෙන් මෙය හටගන්නා බවයි..<ref name=Yip2012/> Brain-derived-neurotropic(BDNF) සාධකවල අඩුමට්ටම ඍජුවම දිවිනසාගනීමට බලපායි.<ref>{{cite journal|last=Pjevac|first=M|coauthors=Pregelj, P|title=Neurobiology of suicidal behaviour.|journal=Psychiatria Danubina|date=2012 Oct|volume=24 Suppl 3|pages=S336-41|pmid=23114813}}</ref> එමෙන්ම එය වක්‍රාකාරව විෂාධය, post-traumatic disorder, schizophrenia, obsessive-compulsive disorder සදහා බලපායි..<ref>{{cite journal|last=Sher|first=L|title=The role of brain-derived neurotrophic factor in the pathophysiology of adolescent suicidal behavior.|journal=International journal of adolescent medicine and health|year=2011|volume=23|issue=3|pages=181–5|pmid=22191181}}</ref> පශ්චාත් මරණ පරීක්ෂණවලදී තහවුරු වී ඇත්තේ BDNF වල මට්ටම hippocampus සහ prefrontal cortex හි අඩුවීම සිදූවී ඇත්තේ මානසික තත්වයන් සමග හෝ නොමැතිව බවයි.<ref>{{cite journal|last=Sher|first=L|title=Brain-derived neurotrophic factor and suicidal behavior.|journal=QJM : monthly journal of the Association of Physicians|date=2011 May|volume=104|issue=5|pages=455–8|pmid=21051476|doi=10.1093/qjmed/hcq207}}</ref>සියදිවි නසාගන්නා කාලය තුල serotonio නැමති ස්නායු සම්ප්‍රේෂකය අඩුබව විශ්වාස කරන්නේ මරණයෙන් පසුව හමු වූ වැඩිවූ 5-HT2A ප්‍රතිග්‍රාහක සාක්ෂිමතය.<ref name=Dwi2012>{{cite book|last=Dwivedi|first=Yogesh|title=The neurobiological basis of suicide|year=2012|publisher=Taylor & Francis/CRC Press|location=Boca Raton, FL|isbn=978-1-4398-3881-5|page=166|url=http://books.google.ca/books?id=5hcOf_SM-U0C&pg=PA166}}</ref> serotonin නිෂ්පාදනය බිදවැටීම සහ මස්තිෂ්ක සුසුම්නා තරලයේ 5-hydroxyindoleactic acid වැඩිවීම අනෙක් සාධක වේ.<ref>{{cite book|last=Stein|first=edited by George|title=Seminars in general adult psychiatry|year=2007|publisher=Gaskell|location=London|isbn=978-1-904671-44-2|page=145|url=http://books.google.ca/books?id=6PGzHFuS1xkC&pg=PA145|edition=2. ed.|coauthors=Wilkinson, Greg}}</ref> Direct evidence is however hard to gather.<ref name=Dwi2012/>ඍජු සාක්ෂි ලබාගැනීම එතරම් පහසු නොවේ. Epigenedics හෙවත් පාරිසරික සාධකවලට ජාන ප්‍රකාශයේදී පාදක වූ DNA වෙනස් කිරීමද දිවිනසාගැනීමේ අවදානම වැඩිකිරීමට හේතුවන බව විශ්වාස කෙරේ.<ref>{{cite journal|last=Autry|first=AE|coauthors=Monteggia, LM|title=Epigenetics in suicide and depression.|journal=Biological Psychiatry|date=2009 Nov 1|volume=66|issue=9|pages=812–3|pmid=19833253|doi=10.1016/j.biopsych.2009.08.033|pmc=2770810}}</ref> ==වැලැක්වීම== {{Main|Suicide prevention}} [[File:suicidemessageggb01252006.JPG|thumb|සියදිවි නසාගැනීම වැළක්වීමේ ක්‍රමයක් ලෙස,මෙම සලකුණ [[Golden Gate Bridge]]හි ආපදා සේවයකට සබැදි විශේෂ දුරකථන සේවය ප්‍රවර්ධනය කරයි.]] සියදිවි නසාගැනීම වලක්වාගැනීම යනු සියදිවි නසාගැනීම් වලක්වා ගැනීම සදහා ගන්නාවූ ලබන සාමුහික ක්‍රියාමාර්ගයි.සමහර විධික්‍රමවලට ලගාවීම අඩුකිරීම තුලින් මේ දේ සිදුවේ. උදාහරණයක් ලෙස ගිනිඅවි භාවිතය හා වසවිෂ භාවිතය අඩුකිරීම තුලින් මේ දේ සිදුකල හැකිය..<ref name=Yip2012/><ref name=WHO2012/> අනෙකුත් ක්‍රියාමාර්ග වන්නේ ගල් අගුරු,පාලම් බාධක, උමං මාර්ගවලට ලගාවීම අඩුකිරීම වැනිදේය.<ref name=Yip2012/> අධිකලෙස මත්ද්‍රව්‍ය හා ඖෂධ භාවිතා කරන්නන් සහ මීට පෙර සියදිවි නසාගැනීමට උත්සාහ කල අයට ප්‍රතිකාර කිරීම වලක්වා ගැනීමට වඩාත්ම ඵලදායි වේ.<ref name=WHO2012/> මත්ද්‍රව්‍ය හා මත්පැන් සොයාගැනීම හා භාවිතා කිරීම අවම කිරීමට විදිවිධාන පැමිණවීමට සමහරු යෝජනා කරති.<ref name=Drug2011>{{cite journal|last=Vijayakumar|first=L|coauthors=Kumar, MS; Vijayakumar, V|title=Substance use and suicide.|journal=Current opinion in psychiatry|date=2011 May|volume=24|issue=3|pages=197–202|pmid=21430536|doi=10.1097/YCO.0b013e3283459242}}</ref> දුරකථන මාර්ග ඔස්සේ මාර්ගෝපදේශනය සැපයීම් තිබුනද ඒවා භාවිතා කරන්නේ සුළු පිරිසකි. එමනිසා ඒවායේ ඵලදායිතාවයක් නොමැත.<ref>{{cite journal|last=Sakinofsky|first=I|title=The current evidence base for the clinical care of suicidal patients: strengths and weaknesses|journal=Canadian Journal of Psychiatry|date=2007 Jun|volume=52|issue=6 Suppl 1|pages=7S–20S|pmid=17824349}}</ref><ref>{{cite web|title=Suicide|url=http://www.surgeongeneral.gov/library/mentalhealth/chapter3/sec5_1.html|work=The United States Surgeon General|accessdate=4 September 2011}}</ref> පසුගිය කාලයේ සියදිවි නසාගැනීමට සිතු තරුණයන්ට cognitive behavioral therapy එයින් මිදීමට උදවු වී ඇත. <ref>{{cite journal|last=Robinson|first=J|coauthors=Hetrick, SE; Martin, C|title=Preventing suicide in young people: systematic review.|journal=The Australian and New Zealand journal of psychiatry|date=2011 Jan|volume=45|issue=1|pages=3–26|pmid=21174502|doi=10.3109/00048674.2010.511147}}</ref> එසේම ආර්ථික සංවර්ධනය තුලින් දරිද්‍රතාවය අඩුකිරීම දිවිනසාගැනීමේ ප්‍රතිශතය අඩු කිරීමට සමත්වේ.<ref name=Stark2011/> විශේෂයෙන්ම වැඩිහිටි පිරිමි අයගේ සමාජයීය සබදතා වර්ධනය කිරීමද මේ සදහා ඵලදායී වේ. <ref>{{cite journal|last=Fässberg|first=MM|coauthors=van Orden, KA; Duberstein, P; Erlangsen, A; Lapierre, S; Bodner, E; Canetto, SS; De Leo, D; Szanto, K; Waern, M|title=A systematic review of social factors and suicidal behavior in older adulthood.|journal=International journal of environmental research and public health|date=2012 Mar|volume=9|issue=3|pages=722–45|pmid=22690159|doi=10.3390/ijerph9030722|pmc=3367273}}</ref> ===ඉවත් කිරීම(Screening)=== සියදිවි නසාගැනීමේ ප්‍රතිශතයෙන් සාමාන්‍ය ජනගහනය ඉවත්කිරීමේ ඵලදායිතාවය පිළිබද දත්ත පවතින්නේ සුලුවශයෙනි. <ref>{{cite journal|last=Williams|first=SB|coauthors=O'Connor, EA; Eder, M; Whitlock, EP|title=Screening for child and adolescent depression in primary care settings: a systematic evidence review for the US Preventive Services Task Force.|journal=Pediatrics|date=2009 Apr|volume=123|issue=4|pages=e716-35|pmid=19336361|doi=10.1542/peds.2008-2415}}</ref> මෙම උපකරණ හරහා ධනාත්මක දෙයක් පරීක්ෂා කිරීමට ඉහළ ප්‍රතිශතයක් මිනිසුන් උත්සාහ ගන්නා අතර මෙමගින් ඔහුන් දිවිනසාගැනීමේ අවදානමක් නොමැති අතර ඔහුන් උත්සාහ කරන්නේ මානසික සම්පත් උපරිම ලෙස භාවිතා කිරීමටය.<ref>{{cite journal|last=Horowitz|first=LM|coauthors=Ballard, ED; Pao, M|title=Suicide screening in schools, primary care and emergency departments.|journal=Current Opinion in Pediatrics|date=2009 Oct|volume=21|issue=5|pages=620–7|pmid=19617829|doi=10.1097/MOP.0b013e3283307a89|pmc=2879582}}</ref> ඒවා ඉහල අවදානම් සහිතව උත්සාහ කිරීම කෙසේ වුවද අනුමත කර ඇත.<ref name=EB2011/> සියදිවි නසාගැනීම පිළිබද ඇසීම සියදිවි නසාගැනීම ඉහල දමන්නේ නැත.<ref name=EB2011/> ===මානසික රෝගාබාධ=== මානසික සෞඛ්‍යය ගැටළු පවතින අයට ඒ සදහා ප්‍රතිකාර කිරීම දිවිනසාගැනීමේ අවදානම අඩුකරයි. දිවිනසගැනීමට දැඩි ලෙස උවමනාවක් ඇති අය ස්වේච්චාවෙන් හෝ අනෙක් අයගේ බලපෑම් මත මානසික රෝගවලට ඇතුල්වේ. <ref name=EB2011/>මෙහිදී යමෙකුට හානිවියහැකි ආකාර නැතිකර දමයි.<ref name=Tint2010>{{cite book |author=Tintinalli, Judith E. |title=Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide (Emergency Medicine (Tintinalli)) |publisher=McGraw-Hill Companies |location=New York |year=2010 |pages=1940–1946|isbn=0-07-148480-9 |oclc= |doi= |accessdate=}}</ref> සමහර රෝහල් සායන රෝගියා ලව සියදිවි නසා නොගන්නා බවට එකගතාවයක් අත්සන් කරනු ලබන්නේ එම රෝගියා රෝහලෙන් නිදහස් කිරීමට පෙරය. <ref name=EB2011/> නමුත් මෙය සාර්ථක කමයක් නොවේ. <ref name=EB2011/> රෝගියා අඩු අවදානම් තත්වයක පසුවේනම් බාහිර ලෙස මානසික ප්‍රතිකාර ලබාදීමට පිළියෙළ කරයි. <ref name=Tint2010/> කෙටිකාලීන ලෙස රෝහල්ගත කිරීම එතරම් ඵලදායි නොවන අතර ප්‍රජාව විසින් රෝගියා බලාගැනීම borderline personality disorder වැනි අයට වඩාත් ඵලදායි වේ. <ref>{{Cite journal|last=Paris|first=J|title=Is hospitalization useful for suicidal patients with borderline personality disorder?|journal=Journal of personality disorders|date=June 2004|volume=18|issue=3|pages=240–7|pmid=15237044|doi=10.1521/pedi.18.3.240.35443}}</ref><ref>{{cite journal|last=Goodman|first=M|coauthors=Roiff, T; Oakes, AH; Paris, J|title=Suicidal risk and management in borderline personality disorder.|journal=Current psychiatry reports|date=2012 Feb|volume=14|issue=1|pages=79–85|pmid=22113831|doi=10.1007/s11920-011-0249-4}}</ref> වැඩිහිටියන් තුල dialectical behavior theory හා pshchotheraphy ක්‍රම මගින් සියදිවි නසාගැනීම අඩුකර ගතහැකි බවට ප්‍රමාණාත්මක සාක්ෂි පවතී. .<ref name=Can2010>{{cite journal|last=Canadian Agency for Drugs and Technologies in Health|first=(CADTH)|title=Dialectical behaviour therapy in adolescents for suicide prevention: systematic review of clinical-effectiveness.|journal=CADTH technology overviews|year=2010|volume=1|issue=1|pages=e0104|pmid=22977392|pmc=3411135}}</ref> as well as those with [[borderline personality disorder]].<ref>{{cite journal|last=Stoffers|first=JM|coauthors=Völlm, BA; Rücker, G; Timmer, A; Huband, N; Lieb, K|title=Psychological therapies for people with borderline personality disorder.|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2012 Aug 15|volume=8|pages=CD005652|pmid=22895952|doi=10.1002/14651858.CD005652.pub2}}</ref>නමුත් එම සාක්ෂි මරණයට පත් වූ සියදිවි නසාගැනීම් සදහා හමුවී නොමැත<ref name=Can2010/> විෂදනාශකවල වාසි සහ අවාසි පිළිබද මතභේදයක් පවතී. <ref name=Hawton2012/> In young persons the newer antidepressants such as [[SSRIs]] appears to increased risk of suicidality from 25 per 1000 to 40 per 1000.<ref>{{cite journal|last=Hetrick|first=SE|coauthors=McKenzie, JE; Cox, GR; Simmons, MB; Merry, SN|title=Newer generation antidepressants for depressive disorders in children and adolescents.|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2012 Nov 14|volume=11|pages=CD004851|pmid=23152227}}</ref> In older persons however they might decrease the risk.<ref name=EB2011/>වැඩිහිටියන් තුල එය දිවිනසාගැනීම් අඩුකලද තරුණයන් තුල දිවිනසාගනීම වැඩිකරනු ලබයි. bipolar disporder සහ unipolar dipression අඩුකර සාමාන්‍ය මට්ටමට ගෙන ඒමට ලිතියම් සමත් බව සොයාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal|last=Baldessarini|first=RJ|coauthors=Tondo, L; Hennen, J|title=Lithium treatment and suicide risk in major affective disorders: update and new findings.|journal=The Journal of clinical psychiatry|year=2003|volume=64 Suppl 5|pages=44–52|pmid=12720484}}</ref><ref>{{cite journal|last=Cipriani|first=A|coauthors=Pretty, H; Hawton, K; Geddes, JR|title=Lithium in the prevention of suicidal behavior and all-cause mortality in patients with mood disorders: a systematic review of randomized trials.|journal=The American Journal of Psychiatry|date=2005 Oct|volume=162|issue=10|pages=1805–19|pmid=16199826|doi=10.1176/appi.ajp.162.10.1805}}</ref> ==වසංගත අධ්‍යයනය(Epidemiology)== {{Main|Epidemiology of suicide}} [[File:Self-inflicted injuries world map - Death - WHO2004.svg|thumb|left|Deaths by self-inflicted injuries per 100,000&nbsp;inhabitants in 2004.<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |title=WHO Disease and injury country estimates |year=2009 |work=World Health Organization}}</ref> {{Multicol}} {{legend|#b3b3b3|unknown}} {{legend|#ffff65|<3}} {{legend|#fff200|3–6}} {{legend|#ffdc00|6–9}} {{legend|#ffc600|9–12}} {{legend|#ffb000|12–15}} {{legend|#ff9a00|15–18}} {{Multicol-break}} {{legend|#ff8400|18–21}} {{legend|#ff6e00|21–24}} {{legend|#ff5800|24–27}} {{legend|#ff4200|27–30}} {{legend|#ff2c00|30–33}} {{legend|#cb0000|>33}} {{Multicol-end}}]] දළවශයෙන් 0.5% ක සිට 1.4% දක්වා මිනිසුන් ප්‍රමාණයක් දිවිනසගනිති.<ref name=Var2012/><ref name=EB2011/> ලෝකයේ 2008/2009 වර්ෂවල මිනිසුන් මරණයට පත්වීමේ මාර්ග අතුරින් 10 වැනි ස්ථානයට පත්ව ඇත්තේ සියදිවි නසාගැනීමයි. ඒ 800000 සිට මිලියන 1 දක්වා මිනිසුන් ප්‍රමාණයක් වාර්ෂිකව මියයති. සියදිවි නසාගැනීමේ වාර්ෂික මරණ අනුපාතිකය 100000 කට 11.6% කි.<ref name=Var2012/> සියදිවි නසාගැනීමේ ප්‍රතිශතය 1960 සිට 2012 වර්ෂය වනවිට 60%කින් වර්ධනය වී ඇත. <ref name=WHO2012>{{cite web |title=Suicide prevention |publisher=World Health Organization|date=Aug 31,2012 |work=WHO Sites: Mental Health|url=http://www.who.int/mental_health/prevention/suicide/suicideprevent/en/ |accessdate=2013-01-13}}</ref>බොහෝ වශයෙන් මේ වර්ධනය දැකගත හැක්කේ දියුණු වෙමින් පවතින රටවලය.<ref name=Hawton2009/>මරණයෙන් අවසන්වන සෑම සියදිවි නසාගනීමකටම 10ත් 40ත් අතර සියදිවි නසාගැනීමේ උත්සාහයන්ද පවතී.<ref name=EB2011/> සියදිවි නසාගැනීමේ ප්‍රතිශතය රටවල් අනුව හා කාලය අනුව විවිධ වේ. <ref name=Var2012>{{cite journal|last=Värnik|first=P|title=Suicide in the world.|journal=International journal of environmental research and public health|date=2012 Mar|volume=9|issue=3|pages=760–71|pmid=22690161|doi=10.3390/ijerph9030760|pmc=3367275}}</ref> 2008 වසරේ ලෝකයේ සියදිවි නසාගැනීමේ මරණ ප්‍රතිශතය මෙසේය. අප්‍රිකාව 0.5%, ගිනිකොණදිග ආසියාවේ 1.9%, ඇමෙරිකාවේ 1.2% සහ යුරෝපයේ 1.4% .100000කට ප්‍රතිශතයක් ලෙස ඔස්ට්‍රේලියාවේ 8.6%, කැනඩාවේ 11.1%, චීනයේ 12.7%, ඉන්දියාවේ 23.2%, එක්සත් රාජධානියේ 7.6%, ඇ.එ.ජ 1.4%. <ref>{{cite web|title=Deaths estimates for 2008 by cause for WHO Member States|url=http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html|publisher=World Health Organization|accessdate=10 February 2013}}</ref>2009 දී ඇ.එ.ජ මිනිසුන් මරණයට පත්වීමේ 10වෙනි සාධකය සියදිවි නසාගැනීම වන අතර එය 36000ක් පමණ වේ<ref>{{cite journal|last=Haney|first=EM|coauthors=O'Neil, ME; Carson, S; Low, A; Peterson, K; Denneson, LM; Oleksiewicz, C; Kansagara, D|title=Suicide Risk Factors and Risk Assessment Tools: A Systematic Review|date=2012 Mar|pmid=22574340}}</ref> 650000 ක පමණ මිනිසුන් ප්‍රමාණයක් හදිසි අවස්ථා දෙපාර්තමේන්තුව යටතේ සියදිවි නසාගැනීමට තැත් කිරීම නිසා පුනරුත්ථාපනය ලරනු ලැබේ. ලිතුවේනියාව, ජපානය හා හංගේරියාවේ ඉහලම සියදිවි නසාගැනීමේ ප්‍රතිශතයක් පවතී. <ref name=Var2012/> සංඛ්‍යාත්මක වශයෙන් ගත්කල ඉහලම නිරපේක්ෂ අගයක් වාර්තාවන්නේ චීනයේ හා ඉන්දියාවේය. එය ලෝකයේ මුළු සියදිවි නසාගැනීම වලින් අර්ධ්යකටත් වඩා වැඩිය. චීනයේ මරණවලට හේතුවන පස්වන ප්‍රධානතම හේතුව සියදිවි නසාගැනීමයි. <ref name=China2009/> ===ලිංගභේදය=== {{Main|Gender and suicide}} {{Double image|right|Suicide world map - 2009 Male.svg|200|Suicide world map - 2009 Female,2.svg|200|Suicide rate per 100,000 males (left) and female (right) (data from 1978–2008). {{Multicol}} {{legend|#b3b3b3|no data}} {{legend|#ffff65|< 1}} {{legend|#fff200|1–5}} {{legend|#ffdc00|5–5.8}} {{Multicol-break}} {{legend|#ffc600|5.8–8.5}} {{legend|#ffb000|8.5–12}} {{legend|#ff9a00|12–19}} {{legend|#ff8400|19–22.5}} {{Multicol-break}} {{legend|#ff6e00|22.5–26}} {{legend|#ff5800|26–29.5}} {{legend|#ff4200|29.5–33}} {{legend|#ff2c00|33–36.5}} {{Multicol-break}} {{legend|#cb0000|>36.5}} {{Multicol-end}} ||}} යුරෝපානු රටවල සියදිවි නසාගැනීමෙන් මරණයට පත්වන පුරුෂයන් ගණන ස්ත්‍රීන්ට වඩා තුන්ගුණයේ සිට සිවුගුණය අතර වේ. එනමුදු ස්ත්‍රීන් සියදිවි නසාගැනීමට උත්සාහ ගන්නා වාර ගණන පුරුෂයන්ට වඩා සිවුගුණයක් වැඩිය. <ref name=Var2012/><ref name=EB2011/>එනම් තම ජීවිතය නැතිකර ගැනීමට පුරුෂයන් වඩාත් මාරක ක්‍රම භාවිතා කරයි. <ref name=Sue2012>{{cite book|last=Sue|first=David Sue, Derald Wing Sue, Diane Sue, Stanley|title=Understanding abnormal behavior|publisher=Wadsworth/Cengage Learning|location=Belmont, CA|isbn=978-1-111-83459-3|page=255|url=http://books.google.ca/books?id=mTs--Kt-9a0C&pg=PA255|edition=Tenth ed., [student ed.]}}</ref> වයස අවුරුදු 65ට වඩා වැඩි පුරුෂයන් ස්ත්‍රීන්ට වඩා 10 ගුණයකින් සියදිවි නසාගනියි. <ref name=Sue2012/>ලෝකයේ වැඩිම ස්ත්‍රී සියදිවි නසාගැනීම වාර්තා වන්නේ චීනයෙන් වන අතර ස්ත්‍රීන්ගේ සියදිවි නසාගැනීමේ ප්‍රතිශතය පුරුෂයන්ගේ ප්‍රතිශතය ඉක්මවා යන එකම රටද වේ.(අනුපාතය 1:0.9). <ref name=Var2012/><ref name=China2009>{{cite journal|last=Weiyuan|first=C|title=Women and suicide in rural China.|journal=Bulletin of the World Health Organization|date=2009 Dec|volume=87|issue=12|pages=888–9|pmid=20454475|doi=10.2471/BLT.09.011209|pmc=2789367}}</ref> නමුත් නැගෙනහිර මද්‍යධරනී රටවල ස්ත්‍රී පුරුෂ සියදිවි නසාගැනීමේ ප්‍රතිශතය වාර්තාවන්නේ දකුණු කොරියාවෙන් වන අතර එය 100000 කට 22කි. <ref name=Var2012/>එමෙන්ම දකුණු හා නැගෙනහිර ආසියාවේ බටහිර පැසිපික් කලාපයේ ඉහල ප්‍රතිශතයක් පවතී..<ref name=Var2012/> ===වයස=== බොහෝ රටවල මැදිවයසේ අයගේ සහ වැඩිහිටි අයගේ සියදිවි නසාගැනීමේ ප්‍රතිශතය වැඩිය. <ref name=Pit2012>{{cite journal|last=Pitman|first=A|coauthors=Krysinska, K; Osborn, D; King, M|title=Suicide in young men.|journal=Lancet|date=2012 Jun 23|volume=379|issue=9834|pages=2383–92|pmid=22726519|doi=10.1016/S0140-6736(12)60731-4}}</ref> or elderly.<ref name=Yip2012>{{cite journal|last=Yip|first=PS|coauthors=Caine, E; Yousuf, S; Chang, SS; Wu, KC; Chen, YY|title=Means restriction for suicide prevention.|journal=Lancet|date=2012 Jun 23|volume=379|issue=9834|pages=2393–9|pmid=22726520|doi=10.1016/S0140-6736(12)60521-2}}</ref> වයස අවුරුදු 15-29 අතර සිටින ජනගහණය වැඩිවීම හේතුවෙන් නිරපේක්ෂ අගය එම වයස් ප්‍රාන්තරයේ වැඩිය.<ref name=Var2012/> ඇ.එ.ජ. වයස අවුරුදු 80 ට වැඩි සුදු ජාතික පුද්ගලයන් හා තරුණයන්ගේ සියදිවි නසාගැනීමේ ප්‍උත්සාහයන් බහුලය. <ref name=EB2011/> එය වැඩිහිටියන්ගේ දෙවැනි ප්‍රධානතම මරණීය සාධකය වන්නේ <ref name=Hawton2012>{{cite journal|last=Hawton|first=K|coauthors=Saunders, KE; O'Connor, RC|title=Self-harm and suicide in adolescents.|journal=Lancet|date=2012 Jun 23|volume=379|issue=9834|pages=2373–82|pmid=22726518|doi=10.1016/S0140-6736(12)60322-5}}</ref> රිය අනතුරු පළමු ස්ථානයට පත් කරමින්ය.<ref name=Pit2012/>දියුණු රටවල තරුණ පුරුෂයන්ගේ මරණවලට 30%ක් වගකියනු ලබන්නේ සියදිවි නසාගැනීම වේ. <ref name=Pit2012/>නමුත් දියුණු වෙමින් පවතින රටවල තත්වය මෙසේ වුවද සමස්ථයක් ලෙස ගත්කල එම රටවල මරණවලින් වැඩි ප්‍රතිශතය ගන්නේ වෙනත් සාධකය.<ref name=Pit2012/> දකුණු ආසියානු රටවල ලෝකයේ වෙනත් ප්‍රදේශවලට සාපේක්ෂව තරුණියන්ගේ සියදිවි නසාගැනීමේ ප්‍රතිශතය වැඩිහිටි කාන්තාවන්ගේ ප්‍රතිශතයට වඩා වැඩිය.<ref name=Var2012/> ==ඉතිහාසය== [[Image:106 Conrad Cichorius, Die Reliefs der Traianssäule, Tafel CVI.jpg|thumb|right|200px|Decebalus'ගේ සියදිවි නසාගැනීම, [[Trajan's Column]]මගිනි]] අතීත ග්‍රීක ඇතන්ස් වැසියන් විසින් රජයේ අනුමැතියකින් තොරව සියදිවි නසාගන්නා පුද්ගලයන්ට අවසන් ගෞරව නොදැක්වූ අතර ඔහුන්ට උසස් භුමිදානයක් හිමිනොවේ. එසේ මැරුණු පුද්ගලයන් ළගපාත නගරයක මිහිදන් කරන අතර සිහිවටන ඵලක, සොහොන් වැනිදේ ඔහුන්ට නිර්මාණය නොකරන ලදී. <ref>{{cite book|last=Szasz|first=Thomas|title=Fatal freedom : the ethics and politics of suicide|year=1999|publisher=Praeger|location=Westport, Conn.|isbn=978-0-275-96646-1|page=11|url=http://books.google.ca/books?id=5AqzlMdurkcC&pg=PA11}}</ref> In [[Ancient Greece]] and [[Ancient Rome|Rome]] suicide was deemed to be an acceptable method to deal with military defeat.<ref name=Maris2000/>අතීතයේ ග්‍රීසිය හා රෝමය යුද්ධ පරාජ හමුවේ සියදිවි නසාගැනීම පිළිගත් දෙයක් විය. අතීත රෝමයේ මේ සදහා ඉඩ ලැබුනද පසුව ආර්ථික වියදම් නිසා මෙය අපරාධයක් බවට පත්කරන ලදී.<ref>{{cite book|last=Dickinson|first=Michael R. Leming, George E.|title=Understanding dying, death, and bereavement|publisher=Wadsworth Cengage Learning|location=Belmont, CA|isbn=978-0-495-81018-6|page=290|url=http://books.google.ca/books?id=L8ETDRsB8ZYC&pg=PA290|edition=7th ed.}}</ref> 1670 දී 14වන ලුවිස් රජතුමා නිකුත් කරන ලද අපරාධ ආඥපනත මගින් සියදිවි නසාගැනීමට දඩුවම් වැඩිකරන ලදී. මෙහිදී මැරුණු පුද්ගලයන් සිරුර වීදිවලට ගෙනවිත් මුහුණ යටට සිටිනසේ පාරදිගේ ඇදගෙනයාම හා සිරුර එල්ලා කුණු,මඩ වැනි දේවලින් ගැසීම සිදුකරන ලදී.<ref>{{cite book|first=ed. by W.S.F. Pickering|title=Durkheim's Suicide : a century of research and debate|year=2000|publisher=Routledge|location=London [u.a.]|isbn=978-0-415-20582-5|page=69|url=http://books.google.ca/books?id=9KQO6dGY1cwC&pg=PA69|edition=1. publ.}}</ref><ref name=Maris540>{{cite book|last=Maris|first=Ronald|title=Comprehensive textbook of suicidology|year=2000|publisher=Guilford Press|location=New York [u.a.]|isbn=978-1-57230-541-0|page=540|url=http://books.google.ca/books?id=Zi-xoFAPnPMC&pg=PA540}}</ref> ඉතිහාසයේ ක්‍රිස්තියානි පල්ලිවල අයගෙන් සියදිවි නසාගැනීමට තැත්කළ අය ආගම් සභාවෙන් ඉවත්කරන ලද අතර ඔහුන්ගේ සිරුරු පාරිශුද්ධතත්වයට පත්කරන ලද සොහොන් බිම් වලට එළියෙන් මිහිදන් කරන ලදී. <ref name=McL2007/>19වන සියවසේදී එක්සත් රාජධානියේ සියදිවි නසාගැනීමට වෙර දැරීම හා මිනිස් ඝාතනයට තැත්කිරීම සමාන වරදවල් ලෙස සලකූ අතර එල්ලා මැරීම දඩුවම් ලෙස ලබාදෙන ලදී. පසුව 19 වැනි සියවසේදී යුරෝපීය නීතිය මෙය පාපයක් නිසා සිදුවන්නක් හෝ සිහිවිකල් බව නිසා සිදුවන්නක් ලෙස සලකා ලිහිල් කරන ලදී.<ref name=Maris540/> ==සමාජය හා සංස්කෘතිය == ===නීති පැමිණවීම=== {{Main|Suicide legislation}} [[File:Wakisashi-sepukku-p1000699.jpg|thumb|A ''[[seppuku]]'' සදහා සුදානම් ''[[tantō]]''පිහියක් .]] අතීතයේ එනම් 1800 ගණන් දක්වා බටහිර යුරෝපීය රටවල සියදිවි නසාගැනීම අපරාධයක් ලෙස සැලකුවද වර්තමානයේ අපරාධයක් ලෙස නොසලකයි..<ref>{{cite book|last=White|first=Tony|title=Working with suicidal individuals : a guide to providing understanding, assessment and support|year=2010|publisher=Jessica Kingsley Publishers|location=London|isbn=978-1-84905-115-6|page=12|url=http://books.google.ca/books?id=p_ZvK-DBYfIC&pg=PT12}}</ref> it however was in most Western European countries from the Middle Ages until at least the 1800s.<ref>{{cite book|last=Paperno|first=Irina|title=Suicide as a cultural institution in Dostoevsky's Russia|year=1997|publisher=Cornell university press|location=Ithaca|isbn=978-0-8014-8425-4|page=60|url=http://books.google.ca/books?id=m3pqf8f-6bMC&pg=PA60}}</ref> නමුත් ඉස්ලාමීය රටවල මෙය අපරාධයක් ලෙස සලකනු ලැබේ. <ref name="Islam2006"/> ඔස්ට්‍රේලියාවේ සියදිවි නසාගැනීම අපරාධයක් නොවේ.<ref>{{cite book|last=al.]|first=David Lanham&nbsp;... [et|title=Criminal laws in Australia|year=2006|publisher=The Federation Press|location=Annandale, N.S.W.|isbn=978-1-86287-558-6|page=229|url=http://books.google.ca/books?id=D97doQ1iZx4C&pg=PA229}}</ref> එනමුදු සියදිවි නසාගැනීමට උපදෙස් දීම, උල්පන්දම් දීම හා උදවු කිරීම අපරාධයකි. එමෙන්ම ඕනෑම පුද්ගලයෙකුට තවත් සියදිවි නසාගැනීම වලක්වා ගැනීමට එම නීතිය භාවිතා කල හැකිය. ඔස්ට්‍රේලියාවේ උතුරු ප්‍රදේශයේ 1996-1997 වසරවල සියදිවි නසාගැනීම් වලට සහයෝගය දෙන විශේෂඥයෝද සිට ඇත.<ref>{{cite book|last=Duffy|first=Michael Costa, Mark|title=Labor, prosperity and the nineties : beyond the bonsai economy|year=1991|publisher=Federation Press|location=Sydney|isbn=978-1-86287-060-4|page=315|url=http://books.google.ca/books?id=TqZqTHwvCH8C&pg=PA315|edition=2nd ed.}}</ref> The Northern Territory of Australia briefly had legal physician-assisted suicide from 1996 to 1997.<ref>{{cite book|last=Quill|first=Constance E. Putnam ; foreword by Timothy E.|title=Hospice or hemlock? : searching for heroic compassion|year=2002|publisher=Praeger|location=Westport, Conn.|isbn=978-0-89789-921-5|page=143|url=http://books.google.ca/books?id=GmFwa3I7vqMC&pg=PA143}}</ref> යුරෝපයේ කිසිදු රටක් සියදිවි නසාගැනීම හෝ සියදිවි නසාගැනීමට තැත් කිරීම වරදක් ලෙස සලකනු නොලැබේ.<ref name=McL2007/> 1961 දී එංගලන්තය හා වේල්සයද 1193 දී අයර්ලන්තයේද සියදිවි නසාගැනීම පනත මගින් සියදිවි නසාගැනීම අපරාධයක් නොවන බවට පත්කර ඇත.<ref name=McL2007/> 'පෙළඹීම' යන වචනය නීතිවිරෝධී ලෙස සලකන අතර එම නිසා බොහෝ එම වචනය භාවිතා නොකරයි.<ref>Holt, Gerry.[http://www.bbc.co.uk/news/magazine-14374296 "When suicide was illegal"]. [[BBC News]]. 3 August 2011. Accessed 11 August 2011.</ref><ref name=guardian_style>{{cite web|title=Guardian & Observer style guide|url=http://www.guardian.co.uk/styleguide/s|work=Guardian website|publisher=The Guardian|accessdate=29 November 2011}}</ref> ඉන්දියාවේ සියදිවි නසාගැනීම නීත්‍යනුකුල නොවන අතර මරණයෙන් පසුව ඔහුගේ පවුලේ අයට නීතිමය ගැටලුවලට මුහුණ පෑමට සිදුවේ. <ref>{{cite book|last=Srivastava|first=editors, Nitish Dogra, Sangeet|title=Climate change and disease dynamics in India|publisher=The Energy and Resources Institute|location=New Delhi|isbn=978-81-7993-412-8|page=256|url=http://books.google.ca/books?id=UGrUgX-nKTIC&pg=PA256}}</ref>ජර්මනියේ සක්‍රිය අනායාස මරණය නීතිවිරෝධී වන අතර එවැනි අයෙකු අධි චෝදනාවලට ලක්විය හැකිය.<ref>"German politician Roger Kusch helped elderly woman to die" [http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article4251894.ece Times Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100601051855/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article4251894.ece |date=2010-06-01 }} July 2, 2008</ref>හදිසි අවස්ථාවකදී උදවු ලබාදීමට අසමත් වීම නිසා ස්විට්සර්ලන්තයේ මෑතකදී සියදිවි නසාගැනීම්වලට සහය දැක්වීම නීතිගතකර ඇති අතර ඒ ඌන මානසික රෝගවලින් පෙළෙන අය සදහා පමණි. Lausanne හි ඉහළ උසාවි මගින් 2006 වර්ෂය පුද්ගලයෙක් දීර්ග කාලයක් පවතින මානසික රෝගයකින් මිදීම සදහා සියදිවි නසාගැනීමට අවසර ලබාදී ඇත..<ref name=pmid17649899>{{cite journal |author=Appel, JM |title=A Suicide Right for the Mentally Ill? A Swiss Case Opens a New Debate |journal=Hastings Center Report |volume=37 |issue=3 |pages=21–23 |year=2007 |pmid=17649899 |doi=10.1353/hcr.2007.0035 |month=May }}</ref> ඇ.එ.ජ මෙය නීතිගතකර නොමැති වුවද සියදිවි නසාගැනීමට උත්සාහ කරන අයට දඩුවම් පැමිණවේ. <ref name=McL2007>{{cite book|last=McLaughlin|first=Columba|title=Suicide-related behaviour understanding, caring and therapeutic responses|year=2007|publisher=John Wiley & Sons|location=Chichester, England|isbn=978-0-470-51241-8|page=24|url=http://books.google.ca/books?id=I2FJRbekdC8C&pg=PA24}}</ref>වෛද්‍ය නිර්දේශවලට අනුව සියදිවි නසාගැනීම ඔරිජින් .<ref>{{cite web|url=http://www.leg.state.or.us/ors/127.html |title=Chapter 127.800–995 The Oregon Death with Dignity Act|publisher=[[Oregon State Legislature]]}}</ref> හා වොෂින්ටන් ප්‍රාන්තවල නීත්‍යනුකුල වේ<ref>{{cite news|title=Chapter 70.245 RCW, The Washington death with dignity act|url=http://apps.leg.wa.gov/RCW/default.aspx?cite=70.245|work=[[Washington State Legislature]]}}</ref> ===ආගමික දැක්ම=== {{Main|Religious views on suicide}} [[File:A Hindoo Widow Burning Herself with the Corpse of her Husband.jpg|thumb| හින්දු වැන්දඹුවක් සිය ස්වාමියාගේ මරණයෙන් පසු සති පුජා චාරිත්‍රය කරමින්, 1820s.]] කතෝලික බොහෝ නිකායවල සියදිවි නසාගැනීම පවකි. මාධ්‍ය කාලීන යුගයේ දාර්ශනිකයෙකු වූ ඔගස්ටින් සහ තෝමස් විසින් රචිත ග්‍රන්ථ මේ සදහා බලපෑමද එල්ල කර ඇත. නමුත් බ්යිසන්ටිව් කතෝලික ධර්මය හා code of justinian ට අනුව සියදිවි නසාගැනීම පවක් නොවේ. <ref>{{cite web |author=Dr. Ronald Roth, D.Acu. |url=http://www.acu-cell.com/suicide.html |title=Suicide & Euthanasia – a Biblical Perspective |publisher=Acu-cell.com |accessdate=2009-05-06}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.clas.ufl.edu/users/nholland/suicide.htm |title=Norman N. Holland, Literary Suicides: A Question of Style |publisher=Clas.ufl.edu |accessdate=2009-05-06}}</ref> කතෝලික භාෂිතය තුළ මෙම වාදය පවතින්නේ දෙවියන්ට නියම වූ " Thou shalt not kill" සහ ජීවිතය යනු දෙවියන් වහන්සේ විසින් ලබාදෙන ලද උතුම් ත්යගෞඅක් වන බැවින් එය විනාශකර ගත නොයුතු බවත් යන මතයන්ය. එමෙන්ම ස්වභාවධර්මය සියදිවි නසාගැනීමට විරුද්ධ බව ඔහුන් විශ්වාස කරති. එය දෙවියන් වහන්සේගේ සැලැස්මට බාධාවක් බව විශ්වාස කරති. .<ref>{{cite web |url=http://www.scborromeo.org/ccc/p3s2c2a5.htm#2280 |title=Catechism of the Catholic Church – PART 3 SECTION 2 CHAPTER 2 ARTICLE 5 |publisher=Scborromeo.org |date=1941-06-01 |accessdate=2009-05-06}}</ref> එසේ වුවද මානසික රෝග සහ වේදනාවිදීමට ඇති බයනිසා යමෙකු සියදිවි නසාගැනීමේ අවදානම අඩුකරන බව විශ්වාස සොයාගෙන ඇත.<ref>{{cite web |url=http://www.scborromeo.org/ccc/p3s2c2a5.htm#2282 |title=Catechism of the Catholic Church – PART 3 SECTION 2 CHAPTER 2 ARTICLE 5 |publisher=Scborromeo.org |date=1941-06-01 |accessdate=2009-05-06}}</ref>මීට විරුද්ධව මත පළකරන්නන් ප්‍රකාශ කරන්නේ 6 වෙනි දේව නියමය වඩා නිරවද්‍ය ලෙස " Thou shalt not murder " ලෙස පරිවර්තනය වියයුතු බවයි. එනම් තමාට මෙය අදාළ නොවන අතර දෙවියන් වහන්සේ විසින් මිනිසුන්ට නිදහස් වරමක් ලබාදී ඇත. එනම් ලෙඩරෝග සුවකරන තරම් සියදිවි නසාගැනීම දේවනීතිය උල්ලංගණය නොකරන අතර එමනිසා දෙවියන් වහන්සේගේ අනුගාමිකයන් බයිබලයේ සදහන් සියදිවි නසාගැනීම් වලදී දරුණු දඩුවම් පැමිණවීම් වාර්තා වී නොමැත<ref>{{cite web |url= http://www.religioustolerance.org/sui_bibl.htm |title=The Bible and Suicide |publisher=Religioustolerance.org |accessdate=2009-05-06}}</ref> යුදෙව් ආගම ජීවිතයේ අමිල බව අගය කරන අතර සියදිවි නසාගැනීම දෙවියන්ගේ පාරිශුද්ධත්වය පිළිනොගන්නා බවක් ලෙස සැලකේ. නමුත් අත්‍යන්ත අවස්ථාවලදී එනම් වෙනත් කිසිදු විකල්පයක් නොමැති අවස්ථාවලදී තමාගේ ජීවිතය නැතිකර ගැනීම හෝ ආගම පාවාදීම සිදුවේ. යුදෙව්වන් තනි තනිව හෝ සමුහ වශයෙන් දිවිනසා ගැනීම සිදුකරගෙන ඇති අතර ඔහුන් සදහා උග්‍ර සිහිකැදවීමක් යුදෙව් දේවමෙහෙයන් තුලදී " when the knife at the throat " ලෙස සිදු කරනු ලැබේ. එම මරණයට පත් වූ පිරිස පාපයෙන් මුදවාගැනීම මෙහි අරමුණ වේ. මෙම ක්‍රියාවන්ට යුදෙව් අධිකාරීන්ගේ මිශ්‍ර ප්‍රතිචාර පවතින අතර යම් පිරිසක් වීර ජීවිත පරිත්‍යාග වලට උදාහරණ ලෙස මෙය හදුන්වයි. අනෙක් පිරිස ප්‍රකාශ කරන්නේ වීරත්වය බලාපොරොත්තුවෙන් තම ජීවිතය නැතිකර ගැනීම වරදක් බවය. <ref>{{cite web |url= http://www.religionfacts.com/euthanasia/judaism.htm |title=Euthanasia and Judaism: Jewish Views of Euthanasia and Suicide |accessdate=2008-09-16 |publisher=ReligionFacts.com}}</ref> ඉස්ලාම් ආගමේ සියදිවි නසාගැනීම තහනම්ය.<ref name="Islam2006"/> හින්දු ආගමේ සියදිවි නසාගැනීම වෙනත් මනුෂ්‍ය ඝාතනයක් කරන තරම් පවකට සමාන වේ. හින්දු ධර්ම ග්‍රන්ථවල සදහන් වන්නේ සියදිවි නසාගන්නා පුද්ගලයා අධ්‍යාත්මික ලෝකයේ කොටසක් වන අතර එම පුද්ගලයා සාමාන්‍ය විදියට එනම් දිවිනසගැනීමෙන් තොරව මරණයට පත්වෙනතුරු ලෝකයේ සැරිසරමින් පවතින බවය. <ref>Hindu Website. [http://www.hinduwebsite.com/hinduism/h_suicide.asp Hinduism and suicide]</ref> However, Hinduism accept a man's [[right to die|right to end one's life]] through the non-violent practice of fasting to death, termed ''[[Prayopavesa]]''.<ref name="hindu">{{cite web |url= http://www.bbc.co.uk/religion/religions/hinduism/hinduethics/euthanasia.shtml|title= Hinduism – Euthanasia and Suicide|date= 2009-08-25|publisher= BBC}}</ref>නමුත් හින්දු ආගමේ "ප්‍රයෝපවේස " නැමති අවිහින්සාවාදී ලෙස එනම් උපවාස කිරීම තුලින් තම ජීවිත නැතිකර ගැනීමට ඇති අයිතිය අනුමත කරනු ලැබේ. නමුත් මෙය ජීවිතයේ අරමුණක්,වගකීමක් නොමැති අයට තහනම්ය. <ref name="hindu" />යුදෙව් ආගමේදී මෙවැනිම දෙයක් "සන්ත්‍රා සතී " ලෙස පවතින අතර හින්දු ආගමේ වැන්දඹුවන් සදහා සති පුජා වැනි දේද පවතී. ===දර්ශනය=== {{Main|Philosophy of suicide}} [[File:The way out.jpg|thumb|''The Way Out, or [[Suicidal ideation|Suicidal Ideation]]'': [[George Grie]], 2007.]] සියදිවි නසාගැනීමේ දර්ශනය තුළ විවිධ ගැටළු පවතී.එනම් සියදිව් නසාගැනීම නියම වන කරුණු මොනවාදැයි සියදිවි නසාගැනීම හෝ නොගැනීම සහේතුක තෙරෙමක්ද යන වග සහ සියදිවි නසාගැනීමේ සදාචාරාත්මක අයිතිය යන ඒවාය<ref name="StanfordSuicide">{{cite web |url=http://plato.stanford.edu/entries/suicide/ |title=Suicide (Stanford Encyclopedia of Philosophy) |publisher=Plato.stanford.edu |accessdate=2009-05-06}}</ref> සියදිවි නසාගැනීමේ සදාචාරාත්මක දැනුම වන්නේද නොවන්නේද යන විවාදයේදී එයට දැඩි විරුද්ධවදීන් පවසන්නේ එය සදාචාරාත්මක නොවන බව පවසන්නේ පක්ෂපාති සියදිවි නසාගැනීමේ සංකල්පය පරම අතිපූජ්‍ය නීතිය සැමට පවතින අතර එනමුදු සංඥානික හා යුක්ති සහගත ලෙස සංවේගයට තමාගේ ජීවිතය නැතිකර ගෙනීමේ තීරණය ගත හැකි බවයි.සියදිවි නසාගැනීමේ විරුද්දව කතෝලික දාර්ශනිකයන් වන්නේ Augusting of Hippo සහ Thomas Aqunas,Immanuel Kand සහ John Stuall Mill.Mills අවධානය යොමු කරන්නේ නිදහසෙ සහ ස්වාධීනත්වයේ වැදගත්කම කෙරෙහි වන අතර ඔහු පුද්ගල අනාගතයේ ස්වාධීනත්වයේ තීරණ ගැනීම ප්‍රතික්‍ෂේප කරති<ref name="StanfordSuicide" /> [[Immanuel Kant]]<ref>Kant, Immanuel. (1785) ''Kant: The Metaphysics of Morals'', M. Gregor (trans.), Cambridge: Cambridge University Press, 1996. ISBN 978-0-521-56673-5. p177.</ref> and, arguably, [[John Stuart Mill]] – Mill's focus on the importance of [[liberty]] and [[autonomy]] meant that he rejected choices which would prevent a person from making future autonomous decisions.<ref>{{cite journal | author = Safranek John P | year = 1998 | title = Autonomy and Assisted Suicide: The Execution of Freedom | url = | journal = The Hastings Center Report | volume = 28 | issue = 4| page = 33 }}</ref> සියදිවි නසාගැනීම පිලිබදව අනෙක් අදහසනම් එය නීත්‍යනුකුල පුද්ගල තේරීමක් බවයි.සුව කල නොහෙකි රෝග අවස්ථාවලදී මානසික රෝග,වර්ධනය නොවන වැඩිහිටියන් වෙනි තත්වයන් හිදී තමන් තීරණය පිළිබද විදවීම බලකිරීම නොකළ යුතු බව අදහසයි.ඔවුන් පවසන්නේ පුද්ගල ස්වාධීනනත්ව එම තීරණ ගැනීමේ අයිතිය පවතිය යුතු බවයි.ඔවුන් සියදිවි නසාගැනීමේ සදාචාරාත්මක නොවන විශ්වාසය බැහැර කරන අතර එය එම පුද්ගල වේදනාවේ අවසාන නවාතැන්පොල විය යුතුය යන මතයෙ ඔවුන් සිටිති..<ref>Raymond Whiting: A natural right to die: twenty-three centuries of debate, pp. 13–17; Praeger (2001) ISBN 0-313-31474-8</ref> පුද්ගල වේදනාවෙන් පෙළේද නැද්ද යන්න ස්වාධීන තීරණය බල නොපායි,මෙම පක්ෂපාති වන්නේ ස්කොට්ලන්තය අනුභූතවාදී වන David Hume සහ ඇමෙරිකා ජෛයවීය ආචාර්ය වන Jacob Appel ය.<ref name="StanfordSuicide" /> and American bioethicist [[Jacob M. Appel|Jacob Appel]].<ref name=pmid17649899 /><ref>[[Wesley J. Smith]], Death on Demand: The assisted-suicide movement sheds its fig leaf, ''The Weekly Standard'', June 5, 2007</ref> ===සියදිවි නසාගැනීමේ පක්ෂපාතීත්වය=== {{See also|Advocacy of suicide}} [[Image:Alexandre-Gabriel Decamps - The Suicide - Walters 3742.jpg|thumb| Alexandre-Gabrielගේ මෙම චිත්‍රයෙන් තම ජීවිතය නැතිකරගත් කලාකරුවෙකු නිරූපනය කරයි<ref>{{cite web|publisher= [[The Walters Art Museum]] |url= http://art.thewalters.org/detail/1589 |title= The Suicide}}</ref>]]බොහෝ සංස්කෘතීන් තුල හා උපසංස්කෘතීන් තුල සියදිවි නසාගැනීමේ පක්ෂපාතීත්වය ගොඩනැගී ඇත. දෙවන ලෝක යුධ සමයේ ජපාන හමුදා කමිස්කේ ප්‍රහාර සදහා උනන්දු කරවූ අතර මුළු ජපාන ප්‍රජාවම ඒ නිසා හැදින්වුයේ සියදිවි නසාගැනීම ඉවසන්නන් ලෙසය.<ref name="ozawa-desilva">{{cite journal|last=Ozawa-de Silva|first=C|title=Too lonely to die alone: internet suicide pacts and existential suffering in Japan.|journal=Culture, medicine and psychiatry|date=2008 Dec|volume=32|issue=4|pages=516–1|pmid=18800195|doi=10.1007/s11013-008-9108-0}}</ref> (see [[Suicide in Japan]]). 10%-20% අතර අන්තර්ජාලයේ සියදිවි නසාගැනීම සෙවීම තුල අන්තර්ජාලයේ සියදිවි නසාගැනීමේ උත්ප්‍රේරකයක් ලෙස ක්‍රියා කරයි. <!-- <ref name=Dur2011/> --> වෙබ්සයිට තමන්ගේ සීමාව ඉක්මවා කටයුතු කරයි යන මතයේද පවතී.<!-- <ref name=Dur2011/> -->සමහර මිනිසුන් තමන්ගේ මිතුරන් හා එක්ව හෝ chat rooms හා message boards වලදී හමුවූ මිනිසුන් එක්ව දිවිනසාගැනීමේ ගිවිසුම් හෝ කතිකාවන් ගොඩ නගයි.එනමුදු අන්තර්ජාල තුල හුදෙකලා වූ මිනිසුන්ට සමාජ කොට්ඨාශගොඩනැගීම තුලින් සියදිවි නසාගැනීම වැලැක්වීමට දායක වේ.<!-- <ref name=Dur2011/> --> The Internet however may also help prevent suicide by providing a social group for those who are isolated.<ref name=Dur2011>{{cite journal|last=Durkee|first=T|coauthors=Hadlaczky, G; Westerlund, M; Carli, V|title=Internet pathways in suicidality: a review of the evidence.|journal=International journal of environmental research and public health|date=2011 Oct|volume=8|issue=10|pages=3938–52|pmid=22073021|doi=10.3390/ijerph8103938|pmc=3210590}}</ref> ===භූගෝලීය ස්ථාන=== {{See also|List of suicide sites}} <ref name=Robinson2012/> ඒවා අතර සැන්ෆ්‍රැන්සිස්කොහි Golden Gate Bridge, ජපානයේ Aokgaha වනාන්තරය,<ref>{{cite book|last=Robinson|first=ed. by Peter|title=Research themes for tourism|year=2010|publisher=CABI|location=Oxfordshire [etc.]|isbn=978-1-84593-684-6|page=172|url=http://books.google.ca/books?id=219aFMSRPqgC&pg=PA172|coauthors=Heitmann, Sine; Dieke, Peter}}</ref> එංගලන්තයේ Beachy Head<ref name=Robinson2012>{{cite book|last=Robinson|first=edited by David Picard, Mike|title=Emotion in motion : tourism, affect and transformation|publisher=Ashgate|location=Farnham, Surrey|isbn=978-1-4094-2133-7|page=176|url=http://books.google.ca/books?id=PjuY_4Vy_UUC&pg=PT176}}</ref> සහ ටොරොන්ටෝහි Bloor Street Viaduct ප්‍රමුඛ වේ.<ref name=Dennis2008>{{cite book|last=Dennis|first=Richard|title=Cities in modernity : representations and productions of metropolitan space, 1840 – 1930|year=2008|publisher=Cambridge Univ. Press|location=Cambridge [u.a.]|isbn=978-0-521-46841-1|page=20|url=http://books.google.ca/books?id=Gq9_uNNkmKUC&pg=PA20|edition=Repr.}}</ref> සමහර භූගෝලීය ස්ථාන සියදිවි නසාගැනීම ඉහල මට්ටමින් පවතින ස්ථාන බවට පත්ව ඇත. 2010 වනවිට 1937 දී තැනු Golden Gate පාලමෙන් මිනිසුන් 1300ක් පමණ සියදිවි නසාගෙන ඇති අතර <ref name=McDougall2010>{{cite book|last=McDougall|first=Tim|title=Helping children and young people who self-harm : an introduction to self-harming and suicidal behaviours for health professionals|year=2010|publisher=Routledge|location=Abingdon, Oxon|isbn=978-0-415-49913-2|page=23|url=http://books.google.ca/books?id=2VfP1-o0BgcC&pg=PA23|coauthors=Armstrong, Marie; Trainor, Gemma}}</ref>බාධක ගොඩනගා ඇත්තේ වලක්වා ගැනීමටය.<ref name=Bateson2008>{{cite book|last=Bateson|first=John|title=Building hope : leadership in the nonprofit world|year=2008|publisher=Praeger|location=Westport, Conn.|isbn=978-0-313-34851-8|page=180|url=http://books.google.ca/books?id=GUzq5qNegkYC&pg=PA180}}</ref> මෙයට අමතරව ටොරොන්ටෝහි ලුමිනස් වේල්ල, <ref name=Dennis2008/> සහ පැරීසියේ අයිෆල් කුලුනේ බාධක සහ නිවුයෝක්හි empire state ගොඩනැගිල්ල වේ.<ref name=Bateson2008/>.<ref name=Miller2011>{{cite book|last=Miller|first=David|title=Child and Adolescent Suicidal Behavior: School-Based Prevention, Assessment, and Intervention|year=2011|isbn=978-1-60623-997-1|page=46|url=http://books.google.ca/books?id=bAHcIUDoVEoC&pg=PA46}}</ref> එය ඵලදායී වී ඇත.<ref name=Miller2011/> ==අනෙකුත් විශේෂ == සියදිවි නසාගැනීම ස්වකැමැත්තෙන් සිදුවන දෙයක් වන අතර එය මිනිසුන් නොවන සතුන් තුලද දැකියහැකි වේ. <ref name=Maris2000>{{cite book|last=Maris|first=Ronald|title=Comprehensive textbook of suicidology|year=2000|publisher=Guilford Press|location=New York [u.a.]|isbn=978-1-57230-541-0|pages=97–103|url=http://books.google.ca/books?id=Zi-xoFAPnPMC&pg=PA97}}</ref> salmonella ජීවීන් බැක්ටීරියා සමග තරග කිරීමට ප්‍රතිශක්තීකරණ පද්ධතියේ ප්‍රතිචාරයක් ලෙස සියදිවි නසාගැනීමේ හැසිරීම් දක්වයි. <ref>{{Cite journal|url=http://www.nytimes.com/2008/08/26/science/26obsalm.html?ref=science|title=In Salmonella Attack, Taking One for the Team|author=Chang, Kenneth|date=August 25, 2008|publisher=New York Times|postscript=<!--None-->}}</ref> එමෙන්ම Forelius posilly නැමති බ්‍රසීලියානු කුබීන් තුල සියදිවි නසාගැනීම ඇති බව සොයාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal|title=Preemptive Defensive Self-Sacrifice by Ant Workers|url=http://www.cyf-kr.edu.pl/~rotofils/Tofilski_etal_2008.pdf|format=PDF|author=Tofilski,Adam; Couvillon, MJ;Evison, SEF; Helantera, H; Robinson, EJH; Ratnieks, FLW|year=2008|volume=172|pmid=18928332|issue=5|journal=The American Naturalist|doi=10.1086/591688|pages=E239–E243}}</ref> Pea aphids රැජිණකට මකුණන් විසින් තර්ජන ඇති වූ විට පුපුරවාගෙන සියදිවි නසගනියි. සාමාන්‍යයෙන් termites විශේෂ සදහා පුපුරවාගැනීමේ හමුදාවක් ඇත්තේ ඔහුන් සතුරන්ගෙන් ආවරණය කරමින්ය.<ref>{{Cite journal|url=http://news.discovery.com/animals/animal-suicide-behavior.html|title=Animal Suicide Sheds Light on Human Behavior|author=Larry O'Hanlon|date=Mar 10, 2010|publisher=Discovery News|postscript=<!--None-->|access-date=March 25, 2013|archive-date=July 25, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100725200146/http://news.discovery.com/animals/animal-suicide-behavior.html|url-status=dead}}</ref> Some species of [[termite]]s have soldiers that explode, covering their enemies with sticky goo.<ref>{{Cite journal|url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2005/10_october/20/life_horrors.shtml|title=Life In The Undergrowth|publisher=BBC|postscript=<!--None-->|author1=<Please add first missing authors to populate metadata.>}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Suicidal defensive behaviour by frontal gland dehiscence in Globitermes sulphureus Haviland soldiers (Isoptera)|first4=A.|last4=Peppuy|first3=V.|last3=Van Tuyen|volume=44|first2=A.|issue=3|journal=Insectes Sociaux|date=August, 1997|last2=Robert|page=289|doi=10.1007/s000400050049|url=http://www.springerlink.com/content/m727aywa4mdf04ln/|publisher=Birkhäuser Basel|author=Bordereau, C|postscript=<!--None-->|access-date=2013-03-25|archive-date=2020-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200418174725/http://www.springerlink.com/content/m727aywa4mdf04ln/|url-status=deviated|accessdate=2013-03-25|archivedate=2020-04-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200418174725/http://www.springerlink.com/content/m727aywa4mdf04ln/}}</ref> එසේම බල්ලා, අශ්වයා, ඩොල්පින් සියදිවි නසාගන්නා බව සොයාගෙන ඇත. එනමුදු ප්‍රමාණාත්මක සාක්ෂි නොපවතී. සතුන් තුල පවතින සියදිවි නසාගැනීම් පිළිබද විද්‍යාත්මක අධ්‍යනයක් කර නොමැත.<ref>{{Cite journal|title=Do Animals Commit Suicide? A Scientific Debate|date=Mar. 19, 2010|author=Nobel, Justin|publisher=Time|url=http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1973486,00.html|postscript=<!--None-->|access-date=2013-03-25|archive-date=2013-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20130817103106/http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1973486,00.html|url-status=deviated|accessdate=2013-03-25|archivedate=2013-08-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130817103106/http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1973486,00.html}}</ref> There has been little scientific study of animal suicide.<ref>{{Cite journal|doi=10.1111/j.1749-6632.1997.tb52352.x|title=Suicide Research|first2=J. John|last2=Mann|url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/120752899/abstract|author=Stoff, David|journal=Annals of the New York Academy of Sciences|publisher=Annals of the New York Academy of Sciences|volume=836|issue=Neurobiology of Suicide, The : From the Bench to the Clinic|year=1997|pages=1–11|postscript=<!--None-->|bibcode=1997NYASA.836....1S|access-date=2013-03-25|archive-date=2020-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200418174725/http://www3.interscience.wiley.com/journal/120752899/abstract|url-status=deviated|accessdate=2013-03-25|archivedate=2020-04-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200418174725/http://www3.interscience.wiley.com/journal/120752899/abstract}}</ref> ==සැලකියයුතු අවස්ථා== සමුල දිවිනසගැනීමක් 1978 දී "[[Jonestown]]" [[cult suicide]],හි වාර්තා වූ අතර එයින් මිනිසුන් 918ක් ඇමෙරිකාවේ [[Peoples Temple]] මියගොස් ඇත. [[Jim Jones]] නැමැත්තා විසින් මෙය මෙහෙයවා ඇත්තේ මිදී රසැති සයනයිඩ් පානය කිරීමෙනි.<ref>Hall 1987, p.282</ref><ref name="tape">[http://jonestown.sdsu.edu/AboutJonestown/Tapes/Tapes/DeathTape/death.html "Jonestown Audiotape Primary Project."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130518030445/http://jonestown.sdsu.edu/AboutJonestown/Tapes/Tapes/DeathTape/death.html |date=2013-05-18 }} ''Alternative Considerations of Jonestown and Peoples Temple''. San Diego State University.{{WebCite|url=http://www.webcitation.org/5vybbZjSY|date =2011-01-24}}</ref><ref>"1978:[http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/18/newsid_2540000/2540209.stmMass Suicide Leaves 900 Dead]{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}". Retrieved 9 November 2011.</ref> 10000 කට වැඩි ජපන් වැසියන් පිරිසක් 1944 [[Battle of Saipan]] හිදී "Suicide Cliff" සහ "Banzai Cliff" වලින් පන මියගොස් ඇත.<ref>John Toland, ''The Rising Sun: The Decline and Fall of the Japanese Empire 1936–1945'', Random House, 1970, p. 519</ref> 1981 දී හංගේරියා උද්ඝෝෂණවලදී මිනිසුන් 10ක් මරණයට පත්ව ඇත. එය මෙහෙයවා ඇත්තේ [[Bobby Sands]] විසිනි. මරණයට හේතුව ලෙස දක්වා ඇත්තේ බලෙන් කරවනලද ආහාර නොගැනීමේ උපවාස බවයි. දෙවන ලෝක යුද්ධ සමයේදී හිට්ලර් මගින් තර්ජන එල්ලවී ඇති අතර එල්ලී මැරී සියදිවි නසා නොගතහොත් ඔහුගේ පවුලෙන් පලිගන්නා බවයි.<ref name=Philosophy59OKeeffe>[http://www.jstor.org/pss/3750951 Suicide and Self-Starvation], Terence M. O'Keeffe, [[Philosophy (journal)|''Philosophy'']], Vol. 59, No. 229 (Jul., 1984), pp. 349–363</ref> [[Erwin Rommel]] during World War II was found to have foreknowledge of the [[July 20 Plot]] on Hitler's life and was threatened with [[public trial]], execution, and reprisals on his family unless he took his own life.<ref>{{cite book |last=Watson |first=Bruce|title=Exit Rommel: The Tunisian Campaign, 1942–43 |publisher=Stackpole Books |year=2007 |page=170|isbn=978-0-8117-3381-6}}</ref> ==සටහන්== {{Reflist|colwidth=30em}} ==අමතර කියවීම්== * {{cite book |author=Gambotto, Antonella |title=[[The Eclipse: A Memoir of Suicide]] |publisher=Broken Ankle Books |location=Australia |year=2004 |isbn=0-9751075-1-8}} * {{Cite book|title=Suicide in Nazi Germany |first=Christian |last=Goeschel |publisher=Oxford University Press |year=2009 |isbn=0-19-953256-7 |url=http://books.google.com/books?id=EIjccRg7_UYC&pg=PA5&lpg=PA5 |ref=harv}} ==බාහිර සැබැදුම්== {{Sister project links|display=Suicide}} <!-- *********************** ({{No More Links}}) *************************** * Please be cautious in adding more links to this article. Wikipedia * * is not a collection of links nor should it be used for advertising. * * * * Excessive or inappropriate links Will-Be-Deleted. * * See [[Wikipedia:External links]] & [[Wikipedia:Spam]] for details. * * * * If there are already plentiful links, please propose additions or * * replacements on this article's discussion page, or submit your link * * to the relevant category at the Open Directory Project (dmoz.org) * * and link back to that category using the {{dmoz}} template. * ********************** ({{No More Links}}) ****************************--> * {{DMOZ|Health/Mental_Health/Disorders/Suicide}} [[ප්‍රවර්ගය:සමාජ විද්‍යාව]] 17rjww9ct6t4ah1uw927eon1372ttw3 ශ්‍රී ලංකාවේ නවක වදය 0 55164 795774 788750 2026-07-14T08:15:37Z InternetArchiveBot 63598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 795774 wikitext text/x-wiki ශ්‍රී ලංකාවේ උසස් අධ්‍යාපන ආයතනයන් හී බොහෝවිට කනිෂ්ඨ සිසුන් වෙත වාචිකව, ලිඛිතව සිදුකරනු ලබන සරදමක්, ශාරීරිකව සිදු කරනු ලබන පරුෂ සැලකීමක් හෝ ඔවුන් තුල මානසික අස්ථාවරත්වය, බිය හා චකිතය ඇතිකරවන සුලු, සාමාන්‍ය අවස්ථාවේදී පුද්ගලයෙකු විසින් සිදුනොකරන්නාවූ ක්‍රියාවන් කිරීමටයැයි සිදු කරනු ලබන බලකිරීමක් '''[[නවක වදය]]''' අර්ථ දැක්වෙයි. අනෙකුත් රටවල් සමග සැළකීමේදී, [[ශ්‍රී ලංකාව]]ද ලෝකයේ නවක වදය දරුණු ලෙස මුල් බැසගත් රටක් ලෙස සැළකෙයි.<ref>{{Citation |title=රැගිං: හිස්ට්‍රි ඇන්ඩි ඉවොලූෂන් |url=http://noragging.com/index.php/Research/Reports/Ragging-History-and-Evolution.html |access-date=2014-10-09 |archive-date=2009-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090618204928/http://noragging.com/index.php/Research/Reports/Ragging-History-and-Evolution.html }}</ref><ref>{{Citation |title=ස්ටොප් මර්ඩර් බයි රැගිං! |url=http://www.sundayobserver.lk/2007/07/01/main_Letters.asp |access-date=2014-10-09 |archive-date=2009-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091114193713/http://www.sundayobserver.lk/2007/07/01/main_Letters.asp }}</ref> ==ඉතිහාසය== කණ්ඩායම් එකමුතුභාවය හා එහිවූ ජීව ගුණය පවත්වා ගැනීම වෙනුවෙන් අතීත ග්‍රීක ක්‍රීඩා සමාජ තුල, නවකයන් පිළිගැනීමේදී විවිධ සරදම් හා සමච්චලයන් සිදුකල බව පැවසෙයි. මෙම ක්‍රියාවලිය පසුකාලීනව විවිධ සංශෝධන සහිතව හමුදා පුහුණු බලකායන් හීද භාවිතයට ගැනුනු අතර, ඒ හරහා අවසානයේ එය අධ්‍යාපන පද්ධති කරාද අනුක්‍රමණය විය. [[පළමු ලෝක යුද්ධය]] නිමාවීමෙන් පසු නැවත පැමිණි සොල්දාදුවන් විශ්වවිද්‍යාල තුලට ඇතුළු වීමත් සමග ඔවුන් හරහා නවක වදය අධ්‍යාපන පද්ධති තුල ව්‍යාප්ත වූ අතර, ඊට විවිධාකාර වූ වෙනස්කම් එකතු වීම නිසා කල් ගතවත්ම මූලික අරමුණු වලින් බැහැර වූ නවක වද සංස්කෘතිය සමහරක් තැන්හී අමානුෂික සහ අවදානම් ස්වරූපයක් ගති. ===ශ්‍රී ලංකාව=== අතීත ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන අධ්‍යාපන ආයතනයන් වූ [[මහා විහාරය]] හෝ [[අභයගිරි විහාරය]] වැනි දැනුම් කේන්ද්‍රස්ථානයන් තුල නවක වදය වැනි ක්‍රියාවන් සිදුවූ බවට ඉතිහාසයේ සාධක දැකගත නොහැකි වේ. ඈත කාලයේ පටන් ආගන්තුක සත්කාරයෙහි ලා ප්‍රසිද්ධියක් ඉසිලූ ශ්‍රී ලංකාව තුල නවක වද සංස්කෘතිය ස්ථාපිත වීම මෙරට ඉංග්‍රීසි අධ්‍යාපනයේ ආගමනයත් සමග සිදුවිය. නිදහස ලැබීමට පෙර යුධ හමුදාව සහ ඉංග්‍රීසි පාසල් තුල නවක වදය පැවතියත්, එහි ඉස්මතු වීම නිදහස ලැබීමෙන් පසුකාලීනව සිදුවිය. ==නවක වදයේ ස්වරූපය== නවක වදය ක්‍රියාවලිය වර්ථමානයේ බොහොමයක් රජයේ විශ්වවිද්‍යාල තුල සහ සමහර පුද්ගලික ආයතනයන් හී ක්‍රියාත්මක වේ.<ref>{{Citation |title=ඉන්ඩිසිප්ලින් ඉන් ශ්‍රී ලංකා යුනිවර්සිටීස් |url=http://www.tamilcanadian.com/page.php?cat=73&id=1550 |access-date=2014-10-09 |archive-date=2016-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131135642/http://www.tamilcanadian.com/page.php?cat=73&id=1550 }}</ref> මෙවැනි බහුතරයක් වූ සිද්ධීන් තුලදී, ජ්‍යේශ්ඨ සිසුන් විසින් නවක සිසුන් කෙරේ සිදුකරන සමච්චලයන් හා කවටකම් ප්‍රධාන තැනක් ගනියි. විශ්වවිද්‍යාලයක් තුල නවක වදය ක්‍රියාත්මක වන නිශ්චිත කාල පරාසයක් පවතින අතර, සාමාන්‍යයෙන් එය නවකයන් විශ්වවිද්‍යාලය වෙත පැමිණි මුල් මාස කිහිපය තුල ක්‍රියාත්මක වෙයි. මෙම කාල පරාසය ''නවක වදය සමය'' ලෙස හඳුන්වයි. ශ්‍රී ලංකාව තුල විවිධාකාර වූ නවක වද සම්ප්‍රදායන් නිරීක්ෂණය කල හැකිවේ.<ref>[http://www.dailynews.lk/2009/06/24/fea02.asp රැගිං ඇන්ඩ් ‘ටීචිං සෙෂන්ස්’]</ref> *'''සුළු නවක වදය''' සුළු නවක වදයට සාමාන්‍යයෙන් වාචික හිරිහැර අයත් වෙයි. අපහසුතාවයට ලක්වන ප්‍රශ්න ඇසීම, තැති ගැන්වීම, බලහත්කාරය මගින් ගරුබුහුමන් හිමිකර ගැනීම, කථා කිරීමේ අයිතිය සීමා කිරීම, කවට රංගනයන් ඉදිරිපත් කිරීමට පෙළඹවීම, විශේෂිත අයුරින් ඇඳුම් ඇඳීමට බල කිරීම වැනි ක්‍රියාවන් මීට අයත් වෙයි. මීට ශාරීරික සහ ලිංගික හිංසනයන් ඇතුළත් නොවන අතර, බොහෝ විට සුළු නවක වදය සිදුවන්නේ විශ්වවිද්‍යාල භූමි පරිශ්‍රය තුල වේ. *'''උග්‍ර නවක වදය''' උග්‍ර නවක වදය ශාරීරික සහ ලිංගික හිංසනය අන්තයටම රැගෙන යන ක්‍රියාකාරකම් වලින් යුක්ත වේ. නිරුවත් කිරීම, ලිංගික ක්‍රියාකාරකම් වල යෙදවීම, කටුක තත්ව යටතේ ව්‍යායාම වල යෙදවීම, කායික හිංසන සිදු කිරීම වැනි දෑ මීට අයත් වේ. උග්‍ර නවක වදය බොහෝ විට සිදුවන්නේ විශ්වවිද්‍යාල නේවාසිකාගාර තුල වෙයි. ==සාමාන්‍ය ක්‍රියා දාමය== ===ආරම්භය=== නවක වදය ආරම්භක සමයේදී ප්‍රසන්නවත් ස්වරූපයක් ගනු ලබන අතර, එනිසා එම කාලය ''මල් සමය'' ලෙස හැඳින්වේ. මල් සමය ක්‍රියාත්මක වන සතියක හෝ ඊට වැඩි කාලයක් තුලදී, නවකයන් සියළුම දෙනා තම සමකාලිකයින්ගේ නම්, ගම් ආදිය මතකයේ තබා ගත යුතු වන අතර, කණ්ඩායමෙහි සමකාලිකයන් එකිනෙකා අතර අනෝන්‍ය මිත්‍රත්වය වැඩිකරවීම මෙම අභ්‍යාසයෙහි මූලික අරමුණ වෙයි. (සාමාන්‍ය වහරේදී ''බැජ් ෆිට්'' එක වැඩි කරවීමට). ===විශේෂිත ඇඳුම් පැළඳුම් රටා=== නිශ්චිත කාල සීමාවක් අවසන් වන තෙක් විශේෂ ඇඳුම් පැළඳුම් රටාවක් අනුගමනය කල යුතු බවට නවකයින් වෙත නීති පැනවෙනු ලැබෙයි. සාමාන්‍යයෙන් ඇඳීම සඳහා නියම වන පැළඳුම් රටා තරමක් අවලක්ෂණ ස්වරූපයක් ගනියි. උදාහරණ ලෙස, හිසකෙස් හී තෙල් ගල්වා විශේෂ අයුරින් කොණ්ඩය සකස් කිරීමත්, තනි පැහැ වර්ණ වලින් යුතු ඇඳුම් පැළඳීමත්, කමිසයන්හී තීරූ නොතිබීමත්, ගැහැණු ලමයි දිගු සායවල් පැළඳීමත් දැක්විය හැකි වෙයි. විශේෂිත ඇඳුම් පැළඳුම් රටාවක් නියම කිරීම මගින් නවකයන් තුල නුහුරක් සහ අපහසුතාවයක් ඇතිකරවීමත්, අන් අය අතර අනවශ්‍ය අවධානයක් ඇතිකරවීමත් මගින් එවැනි තත්වයන් සඳහා නවකයින් හුරු කරවීමත් මෙහි අරමුණු වෙයි. ===මෝඩ දෑ සිදුකරවීම=== විවිධ මෝඩ සහ හාස්‍ය ජනක දෑ සිදුකිරීමට නවකයින් පෙළඹවීමද නවක වදයෙහි කොටසක් වෙයි. ගසකට නැගීම, ගසකට හාදු දීම, විරුද්ධ ලිංගිකයෙකු වෙත විවාහ යෝජනා කිරීම හා එකිනෙකාගේ අත් අල්ලාගෙන සිටීමත්, ඇවිදීමත් මෙහි අංගයන් වෙයි. ===වාචික අඩන්තේට්ටම් සිදුකිරීම=== වාචික අඩන්තේට්ටම් සිදුකිරීමේදී දුරාචාර වදන් භාවිතා කිරීම සිදු කෙරේ. අසභ්‍ය ගීත වදන් ගායනා කිරීමට පෙළඹවීමත්, සමකාලිකයින් හැඳින්වීම සඳහා නොනිසි භාෂා රටාවක් භාවිතා කිරීමත් මෙහිදී සිදුවෙයි. මෙම සමය තුලදී, ජ්‍යේෂ්ඨ සිසුන් විසින් සමස්ථ විශ්වවිද්‍යාල සමය පුරාවට නවකයින් හැඳින්වීම සඳහා නොනිසි නාමයන් ආරූඩ කිරීමත් (''කාඩ්'' එකක් දැමීම) සිදුවෙයි. සමහරක් විශ්වවිද්‍යාලයන් තුල නවක වදය කාල සීමාවෙන් අනතුරුව, මෙම නාමය කෙටි හා වෙනස් කොට භාවිතා කරනු ලබයි. නවක වදයට සහභාගී වන හා අනීතික ක්‍රියාවන් හී නිරත වූ සිසුන්ගේ අනන්‍යතාවය, විශ්වවිද්‍යාල පාලනාධිකාරියෙන් හඳුනාගැනීම වලකනු වස් මූලික වශයෙන් මෙවැන්නක් සිදුකිරීමෙහි අරමුණ වෙයි. වාචික අඩන්තේට්ටම් සිදුකිරීමෙහි රටාවන් එක් ආයතනයක සිට තවත් ආයතනයකට වෙනස් වන අතර, සමහරක් විශ්වවිද්‍යාල තුල, අසැබි වදන් යොදා තනන ලද කාව්‍යයන් මතකයේ තබා ගැනීමත්, ගායනා කිරීමත් සිදු කරවනු ලබයි. ===ශාරීරික හිංසනය සිදු කිරීම=== විශ්වවිද්‍යාලයක් තුල නවක වදයෙහි දැකගත හැකි දරුණුතම ආකෘතිය ලෙස ශාරීරික වද හිංසනය සැළකිය හැකි වෙයි. සමහර ජ්‍යේෂ්ඨ සිසුන් විසින් අයෙකුගේ දේහ අංගයන්, ඔහුගේ හෝ ඇයගේ ලිංගික රුචිකත්වයන් ආදිය පිළිබඳව විස්තර කිරීම් ආදිය සිදු කිරීමට මූලික රුචිකත්වයක් දක්වයි. බොහොමයක් අවස්ථාවන්හීදී, ජ්‍යේෂ්ඨ සිසුන් ඉදිරිපිට නවකයින් නිරුවත් කිරීම සිදුකරනු ලබයි. කෙසේ නමුදු ගැහැණු ළමුන් අතර මෙවැනි ලිංගික හිංසනයන් සිදු වීම විරලය. පිටස්තර දුරබැහැර ප්‍රදේශ වල සිට පැමිණ විශ්වවිද්‍යාලයීය නේවාසිකාගාරයන්හී නවාතැන් ගන්නා සිසුන් නවක වදයට ලක්වීමේ අවදානම ඉතා ඉහල වේ. දිනකට කිහිප අවස්ථාවක් නෑම, මධ්‍යම රාත්‍රී සමය තුල සීතල වතුරින් තෙමීම ආදී විවිධාකාර වූ නොයෝග්‍ය ක්‍රියාවන් කිරීමට නවකයන්ට මෙහිදී සිදුවේ. සමහර අන්ත ක්‍රියාවන් ලෙස යෝනියට ඉටිපන්දම් ආදිය ඇතුළු කිරීම ([[රූපා රත්නසීලි]]ගේ සිද්ධිය), පිරිමි [[වෘෂණ කෝෂය|වෘෂණ]]යන් ලාච්චුවක් තුලට දමා වැසීම, දිග හරින ලද කබා රඳවනයන් කණ් තුලට තෙරපීම, දිගු කාල සීමාවක් තිස්සේ ශිෂ්ණය ගැටැවීම (''බෝංචි කැඩීම'') ආදිය හැඳින්විය හැකිය.<ref name="thesundayleader">{{Citation |title=රැගිං – මයි එක්ස්පීරියන්ස් |url=http://www.thesundayleader.lk/2011/03/27/ragging-%E2%80%93-my-experience/ |access-date=2014-10-10 |archive-date=2013-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217221753/http://www.thesundayleader.lk/2011/03/27/ragging-%E2%80%93-my-experience/ }}</ref> මෙම ශාරීරික හිංසනය සිදුවන සමය විශ්වවිද්‍යාල වහරින් ''භීෂණ සමය'' ලෙස හැඳින්වෙයි. === භික්ෂු === විශ්ව විද්‍යාලය තුළ භික්ෂූන්ට නවක වදයක් කිසි සේත් ම නොමැත. කිසිඳු කායික වාචසික පීඩනයක් ලබා නොදෙන අතර, උපසංස්කෘතික කාරණා සහ ඔවුන් විසින් ඇති කරගත් ප්‍රධාන සංස්කෘතියට මුල් තැන දෙමින් නව සංස්කෘතික කාරණ ඇතුලත් කරගනමින් උපසංස්කෘතියක් නිර්මාණය කොටගෙන තිබේ. # ගැටුම් ඇති නොකර ජීවත් වීම සඳහා # අධ්‍යාපනික අරමුණු ඉටු කර ගැනීම සදහා # සමගිය එකමුතුකම වර්ධනය කර ගැනීම සදහා # පරිපාලනය විසින් ගෙනෙන අවර/නිෂ්ඵල/ නිගරු/ සාවද්‍ය දේවල් වලට විරුද්ධ වීම සදහා ආදි වශයෙන් බුද්ධිමත්ව කටයුතු කරන පිරිසක් විනා මොඩයෝ නොමැත. ==හානිකර පලවිපාක== නවක වදය, ඊට ලක්වූ වින්දිතයන් අතර නිරන්තරයෙන් පුළුල් පරාසමය ශාරීරික, චර්යාත්මක, සංවේදනාත්මක සහ සාමාජයීය ගැටළු ඇතිකිරීමෙහිලා සමත් වී තිබෙයි. ශ්‍රී ලංකාවේ විශ්වවිද්‍යාල තුල ස්වාධීනව සියදිවි නසා ගැනීමේ අවදානම ඉහල නැංවීමටද එය හේතු වී ඇත. නවක වදය සිදුවන කාල පරාසය තුල එය දැරිය නොහැකිව සිය පාඨමාලා හැරයන සිසුන් පිළිබඳවද වාර්ථාවන් පවතියි. මීට අමතරව දැකිය හැකි නව ප්‍රවණතාවයක් වනුයේ [[අ.පො.ස. උසස්පෙළ, ශ්‍රී ලංකා|උසස් පෙළ]] සමත් වන සිසුන් රාජ්‍ය විශ්වවිද්‍යාලයන් තුලට පිවිසීම මගහැර, නවක වදය අවම පුද්ගලික උසස් අධ්‍යාපන ආයතන වලට ඇතුළු වීමයි.<ref>{{Citation |title=ඇන්ටි- රැගිං බිල් විල් බී ස්ට්‍රෙන්ග්තන් - විශ්ව වර්ණපාල |url=http://www.lankanewspapers.com/news/2007/2/12522_image_headline.html |access-date=2014-10-10 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305012010/http://www.lankanewspapers.com/news/2007/2/12522_image_headline.html }}</ref> නවක වදය යනු හුදෙක් සාමාජයීය-නෛතික ගැටළුවක් නොවන අතර එය සතුව නිශ්චිත මානසික පදනමක්ද පවතියි. බොහොමයක් ජ්‍යේෂ්ඨ සිසුන් සිය කණිෂ්ඨ සිසුන් වෙත නවක වදය සිදුකිරීමට අපේක්ෂා නොකරන නමුත් අවසානයේ සිය සමකාලිකයන්ගේ බලපෑම මත ඊට යටත් වීමට ඔවුන්ට සිදුවෙයි. ===නවක වදයේ අහිතකර පැති=== *අතින් පයින් සිදුකරන පහර දීම්, විවිධ ද්‍රව්‍ය මගින් සිදුකරන පහරදීම් හෝ අන්තරාකාරී ක්‍රියාවන්ගෙන් සිදුවන ශාරීරික හානි. *නිරුවත් කිරීම, ස්වයං වින්දනයට බල කිරීම හා අස්වාභාවික ලිංගික ක්‍රියාවන් මගින් සිදුවන ලිංගික අතවර. *මානව හිමිකම් උල්ලංඝනය වීම. *පාඨමාලා හැරයාම. *භීතිය හා මානසික සංකූලතා ඇතිවීම. *මත් ද්‍රව්‍ය හා දුම්බීමට බලහත්කාරයෙන් පෙළඹවීම. *සැහැසි මානසිකත්වයන් ගොඩනැගීම. *සෞඛ්‍යමය ගැටළු ඇතිවීම. **ආතතිය (ක්ලමතය), මානසික අවපීඩනය (විශාධිය) සහ භීතිකා තත්වයන්. **පෞර්ෂ දුර්වලතාවන් සහ කම්පන තත්ව. ** තුවාලයන්. **හෘදයේ ක්‍රියාකාරීත්වය සම්බන්ධ ගැටළු. **රැබ්ඩොමයෝලයිසිස් (මාංශ පේෂීන් විනාශ වීම) හා ඒ සම්බන්ධ වකුගඩු අකර්මන්‍ය වීම්. **රැධිරජාරණය. (රක්තානු බිඳ වැටීම) **සිය දිවි නසා ගැනීම. *මරණයට පත්වීම. ==නවක වදයෙහි වූ දේශපාලනය== විවිධ ශාස්ත්‍රාලයන් පෙන්වා දී ඇති පරිදි, දේශපාලනය විසින් විශ්වවිද්‍යාල සිසුන්ගේ සංධානයන් පාලනය කරනු ලබන අතර එයද නවක වදය සඳහා සෘජුවම බලපෑම් ඇති කොට තිබෙයි.<ref>[http://www.priu.gov.lk/news_update/EditorialReviews/erev200011/20001113editorialreview.html වයලන්ස් අමන්ග් යුනිවර්සිටි ස්ටුඩන්ට්ස්]</ref> විශ්වවිද්‍යාල තුල ශිෂ්‍ය ව්‍යාපාරයන් මෙහෙයවනු ලබන සමහර ශිෂ්‍ය නායකයන්, ප්‍රමුඛ උදාහරණයක් ලෙස [[අන්තර් විශ්වවිද්‍යාලයීය ශිෂ්‍ය බලමණ්ඩලය|අන්තර් විශ්වවිද්‍යාලයීය ශිෂ්‍ය බලමණ්ඩලයේ]] කැඳවුම්කරු, සිය උපාධි පාඨමාලාව නිමවූ වහාම දේශපාලන පක්ෂයන්ගේ සාමාජිකයෝ බවට පත්වීම සිදුවෙයි.<ref>{{Citation |title=ද ෆන්ඩමෙන්ටල් ත්‍රෙට් ටු ශ්‍රී ලංකන් යුනිවර්සිටි එඩියුකේෂන් |url=http://www.asiantribune.com/?q=node/14294 |access-date=2014-10-10 |archive-date=2011-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606071808/http://www.asiantribune.com/?q=node/14294 }}</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/sinhala/news/story/2009/11/091123_lanka_students.shtml JVP ස්ටුඩන්ට් ලීඩර් ඇඩ්මිට්ස් වෝර් සයිලන්ස්]</ref> විශ්වවිද්‍යාල තුල නවක වදය පැවතියත්, විද්‍යාලයේ නාමයට හානියක් ඇති කර ගැනීමට ඇති අකැමැත්ත හා වර්ජන වළැක්වීමට ඇති දේශපාලන බලපෑම් හේතුවෙන් තම විශ්වවිද්‍යාල තුල නවක වදය ක්‍රියාත්මක වන බව පිළිගැනීම, බොහෝ විට විශ්වවිද්‍යාල බළදාරීන් විසින් ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලැබේ. ==ප්‍රධාන සිදුවීම්== *1974 වසරේදී එවක [[කැළණිය විශ්වවිද්‍යාලය|විද්‍යාලංකාර විශ්වවිද්‍යාලයේ]] (වර්ථමානයේ කැළණිය විශ්වවිද්‍යාලය) පුහුණු ගණිත ගුරුවරු කිහිපදෙනෙකු නවක වදයට ලක්වීමක් සම්බන්ධව විමර්ෂණයක් සිදුකිරීමට, [[සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායක]] රජය විසින් වී. ඩබ්. කුලරත්න කොමිසම පත්කරන ලදී. එහි ප්‍රතිපලයක් වශයෙන්, උපාධි අපේක්ෂකයින් දොළොස්දෙනෙකු විශ්වවිද්‍යාලයෙන් නෙරපා දැමුණු අතර, මේ සිදුවීම සම්බන්ධව සුදුසු ක්‍රියාමාර්ගයක් ගැනීමට අසමත් වීම නිසා එහි නිළදාරීන් හතර දෙනෙකුටද දඩුවම් නියම වන ලදී. ශ්‍රී ලංකා රජය විසින් විශ්වවිද්‍යාලයීය නවක වදය සිදුවීමකට එරෙහිව ගන්නා ලද ප්‍රථම ක්‍රියා මාර්ගය ලෙස මෙය හැඳින්වෙයි.<ref>[http://www.island.lk/2002/11/17/news10.html ඩෙත් ඔෆ් වී. ඩබ්. කුලරත්න]</ref><ref>[http://www.island.lk/2003/11/13/opinio07.html වී. ඩබ්. කුලරත්න - ජේ.පී. යූ.එම්.]</ref> *1975 වර්ෂයේදී, [[පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාලය|පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ]] සිදුවූ නවක වදය සිදුවීමකට සම්බන්ධ මරණයක් 1997 වසරේදී සිදුවිය. එවක 22 හැවිරිදි වියේ පසුවූ [[කෘෂි පීඨය, පේරාදෙණිය විශ්ව විද්‍යාලය|පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ]] කෘෂි පීඨයේ ඉගෙනුම ලැබූ '''[[රූපා රත්නසීලී]]''' ශිෂ්‍යාව, ඇයට ජ්‍යේෂ්ඨ සිසුවියන්ගෙන් හිමිවූ ශාරීරික නවක වදය දරා ගත නොහැකිව ඉන් ගැලවීම පිණිස "රාමනාදන් ශාලාවේ" නේවාසිකාගාර දෙවන මහලින් බිමට පැනීම නිසා අබාධිත තත්වයට පත්වූවාය. මහලෙන් පැනීමට මොහොතකට පෙර ඇගේ යෝනි මාර්ගයට ඉටිපන්දමක් ඇතුළු කොට තිබූ බව වාර්ථාවන්හී සඳහන්ව වී තිබුණි.<ref name="thesundayleader"/> 1997 වර්ෂයේදී, රූපා සිය පාදයන්ට ඇතීවූ ආබාධ නිසා හටගත් සිත් තැවුල් හා කරදර හේතුවෙන් සිය දිවි නසා ගත්තාය<ref>[http://www.sundaytimes.lk/140302/plus/ragging-in-the-sixties-fun-not-harassment-87108.html රැගිං ඉන් ද සික්ස්ටීස්, ෆන් නොට් හැරස්මන්ට්]</ref> *1993 වසරේදී, [[රුහුණ විශ්වවිද්‍යාලය|රුහුණ විශ්වවිද්‍යාලයේ]] '''චමින්ද පුංචිහේවා''', සිසුවා නවක වදයට ගොදුරු වීම නිසා මරණයට පත්විය.{{ref label|a|a|none}} *අඟුණුකොලපැලැස්ස කෘෂී පාසලෙහි සිදු කෙරුණු නවක වදය සිදුවීමක් හේතුවෙන් '''ප්‍රසංග නිරෝෂණ''', නම් හක්මණ සිට පැමිණි සිසුවෙකු මරණයට පත්විය.{{ref label|a|a|none}} *1997 වසරේදී, [[පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාලය|පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ]] ඉංජිනේරු සිසුවෙකු වූ 21 හැවිරිදි '''එස්. වරප්‍රකාශ්''', ජ්‍යෙෂ්ඨ සිසුන් විසින් ලබා දුන් දරුණු නවක වදය අතරතුර වකුගඩු අක්‍රීය වීමෙන් මරණයට පත්විය.<ref>{{Citation |title=ඩෙත් ඔෆ් එස්. වරප්‍රකාශ් |url=http://noragnofear.com/index.html |access-date=2014-10-10 |archive-date=2009-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090228191019/http://noragnofear.com/index.html }}</ref> *[[රුහුණ විශ්වවිද්‍යාලය|රුහුණ විශ්වවිද්‍යාලයේ]] පළමු වසරේ සිසුවියක, නවක වදයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 1997 වසරේදී සිය දිවි නසා ගන්නා ලදී.<ref>[http://www.tamilnet.com/art.html?catid=13&artid=174 අ ස්ටුඩන්ට් ඩයිස් ආෆ්ටර් රැගිං]</ref> *1997 වසරේදී, [[අම්පාර]] හාඩි තාක්ෂණික ආයතනයෙහි පළමු වසරේ සිසුවෙකු වූ '''කැලුම් තුෂාර විජේතුංග''', දැඩි වෙහෙසකර ව්‍යායාම කිරීමට සහ අධිමාත්‍ර මත්ද්‍රව්‍ය ප්‍රමාණයක් ලබා ගැනීමට සිදු වීම නිසා ඇතිවූ වකුගඩු අක්‍රීය වීමක් හේතුවෙන් මරණයට පත්විය.<ref>[http://www.sundaytimes.lk/980104/news2.html කැලුම් තුෂාර විජේතුංග, අ ස්ටුඩන්ට් ඉන් අම්පාර ඩයිස් ෆ්‍රොම් රැගිං]</ref> *නවක වදයට එරෙහි ව්‍යාපාරයකට මුල පිරූ [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය|ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලයේ]] කළමනාකරණ පීඨයේ තෙවැනි වසරේ ඉගෙනුම ලැබූ, '''[[සමන්ත විතානගේ]]''' සිසුවා 2002 වර්ෂයේදී නවක වදය සම්බන්ධ රැස්වීමක් අතරතුරදී ඝාතනයට ලක් විය.<ref>[http://www.groundviews.org/2009/11/30/ragging-in-our-universities-a-symptom-or-a-disease/ රැගිං ඉන් අවර් යුනිවර්සිටීස්: අ සිම්ප්ටොම් ඔර් අ ඩිසීස්?]</ref><ref>[http://www.wsws.org/articles/2002/dec2002/jvp-d02.shtml JVP-ඉන්ස්පයර්ඩ් වයලන්ස් ලෙඩ් ටු ක්‍රැක්ඩවුන් ඔන් ශ්‍රී ලංකා කැම්පසස්]</ref> *2006 වසරේදී, [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය|ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලයේ]] උප කලපතිවරයා වූ [[මහාචාර්ය]] චන්දිම විජේබණ්ඩාර මහතා, විශ්වවිද්‍යාලයෙන් නවක වදය පලවා හැරීමට ඔහු දුන් නියෝග වලට සිසුන් අනුකූල නොවීම හේතුවෙන්, සිය ධූරයෙන් ඉල්ලා අස්විය.<ref>[http://www.rivira.lk/2010/02/07/rivinetha6.htm අ ඩිස්කශන් විත් ප්‍රොෆ්.චන්දිම විජේබණ්ඩාර]</ref> *[[රුහුණ විශ්වවිද්‍යාලය|රුහුණ විශ්වවිද්‍යාලයේ]] මානව ශාස්ත්‍රය සහ සමාජ විද්‍යාවට සම්බන්ධ සිසුවියකගේ ගාත්‍රයක් 2011 වර්ෂයේදී, විශ්වවිද්‍යාලයීය ආපන ශාලාවෙහි සිදුකල නවක වදය සිද්ධියක් අතරතුර අර්ධ-අඩපණ තත්වයකට පත්විය.<ref name="dm">{{cite web | url=http://www.sundaytimes.lk/111225/News/nws_11.html | title=ෆීමේල් ස්ටුඩන්ට් සස්පෙන්ඩඩ්: රුහුණ රැග් වික්ටිම් සෙමි-පැරලයිස්ඩ් ඉන් හොස්පිටල් | publisher=සන්ඩේ ටයිම්ස් | date=දෙසැම්බර් 25, 2011 | accessdate=ජනවාරි 2, 2012}}</ref><ref name="sundl">{{cite web | url=http://www.thesundayleader.lk/2011/12/25/uni-mafia-behind-ragging/ | title=යුනි "මාෆියා" බිහයින්ඩ් රැගිං | publisher=ද සන්ඩේ ලීඩර් | date=දෙසැම්බර් 25, 2011 | accessdate=ජනවාරි 2, 2012 | author=මජීඩ්, ඉමාද්}}</ref> ==නීතිමය රාමුව== {{main|නවක වදය වළක්වාලීමේ විශ්වවිද්‍යාල පනත}} [[ශ්‍රී ලංකාවේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව|ශ්‍රී ලංකා ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ]] වගන්ති මගින් සියළුම ශ්‍රී ලාංකික පුරවැසියන්ගේ මානව හිමිකම් සුරක්ෂිත කිරීමට පියවර ගෙන තිබේ. එය රටෙහි උත්තරීතර නීතිය වශයෙන් පිළිගැනේ. ව්‍යවස්ථාවට අනූව ඕනෑම මානව හිමිකම් උල්ලංගණය වන සිදුවීමකදී හෝ කඩකිරීමක් සිදුවීමට ආසන්න අවස්ථාවකදී, 126 වන වගන්තියේ නියමයන්ට අනූව රටෙහි පුරවැසියාට ශ්‍රේෂ්ඨාධීකරණයට පෙත්සමක් ගොනු කල හැකි වෙයි. යම් කිසි අයෙකු විසින් ඕනෑම පාර්ශවයකට සිදුකරනු ලබන කෘර, මිලේච්ච හෝ අවඥා සහගත සැලකීමක්, මානව හිමිකම් උල්ලංගනය වීමක් ලෙස ව්‍යවස්ථාව මගින් වැඩිදුරටත් හුවා දක්වා තිබේ.<ref>{{Citation |title=ලීගල් ෆ්‍රේම්වර්ක් ඔන් යුනිවර්සිටි රැගිං |url=http://www.sundayobserver.lk/2008/06/29/fea01.asp |access-date=2014-10-11 |archive-date=2009-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090615174822/http://www.sundayobserver.lk/2008/06/29/fea01.asp }}</ref> විශ්වවිද්‍යාල සිසුහූද රටෙහි ක්‍රියාත්මක පොදු නීතිය යටත් පුරවැසියන් සේ සැළකෙයි. එම නිසා ව්‍යවස්ථාමය බලාත්මක කිරීම්, විශ්වවිද්‍යාල සිසුන්ටද එක සේ සමාන ලෙස බලපායි. ඔවුන් විසින් සිදුකරන ඕනෑම ආකාරයක සිවිල් හෝ සාපරාධී ක්‍රියාවක්, දඬුවමකට හේතු වන අතර විශ්වවිද්‍යාල සිසුන් විසින් සිදුකරන එවැනි හිමිකම් කඩකිරීමකදී ඔවුන් අදාල අධිකරණයක් ඉදිරියේ නඩු විභාගයකින් අනතුරුව ලබා දෙන සුදුසු දඬුවමකට යටත් විය යුතු වෙයි. 1997 වසරේ සිදුවූ නවක වදයට අදාල සිද්ධීන් පෙළකින් අනතුරුව, ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුව විසින්, ''අධ්‍යාපන ආයතනයන්හී නවක වදය සහ වෙනත් ස්වරූපයේ සාහසික ක්‍රියා තහනම් කිරීමේ 1998 අංක. 20 පනත''<ref>[http://www.commonlii.org/lk/legis/num_act/poraofovieia20o1998797/ ප්‍රොහිබිෂන් ඔෆ් රැගිං ඇන්ඩ් අදර් ෆෝර්ම්ස් ඔෆ් වයලන්ස් ඉන් එඩියුකේෂනල් ඉන්ස්ටිටියුෂන් ඇක්ට්, නම්බර් 20 ඔෆ් 1998]{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> සම්මත කර ගන්නා ලදී. නවක වදය, වෙනත් ස්වරූපයේ සාහසික ක්‍රියා සහ නොහොබිනා සැළකීම් ආදිය අධ්‍යාපන ආයතනයන් තුලින් තුරන් කර දැමීම පනතේ සවිස්තරාත්මකව නිරූපණය කොට තිබේ. 1978 අංක 16 යන විශ්වවිද්‍යාල පනත යටතේ පිහිටුවා ඇති සියළුම උසස් අධ්‍යාපන ආයතනයන් සහ පනතට අදාල උසස් අධ්‍යාපන ආයතනයන් මේ යටතේ නිරූපිතය. ==නවක වදයට එරෙහි ව්‍යාපාරයන්== [[ඉන්දියාව|ඉන්දියාවේ]] මෙන් නොව ශ්‍රී ලංකාව තුල නවක වදයට එරෙහි නිශ්චිත පෙළගැසීමක් දැකගත නොහැකි වේ. නමුත් නවක වදය ක්‍රියාත්මකව පවතින පීඨයන් වල, වාර්ෂිකව නවක වදය දරුණු වන අවස්ථාවන් වලදී නවක වදයට එරෙහි ව්‍යාපාරයන් ක්ෂණිකව ඉස්මතු වන අවස්ථා දැක ගත හැකි වෙයි. ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම විශ්වවිද්‍යාලය සේ සැළකෙන [[පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාලය]] තුල 1996 වසරේදී මෙවැනි නවක වදයට එරෙහි ව්‍යාපාරයක් ගොඩ නැගුණු අතර, ඊට පෙර එවැනි පෙළ ගැසීමක් දක්නට නොවිණි. මෙවැනි සිදුවීම් ගොඩනැගෙන අතරවාරයේ නවක වදයට එරෙහි ව්‍යාපාරයන් අනෙකුත් සියළුම විශ්වවිද්‍යාලයන්හීද ආරම්භ වීම දැකගත හැකි වූ අතර, මෙවැනි ව්‍යාපාර බිහිවීමත්, නීතිය දැඩි කිරීමත් සහ නවක වදය සිදුකිරීමට ප්‍රායෝගිකව අපහසුතා ඇතිකරවීමත් වැනි කරුණු හේතුවෙන් සමහර විශ්වවිද්‍යාලයන්හී සමහර පීඨ තුලින් නවක වදය ඉවත් කර දැමීමට අවස්ථාව හිමි වුණි. කෙසේ වූවත් සමහර අවස්ථාවන් හීදී නවක වදයට සහය දක්වන හා එරෙහි වූ ව්‍යාපාරයන් අතර අභ්‍යන්තර ගැටුම් හටගත් අවස්ථාවන්ද සිදුවී තිබෙන අතර, නවක වදයට එරෙහි ව්‍යාපාරයක පුරෝගාමියෙකු ලෙස කටයුතු කල [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය|ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලයේ]] තුන්වන වසරේ ඉගෙනුම ලබමින් සිටි කළමණාකරණ සිසුවෙකු වූ [[සමන්ත විතානගේ]] සිසුවාගේ ඝාතනය මෙවැනි ගැටුමක් නිසා ඇතිවූ ප්‍රතිපලයක් ලෙසින් දැක්විය හැකි වේ. නවක වදය සම්බන්ධ සාකච්චාවක් අතරතුරදී ඔහු ඝාතනයට '''''ලක්විය'''''. == ශ්‍රී ලංකා රජය විසින් නවක වදය වැලකීමට ගත් පියවර == විටින් විට විශ්වවිද්‍යාල පරිශ්‍රයන් තුල නවක වදය තහනම් කරමින් දැන්වීම් ඇලවීම, නවක වදය පැමිණවූ ජ්‍යෙෂ්ඨ සිදුන්ට දඞුවම් පැමිණවීම හැරුණු විට, ශ්‍රී ලංකා රජය විසින් මෑතදී ගත් ප්‍රධාන තීරණයක් වන්නේ නවක සිසුනට හමුදාව විසින් නායකත්ව පුහුණුවක් ලබා දීමයි. කිසියම් රාජ්‍ය විරෝධී දේශපාලන සංවිධාන වලට විශ්වවිද්‍යාලය තුලදී එරෙහිවීමට මානසික හා ශාරිරික පසුබිම සැලසීම ඊනියා හමුදා නායකත්ව පුහුණුවෙහි පැහැදිලි හා අපැහැදිලි අභිමතාර්ථයන් අතුරින් කිහිපයකි. මෙම පියවර ඔස්සේ නුදුරු අනාගතයෙහිදීම නවකයන් විසින් ජ්‍යෙෂ්ඨ සිසුන් වෙත අභියෝග එල්ල කොට නවක වදය මුලිනුපුටා දැමීම සිදුවීම පසකි. ==වැඩිදුර කියවීම්== *{{note label|a|a|none}} රත්නසිරි බණ්ඩාර, එස්.එම්, ''නවක වදය සහ නවක සතුට'', කොලිටි ප්‍රින්ටර්ස් - හෙට්ටිමුල්ල (2002), ISBN 955-96223-2-X<!--{{Please check ISBN|reason=Check digit (X) does not correspond to calculated figure.}}--> * මහාචාර්ය චන්ද්‍රිකා ජයසිංහ, ''උසස් අධ්‍යාපන ආයතනයන්හී සිදුවන නවක වධය'', උසස් අධ්‍යාපන අමාත්‍යංශය, ISBN 978-955-9025-01-6 ==මේවාද බලන්න== *[[නවක වදය]] *[[රූපා රත්නසීලි සිද්ධි දාමය]] *[[සමන්ත විතානගේ]] *[[නවක වදය වළක්වාලීමේ විශ්වවිද්‍යාල පනත]] ==ආශ්‍රිත== {{Reflist|2}} ==බාහිර සබැඳි== *[http://www.legalserviceindia.com/articles/ragging.htm රැගිං ඉන් එඩියුකේෂනල් ඉන්ස්ටිටියුට්ස්: අ හියුමන් රයිට්ස් පර්ස්පෙක්ටිව්] *[http://www.srilankaguardian.org/2007/11/university-disturbances-strikes-and.html යුනිවර්සිටි ඩිස්ටර්බන්සස්, ස්ට්‍රයික්ස් ඇන්ඩ් රැගිං] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170329063619/http://www.srilankaguardian.org/2007/11/university-disturbances-strikes-and.html |date=2017-03-29 }} *[http://www.sundayobserver.lk/2002/11/17/fea05.html යුනිවර්සිටි කිලිංග්ස් ඇන්ඩ් ෆයිව්-ස්ටාර් ගන් ෆයිට්ස්] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094024/http://www.sundayobserver.lk/2002/11/17/fea05.html |date=2016-03-04 }} *[http://pdfs.island.lk/2009/02/27/p2.pdf JVP අන්ඩර්ග්‍රැඩ්ස් ත්‍රෙටන්ඩ් මී විත් ඩෙත් – ප්‍රොෆ් නලින් ද සිල්වා] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303182858/http://pdfs.island.lk/2009/02/27/p2.pdf |date=2016-03-03 }} *[http://www.dailymirror.lk/DM_BLOG/Sections/frmNewsDetailView.aspx?ARTID=29584 වට් ඉස් අ යුනිවර්සිටි ඉන් ශ්‍රී ලංකා නව්?] *[http://www.dailymirror.lk/DM_BLOG/Sections/frmNewsDetailView.aspx?ARTID=67176 වී විල් ස්ටොප් රැගිං ඉන් යුනිවර්සිටීස්: UGC] *[http://www.dailynews.lk/2009/06/23/fea01.asp ඇන්ටි-ඉන්ටර්ලෙක්චුවල් බිහේවියර් ඔෆ් යුනිවර්සිටි ස්ටුඩන්ට්ස්] *[http://www.noragnofear.com Official වෙබ් සයිට් ෆෝර් ඇන්ටිරැගර්ස්] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130620142032/http://noragnofear.com/ |date=2013-06-20 }} *[http://www.dailymirror.lk/print/index.php/news/front-page-news/9910.html ෆ්‍රෙෂර්ස්, කෝල් 119 ඉෆ් රැග්ඩ්] *[http://www.amplifyyourvoice.org/u/nkashokbharan/2010/8/15/Ragging-in-Sri-Lankan-Universities-and-AntiRagging-Act-of-Sri-Lanka රැගිං ඉන් ශ්‍රී ලංකාන් යුනිවර්සිටීස් ඇන්ඩ් ඇන්ටි-රැගිං ඇක්ට් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120507061332/http://www.amplifyyourvoice.org/u/nkashokbharan/2010/8/15/Ragging-in-Sri-Lankan-Universities-and-AntiRagging-Act-of-Sri-Lanka |date=2012-05-07 }} [[ප්‍රවර්ගය:නවකවදය - ශ්‍රී ලංකා]] nmizu09oww36jeyais9ya3myqpywp69 සමන්ත විතානගේ 0 55209 795775 665146 2026-07-14T08:57:18Z InternetArchiveBot 63598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 795775 wikitext text/x-wiki {{තොරතුරුකොටුව පුද්ගලයා | name = ඕවිටිගල විතානගේ සමන්ත | image = | image_size = | caption = | birth_date = | birth_place = [[ශ්‍රී ලංකාව]] | death_date = 2002 නොවැම්බර් 7<ref>[http://peramunerala.wordpress.com/tag/%E0%B7%83%E0%B6%B8%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%AD/ ඔහු මරා දමා අට වසරෙකි]</ref><ref>{{Citation |title=ජ’පුර සරසවි සිසු ඝාතනයේ විත්තිකරුවන් 11ක් නිදහස් |url=http://newsfirst.lk/sinhala/2013/12/%E0%B6%A2%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB-%E0%B7%83%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B7%80%E0%B7%92-%E0%B7%83%E0%B7%92%E0%B7%83%E0%B7%94-%E0%B6%9D%E0%B7%8F%E0%B6%AD%E0%B6%B1%E0%B6%BA%E0%B7%9A-%E0%B7%80%E0%B7%92/ |access-date=2014-10-12 |archive-date=2014-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140228112438/http://newsfirst.lk/sinhala/2013/12/%E0%B6%A2%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB-%E0%B7%83%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B7%80%E0%B7%92-%E0%B7%83%E0%B7%92%E0%B7%83%E0%B7%94-%E0%B6%9D%E0%B7%8F%E0%B6%AD%E0%B6%B1%E0%B6%BA%E0%B7%9A-%E0%B7%80%E0%B7%92/ }}</ref> |death cause=ගංගොඩවිල ප්‍රදේශයේ දී ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්ව විද්‍යාලයේ සිසුන් පිරිසක් අතර ඇති වූ ගැටුමක දී පහර කෑමට ලක්වීම නිසා | death_place = | occupation = | spouse = | parents = | citizenship = [[ශ්‍රී ලාංකික]] | children = | known_for =විශ්වවිද්‍යාලය තුල නවකවධ විරෝධී ව්‍යාපාරයක් ඇරැඹූ පුද්ගලයෙකු ලෙස | ethnicity = සිංහල }} '''ඕවිටිගල විතානගේ සමන්ත''' නොහොත් '''සමන්ත විතානගේ''' (22) යනු මෙරට විශ්වවිද්‍යාල තුල නවක වද විරෝධී ව්‍යාපාරයක් ගොඩනැංවීමට පෙරමුණ ගත්, [[ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලය|ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලයේ]] කළමණාකරණ පීඨයේ තෙවැනි වසරේ උගෙනුම ලබමින් සිටි විශ්වවිද්‍යාල ශිෂ්‍යයෙකි. පීඨය තුල ක්‍රියාත්මක වන දරුණු නවක වධය නැවැත්වීම සම්බන්ධ රැස්වීමක් අතරතුරදී එල්ල වූ මැර ප්‍රහාරයක් හේතුවෙන් ඔහු 2002 වසරේ නොවැම්බර් 7 වන දින ඝාතනයට ලක් විය.<ref>[http://www.dailynews.lk/2004/06/10/new16.html යුනිවර්සිටි ස්ටුඩන්ට්ස් ප්‍රොටෙස්ට් ස්ටුඩන්ට්'ස් ස්ලෙයිං]</ref> මෙරට විශ්වවිද්‍යාල තුල සිදුවන නවක වදයට එරෙහිව බොහොමයක් සිසුන් හා ශාස්ත්‍රාල නිළදාරීන් පෙළගැස්සවීමට, සමන්තගේ ඝාතනය සුවිශේෂ හේතු කාරකයක් වූ බව පැවසෙයි. ==සිදුවීම== 2002 වසරේ නොවැම්බර් 7 වන දිනදී නවක වදයට එරෙහි ව්‍යාපාරයෙහි යෙදෙන්නන් පිරිසක් හා නවක වදයට හිතවාදී [[ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ|ජේවීපී]] ය විසින් මෙහෙයවනු ලැබූ ශිෂ්‍ය කවුන්සිලයක් වූ - ''ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර මහා ශිෂ්‍ය සංගමය'' (ප්‍රගතිශීලී පෙරමුණ), ට අයත් සිරිසක් අතර සාකච්චාවක් දියත් කෙරුණු අතර, රැස්වීම අලෙවි කළමණාකරණ පීඨ අංශ භූමි පරිශ්‍රයේදී සිදුකෙරුණි. රැස්වීම පැවැත්වෙන අතරවාරයේ ජනතා විමුක්ති පෙරමුණට හිතවාදී 200 ක පමණ කලහකාරී පිරිසක් ගල් හා මුගුරු සහිතව පැමිණ සාකච්ඡාවන්හී යෙදී සිටි විතානගේ ඇතුළු නවක වදයට එරෙහි පිරිස වෙත පහර දුන් අතර, ප්‍රහාරකයින් වීදුරු කොටස් වලින් වින්දිතයින් වෙත ඇනුම් ප්‍රහාර එල්ල කල බව පැවසෙයි. ගැටුම අතරතුරදී එවක මහා ශිෂ්‍ය සංගමයේ සභාපතිව සිටි සුජිත් කුරුවිට නැමැත්තා විසින් විතානගේ ගේ හිස මතට පරිඝණක මොනිටරයක් අතහැරි බවද සඳහන් වෙයි.<ref>[http://www.dailynews.lk/2002/11/18/fea02.html ඩෙත් බයිකිලින්ග්ස්]</ref> ගැටුම හේතුවෙන් තුවාල ලත් පිරිස රෝහල වෙත රැගෙන යාමට කටයුතු කිරීමේදී නවක වද හිතවාදී පිරිස ඊටද බාධා සිදුකර තිබූ අතර, ප්‍රහාර නිසා බරපතල තුවාල ලත් විතානගේ පසුව මරණයට පත්වන ලදී.<ref>[http://www.island.lk/2002/11/17/featur04.html ද "විලේජ්" ඉන් අවර් පොලිටිකල් කල්චර්: අ පෝස්ට්ක්‍රිප්ට් ටු ඇන් අන්ඩර්ග්‍රැඩ්’ස් ඩෙත්]</ref><ref>[http://www.groundviews.org/2009/11/30/ragging-in-our-universities-a-symptom-or-a-disease/ රැගිං ඉන් අවර් යුනිවර්සිටීස්: අ සිම්ප්ටොම් ඔර් අ ඩිසීස්?]</ref><ref>{{Citation |title=ජේවීපී-ඉන්ස්පයර්ඩ් වයලන්ස් ලෙඩ්ස් ටු ක්‍රැක් ඩවුන් ඔන් ශ්‍රී ලංකා කැම්පසස් |url=http://www3.wsws.org/articles/2002/dec2002/jvp-d02.shtml |access-date=2014-10-12 |archive-date=2007-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218173940/http://www.wsws.org/articles/2002/dec2002/jvp-d02.shtml }}</ref> ==ඝාතනයෙන් පසු== ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවද්‍යාලයීය කථිකාචාර්ය සංගමය විසින් විතානගේ ඝාතනය සම්බන්ධව ප්‍රකාශයක් සිදුකරමින්, එය විශ්වවිද්‍යාල ඉතිහාසයෙහි කලු පැල්ලමක් ඇති කල අමානුෂික ඝාතනයක් යැයි චෝදනා කරන ලදී.<ref>{{Citation |title=ලෙස්ට් වී ෆොගෙට්... |url=http://www.thesundayleader.lk/archive/20050807/review.htm |access-date=2014-10-12 |archive-date=2014-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140301030349/http://www.thesundayleader.lk/archive/20050807/review.htm }}</ref> ආචාර්ය [[වික්‍රමභාහු කරුණාරත්න]] විසින් මෙම මරණය සඳහා වගකිව යුත්තේ [[ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ]] යැයි දේෂාරෝපණය කරන ලදී.<ref>[http://www.dailynews.lk/2002/11/12/new01.html පීඑම් ඕර්ඩර්ස් රිපෝර්ට් ඔන් මර්ඩර් ඔෆ් ජ'පුර ස්ටුඩන්ට්]</ref> ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර මහා ශිෂ්‍ය සංගමය, ජනතා විමුක්ති පෙරමුණට සම්බන්ධ ශිෂ්‍ය සංගමයක් වූ [[අන්තර් විශ්වවිද්‍යාලයීය ශිෂ්‍ය බලමණ්ඩලය]]ට අයත් සාමාජික ශිෂ්‍ය සංවිධානයක් වෙයි.<ref>{{cite web | url=http://www.colombopage.com/archive_10B/Jul29_1280411563CH.php | title=ශ්‍රී ලංකා මාර්ක්සිස්ට් ස්ටුඩන්ට් යූනියන් ලොජස් කම්ප්ලෙයින්ට් විත් එච්ආර්සී | publisher=කළම්බු පේජ් | year=2010 | accessdate=2010-08-01}}</ref> පසුව ඝාතනයට ලක්වූ ඔහුගේ සිහිවීම පිණිස, සමන්ත විතානගේ අරමුදල නමින් අරමුදලක් පිහිටුවන ලදී.<ref>[http://www.dailynews.lk/2004/07/06/new15.html සමුර්ධි ස්ටුඩන්ට්ස් ෆන්ඩ්ස් මිස්ඇප්‍රොපියේටඩ්]</ref> ==මේවාද බලන්න== * [[ශ්‍රී ලංකාවේ නවක වදය]] * [[නවක වදය]] * [[රූපා රත්නසීලි සිද්ධි දාමය]] ==ආශ්‍රිත== {{ආශ්‍රලැයිස්තුව}} ==බාහිර සබැඳි== *[http://www.dailynews.lk/2009/06/23/fea01.asp ඇන්ට්-ඉන්ටර්ලෙක්චුවල් බිහේවියර් ඔෆ් යුනිවර්සිටි ස්ටුඩන්ට්ස්] *[http://www.srilankaguardian.org/2007/11/university-disturbances-strikes-and.html යුනිවර්සිටි ඩිස්ටර්බන්සස්, ස්ට්‍රයික්ස් ඇන්ඩ් රැගිං] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170329063619/http://www.srilankaguardian.org/2007/11/university-disturbances-strikes-and.html |date=2017-03-29 }} *[http://pdfs.island.lk/2009/02/27/p2.pdf ජේවීපී අන්ඩර්ග්‍රැඩ්ස් ත්‍රෙටන්ඩ් මී විත් ඩෙඩ් – ප්‍රොෆ් නලින් ද සිල්වා] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303182858/http://pdfs.island.lk/2009/02/27/p2.pdf |date=2016-03-03 }} {{DEFAULTSORT:විතානගේ, සමන්ත}} [[ප්‍රවර්ගය:2002 මරණ]] hn9mo6bd70vpvr2gwueoo3fg0qy5hxa රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය 0 60329 795767 795108 2026-07-14T04:15:04Z KSLwiki24 70498 /* */ 795767 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox ancient site |name = රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය |alternate_name = රජගලතැන්න අරියාකර විහාරය,ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය |image = File:Rajagala Archaeological Site 5.jpg |image_size = 250px |alt = |caption = රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ඇති පැරණි මිහිඳු ස්ථූපය |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|7|28|40.7|N|081|37|58.4|E|display=inline,title}} |location = [[අම්පාර දිස්ත්‍රික්කය]],[[නැගෙනහිර පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = |type = පැරණි පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදාය සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 1200 ක් පමණ |height = |builder = [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජතිස්ස මහ රජ]] |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.පූ.116-109<br>(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස) |abandoned = ක්‍රි.ව.11-12 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = [[සිංහල බෞද්ධ]] |dependency_of = |occupants = |event =●නැගෙනහිර පළාතේ විශාලතම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය<br>●පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායේ සහ වනගත භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදායේ බහු නේවාසික ආරාම මිශ්‍රණයක් ලෙස පිහිටුවා ඇති ලෝකයේ එකම බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |excavations = |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්<br>(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)<br> [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[ජෝන් ස්ටිල්]]<br>[[හෙන්රි පාකර්]]<br>[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය | designation1_date = | designation1_number = Gazette No | designation1_criteria = පැරණි බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බ විහාර හා වනගත භාවනා සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' නැතහොත් '''රජගලතැන්න පැරණි අරියාකර විහාරය''' ({{langx|en|Rajagala Archaeological Reserve}}{{langx|ta|ரஜகல தொல்பொருள் காப்பகம் }}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාතේ]] ,[[උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශය|උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] [[රජගලතැන්න|රජගලතැන්න ග්‍රාම නිලධාරී වසමට]] මායිම්ව පිහිටි ක්‍රි.පූ.2 වන සියවසේ දී [[ලජ්ජිතිස්ස රජ|ලජ්ජතිස්ස මහ රජ]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් ඉතා වැදගත් වූ පෞරාණික බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයකි. අරියාකර විහාරය,අරියකූට විහාරය,ගිරිකුම්භිල විහාරය,ගිරිකුම්භිල තිස්ස පබ්බත විහාරය යන නම් වලින් ද ඉතිහාසය පුරා විවිධ මූලාශ්‍ර තුළ හඳුන්වා ඇත්තේ ද මෙම විහාරය ම වේ. අම්පාර-මහඔය [[A27]] මහා මාර්ගය ඔස්සේ අම්පාර සිට 24 km ක් පමණ ගමන් කළ විට හමුවන රජගල අතුරු මාර්ගය ඔස්සේ තවත් 1 km ක් පමණ ගමන් කළ විට මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානයට පිවිසිය හැක.ඊට අමතරව එම [[A27]] මහා මාර්ගයේම මහඔය සිට 37 km ක් පමණ ගමන් කළ විට ද රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයට පිවිසෙන අතුරු මාර්ගය වෙත ළඟා විය හැක. ඝන වනාන්තරයකින් වැසී ගිය මුහුදු මට්ටමේ සිට අඩි 1038 (346 මීටර) පමණ උස්වූ නටඹුන් සහිත කඳු වැටියක් මත අක්කර 1200 ක පමණ වපසරියක පිහිටා ඇති නැගෙනහිර පළාතේ විශාලතම නටඹුන් ආරාම සංකීර්ණය වන මෙය වර්ෂ දින [[ශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී ජනරජය|ශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී ජනරජයේ]] ගැසට් අංක මඟින් පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයක් වශයෙන් නම් කර ඇත. ==ඉතිහාසය== ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== === පළමු සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== ===දෙවන සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== ====වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ==== ====ප්‍රධාන පිවිසුම් පියගැට පෙළ==== ====මිහිඳු ස්ථූපය==== ====වෙනත් ස්ථූප==== ====ප්‍රතිමාගෘහය==== ====දානශාලාව==== ====උපෝසථඝරය==== ====ජන්ථාඝරය==== ====ලහබත්ගෙය==== ====වෙනත් ආරාමික නටඹුන්==== ==අභිලේඛන== ==පූර්ව වාර්තා== ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] *[[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහදිලි කිරීම්== <references group="සවිස්තර" /> ==බාහිර සබැඳි== ==මූලාශ්‍ර== ==වැඩිදුර කියවීම== == යොමු == {{reflist}} {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] ==ඉතිහාසය2== [[File:Rajagala plate 468.gif|thumb|right|<u> [[මහින්ද තෙරණුවෝ|අරහත් මිහිඳු හිමි]] පිළිබඳ සඳහන් වන ශිලා ලිපිය</u><ref name="Plate429"/><br/>'''Transcription''':Ye ima dipa paṭamaya idiya agatana Iḍika-[tera-Ma] hida-teraha tube<br/>'''අර්ථය''':මෙම ස්ථූපය දිවයිනට වැඩි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ නිධන්කොට තැනූ ස්‌ථූපයයි.<br/>'''අක්ෂර''':[[බ්‍රාහ්මී]]/[[සිංහල භාෂාව|සිංහල]]<br/>'''භාෂාව''':පාකෘත]] මෙම ස්ථානයෙහි මුල් ඉතිහාසය නිශ්චිත නොවූවත්, ක්‍රි.පූ. 1 වන සියවසට අයත් ශිලා ලිපි හමුවීම නිසා එම සමයේ පමණ සිට මෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩවසන්නට ඇතැයි විශ්වාස කෙරේ. කෙසේ නමුදු, මෙහි ඉතිහාසය මෙරට බුදු දහමේ පූර්ව අවධියට විහිදෙන බැව් ශිලා ලිපියකින් ප්‍රකාශ වේ.<ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> එයට අනූව ලංකාද්වීපයට [[බුද්ධ ධර්මය|බුදු දහම]] රැගෙන පැමිණි මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ ''රජගලතැන්න විහාරය''ට වැඩි බව සඳහන් වේ. මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ පිළිබඳ සඳහන් ශිලා ලිපි ද්විත්වයක් මෙරට සොයාගෙන තිබෙන අතර ඉන් එකක් රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියෙන්ද; අනෙක [[මිහින්තලය]] පුදබිමෙන්ද සොයා ගෙන තිබේ.<ref name="sundayobserver1"/> පැරණි සාධක අනූව මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ සහ උන්වහන්සේ සමග පැමිණි ඉට්‌ටිය තෙරුන්ගේ භෂ්මාවශේෂ මෙහි වූ සෑයක තැන්පත් කර ඇති බැව් පැවසෙයි.<ref name="amazinglanka1"/><ref name="Plate468"/><ref name="sundayobserver1"/> === "රාස්සගල" නාමය === පුරාවිද්‍යාඥයින් පවසන පරිදි, රාක්ෂයන්ට වැදුම් පිදුම් කල [[රාක්ෂ]] ගෝත්‍රිකයින් මේ ප්‍රදේශයේ ජීවත්ව සිටි නිසා මෙම කන්දට රාස්සගල යන නාමය යෙදෙන්නට ඇතැයි පැවසේ.<ref name="amazinglanka1"/> === රජගල විහාරය === [[දුටුගැමුණු රජ]]තුමාගේ සහෝදර [[සද්ධාතිස්ස රජ]]ගේ පුත් [[ලජ්ජිතිස්ස රජ]]තුමා (ක්‍රි. පූ. 119-109) විසින් මෙම විහාරය ආරම්භ කල බව [[මහාවංශය]] සාක්ෂි දරයි. ලජ්ජතිස්ස රජු විසින් කරවූ ශිලා ලිපි කිහිපයක් රජගලින් හමුවී ඇත.<ref name="amazinglanka2"/> මීට අමතරව අනුරාධපුර යුගයේ සිටි [[කුටකණ්ණ තිස්ස රජු]], [[භාතික තිස්ස රජු]], [[මහසෙන් රජු]], [[බුද්ධදාස රජු]] සහ [[දප්පුල රජු]] වැනි රජවරුන්ගේ සමයන්හී මෙම ස්ථානය වැඩිදියුණු කරවා තිබේ. ===පැරණි නම්=== අනුරාධපුර යුගයේදී මෙම ස්ථානය ''ගිරිකුම්බිල විහාරය'', ''අරියාකර විහාරය'', ''අරිත්තරා වෙහෙර '' වැනි නම් වලින් හඳුන්වා ඇත. [[දීපවංශය]], මහාවංශය, [[සහස්සවත්තුප්කරණය]], [[අට්ඨකථා]], [[රසවාහිනිය]], [[සද්ධර්මලංකාරය]] වැනි ග්‍රන්ථ වල මෙම ස්ථානය පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ. ==නටඹුන්== [[File:Rajagala Archaeological Site 3.jpg|thumb|අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව]] රජගල පුරාවිද්‍යා භූමියෙහි කාල වකවානු ගණනාවකට අයිති ශිලා ලිපි සමූහයක් දැකගත හැකිවේ. ඒ අතර කටාරම් ලිපි හා ගිරි ලිපි වේ. ඉන් වඩාත්ම අවධානයට ලක්වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාධකය වන්නේ මිහිඳු මහ රහතන් වහන්සේ පිළිබඳව සඳහන් වන ශිලා ලේඛනය වේ. එමගින් [[මහින්දාගමනය]] සම්බන්ධ වංශකථාව තවදුරටත් සනාථ කරනු ලබයි.<ref>{{cite web|title=රජගල|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/index.php?option=com_content&view=article&id=74:rajagala-kanda&catid=51:sites&Itemid=99&lang=si|publisher=පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව|accessdate=13 ජූලි 2015|date=}}</ref> රජගල පිහිටි අනෙකුත් නටබුන් අතර අඩක් වැඩ නිමකළ හිටි බුද්ධ ප්‍රථිමාව, දිය පිහිල්ල හා ඊට සම්බන්ධ සුවිසල් ශිලාමය පාත්‍රා, පුන්කලස දෝතින් රැගෙන සිටින ආකාරය දැක්වෙන මුරගල හා නාග රාජු හා රාජිනිය දැක්වෙන මුරගල ආදිය දැකගත හැකි වේ. මීට අමතරව ශිලාමය පාත්‍රා සහිත ස්ථානයට ඉහලින් ගල් පුවරු යොදා ඉදි කළ පැරණි උළුවස්ස සහිත ගල් ලෙන ඉදිකොට තිබේ. එසේම කාලය අනිෂ්චිත ප්‍රාථමික ගුහා සිතුවම් සමූහයක් සහ අනුරාධපුර යුගයට අයත් යැයි සැලකෙන බිතු සිතුවම් කොටස් කිහිපයක් සහිත චිත්‍ර ලෙනක්ද මේ පුදබිමේ දැකගත හැකිවේ. ===රජගල ලෙන් ලිපිය=== ක්‍රි. පූ. 2-1 සියවසට අයත් මෙම ලෙන් ලිපිය පූර්ව බ්‍රාහ්මී අක්ෂරයන්ගෙන් හා පුරාණ සිංහල භාෂාවෙන් යුක්ත වේ. මෙහි අන්තර්ගතයෙහි, දෙවියන්ට ප්‍රිය වූ ගාමිණී තිස්ස මහ රජුගේ පුත් තිස්ස කුමාරයාගේ භාර්යාව වූ උපාසිකා ශාමිකාගේ ලෙන, ලෙස දක්වා ඇත. ==ගැලරිය== <gallery> Rajagala Archaeological Site 4.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 1.jpg| පැරණි නටඹුන් Rajagala Archaeological Site 2.jpg|කුඩ ලෙන </gallery> ==ආශ්‍රිත== {{reflist|refs= <ref name="Plate468"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/594 | title = Plate No.468 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="Plate429"> {{cite web | url = http://www.royalasiaticsociety.lk/inscriptions/?q=node/559 | title = Plate No.429 - රජගල ඉන්ස්ක්‍රිප්ෂන් ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා | publisher =RoyalAsiaticSociety.lk | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="tripadvisor1"> {{cite web | url = http://www.tripadvisor.com/Travel-g806316-c138032/Batticaloa:Sri-Lanka:Visit.Pre.Historic.Rock.Art.In.Rajagala.html | title = විසිට් ප්‍රී හිස්ටරික් රොක් ආර්ට් ඉන් රජගල | publisher =ට්‍රිප්ඇඩ්වයිසර්.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka1"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala.php | author = ජනනි අමරසේකර | title =රජගල විහාරය | publisher =AmazingLanka.com | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="amazinglanka2"> {{cite web | url = http://amazinglanka.com/heritage/rajagala/rajagala2.php | author = සිංහරාජ දෙල්ගොඩ | title =රජගල - ඇන් ඒන්ෂියන්ට් මොනාස්ට්‍රි ඉන් ද ජංගල්ස් ඔෆ් රුහුණ | publisher =අමේසිං ලංකා.කොම් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="dailynews1"> {{cite news | url = http://www.dailynews.lk/2011/03/09/news33.asp | author = ප්‍රියංක කුරුගල | title =නිව් ආකියෝලොජිකල් ට්‍රේනින් සෙන්ටර් ටු බී සෙට් අප්: අම්පාර රජගල| publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }}</ref><ref name="sundayobserver1"> {{cite news | url = http://www.sundayobserver.lk/2010/06/27/spe08.asp | author = සිරිසමන් විජේතුංග | title =ඇඩ්වන්ට් ඔෆ් අරහත් මහින්ද තෙර:ආකියෝලොජිකල් එවිඩන්ස් සර්ෆේසස් ඉන් අම්පාර | publisher = සන්ඩේ ඔබ්සවර් ඔන්ලියින් | accessdate = 31 මාර්තු 2012 }} </ref> }} [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]] [[ප්‍රවර්ගය:අම්පාර දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] rdc4vtt4rcrs80t7uwyxltym42hgvei ප්‍රවේගය (2015 චිත්‍රපටිය) 0 66680 795779 795285 2026-07-14T10:17:35Z ~2026-35659-86 79668 /* රංගනය */ 795779 wikitext text/x-wiki 2015 වර්ෂයේ දී සිංහල වාණිජ සිනමාවේ හැරවුම් ලක්ශයක් සනිටුහන් කළ මෙම චිත්‍රපටය [[Real Image]] ආයතනය වෙනුවෙන් ආර් සදේශ් කුමාර් මහතා විසින් නිෂ්පාදනය කළේ ය. ඩොනල්ඩ් ජයන්ත මහතා විසින් අධ්‍යක්ෂවරයා ලෙස එක්වී ය.වර්තමාන සිංහල සිනමාවේ සිහින කුමාරයා වන [[හේමාල් රණසිංහ]] ගේ දෙවන සිනමා නිර්මාණය වන මෙය ඔහුගේ ජනප්‍රියත ම නිර්මාණය යි. ප්‍රධාන ප්‍රතිවීර චරිත දෙකක් පවතින අතර සකල කලා සක්විති [[ජැක්සන් ඇන්තනී]] මහතා හා ගජන් කනීශන් ඒ සඳහා පණ පොවයි. {{Infobox Film | name = ප්‍රවේගය | image = Pravegaya Sinhala film.jpg | director = ඩොනල්ඩ් ජයන්ත | producer = ආර් සදේශ් කුමාර් ශ්‍රීමතී සදේෂ් කුමාර් | writer = මහේෂ් රත්සර මද්දුමාරච්චි | screenplay = | starring = [[හේමාල් රණසිංහ]]</br> උදාරි පෙරේරා</br> [[ජැක්සන් ඇන්තනී]]</br> | cinematography = විජය මිල්ටන් | editing = අජිත් රාමනායක | country = [[ශ්‍රී ලංකා]] | language = [[සිංහල]] | released = {{film date|2015|06|12|}} | budget = රු ලක්ෂ 48 | gross = රු ලක්ෂ 760 (දින 45) |}} ==රංගනය== *[[හේමාල් රණසිංහ]] - හේමාල් සූරියබණ්ඩාර *උදාරි පෙරේරා - උදාරි * [[ජැක්සන් ඇන්තනී]] - බ්‍රැන්ඩෝ * [[ජයලත් මනෝරත්න]] - හේමාල්ගේ පියා ( සරණපාල) *භාග්‍යා ගුරුසිංහ - හේමාල්ගේ නංගී * [[රන්ජන් රාමනායක]] *[[ජනිත් වික්‍රමගේ]] - ජනියා ( හේමාල්ගේ මිතුරෙකි) *ගජන් කනීෂන් - ජී ජේ (හඬ දායකත්වය - [[ජගත් බෙනරගම]]) *පුබුදු චතුරංග - මාලිගාවත්තේ වසන්ත *[[මොරීන් චාරුනි]] - හේමාල්ගේ මව (ශීලා) *[[මහේන්ද්‍ර පෙරේරා]] - මහේන් ( හේමාල්ගේ මිතුරෙකි) *ටිරෝන් මයිකල් *හේමන්ත ඊරියගම - පොලිස් නිලධාරි *[[සුසන්තා චන්ද්‍රමාලි]] *[[ඩී. බී. ගංගොඩතැන්න]] - මෝටර්-සයිකල් අලෙවි නියෝජිත *එරංග ජීවන්ත - ජීවා (හේමාල්ගේ මිතුරෙකි) *[[දමිතා අබේරත්න]] - බ්‍රැන්ඩෝගේ බිරිඳ *[[සනත් ගුණතිලක]] - ගරු රඟපෑම් - රහස් පොලිස් නිලධාරි *[[උපේක්ෂා ස්වර්ණමාලි]] - ගරු රඟපෑම් - කාර්‍යාල කළමනාකරු *[[කාවිංග පෙරේරා ]] *[[යුරේනි නොෂිකා]] - විශේෂ ප්‍රවිෂ්ට වීම - ''මල්සරා'' ගීතයෙන් *[[ශ්‍රියන්ත මෙන්ඩිස්]] - ගරු රඟපෑම් *අනුර බණ්ඩාර රාජගුරු - ආරාධිත රඟපෑම් *නන්දන හෙට්ටිආරච්චි - පොඩ්ඩෙ *[[සමන් අල්මේදා]] - සැම්සන් ==ගීතයන්== {{Infobox album <!-- See Wikipedia:WikiProject_Albums --> | Name = ප්‍රවේගය (ඕ.එස්.ටී) | Type = Film Score | Artist = [[භාතිය සහ සන්තුෂ්]] | Cover = | Alt = | Released = <!-- {{Start date|||}} --> | Recorded = 2013 | Studio = රියල් ඉමේජ් පික්චර්ස් | Venue = | Genre = <!-- Do not add unsourced genres --> | Length = <!-- {{Duration|m=|s=}} --> | Label = එස්.ජී.එම් ටියුන්ස් | Producer = ආර් සදේෂ් කුමාර් | Last album = ඩාන්සින් ස්ටාර් | This album = ප්‍රවේගය | Next album = [[මායා (2016)|මායා]] }} {{Track listing | title1 = ''මල්සරා'' - බාචි සුසාන්, මහේන්ද්‍ර පෙරේරා සහ මේතනී | extra1 = බාචි සූසන් - [[මහේන්ද්‍ර පෙරේරා]] | title2 = ''මාගේ ආදරියේ'' | extra2 = සංඛ දිනෙන්-කිඩෝ | title3 = ''සිහිලළු වූ'' | extra3 = [[භාතිය සහ සන්තුෂ්|භාතිය ජයකොඩි]] - උමාරියා |}} fap2xbyambo8jknuggsbtkadgupx05u ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රාදේශිය සභා ලැයිස්තුව 0 87222 795772 739932 2026-07-14T06:53:23Z ~2026-39498-18 79997 add website url for alawwa 795772 wikitext text/x-wiki ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රාදේශිය සභා 276 ක් ඇති අතර ඒවා රටේ තුන්වන ස්ථරයේ නගරවල මුලසුන හොබවන ව්‍යවස්ථාදායක ආයතන වේ. 1987 දී ශ්‍රී ලංකා ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ 13 වන ව්‍යවස්ථා සංශෝධනය මගින් හඳුන්වා දුන් ප්‍රාදේශිය සභා පළාත් සභා අංශයෙන් ශ්‍රී ලංකාවේ පළාත් පාලන ක්‍රමය තුළ බලය බෙදා හරින ලද විෂයයක් බවට පත්විය. ප්‍රාදේශිය සභා බලප්‍රදේශයක 16,726,000 ක ජනතාවක් පාලනය වේ. එක් සභාවකට 5 සිට 23 බැගින් මන්ත්‍රීවරුන් 3,624 ක් සිටිති. == ලැයිස්තුව == === බස්නාහිර පළාත === {| class="wikitable sortable" !Province ! colspan="2" |District ! colspan="2" |Pradeshiya Sabha !<small>No. of</small><small>Councillors</small> !No. of Women Councillors !Area <small>(km²)</small> !Population <small>(2012)</small> !Website |- | rowspan="29" |බස්නාහිර | rowspan="3" |1 | rowspan="3" |කොළඹ |1 |හෝමාගම |23 | | | | |- |2 |කොටිකාවත්ත - මුල්ලේරියාව |21 | | | | |- |3 |සීතාවක |22 | | | |<nowiki>http://seethawaka.ps.gov.lk/</nowiki> |- | rowspan="12" |2 | rowspan="12" |ගම්පහ |4 |අත්තනගල්ල |23 | | | |<nowiki>http://attanagalla.ps.gov.lk/</nowiki> |- |5 |බියගම |23 | | | | |- |6 |දිවුලපිටිය |22 | | | | |- |7 |දොම්පෙ |22 | | | |<nowiki>http://dompe.ps.gov.lk/</nowiki> |- |8 |ගම්පහ |19 | | | | |- |9 |ජා-ඇල |22 | | | | |- |10 |කටාන |22 | | | |<nowiki>http://katana.ps.gov.lk/</nowiki> |- |11 |කැලණිය |22 | | | | |- |12 |මහර |23 | | | | |- |13 |මීරිගම |23 | | | | |- |14 |මිනුවන්ගොඩ |23 | | | | |- |15 |වත්තල |19 | | | | |- | rowspan="12" |3 | rowspan="12" |කළුතර |16 |අගලවත්ත |11 | | | | |- |17 |බණ්ඩාරගම |18 | | | |<nowiki>http://bandaragama.ps.gov.lk/</nowiki> |- |18 |බේරුවල |22 | | | | |- |19 |බුලත්සිංහල |12 | | | |<nowiki>http://bulathsinghala.ps.gov.lk/</nowiki> |- |20 |දොඩන්ගොඩ |13 | | | | |- |21 |හොරණ |23 | | | | |- |22 |කළුතර |22 | | | | |- |23 |මාදුරුවෙළ |8 | | | | |- |24 |මතුගම |18 | | | | |- |25 |පාලින්දනුවර |14 | | | | |- |26 |පානදුර |23 | | | | |- |27 |වළල්ලාවිට |13 | | | | |} === වයඹ පළාත === {| class="wikitable sortable" !Province ! colspan="2" |District ! colspan="2" |Pradeshiya Sabha !<small>No. of</small><small>Councillors</small> !Area <small>(km²)</small> !Population <small>(2012)</small> !Website |- | rowspan="29" |වයඹ | rowspan="19" |4 | rowspan="19" |කුරුණෑගල |28 |අලව්ව | | | |https://alawwaps.lk/ |- |29 |බිංගිරිය | | | | |- |30 |ගල්ගමුව | | | | |- |31 |ගිරිබාව | | | | |- |32 |ඉබ්බාගමුව | | | | |- |33 |කොබෙයිගනේ | | | | |- |34 |කුලියාපිටිය | | | | |- |35 |කුරුණෑගල | | | | |- |36 |මහව | | | | |- |37 |මාවතගම | | | | |- |38 |නාරම්මල | | | | |- |39 |නිකවැරටිය | | | | |- |40 |පඬුවස්නුවර | | | | |- |41 |පන්නල | | | | |- |42 |පොල්ගහවෙල | | | | |- |43 |පොල්පිතිගම | | | | |- |44 |රිදීගම | | | | |- |45 |උඩුබද්දාව | | | | |- |46 |වාරියපොළ | | | | |- | rowspan="10" |5 | rowspan="10" |පුත්තලම |47 |ආණමඩුව | | | | |- |48 |ආරච්චිකට්ටුව | | | | |- |49 |හලාවත | | | | |- |50 |කල්පිටිය | | | | |- |51 |කරුවලගස්වැව | | | | |- |52 |නාත්තන්ඩිය | | | | |- |53 |නවගත්තේගම | | | | |- |54 |පුත්තලම | | | | |- |55 |වනාතවිල්ලුව | | | | |- |56 |වෙන්නප්පුව | | | | |} === මධ්‍යම පළාත === {| class="wikitable sortable" !Province ! colspan="2" |District ! colspan="2" |Pradeshiya Sabha !<small>No. of</small><small>Councillors</small> !Area <small>(km²)</small> !Population <small>(2012)</small> !Website |- | rowspan="33" |මධ්‍යම | rowspan="17" |6 | rowspan="17" |මහනුවර |57 |අකුරණ | | | | |- |58 |ගඟ ඉහළ | | | | |- |59 |හාරිස්පත්තුව | | | | |- |60 |මහනුවර කඩවත් සතර හා ගඟවට කෝරළේ | | | | |- |61 |කුණ්ඩසාලේ | | | | |- |62 |මැද දුම්බර | | | | |- |63 |මිනිපේ | | | | |- |64 |පන්විල | | | | |- |65 |පස්බාගෙ කෝරළේ | | | | |- |66 |පාතදුම්බර | | | | |- |67 |පාතහේවාහැට | | | | |- |68 |පූජාපිටිය | | | | |- |69 |තුම්පනේ | | | | |- |70 |උඩ පළාත | | | | |- |71 |උඩුදුම්බර | | | | |- |72 |උඩුනුවර | | | | |- |73 |යටිනුවර | | | | |- | rowspan="11" |7 | rowspan="11" |මාතලේ |74 |අඹන්ගඟ කෝරළේ | | | | |- |75 |දඹුල්ල | | | | |- |76 |ගලේවෙල | | | | |- |77 |ලග්ගල - පල්ලේගම | | | | |- |78 |මාතලේ | | | | |- |79 |නාඋල | | | | |- |80 |පල්ලේපොළ | | | | |- |81 |රත්තොට | | | | |- |82 |උකුවෙළ | | | | |- |83 |විල්ගමුව | | | | |- |84 |යටවත්ත | | | | |- | rowspan="5" |8 | rowspan="5" |නුවරඑළිය |85 |අඹගමුව | | | | |- |86 |හඟුරන්කෙත | | | | |- |87 |කොත්මලේ | | | | |- |88 |නුවරඑළිය | | | | |- |89 |වලපනේ | | | | |} === ඌව පළාත === {| class="wikitable sortable" !Province ! colspan="2" |District ! colspan="2" |Pradeshiya Sabha !<small>No. of</small><small>Councillors</small> !Area <small>(km²)</small> !Population <small>(2012)</small> !Website |- | rowspan="25" |ඌව | rowspan="15" |9 | rowspan="15" |බදුල්ල |90 |බදුල්ල | | | | |- |91 |බණ්ඩාරවෙල | | | | |- |92 |ඇල්ල | | | | |- |93 |හල්දුම්මුල්ල | | | | |- |94 |හාලිඇළ | | | | |- |95 |හපුතලේ | | | | |- |96 |කන්දේකැටිය | | | | |- |97 |ලුණුගල | | | | |- |98 |මහියංගනය | | | | |- |99 |මීගහකිවුල | | | | |- |100 |පස්සර | | | | |- |101 |රිදීමාලියද්ද | | | | |- |102 |සොරණතොට | | | | |- |103 |ඌව පරණගම | | | | |- |104 |වැලිමඩ | | | | |- | rowspan="10" |10 | rowspan="10" |මොණරාගල |105 |බඩල්කුඹුර | | | | |- |106 |බිබිලේ | | | | |- |107 |බුත්තල | | | | |- |108 |කතරගම | | | | |- |109 |මාදුල්ල | | | | |- |110 |මැදගම | | | | |- |111 |මොණරාගල | | | | |- |112 |සියඹලාණ්ඩුව | | | | |- |113 |තණමල්විල | | | | |- |114 |වැල්ලවාය | | | | |} === දකුණු පළාත === {| class="wikitable sortable" !Province ! colspan="2" |District ! colspan="2" |Pradeshiya Sabha !<small>No. of</small><small>Councillors</small> !Area <small>(km²)</small> !Population <small>(2012)</small> !Website |- | rowspan="42" |දකුණු | rowspan="17" |11 | rowspan="17" |ගාල්ල |115 |අක්මීමන | | | | |- |116 |අම්බලන්ගොඩ | | | | |- |117 |බද්දේගම | | | | |- |118 |බලපිටිය | | | | |- |119 |බෙන්තොට | | | | |- |120 |බෝපේ - පෝද්දල | | | | |- |121 |ඇල්පිටිය | | | | |- |122 |[[හබරාදුව ප්‍රාදේශීය සභාව]] | | | | |- |123 |ඉමදුව | | | | |- |124 |කරන්දෙණිය | | | | |- |125 |නාගොඩ | | | | |- |126 |නෙළුව | | | | |- |127 |නියගම | | | | |- |128 |රජ්ගම | | | | |- |129 |තවලම | | | | |- |130 |වැලිවිටිය - දිවිතුර | | | | |- |131 |යක්කලමුල්ල | | | | |- | rowspan="15" |12 | rowspan="15" |මාතර |132 |අකුරැස්ස | | | | |- |133 |අතුරලිය | | | | |- |134 |දෙවිනුවර | | | | |- |135 |දික්වැල්ල | | | | |- |136 |හක්මන | | | | |- |137 |කඹුරුපිටිය | | | | |- |138 |කිරින්ද - පුහුල්වැල්ල | | | | |- |139 |කොටපොළ | | | | |- |140 |මාලිම්බඩ | | | | |- |141 |මාතර | | | | |- |142 |මුලටියන | | | | |- |143 |පස්ගොඩ | | | | |- |144 |පිටබැද්දර | | | | |- |145 |තිහගොඩ | | | | |- |146 |වැලිගම | | | | |- | rowspan="10" |13 | rowspan="10" |හම්බන්තොට |147 |අම්බලන්තොට | | | | |- |148 |අඟුණුකොළපැලැස්ස | | | | |- |149 |බෙලිඅත්ත | | | | |- |150 |හම්බන්තොට | | | | |- |151 |කටුවන | | | | |- |152 |ලුණුගම්වෙහෙර | | | | |- |153 |සූරියවැව | | | | |- |154 |තංගල්ල | | | | |- |155 |තිස්සමහාරාමය | | | | |- |156 |වීරකැටිය | | | | |} === සබරගමුව පළාත === {| class="wikitable sortable" !Province ! colspan="2" |District ! colspan="2" |Pradeshiya Sabha !<small>No. of</small><small>Councillors</small> !Area <small>(km²)</small> !Population <small>(2012)</small> !Website |- | rowspan="25" |සබරගමුව | rowspan="14" |14 | rowspan="14" |රත්නපුර |157 |අයගම | | | | |- |158 |බලංගොඩ | | | | |- |159 |ඇහැලියගොඩ | | | | |- |160 |ඇඹිලිපිටිය | | | | |- |161 |ගොඩකවෙල | | | | |- |162 |ඉඹුල්පේ | | | | |- |163 |කහවත්ත | | | | |- |164 |කලවාන | | | | |- |165 |කොලොන්න | | | | |- |166 |කුරුවිට | | | | |- |167 |නිවිතිගල | | | | |- |168 |පැල්මඩුල්ල | | | | |- |169 |රත්නපුර | | | | |- |170 |වැලිගෙපොළ | | | | |- | rowspan="11" |15 | rowspan="11" |කෑගල්ල |171 |අරණායක | | | | |- |172 |බුලත්කොහුපිටිය | | | | |- |173 |දෙහිඕවිට | | | | |- |174 |දෑරණියගල | | | | |- |175 |ගලිගමුව | | | | |- |176 |කෑගල්ල | | | | |- |177 |මාවනැල්ල | | | | |- |178 |රඹුක්කන | | | | |- |179 |රුවන්වැල්ල | | | | |- |180 |වරකාපොළ | | | | |- |181 |යටියන්තොට | | | | |} === උතුරුමැද පළාත === {| class="wikitable sortable" !Province ! colspan="2" |District ! colspan="2" |Pradeshiya Sabha !<small>No. of</small><small>Councillors</small> !Area <small>(km²)</small> !Population <small>(2012)</small> !Website |- | rowspan="25" |උතුරුමැද | rowspan="18" |16 | rowspan="18" |අනුරාධපුර |182 |ගලෙන්බිඳුණුවැව | | | | |- |183 |ගල්නෑව | | | | |- |184 |හොරොව්පොතාන | | | | |- |185 |ඉපලෝගම | | | | |- |186 |කහටගස්දිගිලිය | | | | |- |187 |කැබිතිගොල්ලෑව | | | | |- |188 |කැකිරාව | | | | |- |189 |මැදවච්චිය | | | | |- |190 |මිහින්තලේ | | | | |- |191 |නොච්චියාගම | | | | |- |192 |නුවරගම් පළාත නැගෙනහිර | | | | |- |193 |නුවරගම් පළාත මධ්‍යම | | | | |- |194 |පදවිය | | | | |- |195 |පලාගල | | | | |- |196 |රාජාංගනය | | | | |- |197 |රඹෑව | | | | |- |198 |තලාව | | | | |- |199 |තිරප්පනේ | | | | |- | rowspan="7" |17 | rowspan="7" |පොළොන්නරුව |200 |දිඹුලාගල | | | | |- |201 |ඇළහැර | | | | |- |202 |හිඟුරක්ගොඩ | | | | |- |203 |ලංකාපුර | | | | |- |204 |මැදිරිගිරිය | | | | |- |205 |පොළොන්නරුව (තමන්කඩුව) | | | | |- |206 |වැලිකන්ද | | | | |} === උතුරු පළාත === {| class="wikitable sortable" !Province ! colspan="2" |District ! colspan="2" |Pradeshiya Sabha !<small>No. of</small><small>Councillors</small> !No. of women Councillors !Area <small>(km²)</small> !Population <small>(2012)</small> !Website |- | rowspan="34" |උතුර | rowspan="13" |18 | rowspan="13" |යාපනය |207 |චාවකච්චේරි | | | | | |- |208 |ඩෙල්ෆ්ට් | | | | | |- |209 |කරෛනගර් | | | | | |- |210 |කයිට්ස් | | | | | |- |211 |නල්ලූර් | | | | | |- |212 |පේදුරු තුඩුව | | | | | |- |213 |වඩමාරච්චි නිරිත | | | | | |- |214 |වලිකාමම් උතුර | | | | | |- |215 |වලිකාමම් දකුණ | | | | | |- |216 |වලිකාමම් නැගෙනහිර | | | | | |- |217 |වලිකාමම් බටහිර | | | | | |- |218 |වලිකාමම් නිරිත | | | | | |- |219 |වේලනෛ | | | | | |- | rowspan="3" |19 | rowspan="3" |කිලිනොච්චිය |220 |කරච්චි | | | | | |- |221 |පච්චිලෛපල්ලි | | | | | |- |222 |පූනකරි | | | | | |- | rowspan="4" |20 | rowspan="4" |මන්නාරම |223 |මන්නාරම | | | | | |- |224 |මාන්තෛ බටහිර | | | | | |- |225 |මුසලෛ | | | | | |- |226 |නනඩ්ඩන් | | | | | |- | rowspan="4" |21 | rowspan="4" |වවුනියාව |227 |වවුනියාව උතුර | | | | | |- |228 |වවුනියාව දකුණ සිංහල | | | | | |- |229 |වවුනියාව දකුණ දෙමළ | | | | | |- |230 |වෙංගාලචෙඩ්ඩිකුලම් | | | | | |- | rowspan="4" |22 | rowspan="4" |මුලතිව් |231 |මාන්තෛ නැගෙනහිර | | | | | |- |232 |මාරිතිමේපත්තු | | | | | |- |233 |පුදුකුඩියිරුප්පු | | | | | |- |234 |තුනුක්කායි | | | | | |} === නැගෙනහිර පළාත === {| class="wikitable sortable" !Province ! colspan="2" |District ! colspan="2" |Pradeshiya Sabha !<small>No. of</small><small>Councillors</small> !No. of Women councilors !Area <small>(km²)</small> !Population <small>(2012)</small> !Website |- | rowspan="37" |නැගෙනහිර | rowspan="9" |23 | rowspan="9" |මඩකලපුව |235 |ඒරාවූර් පත්තු | | | | | |- |236 |කෝරලෛපත්ත | | | | | |- |237 |කෝරලෛපත්තු බටහිර | | | | | |- |238 |කෝරලෛපත්තු නැගෙනහිර | | | | | |- |239 |මන්මුනෛ දකුණ (එරුවිල්පත්තු) | | | | | |- |240 |මන්මුනෛ | | | | | |- |241 |මන්මුනෛ නැගෙනහිර | | | | | |- |242 |මන්මුනෛ නිරිත | | | | | |- |243 |පොරලිව්පත්තු | | | | | |- | rowspan="17" |24 | rowspan="17" |අම්පාර |244 |දෙහිඅත්තකණ්ඩිය | | | | | |- |245 |දමන | | | | | |- |246 |උහන | | | | | |- |247 |මහඔය | | | | | |- |248 |නාමල්ඔය | | | | | |- |249 |පදියතලාව | | | | | |- |250 |සම්මන්තුරෙයි | | | | | |- |251 |අක්කරෛපත්තු | | | | | |- |252 |පොතුවිල් | | | | | |- |253 |අඩ්ඩාලචේනයි | | | | | |- |254 |අලයඩිවෙම්බු | | | | | |- |255 |ලාහුගල | | | | | |- |256 |නින්දවූර් | | | | | |- |257 |තිරුක්කෝවිල් | | | | | |- |258 |කරයිතිව් | | | | | |- |259 |නවිදන්වෙලි | | | | | |- |260 |ඉරක්කමාම් | | | | | |- | rowspan="11" |25 | rowspan="11" |ත්‍රිකුණාමලය |261 |සේරුවිල | | | | | |- |262 |කන්තලේ | | | | | |- |263 |මොරවැව | | | | | |- |264 |ගෝමරන්කඩවල | | | | | |- |265 |පදවි ශ්‍රීපුර | | | | | |- |266 |ත්‍රිකුණාමලය නගර & කඩවත් | | | | | |- |267 |කුච්චවේලි | | | | | |- |268 |තම්පලකාමම් | | | | | |- |269 |මූතූර් | | | | | |- |270 |කින්නියා | | | | | |- |271 |වේරුගල් | | | | | |} == නවතම == ; නාමකරණය * තමන්කඩුව ප්‍රාදේශීය සභාව 2017 වසරේ දී පොළොන්නරුව ප්‍රාදේශීය සභාව බවට පත්විය. jgomv01dt36af54gpsuz302kx30ixmq විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය, සේරුවිල 0 165115 795769 795522 2026-07-14T04:20:28Z KSLwiki24 70498 /* */ 795769 wikitext text/x-wiki {{distinguish|වෙල්ගම්වෙහෙර විහාරය, ත්‍රිකුණාමලය|සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය }} {{In use}} {{තොරතුරුකොටුව ආගමික ගොඩනැගිල්ල | building_name =විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය{{smaller|<br>(මහමෙව්නාව භාවනා අසපු ශාඛා)}}<br> | native_name = | religious_affiliation = ථේරවාද බුදුදහම | image = [[File:wilgamwehera somawathi stupa.jpg|250px]] | alt = | caption = විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී ස්ථූපය | map_type = Sri Lanka | map_size = | map_alt = | map_caption = ශ්‍රී ලංකාව තුල පිහිටීම | coordinates = {{coord|8|23|47.4|N|81|18|49.6|E|display=inline,title}} | location =තෝප්පූර්,සේරුවාවිල, [[ශ්‍රී ලංකාව]] | rite = | sect = [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] | cercle = | sector = | municipality = | district = [[ත්‍රිකුණාමල දිස්ත්‍රික්කය|ත්‍රිකුණාමලය]] | territory = | prefecture = | state = සේරුවාවිල | province = [[නැගෙනහිර පළාත]] | region = | consecration_year = | status = | functional_status = | heritage_designation = පුරාවිද්‍යා සංරක්ෂිත ස්ථානය-මුල් අනුරාධපුර යුගය | leadership = [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] | website = https://mahamevnawa.lk | architect = | architecture_type = පුරාණ බෞද්ධ විහාර(පධානඝර-බටහිරාරාම සම්ප්‍රදාය) | architecture_style = | founded_by = ගිරිඅභය නම් සෝමනුවර ප්‍රාදේශීය රජු(කාවන්තිස්ස මහ රජ සමය) | general_contractor = | groundbreaking = | year_completed = ක්‍රිස්තු පූර්ව 2 වන සියවස | construction_cost = | facade_direction = | capacity = | length = | width = | width_nave = | height_max = | dome_quantity = | dome_height_outer = | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | minaret_quantity = | minaret_height = | spire_quantity = | spire_height = | materials = | nrhp = | designated = | added = | refnum = | designation1 =APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|thumb|center|80px]]<br>විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානය | designation1_type = පැරණි බෞද්ධ ආරාම | designation1_criteria = පධානඝර | designation1_date = | designation1_number = | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = | image_size = }} '''සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය''' නැතහොත් '''විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී රජ මහා විහාරය/විල්ගම්වෙහෙර මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව'''({{langx|en|Wilgamwehera Raja Maha Vihara}},{{langx|ta|வில்கம்வெஹேர ராஜ மகா விகாரை}}) යනු මුල් අනුරාධපුර යුගයේදී ඉදිකළ ඉපැරණි බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයකි.මෙම ආරාම සංකීර්ණය [[සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] පිහිටි සේරුවිල ප්‍රදේශයේ සිට 4km ක් පමණ දුරින් තෝප්පූර් ප්‍රදේශයට ආසන්නව නෙලුම්ගම පිහිටා තිබේ.පධානඝර හෙවත් [[බටහිරාරාම]] විහාර ආරාම සම්ප්‍රදායට අයත් ලෙස යැයි සලකනු ලැබේ.වර්තමානයේ මෙම විහාරය [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව|මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතයේ]] තවත් එක් ශාඛාවක් ලෙස ක්‍රියාත්මක වේ. පාලි ධාතුවංශය,සිංහල ධාතුවංශය සහ ජිනකාලමාලී යන පැරණි මුලාශ්‍ර වලට අනුව සේරු නම් විල කෙළවර ගිරිඅභය නම් ප්‍රාදේශීය රජෙක් තම බිසවගේ නමින් ගෞතම බුදුරදුන්ගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කරවා "සෝමවතී ස්තූපය" නම් ස්ථූපය කරවීය.දකුණු දළදා නිධාපිත එම සෝමවතී සෑය යනු වර්තමානයේ විල්ගම්වෙහෙර ලෙස හදුන්වන මෙම ස්තූපය විය හැකි බව ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල 2020 වර්ෂයේ අගෝස්තු මස මාධ්‍ය සාකච්ඡාවක් මගින් ප්‍රකාශයට පත්කර තිබේ.<ref>https://www.lankadeepa.lk/sunday/rasawitha/57-577511</ref><ref>https://sinhala.newsfirst.lk/sinhala/2020/07/18</ref> ඒ මත අනුව සේරුවිල විල් කෙළවර දකුණු දළදා වහන්සේ තැන්පත් කර සෑදූ එම ස්ථූපය "විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතිය මහා සෑය" ලෙස හැඳුන්වා දිය හැක. == ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සතර දළදා වහන්සේලා == මහාපරිනිබ්බාන සූත්‍රයට අනුව මේ ලෝකයේ ඇත්තේ දළදා වහන්සේලා 4 නමක් පමණයි.ඒවා නම් උඩු වම් දළදා වහන්සේ ,යටි වම් දළදා වහන්සේ, උඩු දකුණු දළදා වහන්සේ,යටි දකුණු දළදා වහන්සේ. කුමක් නිසාද යත්, සතර දළදා වහන්සේලා හැර ඉතිරි දළදා වහන්සේලා 36, කේශ ධාතු සහ ලෝම ධාතු රාශියක් බුදුන් වහන්සේගේ මහා පරිනිර්වාණයෙන් පසුව ආදාහනය කරන අවස්ථාවේ එක් එක් සක්වලින් පැමිණි දෙවිවරුන් විසින් රැගෙන ගිය බැවිනි. මූලාශ්‍රවලට අනුව එක් සක්වලකට රැගෙන ගියේ එක් ධාතුන් වහන්සේ නමක් පමණි. මහාපරිනිබ්බාන සූත්‍රයට අනුව ඒවායේ පිහිටීම පහත පරිදි වේ. {| class="wikitable sortable" style="background:#ffffff;" width="70%" ! align="left" style="background:#ffdead;" |දළදා නාමය ! align="left" style="background:#ffdead;" | පෙර ස්ථානය ! align="left" style="background:#ffdead;" | වත්මන් ස්ථානය |- | යටි වම් දළදා වහන්සේ | කාලිංග (ඓතිහාසික කලාපය) රාජධානිය, ඉන්දියාව | ශ්‍රී ලංකාවේ [[මහනුවර]] [[ශ්‍රී දළදා මාළිගාව|දළදා මාලිගාව]] |- | උඩු වම් දළදා වහන්සේ | [[ගාන්ධාර|ගන්ධාර]] - වර්තමාන වයඹදිග පකිස්ථානයේ සහ ඊසානදිග ඇෆ්ගනිස්ථානයේ | නිශ්චිතව හඳුනාගෙන නොමැත |- | දකුණු දළදා වහන්සේ | තව්තිසා දෙව්ලොව සිළුමිණි ස්තූපය | තව්තිසා දෙව්ලොව සිළුමිණි ස්තූපය |- | දකුණු දළදා වහන්සේ | ජයසේන නා රජුගේ නාග භවන | සෝමාවතිය ස්තූපය {{small|(සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතිය ස්තූපය හෝ [[සෝමාවතිය විහාරය|පොලොන්නරුව සෝමාවති ස්ථූපය]] විය හැක)}} |} == ඉතිහාසය == === දකුණු දළදා වහන්සේ - ශ්‍රී ලංකාවේ සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී ස්තූපයේ දළදා වහන්සේ === භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ බව අසා නාග ලෝකයේ ජයසේන නාරජු අතිශයින් ශෝකයට පත් වී “මම අවසන් වරට බුදුරජාණන් වහන්සේ දැක වන්දනා කරන්නෙමි” යි සිතූහ. ධාතු බෙදීමේදී ද්‍රෝණ බමුණා අනෙක් දකුණු දළදාව බිම හෙළා තම පාදයෙන් වසාගත් අයුරු ජයසේන නාරජු දුටුවේය.ඔහු ද්‍රෝණ බමුණාට නොදැනෙන ලෙස ඉර්ධියෙන් දළදා වහන්සේ ගෙන නාගභවනට ගෙන ගොස් නාග පුරය මැද මැණික් ස්තූපයක් තනා දකුණු දළඳා එහි තැන්පත් කර මහා පූජාවන් කළේය. ලක්දිව කාවන්තිස්ස රජ දවස මහාදේව මහරහතන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයකු වූ මහා මහින්ද මහරහතන් වහන්සේගේ නාග භවනට ගොස් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දකුණු දළදාව රැගෙන ලක්දිවට වැඩම කර,සෝමනුවර පාලනය කළ ගිරි අභය නම් ප්‍රාදේශීය රජුට ස්ථුපයක් කරවීම පිණිස ලබාදුන්නාහ. රජුගේ මෙහෙසිය වන සෝමාදේවිය නමින් කළ එම ස්තූපය "සෝමාවතිය ස්තූපය" නම් වේ. == පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක == දකුණු දළදා සෑය පිළිබඳ ඓතිහාසික කරුණු සියල්ල සලකා බැලීමේදී එය පිහිටා තිබිය යුත්තේ බුදුරාජණන් වහන්සේගේ ලලාට ධාතුව තැන්පත් සේරුවිල මංගල මහාසෑය පිහිටි පින්බිමේ සිට කි.මී. 05 ක පමණ වපසරියක සේරු වැවේ අනෙක් කෙළවර ය. ඒ අනුව ඓතිහාසික භූ විද්‍යාත්මක කරුණු සියල්ල සපුරමින් නටබුන් වූ එක් විශාල ස්ථූපයක් ඇත. මෙම ස්තූපය හැර එම ප්‍රදේශයේ වෙනත් පෞරාණික මහා ස්තූපයක් නොමැත. එය 1 වේ&nbsp;[[සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය|සේරුවිල මංගල මහා සෑයේ]] සිට කි.මී. තොප්පූර් මුස්ලිම් ගම්මානයට මායිම්ව සේරු නම් විල කෙළවර උතුරු කෙළවරට කිලෝමීටර් 04 ක් පමණ දුරින් නටබුන් වූ පුරාණ ස්ථූපයක් තිබුනේය,එය වර්තමානයේ විල්ගම්වෙහෙර ලෙස හැඳින්වේ. ඉහත කී විල්ගම්වෙහෙර ඓතිහාසික සෝමාවතිය ස්තූපයවිය හැකි බව දැන් හඳුනාගෙන ඇත. දකුණු දළදා වහන්සේ නිදන් කළ සෝමාවතී ස්තූපය පිළිබඳ ‘පාලි ධාතුවංශය, සිංහල ධාතුවංශය සහ ජිනකාලමාලි’ ග්‍රන්ථවල ඇතුළත් සියලුම ඓතිහාසික කරුණු සහ භූගෝලීය සාධක සමඟ මෙම ස්තූපය සැසදෙයි.විල්ගම්වෙහෙර චෛත්‍යයේ පුරාවිද්‍යා කැණීම්වලදී ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවැනි සියවසට අයත් පූර්ව බ්‍රාහ්මී අක්ෂර සහිත ගඩොල් කැණීමේදී හමුවූ අතර එම යුගයට අයත් චෛත්‍යවල පවතින ශෛලමය චත්‍රය සහ යූප ස්ථම්භය ද හමුවී ඇත.එම යුගයේ ලක්‍ෂණ සහිත සිරිපතුල් ගල් හා ශෛලමය පද්ම ද මළුවේ තිබී හමුවිය.තවද අනුරාධපුර මුල් යුගයේ ලක්ෂණ පෙන්වන ඉපැරණි ඇත් පවුරක් ද හමුවිය.මෙම චෛත්‍යය; යුග කිහිපයක් පුරා ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද දැවැන්ත ව්‍යුහයක් වන අතර එහි මුල් ඉදිකිරීම් ක්‍රිස්තු පූර්ව 2 වැනි සියවසේ බව තහවුරු වී ඇත. මෙම විල්ගම්වෙහෙර පිහිටා ඇත්තේ සේරුවිලට නුදුරින් පිහිටි තොප්පූර් මුස්ලිම් නගරය ආසන්නයේය. ක්‍රිස්තු වර්ෂ 16 සහ 17 වැනි සියවස් වල සිට එම ප්‍රදේශයේ පදිංචිව සිටි මුස්ලිම්වරුන්ගේ වාග් ව්‍යවහාරය අනුව (සෝම්පුර ➤ සෝම්පූර් ➤ තෝම්පූර් ➤ තෝප්පුර්) ලෙස විකාශනය වී ඇති බව වාග් විද්‍යාඥයන්ගේ මතයයි. (ථූපපුර ➤ ථූප්පුර් ➤ තෝප්පුර්) යන්න තවත් මතයකි.මේ මත වඩාත් තහවුරු වේ. මෙම විල්ගම්වෙහෙර විහාරස්ථානය දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ සෝමාවතිය විහාරස්ථානය ලෙස පිළිගනිමින් ජ්‍යෙෂ්ඨ මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න මහතා විසින් රචිත "සේරුවවිල තිස්ස මහා විහාරවංශය" ([[සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය|සේරුවිල මංගල රජමහා විහාරය]] පිළිබඳ) නම් වූ ශාස්ත්‍රීය පර්යේෂණ (ආචාර්ය) ග්‍රන්ථය හොඳම සිංහල ස්වාධීන බහු-විනය ශාස්ත්‍රීය පර්යේෂණ ග්‍රන්ථය සඳහා වන රාජ්‍ය සාහිත්‍ය සම්මානයෙන් පිදුම් ලැබීය (2012 වසර). මේ පිළිබඳ වැඩිදුර තොරතුරු ඉහත කී මහාචාර්යවරයා විසින් රචිත “ශ්‍රී දකුණු දළදා වහන්සේ විසින් නිධන් කර ඇති ඓතිහාසික සෝමනුවර සහ සෝමාවතී විහාරය හඳුනාගැනීම” නමැති ග්‍රන්ථය පරිශීලනය කිරීමෙන් තහවුරු කරගත හැකිය. එමෙන්ම 2020 වසරේ ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල විල්ගම්වෙහෙර මහා සෑය පිහිටි ස්ථානයේ පැවති මාධ්‍ය හමුවකදී කියා සිටියේ විල්ගම්වෙහෙර මහා සෑය පැරණි සෝමාවතී මහා සෑය විය හැකි බවට කරුණු තහවුරු වී ඇති බවයි.<ref>https://www.hirunews.lk/245888</ref><ref>https://sinhala.adaderana.lk/news.php?nid=140502</ref> සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර විහාරය දෙතිස්ඵලරුහ බෝධීන් වහන්සේ නමක් රෝපණය කළ විහාරස්ථානයක් ලෙස ද ඇතැමුන් සලකනු ලබන්නේ;බෝධි වංශයේ "සේරුවිල නයින්ගේ විල්ගම්වෙහෙර" ලෙසින් සඳහන් වන බැවිනි.නමුත් සමහර විද්වතුන් මෙම බෝධීන් වහන්සේ මීට නුදුරුව පිහිටා තිබුණු කිලිවෙඩ්ඩි ශ්‍රී වර්ධන බෝධිය බවට ද මත පල කරයි.එම බෝධීන් වහන්සේ අද දක්නට නොමැත. ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== ===වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ=== ===ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව=== ===වෙනත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක=== ==අභිලේඛන== ==පූර්ව වාර්තා== ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== ===2020 අගෝස්තු මස පැවති පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ මාධ්‍ය සාකච්ඡාව=== ==වෙනත් ලිපි== * [[සෝමාවතිය විහාරය]] * [[ගෞතම බුදුන්ගේ ධාතූන්]] * [[වෙල්ගම් වෙහෙර]] * [[සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය|සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] == මූලාශ්‍ර == {{ආශ්‍රලැයිස්තුව}} == වැඩිදුර කියවීම == * සේරුවාවිල තිස්ස මහා විහාරවංශය ශාස්ත්‍රීය පර්යේෂණ ග්‍රන්ථය - ජ්‍යෙෂ්ඨ මහාචාර්ය එම්.ඩබ්ලිව්.විමල් විජේරත්න * ශ්‍රී දකුණු දළදාවෙහි නිධන් කර ඇති ඓතිහාසික සෝමනුවර සහ සෝමාවතී ස්තූපය හඳුනාගැනීම පිළිබඳ පර්යේෂණ ග්‍රන්ථය - මහාචාර්ය විමල් විජේරත්න == බාහිර සබැඳි == *[https://sinhala.adaderana.lk/news.php?nid=140502 බුදුහිමියන්ගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ බවට සැලකෙන ස්ථූපයක්] *[https://www.hirunews.lk/245888/ සේරුවිලෙන් හමු වූ දළදා පුරණය ] *[https://sinhala.newsfirst.lk/sinhala/2020/07/18 Sirasa News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250124001531/https://sinhala.newsfirst.lk/sinhala/2020/07/18 |date=2025-01-24 }} *[https://www.lankadeepa.lk/News/101-576610 බුදුන්ගේ දකුණු දළදාව ඇත්තේ විල්ගම්වෙහෙරේ]{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Buddhism in Sri Lanka}} [[ප්‍රවර්ගය:Coordinates not on Wikidata]] [[ප්‍රවර්ගය:Buddhist temples in trincomalee district]] [[ප්‍රවර්ගය:Tooth relics of buddha]] [[ප්‍රවර්ගය:රජමහා විහාර]] 5vk8bhs4zoq2zuws9nppcm2r6qrqx5q සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය 0 173841 795768 795752 2026-07-14T04:19:13Z KSLwiki24 70498 /* */ 795768 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | building_name = සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය<br> ( තිස්සමහාවිහාරය ) | native_name = | image = Seruwila stupa.jpg | image_size = | alt = සේරුවාවිල මංගල රාජමහා විහාරය | caption = සේරුවිල මංගල මහා සෑය | map_type = ශ්‍රී ලංකාව | map_size = | location = සේරුවිල, [[ශ්‍රී ලංකාව]] | coordinates = {{coord|8|22|15|N|81|19|09.8|E|display=inline,title}} | religious_affiliation = ථේරවාද බුදුදහම | sect = ●පරිපාලනය:[[ශ්‍රී ලංකා අමරපුර මහා නිකාය|අමරපුර ශ්‍රී කලයාණිවංශ පාර්ශවය]]<br> ●අනුබද්ධිත:[[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] <ref group="සවිස්තර">මහමෙව්නාව අසපු සංචිතයට අයත් අසපු ශාඛාවක් නොවේ.අනුබද්ධිත විහාරයක් පමණි.සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරයේ සම්පූර්ණ පරිපාලනය අමරපුර ශ්‍රී කල්‍යාණිවංශ පාර්ශවය සතු වේ.</ref> | region = | state = සේරුවාවිල | province = [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාත]] | territory = | prefecture = | sector = | district = [[ත්‍රිකුණාමලය දිස්ත්‍රික්කය|ත්‍රිකුණාමලය]] | cercle = | municipality = | consecration_year = | status = | functional_status = | heritage_designation = | leadership = විහාරාධිපති පූජ්‍ය අලුදෙණියේ සුබෝධි ස්ථවිර | website = | architecture = yes | architect = | architecture_type = පුරාණ [[බෞද්ධ විහාර]] - මුල් අනුරාධපුර යුගය | architecture_style = මහා විහාර සම්ප්‍රදාය | founded_by = [[කාවන්තිස්ස රජු]] | general_contractor = | facade_direction = | groundbreaking = | year_completed = ක්‍රි.පූ. 2 වන සියවස | construction_cost = | specifications = | capacity = | length = | width = | width_nave = | height_max = | dome_quantity = | dome_height_outer = | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | minaret_quantity = | minaret_height = | spire_quantity = | spire_height = | materials = | nrhp = | added = | refnum = | designated = | designation1 =APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|thumb|center|80px]]<br>සේරුවිල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය | designation1_date = <ref name="Archaeological">{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/index.phpoption=com_content&view=article&id=104:seruwila&catid=51:sites&Itemid=99&lang=en|date=|title=Seruwila |publisher=[[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]]|accessdate=29 March 2016}}</ref> | designation1_type = පැරණි බෞද්ධ ආරාම | designation1_criteria = මහා විහාර සම්ප්‍රදාය | designation1_number = | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය''' යනු නැගෙනහිර පළාතේ [[ත්‍රිකුණාමලය]] දිස්ත්‍රික්කයේ පිහිටි පුරාණ [[බෞද්ධ]] විහාරස්ථානයක් වන අතර එය ශ්‍රී ලංකාවේ ඇති පාරිශුද්ධ වූ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන වන ([[සොළොස්මස්ථාන|සොලොස්මස්ථාන]]) 16 අතරින් 9 වන ස්ථානය වන '''තිස්සමහාවිහාරය''' ලෙස හදුන්වන විහාරය වේ. එය [[ගෞතම බුදුන් වහන්සේ|ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ]] ලලාට ධාතුන් වහන්සේ (පූජනීය නළල් ධාතුව) හා කේශ ධාතු තැන්පත් කර [[කාවන්තිස්ස රජ|කාවන්තිස්ස මහ රජු]] (ක්‍රි.පූ. 2 වන සියවස) විසින් ඉදිකරන ලද්දකි. ගොඩබිමෙන් සහ මුහුදෙන් විහාරය වෙත ළඟා විමට හැකි අතර මුහුදු මාර්ගය [[ත්‍රිකුණාමලය|ත්‍රිකුණාමලයේ]] සිට මුතූර් දක්වා බෝට්ටුවකින් ආරම්භ වන අතර තවත් කිලෝමීටර් 16 ක දුරක් අතුරු මාර්ග වලින් ගමන් කළ යුතුය.ගොඩබිම් මාර්ගය [[කන්තලේ]] හරහා අල්ලයි මාර්ගය ඔස්සේ වන අතර එහි ආසන්න වශයෙන් කිලෝමීටර 45 ක් පමණ ගමන් කළ යුතුය.මීට අමතරව සෝමාවතියේ සිට ඝන වනාන්තරය හරහා වැටී ඇති සෝමාවතිය-සේරුවිල මාර්ගය ද සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය වෙත ළගා විය හැකි තවත් මාර්ගයකි.<ref name="UNESCO">{{cite web |title=Seruwila Mangala Raja Maha Vihara |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5083/ |publisher=UNESCO |accessdate=2011-09-03}}</ref><ref name="WIJEYA">{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=ඓතිහාසික සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය |url=https://www.wijeya.lk/features/11302/210-11302 |last=සෙනෙවිරත්න |first=තිලක් |date=10 අගෝස්තු 2017 |access-date=3 අගෝස්තු 2025 |website=විජය}}</ref> ==සුවිශේෂත්වය== *බුදුරජාණන් වහන්සේ,උන්වහන්සේගේ තුන්වන ලංකාගමනයේදී පන්සියක් මහරහතන් වහන්සේල සමග මේ බිමට වැඩමකර නිරෝධසමාපත්තියට සුලු මොහොතක් සමවැදී සිටි පාරිශුද්ධ පින්බිමකි. *එසේම ඒ අවස්ථාවේ බුදුරජාණන් වහන්සේ සමග සේරුවාවිලට පැමිණ සිටි සමිද්ධිසුමන නා රජු විසින් බුදුරජුන් හට ලබා දුන් සපුමල් උන්වහන්සේ මේ භූමිය වෙත ඉස පූජා කල බව ධාතුවංශය තුල වේ.එවන් සිදුවීමක් පිලිබදව සදහන්ව ඇත්තේ මෙය පමණකි. *බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධාතුන් වහන්සේලා අතර විශාලතම ධාතූන් වහන්සේ වන ලලාට ධාතූන් වහන්සේ තැන්පත්ව ඇති එකම ස්ථානයයි. *එසේම තපස්සු භල්ලුක වෙලද දෙබෑයන්ට බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවමාන සමයේ ලැබුණු කේශ ධාතු කොටසක් පසුව භූමින්දර නාගභවනේ ජයසේන නම් නාරජු වෙත හිමිවූ අතර සිව නම් මහරහතන් වහන්සේ භූමින්දර නාගභවනට වැඩම කොට නැවත මනුලොවට වැඩම කරවූ අතර එම කේෂ ධාතූන් වහන්සේල සේරුවාවිල ස්තූපය තුල නිධන්ව ඇති බවට සඳහන් වේ. *සේරුවාවිල පුදබිම අතීතයේ මහරහතන් වහන්සේල 500 ක් වාසය කල බවට මූලාශ්‍ර සාධක වේ.සමහර පුරාවිද්‍යාඥයන් 12000 ක් මහරහතන් වහන්සේල වැඩසිටි මූලාශ්‍ර තුල සදහන් තිස්සමහාරාමය මෙය බවටද පිලිගනී. ==භෞතික ලක්ෂණ== ==ඉතිහාසය== බුද්ධ පරිනිර්වාණයෙන් පසුව බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධාතූන් වහන්සේල ද්‍රෝණ බමුණා විසින් ප්‍රදේශ 8 ක සිට පැමිණි රජවරු වෙත බෙදා දුන් අතර එසේ එක් ද්‍රෝණයක් ධාතූන් වහන්සේල කුසිනාරා නුවර මල්ල රජදරුවන්ට ලැබුණු බව සදහන්වේ. ඒ ධාතු කොටස තුල ලලාට ධාතූන් වහන්සේ වැඩසිටි අතර බුදුසසුනේ තෘතීය ශ්‍රාවක වූ ධුතාංගධාරී මහාකාශ්‍යප මහරහතන් වහන්සේ විසින් එම ධාතූන් වහන්සේ මල්ල රජදරුවන්ගෙන් ඉල්ලා ගනු ලැබීය.ඒ ලලාට ධාතූන් වහන්සේ පිළිබඳව බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් සිදුකල බුද්ධ අධිෂ්ඨානය දන්වා සිටීමෙනි. එම බුද්ධ අධිෂ්ඨානය තුල අනාගතයේ ලක්දිව මහාවාලුකා නදියේ දකුණුතෙර,සේරු නම් විල් කෙළවර, වරාහ සොණ්ඩ නම් ගල් කෙමිය සමීපයෙහි කාවන්තිස්ස නම් මහරජෙකු විසින් ලලාට ධාතුන් වහන්සේ නිධන් කර දාගැබයක් කරවන බව සදහන්ව තිබුණු බව මූලාශ්‍ර තුල දැක්වේ. ඒ අනුව මහාකාශ්‍යප මහරහතන් වහන්සේට ලලාට ධාතුව මල්ල රජදරුවන්ගෙන් ලබාගෙන අනාගත වාක්‍යය පවසා එය තම ශිෂ්‍ය නන්ද තෙරුන් වහන්සේට ලබාදුන් බවත් උන්වහන්සේ ලලාට ධාතුව විශාලා මහනුවර කූඨාගාර ශාලාවේ බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටි ගන්ධකුටිය තුල තැන්පත් කර පුදසත්කාර පවත්වූ බවත් සදහන් වේ.කල්ගතවන විට නන්ද තෙරුන් අරහත්වය ලබා මහලු වියේදී පරිනිවීමට ආසන්න වූ විට උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය චන්ද්‍රගුප්ත මහරහතන් වහන්සේට ඉතිහාස කතාව පවසා ලලාට ධාතු බාරදුන් අතර උන්වහන්සේ එම ධාතූන් වහන්සේ සැවැත්නුවර ගන්ධකුටියේ තැන්පත් කර පුදසත්කාර පැවැත්වීය.පසුව පිලිවෙලින් භද්‍රසේන,ජයසේන,සංඝරක්ඛිත හා මහාදේව යන මහරහතන් වහන්සේලට ශිෂ්‍යානු ශිෂ්‍ය පරම්පරාවෙන් හිමි වූ අතර උන්වහන්සේල ද ලලාට ධාතුව දඹදිව පිහිටි බුදුරජුන්ගේ විවිධ ගන්ධකුටි තුල තැන්පත් කර පුදසත්කාර කල බව සදහන්වේ.<ref name= ඉතිහාසය>{{Cite news|title=ඓතිහාසික සේරුවාවිල රජමහා විහාරය|url=https://archive.roar.media/sinhala/main/history/historic-seruwawila|last=|first=|date=29 නොවැම්බර් 2017|work=Roar Media|access-date=3 අගෝස්තු 2025}}</ref> අවසාන වශයෙන් හිමි වූ මහාදේව මහරහතන් වහන්සේ ලක්දිව බුදුසසුන පිහිටි පසු සුදුසු කල රුහුණ පාලනය කල මහානාග රජ සමයේ (අනුරාධපුරය දේවානම්පියතිස්ස මහරජ පාලනය කල සමය) රුහුණේ හත්ථොට්ඨ ජනපදයේ වනය තුළට තම ශිෂ්‍යයන් සමග වැඩම කල බවත් සදහන්වේ.එහිදී ධාතූන් වහන්සේ තුලින් සතර පෝයට රාත්‍රී කාලයේ වනාන්තරය තුලින් ඉහලට සුදු රැස් විහිදුණු බවත් එය දුටු මහාකාල නම් උපාසකයෙකු ධාතූන් වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදි ධාතුගරයක් සදා දුන් බවත් පසුව එය රුහුණු රට පාලනය කල මහානාග යුවරජ වෙත දැන් වූ බවත් සදහන් වේ.පසුව මහානාග රජු විසින් ලලාට ධාතුන් වහන්සේ මාළිගය වෙත වඩමවා තම භාරකාරත්වය යටතේ තබාගත් බවත් එතුමාගෙන් පසුව යටාලතිස්ස, ගෝඨාභය රජුටත් පරපුරෙන් පරපුර හිමි වූ අතර ගෝඨාභය රජුගෙන් එය [[කාවන්තිස්ස රජු]] වෙත හිමි විය. ඉන්පසුව රජු අනාගත වාක්‍ය පරිදි විහාරමහාදේවියගේ සොහොයුරකු වූ චුල්ලපිණ්ඩපාතික තිස්ස මහරහතන් වහන්සේගේ සහ තිස්ස විහාරීය(වංශකතාවල සදහන් දකුණු පලාතේ ඇති දැනට නිවැරදිව හදුනාගෙන නොමැති තිස්ස විහාරය) සාගල මහරහතන් වහන්සේගේ උපදෙස් මත සේරුවාවිල ප්‍රදේශයේ වරාහසොණ්ඩ නම් ගල්කෙම අසබඩ ස්තූපය කරවූ බව සදහන් වේ.එසේම ස්තූපය ඉදිකිරීම උදෙසා ඊට ආසන්නව පිහිටි,දකුණු දළදා වහන්සේ නිධාපිත සේරුවිල සෝමනුවර සෝමාවතී විහාරයේ(වර්තමාන [[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]]) මහා මහින්ද නම් මහරහතන් වහන්සේ සහ 50 නමක් වූ උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය පිරිසේත්,සේරුනුවර පාලනය කල ප්‍රාදේශීය රජකු වූ සිව රජුගේත්,සෝමනුවර ගිරිඅභා රජුගේත්,ලෝණ නුවර රජුගේත් නොමද සහය ලැබුණු බව සදහන් වේ.<ref>http://amazinglanka.com/wp/seruwila/</ref> පසුව,ස්ථූපයේ ධාතුගර්භය මනරම්ව නිර්මාණය කර එහි පිහිටි රන් බුද්ධ ප්‍රතිමාවේ නළල් තලය මත ලලාට ධාතුව තැන්පත් කල අතර (රජුගේ අධිෂ්ඨානයක් මත වූ බව කියැවේ) රහතන් වහන්සේල විසින් නා ලොවින් ගෙනෙන ලද කේශ ධාතු ද එසේ ප්‍රතිමාවේ ශීර්ෂයේ පිහිටුවා වදාළ බව දැක්වේ. වැඩ නිමකරන ලද සේරුවාවිල ලලාට ධාතු ස්ථූපය චුල්ලපිණ්ඩපාතික තිස්ස මහරහතන් වහන්සේ හා සාගල මහරහතන් වහන්සේ ප්‍රධාන සඝ පිරිස වෙත පැවරූ බවද,රජු විසින් ස්ථූපයේ සිට තුන්යොදුනක් මානයේ ගම් බිම් විහාරයට පූජා කල බවත් වංශකතා තුල සදහන් වේ.<ref name="WIJEYA"/> <ref>{{Cite news|title=සේරුවාවිල මහසෑය ගැන ඉතිහාසයෙන් තොරතුරු බිඳක්|url=https://archive.roar.media/sinhala/main/history/seruwila-stupa|last=ලියනගෙදර|first=නදුන්|date=10 පෙබරවාරි 2021|work=Roar Media|access-date=3 අගෝස්තු 2025}}</ref> ==වර්තමාන ප්‍රතිසංස්කරණ== ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1215 දී පමණ සිදු වූ කාලිංග මාඝ ආක්‍රමණ සමග මේ පුදබිම් ගරා වැටුණු අතර 1921 දී පමණ කැලෑවෙන් වැසී තිබූ මේ පුදබිම නැවත සොයාගනු ලැබුවේ අමරපුර ශ්‍රී කලයාණිවංශ පාර්ශවයේ මහානායක ධුරන්ධරව වැඩවිසූ [[දඹගස්ආරේ ශ්‍රී සුමේධංකර මහානායක හිමි|දඹගස්ආරේ ශ්‍රී සුමේධංකර මහානායක හිමියන්]] විසිනි. ඒ ,ඒ වනවිටත් ලලාට ධාතු ස්ථූපය ලෙස දකුණු පලාතේ විහාරයක් තිස්සමහාරාමය ලෙස හදුන්වාගෙන තිබූ පසුබිමක සුමේධංකර හිමයන් ධාතුවංශය කියවා නිවැරදි ස්ථානය දැන ගාල්ල,දොඩන්දූව වරායෙන් දායකපරිසක් සමග නැව්නැග ත්‍රිකුණාමලයට පැමිණ ඝන කැලෑව තුල සේරුවාවිල පුදබිම සොයාගැනීමත් සමගිනි.සේරුවිල පුදබිම සොයාගන්නා විට උන්වහන්සේ යොවුන්ස්වා වියේ පසුවූ ලබාල ස්වාමීන් වහන්සේ නමක් විය. සේරුවිල ස්ථූපය සොයාගෙන වර්ෂ දෙකකට පමණ පසු චෛත්‍යය වර්ධන සමිතිය නම් සමිතියක් පිහිටුවා ස්ථූපයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු ඇරඹුණු අතර වසර 6 කින් වැඩ නිම කරනු ලැබීය.උන්වහන්වසේ 1984 දී අපවත් වුණු අතර ඉන්පසුව උතුරු - නැගෙනහිර පැවති කොටි ත්‍රස්‌තවාදය හමුවේ විහාරය රැකගෙන විහාරාධිපතිත්වය දරන ලද්දේ සේරුවිල සරණකිත්ති අනුනාහිමියන් විසිනි.<ref>https://www.budusarana.lk/budusarana/2011/08/13/tmp.asp?ID=temp01</ref><ref>https://mahamegha.lk/2015/08/02/seruwawila/</ref> ස්තූපය සොයාගෙන ප්‍රතිසංස්කරණයෙන් අනතුරුව බදාම තට්ටුව ඉරිතැලීම් ආදිය වැනි කරුණු මත 2012 දී [[කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි|කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන්]] ඇතුලු [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය|මහමෙව්නාව අසපුව සංචිතයේ]] දායකත්වයෙන් ස්ථූපයේ අවසන් වරට ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සිදුවිය. 2016 දී [[සේරුවිල සරණකිත්ති හිමි|සේරුවිල සරණකිත්ති අනුනාහිමියන්ගේ]] අපවත් වීමෙන් පසුව මුංහේනේ මෙත්තාරාම නා හිමි විහාරාධිපති ධූරයට පත් විය. 2021 දී මුංහේනේ මෙත්තාරාම නා හිමියන්ගේ අපවත්වීමෙන් පසුව උන්වහන්සේගේ හා [[සේරුවිල සරණකිත්ති හිමි|සේරුවිල සරණකිත්ති අනුනාහිමියන්ගේ]] ශිෂ්‍ය නමක් වන අලුදෙණියේ සුබෝධි නා හිමි විහාරාධිපති ධූරයට පත් විය. උන්වහන්සේගේ ධර්මාචාර්යයන් වහන්සේ වන්නේ [[කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි|කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන්]] ය. වන විට සේරුවාවිල මංගල රාජමහා විහාරය උන්වහන්සේගේ විහාරාධිපතිත්වය යටතේ[[අමරපුර නිකාය| අමරපුර ශ්‍රී කලයාණිවංශ පාර්ශවයේ]] ප්‍රධානතම විහාරස්ථානයක් ලෙස පවත්වාගෙන එනු ලබයි. ==පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක== අවධි කිහිපයක පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක හමුවන අතර විහාරය මුල් අනුරාධපුර යුගයට අයත් වේ.සේරුවාවිල ගිරි ලිපිය තුල මෙම විහාරය '''තිස්සමහාවිහාරය''' ලෙස හදුන්වා තිබෙන අතර,ධාතුවංශය තුල ද මේ විහාරය තිස්සමහාවිහාරය ලෙස හදුන්වා තිබේ. නයිපෙන නවයකින් සහ හතකින් ආවරණය ලත් බුද්ධ ප්‍රතිමා 3 ක් හමුව තිබේ. මීට අමතරව කටාරම් කොටන ලද ගල් ගුහා කිහිපයක් ද,ඉපැරණි බෝධිඝරයක්,වරාහ සොණ්ඩ නම් ගල්කෙම,ආරාමික නටඹුන්,ශෛලමය මල් ආසන සහ ශෛලමය පොකුණු දැකගත හැකිවේ. ලංකාවේ කිසිදු විහාරයක දක්නට නොලැබෙන ගඩොල් වාහල්කඩ සතරක් ද ස්තූප මලුවේ වේ. ==වන්දනා ගාථාව== <blockquote>'''ලංකාවධූ පියපති සිරිකාකවණ්ණ<br>තිස්සව්හයේන මුණිරාජ ලලාට ධාතුං<br>ගබ්භේ නිධාපිය සුණිම්මිත ඡාරූරූපං<br>වන්දාමි මංගල මහං ථුල ථූපරාජං<br>සේරුනාම සරාසංන්නේ සාරථි සරඨානගං<br>වන්දේ කාරිතතිස්සේන ලලාට ධාතු චේතියං'''</blockquote> ==සේරු නම් විල== මෙම ප්‍රදේශයේ සේරුවිල නම් විලක් පිහිටා ඇති අතර එය අතීතයේ අක්කර 12000 කට වඩා විශාල විලක් වූ බවටත් එය ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම ස්වභාවික ජලාශය වූ බවටත් වාර්තා තිබේ.පසුව ඇතිවූ ස්වභාවික ව්‍යසන නිසා විලට හානි වූ අතර 1980 වැනි පසුකාලයේ සිට විලේ විල්ලු ප්‍රදේශ මිනිසුන් වගා කටයුතු සහ වෙනත් කටයුතු අත්පත් කරගනිමින් ගොඩ කිරීම වැනි කරුණු නිසා වර්තමානයේ අක්කර 1000 කටත් වඩා අඩු භූමි ප්‍රදේශයක් බවට පත් වී තිබේ.අද ද සේරු නැමැති පක්ෂීන් රංචු වශයෙන් දැකිය හැකි මෙහි, වර්තමානයේ සේරුවිල ජලාශය යන නම වෙනුවට අල්ලායි ජලාශය යන නම භාවිතා වේ. ==සේරුවාවිල ප්‍රදේශය== මූලාශ්‍ර ගත තොරතුරු අනුව මෙම ප්‍රදේශයේ පිහිටා ඇති සේරුවිල නම් විල (වර්තමාන අල්ලායි ජලාශය ලෙස දැක්වේ) නිසා සේරුවාවිල නම ලැබී තිබේ.මෙම විලට නිතර සේරු නම් පක්ෂීන් විශාල ප්‍රමාණයක් පැමිණි බැවින් එසේ නිර්මාණය වූ බවට මතයක් පවතී. ඊට අමතරව සේරුවාවිල ආශ්‍රිතව විශාල විහාරය විහාර ගණනක් පවති අතර (කොට්ටියාරම් පත්තුවට අයත් ප්‍රදේශයකි-කොට්ටියාරම් යනු කෝටියක් ආරාම පැවති බවට අදහසක් දෙන වදනකි) ඈත අතීතයේ මේ ආශ්‍රිතව විශාල භික්ෂු පිරිසක් විසූ බවට තොරතුරු වේ.විශේෂයෙන්ම මේ ආශ්‍රිතව තිබෙන සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය(තිස්සමහාවිහාරය) සහ වර්තමානයේ [[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]]<ref>https://amazinglanka.com/wp/nelumgama-wilgamvehera/</ref> ලෙස හදුන්වන පැරණි සෝමාවතී විහාරය නිසා ඒ ආශ්‍රිතවම විශාල සඝ පිරිසක් විසූ බවට තොරතුරු තිබේ.නිරන්තරයෙන් භික්ෂූන් වහන්සේලා පැන් පහසු වීමට මෙම විලට පැමිණි බවත් ඒ අරුතින් "සිවුරු ආ විල" සේරුවාවිල වූ බවට මතයක් ද පවතී.අදට සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය මෙම විලට පසෙකින් පිහිටා තිබේ. [[රිචඩ් ලෙස්ලි බ්‍රෝහියර්|රිචඩ් ලෙස්ලි බ්‍රෝහියර්ට]] අනුව සේරුවිල ප්‍රදේශය මහවැලි ගඟේ ගංවතුර ජලය එක්රැස් වූ විශාල වගුරු බිමක් හෝ විල්ලුවක් විය. මෙම විල්ලුව සංක්‍රමණික කාලවලදී විශාල තේල් (සේරු) රැළගේ නිවහන විය. එම ස්ථානය සේරුවාවිල ලෙස හඳුන්වනු ලැබුවේ එසේ විය හැකි බව විද්වතෙක් ලෙස එතුමාගේ මතයකි.<ref>''Seeing Ceylon'' by R. L. Brohier</ref><ref name="UNESCO"/> මීට අමතරව සේරුවාවිල ආශ්‍රිතව තිබූ කිලවෙඩ්ඩි ශ්‍රී වර්ධන බෝධිය සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරයට අයත් ව තිබූ දෙතිස්ඵලරැහ බෝධීන් වහන්සේ වූ බවට විද්වතුන් විශ්වාස කරයි.වර්තමානයේ ඒ බෝධීන් වහන්සේ දක්නට නොලැබෙන අතර 1970 දශකයේ හින්දු භක්තිකයන් විසින් බෝධීන් වහන්සේ අපවත්කර ඒ ස්ථානය මත කෝවිලක් ඉදිකර ඇත.<ref name="WIJEYA"/> ==යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම පොරොත්තු ලේඛනය== සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරයේ පවතින ඓතිහාසික හා පුරවිද්‍යාත්මක වටිනාකම සලකා එය යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම ලැයිස්තුවට ඇතුලත් කිරීම උදෙසා වන ඉල්ලීම් සිදු කිරීමට ශ්‍රී ලංකා රජය කටයුතු සම්පාදනය කළ අතර වර්ෂ 2006 දී එය ලෝක උරුමයක් ලෙස නම් කිරීමේ බලාපොරොත්තු ඇතිව ශ්‍රී ලංකාවේ ලෝක උරුම පොරොත්තු ලේඛනය(tentative list) වෙත ඇතුලත් කරනු ලැබීය.<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5083/|title=Seruwila Mangala Raja Maha Vihara|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=11 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511225957/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5083/|url-status=live}}</ref><ref group="සවිස්තර">සේරුවිල විහාරය තවමත් යුනෙස්කෝ ලෝක උරුමයක් නොවේ.එය ඇතුලත් වී ඇත්තේ ලෝක උරුමයක් වීම සදහා අවශ්‍ය නිර්ණායක සලකා බලනු ලබන යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම පොරොත්තු ලේඛනය වෙත පමණකි.</ref> == සවිස්තරාත්මක සටහන් == <references group="සවිස්තර"/> ==වෙනත් ලිපි== *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය|සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී රජ මහා විහාරය]] *[[වෙල්ගම් වෙහෙර]] *[[ගෞතම බුදුන්ගේ ධාතූන්]] *[[රුවන්වැලිසෑය]] *[[සොළොස්මස්ථාන]] * [[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] ==මූලාශ්‍ර== {{Reflist}} == වැඩිදුර කියවීම == * ''ඓතිහාසික සේරුවිල ({{Lang-en|Historic Seruwila}})'': ප්‍රකාශයට පත් නොකළ M.A. නිබන්ධනයක් P.D. රත්නසිරි කැලණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ පුරාවිද්‍යා පශ්චාත් උපාධි විභාගයට ඉදිරිපත් කළේ ය. 2002 මැයි මාසයේ දී ඉදිරිපත් කරන ලදී. == බාහිර සබැඳි == *[http://www.cultural.gov.lk/ නිල වෙබ් අඩවිය - සංස්කෘතික හා කලා අමාත්‍යාංශය, ශ්‍රී ලංකාව] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220622192630/https://www.cultural.gov.lk/ |date=2022-06-22 }} {{DEFAULTSORT:සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය}} [[ප්‍රවර්ගය:ත්‍රිකුණාමලය දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ විහාරස්ථාන]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ ස්තූප]] [[ප්‍රවර්ගය:ත්‍රිකුණාමලය දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:රජමහා විහාර]] thj3u9f6x4zxb0l5sx12kke3vyx9clj යක්‍ෂ ගෝත්‍රිකයෝ 0 181585 795753 747233 2026-07-13T14:31:52Z NisansaDdS 18496 සබැඳියක් දැම්මෙමි 795753 wikitext text/x-wiki [[යක්ෂ ගෝත්‍රය|යක්ෂ]] ගොත්‍රිකයෝ ලංකාවේ විසූ මනුෂ්‍ය කොට්ටාශයකි, [[කුවේණිය|කූවේනියද]] යක්ෂ ගොත්‍රිකයෙකි නමුත් යක්ශයො කියා වෙනම කොටසක් ඇති බවට බුදු දහමේ මෙන්ම ජනාප්‍රවාද වල ඇත.රීරී යකා ගරා යකා යනුවෙන්ද පන්සිය පනස් ජාතක පොතේ නලපාන ජාතකයෙ විලේ ඉන්න යකෙක් පිළිබද කියවේ. 9jth4b4lp6k9b23kgh4ku6rgquylmwz උරුගුවේ ආර්ථිකය 0 183473 795754 755605 2026-07-14T00:44:09Z InternetArchiveBot 63598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 795754 wikitext text/x-wiki [[File:GDP_per_capita_development_of_Uruguay.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:GDP_per_capita_development_of_Uruguay.svg|thumb|1900 සිට ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ සංවර්ධනය.]] [[File:World_Trade_Center_Montevideo.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:World_Trade_Center_Montevideo.jpg|thumb|ලෝක වෙළඳ මධ්‍යස්ථානය මොන්ටෙවීඩියෝ.]] 1991 දී, උද්ධමනය සමනය කිරීම සඳහා වැටුප් වන්දි ලබා ගැනීම සඳහා සහ ලුයිස් ඇල්බර්ටෝ ලැකල්ගේ රජය විසින් අපේක්ෂා කරන ලද පෞද්ගලීකරණයට විරුද්ධ වීම සඳහා වැඩ වර්ජනවල වැඩිවීමක් රට තුළ දක්නට ලැබුණි. 1992 දී මහා වැඩ වර්ජනයක් කැඳවන ලද අතර, ජනමත විචාරණයෙන් පෞද්ගලීකරණ ප්‍රතිපත්තිය පුළුල් ලෙස ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී.<ref name=":0">{{Cite journal|last=Molano|first=Walter|date=August 1997|title=The Political Economy of Privatization: Uruguay's Attempt to Divest Administration Nacional de Telecomunicaciones del Uruguay (ANTEL)|url=https://bvrie.bcu.gub.uy/local/File/JAE/1997/Molano.pdf|journal=Banco Central del Uruguay|publication-place=New York|pages=2, 12}}</ref> 1994 සහ 1995 දී, විදේශ වෙළඳාම ලිහිල් කිරීම හේතුවෙන් ඇති වූ ආර්ථික දුෂ්කරතාවන්ට උරුගුවේ මුහුණ දුන් අතර එමඟින් වෙළඳ හිඟය වැඩි විය.<ref name=":1">{{Cite journal|date=16 March 1995|title=Uruguayan Trade Deficit Hits Record High in 1994|url=https://digitalrepository.unm.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=12836&context=notisur#:~:text=economy%20resulting%20from%20a%20drop%20in%20Argentine,Argentina%20will%20likely%20decline%2C%20and%20because%20the|journal=Latin American Data Base|issn=1060-4189|via=University of New Mexico UNM Digital Repository}}</ref> මොන්ටෙවීඩියෝ ගෑස් සමාගම සහ ප්ලූනා ගුවන් සේවය පෞද්ගලික අංශයට පවරන ලද නමුත් 1996 දී පෞද්ගලීකරණයේ වේගය මන්දගාමී විය. 1999 සහ 2002 අතර උරුගුවේ ප්‍රධාන ආර්ථික හා මූල්‍ය අර්බුදයකට මුහුණ දුන්නේය, ප්‍රධාන වශයෙන් ආර්ජන්ටිනාවේ ආර්ථික ගැටලු නිසා ඇති වූ බලපෑමකි.<ref name="cong-r">{{cite web |last=Meyer |first=Peter J. |date=4 January 2010 |title=Uruguay: Political and Economic Conditions and U.S. Relations |url=https://fas.org/sgp/crs/row/R40909.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100208201408/http://www.fas.org/sgp/crs/row/R40909.pdf |archive-date=8 February 2010 |access-date=24 February 2011 |publisher=Congressional Research Service}}</ref> ආර්ථිකය 11% කින් හැකිලී ගිය අතර විරැකියාව 14–21% දක්වා ඉහළ ගියේය'''.<ref name=":2">{{Cite journal|date=March 2001|title=Uruguay: Recent Economic Developments|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/scr/2001/cr0147.pdf#:~:text=The%20Uruguayan%20economy%20is%20gradually%20emerging%20from,with%20the%20effects%20of%20the%20Mexico%20crisis.|journal=International Monetary Fund|publication-place=Washington, D.C.|issue=1|page=4}}</ref><ref name="cong-r" />''' 2004 දී, බැට්ල් රජය ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදල (IMF) සමඟ ඩොලර් බිලියන 1.1 ක වසර තුනක ස්ථාවර ගිවිසුමක් අත්සන් කළ අතර, එමඟින් රට සැලකිය යුතු ප්‍රාථමික මූල්‍ය අතිරික්තයක්, අඩු උද්ධමනයක්, බාහිර ණය සැලකිය යුතු ලෙස අඩු කිරීම සහ තරඟකාරිත්වය වැඩි දියුණු කිරීම සහ විදේශ ආයෝජන ආකර්ෂණය කර ගැනීම සඳහා නිර්මාණය කර ඇති ව්‍යුහාත්මක ප්‍රතිසංස්කරණ කිහිපයකට කැප විය.<ref name="cong-r" /> උරුගුවේ ණය කලින් ආපසු ගෙවීමෙන් පසු 2006 දී ගිවිසුම අවසන් කළ නමුත් ප්‍රතිපත්තිමය බැඳීම් ගණනාවක් පවත්වා ගෙන ගියේය.<ref name="cong-r" /> 2005 මාර්තු මාසයේදී රජය භාරගත් වාස්කේස්, සමාජ සංවර්ධන අමාත්‍යාංශය නිර්මාණය කළ අතර, සමාජ හදිසි අවස්ථාව ආමන්ත්‍රණය කිරීම සඳහා ඩොලර් මිලියන 240 ක ජාතික සැලැස්මක් (PANES) සමඟ රටේ දරිද්‍රතා අනුපාතය අඩු කිරීමට උත්සාහ කළ අතර, එමඟින් අන්ත දරිද්‍රතාවයෙන් පෙළෙන නිවාස 100,000 කට වැඩි පිරිසකට ආසන්න වශයෙන් ඩොලර් 75 ක මාසික කොන්දේසි සහිත මුදල් හුවමාරුවක් ලබා දෙන ලදී. ඒ වෙනුවට, ප්‍රතිලාභ ලබන අය ප්‍රජා වැඩවලට සහභාගී වීමට, ඔවුන්ගේ දරුවන් දිනපතා පාසල් යන බව සහතික කිරීමට සහ නිතිපතා සෞඛ්‍ය පරීක්ෂාවන් සිදු කිරීමට අවශ්‍ය විය.<ref name="cong-r" /> 2001 ආර්ජන්ටිනාවේ ණය පැහැර හැරීමෙන් පසුව, උරුගුවේ ආර්ථිකයේ මිල ගණන්, බොහෝ විදේශීය වෙළෙඳපොළවල මිල අධික වූ තොරතුරු තාක්ෂණය සහ ගෘහ නිර්මාණ විශේෂඥතාව ඇතුළු විවිධ සේවාවන් අපනයනය කළ හැකි බවට පත් කළේය.<ref>{{cite news|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0BEK/is_5_13/ai_n13699159|title=Building out: Uruguay exports architectural services to India and Latin America|last=Stewart|first=Diego|date=May 2005|work=Latin Trade|access-date=11 August 2007|archive-url=https://archive.today/20120716005156/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0BEK/is_5_13/ai_n13699159|archive-date=16 July 2012|url-status=dead}}</ref> ෆ්‍රෙන්ට් ඇම්ප්ලියෝ රජය, උරුගුවේහි බාහිර ණය සඳහා ගෙවීම් දිගටම කරගෙන යන අතරතුර,<ref>{{cite web |title=Uruguay's Frente Amplio: From Revolution to Dilution |url=http://www.zmag.org/content/showarticle.cfm?ItemID=13102 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080224211625/http://www.zmag.org/content/showarticle.cfm?ItemID=13102 |archive-date=24 February 2008}}</ref> දරිද්‍රතාවය සහ විරැකියාව පිළිබඳ පුළුල් ගැටළු වලට පහර දීම සඳහා හදිසි සැලැස්මක් ද ක්‍රියාත්මක කළේය.<ref name="BBC-profile">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1229360.stm|title=Uruguay Country Profile|date=26 October 2010|work=BBC News|access-date=23 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110224045926/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1229360.stm|archive-date=24 February 2011|url-status=live}}</ref> 2004-2008 කාලය තුළ ආර්ථිකය වාර්ෂිකව 6.7% ක අනුපාතයකින් වර්ධනය විය.<ref name="wb-ub">{{cite web |title=Uruguay Brief |url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/LACEXT/URUGUAYEXTN/0,,contentMDK:22256166~pagePK:1497618~piPK:217854~theSitePK:331609,00.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430160609/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/LACEXT/URUGUAYEXTN/0,,contentMDK:22256166~pagePK:1497618~piPK:217854~theSitePK:331609,00.html |archive-date=30 April 2011 |access-date=25 February 2011 |publisher=World Bank}}</ref> ආර්ජන්ටිනාව සහ බ්‍රසීලය මත යැපීම අඩු කිරීම සඳහා උරුගුවේ අපනයන වෙළඳපොළවල් විවිධාංගීකරණය කර ඇත.<ref name="wb-ub" /> 2002 දී 33% සිට 21.7% දක්වා දරිද්‍රතාවය අඩු කරන ලද අතර, අන්ත දරිද්‍රතාවය 3.3% සිට 1.7% දක්වා පහත වැටුණි.<ref name="wb-ub" /> 2007 සහ 2009 අතර, තාක්ෂණික වශයෙන් අවපාතයකට මුහුණ නොදුන් ඇමරිකානු මහාද්වීපයේ එකම රට උරුගුවේ විය (අඛණ්ඩව කාර්තු දෙකක් පහළට).<ref>{{Cite news|url=https://www.economist.com/the-americas/2018/03/28/uruguays-record-setting-economic-growth-streak|title=Uruguay's record-setting economic growth streak|date=28 March 2018|newspaper=The Economist|access-date=27 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191002070254/https://www.economist.com/the-americas/2018/03/28/uruguays-record-setting-economic-growth-streak|archive-date=2 October 2019|issn=0013-0613|url-status=live}}</ref> 2010 දෙසැම්බර් මාසයේදී විරැකියාව 5.4% ක වාර්තාගත අවම අගයකට ළඟා වූ අතර 2011 ජනවාරි මාසයේදී එය 6.1% දක්වා ඉහළ ගියේය.<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2011-03-30/uruguay-rate-rise-strong-signal-bergara-lorenzo-say-1-.html|title=Uruguay Rate Rise 'Strong Signal,' Bergara, Lorenzo Say|date=31 March 2011|access-date=29 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110623231648/http://www.bloomberg.com/news/2011-03-30/uruguay-rate-rise-strong-signal-bergara-lorenzo-say-1-.html|archive-date=23 June 2011|agency=Reuters|url-status=live}}</ref> විරැකියාව තවමත් අඩු මට්ටමක පවතින අතර, IMF විසින් උද්ධමනකාරී පීඩනයන්හි වැඩිවීමක් නිරීක්ෂණය කරන ලදී,<ref name="mp-imf-2010">{{cite web |date=17 December 2010 |title=IMF anticipates 'soft-landing' of Uruguay's economy in next two years |url=http://en.mercopress.com/2010/12/17/imf-anticipates-soft-landing-of-uruguay-s-economy-in-next-two-years |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101228142103/http://en.mercopress.com/2010/12/17/imf-anticipates-soft-landing-of-uruguay-s-economy-in-next-two-years |archive-date=28 December 2010 |access-date=23 February 2011 |publisher=MercoPress}}</ref> සහ 2010 පළමු භාගය සඳහා උරුගුවේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය 10.4% කින් ප්‍රසාරණය විය.<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2010-09-15/uruguay-s-gdp-rose-10-4-in-second-quarter-from-year-before-on-transport.html|title=Uruguay's GDP Rose 10.4% in Second quarter From Year Before on Transport|last=Faries|first=Bill|date=15 September 2010|access-date=2 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429102429/http://www.bloomberg.com/news/2010-09-15/uruguay-s-gdp-rose-10-4-in-second-quarter-from-year-before-on-transport.html|archive-date=29 April 2011|publisher=Bloomberg|url-status=dead}}</ref> IMF ඇස්තමේන්තු වලට අනුව, 2010 දී උරුගුවේ 8% ත් 8.5% ත් අතර සැබෑ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ වර්ධනයක් අත්කර ගැනීමට ඉඩ තිබුණි, ඉන්පසු 2011 දී 5% ක වර්ධනයක් සහ ඊළඟ වසරවලදී 4% ක් විය.<ref name="mp-imf-2010" /> අඛණ්ඩ අඛණ්ඩ වර්ධනයේ කාල පරිච්ඡේද පහකින් පසුව, 2010 දෙවන කාර්තුවේදී දළ රාජ්‍ය අංශයේ ණය හැකිලී, ඇමරිකානු ඩොලර් බිලියන 21.885 ක් වූ අතර, එය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 59.5% ට සමාන වේ.<ref>{{cite web |title=Uruguay's debt/GDP ratio down after five quarters running increases |url=http://en.mercopress.com/2010/10/04/uruguay-s-debt-gdp-ratio-down-after-five-quarters-running-increases |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101224072246/http://en.mercopress.com/2010/10/04/uruguay-s-debt-gdp-ratio-down-after-five-quarters-running-increases |archive-date=24 December 2010 |access-date=23 February 2011 |publisher=MercoPress}}</ref> 2024 දී ගෝලීය නවෝත්පාදන දර්ශකයේ උරුගුවේ 62 වන ස්ථානයට පත්විය.<ref>{{Cite book |author=[[World Intellectual Property Organization]] |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2024/en/ |title=Global Innovation Index 2024: Unlocking the Promise of Social Entrepreneurship |publisher=World Intellectual Property Organization |year=2024 |isbn=978-92-805-3681-2 |page=18 |language=en |doi=10.34667/tind.50062 |access-date=2024-10-06}}</ref> 2003 සිට වෘත්තීය සමිති සාමාජිකයින් සංඛ්‍යාව හතර ගුණයකින් වැඩි වී ඇති අතර, 2015 දී මිලියන 1.5 ක වැඩ කරන ජනගහනයක් සඳහා 110,000 සිට 400,000 දක්වා වැඩි වී ඇත.<ref>{{Cite journal|last=Rico|first=Salina|date=February 2022|title=Uruguay 2021 Investment Climate Statement|url=https://www.ccuruguayusa.com/wp-content/uploads/2022/02/Uruguay-2021-Investment-Climate-Statement-FINAL-2021-.pdf|journal=Cámara de Comercio Uruguay Estados Unidos|at=11. Labor Policies and Practices}}</ref> ජාත්‍යන්තර වෘත්තීය සමිති සම්මේලනයට අනුව, උරුගුවේ "ප්‍රධාන ILO කම්කරු සම්මුතීන් අටම අනුමත කර ඇත".<ref>{{Cite journal|date=April 2012|title=Internationally Recognised Core Labour Standards In Uruguay|url=https://www.ituc-csi.org/IMG/pdf/final_uruguay_tpr.pdf|journal=International Trade Union Confederation|page=1|access-date=2025-07-14|archive-date=2026-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260104002036/https://www.ituc-csi.org/IMG/pdf/final_uruguay_tpr.pdf|url-status=dead}}</ref> 2013 දෙසැම්බර් 11 වන දින හිටපු ජනාධිපති ජෝස් "පෙපේ" මුජිකා විසින් කංසා වර්ධනය, භාවිතය සහ විකිණීම නීතිගත කරන ලද අතර, එමඟින් උරුගුවේ මරිජුවානා සම්පූර්ණයෙන්ම නීතිගත කළ ලොව පළමු රට බවට පත්විය. එම දිනයේදීම උරුගුවේ සෙනෙට් සභාවේදී නීතිය අනුමත කිරීමට ඡන්ද 16 ක් සහ විරුද්ධව ඡන්ද 13 ක් ලැබුණි. === කෘෂිකර්මය === [[File:Viña_en_Otoño.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vi%C3%B1a_en_Oto%C3%B1o.jpg|thumb|උරුගුවේහි මිදි වතු.]] 2010 දී, උරුගුවේ අපනයන-අභිමුඛ කෘෂිකාර්මික අංශය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 9.3% කට දායක වූ අතර ශ්‍රම බලකායෙන් 13% ක් සේවයේ යොදවා ඇත.<ref name="CIA">{{cite web |author=Central Intelligence Agency |year=2016 |title=Uruguay |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/uruguay/ |access-date=1 January 2017 |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |location=Langley, Virginia}}</ref> උරුගුවේ කෘෂිකර්ම හා පශු සම්පත් අමාත්‍යාංශයේ නිල සංඛ්‍යාලේඛනවලින් පෙනී යන්නේ උරුගුවේහි මස් සහ බැටළු ගොවිතැන භූමියෙන් 59.6% ක් අත්පත් කරගෙන ඇති බවයි. ගව අභිජනනය කිරි, ආහාර සහ සහල් වැනි භෝග සමඟ භෝග භෝග සමඟ වෙනත් ගොවිපල ක්‍රියාකාරකම් සමඟ සම්බන්ධ වූ විට ප්‍රතිශතය තවදුරටත් 82.4% දක්වා වැඩි වේ.<ref name="mp-aigri">{{cite web |date=30 July 2007 |title=Uruguay has 3.8 cattle per capita, highest in the world |url=http://en.mercopress.com/2007/07/30/uruguay-has-3-8-cattle-per-capita-highest-in-the-world |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101224190530/http://en.mercopress.com/2007/07/30/uruguay-has-3-8-cattle-per-capita-highest-in-the-world |archive-date=24 December 2010 |access-date=24 February 2011 |publisher=MercoPress}}</ref> FAOSTAT ට අනුව, උරුගුවේ ලොව විශාලතම සෝයා බෝංචි (9 වන ස්ථානය), ලොම් (12 වන ස්ථානය), අශ්ව මස් (14 වන ස්ථානය), මී මැස්සන් (14 වන ස්ථානය) සහ ක්වින්ස් (17 වන ස්ථානය) නිෂ්පාදකයින්ගෙන් එකකි. බොහෝ ගොවිපලවල් (39,120 න් 25,500) පවුල් කළමනාකරණය යටතේ සිදු කරනු ලැබේ; හරක් මස් සහ ලොම් ඔවුන්ගෙන් 65% ක් සඳහා ප්‍රධාන ක්‍රියාකාරකම් සහ ප්‍රධාන ආදායම් මාර්ගය නියෝජනය කරයි, ඉන්පසු එළවළු ගොවිතැන 12%, කිරි ගොවිතැන 11%, ඌරන් 2% සහ කුකුළු මස් ද 2% වේ.<ref name="mp-aigri" /> හරක් මස් රටේ ප්‍රධාන අපනයන භාණ්ඩය වන අතර එය 2006 දී ඇමරිකානු ඩොලර් බිලියන 1 කට වඩා වැඩි විය.<ref name="mp-aigri" /> 2007 දී, උරුගුවේ හි ගව පට්ටි මිලියන 12 ක් සිටි අතර, එය ඒක පුද්ගල ගවයින් සංඛ්‍යාව වැඩිම රට බවට පත් කළේය. 3.8 ක්.<ref name="mp-aigri" /> කෙසේ වෙතත්, 54% ක් ගොවීන්ගෙන් 11% ක් අත ඇති අතර, ඔවුන්ට අවම වශයෙන් 500 ක් ඇත. අනෙක් අන්තයේදී, ගොවීන්ගෙන් 38% ක් කුඩා ඉඩම් සූරාකන අතර සාමාන්‍යයෙන් 100 කට වඩා අඩු රංචු ඇත.<ref name="mp-aigri" /> === සංචාරක ව්‍යාපාරය === [[File:Punta_del_este3.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Punta_del_este3.jpg|alt=|thumb|පුන්ටා ඩෙල් එස්ටේ යනු දකුණු කෝන් හි ප්‍රධාන සංචාරක ගමනාන්තයකි.]] උරුගුවේ සංචාරක කර්මාන්තය එහි ආර්ථිකයේ වැදගත් කොටසකි. 2012 දී, මෙම අංශය රැකියා 97,000 ක් සහ (සෘජුව සහ වක්‍රව) දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 9% ක් සඳහා වගකිව යුතු බවට ඇස්තමේන්තු කර ඇත.<ref name="uruguayxxi.gub.uy">{{cite web |title=Uruguay XXI |url=http://www.uruguayxxi.gub.uy/invest/wp-content/uploads/sites/4/2014/09/Tourism-Sector-Uruguay-XXI-2014.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170907170401/http://www.uruguayxxi.gub.uy/invest/wp-content/uploads/sites/4/2014/09/Tourism-Sector-Uruguay-XXI-2014.pdf |archive-date=7 September 2017 |access-date=18 July 2018 |publisher=Uruguay XXI}}</ref> උරුගුවේ යනු එහි ජනගහනයට සාපේක්ෂව වැඩිම සංචාරකයින් ලැබෙන ලතින් ඇමරිකානු රටයි. 2023 දී, සංචාරකයින් මිලියන 3.8 ක් උරුගුවේ වෙත ඇතුළු වූ අතර, ඉන් බහුතරය ආර්ජන්ටිනාවන් සහ බ්‍රසීලියානුවන් වූ අතර, පසුව චිලී ජාතිකයන්, පැරගුවේ ජාතිකයන්, ඇමරිකානුවන් සහ විවිධ ජාතීන්ට අයත් යුරෝපීයයන් විය.<ref>{{Cite web |title=Uruguay recibió más de tres millones ochocientos mil turistas en el 2023 |trans-title=Uruguay received more than three million eight hundred thousand tourists in 2023 |url=https://www.gub.uy/ministerio-turismo/comunicacion/noticias/uruguay-recibio-tres-millones-ochocientos-mil-turistas-2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117222359/https://www.gub.uy/ministerio-turismo/comunicacion/noticias/uruguay-recibio-tres-millones-ochocientos-mil-turistas-2023 |archive-date=2024-01-17 |access-date=2024-05-09 |website=Ministerio de Turismo |language=es}}</ref>[[File:Colo_do_sac_1.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Colo_do_sac_1.jpg|thumb|කොලෝනියා ඩෙල් සැක්‍රමෙන්ටෝ පැරණි නගරය යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවියක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.]] උරුගුවේ සංස්කෘතික අත්දැකීම් අතර කොලෝනියා ඩෙල් සැක්‍රමෙන්ටෝ හි දක්නට ලැබෙන පරිදි, රටේ යටත් විජිත උරුමය ගවේෂණය කිරීම ඇතුළත් වේ. ඓතිහාසික ස්මාරක අතර ටොරස් ගාර්ෂියා කෞතුකාගාරය සහ එස්ටැඩියෝ සෙන්ටෙනාරියෝ ඇතුළත් වේ. උරුගුවේ හි ප්‍රධාන ස්වාභාවික ආකර්ෂණයන්ගෙන් එකක් වන්නේ පුන්ටා ඩෙල් එස්ටේ ය. පුන්ටා ඩෙල් එස්ටේ උරුගුවේ ගිනිකොනදිග වෙරළට ඔබ්බෙන් කුඩා අර්ධද්වීපයක පිහිටා ඇත. එහි වෙරළ තීරයන් මන්සා නොහොත් හීලෑ (ගංගා) පැත්ත සහ බ්‍රාවා නොහොත් රළු (සාගර) පැත්ත ලෙස බෙදා ඇත. පුන්ටා ඩෙල් එස්ටේ මැල්ඩොනාඩෝ නගරයට යාබදව පිහිටා ඇති අතර, වෙරළ තීරයේ එහි ඊසාන දෙසින් ලා බාරා සහ ජෝස් ඉග්නාසියෝ යන කුඩා නිවාඩු නිකේතන දක්නට ලැබේ.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/11/09/travel/09next.html|title=José Ignacio, an Uruguayan Resort Town That's Chic, but So Far Not Famous|last=Singer|first=Paola|date=6 November 2008|work=The New York Times|access-date=17 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180719024354/https://www.nytimes.com/2008/11/09/travel/09next.html|archive-date=19 July 2018|via=NYTimes.com|url-status=live}}</ref> === ප්‍රවාහනය === [[File:Вид_на_монтевидеоский_порт.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%92%D0%B8%D0%B4_%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82.jpg|thumb|මොන්ටෙවීඩියෝ වරාය.]] [[File:Aeropuerto_carrasco.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Aeropuerto_carrasco.jpg|thumb|කැරස්කෝ ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ, මොන්ටෙවීඩියෝ.]] මොන්ටෙවීඩියෝ වරාය ප්‍රධාන බහාලුම් පර්යන්ත වරායන්ගෙන් එකකි; එය වාර්ෂිකව බහාලුම් මිලියන 1.1 කට වඩා හසුරුවයි.<ref name="mp-port">{{cite web |date=14 October 2009 |title=Montevideo port becomes most advanced container terminal in South America |url=http://en.mercopress.com/2009/10/14/montevideo-port-becomes-most-advanced-container-terminal-in-south-america |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110103100910/http://en.mercopress.com/2009/10/14/montevideo-port-becomes-most-advanced-container-terminal-in-south-america |archive-date=3 January 2011 |access-date=25 February 2011 |publisher=MercoPress}}</ref> එහි වරායට මීටර් 14 ක නැව් ප්‍රමාණයක් හැසිරවිය හැකිය (අඩි 46) යාත්‍රා. දොඹකර නවයක් පැයකට චලනයන් 80 සිට 100 දක්වා ඉඩ සලසයි.<ref name="mp-port" /> නුවෙවා පැල්මිරා වරාය ප්‍රධාන කලාපීය වෙළඳ භාණ්ඩ හුවමාරු ස්ථානයක් වන අතර පුද්ගලික සහ රජය විසින් පවත්වාගෙන යනු ලබන පර්යන්ත දෙකම ඇත.<ref name="urxxi-log">{{cite web |title=Logistics, infrastructure and communications |url=http://www.uruguayxxi.gub.uy/innovaportal/v/134/2/innova.front/logistics_infrastructure_and_communications |archive-url=https://web.archive.org/web/20110501084057/http://www.uruguayxxi.gub.uy/innovaportal/v/134/2/innova.front/logistics_infrastructure_and_communications |archive-date=1 May 2011 |access-date=25 February 2011 |publisher=Uruguay XXI}}</ref> ==== ගුවන් ==== කැරස්කෝ ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ මුලින් 1947 දී විවෘත කරන ලද අතර 2009 දී ගුවන්තොටුපළ හිමිකරු සහ ක්‍රියාකරු වන පුවර්ටා ඩෙල් සූර්, ඩොලර් මිලියන 165 ක ආයෝජනයකින් ඉඩකඩ සහිත නව මගී පර්යන්තයක් සමඟ පවතින පහසුකම් පුළුල් කිරීමට සහ නවීකරණය කිරීමට රෆායෙල් විනෝලි ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පීන් පත් කළේය.<ref name="airport">{{cite web |title=General Information |url=http://www.aic.com.uy/en/informacion-general.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110319234758/http://www.aic.com.uy/en/informacion-general.php |archive-date=19 March 2011 |access-date=25 February 2011 |publisher=Aeropuerto de Carrasco}}</ref><ref name="mp-air">{{cite web |date=8 February 2010 |title=New Carrasco terminal among the "most beautiful airports in the world" |url=http://en.mercopress.com/2010/02/08/new-carrasco-terminal-among-the-most-beautiful-airports-in-the-world |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101226165648/http://en.mercopress.com/2010/02/08/new-carrasco-terminal-among-the-most-beautiful-airports-in-the-world |archive-date=26 December 2010 |access-date=25 February 2011 |publisher=MercoPress}}</ref> ගුවන්තොටුපළට වසරකට පරිශීලකයින් මිලියන 4.5 ක් දක්වා හැසිරවිය හැකිය.<ref name="airport" /> ප්ලූනා උරුගුවේ ධජ වාහකයා වූ අතර එහි මූලස්ථානය කැරස්කෝ හි පිහිටා තිබුණි.<ref>{{cite web |date=8 September 2009 |title=Pluna: reunión de conciliación entre el Estado y Leadgate |trans-title=Pluna: conciliation meeting between the State and Leadgate |url=http://www.espectador.com/1v4_contenido.php?id=131484&sts=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130821024221/http://www.espectador.com/1v4_contenido.php?id=131484&sts=1 |archive-date=21 August 2013 |access-date=9 July 2010 |work=[[Espectador.com]]}} "La reunión estaba fijada en la sede de Pluna en Carrasco,"</ref><ref>{{cite web |title=Offices and call centre |url=http://flypluna.com/cat/en/offices-and-call-centre-41.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120722142114/http://www.flypluna.com/cat/en/offices-and-call-centre-41.html |archive-date=22 July 2012 |access-date=13 May 2010 |work=PLUNA}}</ref> මැල්ඩොනාඩෝ දෙපාර්තමේන්තුවේ පුන්ටා ඩෙල් එස්ටේ සිට කිලෝමීටර් 15 ක් (සැතපුම් 9.3) ක් දුරින් පිහිටි පුන්ටා ඩෙල් එස්ටේ ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ, උරුගුවේහි දෙවන කාර්යබහුලම ගුවන් පර්යන්තය වන අතර එය උරුගුවේ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පී කාලෝස් ඔට් විසින් ඉදිකරන ලද්දකි. එය 1997 දී විවෘත කරන ලදී.<ref name="urxxi-log" /> ==== ඉඩම් ==== දුම්රිය ප්‍රවාහනය සහ දුම්රිය මාර්ග ජාලය නඩත්තු කිරීම භාරව සිටින ස්වාධීන ආයතනය වන්නේ ෆෙරෝකැරිල්ස් ඩෙල් එස්ටේඩෝ පරිපාලනයයි. උරුගුවේහි කිලෝමීටර් 1,200 (සැතපුම් 750) ක් පමණ මෙහෙයුම් දුම්රිය මාර්ගයක් ඇත.<ref name="CIA" /> 1947 වන තෙක් දුම්රිය පද්ධතියෙන් 90% ක් පමණ බ්‍රිතාන්‍ය සතු විය.<ref name="ur-rw">{{cite web |title=Uruguay's Railroad Makes a Comeback |url=http://www.olauruguay.com/2010/03/14/uruguay%E2%80%99s-railroad-makes-a-comeback |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100329064902/http://www.olauruguay.com/2010/03/14/uruguay%E2%80%99s-railroad-makes-a-comeback |archive-date=29 March 2010 |access-date=25 February 2011 |publisher=Ola Uruguay Real Estate and Investments}}</ref> 1949 දී රජය විදුලි ට්‍රෑම් රථ සහ මොන්ටෙවීඩියෝ ජල වැඩ සමාගම සමඟ දුම්රිය මාර්ග ජනසතු කළේය.<ref name="ur-rw" /> කෙසේ වෙතත්, 1985 දී, "ජාතික ප්‍රවාහන සැලැස්ම" යෝජනා කළේ මගී දුම්රිය අලුත්වැඩියා කිරීමට සහ නඩත්තු කිරීමට ඉතා මිල අධික බවයි.<ref name="ur-rw" /> භාණ්ඩ ප්‍රවාහන දුම්රිය දිගටම පවතිනු ඇත, නමුත් බස් ප්‍රවාහනය සංචාරකයින් සඳහා "ආර්ථික" විකල්පය බවට පත් විය.<ref name="ur-rw" /> පසුව 1988 දී මගී සේවය නතර කරන ලදී.<ref name="ur-rw" /> කෙසේ වෙතත්, මොන්ටෙවීඩියෝ වෙත දුම්රිය මගී මගී සේවාව 1993 දී නැවත ආරම්භ කරන ලද අතර දැන් තදාසන්න මාර්ග තුනකින් සමන්විත වේ.[[File:Aeropuerto_Punta_del_Este.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Aeropuerto_Punta_del_Este.png|thumb|පුන්ටා ඩෙල් එස්ටේ ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ.]] මතුපිට මාර්ග මොන්ටෙවීඩියෝ රටේ අනෙකුත් නාගරික මධ්‍යස්ථාන, දේශසීමාවට සහ අසල්වැසි නගරවලට යන ප්‍රධාන මහාමාර්ග සමඟ සම්බන්ධ කරයි. බොහෝ තාර නොදැමූ මාර්ග ගොවිපලවල් සහ කුඩා නගර සම්බන්ධ කරයි. 1990 ගණන්වල සහ 2000 ගණන්වල අගභාගයේදී මර්කෝසූර් (දකුණු පොදු වෙළඳපොළ) පිහිටුවන ලද දා සිට ගොඩබිම් වෙළඳාම කැපී පෙනෙන ලෙස වැඩි වී ඇත.<ref>{{cite web |title=Geoportal MTOP |url=http://geoportal.mtop.gub.uy/visualizador/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814135057/http://geoportal.mtop.gub.uy/visualizador/ |archive-date=14 August 2018 |access-date=14 August 2018 |website=geoportal.mtop.gub.uy}}</ref> රටේ බොහෝ දේශීය භාණ්ඩ ප්‍රවාහන සහ මගී සේවාව දුම්රිය මාර්ගයෙන් නොව මාර්ගයෙන් සිදු කෙරේ. අගනුවර සහ දේශසීමා ප්‍රදේශ අසල්වැසි රටවලට සම්බන්ධ කරමින් රට තුළ ජාත්‍යන්තර බස් සේවා කිහිපයක් ඇත.<ref>{{cite web |title=Viajeros! |url=http://viajeros.com.uy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814135058/http://viajeros.com.uy/ |archive-date=14 August 2018 |access-date=14 August 2018 |website=viajeros.com.uy}}</ref><ref>{{cite web |title=Omnibus Interior – Catálogo de Datos Abiertos |url=https://catalogodatos.gub.uy/showcase/omnibus-interior |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814165928/https://catalogodatos.gub.uy/showcase/omnibus-interior |archive-date=14 August 2018 |access-date=14 August 2018 |website=catalogodatos.gub.uy}}</ref> මේවාට ආර්ජන්ටිනාවේ ගමනාන්ත 17ක්,{{NoteTag|Namely, [[Bell Ville]], Buenos Aires, [[Concepción del Uruguay]], [[Concordia, Entre Ríos]], [[Córdoba, Argentina|Córdoba]], [[Gualeguaychú, Entre Ríos|Gualeguaychú]], [[Mendoza, Argentina|Mendoza]], [[Paraná, Entre Ríos|Paraná]], [[Río Cuarto, Córdoba|Rio Cuarto]], [[Rosario]], [[San Francisco, Córdoba|San Francisco]], [[San Luis, Argentina|San Luis]], [[Santa Fe, Argentina|Santa Fe]], [[Tigre, Buenos Aires|Tigre]], [[Venado Tuerto]], [[Villa María, Córdoba|Villa María]], and [[Villa Mercedes, San Luis|Villa Mercedes]]}} බ්‍රසීලයේ ගමනාන්ත 12ක්{{NoteTag|Namely [[Camboriú]], [[Curitiba]], [[Florianópolis]], [[Jaguarão]], [[Joinville]], [[Pelotas]], [[Porto Alegre]], [[Quaraí]], [[São Gabriel, Rio Grande do Sul|São Gabriel]], São Paulo, [[Santa Maria, Rio Grande do Sul|Santa Maria]], and [[Santana do Livramento]].{{pb}}(Santana do Livramento has open borders with the Uruguayan city of [[Rivera]]. There are no physical barriers or immigration checkpoints inhibiting movement between or within the two contiguous cities, despite each one belonging to separate national jurisdictions.)}} සහ චිලී සහ පැරගුවේ අගනගර ඇතුළත් වේ.<ref>{{cite web |date=November 2016 |title=Horarios y Destinos |url=https://www.trescruces.com.uy/horarios-destinos/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814135157/https://www.trescruces.com.uy/horarios-destinos/ |archive-date=14 August 2018 |access-date=14 August 2018 |website=www.trescruces.com.uy}}</ref> === විදුලි සංදේශ === අනෙකුත් බොහෝ ලතින් ඇමරිකානු රටවලට වඩා විදුලි සංදේශ කර්මාන්තය වඩාත් දියුණු වී ඇති අතර, 1997 දී සම්පූර්ණ ඩිජිටල් දුරකථන ආවරණයක් ලබා ගත් ඇමරිකානු මහාද්වීපයේ පළමු රට එයයි. මෙම පද්ධතිය රජය සතු වන අතර, 1990 ගණන්වල සිට එය අර්ධ වශයෙන් පෞද්ගලීකරණය කිරීමට මතභේදාත්මක යෝජනා තිබේ.<ref>{{cite web |title=Uruguay privatization scheme jolted by opposition |url=https://www.upi.com/Archives/1992/10/02/Uruguay-privatization-scheme-jolted-by-opposition/8141717998400/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190114044556/https://www.upi.com/Archives/1992/10/02/Uruguay-privatization-scheme-jolted-by-opposition/8141717998400/ |archive-date=14 January 2019 |access-date=13 January 2019 |website=UPI |language=en}}</ref> ජංගම දුරකථන වෙළඳපොළ රජයට අයත් ANTEL සහ පුද්ගලික සමාගම් දෙකක් වන Movistar සහ Claro විසින් බෙදා ගනු ලැබේ. ANTEL උරුගුවේ ජංගම දුරකථන මාර්ගවලින් 49% ක් වන විශාලතම වෙළඳපල කොටස හිමි කර ගනී.<ref>{{Cite web |last=Popov |first=Andrey |date=November 2023 |title=Mobile Network Experience Report |url=https://www.opensignal.com/reports/2023/11/uruguay/mobile-network-experience |access-date=19 October 2024 |website=Opensignal}}</ref> ANTEL 2019 අප්‍රේල් මාසයේදී වාණිජ 5G ජාලයක් දියත් කර ඇත.<ref>{{Cite web |last=Tomás |first=Juan Pedro |date=2024-05-31 |title=Antel reaches 300 5G sites in Uruguay, targets 500 by 2025 |url=https://www.rcrwireless.com/20240531/5g/antel-reaches-300-5g-sites-uruguay-targets-500-2025 |access-date=2024-10-19 |website=RCR Wireless News |language=en-US}}</ref> තවමත් අඛණ්ඩ සංවර්ධනයක් සහිතව.<ref>{{Cite web |last=Srikapardhi |date=5 August 2023 |title=Antel Continues Expansion of 5G Network to More Areas |url=https://telecomtalk.info/uruguays-antel-continues-expansion-of-5g-rollout/845917/ |access-date=2024-10-19 |website=TelecomTalk |language=en-US}}</ref> Movistar සහ Claro සතුව ඇත්තේ පිළිවෙලින් 30% සහ 21% ක් පමණි.<ref>{{Cite web |date=2023-06-10 |title=Uruguay Telecommunications |url=https://www.trade.gov/market-intelligence/uruguay-telecommunications |access-date=2024-10-19 |website=International Trade Administration |language=en}}</ref> 2023–2024 කාලය තුළ ගූගල් සෙවුම් යන්ත්‍රය මුළු සෙවුම් යන්ත්‍ර වෙළඳපල කොටසෙන් 95% ක් විය.<ref>{{Cite web |title=Search Engine Market Share Uruguay |url=https://gs.statcounter.com/search-engine-market-share/all/uruguay |access-date=2024-10-19 |website=StatCounter Global Stats |language=en}}</ref> === බලශක්තිය === 2010 දී, උරුගුවේ බලශක්ති, පතල් හා කර්මාන්ත අමාත්‍යාංශය පුනර්ජනනීය බලශක්ති ප්‍රවර්ධනය පිළිබඳ නියෝගය 354 අනුමත කළේය.<ref>{{Cite web |title=Energy system of Uruguay |url=https://www.iea.org/countries/uruguay |access-date=2024-10-19 |website=International Energy Agency |language=en-GB}}</ref> 2021 දී, ස්ථාපිත පුනර්ජනනීය විදුලිය අනුව, උරුගුවේ ජල විදුලිය මෙගාවොට් 1,538 ක්, සුළං බලය මෙගාවොට් 1,514 ක් (ලෝකයේ 35 වන විශාලතම), සූර්ය බලය මෙගාවොට් 258 ක් (ලෝකයේ 66 වන විශාලතම) සහ ජෛව ස්කන්ධයෙන් මෙගාවොට් 423 ක් ලබා ගත්තේය.<ref>{{cite news|url=https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2022/Apr/IRENA_RE_Capacity_Statistics_2022.pdf|title=Renewable Energy Statistics 2022|last1=Lebedys|first1=Arvydas|date=2022|access-date=5 August 2022|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2022/Apr/IRENA_RE_Capacity_Statistics_2022.pdf|archive-date=9 October 2022|publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA)|last2=Akande|first2=Dennis|location=Abu Dhabi|pages=7, 15, 22, 33|language=en, fr, es|last3=Coënt|first3=Nicolas|last4=Elhassan|first4=Nazik|last5=Escamilla|first5=Gerardo|last6=Arkhipova|first6=Iana|last7=Whiteman|first7=Adrian|url-status=live}} *For: hydropower, p. 7; wind, p. 15; solar, p. 22; biomass, p. 33</ref> 2023 දී, උරුගුවේ විදුලියෙන් 98% ක් පුනර්ජනනීය බලශක්තියෙන් පැමිණේ.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/global-development/2023/dec/27/uruguays-green-power-revolution-rapid-shift-to-wind-shows-the-world-how-its-done|title=Uruguay's green power revolution: rapid shift to wind shows the world how it's done|last=Meadows|first=Sam|date=2023-12-27|work=The Guardian|access-date=2024-10-19|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> වසර දහයකටත් අඩු කාලයක් ගත වූ සහ රජයේ අරමුදල් නොමැතිව සිදු වූ නාටකාකාර මාරුව විදුලි පිරිවැය අඩු කළ අතර රටේ කාබන් පියසටහන අඩු කළේය.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2015/dec/03/uruguay-makes-dramatic-shift-to-nearly-95-clean-energy|title=Uruguay makes dramatic shift to nearly 95% electricity from clean energy|last=Watts|first=Jonathan|date=3 December 2015|newspaper=The Guardian|access-date=18 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306042438/https://www.theguardian.com/environment/2015/dec/03/uruguay-makes-dramatic-shift-to-nearly-95-clean-energy|archive-date=6 March 2017|language=en-GB|issn=0261-3077|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last=Todd |first=Sarah |date=6 December 2015 |title=Uruguay is now generating 95% of its electricity from renewable energy |url=http://qz.com/566773/uruguay-is-now-generating-95-of-its-electricity-from-renewable-energy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160208131943/http://qz.com/566773/uruguay-is-now-generating-95-of-its-electricity-from-renewable-energy/ |archive-date=8 February 2016 |access-date=18 February 2016 |website=Quartz |language=en-US}}</ref> බොහෝ විදුලි බලය ජල විදුලි පහසුකම් සහ සුළං උද්‍යාන වලින් පැමිණේ. උරුගුවේ තවදුරටත් විදුලිය ආනයනය නොකරයි.<ref name="FionaMcDonald">{{cite web |last=MacDonald |first=Fiona |date=4 December 2015 |title=Uruguay has shifted to getting 95% of its electricity from renewables in less than 10 years |url=http://www.sciencealert.com/uruguay-has-shifted-to-getting-95-of-its-electricity-from-clean-energy-sources-in-less-than-10-years |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160216163621/http://www.sciencealert.com/uruguay-has-shifted-to-getting-95-of-its-electricity-from-clean-energy-sources-in-less-than-10-years |archive-date=16 February 2016 |access-date=18 February 2016 |website=ScienceAlert}}</ref> 2022 දී, රටේ මුළු කාබන් ඩයොක්සයිඩ් විමෝචනයෙන් 49% ක් ඩීසල් ඉන්ධන දහනය කිරීමෙන් ද, පසුව පෙට්‍රල් දහනය කිරීමෙන් ද, 25% ක කොටසක් ලබා ගත්තේය.<ref>{{Cite web |title=Uruguay logra más de 90% de energías renovables en la matriz eléctrica en un contexto de más de tres años de sequía |trans-title=Uruguay achieves over 90% renewable energy in its electricity matrix amid more than three years of drought |url=https://www.gub.uy/ministerio-industria-energia-mineria/comunicacion/noticias/uruguay-logra-90-energias-renovables-matriz-electrica-contexto-tres-anos |access-date=2024-10-19 |website=Ministerio de Industria, Energía y Minería |language=es}}</ref> == සටහන් == <references group="note" /> == යොමු කිරීම් == <references /> [[ප්‍රවර්ගය:උරුගුවේ]] 50q4ebggotk4pmdcgry0pttamrtendg කිරිබාටි හි භූගෝලය 0 184675 795755 763619 2026-07-14T01:13:42Z InternetArchiveBot 63598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 795755 wikitext text/x-wiki [[File:Map_of_the_Territorial_Waters_of_the_Pacific_Ocean.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Map_of_the_Territorial_Waters_of_the_Pacific_Ocean.png|thumb|තද අළු පැහැයෙන් අවට EEZ සහිත කිරිබාති, යාබද නොවන භූමි ප්‍රදේශ තුන සටහන් කරයි.]] [[File:Kiribati_map_LOC.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kiribati_map_LOC.jpg|thumb|කිරිබාටි සිතියම]] [[File:Kiribati_Inseln.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kiribati_Inseln.png|thumb|කිරිබාටි පළාත්]] [[File:Abaiang_top_view.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Abaiang_top_view.jpg|thumb|අබායෑං හි පොල් ගස්]]කිරිබාටි පෘථිවි ගෝලයේ නැගෙනහිර සහ බටහිර අර්ධගෝලවල මෙන්ම උතුරු හා දකුණු අර්ධගෝලවලට විහිදෙන අටෝල් 32කින් සහ තනි දූපතකින් (බනබා) සමන්විත වේ. එහි පුළුල් සුවිශේෂී ආර්ථික කලාපය (EEZ) අඛණ්ඩ නොවන සාම්ප්‍රදායික භූගෝලීය උප කලාප තුනක් ආවරණය කරයි: බනබා (මැලනීසියානු-මයික්‍රොනීසියානු ප්‍රදේශය), ගිල්බට් දූපත් (මයික්‍රොනීසියාව), සහ ලයින් සහ ෆීනික්ස් දූපත් (පොලිනීසියාව). මෙම දූපත් සමූහයන් පහත දැක්වේ: * බනබා (Banaba): [[නාවුරු]] (Nauru) සහ [[ගිල්බට් දූපත්]] අතර පිහිටි හුදකලා දූපතකි. * [[ගිල්බට් දූපත්]] (Gilbert Islands): ෆීජි සිට කිලෝමීටර 1,500ක් (සැතපුම් 932) පමණ උතුරින් පිහිටි අතොළු දහසයක් (16) මෙයට අයත් වේ. * [[ෆීනික්ස් දූපත්]] (Phoenix Islands): [[ගිල්බට් දූපත්]] වලට කිලෝමීටර 1,800ක් (සැතපුම් 1,118) පමණ ගිනිකොන දෙසින් පිහිටි අතොළු සහ කොරල් දූපත් අටක් මෙයට අයත් වේ. * [[ලයින් දූපත්]] (Line Islands): [[ගිල්බට් දූපත්]] වලට කිලෝමීටර 3,300ක් (සැතපුම් 2,051) පමණ නැගෙනහිරින් පිහිටි අතොළු අටක් සහ එක් ගල්පරයක් මෙයට අයත් වේ. බනබා (හෝ ඕෂන් අයිලන්ඩ්) යනු උස් වූ කොරල් දූපතකි. එය වරක් පොස්පේට් සඳහා සාරවත් මූලාශ්‍රයක් වුවද, නිදහසට පෙර කැණීම් හේතුවෙන් සම්පූර්ණයෙන්ම ක්ෂය විය.{{sfn|Williams|Macdonald|1985}}{{sfn|Ellis|1935}} කිරිබාටි හි ඉතිරි භූමි ප්‍රදේශය සමන්විත වන්නේ මුහුදු මට්ටමෙන් මීටර එකක් හෝ දෙකක් පමණක් ඉහළට විහිදෙන අතොළු හෝ කොරල් දූපත් වල වැලි සහ ගල්පර පාෂාණ දූපත් වලින්ය.<ref>{{Cite web |title=Banaba {{!}} Kiribati, Map, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Banaba |access-date=2025-05-30 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> පාංශු ස්වභාවය සිහින් සහ හුණු සහිතය. එහි ජලය රඳවා ගැනීමේ ධාරිතාව, කාබනික ද්‍රව්‍ය සහ පෝෂක අන්තර්ගතය අඩුය. නමුත් කැල්සියම්, සෝඩියම්, සහ මැග්නීසියම් සාපේක්ෂව වැඩිපුර අඩංගු වේ. බනබා යනු ලෝකයේ කෘෂිකර්මාන්තයට අවම වශයෙන් සුදුසු ස්ථානවලින් එකකි.{{sfn|Thomas|2003|p=3}} ලයින් දූපත් වල පිහිටි කිරිතිමාටි (පෙර නත්තල් දූපත) ලොව ඇති ඕනෑම අතොළුවකට වඩා විශාලතම භූමි ප්‍රදේශයක් ඇත. 1995 දී ජාත්‍යන්තර දින රේඛාව නැවත සකස් කිරීම මත පදනම්ව, 2000 වසර ඇතුළුව අලුත් අවුරුද්දට ඇතුළු වූ පළමු ප්‍රදේශය ලයින් දූපත් විය. එම හේතුව නිසා, කැරොලයින් දූපත 1997 දී මිලෙනියම් දූපත ලෙස නම් කරන ලදී.<ref>{{cite web |last=Harris |first=Aimee |date=April 1999 |title=Millennium: Date Line Politics |url=http://www.trussel.com/kir/dateline.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060628045504/http://trussel.com/kir/dateline.htm |archive-date=28 June 2006 |access-date=14 June 2006 |work=Honolulu Magazine}}</ref> === පාරිසරික ගැටළු === පැසිෆික් කලාපීය පරිසර වැඩසටහනට අනුව (පෙර දකුණු පැසිෆික් කලාපීය පරිසර වැඩසටහන), ජනාවාස නොමැති කුඩා කිරිබාටි දූපත් දෙකක් වන ටෙබුවා තාරාවා (Tebua Tarawa) සහ අබනුවා (Abanuea) 1999 දී ජලයෙන් යට විය.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/368892.stm|title=Islands disappear under rising seas|date=14 June 1999|access-date=14 May 2010|publisher=BBC News}}</ref> 1972 සහ 2022 අතර වසර 50 තුළ නත්තල් දූපතේ (Christmas Island) මුහුදු මට්ටම සෙන්ටිමීටර 5කින් (අඟල් 2.0) ඉහළ ගොස් ඇත.<ref>{{cite web |title=Sea Level Trends - NOAA Tides & Currents |url=https://tidesandcurrents.noaa.gov/sltrends/sltrends_station.shtml?id=770-022}}</ref> එක්සත් ජාතීන්ගේ දේශගුණික විපර්යාස පිළිබඳ අන්තර් රාජ්‍ය මණ්ඩලය (UN Intergovernmental Panel on Climate Change) පුරෝකථනය කරන්නේ ගෝලීය උණුසුම හේතුවෙන් 2100 වන විට මුහුදු මට්ටම සෙන්ටිමීටර 50කින් (අඟල් 20) පමණ ඉහළ යනු ඇති බවත්, තවදුරටත් ඉහළ යාමක් නොවැළැක්විය හැකි බවත්ය. එබැවින්, සියවසක් ඇතුළත රටේ වගා කළ හැකි ඉඩම් පාංශු ලවණතාවයට වැඩි වශයෙන් ලක් වී, විශාල වශයෙන් ජලයෙන් යටවීමට ඉඩ ඇත.<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/01/28/AR2006012801021.html|title=Debate on Climate Shifts to Issue of Irreparable Change|last=Eilperin|first=Juliet|date=29 January 2006|newspaper=The Washington Post|access-date=7 May 2010}}</ref> කිරිබාටි මුහුදු මට්ටමේ වෙනස්වීම්වලට නිරාවරණය වීම, පැසිෆික් දශක දෝලනය (Pacific decadal oscillation) මගින් උග්‍ර වේ. එය "ලා නීනා" (La Niña) සිට "එල් නීනෝ" (El Niño) දක්වා කාල පරිච්ඡේදවල වෙනස්වීම් ඇති කරන දේශගුණික සංසිද්ධියකි. මෙය මුහුදු මට්ටම් කෙරෙහි බලපෑමක් ඇති කරයි. උදාහරණයක් ලෙස, 2000 වසරේදී මුහුදු මට්ටම් මත එල් නීනෝ හි පහළට ඇති කරන පීඩනයෙන් ලා නීනා හි ඉහළට ඇති කරන පීඩනය වෙත මාරුවීමක් සිදු වූ අතර, මෙම ඉහළට ඇති කරන පීඩනය හේතුවෙන් නිතර ඉහළ වඩදිය මට්ටම් ඇති විය. පෙරිජියන් ස්ප්‍රිං ටයිඩ් (Perigean spring tide) (බොහෝ විට කිං ටයිඩ් ලෙස හැඳින්වේ) හේතුවෙන් කිරිබාටි දූපත්වල පහත් බිම් ප්‍රදේශ මුහුදු ජලයෙන් යට විය හැක.<ref>{{cite web |last=Packard |first=Aaron |date=12 March 2015 |title=The Unfolding Crisis in Kiribati and the Urgency of Response |url=http://www.huffingtonpost.com/aaron-packard/the-unfolding-crisis-in-kiribati-and-the-urgency-of-response_b_6854386.html |access-date=14 March 2015 |publisher=HuffPostGreen}}</ref> [[File:Onotoa.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Onotoa.png|thumb|South of [[:en:Onotoa|Onotoa]] Atoll]] [[File:South_Tarawa_from_the_air.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:South_Tarawa_from_the_air.jpg|thumb|[[:en:Tarawa_Atoll|Tarawa Atoll]]]] අතොළු සහ ගල්පර දූපත් මුහුදු මට්ටමේ වෙනස්වීම්වලට අනුවර්තනය විය හැක. නවසීලන්තයේ ඕක්ලන්ඩ් විශ්ව විද්‍යාලයේ පෝල් කෙන්ච් සහ ෆීජි හි දකුණු පැසිෆික් ව්‍යවහාරික භූ විද්‍යා කොමිසමේ ආතර් වෙබ් 2010 දී මධ්‍යම පැසිෆික් සාගරයේ අතොළු සහ ගල්පර දූපත්වල ගතික ප්‍රතිචාරය පිළිබඳ අධ්‍යයනයක් නිකුත් කළහ. කිරිබාටි මෙම අධ්‍යයනයේදී සඳහන් කර ඇති අතර, වෙබ් සහ කෙන්ච් සොයා ගත්තේ කිරිබාටි හි ප්‍රධාන නාගරික දූපත් තුන වන බෙටියෝ, බයිරික් සහ නැනිකයි පිළිවෙලින් 30% (හෙක්ටයාර 36), 16.3% (හෙක්ටයාර 5.8), සහ 12.5% (හෙක්ටයාර 0.8) කින් වර්ධනය වී ඇති බවයි.<ref name="WZ">{{cite magazine|last=Zukerman|first=Wendy|date=2 June 2010|title=Shape-shifting islands defy sea-level rise|url=https://www.newscientist.com/article/mg20627633.700-shapeshifting-islands-defy-sealevel-rise.html|issue=2763|magazine=New Scientist Magazine}}</ref><ref name="Elsevier">{{cite journal|last1=Webb|first1=A.P.|last2=Kench|first2=P.S.|year=2010|title=The dynamic response of reef islands to sea-level rise: Evidence from multi-decadal analysis of island change in the Central Pacific|url=http://www.pacificdisaster.net/pdnadmin/data/original/SOPAC_2010_The_dynamic_response.pdf|url-status=dead|journal=Global and Planetary Change|volume=72|issue=3|pages=234–246|bibcode=2010GPC....72..234W|doi=10.1016/j.gloplacha.2010.05.003|archive-url=https://web.archive.org/web/20121222070018/http://www.pacificdisaster.net/pdnadmin/data/original/SOPAC_2010_The_dynamic_response.pdf|archive-date=22 December 2012|access-date=22 July 2013}}</ref><ref name="PSK2014">{{cite news|url=http://theconversation.com/dynamic-atolls-give-hope-that-pacific-islands-can-defy-sea-rise-25436|title=Dynamic atolls give hope that Pacific Islands can defy sea rise|last=Kench|first=Paul|work=The Conversation|access-date=16 April 2014}}</ref><ref name="AWPK">{{cite journal|last=Arthur P. Webb & Paul S. Kench|year=2010|title=The dynamic response of reef islands to sea-level rise: Evidence from multi-decadal analysis of island change in the Central Pacific|journal=Global and Planetary Change|volume=72|issue=3|pages=234–246|bibcode=2010GPC....72..234W|doi=10.1016/j.gloplacha.2010.05.003}}</ref><ref name="NG15">{{cite web |last=Warne |first=Kennedy |date=13 February 2015 |title=Will Pacific Island Nations Disappear as Seas Rise? Maybe Not – Reef islands can grow and change shape as sediments shift, studies show |url=http://news-beta.nationalgeographic.com/2015/02/150213-tuvalu-sopoaga-kench-kiribati-maldives-cyclone-marshall-islands/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150214031223/http://news-beta.nationalgeographic.com/2015/02/150213-tuvalu-sopoaga-kench-kiribati-maldives-cyclone-marshall-islands/ |archive-date=14 February 2015 |access-date=14 February 2015 |work=National Geographic}}</ref> පෝල් කෙන්ච් සහ ආතර් වෙබ් විසින් කරන ලද අධ්‍යයනය මගින් දූපත් මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාමට අතිශයින්ම ගොදුරු විය හැකි බව හඳුනා ගත් අතර, ඔවුන් මෙසේ නිගමනය කළහ: "මෙම අධ්‍යයනය මගින් දූපත් මතුපිට සිරස් වර්ධනය මැන බැලුවේ නැත, එය දූපත් වල උසෙහි කිසිදු වෙනසක් ඇති බවක් ද යෝජනා නොකරයි. ඉඩම් උස වෙනස් වී නොමැති හෙයින් මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාම හේතුවෙන් එක් එක් දූපතේ වැඩි කොටසක් ජලයෙන් යටවීමට ඇති අවදානම ද නොවෙනස්ව පවතින අතර, මෙම පහත් බිම් සහිත අටෝල් වහාම සහ අතිශයින්ම ගංවතුරට හෝ මුහුදු ජලයෙන් යටවීමට ගොදුරු වේ."<ref name="Elsevier" /> 2011 පැසිෆික් කලාපයේ දේශගුණික විපර්යාස වාර්තාව කිරිබාටි සුළි කුණාටු අවදානමෙන් අඩු අවදානමක් ඇති රටක් ලෙස විස්තර කරයි.<ref>{{cite report|title=Climate Variability, Extremes and Change in the Western Tropical Pacific: New Science and Updated Country Reports 2014|year=2014|publisher=Pacific Climate Change Science Program|series=Climate Change in the Pacific: Scientific Assessment and New Research|volume=1 & 2|chapter=Chapter 6: Kiribati|chapter-url=http://www.pacificclimatechangescience.org/publications/reports/climate-variability-extremes-and-change-in-the-western-tropical-pacific-2014/|access-date=2025-09-07|archive-date=2023-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230629174234/https://www.pacificclimatechangescience.org/publications/reports/climate-variability-extremes-and-change-in-the-western-tropical-pacific-2014/|url-status=dead}}</ref> 2015 මාර්තු මාසයේදී, වනුවාටු (Vanuatu) විනාශ කළ 5 වන කාණ්ඩයේ සුළි කුණාටුවක් වූ 'පැම්' සුළි කුණාටුව (Cyclone Pam) හේතුවෙන් කිරිබාටි ගංවතුර සහ මුහුදු බැමි සහ වෙරළබඩ යටිතල පහසුකම් විනාශයට පත් විය.<ref name="SBS15">{{cite web |date=13 March 2015 |title=Flooding in Vanuatu, Kiribati and Tuvalu as Cyclone Pam strengthens |url=http://www.sbs.com.au/news/article/2015/03/13/flooding-vanuatu-kiribati-and-tuvalu-cyclone-pam-strengthens |access-date=15 March 2015 |work=SBS Australia}}</ref> සුළි කුණාටු මගින් පහත් බිම් සහිත දූපත්වල ශාක හා පස් ඉවත් කළ හැකි අවදානම තවමත් කිරිබාටි රටට පවතී.<ref name="h248">{{cite web |title=Republic of Kiribati Intended Nationally Determined Contribution |url=https://policy.asiapacificenergy.org/node/2410 |access-date=2025-07-22 |website=ESCAP Policy Documents Management}}</ref> ක්‍රමානුකූල මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාම නිසා කොරල් පොලිප් ක්‍රියාකාරකම් මගින් අටෝල් ද මුහුදු මට්ටම සමඟ ඉහළ නැංවීමට ඉඩ සලසයි. කෙසේ වෙතත්, මුහුදු මට්ටමේ වැඩිවීම කොරල් වර්ධනයට වඩා වේගවත් වේගයකින් සිදුවුවහොත්, හෝ පොලිප් ක්‍රියාකාරිත්වයට සාගර ආම්ලිකකරණයෙන් හානි සිදුවුවහොත්, අටෝල් සහ ගල්පර දූපත් වල ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව අඩු අවිනිශ්චිතය.<ref name="PK14">{{cite news|url=http://theconversation.com/dynamic-atolls-give-hope-that-pacific-islands-can-defy-sea-rise-25436|title=Dynamic atolls give hope that Pacific Islands can defy sea rise (Comments)|last=Kench|first=Paul|work=The Conversation|access-date=16 April 2014}}</ref> මානව හිමිකම් මිනුම් මුලපිරීම (Human Rights Measurement Initiative)<ref>{{Cite web |title=Human Rights Measurement Initiative – The first global initiative to track the human rights performance of countries |url=https://humanrightsmeasurement.org/ |access-date=2023-05-01 |website=humanrightsmeasurement.org}}</ref> කිරිබාටි හි දේශගුණික අර්බුදය මානව හිමිකම් තත්ත්වයන් මධ්‍යස්ථව (6න් 4.8) නරක අතට හැර ඇති බව සොයා ගනී.<ref name="Kiribati - HRMI Rights Tracker">{{Cite web |title=Kiribati - HRMI Rights Tracker |url=https://rightstracker.org/en/country/KIR?subregion=pacific&tab=pacific-region-data |access-date=2023-05-01 |website=rightstracker.org |language=en}}</ref> මානව හිමිකම් විශේෂඥයින් වාර්තා කළේ දේශගුණික අර්බුදය ආහාර සහ පිරිසිදු ජලය සඳහා ප්‍රවේශය, මෙන්ම කාන්තා අයිතිවාසිකම්, නිවාස සුරක්ෂිතභාවය සහ සංස්කෘතික අඛණ්ඩතාවයට හානි කර ඇති බවයි.<ref name="Kiribati - HRMI Rights Tracker" /> 2003 දී ආරම්භ කරන ලද කිරිබාටි අනුවර්තන වැඩසටහන (Kiribati Adaptation Program) (KAP), ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 5.5ක මුලපිරීමක් වන අතර එය මුලින්ම ජාත්‍යන්තර පරිසර පහසුකම (GEF), ලෝක බැංකුව, එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවර්ධන වැඩසටහන සහ ජපන් රජයේ සහාය ඇතිව කිරිබාටි ජාතික රජය විසින් ක්‍රියාත්මක කරන ලදී. ඕස්ට්‍රේලියාව පසුව මෙම සන්ධානයට එක් වූ අතර, මෙම ප්‍රයත්නයට ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 1.5ක් පරිත්‍යාග කළේය. දේශගුණික විපර්යාස සහ මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාමේ බලපෑම්වලට කිරිබාටි හි අවදානම අඩු කරන ක්‍රියාමාර්ග සඳහා සහාය වීම මෙම වැඩසටහනේ අරමුණයි. අනුවර්තන වැඩසටහන ආරම්භයේදී, සෑම ජනාවාස අටෝලයකම නියෝජිතයින් විසින් පසුගිය අවුරුදු 20-40 තුළ සිදුවී ඇති ප්‍රධාන දේශගුණික විපර්යාස හඳුනාගෙන, අවශ්‍යතාවයේ හදිසි කාණ්ඩ හතරක් යටතේ මෙම වෙනස්වීම් සමඟ කටයුතු කිරීමට යාන්ත්‍රණ යෝජනා කරන ලදී. මෙම වැඩසටහන දැන් රටේ වඩාත්ම අවදානමට ලක්විය හැකි අංශ කෙරෙහි අවධානය යොමු කරයි. මුලපිරීම් වලට තාරාවා අවට ජල සැපයුම් කළමනාකරණය වැඩිදියුණු කිරීම; කඩොලාන නැවත වගා කිරීම සහ පොදු යටිතල පහසුකම් ආරක්ෂා කිරීම වැනි වෙරළ කළමනාකරණ ආරක්ෂණ ක්‍රියාමාර්ග; වෙරළබඩ ඛාදනය අවම කිරීම සඳහා නීති ශක්තිමත් කිරීම; සහ පෞද්ගලික අවදානම් අඩු කිරීම සඳහා ජනගහන ජනාවාස සැලසුම් කිරීම ඇතුළත් වේ.<ref>{{cite web |title=Adapting to climate change |url=http://www.climate.gov.ki/Kiribati_climate_change_strategies.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120202020502/http://www.climate.gov.ki/Kiribati_climate_change_strategies.html |archive-date=2 February 2012 |access-date=23 July 2020 |website=Climate change in Kiribati |publisher=Office of the President of Kiribati}}</ref> මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාම, නියඟය සහ අධික ලෙස මසුන් ඇල්ලීම ආහාර සහ ජල හිඟයක් ඇති කර ඇති බැවින්, රජය ආහාර සුරක්ෂිතතාව සහතික කිරීම සඳහා විශේෂිත ක්‍රියාමාර්ග ගෙන ඇත. මේ සඳහා ආහාර මූලාශ්‍ර විවිධාංගීකරණය කිරීම සහ පවතින සම්පත් තිරසාර ලෙස කළමනාකරණය කිරීම සම්බන්ධ වී ඇත.<ref>{{cite web |date=21 February 2023 |title=Locally-Sourced How Kiribati is shoring up food security and community resilience in the face of global climate change |url=https://undp-climate.exposure.co/locallysourced |access-date=3 March 2023 |publisher=United Nations Development Programme}}</ref> ප්ලාස්ටික් දූෂණය පිළිබඳ ගැටලුව කිරිබාටි සඳහා ප්‍රධාන අභියෝගයක් වී ඇත, මන්ද එය එහි සාගර ජෛව විවිධත්වයට මෙන්ම ප්‍රධාන වශයෙන් සංචාරක ව්‍යාපාරය සහ ධීවර කර්මාන්තය මත රඳා පවතින ආර්ථිකයට ද හානි කරයි.<ref name="auto2">{{Cite web |last=United Nations Environment Program |date=2019-09-24 |title=Kiribati to carry out considerable efforts in sound management of chemicals and waste |url=http://www.unep.org/news-and-stories/story/kiribati-carry-out-considerable-efforts-sound-management-chemicals-and-waste |access-date=2023-05-28 |website=UNEP |language=en}}</ref> එහි ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන්, කිරිබාටි රජය, විශේෂයෙන්ම කිරිබාටි රජයේ පරිසර, ඉඩම් සහ කෘෂිකාර්මික සංවර්ධන අමාත්‍යාංශයේ කොටසක් වන පරිසර හා සංරක්ෂණ අංශය (ECD), පරිසර පනත් සහ රාජ්‍ය ප්‍රතිපත්ති පත්‍ර හරහා මෙම ගැටලුව ජාතික වශයෙන් විසඳීමට උත්සාහ කර ඇත.<ref name="auto2" /> තවද, එය ප්ලාස්ටික් දූෂණයේ ගෝලීය ස්වභාවය ද හඳුනාගෙන ඇති අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, ජාත්‍යන්තර සහයෝගීතාවය සහ බහුපාර්ශ්වික විසඳුම් ප්‍රවර්ධනය කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Kiribati calls for the special circumstances of Small Islands Developing States to be factored in new global agreement on plastic pollution {{!}} Pacific Environment |url=https://www.sprep.org/news/kiribati-calls-for-the-special-circumstances-of-small-islands-developing-states-to-be-factored-in-new-global-agreement-on-plastic-pollution |access-date=2023-05-28 |website=www.sprep.org}}</ref> 2024 අවසානය වන විට අවසන් කෙටුම්පතක් සකස් කිරීමට නියමිත ගෝලීය ප්ලාස්ටික් දූෂණ ගිවිසුමේ වත්මන් සාකච්ඡා අතරතුර මෙය විශේෂයෙන් කැපී පෙනේ.<ref>{{cite journal|last1=Bundela|first1=Amit Kumar|last2=Pandey|first2=Krishna Kumar|date=2022-07-01|title=The United Nations General Assembly Passes Historic Resolution to Beat Plastic Pollution|journal=Anthropocene Science|volume=1|issue=2|pages=332–336|bibcode=2022AnthS...1..332B|doi=10.1007/s44177-022-00021-5|issn=2731-3980|doi-access=free|s2cid=258700697}}</ref> === දේශගුණය === [[File:Line5304_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Line5304_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|thumb|පවතින සුළං දිශාවට නැඹුරු වූ තල් අතු සහිත නිවර්තන දූපතකි.]] කිරිබාටි සතුව නිවර්තන වැසි වනාන්තර දේශගුණයක් ඇත. අප්‍රේල් සිට ඔක්තෝබර් දක්වා, ප්‍රධාන වශයෙන් ඊසානදිග සුළං සහ සෙල්සියස් අංශක 30ට (ෆැරන්හයිට් අංශක 86) ආසන්න ස්ථාවර උෂ්ණත්වයක් පවතී. නොවැම්බර් සිට අප්‍රේල් දක්වා බටහිර සුළං වැසි ගෙන එයි. කිරිබාටි තෙත් සමය (te Auu-Meang), නිවර්තන සුළි කුණාටු (TC) (te Angibuaka) සමය ලෙසද හැඳින්වේ, සෑම වසරකම නොවැම්බර් සිට අප්‍රේල් දක්වා ආරම්භ වේ. එමනිසා, කිරිබාටි සාමාන්‍යයෙන් te Auu-Meang සමයේදී නිවර්තන කැළඹීම් හෝ නිවර්තන සුළි කුණාටු හා සම්බන්ධ වඩාත් දරුණු කාලගුණික සිදුවීම් අත්විඳියි. නිවර්තන සුළි කුණාටු කිරිබාටි පිහිටා ඇති සමකය දිගේ කලාතුරකින් වර්ධනය වීම හෝ ගමන් කිරීම සිදු වේ. නමුත් කිරිබාටි ඈතින් ඇති නිවර්තන සුළි කුණාටු මගින් ඓතිහාසික වශයෙන් බලපෑම්වලට ලක්ව ඇත. මෙම බලපෑම් නිරීක්ෂණය කරන ලද්දේ පද්ධති තවමත් ඒවායේ සංවර්ධන අවධියේ (නිවර්තන අඩු/කැළඹීම්) තිබියදී හෝ නිවර්තන සුළි කුණාටු කාණ්ඩයට ළඟා වීමට පෙර පවා ය. සාධාරණ සමය ආරම්භ වන්නේ සන්ධ්‍යාවෙන් පසු අහසේ ටෙන් රිම්විමාටා (Ten Rimwimata) (ඇන්ටාරෙස් - Antares) දිස් වූ විට, එනම් මැයි සිට නොවැම්බර් දක්වා කාලය තුළ, වඩා මෘදු සුළං සහ ධාරා සහ අඩු වැසි සහිත කාලයකි. පසුව දෙසැම්බර් මාසය දෙසට, නෙයි ඔටුයි (Nei Auti) (ප්ලෙයාඩීස් - Pleiades) ඇන්ටාරෙස් ප්‍රතිස්ථාපනය කරන විට, හදිසි බටහිර සුළං සහ අධික වර්ෂා සමය දූපතකින් දූපතකට දුර ගමන් අධෛර්යමත් කරයි.<ref>{{Cite journal|last1=Di Piazza|first1=Anne|date=September 2002|title=La navigation océanienne : Un savoir trop longtemps méconnu|url=https://journals.openedition.org/pm/269|journal=Préhistoires Méditerranéennes|issue=10–11|pages=183–190|doi=10.4000/pm.269|doi-access=free|s2cid=248019590}}</ref> කිරිබාටි රටට සුළි කුණාටු ඇති නොවුනත්, ෆීජි වැනි අසල ඇති පැසිෆික් දූපත් රටවලට බලපාන සුළි කුණාටු සමයේදී එහි බලපෑම් ඉඳහිට අත්විඳිය හැකිය.<ref name="brit">[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/319111/Kiribati Kiribati]. ''Encyclopædia Britannica''</ref>{{sfn|Thomas|2003|p=3}} දූපත් අතර වර්ෂාපතනය සැලකිය යුතු ලෙස වෙනස් වේ. උදාහරණයක් ලෙස, ගිල්බට් දූපත් වල උතුරේ වාර්ෂික සාමාන්‍යය මි.මී. 3,000 (අඟල් 120) වන අතර දකුණේ මි.මී. 500 (අඟල් 20) වේ.<ref name="brit" /> මෙම දූපත් බොහොමයක් සමක සාගර දේශගුණික කලාපයේ වියළි කලාපයේ පිහිටා ඇති අතර දීර්ඝ නියඟයන් අත්විඳියි.{{sfn|Thomas|2003|p=3}}{{Weather box | location = [[තාරාවා]] | metric first = Yes | single line = Yes | collapsed = Yes | width = auto | Jan record high C = 35.0 | Feb record high C = 33.0 | Mar record high C = 35.0 | Apr record high C = 34.5 | May record high C = 34.5 | Jun record high C = 33.5 | Jul record high C = 34.5 | Aug record high C = 34.5 | Sep record high C = 34.5 | Oct record high C = 35.0 | Nov record high C = 35.0 | Dec record high C = 35.0 | year record high C = 35.0 | Jan high C = 30.7 | Feb high C = 30.6 | Mar high C = 30.7 | Apr high C = 30.7 | May high C = 30.8 | Jun high C = 30.8 | Jul high C = 30.9 | Aug high C = 31.0 | Sep high C = 31.1 | Oct high C = 31.2 | Nov high C = 31.3 | Dec high C = 30.9 | year high C = 30.9 | Jan mean C = 28.2 | Feb mean C = 28.1 | Mar mean C = 28.1 | Apr mean C = 28.2 | May mean C = 28.4 | Jun mean C = 28.3 | Jul mean C = 28.2 | Aug mean C = 28.3 | Sep mean C = 28.4 | Oct mean C = 28.6 | Nov mean C = 28.5 | Dec mean C = 28.2 | year mean C = 28.3 | Jan low C = 25.3 | Feb low C = 25.3 | Mar low C = 25.2 | Apr low C = 25.3 | May low C = 25.5 | Jun low C = 25.3 | Jul low C = 25.1 | Aug low C = 25.2 | Sep low C = 25.3 | Oct low C = 25.4 | Nov low C = 25.4 | Dec low C = 25.3 | year low C = 25.3 | Jan record low C = 21.5 | Feb record low C = 22.5 | Mar record low C = 22.5 | Apr record low C = 22.5 | May record low C = 21.0 | Jun record low C = 21.0 | Jul record low C = 21.0 | Aug record low C = 21.5 | Sep record low C = 22.5 | Oct record low C = 22.0 | Nov record low C = 22.5 | Dec record low C = 22.0 | year record low C = 21.0 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 271 | Feb precipitation mm = 218 | Mar precipitation mm = 204 | Apr precipitation mm = 184 | May precipitation mm = 158 | Jun precipitation mm = 155 | Jul precipitation mm = 168 | Aug precipitation mm = 138 | Sep precipitation mm = 120 | Oct precipitation mm = 110 | Nov precipitation mm = 115 | Dec precipitation mm = 212 | year precipitation mm = 2052 | unit precipitation days = 0.3 mm | Jan precipitation days = 15 | Feb precipitation days = 12 | Mar precipitation days = 14 | Apr precipitation days = 15 | May precipitation days = 15 | Jun precipitation days = 14 | Jul precipitation days = 16 | Aug precipitation days = 18 | Sep precipitation days = 15 | Oct precipitation days = 11 | Nov precipitation days = 10 | Dec precipitation days = 17 | year precipitation days = 172 | Jan humidity = 81 | Feb humidity = 80 | Mar humidity = 81 | Apr humidity = 82 | May humidity = 81 | Jun humidity = 81 | Jul humidity = 80 | Aug humidity = 79 | Sep humidity = 77 | Oct humidity = 77 | Nov humidity = 79 | Dec humidity = 81 | year humidity = 80 | Jan sun = 220.1 | Feb sun = 192.1 | Mar sun = 207.7 | Apr sun = 201.0 | May sun = 229.4 | Jun sun = 219.0 | Jul sun = 229.4 | Aug sun = 257.3 | Sep sun = 243.0 | Oct sun = 260.4 | Nov sun = 240.0 | Dec sun = 189.1 | year sun = | Jand sun = 7.1 | Febd sun = 6.8 | Mard sun = 6.7 | Aprd sun = 6.7 | Mayd sun = 7.4 | Jund sun = 7.3 | Juld sun = 7.4 | Augd sun = 8.3 | Sepd sun = 8.1 | Octd sun = 8.4 | Novd sun = 8.0 | Decd sun = 6.1 | yeard sun = 7.4 | source 1 = [[Deutscher Wetterdienst]]<ref name = DWDTarawa> {{cite web | url = https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_916100_kt.pdf | title = Klimatafel von Tarawa, Int. Flugh. Bonriki / Kiribati (Gilbert-Inseln) | work = Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world | publisher = Deutscher Wetterdienst | language = de | access-date = 30 November 2020}}</ref> | source = }} === පරිසර විද්‍යාව === [[File:AcrocephalusPistorKeulemans.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:AcrocephalusPistorKeulemans.jpg|thumb|'''බොකිකොකිකෝ''' (Bokikokiko) (Acrocephalus aequinoctialis) කිරිබාටි රටට ආවේණික එකම ගොඩබිම වනජීවී විශේෂය වේ.]] කිරිබාටි පරිසර පද්ධති තුනකින් සමන්විත වේ: මධ්‍යම පොලිනීසියානු නිවර්තන තෙත් වනාන්තර, නැගෙනහිර මයික්‍රොනීසියා නිවර්තන තෙත් වනාන්තර, සහ බටහිර පොලිනීසියානු නිවර්තන තෙත් වනාන්තර.<ref name="DinersteinOlson2017">{{cite journal|last1=Dinerstein|first1=Eric|last2=Olson|first2=David|last3=Joshi|first3=Anup|last4=Vynne|first4=Carly|last5=Burgess|first5=Neil D.|last6=Wikramanayake|first6=Eric|last7=Hahn|first7=Nathan|last8=Palminteri|first8=Suzanne|last9=Hedao|first9=Prashant|last10=Noss|first10=Reed|last11=Hansen|first11=Matt|display-authors=1|year=2017|title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm|journal=BioScience|volume=67|issue=6|pages=534–545|doi=10.1093/biosci/bix014|issn=0006-3568|pmc=5451287|pmid=28608869|doi-access=free|last12=Locke|first12=Harvey|last13=Ellis|first13=Erle C|last14=Jones|first14=Benjamin|last15=Barber|first15=Charles Victor|last16=Hayes|first16=Randy|last17=Kormos|first17=Cyril|last18=Martin|first18=Vance|last19=Crist|first19=Eileen|last20=Sechrest|first20=Wes|last21=Price|first21=Lori|last22=Baillie|first22=Jonathan E. M.|last23=Weeden|first23=Don|last24=Suckling|first24=Kierán|last25=Davis|first25=Crystal|last26=Sizer|first26=Nigel|last27=Moore|first27=Rebecca|last28=Thau|first28=David|last29=Birch|first29=Tanya|last30=Potapov|first30=Peter|last31=Turubanova|first31=Svetlana|last32=Tyukavina|first32=Alexandra|last33=de Souza|first33=Nadia|last34=Pintea|first34=Lilian|last35=Brito|first35=José C.|last36=Llewellyn|first36=Othman A.|last37=Miller|first37=Anthony G.|last38=Patzelt|first38=Annette|last39=Ghazanfar|first39=Shahina A.|last40=Timberlake|first40=Jonathan|last41=Klöser|first41=Heinz|last42=Shennan-Farpón|first42=Yara|last43=Kindt|first43=Roeland|last44=Lillesø|first44=Jens-Peter Barnekow|last45=van Breugel|first45=Paulo|last46=Graudal|first46=Lars|last47=Voge|first47=Maianna|last48=Al-Shammari|first48=Khalaf F.|last49=Saleem|first49=Muhammad}}</ref> දූපත් සහ අටෝල් වල සාපේක්ෂව අඩු භූගෝලීය වයස සහ ඉහළ පාංශු ලවණතාවය හේතුවෙන්, කිරිබාටි හි ශාක විශේෂ තරමක් අසමබර තත්ත්වයක පවතී. ගිල්බට් දූපත් වල ස්වදේශික ශාක 83 ක් සහ ආවේණික ශාක 306 ක් අඩංගු වන අතර, ලයින් සහ ෆීනික්ස් දූපත් සඳහා අනුරූප සංඛ්‍යා 67 සහ 283 වේ. මෙම විශේෂ කිසිවක් ආවේණික නොවන අතර, ස්වදේශීය විශේෂවලින් අඩක් පමණ සීමිත ව්‍යාප්තියක් ඇති අතර පොස්පේට් කැණීම් වැනි මිනිස් ක්‍රියාකාරකම් හේතුවෙන් වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව හෝ වඳ වී ඇත.{{sfn|Thomas|2003|p=22}} පොල්, පන්දානස් (pandanus) සහ දෙල් ගස් වඩාත් සුලභ වන ශාක වන අතර,<ref>{{Cite encyclopedia |title=Kiribati {{!}} Culture, History, & People |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kiribati |access-date=12 July 2017 |language=en}}</ref><ref name="brit" /> සාම්ප්‍රදායික බබායි (Babai) හැර වඩාත් වගා කරන ලද භෝග පහ වන්නේ ආනයනික ගෝවා, වට්ටක්කා, තක්කාලි, කොමඩු සහ පිපිඤ්ඤා ය.{{sfn|Thomas|2003|p=14}}<ref>{{Cite journal|last1=Di Piazza|first1=Anne|year=1999|title=Migration d'une plante et migration de ses représentations. Le taro de marécage (Cyrtosperma chamissonis) sur Nikunau et Tabuaeran (République de Kiribati)|url=https://www.persee.fr/doc/jatba_0183-5173_1999_num_41_1_3703|journal=Journal d'Agriculture Traditionnelle et de Botanique Appliquée|volume=41|pages=93–108|doi=10.3406/jatba.1999.3703}}</ref> ජනගහනයෙන් සියයට අසූවකට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් ගොවිතැන හෝ මසුන් ඇල්ලීමෙහි නිරත වේ.{{sfn|Moseley|2014|page=191}} මුහුදු පැළෑටි ගොවිතැන ආර්ථිකයේ වැදගත් අංගයකි, 1977 දී පිලිපීනයෙන් Eucheuma alvarezii සහ Eucheuma spinosium යන ප්‍රධාන විශේෂ දෙකක් දේශීය කලපු වලට හඳුන්වා දෙන ලදී. එය කළු තොල් සහිත මුතු බෙල්ලා (Pinctada margaritifera) සහ මුහුදු බෙල්ලන් එකතු කිරීම සමඟ තරඟ කරයි,{{sfn|Thomas|2003|p=17}} ඒවා ස්ට්‍රොම්බිඩ් ගැස්ට්‍රොපොඩ් (Strombus luhuanus) සහ අනඩාරා කොක්ලෙස් (Anadara uropigimelana) මගින් ආධිපත්‍යය දරයි.{{sfn|Thomas|2003|pp=17–19}} කිරිබාටි සතුව ගොඩබිම ක්ෂීරපායින් කිහිපයක් ඇත, ඒවායින් කිසිවක් ස්වදේශික හෝ ආවේණික නොවේ. ඒවාට පොලිනීසියානු මීයා (Rattus exulans), බල්ලන්, බළලුන් සහ ඌරන් ඇතුළත් වේ. පක්ෂි විශේෂ 75 ක් අතරින්, බොකිකොකිකෝ (Bokikokiko) (Acrocephalus aequinoctialis) කිරිතිමාටි (Kiritimati) හට ආවේණික වේ.{{sfn|Thomas|2003|p=22}} මුහුදු මාළු විශේෂ 600-800ක්, කොරල් විශේෂ 200ක් සහ බෙල්ලා විශේෂ 1000ක් පමණ ඇත.<ref name="LPS">{{cite journal|last=Lobel|first=P.S.|year=1978|title=Gilbertese and Ellice Islander names for fishes and other organisms|url=https://micronesica.org/sites/default/files/gilbertese_and_ellice_islander_name_of_fishes_and_other_organisms_micronesica_vo_14_no._2_dec.1978-4.pdf|journal=Micronesica|volume=14|issue=2}}</ref>{{sfn|Thomas|2003|p=23}} මසුන් ඇල්ලීමේදී ප්‍රධාන වශයෙන් ස්කිප්ජැක් ටූනා (skipjack tuna) සහ කහ පැහැති ටූනා (yellowfin tuna) මෙන්ම පියාඹන මාළු (Cypselurus spp.) වැනි Scombridae පවුල ඉලක්ක කරයි.{{sfn|Thomas|2003|p=15}} පළමු පදිංචිකරුවන් සමඟ බල්ලන් පැමිණ සිටියද, ඔවුන් නැවත හඳුන්වා දෙනු ලැබුවේ යුරෝපීය පදිංචිකරුවන් විසිනි: ඔවුන් සංඛ්‍යාවෙන් වර්ධනය වී ඇති අතර සාම්ප්‍රදායික රංචු ලෙස සැරිසරයි,<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/gallery/2014/may/30/kiribati-line-in-sand-pictures|title=Kiribati: life on a tiny island threatened by the rising sea – in pictures|last1=Bowers|first1=Mike|date=29 May 2014|work=The Guardian|access-date=23 July 2020}}</ref> විශේෂයෙන් දකුණු තාරාවා අවට. == යොමු කිරීම් == 0ss2nuc3599xiakaf20hd7u75mxb26b කුරුන්දි රජ මහා විහාරය 0 186854 795764 795592 2026-07-14T04:12:21Z KSLwiki24 70498 /* */ 795764 wikitext text/x-wiki {{Infobox ancient site |name = මුලතිව් කුරුන්දි රජ මහා විහාර පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |alternate_name = කුරුන්දි පබ්බතාරාමය |image = [[File:Kurundi Stupa 1.jpg|thumb|කුරුන්දි ස්ථූපය]] |image_size = 275px |alt = |caption = |map_type = ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු පළාත |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|9|06|58.9|N|80|45|44.2|E|display=inline,title}} |map_dot_label = කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |location = [[මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය]],[[උතුරු පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = තන්නිමුරුප්පු |type = පබ්බතාරාම බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 420 ක් පමණ |height = |builder = [[ඛල්ලාඨනාග රජ|ඛල්ලාඨනාග මහ රජ]] |material = කබොක් පාෂාණය |built = ක්‍රි.පූ.109-104<br>(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස) |abandoned = ක්‍රි.ව.13 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = සිංහල බෞද්ධ |dependency_of = |occupants = |event =●බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දෙවනි ලංකාගමනයේ දී වැඩම කළ ස්ථානයක් ලෙස ජනප්‍රවාදගතව සැලකේ.<br> ●කුරුන්දි අට්ඨකථා රචනා කළ ස්ථානය ලෙස සැලකේ. |excavations = |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්<br>(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)<br> [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[ජෝන් ස්ටිල්]]<br>[[හෙන්රි පාකර්]]<br>[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා අමරපුර මහා නිකාය|අමරපුර ශ්‍රී කල්‍යාණිවංශ නිකාය]] |public_access = හැක |website={{URL|https://kurundi.lk}} |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>කුරුන්දි බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය | designation1_date = 1933.05.12(පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය)<br>2013.08.16(පුරාවිද්‍යා ස්මාරකය) | designation1_number = Gazette No 7981 | designation1_criteria = බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බතාරාම සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''කුරුන්දි රජ මහා විහාරය''' හෝ '''කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' ({{langx|en|Kurundhi Raja Maha Vihara}},{{langx|ta|குருந்தி ராஜ மகா விஹாரை}}) යනු [[උතුරු පළාත|උතුරු පළාතේ]] [[මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය|මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කයෙහි]] [[මුහුදුබඩපත්තුව ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසය|මුහුදුබඩපත්තුව ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] කොමලමුනේ මධ්‍යම ග්‍රාම නිළධාරී වසමේ පිහිටි ක්‍රි.පූ.2 වන සියවසේ දී [[ඛල්ලාඨනාග රජ|ඛල්ලාඨනාග මහ රජ]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයකි. කුරන්දාවශෝක, කුරුන්දපාසක, කුරුන්දචූලක, කුරුන්දපිල්ලක, කුරුන්දිවේලු, පියන්ගල ප්‍රාචීන විහාරය යන නම් වලින් ද විවිධ මූලාශ්‍ර තුළ හදුන්වා ඇත්තේ ද මෙම විහාරය ම වේ. [[වවුනියාව]] නගරයේ සිට [[AA009 මාර්ගය (ශ්‍රී ලංකාව)|A9 මාර්ගය]] ඔස්සේ පුලියන්කුලම හරහා නෙදුන්කේනි නගරය පසුකර [[මුලතිව්]] දෙසට කිලෝමීටර 6 ක් ගමන් කළ විට හමුවන අතුරු මාර්ගය ඔස්සේ තන්නිමුරුප්පු රක්ෂිතය හරහා කිලෝමීටර 10 ක් පමණ ගමන් කළ විට මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙතට පිවිසිය හැක.ඊට අමතරව,මුලතිව්-කෝකිලායි B297 මාර්ගයේ [[මුලතිව්]] සිට කිලෝමීටර 11 ක් පමණ ගමන් කර අලම්පිල් හන්දියෙන් දකුණට හැරී හමුවන 24 වන බලැඇණිය ශ්‍රී ලංකා සිංහ රෙජිමේන්තු මූලස්ථානය අසළින් දකුණු දෙසට ඇති මාර්ගයේ කිලෝමීටර 12 ක් පමණ ගමන් කළවිට හමුවන ප්‍රවේශ මාර්ග පුවරුව දැක්වෙන අතුරු මාර්ගය ඔස්සේ කිලෝමීටර 4 ක් පමණ ගමන් කළ විට ද මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙත පිවිසීමට හැකියාව තිබේ. මෙම ආරාම සංකීර්ණය වර්ෂ 1933 මැයි මස 12 වන දින [[බ්‍රිතාන්‍ය ලංකාව|බ්‍රිතාන්‍ය ලංකා ආණ්ඩුව]] විසින් රජයේ ගැසට් අංක 7981 මඟින් පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයක් වශයෙන් ද වර්ෂ 2013 අගෝස්තු මස 16 වන දින ශ්‍රී ලංකා රජයේ ගැසට් අංක මගින් පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරකයක් වශයෙන් ද නම් කර ඇත.<ref>{{Citation |title=Gazette of the Government of British Ceylon|work=Government of British Ceylon|volume=No. 7981 |publication-date=12 May 1933}}</ref>පුරාවිද්‍යාඥ හෙන්රි පාකර්ට අනුව උතුරු පළාතේ විශාලතම නටඹුන් සංකීර්ණය වන්නේ ද මෙම කුරුන්දාවශෝක විහාරය යි.<ref>{{cite book |title= Ancient Ceylon |author= H.Parker |volume= |language=en |isbn = }}</ref> ==ඉතිහාසය== [[මහාවංශය]] වැනි වංශකතා හා අට්ඨකතා අනුව [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස මහ රජුගේ]] පුත්‍රයකු වන [[ඛල්ලාඨනාග රජ|ඛල්ලාඨනාග මහ රජ]] (ක්‍රි.පූ.119-103) විසින් ක්‍රි.පූ.2 වන සියවසේ දී කුරුඳු රට තුළ කුරුන්දි විහාරය හෙවත් කුරුන්දාවශෝක විහාරය නිර්මාණය කර තිබෙන බව '''"සො ච කුරුන්දපාසකං විහාරඤ්ච අකාරයි"''' යනුවෙන් මහාවංශය තුල විස්තර වේ.<ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|මහාවංශය1_ඤාණානන්ද|2020|p=456}}:තිස්තුන් වන පරිච්ඡේදය,29)ලජ්ජතිස්ස රජුගේ අභාවයෙන් පසු ඔහුගේ මළනුවන් වන ඛල්ලාඨනාග රජු සය අවුරුද්දක් පමණක් රාජ්‍ය කළේ ය. 32)ඒ රජුම කුරුන්දවාසක විහාරයත් කරවීය.තවත් බොහෝ පිනුත් කරගත්තේය.</ref>ඊට අමතරව බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දෙවන ලංකාගමනය වූ නාගදීපයට(නකදිවට-වර්තමානයේ යාපනය අර්ධද්වීපය ඇතුලු දිවයිනේ උතුරු ප්‍රදේශයට)වැඩම කළ අවස්ථාවේ දී මෙම කුරුන්දි විහාරය සුපුහිටි භූමියට පැමිණිබව ජනප්‍රවාදගතව තොරතුරු පවතින බව මේ ස්ථානය පිළිබඳව මුල්වරට වාර්තා කරමින් උතුරු පළාතේ රජයේ නියෝජිත වූ ජේ.පෙන්රි ලෙවිස් මහතා වාර්තාකර තිබේ.<ref>{{cite book |title= Manual of Vanni Districts(Vavuniya and Mullaittivu),of the Northern Province, Ceylon1895 |author= J.P.Lewis |volume= p.310-312,314 |language=en |isbn = }}</ref> පූජාවලිය,නිකාය සංග්‍රහය ආදී පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර තුළ කුරුඳු රට,කුරුඳුගම්මු රට,කුරුන්දක සහ කුරුන්දරට්ඨ යනුවෙන් ද හදුන්වා ඇත්තේ ද කුරුන්දි විහාරය පිහිටි මේ ප්‍රදේශයම බව පැහැදිලි වේ.සිංහලයේ කඩයිම් පොතට අනුව එය කුරුඳුගමු රට යනුවෙන් ද හඳුන්වා තිබේ.<ref group="සවිස්තර">මෙහි කුරුඳු රට යනු කුරුඳු හෙවත් කුරුන්දි නම් ප්‍රදේශය වේ.රට යනු වර්තමානයේ පවතින දිස්ත්‍රික්ක බෙදීම් මෙන් එකල පැවති පාලන ප්‍රදේශ බෙදීම් ක්‍රමයක් විය හැකි බව විද්වත් මතය යි.</ref>අනුරාධපුරයට උතුරින් වූ කැදෑ හා කඩවත් කෝරල දෙක කුරුඳු රට යනුවෙන් හඳුන්වන බවට ආර්.ඩබ්.ලෙවර්ස් මතයක් ඉදිරිපත් කර තිබේ.<ref>{{cite book |title=Manual of The North Central Province,government printer,Colombo(1899) |author= R.W.Levers |volume= p.21 |language=en |isbn = }}</ref>නමුත් ඒ මතය වැරදි බවත්,එම ප්‍රදේශය වත්මන් වව්නියාවට අයත් කරිකට්ටමලෙයි දකුණු කොටස වන බවත් සී.ඩබ්.නිකලස් පෙන්වා දෙයි.කුරුන්දිරට්ඨ යන නාමය වත්මන් කුරුන්තන්ඌර් යන්නෙහි ගැබ්ව ඇතැයි ඔහු වැඩිදුරටත් පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite book |title=Historical topography of ancient and medieval Ceylon,Royal Asiatic Society,Colombo (1963) |author= C.W Nicholas |volume= pp.86-87 |language=en |isbn = }}</ref>කුරුඳු රට,පදී රටට ආසන්නව තිබූ බවත් මේ පදී රට යැයි හදුන්වන්නේ වර්තමාන පදවිය ප්‍රදේශය බවත් කඩඉම්පොත් පිළිබඳ විමර්ශනයක් සිදු කළ එච්.ඒ.පී.අභයවර්ධන මහතාගේ අදහස වී තිබේ.<ref>{{cite book |title=කඩඉම්පොත් විමර්ශනය |author= එච්.ඒ.පී.අභයවර්ධන |volume= p.207 |language=සිං |isbn = }}</ref> කුරුඳු රට යන නාමය ප්‍රදේශය පුරා විසිරී ඇති කබොක් හෙවත් කුරුඳු(කුරුවින්ද) පාෂාණය නිසා ඇති වූ බවට සැලකේ.මෙම කුරුඳු පාෂාණය ද [[රුවන්වැලිමහාසෑයෙහි|රුවන්වැලිමහාසෑය]] අත්තිවාරම සකස් කිරීම සඳහා ද අතුරා ඇති බව '''"තස්සෝපරි ඛරසුදං කුරුවින්දං තතොපරි"'''' යනුවෙන් වංසත්ථප්පකාසිනී මහාවංස ටීකාව තුළ දැක්වේ.<ref>{{cite book |title=වංසත්ථප්පකාසිනී;මහාවංස ටීකාව |author= අකුරුටියේ අමරවංස නා හිමි සහ හේමචන්ද්‍ර දිසානායක(2001) |volume= p.411 |language=සිං |isbn = }}</ref>කුරුඳු රටෙහි පිහිටි මෙම විහාරයේ කුරුන්දචූලක/කුරුන්දපාසක නම් පිරිවෙණක් පැවති බවටත් සිංහල ප්‍රධාන අට්ඨකතා තුනෙන් එකක් වන කුරුන්දි අට්ඨකථා එහි දී රචනා වූ බවටත් සැලකේ.<ref group="සවිස්තර">මඩිතියවෙල සිරි සුමංගල පාලි සිංහල ශබ්දකෝෂයට අනුව කුරුන්දි අට්ඨකථාව පිළිබඳව මත දෙකක් සඳහන් වේ.ඉන් එකක් වන්නේ,විනය මහඅටුවාව වන සමන්තපාසාදිකාව සිංහලයට පරිවර්තනය කර ඊට කුරුන්දි අට්ඨකථාව යැයි නම් කළ බව ය.අනෙක් මතය නම්,කුරුන්දිවෙල්ලි මහ වෙහෙරෙහි දී කළ අටුවාව කුරුන්දි අටුවාව යැයි හැඳින්වෙන බව ය.මින් දෙවැනි මතය වඩාත් පිළිගැනෙන මතය ලෙස සැලකේ.</ref>මේ පිළිබඳව සාරත්ථදීපනී විනයට්ඨකතාවේ මෙසේ දැක්වේ. {{Blockquote |text='''"කුරුන්දිවෙල්ලි විහාරො නාම අත්ථි තත්ථ කතත්තා කුරුන්දීති නාමං ජාතන්ති වදන්ති"''' <br> '''කුරුන්දිවෙල්ලි නම් වූ විහාරයකදී එම කෘතිය රචිත වූ නිසා,ඒ අට්ඨකථාවට “කුරුන්දි” යන නම ලැබුණි. ''' {{smaller |{{smaller|(උපුටාගැනීම:සාරත්ථදීපනී විනයට්ඨකතාව}}}}<ref>{{cite book |title=සාරත්ථදීපනී විනයට්ඨකතා ටීකා(1965) |author= (සංස්)බිහල්පොල දේවරක්ඛිත හිමි |volume= p.17 |language=සිං |isbn = }}</ref> }} සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාවේ ද මේ පිළිබඳව සදහන් වේ. <br> {{Blockquote |text='''"සංවණ්ණනං තං ච සමාරහනේතා<br>තස්ස මහාඅට්ඨකථා සරීරං,<br>කත්වා මහාපච්චරියං තථෙව<br>කුරුන්දිනාමාදිසු විස්සුතාසු"''' <br> '''ඒ සංවර්ණනාවද මනාකොට ආරම්භකරන්නා වූ මම,මහ අටුවාව ඒ සංවර්ණනාවෙහි ශරීරයකොට,මහාපච්චරි නම් අටුවාවෙහිද,කුරුන්දි ආදි නම් ඇති ප්‍රසිද්ධ වූ...''' {{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම:සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාව,පාරාජික කාණ්ඩය-අට්ඨකථාචාර්යය බුද්ධඝෝෂ මහා ස්ථවිර)}}}} }} මහාචාර්ය ගුණපාල මලලසේකර සඳහන් කරන්නේ සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාවේ නිතර නිතර කුරුන්දි සිංහල අට්ඨකතා ගැන සඳහන් වෙන නිසා එය ප්‍රධාන වශයෙන්ම විනය නීති වලට අදාළව පවතින්නට ඇති බවත් හා විනයධර භික්ෂූන්ගේ සහභාගීත්වයෙන් රචනා කරන්නට ඇති බවත් ය.<ref>{{cite book |title=ලංකා පාලි සාහිත්‍යය |author= ජී.පී.මලලසේකර |volume= p.6263 |language=සිං |isbn = }}</ref>ඒ පිළිබඳව මෑත කාලීනව නිර්මාණය කළ කුරුන්දි විහාරය වන්දනා කිරීමේ ගාථාවෙද සඳහන් කර තිබේ. {{Blockquote |text='''"ලඞ්කාය උත්තරදිසාය සමුජ්ජලන්තං<br>තං චේතියං ච කුරුවින්දුපලෙහි බද්ධං<br>යස්මිං කුරුන්දිවිනයට්ඨකථා කතා තං<br>වන්දාමි විස්සුතකුරුන්දිවිහාරමග්ගං"''' <br> '''(මම) ලක්දිව උතුරු දෙස මොනවට බබළන්නාවූ,කුරුවින්ද පාෂාණයෙන් බඳනා ලද ඒ සෑය ද,කුරුන්දි නම් (සීහළ) විනය අටුවාව කළ,ඒ අග්‍ර වූ සුප්‍රසිද්ධ වූ කුරුන්දි විහාරය ද වන්දනා කරමි ''' {{smaller|{{smaller|(කුරුන්දි මහ වෙහෙර වන්දනා ගාථාව,කුරුන්දිවිහාරවංසය,2023)}}}} }} පැරණි පාලි මූලාශ්‍ර ග්‍රන්ථ වලට අනුව කුරුන්දි විහාරය හැදින්වීම සඳහා පද කිහිපයක් භාවිතා කර තිබේ.ඒවා නම්, '''කුරුඤ්ඤ,කුරුන්දි,කුරුන්දී,කුරුන්ද විහාර,කුරුන්දචුල්ලක,කුරුන්දන්කුන්දිය,කුරුන්දපිල්ලක,කුරුන්දවාපි,කුරුන්දවාසෝක විහාර,කුරුන්දවේලු,කුරුන්දිවෙල්ලි,කුරුන්දිය විහාර,කුරුන්ද පාසක''' යන සංඥා නාමයන් ය.බුද්ධඝෝෂ මහා ස්ථවිරයන් විසින් රචිත සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාවේ පමණක් කුරුන්දි යන වචනය 102 වරක් සඳහන් වන බව හත්තොටුවේ ඉන්දරතන හිමි පවසයි.<ref>{{cite book |title=පාලි අට්ඨකථා සාහිත්‍යයෙන් හෙළිවන අවිද්‍යමාන වූ සීහළට්ඨකතා සාහිත්‍යය |author= හත්තොටුවේ ඉන්දරතන හිමි |volume= p.117 |language=සිං |isbn = }}</ref>ඊට අමතරව "කුරුන්දි" යන වචනය කඞඛාවිතරණියේ ද සඳහන් කර ඇතේ අතර ඉන් හා සමන්තපාසාදිකාවේ ද සඳහන් කුරුන්දි යන වචන තුළින් අදහස් කර ඇත්තේ කුරුන්දි අටුවාව බව පෙනේ.<ref>{{cite book |title=කඞඛාවිතරණී(1930) |author= (සංස්)හේමපාල මුණිදාස |volume= pp.111 සහ 140 |language=සිං |isbn = }}</ref>සමන්තපාසාදිකාවේ සහ මනෝරථපූරණියෙහි කුරුන්දකවාසී ඵුස්සමිත්ත නම් තෙර නමක් පිළිබඳව සඳහන් වේ.<ref>{{cite book |title=මනෝරථපූරණිය(1945) |author= (සංස්)හේවාවිතාරණ |volume= p.78 |language=සිං |isbn = }}</ref> ඊට අමතරව [[පළමුවන අග්බෝ රජු]] (ක්‍රි.ව.561-595) විසින් මෙම විහාරය තවදුරටත් වැඩිදියුණු කරමින් නැවත කර වූ බවත්,කුරුඳු වැව නමින් වැවක් කර වූ බවත්,ඊට අමතරව තුන් යොදුනක් දුර සහිත පොල් උයනක් ද කරවා පූජා කළ බවත් මහාවංශයේ සඳහන් වේ.ඊටත් අමතරව අස්වැද්දීම උදෙසා මහා සිව නම් කුඹුරු යායක් ද,ආරාමික අතවැසියන් සියයක් ද ලබා දුන් බවත්,විහාරය අසලින් අම්බිලපණ්ණ නම් විහාරයක් හා ඒ නමින් යුතු ගමක් ද නිර්මාණය කර මහාවිහාරවාසී තපස්වී භික්ෂූන් වහන්සේලාහට ලබා දුන් බව මහාවංශය තුළ වැඩදුරටත් සඳහන් වේ.<ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|මහාවංශය2_ඤාණානන්ද|2020|p=95}}:සතළිස් එක්වන පිරිච්ඡේදය,15)සියලු දෙය සාංඝික වන පරිදි කුරුන්ද නම් විහාරය ද කරවා,එනමින් ම වැවක් කරවා,තුන් යොදුනක් පමණ පළල පොල් උයනක් ද කරවා,16)මහාසිව නමින් කුඹුරු යායක් ද අස්වද්දන්ට ලබා දී ලාභ සත්‍කාර සම්මාන සහිතව ආරාමිකයන් සියයක් ද දුන්නේ ය.17)ඒ විහාරය අසල අම්බිලපණ්ණ නමින් වෙහෙරක් කරවා එනමින් ම යුතු ගම්මානයක් මහාවිහාරවාසී තපස්වී භික්ෂූන් වහන්සේලාට දුන්නේය.</ref><ref>{{cite book |title=සිංහල මහාවංශය, 41 වන පරිච්ඡේදය |author= බෞද්ධ සංස්කෘතික මධ්‍යස්ථානය,නැදිමාල |volume= p.189 |language=සිං |isbn = }}</ref> පැරණි කුරුඳු වැවෙහි බැම්මට පහළින් [[පළමුවෙනි සංඝබෝධි රජ]] හෙවත් සිරිසඟබෝ රජු (ක්‍රි.ව.246-248) විසින් තවත් විහාරයක් කරවූ බවටත්,ඊට බොහෝ කලකට පසු [[පස්වෙනි දප්පුල රජ]], පළමු රාජ්‍ය වර්ෂයේ (ක්‍රි.ව.965) මෙහි එක් විහාරයක නැවත භික්ෂු සංඝයා නතරකළ බවටත් මූලාශ්‍ර තොරතුරු වන බව ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් මහතා වැඩිදුරටත් සදහන් කර ඇත.<ref>{{cite book |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස් |language=si |isbn = 955-9185-07-1 }}</ref>ඊටඅමතරව,තුන්වන සිරිසඟබෝ හෙවත් හතරවන අග්බෝ රජු (ක්‍රි.ව.662-678) විසින් කුරුන්දපිල්ලක පිරිවෙණෙහි ප්‍රාසාදයක් කරවූ බවත්,<ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|මහාවංශය2_ඤාණානන්ද|2020|p=141}}:සතළිස් සතරවන පරිච්ඡේදය,21)මේ රජු කපුරු පිරිවෙණ ද,කුරුන්දපිල්ලක පිරිවෙණ ද,එසෙයින් ම මහාරාජාගාරයෙහි ද ප්‍රාසාදයක් කරවීය.</ref>[[දෙවන දප්පුල රජ|දෙවන දප්පුල රජු]] සහ රජුගේ සේනා නැමැති රාජමෙහෙසිය විසින් ප්‍රාචීන විහාරය හෙවත් පූර්වාරාමයේ ප්‍රාසාදය පිළිසකර කළ බවත්,ඊට අයත්ව තිබූ උස්විටිගම නිසරුව තිබූ බැවින් එයද සරාසාර කරවූ බවත් මහාවංශයේ දැක්වේ.<ref>{{cite book |title= මහාවංශය 2 |author= කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි |volume= pp.181 |language=si |isbn = 978-955-687-182-1 }}</ref>එහි දැක්වෙන ප්‍රාචීන විහාරය බොහෝ විට පියන්ගල කන්දේ පිහිටි කුරුන්දි ප්‍රාචීන විහාරය විය හැකි බව හෙන්රි පාකර්ගේ මතය වේ.<ref>{{cite book |title= Ancient Ceylon |author= H.Parker |volume= |language=en |isbn = }}</ref>වර්තමානයේ ද මෙම ස්ථානයට "කුරුන්දන්මලේ පියංකල්ලු" යන නමින් හැදින්වේ.එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ට අනුව "පියංගල" යන නම පසුකාලීනව එසේ "පියංකල්ලු" නමින් ව්‍යවහාර වන්නට ඇත.<ref>{{cite book |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003 |author= Ellawala Medhananda |volume= pp.412-416 |language=si |isbn = 978-955-686-112-9 }}</ref>තුන්වන දප්පුල රජුගේ පුත්‍රයා වන [[තුන්වන මිහිඳු රජ|තුන්වන මිහිඳු රජු]] (ක්‍රි.ව.801-805) තම මව සහ දියණිය සමඟ කුරන්ගම හෙවත් කුරුන්දියට පැමිණ කුරුඳු වැවෙහි ජලය පිළිබඳව ඇතිව තිබූ ආරවුල සංසිදුවා රජු විසින්ම ශිලා ලේඛනයක් ස්ථාපිත කළ බවත් එම ශිලා ලේඛනය මඟින් තහවුරු කර තිබේ.<ref>{{cite book |title=Archaeological Survey of Ceylon: North-Central,Central and Northern Provinces,Annual Report 1905 |author= H.C.P.Bell |volume= pp.32-34 |language=en |isbn = }}</ref> දාඨෝපතිස්ස රජු දවස ජේතවන විහාරයට අයත් කුරුන්දචුල්ලක පිරිවෙනේ වැඩසිටි "දාඨාවේධක" නම් භික්ෂුවක් අන්‍ය වූ ප්‍රතිසංයුක්ත වචන ලියා තැබූ බව මහාවංස ටීකාව තුළ දැක්වේ.<ref>{{cite book |title=වංසත්ථප්පකාසිනී,මහාවංස ටීකාව 2001 |author= අකුරටියේ අමරවංස නාහිමි සහ හේමචන්ද්‍ර දිසානායක |volume= pp.123 |language=සිං |isbn = }}</ref> [[පළමුවන විජයබාහු රජ|පළමුවන විජයබාහු රජු]] (ක්‍රි.ව.1065-1120) විසින් සොලී ආක්‍රමණ හේතුවෙන් පරිහානියට පත් වූ කුරුන්දි මහා විහාරය නැවත කර වූ බවත් මහාවංශය තුළ දැක්වේ.<ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|මහාවංශය2_ඤාණානන්ද|2020|p=289}}:පනස් අටවන පරිච්ඡේදය,58)පණ්ඩුවාපි වෙහෙර,පාඨීන වෙහෙර,රක්ඛචේතිය පබ්බත විහාරය,එසේම මණ්ඩලගිරි විහාරය,මඩුලත්ථ විහාරය ද කරවීය.59)උරුවෙල නම් විහාරය ද දේවනගර විහාරය ද මහියංගණ විහාරය හා සිතලග්ගමක ලෙණත් කරවීය.60)දඹකොළ විහාරය ද එසේම ගිරිහඩු සෑ විහාරය ද කුරුන්දිය විහාරය ද සඳුන්ගිරි විහාරය ද කරවීය.</ref>[[දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජ|දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජුගේ]] පාලන කාලයේ දකුණු ඉන්දීය ආක්‍රමණිකයන් වන කාළිංග මාඝ විසින් බඳින ලද කඳවුරු 15 අතරට කුරුන්දිය ද අයත් වූ බවත් එම කඳවුරු [[දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජ|දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජුගේ]] සේනාව විසින් මුදවාගත් බව මහාවංශයේ සහ නිකාය සංග්‍රහයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite book |title= මහාවංශය 3 අවසාන භාගය |author= කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි |volume= pp.381 |language=si |isbn = 978-955-687-186-9 }}</ref><ref>{{cite book |title=නිකාය සංග්‍රහය(2011) |author= (සංස්)සිරි තිලකසිරි |volume= p.46 |language=සිංහල |isbn = }}</ref><ref>{{cite book |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003 |author= Ellawala Medhananda |volume= pp.412-416 |language=si |isbn = 978-955-686-112-9 }}</ref><ref>{{cite book |title= Historical topography of ancient and medieval Ceylon |author= Nicholas C.W. |volume= Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society,New Series(Vol Vi)pp.86-87 |language=en |isbn = }}</ref><ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|සිංහල||407,410පිටු}}83 වන පරිච්ඡේදය: එකල්හි සම්පතින් ප්‍රසිද්ධ වූ පුලස්ති පුරයෙහි ද,කොටුසරගම් හිද,එසේම ගංතලාවෙහි ද,කාකාලය ගම්හි ද,පදී රට ද,කුරුන්දියෙහි ද,මනාමත්හි ද,මාතොට ද,එසේම මන්නාම් පටුනෙහි ද,පුලවෙෂටි නම් තොටද,එසේම වැලිගම ද,මහත් වූ ගෝනරට ද,එසේම ගෝනුසුරට ද, මීපා තොටද,එසේම හුරා තොට ද,මේ ආදී තන්හි කඳවුරු බැඳ බලාත්කාර කොට බොහෝ කල් වසන්නා වූ මාසේන්ද්‍ර,ජයබාහු නම් දෙමළ රජුන් දෙදෙනා ගේ සතළිස් දහසක් වූ ද්‍රවිඩ කේරළ යෝධයෝ කුන්තායුධ ගත් සිංහල යෝධයන් විසින් දැඩිසේ පෙලන ලද්දාහු... {{harvnb|නිකාය_සංග්‍රහය,සංස්.සිරි තිලකසිරි|2011|46පිටුව}}විජයබාහු වත්හිමි නම් මහා රජාණන්ගේ අතිජාත පුත්‍ර වූ ශත්‍රැපංක විශේෂ විශෝෂණ ගරන්මාර්තණ්ඩ මණ්ඩලායමාන වූ ජම්බුණිපුර නිවාසී වූ කලිකාල සාහිත්‍ය සර්වඥ පණ්ඩිත පරාක්‍රමබාහු නම් මහ රජාණෝ සිරිලක රජ පැමිණ අධිකතර රාජාභිමාන උපදවා පොලොන්නරු, පුලච්චේරි, කොටසර, ගංතළා, කවුඩාපුලු,'''කුරුඳු''', පඳිමාන, මතුගොණ, දෙබර පටන, ඌරාතොට, ගොමුඩු, මිපාතොට, මණ්ඩලී, මන්නාරම් ආදී වූ ඒ ඒ ස්ථානයෙහි කඳවුරු බැඳ උන් දෙමළ, මළල, ජාවකාදී වූ සතුරු වියවුල් සන්සිඳුවා, සකල ලංකාතලය හස්තගත කොට, රාජ්‍ය ශ්‍රී විඳිමින්, ශ්‍රී වර්ධනපුරාදී නානා ස්ථානයෙහි විසිතුරු විහාර කරවා මහාසංඝයා වහන්සේ එහි වස්වා, චීවර, පිණ්ඩපාත, සයනාසන, ගිලාන ප්‍රත්‍යය යන සිවුපස දානයෙන් උපස්ථාන කොට වසන්නාහු...."</ref> පසුව පැමිණි [[චන්ද්‍රභාණු]] නම් ආක්‍රමණිකයා ද [[දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජු|දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජ]] විසින් මුල් වරට පරාජය කර පළවා හරනු ලැබ දෙවන වර සොළීන් ද,ජාවක මහ සෙනඟක් ද සහිත ව කුරුන්දියේ සිංහල සෙනඟක් ද සහිතව ගොස් යාපහුවේ කඳවුරුලාගත් බව පූජාවලියේ දැක්වේ.<ref group="උපුටාගැනීම"> {{harvnb|පූජාවලිය_සංස්.කිරිඇල්ලේ_ඤාණවිමල_හිමි|1963|පිටුව 802}}​"එකල පෙරවක් පිය රජහුගේ යුද්ධයෙහි පැරද පැලෑ චන්ද්‍රභානු රජු හා ජාවක මහ සෙනග සොළී පාඬින් ගෙන මාවටු බැස '''කුරුඳු''' පදී මානාවතු ගොනදෙබර පටන් ආදි තන්හි සිංහල බලසෙන් ගෙන පෙරලා අවුත්,යාපවු ගල් සිසාරා, අතුරු නොදී කඳවුරු බැඳ මේ වක පෙර වක සේ ආ පසුයෙහි නො යම්හ, මේ තුන් රජය තොපට නො හරිම්හ, දළදා පාත්‍ර ධාතු දෙව, රජ වොටුනු දෙව, රාජ්‍ය දෙව සටන් හෝ කරව යි සැහැසි වහසි කියා කියා යවූහ." </ref> නමුත් ඉතිහාසයේ වසර 21 ක් පුරාවට සිදුවූ දරුණු කාලිංගමාඝ ආක්‍රමණ සමඟ රජරට රාජධානි ශ්‍රී ලංකාවේ නිරිතදිග කොටසට සංක්‍රමණය වීමත් සමඟ මේ ප්‍රදේශ ද බොහෝ දුරට ජනශුන්‍ය වූ බව පෙනේ.ඒත් සමඟම මේ පුදබිම් ද වනාන්තරගත විය.<ref>{{cite book |title= මහාවංශය 3 අවසාන භාගය |author= කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි |volume= pp.357-360 |language=si |isbn = 978-955-687-186-9 }}</ref>පසු කාලිනව ලන්දේසී පාලන සමයේ දකුණු ඉන්දියාවේ සිට ලංකාවට වහල් සේවය සඳහා ගෙනෙන ලද වෙල්ලාල දමිළ ජනතාව මෙම ජන ශූන්‍ය ප්‍රදේශවල පදිංචි වීමත් සමඟ බොහෝ පුරාවිද්‍යා ස්ථාන විනාශ වූ බවත් මෙම පුරාවිද්‍යා භූමියෙහි ද ගොඩනැගිලි කඩා බිඳ දමා, ගෙන යා හැකි ද්‍රව්‍ය ඉවත් කර ගෙන ගිය බව යටත් විජිත සිවිල් සේවා නිලධාරියකු වූ අයිරිෂ් ජාතික ජෝන් පෙන්රි ලෙවිස් මහතා 1895 දී සිය A manual of the Vanni District, Ceylon කෘතියෙහි වැඩිදුරටත් සඳහන් කරයි.ඇතිව තිබෙන තත්ත්වය සැලකිල්ලට ගෙන 1933 දී රජයේ ගැසට් අංක 7981 මඟින් මෙම ස්ථානය පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයක් ලෙස නම් වන්නේ ඒ අනුවය.<ref>{{cite book |title=1895.Manual of the Vanni Districts |author= Lewis,J.P |volume= pp.314 |language=en |isbn = }}</ref> ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== ===වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ=== අක්කර 420 ක පමණ වපසරියක විසිර පවතින මේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පැරණි බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදායක් වන පබ්බතාරාම බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය මූලික කොට නිර්මාණය කර තිබේ.ස්තූපය,බෝධිඝරය,ප්‍රතිමාඝරය හා උපෝසථඝරය යන ආගමික ගොඩනැගිලි සතර අඩංගු වූ මධ්‍ය චතුරස්‍රය උස් භූමිභාගයක පිහිටා එම චතුරස්‍රයට පිටතින් ප්‍රදක්ෂිණ පථයක් ද නේවාසික හා වෙනත් ආගමික නොවන ගොඩනැගිලි ප්‍රදක්ෂිණ පථයත් වාස්තු සීමාවේ පිහිටි දිය අඟලත් අතර වූ පහත් බිම් පෙදෙසේ විසිරී පැවතීම,මෙම ආරාම සම්ප්‍රදායේ ප්‍රධාන ලක්ෂණය වේ.මෙම සම්ප්‍රදාය මහායාන බෞද්ධාගමික බලපෑමට ලක් වූ විහාර සම්ප්‍රදායක් බව පිළිගෙන ඇත.<ref>{{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. xv-xxvii |language=si |isbn =}} </ref> මේ බෞද්ධ විහාර සම්ප්‍රදාය පිළිබඳව පුළුල් හා විධිමත් න්‍යායයික විවරණයක් "මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර" නම් කෘතියෙන් ඉදිරිපත් කර ඇත.<ref group="සවිස්තර">මහායාන සම්ප්‍රදායට අයත් කෘතියක් වන මෙය ක්‍රිස්තු වර්ෂ පස් වැනි සියවසත්,ක්‍රිස්තු වර්ෂ අටවැනි සියවසත් අතර කාලයේ අනුරාධපුර නගරය හා තදාසන්න කලාපයේත් රටෙහි වෙනත් ස්ථාන කිහිපයක් වර්ධනය වී පැවති විශේෂ මහායානික ආයතන පද්ධතියක් හා දැඩි සාම්‍යතාවක් උසුලන බැවින් ඒ හා සමාසන්න කාලයේ මෙම කෘතියේ මුල් අවස්ථාව සංස්ථාපනය කළ හැකි බව මහාචාර්ය වෝල්ටර් මාරසිංහයන්ගේ අදහසයි.ආරාම නිර්මාණයේ දී කලින් පිළිවෙළ කරගනු ලැබූ නිශ්චිත සැලැස්මක් පදනම් කරගෙන ඒවා ගොඩනැගූ බවට මූලික සාක්ෂ්‍ය ලැබෙන්නේ මෙම වාස්තුශාස්ත්‍ර කෘතියෙනි.</ref>එහි විස්තර වන ආකාරය අනුව,මෙම පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරයක මැද මළුවක් තුළ යම්කිසි පූර්ව විචාල සැලැස්මකට අනුව විහාරයේ වඩා වැදගත් ගොඩනැගිලි ස්ථානගතව පවතී.වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයේ පළමු වැනි පරිච්ඡේදයේ දී මේ වර්ගයට අයත් ‘මූලික ආරාම දොළොසක්’ පිළිබඳ ව දක්වා ඒවායින් කොටසක් පිළිබඳ විස්තර ද දක්වා ඇත. ඒ මූලික ආරාම ප්‍රභේද වශයෙන් "හස්ත්‍යාරාම, සිංහාරාම, දණ්ඩාරාම, පද්මාරාම, ශීතලාගුල්ම, භික්ෂුණ්‍යාරාම, ගෝකුලාරාම, අන්වාරාම, භුජංගඑණාරාම, චක්‍රාරාම, හංසපක්ෂ හා නවාකාර" යන ආරාම ප්‍රභේද දැක්වේ. මෙම ආරාම ප්‍රභේද දොළොස ‘වාස්තු සැලසුම්’ හා ‘වික්‍රාන්ත’ වශයෙන් නැවත කොටස් දෙකකින් විග්‍රහ කෙරේ. ඒ අනුව මූලික ආරාම ප්‍රභේද විසි හතරක් ලැබේ. මේ එකිනෙක ආරාම සඳහා නම් යෙදීමේ දී ඒ ඒ නම්වලින් දැක්වෙන සතුන්ගේ හෝ ප්‍රපංචයන්ගේ ස්වරූප අනුව, එකී නම් තබා ඇති බව පෙනී යයි. ඒ අනුව හස්තියාගේ ස්වරූපය ගන්නා සැලසුම "හස්ත්‍යාරාම" නම් වේ. මෙම නම් තැබීමේ දී පංචාවාස ස්ථානගත කළ ආකාරය ඒ සඳහා වඩාත් බලපෑම් කරන්නට ඇති බව වෝල්ටර් මාරසිංහ මේ පිළිබඳ අදහස් දක්වමින් පෙන්වා දී ඇත. මෙම සැලසුම් හඳුනා ගැනීමේ දී මැද මළුවේ පිහිටි ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි සතර පිහිටි ස්ථාන පිළිබඳ සැලකිලිමත් වේ. කුරුන්දි විහාරයේ ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි ව්‍යාප්ත වී ඇති ආකාරය අනුව, මෙම විහාරය ‘හස්ත්‍යාරාම’ සැලැස්මට අනුකූල වන බවත්, තවදුරටත් එය ‘නැගෙනහිර දොරටුව සහිත හස්ත්‍යාරාම’ සැලැස්මට අනුකූල බවත් හඳුනාගත හැකි වේ.<ref>{{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. xxxiii |language=si |isbn =}} </ref> [[File:The layout of the Vijayārāma Monastery.jpg|thumb|250px|පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරයක සැලසුම<br>( අනුරාධපුර විජයාරාම විහාරය )<ref>{{cite book |title=Sinhalese Monastic Architecture (1971) |author= Senake Bandaranaike |volume= |language=en |isbn =}} </ref> ]] පබ්බත විහාරයන්හි බිම් සැලසුම් පරීක්ෂා කිරීමේ දී මුලතිව්, කුරුන්දි විහාරය ද අනුරාධපුර වෙස්සගිරිය හා අම්පාර පුළුකුනාවිය යන පබ්බත විහාර හා සමාන වාස්තු සැලසුමකට අනුගත වී ඇති පෞරාණික විහාරයක් බව තහවුරු වේ. මෙහි ඇති තවත් විශේෂත්වයක් වන්නේ මෙරට උතුරු ප්‍රදේශයේ වඩාත් ම දුරස්ථ ව පිහිටි පබ්බත විහාරය කුරුන්දි පබ්බත විහාරය වශයෙන් මේ දක්වා වාර්තා වීමයි. සූවිසි වැදෑරුම් ආරාම සැලසුම් අතුරින් කුරුන්දි විහාර සැලසුමෙන් ප්‍රකාශිත හස්ත්‍යාරාම ප්‍රභේදය පිහිටීම් ප්‍රදේශ වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රය කෘතිය තුළ වඩාත් හොදින් දැක්වේ. <ref group="උපුටාගැනීම">​{{harvnb|මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිතවාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර_පරි.වෝල්ටර්_මාරසිංහ|2014|p=7}} හස්ත්‍යාරාමය ඛේටයක (නදියක් සහ කන්දක් අතර පිහිටි), ඛර්වටයක (කඳු වැටිවලින් වට වූ ගමක්), නගරයෙක, පුරදුර්ගයක, නදියක් අසබඩ, මුහුදු වෙරළක, උයනක, වනයක, නියම්ගමක, පටුනක (මුහුදක් අසල පිහිටි වෙළඳ නගරයක්), වනාන්තරයක හෝ දේශ සීමාවක පිහිටුවන්නේ යි. අන් තැනක (ඉදි) නොකරනු ලබන්නේ යි.</ref> ​​මංජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයට අනුව, විහාරය තුළ පිහිටා ඇති සියලු ගොඩනැගිලි ‘මුඛ්‍ය’ හා ‘ගෞණ’ යනුවෙන් කොටස් දෙකකට බෙදනු ලැබේ. මුඛ්‍ය හෙවත් ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි පහකි. ඒවා නම්, චෛත්‍යය (ස්තූපය), බෝධිවේශ්මය (බෝධිගෘහය/බෝධීන් වහන්සේ), ප්‍රතිමාලය (පිළිම ගේ) හා සභා (පෝය ගෙය) යන ඉතා ම වැදගත් පූජනීය ගොඩනැගිලි හතරත්, භික්ෂූන් වහන්සේගේ වාසභවනය වූ ප්‍රාසාධයත් ය.<ref group="සවිස්තර"> ‘ප්‍රාසාදය’ යනු පොදු ව්‍යවහාරයේ යෙදෙන්නක් වුව ද මේ අවස්ථාවේ දී එය විහාරයේ ප්‍රමුඛ භික්ෂූන් වහන්සේ වැඩ සිටි නේවාසික ගොඩනැගිල්ල වශයෙන් සැළකීම වඩා සුදුසු වේ.</ref> පබ්බත ආරාමය අයත් වර්ගය අනුව, ඒ ඒ ගොඩනැගිලි පිහිටන ස්ථාන වෙනස් විය හැකි නමුත් ආරාම භූමිය තුළ එම එකිනෙක ගොඩනැගිලි බෙදී විහිදී යන ආකාරය පිළිබඳ පොදු මූලධර්ම ද දැකිය හැකි වේ. වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර කෘතියට අනුකූල ව, විහාරාභ්‍යන්තරයේ පිහිටා ඇති ගොඩනැගිලිවල ස්ථානගත වීම සාමාන්‍යයෙන් සිදු වන්නේ ප්‍රධාන දොරටුව නැතහොත් පිවිසුමේ පිහිටීම හා එහි දිශාගත වීම අනුව ය. ඒ අනුව, ශුද්ධ භූමියට ඇතුළු වන බැතිමතාට පළමුවෙන්ම ඇස ගැටෙන්නේ චෛත්‍යය හා බෝධීන් වහන්සේ යි. කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ මැද මළුවේ ඒ ඒ පූජනීය ගොඩනැගිලි විහිදී ඇති ආකාරය නැතිනම් ස්ථානගත වී ඇති ආකාරය පිළිබඳ අවධානය යොමු කිරීමේ දී මෙකී ශිල්ප ග්‍රන්ථාගත කරුණු ඒ සඳහා ද පොදු බව තහවුරු වේ.<ref>{{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. xliv,xlvi |language=si |isbn = }}</ref> ​පබ්බත වර්ගයේ ආරාම නිර්මාණය කිරීමේ දී මූලික පදනම වන්නේ ‘පූර්වයෙන් අර්ථ දක්වන ලද සැලැස්මක්’ නොමැති නම් ‘මනඃකල්පිත වූ භූමි සැලැස්මකි.’ මෙහි දී අදාළ භූමි මණ්ඩලය කෝෂ්ට හෙවත් කොටු නවයකට නොහොත් 25කට බෙදනු ලැබේ. කෝෂ්ඨ නවයකින් යුතු වාස්තු මණ්ඩලය ‘පීඨ’ නමින් ද, කෝෂ්ඨ විසි පහකින් යුක්ත වාස්තු මණ්ඩලය ‘උපපීඨ’ නමින් ද හඳුන්වනු ලැබේ. මේ වාස්තු මණ්ඩලයක යම්කිසි කෝෂ්ටයක් හෙවත් පරිශ්‍රයක් සාමාන්‍යයෙන් නම් කරනු ලබන්නේ ඊට අධිගෘහිත යැයි සලකනු ලබන වාස්තු දේවතාවාගේ නමිනි.මේ පීඨයන්ගේ මධ්‍ය මණ්ඩලය නිශ්චිත ව ‘බ්‍රහ්ම’ වෙනුවෙන් වෙන් වේ..<ref>{{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. xliv,261 |language=si |isbn =}} </ref> [[File:Upapīṭha Vastu Maṇḍalaya.jpg|thumb|250px|උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩලය<ref>{{cite book |title=Comparison of the forty seven "Panchavasa" Monastery Plans with Archaeological Material,Manjusri Vastuvidyasastra |author= M.H.F.Jayasuriya,Leelananda Premathilake and Ronald Silva |volume= Bibiliotheca Zeylanica Series |language=en |isbn = }}</ref>]] ​වාස්තු මණ්ඩලය නියෝජනය කරනු ලබන කෝෂ්ට හෙවත් කොටු ආරාමයට අයත් විවිධ ගොඩනැගිලි සඳහා වෙන් කරනු ලැබේ.උපපීඨ සැලැස්ම අනුව සංවිධානය වූ ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රභේදය වන්නේ කුරුන්දි විහාරයෙන් ද නියෝජනය වන හස්ත්‍යාරාම ප්‍රභේදයයි. (ප්‍රධාන පිවිසුම යෙදෙන දිශාව අනුව, හස්ත්‍යාරාමයේ තවත් ප්‍රභේද හතරක් හා හස්තිවික්‍රාන්තයේ ප්‍රභේද හතරක් වශයෙන් එකිනෙකට වෙනස් සැලසුම් අටක් පවතී). ඒ අනුව, මෙම විහාර සැලසුමේ දී ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි පහ, සිටගෙන සිටින ඉරියව්ව දක්වන විශාල හස්තියෙකුගේ විවිධ අඟපසග පොළොවේ ස්පර්ශ වන ස්ථාන අනුව පිහිටුවා ඇත..<ref>{{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. xlvii |language=si |isbn = }}</ref> ​මේ අනුව, නැගෙනහිර දෙසින් ප්‍රධාන පිවිසුම සහිත හස්ත්‍යාරාම ආකෘතියට අනුව ගොඩනඟා ඇති කුරුන්දි කන්දේ පබ්බත විහාරය ද ඇතුළු ඒ ප්‍රභේදයට අයත් ආරාමයක ඒ එකිනෙක ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි ස්ථානගත වී ඇති ආකාරය උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩල අනුව පහත අයුරින් මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර ග්‍රන්ථය තුළ විස්තර වේ. {{Blockquote |text= '''"​පූර්වද්වාරය සහිත හස්ත්‍යාරාමය (පහත සඳහන් අයුරු) සැලසුම් කරනු ලබන්නේ යි. බ්‍රහ්මස්ථානයෙහි සභාශාලාව කරන්නේ යි. විතථයෙහි බෝධිය නියමකරන්නේ යි. ඊශානයෙහි චෛත්‍යය ද, සුග්‍රීවයෙහි ප්‍රතිමාලය ද, රුද්‍රරාජාංශයෙහි ප්‍රාසාදය ද වන්නේ ය. පංචාවාසයෝ (මෙසේ) විශේෂයෙන් (දක්වන ලදහ)."''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. 51 |language=si |isbn = }})<ref>{{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. 51 |language=si |isbn = }}</ref>}}}}}} [[File:Upapīṭha Vastu Maṇḍala of Kurundi Vihara.jpg|thumb|250px|කුරුන්දි පබ්බත විහාරයේ උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩලය තුළ ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි පිහිටා ඇති ආකාරය]] කුරුන්දි විහාරයේ උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩලය සලකා බැලූ විට ස්ථූපය "ඊශ" කෝෂ්ටය තුළ ද,බෝධිඝරය "විතථ" කෝෂ්ටය තුළ ද,පිළිමගෙය "සුග්‍රීව" කෝෂ්ටය තුළ ද,උපෝසථඝරය "බ්‍රහ්මා" කෝෂ්ටය තුළ ද හා ප්‍රාසාදය "රුද්‍ර" කෝෂ්ටය තුළ ද පිහිටා ඇත. ===ප්‍රධාන පිවිසුම් පියගැට පෙළ=== කුරුන්දි කන්ද මත පිහිටි පබ්බත විහාරයේ පූජනීය, වන්දනීය වාස්තු නිමැවුම් පිහිටි මැද මළුව දක්වා වූ ප්‍රධාන පිවිසුම කන්දේ උතුරු දෙසින් පැවති බවට විධිමත් වාස්තු ඉදිකිරීම් සාධක දැකගත හැකි වේ. කබොක් ගල් ප්‍රමුඛ ව කළු ගල් ද යොදාගනිමින් නිමවා පැවතින්නට ඇති මෙම පියගැටපෙළ කන්දේ උතුරු දෙසින් කුරුන්දි වාපි නැතිනම් ආසන්නයේ පිහිටි පෞරාණික වැවේ බැම්මේ දකුණු කෙළවර වෙත යොමු වී පැවත තිබී ඇත.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.94 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ​ ​දැනට මතුපිට පවතින සාධක අනුව වුව අගනා මෙන් ම මනස්කාන්ත වාස්තු නිමැවුමක් වශයෙන් හඳුනාගත හැකි මෙම පියගැට පෙළේ සාධක කන්දේ උතුරු ප්‍රපාතයේ ස්ථාන කිහිපයකින් ඉස්මතු වී ඇති ආකාරය දැක ගත හැකි වේ. එයින් තැන් දෙකක දී පියගැට පෙළේ දෙ පස ස්ථානගත කර පැවති මුරගල් යුගල දෙකක ඉහළ කොටස් දැකගත හැකි වේ. කන්ද පාමුලට ආසන්න ව දැකගත හැකි එක් මුරගල් යුග්මයක් එකිනෙක පරතරය මීටර් 4.5ක් වන සේ පිහිටා ඇත. ඒ තැන් සිට මීටර් කිහිපයක් ඉහළින් පිහිටා ඇති අනෙක් මුරගල් යුග්මයේ පරතරය මීටර් 3.9කි. ​දැනට පොළොවෙන් ඉස්මතු වී ඇති සාධක අනුව මෙම එක් මුරගලක පළල හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 40×16 ප්‍රමාණයේ වන අතර ඒවා කැටයම් රහිත වාම් නිර්මාණ බව පෙනී යයි. අනුරාධපුරය හා තදාශ්‍රිත පබ්බත විහාරාරාමයන්හි දැකගත හැකි එවැනි ආකාර මුරගල් සමඟ මෙම මුරගල් බෙහෙවින් සමපාත වන බව පෙනේ. මෙම පියගැට පෙළේ පඩි, කබොක් ගල් භාවිතයෙන් නිමවා ඇති සෙයක් පෙනී යයි. කෙසේ නමුත් තවමත් පිවිසුම් පියගැට පෙළ කැණීම් කර ඉස්මතු කර නොමැත.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.95 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ===මාධ්‍යමික මළුව(වන්දනීය මැද මළුව)=== අනුරාධපුර යුගයේ දෙවැනි භාගයේ දී වඩාත් ප්‍රචලිත වූ විහාර වර්ගයක් වන පබ්බත විහාරයක පවතින පොදු වාස්තුවිද්‍යා සැලැස්මට අනුගත ව එයට අයත් වන්දනීය වාස්තු නිර්මාණ ඉදිකරනුයේ පරිවාර වාස්තු නිමැවුම් අන්තර්ගත බිම් මට්ටමට වඩා උස් වූ මළුවක් මත ය. මේ මළුව ‘පූජනීය ගොඩනැගිලි අන්තර්ගත මළුව’ හෙවත් ‘මාධ්‍යමික මළුව’ වශයෙන් නම් කළ හැකි අතර ස්තූපය, පිළිම ගෙය, බෝධි වෘක්ෂය හා විනය කර්ම සිදු කළ පෝය ගෙය ඇතුළු පූජනීය ගොඩනැගිලි මෙම පරිශ්‍රය තුළ ස්ථාපිත කර ඇත. ඒ සම්ප්‍රදායට අනුගත ව කුරුන්දි කන්දේ විහාරයෙත් මැද මළුව ස්ථාපනය කර ඇත. අනුරාධපුරය පැරණි නගරයේ පිටත වළල්ලක ස්වරූපයෙන්,ස්ථාපනය කර ඇති කුරුන්දි විහාරය ඇතුලු බොහෝ පබ්බත විහාරයන්ගේ සැලසුම් පරීක්ෂා කිරීමේ දී පුරාණ ශිල්ප ග්‍රන්ථ වලට අනුකූල ආකාරයෙන් ඒවා ස්ථාපනය කර ඇති බව හඳුනාගත හැකි ය.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.95,2nd paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ​කුරුන්දි කන්දේ මුදුනේ සිවු දෙසින් ම කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ප්‍රාකාර බඳවා ඒ තුළ සමතලා බිමක් ඇති කොට පූජනීය මළුව සකසාගෙන ඇත. මෙම මාධ්‍යමික මළුව නැගෙනහිර බටහිර දිශානුගත ව සැලකීමේ දී දිගින් මීටර් 120ක් පමණ හා පළලින් මීටර් 100ක් පමණ වේ. පෙර ද දැක්වූ පරිදි මෙම ප්‍රාකාරය විධිමත් ආකාරයෙන් කබොක් ගල් යොදාගෙන කරවා ඇති අතර සාමාන්‍ය උස, තැනක දී මීටර් 3ක් පමණ වන මුත් පොළොවේ පිහිටීම අනුව තැනින් තැනට එහි උස වෙනස් වේ. මෙම පූජනීය නිර්මාණ අන්තර්ගත වූ මධ්‍ය අංගණය සඳහා ඇති ප්‍රමුඛ ප්‍රවේශය මළුවේ නැගෙනහිර ඉමෙන් යොදවා ඇත. එම නැගෙනහිර ඉමේ දකුණු අන්තයේ සිට මීටර් 20ක් පමණ දුරින් මෙම පිවිසුම් පියගැටපෙළ ස්ථානගත කර ඇති අතර මීටර් දෙකක පුළුලකින් යුතු ගල්පඩි 7කින් එම පිවිසුම සමන්විත වේ. ඒ අනුව, මංජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයෙහි දක්වා ඇති ලක්ෂණ අනුව බැලීමේ දී කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ මැද පිහිටි, ප්‍රධාන මළුවේ ප්‍රධාන දොරටු දෙකක් වූ අතර එයින් ප්‍රධාන දොරටුව හෙවත් මහාද්වාරය නැගෙනහිර දෙසට මුහුණ ලා ඇති අතර ම උපප්‍රධාන දොරටුව හෙවත් පක්ෂ ද්වාරය(කුඩා දොරටුව) උතුරු දෙසට යොදවා ඇත. මේ අනුව, ප්‍රධාන දොරටුව මෙම ආරාමය වෙත පිවිසීම සඳහාත් පක්ෂ ද්වාරය වන්දනාව අවසන් කර එම මළුවෙන් පිටවීම සඳහාත් භාවිත වන්නට ඇත..<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.97,1st paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ===ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව=== කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ වන්දනීය මැද මළුවේ ඊසානදිග කෙළවරට වන්නට පිහිටා ඇති මෙම ස්තූපය නටබුන් ව, ස්තූපයක් බව හඳුනාගැනීමට පවා නොහැකි තත්ත්වයෙන් පැවති බව පූර්ව වාර්තා තුළ දැකගත හැකි වේ. මෙම අගනා ස්තූපය 2021 වසරේ දී ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව මගින් ශ්‍රී ලංකා යුද හමුදාවේ ශ්‍රම දායකත්වය ඇතිව විධිමත් ආකාරයෙන් කැණීම් කර මතු කර තිබේ. 2023 මාර්තු වන විට මෙම ස්තූපයේ සංරක්ෂණ කටයුතු පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් අවසන් කර ඇත. කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ දැනට දැකගත හැකි වඩාත් වැදගත් ම හා ආකර්ෂණීය ම වාස්තු නිමැවුම වන්නේ මෙම ස්ථූපය යි.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.97,3rd paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> කුරුන්දි ස්තූපය කබොක් ගල් භාවිත කර ගොඩනැගූ මෙරට පැරණි ම ස්තූපය වේ.<ref group="සවිස්තර">කෝට්ටේ යුගයට අයත් ප්‍රමාණයෙන් කුඩා කබොක් ස්තූප දෙකක් බැද්දගාන ප්‍රදේශයේ දැකගත හැකි වේ.නමුත් එම ස්ථූප දෙකට වඩා කුරුන්දි ස්ථූපය සියවස් ගණනාවක් පැරණිය.</ref> ඒ අනුව, මෙරට පවතින විශේෂ ස්තූපයක් වශයෙන් මෙය හඳුනා ගැනීමේ වරදක් නැත. පවත්නා තත්ත්වය අනුව විෂ්කම්භය මීටර් 13කට ආසන්න මෙම ස්තූපය මළුව මට්ටමේ දී වටා ප්‍රමාණය මීටර් 40.6කට ආසන්න වේ. පශ්චාත් කාලීන ව නිධන් හොරුන් විසින් මෙම අගනා ස්තූපයේ මුදුනින් හාරා විනාශ කර ඇති බවට සාධක ස්තූපය ප්‍රතිසංස්කරණයට පෙර (2021 සැප්තැම්බර්) දැකගත හැකි විය. දෙමළ ඊළාම් ත්‍රස්තවාදීන් මෙම ප්‍රදේශයේ ක්‍රියාත්මක වූ කාලවකවානුවේ දී මෙම කලාපයේ උසින් වැඩි ම ස්ථානය වූ මෙම ස්තූපයේ මුදුන යුද්ධ ක්‍රියාකාරකම් සඳහා යොදාගත් බවටත් යම් යම් වාර්තා වීම් වී තිබේ. පුරාවිද්‍යා කැණීමෙන් ඉක්බිති සංරක්ෂණයට පූර්වයෙන් මෙම ස්තූපයේ උස ආසන්න වශයෙන් මීටර් 4ක් පමණ වේ. පේසා වළලු සහිත බෝඩම සෙන්ටිමීටර් 260ක් උසකට නිමවා ඇති අතර එයින් අනතුරු ව ස්තූප ගර්භය ගොඩනඟා ඇත. ස්වාභාවික හේතු හා නොමනා මිනිස් කටයුතු නිසා මෙම පූජනීය ස්තූපයේ උපරි කොටසින් සැලකිය යුතු කොටසක් විනාශ වී පවතියි. බොරදම ඇතුළු ස්තූපයේ යම් යම් ස්ථානවල දක්නට ඇති සාධක අනුව, මෙම හුරුබුහුටි අනර්ඝ ස්තූපය හුණු බදාම කපරාරු කර සුදුපිරියම් කර තිබූ බව ද සනාථ වේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.103,2nd paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> [[File:Ground plan of the Kurundi Stupa.jpg|thumb|250px|2021 දී මුල් වරට කැණීම් කළපසු කුරුන්දි ස්ථූපයේ බිම් සැලසුම]] ​ලක්දිව පුරාණ කලා ඉතිහාසය පිළිබඳ ප්‍රාමාණික උගතකු වන, කැලණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ පුරාවිද්‍යාව පිළිබඳ මහාචාර්ය මාලිංග අමරසිංහ පෙන්වා දෙන ආකාරයට කැණීමෙන් ඉක්බිති අනාවරණය වූ මෙම ස්තූපය මෙරට දැනට පවතින පද්මාකාර හැඩයක් ගන්නා එක ම ස්තූපයයි.එහෙත් එතුමාට අනුව ස්තූපයේ සංරක්ෂණ කටයුතු අතරතුර දී ස්තූපයේ එකී පද්මාකාර ලක්ෂණ විනාශ වී ඇත.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.103, 3rd paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> නැගෙනහිර සිට බටහිර දිශානුගත ව මීටර් 20.7ක දිගකින් හා උතුරේ සිට දකුණු දිශානුගත ව මීටර් 19.4ක පළලින් යුක්ත ව බිම් මට්ටමේ සිට මීටර් දෙකකට ආසන්න උසකින් ස්තූපය පිහිටුවා ඇති ස්ථූප මළුව සකසා ඇත. මෙම මළුව ද කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ම නිමවා ඇත. සාමාන්‍ය දිග පළල හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 35× 32×10 ප්‍රමාණයේ කබොක් ගල් ඒ සඳහා භාවිත කර ඇත. ​මෙම ස්තූප මළුවේ පැති හතර ම කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ම හැඩ ගැන්වූ මනබඳිනා බොරදම් හැඩ හා කැටයමින් අලංකාර කර තිබූ බවට පැහැදිලි සාධක පවතින අතර පොළොව මට්ටමේ සිට සෙන්ටිමීටර් 190ක උසක් දක්වා මෙම සාධක ශේෂයන් දැකගත හැකිය. මෙම පැති හතර ම ආවරණය කරමින් පැරණි ස්තූපයන්ගේ අනිවාර්ය අංගයක් වූ ‘ඇත් පවුරක් හෙවත් හස්ථිවේදියක්’ ද පැවතුණු බවට සාධක පවතින මුත් මේ වන විට එය බෙහෙවින් විනාශ වී පවතියි. කිසිදු අලංකාර අංගයකින් තොර ව පළමු ව ස්තූප මළුව සකසා ඉක්බිති, එයට බාහිරින් මෙම අලංකරණ අංග එකතු කර ඇති බව වාස්තු නිර්මාණකරණය පරීක්ෂා කිරීමේ දී පැහැදිලි වේ. ඒ බාහිර නවකම්, කාලයාගේ ඇවෑමෙන් එහි මුල් බැඳීම්වලින් දුරස් වී වෙන් වී යන ආකාරය කැණීමෙන් පසු පැහැදිලි ව දැකගත හැකි වේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.97,3rd and 4th paragraphs |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> [[File:Kurundi Stupa after conservation.jpg|thumb|275px|කුරන්දි ස්ථූපය සංරක්ෂණය කිරීමෙන් පසු]] ​ඉදිකිරීම් සිදු කරන ලද අවධියේ ම ස්තූප මළුවේ මෙම අලංකරණ අංග සියල්ල ම ආවරණය වන ආකාරයෙන් සෙන්ටිමීටර් 2ක් පමණ ඝනකම හුණු කපරාරු මගින් ආවරණය කර අලංකාරය තවත් වැඩි කර තිබූ බවට සාධක වර්තමානය වන විටත් ශේෂ වී ඇති හුණු කපරාරු කොටස් මඟින් පැහැදිලි වේ.​ස්තූප මළුව මතට පිවිසීම සඳහා වන පියගැට පෙළ පිහිටා ඇත්තේ මළුවේ බටහිර ඉමෙනි. ඒ අනුව, ස්තූපය වෙත පිවිසෙන්නෙකු නැගෙනහිර දෙසට මුහුණ යොමා ස්තූප මළුව මතට පිවිසිය යුතු වේ. සැළකිය යුතු අවස්ථාවන් හි දී මෙවැනි ස්තූප සඳහා පිවිසුම් සතර දෙසින් පැවතියත් මෙම ස්තූපය සඳහා පිවිසුම් ඇත්තේ එකක් පමණි. මෙම ස්තූපය පිහිටා ඇති ස්ථානයේ ස්වභාවයත් පිවිසුම් එකක් පමණක් යෙදීමට අනුබලයක් සපයන්නට ඇත.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.99,1st paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ​ස්තූපය දෙසට මුහුණ යොමු කරමින් ගල් පියගැට දෙකක් නැඟීමෙන් පසු එකී පිවිසුම දකුණු හා වම් අතට බෙදී වෙන් වී ගමන් කරයි. මීටරයක පුළුලින් යුක්ත ව එක් පසෙකට ගල් පඩි 13කින් සමන්විත මෙම පියගැටපෙළ සෙන්ටිමීටර් 330කින් දිග වන අතර අංශක 30ක පමණ නැඟීමකින් යුක්ත වේ. පියගැටපෙළ තරණය කර සලපතල මළුව වෙත පිවිසිය හැකි වේ. ඒ අනුව, වම් පස පියගැටපෙළ භාවිතයෙන් ස්තූප මළුව වෙත පිවිසෙන බැතිමතෙකුට දක්ෂිණාවර්ත ව ඇවිදිමින්, පුදපූජා කිරීමෙන් අනතුරු ව අනෙක් පියගැටපෙළ උපකාරයෙන් මළුවෙන් බැසිය හැකි වේ. මෙම පියගැටපෙළ ස්ථාපනය කර ඇති ආකාරය අනුව, ස්තූප මළුවට පිවිසෙන හෝ එයින් පිටවෙන අයෙකුට ස්තූපයට පිටු නොපාන ආකාරයෙන් එකී කටයුතු සිදු කළ හැකි ය. ​කබොක් ගල් යොදමින් ස්තූප මළුව සකසා ඇති නමුත් ස්තූපයේ වැලිකොන්දේ සීමාවේ සිට සෙන්ටිමීටර් 75ක් දුරින් ආරම්භ වී සෙන්ටිමීටර් 175ක් දක්වා කලාපය ආවරණය වන සේ ගල්පුවරු අතුරා ඇත. මිහින්තලේ පිහිටි කණ්ඨක චේතිය, කටුසෑය හා ඉඳිකටු සෑය වැනි ස්තූපවලත් මෙම ලක්ෂණය දැකගත හැකි වන අතර ක්‍රිස්තු වර්ෂයෙන් 7-8 සියවස් කාලයේ දී නිමවෙන බොහෝ කුඩා හා මධ්‍ය පරිමාණයේ ස්තූපයන්හි ස්තූප මළු මත මෙම ලක්ෂණය දැකගත හැකි වේ.මෙසේ අතුරා ඇති ගල්පුවරු 18 ක් මත යම් දෙයක් ඇඹරීම නිසා ඇතිවන ආවට සලකුණු දැකගත හැකි අතර මෙම ස්තූප වන්දනාවේ යෙදුණු බැතිමතුන් විසින් ඖෂධ හෝ වෙනත් පූජාර්හ දෑ ඇඹරීම නිසා මෙම සලකුණු ඇති වූ බව විද්වත් මතය වී තිබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.99,2nd and 3rd paragraphs |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> [[File:Drawing art kurundi stupa.jpg|thumb|275px|සිංහල රජ දවස පැවති කුරුන්දි ස්ථූපය දැක්වෙන උපකල්පිත සිතුවමක්<br>( මහාචාර්ය මාලිංග අමරසිංහ විසින් සිතුවම් කරන ලද )<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.318 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref>]] වැලි මළුව කෙරෙහි අවධානය යොමු කළවිට එහි උතුරු සීමාව පැහැදිලි ව හඳුනාගත හැකි අතර එහි ඉම, ස්තූප මළුවේ මුල සිට මීටර් 3.1ක පුළලකින් යුක්ත ය. මෙම වැලි මළුව මත අවශේෂ ශිලා නිර්මාණ කිහිපයක් ද දැකගත හැකි වේ. ඒ අතර, ස්තූප සෝපානයට(ස්ථූප පඩිපෙළට) ආසන්නයේ ගල්පඩියක් වශයෙන් භාවිතයට ගන්නට ඇතැයි සිතිය හැකි ගල් පුවරුවක් පවතින අතර මෙහි දිග, පළල හා උස සෙන්ටිමීටර් 110×20×15 ප්‍රමාණයේ පවති. මතුපිට සුමට කර වාත්තු හැඩයෙන් සකසා ඒ වටා ඉමට ආසන්න ව කාණුවක් කපා සකස් කරන ලද ගල් නිර්මාණයක් ද දැකගත හැකි අතර මෙය ප්‍රමාණයෙන් සෙන්ටි මීටර් 50×40×25 පමණ වේ. එමෙන් ම, දිග සෙන්ටි මීටර් 120ක් ද පළල සෙන්ටි මීටර් 38ක් හා උස සෙන්ටි මීටර් 14ක් වන මේ වන විට කොටස් තුනකට කැඩී ගිය ගල් පුවරුවක් ද වැලි මළුව මත දැකගත හැකි තවත් නිර්මාණයකි.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.104,1st paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ====මල් අසුන==== ස්ථූපයේ සලපතල මළුවට පිවිස දක්ෂිණාවර්තව ඇවිද යාමේදී වයඹ දෙසින් සෙන්ටිමීටර 240ක දිගින් හා සෙන්ටිමීටර 180ක පළලකින් යුතු මෙන්ම සෙන්ටිමීටර 90 පමණ උසකින් යුතු ආයත චතුරස්‍රාකාර නිමැවුමක් දැකගත හැකි අතර එය මල් ආසනයක් වශයෙන් ස්ථාපනය කරන ලද්දක් ලෙස විද්වතුන් අනුමාන කරනු ලබයි.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.100,1st paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ====යූපස්ථම්භය==== ස්තූප මළුවේ නැගෙනහිර දිශානුගත ව, කොටස් තුනකට කැඩී වෙන් ව කරවිකඩ ටැඹ හෙවත් යූපස්ථම්භය,ස්ථූපය කැණීම් කිරීමේදී හමු විය. මෙයටම වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයේ භාවිත වන්නේ ‘ගජස්ථම්භ’ යන නමයි. එයින් ‘හස්තියෙකු බැඳ තබන කණුව’ යන අදහස ජනිත කෙරේ..<ref>{{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. 1xxiv |language=si |isbn = }}</ref>දිගින් සෙන්ටිමීටර් 160ක් වූ මෙම යූපස්ථම්භය අෂ්ටාකාර හැඩයක් ගන්නා අතර එහි ඉහළ කෙළවර පද්මාකාර ස්වරූපයක් ගන්නා අයුරින් මනරම් ව නිමවා ඇත. මෙම ලක්ෂණය මෙරට අභයගිරි සම්ප්‍රදායේ පුදබිම්වල පවතින ස්තූප හඳුනාගැනීමේ මූලික නිර්ණායකයක් වශයෙන් දැක්විය හැකි අතර අනුරාධපුර යුගයේ මධ්‍ය කාලයෙන් පසු ශීඝ්‍ර ලෙස ව්‍යාප්ත වූ අභයගිරි සම්ප්‍රදායේ නියෝජනය මෙයින් නිරූපණය කරනු ලබයි. ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව මගින් මෙම ස්තූපය කැණීම් සිදු කරන අවස්ථාවේ දී ස්ථූප මළුව මත වූ වජ්‍රාසනය මත සෘජු ව පැවතිය දී මෙය කැණීම් මගින් හමු විය.මෙහි ඉහළ කොටස හින්දු අන්තවාදී කොටස් විසින් ශිව ලිංගයක් බවට අසත්‍ය තර්කානුකූල රහිත මතවාද ව්‍යාප්ත කිරීමට උත්සාහ කරනු ලැබී ය. නමුත්, පුරාවිද්‍යා සන්දර්භයක් තුළ තබා විග්‍රහ කිරීමේ දී මෙය පැරණි බෞද්ධ වාස්තුවිද්‍යා නිර්මාණය හා සැබැඳි ප්‍රධාන අංගයක් බව කිසි සේත් ම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට අවස්ථාවක් නොමැති බව විද්වතුන් පෙන්වා දී තිබේ.එයට හින්දු ආගමික ස්වරූපයක් ආදේශ කිරීමට අවම ප්‍රස්ථාවක් ද නොමැති බව ඓතිහාසික ආගමික වාස්තුවිද්‍යාව තුළින් තහවුරු කරනු ලබයි.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.100,2nd paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ====වජ්‍රාසනය==== කොටස් වූ යූපස්ථම්භය හමු වූ ස්ථානයට ආසන්නයේ නොමැති නම්, ස්තූප මළුවේ නැගෙනහිර පෙදෙසේ මධ්‍යගත ව දිග සෙන්ටිමීටර් 260ක් ද පළල සෙන්ටිමීටර් 110ක් හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 20ක් පමණ වන්නා වූ මැනවින් සකස් කළ, එහෙත් කාලයාගේ ඇවෑමෙන් කොටස් තුනකට කැඩී වෙන් වී ඇති ගල් පුවරුවක් දැකගත හැකි අතර මෙය සෙන්ටිමීටර් 55ක් උස වූ ගඩොළු ඝනාකාකාර ආධාරකයක් මත පිහිටුවා ඇත. මෙහි මතුපිට මටසිලිටි ආකාරයෙන් ඔප දමා ඇත. මෙම කදිම ගල් නිමැවුමට ආවරණයක් ද පැවති බවට පුරාවිද්‍යා සාධක පවති. ඒ අනුව, එකී ආවරණය දරා සිටි සෙන්ටිමීටර් 23×13 ප්‍රමාණයේ මීටර් දෙකක උසින් යුතු, මැනවින් සැකසූ ගල්කණු දෙකක් මෙම ගල්පුවරුවේ වම් පසින් සෙන්ටිමීටර් 120ක පරතරයක් ඇති ලෙස දැනටමත් දැකගත හැකි ය. එයට අයත් තවත් එවැනි ගල් කණුවක් මෙම ස්තූපය කැණීම් අවස්ථාවේ දී මෙයින් විතැන් වී ආසන්නයේ ඇති බෑවුමේ රැඳී තිබිය දී සොයාගෙන තිබේ. මෙම නිමැවුම "විදුරසුනක් හෙවත් වජ්‍රාසනයක්" වශයෙන් කිසිදු සැකයකින් තොර ව හඳුනාගත හැකි ය. එනම්, මුල් කාලීන ව බුදුරජාණන් වහන්සේ නිරූපණය කිරීම සඳහා යොදා ගත් බුද්ධ සංකේත අතරට මෙම විදුරසුන අයත් වන අතර බොහෝ විට බුදුපිළිමය නිරූපණය කිරීමට පූර්වයෙන් බුද්ධ වන්දනා සඳහා බෙහෙවින් ප්‍රකට අනුරුවක් වශයෙන් විදුරසුන හඳුනාගත හැකි වේ. විදුරසුනින්, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ බුද්ධත්වය නිරූපණය කරනු ලබයි.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.100,3rd paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> [[File:Vajrāsana of the Kurundi Stupa.jpg|thumb|225px|ස්ථූප මළුවේ ඇති වජ්‍රාසනය හෙවත් විදුරසුන හා දෙපස ඇති ගල්කණු සහිත වජ්‍රාසනඝරය සංරක්ෂණය කිරීමෙන් පසු]] පුරාවිද්‍යා හඳුනා ගැනීම් අනුව මෙම ස්ථානයේ දැකගත හැකි බෙහෙවින් ම පැරණි නිර්මාණය මෙම විදුරසුන බව බොහෝ පුරාවිදයාඥයන් පෙන්වා දෙයි. මෙම ස්තූපය හා අනෙකුත් වාස්තු අංග නිමවුණු අවධියට වඩා පැරණි කාලයකට මෙම නිර්මාණය අයත් විය යුතු බව ඔවුන්ගේ අදහසයි. ඒ අනුව, මෙහි පවත්නා පූජනීය වටිනාකම හේතුවෙන් මෙම කුරුන්දි ස්තූපය නිර්මාණය කරන අවස්ථාවේ දී මෙහි ගෙනැවිත් ස්ථාපනය කළ බව සිතිය හැකි වේ.​පසු කාලීන, මිනිස් කටයුතු හේතුවෙන් මෙම විදුරසුන මතුපිට යම් විකෘතිතා ඇති වී පවතින බව දැකගත හැකිය. එනම්, යම් කිසි ද්‍රව්‍යයක් ඇඹරීම සඳහා මෙම අසුන භාවිත කර ඇති හෙයින් ඒ මත දළ ආවාට ඇති වී ඇති අතර විවිධ ප්‍රමාණයේ ආවාට 10ක් දක්නට ඇත. පසු කාලීන ව මේ ස්ථානයේ අභයගිරි සම්ප්‍රදායේ ව්‍යාප්තියත් සමඟ බැතිමතුන් විසින් පූජාකර්ම සඳහා ගලගෑම නොහොත් ඇඹරීම සඳහා මෙම ගල් පුවරුව යොදා ගැනීම හේතුවෙන් මේ ලකුණු නිර්මාණය වී ඇති බව විද්වතුන්ගේ නිගමනය වී තිබේ. මුල් කාලීන ව විදුරසුනේ ඇති ආගමික හා පූජනීය වටිනාකම අවම වී ​යාම පෙන්නුම් කෙරෙන අවස්ථාවක් වශයෙන් ද මෙය පෙන්වා දිය හැකි වේ. මෙවැනි ඇඹරුම් නිසා ඇති වූ ආවාට සලපතල මළුවේ ඇති ගල් පුවරු මත ද දැකගත හැකි ය.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.101-103 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ====පා දෝවනිය==== ස්තූපයට බටහිර දිශාවෙන් තරමක් වම් පසට වන්නට වැලි මළුවේ දිග හා පළල මීටර් 2 බැගින් ද උස සෙන්ටි මීටර් 40ක් ද ගැඹුර සෙන්ටිමීටර් 23ක් ද වූ කබොක් ගලින් සකස් කළ චතුරස්‍රාකාර නිර්මාණයක් දැකගත හැකි වේ. මෙහි මතුපිට හුණු කපරාරු කර තිබූ බවට සාධක ද එය සියුම් ව පරීක්ෂා කිරීමේ දී දැකගත හැකි වේ. ස්තූපය වන්දනා කිරීමේ අරමුණින් ස්තූප මළුවට පිවිසෙන සැදැහැවත් බැතිමතුන්ගේ පාද දෝවනය කිරීම සඳහා අවශ්‍ය ජලය රැස්කර තිබූ නිර්මාණයක් හෙවත් පාද දෝවනියක් වශයෙන් මෙය නම් කළ හැකි වේ. අනුරාධපුර ආදී ප්‍රදේශයන්හි පවතින පුරාණ පූජනීය ස්ථානයන්හි විශේෂයෙන් ම අභයගිරි සම්ප්‍රදායට අයත් පූජනීය ස්ථානයන්හි මෙවැනි ආකාරයේ ගලින් සකස් කළ පා දෝවනි සුලභ වශයෙන් දැකගත හැකි වේ.​මෙම පාද දෝවනියට බටහිර පසින් දිග සෙන්ටිමීටර් 320ක් හා පළල සෙන්ටිමීටර් 310ක් වූ කබොක් ගල් යොදාගනිමින් ම සකස් කළ ඉදිකිරීමකට අයත් පාදමක අවශේෂ ද දැකගත හැකි අතර මෙය කුමක් දැයි නිශ්චය කිරීමට තරම් ප්‍රමාණවත් සාධක මතුපිට ශේෂ වී නොමැත. එහෙත් ස්තූපය සඳහා පුදපූජා සිදු කරනු ලබන අවස්ථාවන්හි දී ඊට අදාළ පූජාර්හ දෑ තැන්පත් කිරීමට යොදාගත් වාස්තු ඉදිකිරීමක ශේෂ විය හැකි බවට විද්වතුන් මත පල කර තිබේ.නමුත්, මේ පිළිබඳ පැහැදිලි සාධක නොලැබෙන නිසා මෙම නිර්මාණය මෑතක කළ එකක් වීමට ද ඉඩ ඇති බවට සමහර විද්වතුන් මුල් අදහසට විරුද්ධ මතයක් ද පල කර තිබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.103,3nd and 4rt paragraphs |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> {| class="wikitable" style="font-size: 80%; width: 100%;" |- |+ style="background:#CD853F; font-size: 100%; text-align: center"|කුරුන්දි විහාරයේ ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව කැණීමෙන් ලැබුණු පුරාවස්තු<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= pp.150-155 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> |- | style="background:#DEB887; text-align:center"|[[File:Kurundi stupa excavation.jpg|200px]]කුරුන්දි ස්ථූපය<br />( පුරාවිද්‍යා කැණීමෙන් පසු දිස්වුන ආකාරය ) | <gallery> File:Artifacts kurundi stupa11.jpg|ස්ථූපයේ පද්ම බොරදම ඊසාන කාර්තුව File:Artifacts kurundi stupa 12.jpg|ස්ථූපයේ නටබුන් වී ඇති හස්ති ප්‍රාකාරය File:Artifacts kurundi stupa15.jpg|කැබලි තුනකට වෙන්ව ඇති යූපස්ථම්භය File:Artifacts kurundi stupa13.jpg|කැබලි වලට කැඩී ඇති විදුරසුන හෙවත් වජ්‍රාසනය File:Artifacts kurundi stupa14.jpg|හුණු දියකිරීම සඳහා යොදාගන්නට ඇති ගඩොළි මගින් සකස් කළ කොටුවක් File:Artifacts kurundi stupa1.jpg|පොලොන්නරුව යුගයේ කාසි අංක 1 File:Artifacts kurundi stupa2.jpg|පොලොන්නරුව යුගයේ කාසි අංක 2 File:Artifacts kurundi stupa3.jpg|යටත් විජිත යුගයේ කාසියක් File:Artifacts kurundi stupa4.jpg|මැටි බිම් ඇතුරුම් ගල් File:Artifacts kurundi stupa7.jpg|පැතලි මැටි උළු File:Artifacts kurundi stupa6.jpg| පැරණි කම්මල් ඇණ File:Artifacts kurundi stupa 5.jpg|සැරසිලි සඳහා යොදාගත් ගඩොළු File:Artifacts kurundi stupa8.jpg|විවිධ හැඩැති පුරාවස්තු 1 File:Artifacts kurundi stupa9.jpg|විවිධ හැඩැති පුරාවස්තු 2 File:Artifacts kurundi stupa10.jpg|විවිධ හැඩැති පුරාවස්තු 3 </gallery> |} ===පිළිමගෙය=== පෝය ගෙයට මීටර් 20ක් පමණ නුදුරින් නිරිත දෙසට නටබුන් 'පිළිම ගෙය' , 'පටිමාඝරය' නැතහොත් 'ප්‍රතිමාගෘහය' පිහිටා ඇත. කබොක් ගල් යොදාගනිමින් නිර්මාණය කළ, දිග මීටර් 26.5ක් ද හා පළල මීටර් 17ක් ද පොළොව මට්ටමේ සිට උස මීටර් 1.2ක් ද වන උස මළුවක් මත මෙම පිළිම ගේ ස්ථාපනය කර තිබේ. බිම්බාලය, ප්‍රතිමාලය, ප්‍රතිමාධාර ආදී විවිධ නම්වලින් හැඳින්වෙන ප්‍රතිමාගෘහය ආරාමයක චෛත්‍ය ළඟට වඩාත්ම කැපී පෙනෙන වැදගත්කමක් සහිත ගොඩනැගිල්ල වශයෙන් හඳුනා ගැනේ. ​පිළිමගේ සහිත මළුවට පිවිසීම සඳහා එහි නැගෙනහිර දෙසින් පියගැටපෙළ සකසා ඇත. කළුගල් යොදාගනිමින් නිමවා ඇති මෙහි පිවිසුම සෙන්ටිමීටර් 230ක පළලකින් යුක්ත වේ. මෙම පිවිසුමේ සඳකඩ පහණ පැවති ස්ථානයේ එම සඳකඩ පහණ කඩා එතැනින් පසෙකට ඇද දමා නිධන් සොරුන් විසින් සිදු කළා යැයි අනුමාන කෙරෙන මීටර් 1.7ක දිග හා පළලකින් යුතු මීටර් 2.7 ගැඹුරකිනු යුතු වලක් වාර්තා විය.සඳකඩ පහණ, කොරවක්ගල් හා ගල් පඩි කඩා විසුරුවා දමා ඇති ආකාරයක් මුල්වරට පුරාවිද්‍යා කැණීම් සිදු කිරීමේදී වාර්තා විය.කැබලි වන සේ කඩා විසිරුවා ඇති ​සඳකඩ පහණෙහි කොටස් පිළිම ගෙය ආසන්නයේ දක්නට ලැබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.105 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> [[File:Side elevation plan of the Kurundi image house.png|thumb|275px|ප්‍රතිමාගෘහයේ පැතිකඩ සැලසුමක්( වර්ෂ 2021)<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.109 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref>]] [[File:Front elevation plan of the image house of t Kurundi.png|thumb|275px|කැණීමට පෙර කුරුන්දි විහාරයේ පිළිමගෙයි ඉදිරිපස සැලසුමක්<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.175 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref>]] පවත්නා සාධක අනුව කළුගල් සඳකඩ පහණේ අරය සෙන්ටිමීටර් 90කි. පහණ මැද ඇති නෙළුම් පද්මය, පලා පෙති හා ගිනිදැල් මෝස්තර පමණක් නිරූපණය කර ඇත. කොරවක්ගල් ද කැටයම් රහිත නැමී හා වක සහිත සරල ලක්ෂණ නිරූපණය කරයි. ගල්පඩිවල මුහුණ පෙදෙස කැටයමින් සරසා ඇත. දොරටුවේ ඇති කළුගලින් සකස් කළ කොරවක්ගල හා සඳකඩපහණ සරල ස්වරූපයෙන් නිමවා ඇත්තේ සංකීර්ණ සැරසිලිවලින් තොර ව ය. මෙම පිවිසුමට අයත් දොරටුපාල රූ නැතහොත් මුරගල් මතුපිට ගවේෂණයේ දී වාර්තා නොවී ඇත.​මෙකී පඩිපෙළ හරහා ගමන් කරමින් පිළිම ගෙයට පිවිසිය හැකි වන අතර බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටි, ගන්ධ කුටි ආකෘතිය නිරූපණය කරමින් ප්‍රතිමාගෘහ ආකෘතියට ම නිමවා ඇති මෙම පිළිම ගේ දිගින් මීටර් 15.6ක් හා පළලින් මීටර් 8.2ක් වේ. අන්තරාලයට පිවිසෙන ස්ථානයේ තවත් පිවිසුමක් පැවති බවට සාධක පවතින අතර එහි පිවිසුම් ද්වාරයක් වූ බවට සාධක ඇත. මෙහි ගලින් කළ පිවිසුම් ද්වාර උළුවස්සට අයත් උඩළිපත දැකගත හැකි අතර එය මනරම් වාමන රූ හා වෙනත් රූකම්වලින් අලංකාර කර ඇත. මීටර් 7.6ක දිගින් හා මීටර් 4.2ක පළලින් යුත් අන්තරාලයෙහි සැලැස්ම දැනට ශේෂ වී ඇති ගල්කණුවලින් ප්‍රතිනිර්මාණය කළ හැකි වේ. පොදුවේ සලකා බැලීමේ දී පිළිම ගේ නිමවීම සඳහා මීටර් 2.75 ක උසකින් යුතු දිග හා පළල සෙන්ටිමීටර් 26×20 ප්‍රමාණයේ වන ගල්කණු යොදාගෙන ඇති අතර එවැනි ගල්කණු 27ක් මුල් පුරාවිද්‍යා කැණීම සිදු කරන අවස්ථාවේ දී වාර්තා වී ඇත.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.106 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ​පිළිම ගේ ගර්භ ගෘහයේ දිග මීටර් 8ක් හා පළල මීටර් 8.2ක් වේ. පිළිම ගේ බටහිර අන්තයේ මැද කොටසේ දිග, පළල හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 75×47×25 ප්‍රමාණයේ මල් ආසනයක් තැන්පත් කර ඇති නමුත් එම නිර්මාණය එහි මුල් පිහිටුමෙන් වෙනස් කර ඇති බවක් මුල්වරට කැණීම් කළ පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන්ට නිරීක්ෂණය වී තිබේ.ගර්භ ගෘහයේ පැවති බුද්ධ ප්‍රතිමාවේ කිසිදු සාධකයක් මතුපිටින් දක්නට නොමැති නමුත් මෙහි හිටි පිළිමයක් වැඩ හිඳි බව සිතිය හැකි අතර එම බුද්ධ ප්‍රතිමාව වටා පැදකුණු කළ හැකි ආකාරයෙන් පිළිමගෙය නිර්මාණය කර තිබූ බව පෙනේ. කබොක් ගලින් කරවූ මළුව මත පැරණි ප්‍රතිමා ගෘහය නිර්මාණය කිරීමට යොදාගත් උළු, ගඩොල් හා ගල්කණු කොටස් විසිරී පවතින ආකාරය ද දැකගත හැකි වේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.107,2nd paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> [[File:Reconstructed sketch of the Buddha statue at Kurundi Vihara.jpg|thumb|150px|කුරුන්දි විහාරයේ පිළිමගෙය කැණීමේදී අනාවරණය වූ බුද්ධ ප්‍රතිමාවේ අවශේෂ අනුසාරයෙන් ප්‍රතිනිර්මිත බුද්ධ ප්‍රතිමා සටහනක්<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.378 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref>]] [[File:Front of the image house of Kurundi.jpg|thumb|275px|කැණීමෙන් පසු පිළිමගෙයි ඉදිරිපස<br>(සංරක්ෂණය කර නොමැත)]] ​ගරු අමාත්‍ය, සිරිල් මැතිව්ගේ කාලයේ දී එනම් 1980 දශකයේ ආරම්භයේ දී හින්දු බැතිමතුන් විසින් මෙම ස්ථානයේ ඉදි කළා යැයි පැවසෙන හින්දු කෝවිල ද මෙම පිළිම ගේ තුළ ම ඉදි කර පැවති බවට සාධක පවතිි. එයින් පසු වත් 2020 වසරේ දී පමණ නැවතත් මෙම පිළිම ගෙයි පුරාණ පිළිම ස්ථාපිත ව පැවති ස්ථානයේ ම හින්දු ශිව දේවාලයේ ත්‍රිශූල ආදිය ස්ථාපිත කර තිබූ බව ද වාර්තා වී තිබේ. ඒ අනුව මෙම ස්ථානය හින්දු පූජනීය ස්ථානයක් බව පවසමින්, අන්තවාදීන් විසින් මෙම ගර්භගෘහයේ බුද්ධ ප්‍රතිමා ස්ථාපිත ව පැවති ස්ථානයේ මීටර් 2×1.5 ප්‍රමාණයේ බිමක, පෝට්ලන්ඩ් සිමෙන්ති භාවිතයෙන් බිම සකසා ඇති බව වාර්තා වී තිබේ.ඒ මත පෙර කී මල් ආසනය තබා එය ඔවුන්ගේ පුදුසුන බවට ​පත්කර ඇති අතර ගර්භගෘහයේ පිවිසුම් ද්වාරයේ ගල් කැබැල්ලක් මත තැබූ කොරවක්ගලෙහි ඇත් සොඬය නියෝජනය කරන වටකුරු ගල් කොටස තබා එයට ශිවලිංග නාමාදේශ කොට මෙම පෞරාණික බෞද්ධ පිළිම ගෙය හින්දු කෝවිලක් බවට පරිවර්තනය කිරීමට උත්සාහ කර තිබුණ බවක් පෙනේ.මෑතක් වන තුරු පිළිමගෙයි ගර්භගෘහය ආවරණය වන පරිදි වහලයක් ද කරවා පැවති බව එම ස්ථානයේ දැකිය හැකි මෑත කාලයට අයත් උළු හා ගඩොල්වලින් තහවුරු වෙයි. මෙම පිළිම ගෙයි පවතින සිමෙන්ති වැලි කපරාරුවෙන් සකස් කළ අනුකරණ ගල් කුළුණු ද යොදාගනිමින් හින්දු ආගමික අන්තවාදීන් අනවසර ලෙස පුරාවිද්‍යා ස්ථානය විකෘතිකර තිබේ.වර්තමානය වන විට මෙම අනවසර ඉදිකිරීම් ඉවත් කර ප්‍රතිමාගෘහය පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් කැණීම් කර අවසන් කර බෞද්ධ අනන්‍යතාව තහවුරු කර තිබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.107.3rd paragraph,108 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> පිළිමගෙය කැණීම මගින් කවන්ධ හිඳි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක්,හිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක කොටසක්,අවලෝකිතේශ්වර බෝධිසත්ව ශීර්ෂයක්,තවත් බෝධිසත්ව ශීර්ෂයක්,බෝධිසත්ව කවන්ධ ප්‍රතිමාවක්,වජ්‍රයක කොටසක්,චක්‍ර සලකුණක් සහ ඊට අමතරව කුඩා ලෝහ මූර්ති කිහිපයක් ප්‍රධාන වශයෙන් හමු වී තිබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.155-171 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> {| class="wikitable" style="font-size: 80%; width: 100%;" |- |+ style="background:#CD853F; font-size: 100%; text-align: center"|කුරුන්දි විහාරයේ ප්‍රතිමාගෘහය කැණීමෙන් හමු වූ පුරාවස්තු<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= pp.108,156-171 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> |- | style="background:#DEB887; text-align:center"|[[File:Image house of kurundi viharaya.jpg|200px]]ප්‍රතිමාගෘහය<br />(කැණීමෙන් පසු ඉහළ පෙනුම) | <gallery> File:Udalipatha at the image house of the Kurundi.jpg| ඇතුළු පිවිසුමේ උළුවස්සේ ඇති උඩලිපත File:Sandakadapahana of Kurundi Vihara.jpg|පිවිසුමේ ඇති කැබලි කළ සඳකඩපහණෙහි කොටසක් File:Torso Buddha statue kurundi.jpg|කවන්ධ කුඩා හිඳි බුද්ධ ප්‍රතිමාව File:Standing Buddha statue kurundi.jpg|හිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක කොටසක් File:Avalokiteshvara statue kurundi.jpg|අවලෝකිතේශ්වර බෝධිසත්ව ශීර්ෂය File:Bodhisattva statue kurundi.jpg|තවත් බෝධිසත්ව ශීර්ෂයක් File:Torso bodhisattva statue kurundi.jpg|කවන්ධ බෝධිසත්ව ප්‍රතිමාවක් File:Vajra fragment kurundi.jpg|වජ්‍ර කොටස File:Chakra fragment Kurundi.jpg|පූජනීය චක්‍රය File:Small metal figurine kurundi.jpg|කුඩා ලෝහ මූර්තිය File:Carved stone slab kurundi.jpg|කුඩා කැටයම් ඵලකය File:Bodhisattva torso2 kurundi.jpg|ත්‍රිභංග බෝධිසත්ව කවන්ධය </gallery> |} ===බෝධිඝරය=== ස්තූපයේ සිට මීටර් 60ක් පමණ දුරින් ඊට නිරිත දෙසින් බෝධිඝරය ස්ථානගත වී පවතිී. සමස්ත වශයෙන් සලකා බැලීමේ දී වෘත්තාකාර හැඩයක් ගන්නා වාස්තු ඉදිකිරීමක් වන මෙහි අරය දළ වශයෙන් මීටර් 5කි. මෙම බෝධිඝර ගොඩනැගිල්ල සඳහා වූ පිවිසුම් දොරටුව උතුරු දිශානුගත ව ස්ථාපනය කර තිබෙන අතර ඒ අනුව එය ස්තූපය දෙසට යොමු කර තිබෙන බව දැකගත හැකි වේ. මෙම පිවිසුම සෙන්ටිමීටර් 120ක පුළුලින් යුතු ව ගල්පඩි භාවිතයෙන් සකසා තිබූ බව පවතින සාධක අනුව තහවුරු වේ.​කාලයාගේ ඇවෑමෙන් බෝධිඝරය ආවරණය කරමින් වර්ධනය වී ඇති ගොඩැල්ල උපරිම වශයෙන් සෙන්ටිමීටර් 110ක් පමණ උස් වේ.​මෙම ගොඩැල්ලේ මැද සිට මීටර් 2.5ක දුරකින් යුතු ගල්කණු 4කින් සමන්විත පළමු වැනි ගල්කණු පෙළක සහ මධ්‍යයේ සිට මීටර් 5ක අරයක් ඇති වන සේ ගල්කණු 8කින් යුතු දෙවැනි ගල්කණු පෙළක නටඹුන් හඳුනාගත හැකිය. මෙම අවස්ථාවේ දී (2021 දී) මතු කරගනු ලැබූ සාධක අනුව මෙහි වට දෙකක් ඇති ගල්කණුවක් සාමාන්‍ය වශයෙන් සෙන්ටිමීටර් 20×20 ප්‍රමාණයෙන් යුතු අතර ඒවායේ උපරිම උස පොළොව මට්ටමේ සිට සෙන්ටිමීටර් 120කි. දෙවැනි ගල්කණු පෙළින් පිටතට විසිරී ඇති කබොක් ගල් සාධක අනුව මෙම බෝධිඝරයේ පාදම ද අනෙකුත් ගොඩනැගිලි මෙන් ම කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ම නිමවා තිබූ බව අනාවරණය වේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.109,111_1st paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> [[File:Bodhigara plan of Kurundi Vihara.png|thumb|250px|කැණීම් කිරීමට පෙර කුරුන්දි විහාරයේ බෝධිඝරයේ පැතිකඩ සැලසුමක්(වර්ෂ 2021 දී)<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.113 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref>]] ​බෝධිඝරයට බෙහෙවින් ආසන්න ව ඊසාන දෙසින් කබොක් ගලින් නිම කළ මීටර් 3.6ක් දිග සහ මීටර් 2.7ක් පුළුලින් යුතු ආයත චතුරස්‍රාකාර හැඩැති යම්කිසි වාස්තු ඉදිකිරීමක් පැවති බවට සාධක දැකගත හැකි වේ. මෙහි දැනට දැකගත හැක්කේ පාදම පිළිබඳ සාධක පමණක් වීමත් විශේෂත්වයකි. පෙර විස්තර කර ඇති පරිදි ස්තූපය ආසන්නයේ ද මෙවැනි නිර්මාණයක් දැකගත හැකි අතර මෙම වන්දනීය ස්ථානයෙහි කාර්ය හා සම්බන්ධ නිර්මාණ අවයව වශයෙන් සැලකීමට අවස්ථාව පවතින බවත්,ඇතැම් විට මෙය බෝධිඝරයේ කාර්යභාරය හා සම්බන්ධ ඉදි කිරීමක් විය හැකි බවත් විද්වත් මතය වී තිබේ.කෙසේ නමුත් මේ දක්වා බෝධිඝරයෙහි කිසිඳු පුරාවිද්‍යා කැණීමක් සිදුව නොමැත. <ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.111,2nd paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ===උපෝසථඝරය=== පබ්බත විහාර ආකෘතියේ මැද මළුවේ පිහිටි වැදගත් වාස්තු නිර්මාණ අතර 'පොහොය ගෙය' නැතහොත් 'උපෝසථඝරයට' වැදගත් තැනක් හිමි වේ. සාමාන්‍යයෙන්, භික්ෂූන් වහන්සේ විසින් සිදු කරනු ලැබිය යුතු පොහොය විචාරීම හෙවත් භික්ෂු විනය හා සම්බන්ධව කටයුතු සිදුකිරීම පෝය ගෙය තුළ සිදු කරනු ලබයි. ඊට අමතර ව, විශේෂ අවස්ථාවන්හි දී භික්ෂූන් වහන්සේ එක්රැස් වන ස්ථානයක් වශයෙන් ද එනම්, සන්නිපාත ශාලාවක් වශයෙන් ද පෝය ගෙය භාවිත කරන්නට ඇත.​ස්තූපයට බටහිර දෙසින් ඊට මීටර් 56ක් පමණ නුදුරින් පිහිටි මෙම වාස්තු ඉදිකිරීමේ පිවිසුම නැගෙනහිර දෙසට මුහුණ ලා ඇත. එම පිවිසුමේ වන ගල්පඩි පසින් යට වී පවතින ආකාරය දැකගත හැකි වේ. ඒ අනුව ස්තූපයේ පිවිසුම හා මෙම පෝය ගේ පිවිසුම එකිනෙකට මුහුණ ලා ඇති ආකාරයකින් පවතියි. ආසන්න වශයෙන්, දිග මීටර් 16.5ක් හා පළල මීටර් 9ක් පමණ වන මෙම වාස්තු නිර්මාණයේ සැලසුම ආයත චතුරස්‍රාකාර හැඩයක් ගනී.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.104,2nd and 3rd paragraphs |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> [[File:Uposathaghara plan of Kurundi Vihara.png|thumb|275px|කැණීම් කිරීමට පෙර උපෝසථඝරය හෙවත් පෝය ගෙයි පැතිකඩ සැලසුමක් (වර්ෂ 2021 දී)<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.106 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref>]] ​වෙනත් ඕනෑ ම පුරාණ විහාරයක දැකිය හැකි පෝය ගෙවල් මෙන් ම මෙම පෝය ගෙය ද විශාල ප්‍රමාණයේ ගල්කණු භාවිතයෙන් නිමවා ඇත. මෙම වාස්තු නිර්මාණයේ සම්පූර්ණ මුල් සැලසුම අනුව, දිගු අතට ගල්කණු 6 බැගින් වන පළල පේළි 4කින් යුතු ව නිමවා තිබූ මෙම ගොඩනැගිල්ලේ මේ වන විට ගල් කණු 13ක් ආරක්ෂා වී ඇති ආකාරය හඳුනාගත හැකි වේ. අනෙකුත් ගල්කණුවලට අයත් කොටස් මෙම ගොඩනැගිල්ලට අයත් භූමිය තුළ ම පතිත වී ඇත. මුල් තත්ත්වයෙන් පවතින ගල්කණු 4ක් දැකගත හැකි අතර ඒවායේ මිනුම් අනුව, සෙන්ටි මීටර් 32x35 ප්‍රමාණයේ ගල්කණුවක පොළොව මට්ටම සිට උස මීටර් 4කි. මෙම වාස්තු ඉදිකිරීමේ මධ්‍යයේ පිහිටි ගල්කණුවලට වඩා පිටත වටයේ පිහිටා ඇති ගල්කණු වට ප්‍රමාණයෙන් තරමක් කුඩා ඒවා වේ.​මෙම පෝය ගෙයට අයත් සීමාව තුළ පැරණි ගඩොල් කැබලි මෙන් ම උළු කැබලි ද විසිරී ඇති අතර ඒවා මෙම නිර්මාණය මුලින් පැවති ආකාරය පිළිබඳ අදහසක් ඇති කර ගැනීම සඳහා රුකුලක් සපයයි. ඒ අනුව මෙම ගොඩනැගිල්ලේ වහළය මැටි උළු සෙවිලි කර තිබෙන්නට ඇත. ගොඩනැගිල්ලේ තැන් දෙකක් නිධන් සොරුන් විසින් සිදුකරන අනවසර කැණීම් මඟින් විනාශ කර තිබෙන බවක් වාර්තා වී ඇත.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.104,4th and 5th paragraphs |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ===විහාරයේ ඇති වෙනත් නටඹුන්=== ප්‍රධාන මළුව හෙවත් ඉහළ මළුව තුල ඇති ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි නටඹුන් වලට අමතරව වෙනත් ගොඩනැගිලි සාධක නටඹුන් විශාල ප්‍රමාණයක් විහාරයේ දෙවැනි මළුව තුළ සහ ඉන් පිටතත් දැකිය හැකි වේ. ====කුරුන්දි විහාරයේ දෙවැනි මළුව==== විහාරයේ උන්නතාංශය වැඩි ම ප්‍රදේශය ආවරණය කරමින් සකසා තිබූ පූජනීය අංගණයේ බටහිර පසින් එහි පැවති ස්වාභාවික පරිසර ලක්ෂණ අනුව යමින් එම ප්‍රදේශයේ බිම් සැලසුම සකස් කර තිබූ බව දැකගත හැකි වේ. ඒ අනුව කබොක් ගල් යොදාගෙන එම මළුවේ සීමා ප්‍රාකාර ඉදිකරවා මෙම දෙවැනි මළුව සකසා ඇති බව ඒ පිළිබඳ සියුම් ආකාරයෙන් විමර්ශනය කිරීමේ දී පෙනී යයි. මිනුම් අනුව පූජනීය ගොඩනැගිලි පිහිටි මැද මළුවට සාපේක්ෂ ව මීටර් 1.5ක් පමණ පහත් වන ආකාරයට මෙම දෙවැනි මළුව සැලසුම් කර ඇත.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.114,3rd paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref>​මැද පිහිටි පූජනීය ගොඩනැගිලි සහිත අංගණයේ වයඹදිග අන්තයේ සිට මීටර් 6කට ආසන්න නුදුරකින් දකුණු පසට වන්නට මෙම පහළින් පිහිටි දෙවැනි මළුවේ එක් කෙළවරක් සීමා වන අතර එහි දකුණු කෙළවර පූජනීය අංගණයේ නිරිතදිග කෙළවර දක්වා ගමන් කරයි. අර්ධකවාකාර ස්වරූපයකින් යුතු ව කඳුවැටියේ ව්‍යාප්තියට අනුරූප වන ආකාරයෙන් බටහිර දෙසට තවත් මීටර් 100ක පමණ දුරකට මෙම දෙවැනි මළුවේ ව්‍යාප්තිය පවතියි.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.115,1st paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ====විහාරයේ පොකුණ==== දෙවැනි මළුවේ පිහිටා ඇති මෙම පොකුණ පිළිම ගෙය යනුවෙන් විස්තර කළ ගොඩනැගිල්ලට බටහිර දිශානුගතව පිහිටා ඇත. පොළොව මට්ටමේ සිට ගැඹුර දළ වශයෙන් මීටර් 5ක් පමණ වේ. නැගෙනහිර හා බටහිර දිශානුගතව දිග මීටර් 35ක් පමණ ද උතුරු හා දකුණු දිශානුගතව මීටර් 23ක පළලකින් ද යුතු මෙම පොකුණ අනුරාධපුර කාල සීමාවට අයත් වෙනත් මෙවැනි පොකුණු හා සසඳා බැලීමේ දී මධ්‍යම ප්‍රමාණය ඉක්මවා යන නිර්මාණයක් වශයෙන් දැක්විය හැකි වේ. මෙම මනරම් පොකුණේ සිවු දෙසට ඇති සීමා ඉවුරු කබොක් ගල් බැඳ මැනවින් සකසා තිබූ බවට සාධක වර්තමානයේ වුව දැකගත හැකි වේ. කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ වැඩවාසය කළ භික්ෂූන් වහන්සේගේ දෛනික ජල අවශ්‍යතාව සම්පූර්ණ කිරීම පිණිස මෙම පොකුණේ එකතු වී පැවති ජලය භාවිත වූ බවට විශ්වාස කෙරේ.උල්පත් ජලය නොලැබෙන මෙම පොකුණ සඳහා වැසි සමයේ දී ඉහළ මළුව හා දෙවැනි මළුව වෙත පතිත වන වැසි ජලය මෙම පොකුණ වෙත ඇදී එන ආකාරයේ සැලසුමක් තත් යුගයේ දී පවතින්නට ඇති බවට විද්වතුන් අදහස් පළ කර තිබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.114,2nd paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ====වෙනත් ගොඩනැගිලි==== කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ මැද මළුව(ප්‍රධාන මළුව), දෙවැනි මළුව හා ඉන් පරිබාහිර ව කඳු බෑවුමේ විවිධ තැන්වලත් විවිධ ස්වරූපයේ හඳුනානොගත් වාස්තු ඉදිකිරීම් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් පවතින බව වාර්තා වී තිබේ.ඒ අනුව ප්‍රධාන මළුවේ එවැනි ගොඩනැගිලි 5 ක්,දෙවැනි මළුවේ හඳුනානොගත් ගොඩනැගිලි 3 ක් සහ ඊට පරිබාහිරව විහාර භූමිය තුළ හඳුනානොගත් තවත් ගොඩනැගිලි 19 ක් හා එක් කුඩා පොකුණක් වාර්තා වී තිබේ.මෙම වාස්තු නිර්මාණ පිළිබඳ යම්කිසි නිශ්චිත අදහසකට පැමිණීමට තරම් ප්‍රමාණවත් සාධක මතුපිට තත්ත්වය අනුව දැකගත හැකි නොවුණත් විධිමත් ව සිදුකෙරෙන පුරාවිද්‍යා කැණීම් තුළින් වඩාත් ඵලදායී සාධක මතු කර ගැනීමෙන් පසු ඒ පිළිබඳ වඩා පුළුල් අදහසක් ඇති කර ගැනීමට අවස්ථාව පවතියි. සාපේක්ෂ ව කුඩා ප්‍රමාණයේ මෙම ගොඩනැගිලි බොහෝ විට භික්ෂූන් වහන්සේලාට වැඩවාසය කිරීම සඳහා තනවා තිබූ නේවාසික කුටි විය හැකි බවට විද්වතුන් අනුමාන කෙරේ. මෙම ගොඩනැගිලි සියල්ලක ම පාහේ කබොක් ගල් භාවිතයෙන්, භූමියේ ස්වාභාවික ව පවතින බෑවුම පිළිබඳ සැලකිලිමත් වෙමින් ඒවාට අනුකූල ව දිශානුගත කර ඉදිකර තිබෙන අයුරක් හඳුනාගත හැකි වේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= pp.111-119 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ===කුරුන්දි වැව=== [[පළමුවන අග්බෝ රජු|පළමුවන අග්බෝ රජු]] විසින් කුරුන්දි විහාරය වැඩිදියුණු කර නැවත ඉදිකරන විට කුරුඳු වැව ඉදිකළ බව මහාවංශයේ සඳහන් වේ.කුරුඳු වැව හෙවත් කුරුන්දි වාපි වර්තමානයේ තන්නිමුරුප්පු වැව බව සී.ඩබ්ලිව්.නිකලස් මහතාගේ අදහස වේ.<ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය_නිකලස්,සිංහල පරිවර්තනය_සෝමපාලජයවර්ධන|1979|}}:මේ සියලු නම් එකම විහාරයකට වූ විවිධ නම් වීමට බොහෝ ඉඩ තිබේ.මෙය පිහිටි කුරුන්දිරට්ඨ දැනට වවුනියා දිස්ත්‍රික්කයේ දකුණු කරිකට්ටමූල කොට්ඨාසයට සමානය.මේ පැරණි නම වර්තමාන කුරුන්තන් ඌර්හි නෂ්ඨාවශේෂ අතර රැකී තිබේ.</ref>නමුත් ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් මහතා කුරුන්තන් කුළම් සහ තන්නිමරුප්පු කුළම් නමින් ආසන්නව පිහිටි පුරාණ වැව් දෙකක් පිළිබඳව සදහන් කරයි.නමුත් වර්තමානයේ කුරුන්තන් කුළම යනු අතීතයේ දී පළමුවන අග්‍රබෝධි හෙවත් අග්බෝ රජු කළ කුරුඳු වැව විය හැකි බවට තවත් අදහසක් විවෘතව පවතී. {{Blockquote |text='''"පළමුවෙන් කියන ලද ගඟ මිටියාවතේ සිතියම්වල තන්නිමුරුප්පු කුලම් නමින් සඳහන් කර තිබෙන පාළුවට ගොස් නටබුන් වී තිබෙන ඉතා ලක්ෂණ පුරාණ වැවක් ඇත්තේය.මෙම ශක්තිමත් පුරාණ කර්මාන්තයෙහි බැම්ම,උතුරු දකුණු දෙසට පිහිටා තිබේ.නමුත් දැනට එය දියපාර දෙකකින් නරක අන්දමට කැඩී දියකඳ දෙක මනල්ආරු නමින් එකක් වී,දියබෑවුමේ ප්‍රධාන ගංගාව දියකඳ වැඩි කරන්නේ ය.''' '''දැනට වැව් බැම්ම සහ පුරාණ කුඹුරුත් ඇතුළුව,වැව පිහිටි බිම මුළුදා ම ඝන කැලෑවෙන් සහ මූකලානින් වැසී තිබේ.ඉතාම මෑත කාලයක් වනතුරු ඊට ආසන්න භූමි ප්‍රදේශය එහෙම පිටින් ම වන ගත වෙන්ට හැර ඒ සම්බන්ධව කිසිවෙක් කිසිවක් නොදැන සිටියෝ ය.මෙයාකාරයෙන් පුරාණ වටිනා දේපලක් නොපෙනී සැඟවී තිබුන බව පෙනේ.''' '''තවත් කරුත්ත කුලම් නම්ලත් පුරාණ වැවක් හැතැප්ම බාගයක් පමණ උතුරින් ඊසාන දෙසට පිහිටා තිබේ.එය සාදා තිබෙන්නේ කුඩා මිටියාවතක් මැදින් ගලා යන,වාන්ආරු නම්ලත් ශාඛා දියපාරක් හරහා බැම්මක් බැඳීමෙන් ය.මෙයාකාරයෙන් කුරුන්ත කුලම සහ තන්නිමුරුප්පුව,ඊට යා වූ මිටියාවත් තුනේ ම දිය ගලායෑම හරස් කප්නනේ ය.''' '''නමුත් මේ පුරාණ වැව් දෙකේ පවතින අගය තවත් කරුණකින් වැඩිපුරද උසස් කරන්නේ ය.වැවෙන් ඉතිරී යන මහත් ජලයෙන් කොටසක් කඳුවැටිය හරහා,යාව තිබෙන ජලාසයට ගෙනයනු සඳහා තන්නිමුරිප්පු වැව් බැම්මේ කෙළවර පසුකොට අඩි විස්සක් පළලැති ජඹුර ඇළක් කපා තිබෙන බව පෙනේ."''' {{smaller| {{cite book |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස් |language=si |isbn = 955-9185-07-1 }} }} }} හෙන්රි පාකර්ට අනුව නයාරු නිම්නය හරස් කර බැඳි මහා ජලාශය තන්නිමුරුප්පුව බවත්,ඉන් සැතපුම් දෙකක් ඊසාන දෙසින් කුරුන්දිකන්ද(කුරුඳුමලේ) අසල පිහිටි වැව කුරුන්දන්කුලම් බවත් ය.තන්නිමුරුප්පුව යන දෙමළ වචනයේ සිංහල අර්ථය වන්නේ දියකඩනය යන්නයි.ඔහුට අනුව තන්නිමුරුප්පුව වැව පාකර් එහි යෑමට පෙර වන්නියේ සහකාර නියෝජිත එස්.හෝටන් සොයාගන්නා තෙක් මුළුමනින්ම මිනිස් වාසයෙන් තොර විය.පාකර් විසින් කුරුන්දි විහාරය අසල ඇති කුඩා වැවට කුරුන්දන්කුලම ලෙස එම නම ලබා දී ඇත්තේ වැව් බැම්ම අසල තිබූ ශිලා ලේඛනයක වැවට පහළ ජනාවාස ප්‍රදේශය "කුරුන්ගම" ලෙස හඳුන්වා තිබූ බැවිනි.එහි දෙමළ පරිවර්තනය "කුරුන්තන් ඌර්" ය..<ref>{{cite book |title=Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887) |author= Henry Parker |volume=p.449 |language=en |isbn = }}</ref><ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.216 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> [[File:Naga muragala kurundi.jpg|thumb|275px|තන්නිමුරුප්පු වැව අසලින් හමු වූ පෙන 5 ක් සහිත නාග රුව දැක්වෙන ඵලකය<br>(මෙම ඵලක වාරි කර්මාන්ත වර සලකුණක් ලෙස අතීතයේ භාවිතා වූ බවට විශ්වාස කෙරේ)<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.202 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref>]] පාකර්ගේම සටහනක දක්වා ඇත්තේ ගොවිතැන් කටයුතු වලට වඩා අසල විහාරයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට සහ වැව් බැම්මට පහළ ජනාවාසයේ දෛනික අවශ්‍යතා සඳහා යොදා ගැනීමට " කුරුන්දන්කුලම " ලෙස ඔහු විසින් හදුන්වනු ලබන විහාරය අසල කුඩා වැව තනා ඇති බවයි.<ref>{{cite book |title=Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887) |author= Henry Parker |volume=p.448 |language=en |isbn = }}</ref> වර්තමානයේ කුරුන්දන්කුලම ලෙස හදුන්වන කුඩා වැව පිහිටා ඇත්තේ තන්නිමුරුප්පුව වැව හෙවත් පැරණි කුරුන්දි වැවට ඉහළ ඉන්නතාංශයක බැවින් තන්නිමුරුප්පුවේ සිට කුරුඳු විහාරයට හෝ ඒ අසල කුරුඳුගමට ජලය රැගෙන යාමට නොහැකි බවත් මේ නිසා කුරුන්දි විහාරයේ සහ කුරුඳුගම ජනතාවගේ ජල අවශ්‍යතා සැපිරීමට එය ආසන්නයේ සාපේක්ෂව කුඩා වැවක් නිර්මාණය කරන්නට ඇති බවත් පුරාවිද්‍යා විශේෂඥයන්ගේ මතය වී තිබේ. පුලේන්ද්‍රන් නේසන්ට අනුව පාකර් විසින් කුරුන්දන්කුලම ලෙස නම් කළ වැව ප්‍රදේශවාසීන් හඳුන්වන්නේ විලාතිකුලම් ( දිවුල්වැව ) යන නමිනි.කුරුන්දි කන්ද අසල ඇතැයි කියවෙන කුඹුරු ඉඩම්වලට ඔප්පු තිබෙන බවත් ඒවායේ මෙම කුරුන්දන්කුලම වැව හදුන්වා ඇත්තේ විලාතිකුලම් යනුවෙන් බවත් ඔවුන් දක්වා ඇත.මේ අනුව වැලිඔය නිම්නයේ (තන්නිමුරුප්පු) වැව් බැම්මේ සිට නයාරු කලපුව තෙක් අක්කර 12,000 කට වැඩි භූමි ප්‍රදේශයක් යල-මහ කන්න දෙකෙහිම වගා කිරීමට හැකි වන සේ සිදු කළ මහා වාරි නිර්මාණය පළමු වැනි අග්බෝ රජු කරවූ කුරුන්දි වැව ලෙස හදුනා ගැනීම වඩා තාර්කික බව විද්වත් මතය වී තිබේ.සී.ඩබ්.නිකලස්ගේ අදහස ද වන්නේ පළමු වැනි අග්බෝ රජු කළ කුරුන්දවාපිය නම් දැන් තන්නිමුරුප්පු වැව බවයි.<ref>{{cite book |title=මෑත යුගයේ සභ්‍යත්වය (1972) |author= සී.ඩබ්.නිකලස් |volume=I කාණ්ඩය, I භාගය |language=si |isbn = }}</ref>පාකර් කුරුන්දන්කුලම ලෙස නම් කර ඇත්තේ නියම කුරුන්දි වැවේ ( තන්නිමුරුප්පු වැවේ ) සිට කිලෝමීටර දෙකක් පමණ ඊසාන දිගින් කුරුඳු විහාරය අසබඩ පිහිටි පියංගල හෙවත් විලාතිකුලම් වැව ( දිවුල් වැව) යි.පදවිය වැවෙන් දියවර ලබන මා ඔය නිම්නය "පදී රට" ලෙස හැදින්වූවා සේ,කලා වැවෙන් දියවර ලබන කලා ඔය නිම්නය "කලා ගං රට" ලෙස හැදින්වූවා සේ,පළමු වැනි අග්බෝ රජු කළ කුරුන්දි වැවෙන් ( තන්නිමුරුප්පු ජලාශයෙන් ) දියවර ලබන වැලිඔය නිම්නය කුරුන්දි රට ලෙස ගැනීම නිරවද්‍ය බව විද්වතුන් සනාථ කර තිබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume=p 217,218 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ===කුරුන්දි වැව් බැම්මට පහළින් පිහිටි විහාර නටඹුන්=== කුරුන්දි විහාරය යන්නෙන් හැඟෙන පැරණි බෞද්ධ වාස්තු නටබුන් හා මානව ජනාවාස සාධක මෙන් ප්‍රමාණයක් සංකේන්ද්‍රණය වූ බිමේ තවත් වැදගත් බිම් කොටසක් වශයෙන් පුරාණ කුරුන්දි වැවට ඉදිරියෙන් ව්‍යාප්ත වූ නටබුන් කලාපය හඳුනාගත හැකි වේ. කුරුන්දි පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ විවිධ විද්වතුන්ගේ වාර්තා, මේ වන විට දැකගත හැකි විවිධ ආකාරයේ වාස්තු නටබුන් හා වෙනත් පුරාවස්තු වැනි දේවල් පිළිබඳ අවධානය යොමුකිරීමේ දී මෙම කලාපයේ පවතින සාධක මෙන් ම මෙම කලාපය බෙහෙවින් ම වැදගත් බිම්කඩක් වශයෙන් දැකගත හැකි වේ. නමුත් වළක්වාගත නොහැකි හේතු කිහිපයක් පුරාණ කාලයේ සිට ( අවම වශයෙන් කුරුන්දිවාපියේ වැව් බැම්ම බිඳී යාමෙන් පසුව හා මෙම ස්ථානය නටබුන් ස්ථානයක් වීමෙන් අනතුරුව ) මෙම බිම් පෙදෙසේ ඇති වූ හුදකලා බවත් නොසලකා හැරීමත් මෙන් ම කලින් කලට සිදුවූ ජලයෙන් යට වීම් හේතුවෙන් මෙම කලාපයේ පුරාවස්තු බෙහෙවින් ම පොළොවට යට වී ඇත.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.120 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> කුරුන්දි විහාර සංකීර්ණයේ දැකගත හැකි වඩාත් පෞරාණික නිර්මාණ වැව් බැම්මට පහළ කොටසේ ඇති බව මූලික නිරීක්ෂණ අනුව වුවත් පැහැදිලි වන අතර සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රයේ දැක්වෙන ආකාරයේ වඩාත් පැරණි නිර්මාණ මෙම බිමේ පිහිටා තිබෙන්නට ඇත. වඩාත් කතාබහට ලක්වී ඇති කුරුන්දි විහාර පුවරු ලිපිය වුව මෙම කලාපයේ ම පවතින පිළිම ගෙයක පිවිසුම් ස්ථානයේ පිහිටුවා තිබුණි. ඒ අනුව විහාරයක් හා සම්බන්ධ සම්පූර්ණ විහාර වාස්තු නිර්මාණ මෙම බිමේ පැවති බවට සාධක පවතියි. නමුත් පසු කාලීන මිනිස් කටයුතු හේතුවෙන් මෙම අනුරාධපුර යුගයට අයත් වාස්තු නිර්මාණ අතුරින් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් දැනටමත් විනාශ වී ඇත. නමුත් පොදුවේ සලකා බැලීමේ දී විහාර සංකීර්ණයක් හා සම්බන්ධ ස්තූප පාදම් කිහිපයක්, පිළිම ගෙවල් පාදම්, නේවාසික ගෘහ, වෙනත් වාස්තු නිර්මාණ මෙන් ම හා පොකුණු පිළිබඳ මූලික සාධක මෙම කලාපයෙන් නිශ්චිත ව අනාවරණය වේ. මෙම වාස්තු නිර්මාණයන් පිළිබඳ අවධානය යොමු කිරීමේ දී නිසැක වශයෙන් ම මෙම නටබුන් සියල්ල ම පාහේ බෞද්ධ ආගමික වාස්තු නිර්මාණ වන බව හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.121 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> [[File:Muragal kurundi vihara 1.jpg|thumb|275px|කුරුන්දි විහාරය අසල ඇති වැවෙහි වැව් බැම්මට පහළින් හමු වූ පැරණි මුරගලක්]] තදාශ්‍රිත ජනයාගේ නොවිධිමත් කෘෂි භූමි ව්‍යාප්තිය හේතුවෙන් මෙම කලාපයේ පුරාවස්තු විසිරී ඇති බිම් ද අතික්‍රමණය කරමින් ඒවා වගාබිම් වන බව දැකගත හැකි වේ. ඒ නිසාත් මිනිසුන් විසින් සිදුකරනු ලබන විවිධ නොමනා ක්‍රියා හේතුවෙනුත් මෙම කලාපයේ පුරාවස්තු බෙහෙවින් තර්ජනයට ලක් ව පවතියි. ඊට අමතර ව හඳුනාගත හැකි ආකාරයෙන් කුරුන්දි ජනාවාස කලාපය වෙත ඓතිහාසික යුගයේ දී ආක්‍රමණ එල්ල වූ අවස්ථාවන්හි දී ද සෘජු ව මෙම කලාපයේ පැවති නිර්මාණ සංහාරයකට බඳුන් වූ බව විද්වත් මතය වී තිබේ. පසු කාලීන ලේඛකයින් විසින් දක්වා ඇති නන්දි රජු දැක්වෙන ගල් නිර්මාණය ද මෙම කොටසේ පැවති බව ද ඒ දක්වා ඇති විස්තර අනුව අනුමාන කළ හැකි වේ.​කුරුන්දි පැරණි වැවත්, කුරුන්දි ගමත් වෙළෙඳ, කාර්මික කලාපයත් සමඟ සමීප වශයෙන් සම්බන්ධ වී පැවති මෙම විහාරස්ථානය පුරාණ කුරුන්දි ක්ෂේත්‍රයේ කේන්ද්‍රීය බිමක් වූ බව මේ දක්වා සිදු කර ඇති පුරාවිද්‍යා ගවේෂණ මඟින් පැහැදිලි වී තිබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.122,1st paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ===කුරුඳුගම පැරණි ගල් පාලම=== කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති කන්දේ, උතුරු අන්තයේ පාමුල පුරාණ කුරුන්දි වැව පිහිටා ඇති අතර මෙම වැරි කර්මාන්තය වර්ෂ 2010න් පසු කාලයේ දී විශාල කර, නවීකරණය කර තිබේ. කුරුන්දි ගම සිට කුරුන්දි කන්දේ විහාරය දක්වා වූ මාර්ගයක් මෙම පුරාණ වැවේ බැම්ම මතින් ගමන් කළ බව පවතින සාධක හා පුරාවිද්‍යා නටබුන්වල විසිරීම අනුව පැහැදිලි වේ. කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ ප්‍රධාන නටබුන් පිවිසුම් පඩිපෙළ දැනට ද මැද මළුවේ සිට උතුරු දෙසට ගමන් කර වත්මන් කුරුන්දි වැව් බැම්මේ දකුණු කෙළවර හා සම්බන්ධ වේ. ඒ අනුව කුරුන්දි වැවේ බැම්ම මතින් මීටර් 1,200ක් පමණ ගමන් කළ විට එහි උතුරු කෙළවර පිහිටි වැවේ පිටවාන අසලට පිවිසිය හැකි වේ. මෙම වානේ උතුරු කෙළවරේ සිට මීටර් 170ක් පමණ උතුරු දෙසට වන්නට මෙම පුරාණ ගල්පාලමේ නටබුන් පිහිටා ඇත. නැගෙනහිර සිට බටහිර දිගානුගත ව ස්ථාපිත කර ඇති මෙම ගල්පාලම, පුරාණ වැවෙහි සිට ගලා ගිය ඇළ මාර්ගයක් හරහා පිහිටුවා පැවති අතර එය යටින් ගලා යන ඇළ මාර්ගය එතැනින් සිට තවත් මීටර් 25ක් පමණ උතුරු දෙසට ගලා ගොස් නැගෙනහිර සිට බටහිර දිගානුගත ව ගලා එන ප්‍රධාන ඇළ මාර්ගය හා සම්බන්ධ වේ. මේ පිහිටීම අනුව මෙකී ප්‍රධාන ඇළ මාර්ගයෙන් මෙපිට හා පුරාණ කුරුන්දි වැව් බැම්මෙන් ඉදිරිපස හෙවත් නැගෙනහිර දෙසින් පිහිටි කලාපය (එනම් එක්තරා ආකාරයකට වැව් බැම්මේ දකුණු ඉවුරු කලාපය අතර) බිම් සම්බන්ධයක් ගොඩනැගීම මෙම ගල් පාලමේ යෙදීමේ අරමුණ වූ බව පැහැදිලි වේ. ලංකා මිනුම් දෙපාර්තමේන්තුව විසින් 1936 වසරේ දී සංස්කරණය කරන ලද 1:63,360 මුලතිව් සිතියමේ දැක්වෙන අන්දමින් කුරුන්දන් කුලම වැවේ උතුරු පසින් එයට ආසන්න ව පිහිටා ඇති මලවරායන් කුලම නම් කුඩා වැවේ සිට කුරුන්දි වැව දක්වා ජලය ගෙන ඒමට ඇළ මාර්ගයක් පැවත ඇත. ඒ අනුව, මෙම ගල් පාලම එම ඇළ ඔස්සේ තිබූ බව සිතියම අනුව පැහැදිලි වේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.125,126 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> පොදුවේ සලකා බැලීමේ දී මීටර් 16ක් දිග හා මීටර් 7ක් පළල් වූ බිම් වපසරියක මෙම කුරුන්දිගම ගල්පාලමේ නටබුන් විසිරී පවතියි. දැන් පවතින සාධක අනුව, මෙම ගල් පාලම අවම වශයෙන් මීටර් 10කට වඩා දිගින් යුක්ත ව පවතින්නට ඇත. මෙහි පළල මීටර් 3ක් පමණ බව සැලකිය හැකි ය. වර්තමානයේ පවතින තත්ත්වය අනුව, මෙම ගල්පාලම නිමකිරීම සඳහා යොදාගෙන තිබූ ගල්කණු හා ගල් පුවරුවලින් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් අස්ථානගත ව ඇත. මෙම ගල්පාලම සඳහා යොදාගෙන තිබූ ගල්පුවරුවලින් සමහර ඒවා වෙනත් ඉදිකිරීම් සඳහා පශ්චාත් කාලීන ව විතැන් කර ඇති බව සිතිය හැකි ය.වර්තමානයේ පාලමට උතුරු දිගින් පිහිටි ඇළ මාර්ගය හරහා ට්‍රැක්ටර් ගමන් කිරීමට පහසු කර ගැනීම සඳහාත් මෙම නිර්මාණයට අයත් ගල්කණු ගෙන ගොස් දමා ඇති බව දැකගත හැකි වේ.​දැන් පවතින සාධක අනුව බැලීමේ දී ගල්පාලම පිහිටුවීමට යෝග්‍ය ආකාරයෙන් කුරුඳු වැවේ පිටවානෙන් ගලා එන ජල මාර්ගයේ අදාළ ස්ථානයේ ඉවුරු දෙපස ගල් ආදිය යොදා බිම සකස් කිරීමෙන් පසු මෙම ගල්පාලම ස්ථාපිත කර ඇත. සරල ව බැලීමේ දී ඉවුරු දෙපස විධිමත් ව සැකසීමෙන් පසු ඒ මත හා ඇළ තුළ විධිමත් ව පිහිටුවූ ගල්කණු උඩ හරස් අතට කෙටි ගල්පුවරු යොදා ඒ මත දික් අතට වඩා දිග ගල්පුවරු යොදා සම්බන්ධ කරමින් මෙම ගල්පාලම නිමවා ඇත. ඒ අනුව ගල් පාලමේ පළල් අතට සෙන්ටිමීටර් 130ක පරතරයක් ඇති වන ආකාරයෙන් ගල්කණු දෙක බැගින් ස්ථාපිත කර දිගු අතට මීටර් 2ක පරතරයකින් යුතු ව ගල්කණු පේළි හතරක් ස්ථාපිත කර තිබේ. ගල්පාලම නිර්මාණ අවධියේ දී මෙම ගල් කණු 8 මත හරස් අතට යෙදූ ගල්පුවරු මත පාලම ස්ථාපිත කර ඇත. දැන් පවතින සාධක අනුව මෙම කෙටි ගල් කුලුනක උපරිම උස සෙන්ටිමීටර් 150ක් පමණ වන අතර ඒ කණුවක දිග හා පළල සෙන්ටිමීටර් 30x24 ප්‍රමාණයේ ඒවා වේ. මෙම ගල් කණුවල ඉහළ කෙළවර සෙන්ටිමීටර් 6x6 ප්‍රමාණයේ කුඩුම්බි යොදා ඇත්තේ ඒවා හා හරස් අතට සම්බන්ධ වන ගල්පුවරු ශක්තිමත් ආකාරයෙන් ගල්කණු හා බද්ධ කිරීම සඳහා බව විද්වතුන් විශ්වාස කෙරේ.මෙලෙස හරස් අතට යෙදූ ගල්පුවරු පෙර කී ගල්කණුවල ඇති කුඩුම්බි සමඟ සම්බන්ධ කරන ගල් තව්වක දිග හා පළල සෙන්ටිමීටර් 8x8ක් වේ. මේ සඳහා යොදාගත් ගල්පුවරු මේ වන විට මේ ස්ථානයේ දැකගත නොහැකි වුවත් අවම වශයෙන් ඒ සඳහා යොදාගත් හරස් ගල්පුවරු මීටර් 2ක පමණ දිගකින් යුතු වන්නට ඇති අතර ඒවා මත දික් අතට යෙදූ ගල්පුවරු දිගින් මීටර් 2.5ක් පමණ වූ බව පවතින සාධක අනුව නිශ්චය කළ හැකි වේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.128,1st paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> [[File:Ancient stone bridge kurundi.png|thumb|275px|පැරණි කුරුන්දි ගම්මානයේ පිහිටි පෞරාණික ගල් පාලමේ පැතිකඩ සටහන (වර්ෂ 2021 දී)<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.126 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref>]] ​මෙම පුරාණ ගල්පාලමේ බටහිර කෙළවර ආසන්නයේ නිධන් හොරු විසින් අනවසරයෙන් කැණීම් කළ දිග මීටර් 2ක්, පළල මීටර් 2.5ක් හා මීටර් 1.3ක පමණ ගැඹුරකින් යුතු වලක් වාර්තා වී තිබේ. මේ කැණීම මඟින් මෙම පාලම සහිත බිමේ ස්ථාවරතාව වැඩි කිරීම සඳහා යොදාගත් ගල් ආදිය අක්‍රමවත් අයුරින් විසිරී ඇති ආකාරයත් දැකගත හැකි වේ.​මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ වූ ගල් පාලමක් වන මෙහි නටබුන් පිහිටා ඇති ස්ථානය අනුව සලකා බැලීමේ දී පැරණි කුරන්දිගම ආශ්‍රිත කාර්මික කලාපයේ සිට කුරුන්දිගම දක්වා වූ පිවිසුම් මාර්ගය මෙම ගල් පාලම ඔස්සේ යෙදී තිබුණු බව සිතිය හැකි වේ. සාමාන්‍යයෙන් වර්ෂාවෙන් තොර කාලයක දී කාර්මික කලාපයේ සිට කුරුඳු ගම දක්වා ගොඩබිමින් ගමන් කිරීමේ හැකියාව පැවතියත් කුරුඳු වැවේ බැම්මේ සිට නැගෙනහිර කලාපයේ පුරාණ විහාර ගොඩනැගිල්ලෙන් පසු සාමාන්‍ය ජනයාට ඒ හරහා ගමන් කිරීම සීමා වන්නට ඇත. අනෙක් අතට වර්ෂා සමයන්හි දී වාන් දමන කාලයේ දී අවට ප්‍රදේශය වැසි වතුරින් පිරී යාම ද මෙම කලාපයේ දැනටත් ස්වභාවයකි. කුරුඳු වැවේ වාන් ජලය ගලායන ඇළ මාර්ගය හරහා මෙම ගල්පාලම පිහිටා ඇති අතර විශේෂයෙන් ම, වැසි කාලයේ දී කාර්මික කලාපය හා කුරුන්දි ගම අතර සම්බන්ධතාව ගොඩනැගීමට මෙම පාලම භාවිත වන්නට ඇත. පාලමේ ප්‍රමාණය හා නිර්මාණ ලක්ෂණ අනුව ගවයන් යෙදූ සාමාන්‍ය කරත්තයකට ඒ හරහා අපහසුවකින් තොර ව ගමන් කිරීමට හැකි වන්නට ඇත. අනෙක් අතට කුරුඳු ගම හා කුරුන්දි කන්දේ විහාරය අතර පරිවහන සම්බන්ධතාව ද අඩු තරමින් වැසි සමයේ දී මෙම ගල්පාලම මඟින් සිදු වන්නට ඇති බව විද්වතුන් අනුමාන කරයි.දැනට මෙරටින් වාර්තා වී ඇති පුරාණ ගල්පාලම් අතුරින් උතුරු දිගින් ම පිහිටා ඇති එකක් වශයෙන් කුරුන්දි ගම ගල් පාලම හඳුනාගත හැකි ව පවතී. අනුරාධපුර යුගයේ අවසාන භාගයේ දී මුලතිව් හා තදශ්‍රිත කලාපයේ වර්ධනය වූ කාර්මික නිෂ්පාදන මුහුදු මාර්ග ඔස්සේ ජාතික හා ජාත්‍යන්තර වෙළෙඳ කටයුතු සඳහා සම්බන්ධ කිරීමට යොදාගත් මාර්ග ජාලය සමඟ සම්බන්ධ වීමට ද මෙම ගල් පාලම ඉවහල් වූ බව පෙන්වා දිය හැකි වේ. ඒ අනුව කාර්මික නිෂ්පාදන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය අමුද්‍රව්‍ය මෙන් ම නිෂ්පාදනයෙන් පසු අතුරු නිෂ්පාදන හා නිමි ද්‍රව්‍ය පරිවහනය සඳහා මෙම ගල්පාලම උපකාරී වූ බව නිශ්චය කළ හැකි වේ.කෙසේ නමුත් මෙම ගල්පාලම විදිමත් පුරාවිද්‍යා කැණීමකට ලක් කර නොමැත.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.128,2nd,3rd and 4th paragraphs |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ===කුරුන්දි විහාරය තදාශ්‍රිත ජනවාස සාධක හා ලෝහ නිෂ්පාදන කලාපය=== කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති කන්දට උතුරු පසින් පිහිටි, පුරාණ කුරුන්දි වැවේ බැම්මේ උතුරු කෙළවරින් ඔබ්බේ කුරුඳු ගමේ පිහිටියා වූ පුරාණ ලෝහ හා කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය පිළිබඳ සාධක විසිරී පැතිරී ඇති ආකාරය දැකගත හැකි වේ. මෙම කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය පෙර කී කුරුඳු වැවේ බැම්මේ උතුරු අන්තයත්, පුරාණ ගල්පාලමත් අතර බිමේ පිහිටා තිබේ. දැන් පවතින කුරුඳු වැවේ බැම්මේ උතුරු අන්තයේ නිමවා ඇති වැවේ පිටවාන ද<ref group="සවිස්තර">මෙම පිටවාන පුරාණ කුරුන්දි වැවේ පැවති අංගයක් නොවන බව මූලික කරුණු අනුව පෙනී යන අතර මෑත කාලීන සංවර්ධන කටයුතු වලදී වැව වඩා පුළුල් කිරීමේදී මෙය නව අංගයක් වශයෙන් එක් කරන්නට ඇති බව පෙනේ.</ref> අයත් කලාපය මෙම පුරාණ කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපයට අයත් වී පැවති බව එහි විසිරී ඇති පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් අවශේෂ අනුව නිශ්චිත ව හඳුනාගත හැකි වේ. ​සමීප කාලීන ව සිදු කර ඇති වැවේ පුනරුත්ථාපන කටයුතු අතරතුර පිටවාන සැකසීමේ දී මෙම අගනා පුරාවිද්‍යා සාධක අන්තර්ගත වී ඇති කලාපයේ මතුපිට සිට අඩි 68 දක්වා වූ සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය අන්තර්ගත පස් තට්ටු ඉවත් වී ඇති අතර එම පස් කිසිදු අර්ථයකින් තොර ව අභිනව වැව් බැම්මට ඔබ්බෙන් වූ කට්ටකාඩුව තුළ ගොඩගසා ඇත. ඒ පස් පරීක්ෂා කිරීමේ දී පැරණි මැටි බඳුන් කොටස්, පබළු හා යබොර වැනි අවශේෂ හඳුනාගත හැකි වුවත්, මුල් පිහිටීම අහිමි වී ඇති බැවින් ඒවායේ පවතින පුරාවිද්‍යාත්මක වටිනාකම දැන් සම්පූර්ණයෙන් ම පාහේ ක්ෂය වී ඇත.​දැනට ඉතිරි වී ඇති තොරතුරු අනුව, අවම මානයන් අනුව ගණනය කර බැලීමේ දී එම ගොඩැල්ල මීටර් 110ක් දිග හා මීටර් 90ක පළලක් සහිත ප්‍රදේශයක (වර්ග මීටර් 9,900ක) පැතිර පවතින්නට ඇතැයි තක්සේරු කළ හැකි ය. එයින් මීටර් 72ක් දිග හා මීටර් 50ක් පළල වූ ප්‍රදේශයක (වර්ග මීටර් 3,600ක පමණ) පස් මතක සිදු කළ වාරි නිර්මාණ කටයුතු අතරතුර ඉවත් කර ඇත්තේ පෙර ද දක්වා ඇති පරිදි වැවේ නව පිටවාන සැකසීම සඳහා ය. මේ පුරාවිද්‍යා නාශක කටයුත්ත හේතුවෙන් අවම වශයෙන් සෙන්ටිමීටර් 230-250ක පමණ උස පස් තැන්පතුවක් ඉවත් කර ඇත්තේ ඒවායේ අන්තර්ගත, වටිනාකමේ නිමක් නොමැති සංස්කෘතික සාධක ද සමඟිනි. මේ හේතුවෙන් පුරාණ කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපයට අයත් පුරාවිද්‍යා සාධක අන්තර්ගත බිමෙන් අධ්‍යයන අවස්ථාව වන විට ශේෂ වී ඇත්තේ දිග මීටර් 47ක් හා පළල මීටර් 37ක් පමණ ප්‍රමාණයේ (වර්ග මීටර් 1,739ක) සීමිත ව්‍යාප්තියක් සහිත සංස්කෘතික සාධක අන්තර්ගත පස් ගොඩැල්ලක් පමණි.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.122,3rd paragraph and p.123,1st paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> මෙම ගොඩැල්ලේ දකුණු ඉම පෙර කී ආකාරයෙන් පිටවාන සඳහා නවීන ඉදිකිරීම් යොදා කපා පස් ඉවත් කර ඇති බැවින් එයින් ඇති වී තිබෙන පාංශු පැතිකඩ පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් මෙහි ව්‍යාප්තිය හා වටිනාකම හඳුනාගැනීම සඳහා පහසුවක් ඇති කර ඇත. සාමාන්‍ය මිනුම් අනුව සෙන්ටිමීටර් 230-250ක් පමණ (අඩි 68ක් පමණ) ඝනත්වයක් නියෝජනය කරනු ලබන මෙම ස්ථානයේ ඇති සංස්කෘතික පස් තට්ටු කිහිපයක් ම පුරාවිද්‍යාත්මක ව හඳුනාගත හැකි වේ. සෙන්ටිමීටර් 60-75ක් (අඩි 22.5) පමණ උපරිම ඝනත්වයක් දක්වන ඉහළින් ම පිහිටි පස් තට්ටුව පැරණි ලෝහ නිෂ්පාදනය සම්බන්ධයෙන් බෙහෙවින් සාරවත් පුරාවිද්‍යා සාධක අන්තර්ගත සංස්කෘතික පස් තැන්පතුවකි. මේ තුළ යකඩ නිෂ්පාදනය නිසා ඉවත් වන ලෝහ බොර හෙවත් යබොර, යකඩ නිෂ්පාදනය සඳහා අමුද්‍රව්‍ය වශයෙන් යොදාගත් යපස් කොටස් පමණක් නොව මැටි බඳුන් කොටස් හා පබළු ආදිය ද අන්තර්ගත වී ඇති ආකාරය හඳුනාගත හැකි වේ. මෙහි පවත්නා මැටි බඳුන් අවශේෂවල රූපීය ලක්ෂණ අනුව ක්‍රිස්තු වර්ෂයෙන් 9-10 සියවස් නියෝජනය කරනු ලබන බව දළ වශයෙන් එළඹිය හැකි කාලනිර්ණ නිගමනයකි. ඒ අනුව කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ පවත්නා නිර්මාණ ලක්ෂණ හා සමගාමී බැවින් මෙම කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය සක්‍රීය වූ කාලයේ දී ම කුරුන්දි කන්දේ විහාරයත් නිර්මාණය වූ බව හෝ කන්දේ විහාරය නිර්මාණය වීමට සමගාමී ව මෙම කාර්මික කලාපය ද සක්‍රීය ව පැවති බවට විද්වතුන් යෝජනා කරනු ලබයි. මෙම සංස්කෘතික පස් තට්ටුවෙන් පසු සංස්කෘතික සාධක අන්තර්ගත තවත් පස් ස්තර කිහිපයක් ම හඳුනාගත හැකි අතර ඒවා තුළ ද අනුරාධපුර යුගයේ අවසන් කාලයට අයත් මැටි බඳුන් ගැටි කොටස් සහ බඳ කොටස්, පබළු, උළු හා ගඩොල් පවතියි. මෙම කලාපයේ නැගෙනහිර කෙළවරට වන්නට මතුපිට සිට සෙන්ටිමීටර් 30-45ක් පමණ ගැඹුරින් සෙන්ටිමීටර් 10-15ක ඝනකමින් යුතු මුහුදු බෙලි කවච අන්තර්ගත පස් තැන්පතුවක් ද දැකගත හැකි වේ. මෙම තැන්පතුවේ මෙතැන් පටන් පහළට ම අඩුවැඩි වශයෙන් මැටි බඳුන් කොටස් වැනි විවිධ සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය අන්තර්ගත බව නිරීක්ෂණය කළ හැකි වේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.123,2nd paragraph and p.124 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> මෙම සංස්කෘතික පස් තැන්පතුවේ දැනට ශේෂ වී ඇති කොටසේ බටහිර හා වයඹ කලාපයේ මතුපිට ලෝහ නිස්සාරණය සඳහා යොදා ගන්නා උඳුන් බිත්ති කොටස්, නළ කොටස්, අඟුරු හා අළු වැනි ලෝහ නිෂ්පාදනය හා සම්බන්ධ පැරණි සාධක විසිරී ඇති බව පැහැදිලි ව දැකගත හැකි වේ. මේ සාධක අනුව, ලෝහ නිස්සාරණය සඳහා යොදාගත් උඳුන් මෙහි පැවති බව නිගමනය කළ හැකි ය. වර්ග මීටර් 150ක පමණ කොටසක විසිරී පවතින මෙම සාධක අනුව, මෙහි ලෝහ නිෂ්පාදනය සඳහා යොදාගත් පැරණි උඳුන් 10-15ක පමණ සාධක තිබීමට හැකියාව ඇති බව විද්වතුන් අනුමාන කරයි. විසිරී පවතින සංස්කෘතික සාධක හා ඒවා ඇතුළත් වී පවතින පස් තැන්පතුවේ ඝනත්වය හා ව්‍යාප්තිය අනුව, මෙම ස්ථානය සීමිත කාලපරාසයක් තුළ එහෙත් සක්‍රිය ආකාරයේ කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපයක් ව පැවති බව මතුපිට දැකගත හැකි සාධක අනුව විස්තර කළ හැකි වේ. කුරුන්දි කන්දේ විහාරය හා තදාශ්‍රිත ප්‍රදේශයේ තැන් කිහිපයක ම ලෝහ බොර එක්රැස් වූ ස්ථාන හඳුනාගත ඇති අතර,නමුත් ලෝහ නිෂ්පාදන ක්‍රියාවලියක් සිදු වූ බව හඳුනාගත ඇත්තේ ඉන් ස්ථාන කිහිපයක පමණි. මෙම නිෂ්පාදන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය වන්නා වූ යකඩ සංඝටක අන්තර්ගත පස් (යපස්) කුරුන්දි කන්ද හා අවට කලාපයෙන් පහසුවෙන් සපයා ගන්නට හැකියාව පැවත ඇත. ප්‍රධාන වශයෙන් ම මෙම හැකියාව නිසා ම මෙම ස්ථානයේ බෙහෙවින් සක්‍රිය ලෝහ නිෂ්පාදනාගාර ඇති වීම සහේතුක වන බව විද්වතුන් විශ්වාස කරනු ලබයි. ​හිටපු පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් එච්.සී.පී. බෙල් 1905 දී සපයා ඇති පාලන වාර්තාවේ විස්තර කර ඇති පැරණි ' කුරුන්දන්ඌර් ' හෙවත් කුරුඳුගමට ම අයත් කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය ලෙස ද මෙම කලාපය හඳුනාගැනීමේ හැකියාව තිබේ.ඒ අනුව, මෙහි පවත්නා පුරාවිද්‍යා සාධක අනුව මෙම බිම්කඩ කුරුඳුගම ජනාවාස හා අත්‍යන්තයෙන් සහසම්බන්ධ වූ කාර්මික නිෂ්පාදන හා ජනාවාස බිම්කඩක් වශයෙන් ඒ අනුව හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.125,1st and 2nd paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ==අභිලේඛන== ===කුරුන්දි පුවරු ලිපිය=== '''කුරුන්දි පුවරු (ඛණ්ඩ) ලිපිය''' යනු ක්‍රි.ව. 10 වන සියවසේ අග භාගයට අයත් [[මධ්‍යකාලීන සිංහල]] භාෂාවෙන් රචිත ශිලා ලිපියකි. මෙම ලිපිය IVවන උදය රජුගේ රාජ්‍ය කාලයට අයත් කතිකාවත් වර්ගයේ ශිලා ලිපියක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.ඛණ්ඩ ලෙස හඳුන්වන්නේ කැබලිවලට බිඳුණු අදහසින් ය.පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව මෙම ලිපිය කුරුන්දි වැව් බැම්ම ඉදිරිපස පහළ කොටසේ ඇති බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයේ පිහිටි පුරාණ පිළිම ගෙයක පිවිසුම් ස්ථානයේ තිබී සොයාගන්නා විට ද ලොකු කුඩා කැබලි 9 කට පමණ වෙන් කර ඇත.මෙම ශිලා ලිපිය ප්‍රථම වරට 1887 දී හෙන්රි පාකර් විසින් සටහන් කරන ලද "Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys" යන වාර්තාවේ (පිටු 314) සඳහන් කර ඇත. {{Blockquote |text='''"පළමු වැනි සංගබෝධි (ක්‍රි.ව.246-248) බැම්මට පහළින් විහාරයක් ඉදි කළේය.සැලකිය යුතු පසු දිනක දී,එනම් මෙය ක්‍රි.ව. 965 පමණ පස් වැනි දප්පුල ... මෙහි පැමිණ,එක් විහාරයක භික්ෂූන් වහන්සේ නැවත පිහිටුවන ලදී.තුන්වැනි මහින්ද ( ක්‍රි.ව. 997-1013) ඔහුගේ රාජ්‍යයේ අට වැනි වසරේ දී තම මව(?) සහ දියණිය සමඟ වැවට ගොස්,සංඝබෝධි විසින් ඉදිකළ හා මහින්ද විසින් ප්‍රතිසංස්කරණයකරන ලද විහාරයේ විශාල ගල් පුවුරුවක දීර්ඝ සෙල්ලිපියක් දිවයිනේ ඇති දිගම සෙල්ලිපියක් පිහිටු විය.අවාසනාවකට, කැලානුරූපී ව ලිපිය සහිත මතුපිටට වූ හානි හේතුවෙන් මෙම සෙල්ලිපියේ බොහෝ වචන දැන් අපහැදිලි ය.මෙහි ප්‍රධාන වශයෙන් මිහින්ලාලේ පුවරුවල ඇති ආකාරයට මෙහි වැඩ සිටි භික්ෂූන් වහන්සේ විසින් පිළිපැදිය යුතු නීති මාලාවක් අඩංගු වේ.නමුත් පොදු කාරාණා කිහිපයක් පිළිබඳව ද එහි අවධානය යොමුකර ඇති අතර, 'රජුගේ මහා වැව' ( එය තන්නිමුරුප්පුව ලෙස පේනේ) සහ භෝග වගාවට හානිකර ලෙස බලපෑ සමහර ආරවුල් ගැන ද සඳහන් වේ.මෙම සෙල්ලිපයේ ලේඛකයා තමා බව පවසන රජු,මෙම ලේඛනයේ අක්ෂර පිළිබඳව යම් ගැටලුවක් හෝ සැකයක් ඇත්නම් ඒවා නොතකා ක්‍රියාකළ යුතු බවත් සටහන් කර ඇත.''' '''සෙල්ලිපියේ කුරුන්ගම ලෙස හැදින්වෙන කුරුන්දන් කුලම් බැම්මේ පහළ ඉදිකරන ලද නගරය හෝ විශාල ගම්මානය පිහිටි ප්‍රදේශයේ ඇති කුඩා ජල මාර්ගවල මැටි බඳුන් කොටස් දැකිය හැකි වේ."''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys(1887) |author= Henry Parker |volume= |language=en |isbn = }})}}}}<ref> {{cite report |title=Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys |year=1887 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886 }}</ref> }} තවද 1895 දී J.P.Lewis විසින් ද "Manual of the Vanni Districts" යන තම කෘතිය තුල මෙම ලිපිය පිළිබඳව නැවත වාර්තා කර තිබේ.නමුත් හෙන්රි පාකර්ට හමු වූ අවස්ථාවේ නොබිදී තිබූ එම පුවරුව ඔහුට හමුවන අවසාථාවේ දී කැබලී තුනකට කැඩී තිබූ බව වාර්තා කරයි.පාදක සටහනට අනුව ඒ 1889 සැප්තැම්බර් 19 වැනි දින එනම් පාකර් ලිපිය සොයාගෙන වසර තුනකට පමණ පසුවය.<ref>{{cite book |title=1895.Manual of the Vanni Districts |author= Lewis,J.P |volume= pp.314 |language=en |isbn = }}</ref> කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳව කෘතහස්ත වාර්තාවක් සපයන එවක පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් එච්.සී.පී.බෙල් මහතා දක්වන්නේ ලෙවිස් තම වන්නි අත්පොතේ ( Manual of the Vanni Districts ) දක්වා ඇති විශාල පුවරු ලිපිය තමනට දැකගැනීමට නොලැබුණු බවයි.<ref> {{cite report |title=North-Central,Central, and Northern Provinces,Annual Report 1905 |year=1905 |publisher=H.C.P.Bell }}</ref>''Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon, 1949'' අනුව, 1931 දී කුරුන්දන්මලේ ප්‍රදේශය පුරාවිද්‍යා සංරක්ෂිත ප්‍රදේශයක් ලෙස නම් කිරීම සඳහා සිදු කළ සමීක්ෂණයේදී ද මෙම ශිලා ලිපිය සොයා ගැනීමට උත්සාහ කර ඇති නමුත් එය අසාර්ථක වී ඇත.පසුව[[ මහාචාර්ය චාල්ස් ගොඩකුඹුර]] මහතා විසින් 1949 දී මෙම ලිපිය නැවත සොයාගත් අතර,නිධන් වස්තු සොයන්නන්ගේ සහ වෙනත් අයගේ ක්‍රියාකාරකම් හේතුවෙන් එය කොටස් කිහිපයකට බිඳී තිබූ බව වාර්තා වේ.එය චාලස් ගොඩකුඹුර මහතා විසින් පිටපත් කර ඇති අතර එම අවස්ථාවේ ශිලා ලිපියේ මුලින් රේඛා 19ක් පමණ තිබූ බවත්, ඒවායෙන් රේඛා 16ක් පමණක් කොටස් වශයෙන් සුරක්ෂිතව තිබී ඇතිබවත් සිරමල් රණවැල්ල වාර්තා කර තිබේ.. <ref>{{cite book |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology |author= Ranwella |volume= pp.221-224 |language=en |isbn = }}</ref><ref> {{cite report |title=Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon |year=1949 |publisher=Department of Archaeology }} </ref>මේ මෑත කාලයක් දක්වා ප්‍රකාශට පත් කර තිබූ මෙම ලිපියේ ස්පර්ශ ලාංඡනය පැහැදිලිව කොටස් ත්‍රිත්වයකින්(කැබලි කොටස් තුනකින්) යුක්ත වේ.මහාචාර්ය [[සිරිමල් රණවැල්ල]] විසින් 2004 දී පළකර ඇති "කුරුන්දන්මලේ කැබලි වූ පුවරු ලිපිය" නම් සංස්කරණයේ දී පදනම් කරගෙන ඇත්තේ මේ ස්පර්ශ ලාංඡන පිටපත බව එය පරීක්ෂා කිරීමේ දී තහවුරු වේ.ඒ අනුව පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ නිලධාරීන් විසින් මෙම ලිපිය පිටපත් කර ඇත්තේ පුවරුව කැබලි ගණනාවකට කඩා දැමීමට පෙර 1889 ට පසු හා 1905 අතර කාලයකදී බව අනුමාන කෙරේ.නමුත් මුල් කාලීනව,යම් කිසි හේතුවක් නිසා මෙම ලිපියේ පහළ කොටස පිටපත් නොවී ඇති අතර,එම නිසා සෙනරත් පරණවිතානයන් එහි පහළ කොටස නොමැතිව ඉහළ කොටසේ ස්පර්ශ ලාංඡනයේ ඇති තොරතුරු අනුව අදහස් දක්වා ඇත.රණවැල්ල මහතාගේ සංස්කරණය ද පාදක කොට ඇත්තේ සෙනරත් පරණවිතානයන්ගේ එම ලිපිය පදනම් කරගෙන ය.පරණවිතානයන්, හෙන්රි පාකර් විසින් මිහින්තලේ පුවරු ලිපියේ දැක්වෙන වියවස්ථා මාලාවක් ඇති බවට දක්වා ඇති සටහන තහවුරු වන බව එහි වැඩිදුරටත් දක්වා ඇත.<ref> {{cite report |title=Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon by S.Paranavitana |year=1949 |publisher=Department of Archaeology }} </ref> වර්ෂ 2021 දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් සිදු කළ සිදුකළ ක්ෂේත්‍ර පරීක්ෂාවකදී මෙම ලිපිය නැවත හමු වී තිබූ අතර මහාචාර්ය සිරිමල් රණවැල්ල දක්වා තිබූ පරිදි පේළි 19 ක් නොව මීට පෙර පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව අනාවරණය කරගත් පේළි 34 කට නොඅඩු ප්‍රමාණයඛ් සහ මෑතක අනාවරණය කරගත් අපර කොටසේ පේළි 40 කට නොඅඩු ප්‍රමාණයක් වශයෙන් පේළි 75 කින් සමන්විත විශාල ලිපියක් වන බව තහවුරු විය.ලිපියේ අක්ෂර සහ භාෂාව ක්‍රි.ව. 10 වන සියවසේ මධ්‍ය භාගයට අයත් සිංහල භාෂාව ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ලිපිය “සිරිසංඝබෝ” යන රාජ නාමය දරා සිටි රජුගේ රාජ්‍ය කාලයේ 8 වන වසරට දිනංකිත කර ඇති අතර, විද්වතුන්ගේ අදහස අනුව එම රජු වන්නේ IV වන උදය රජු (ක්‍රි.ව. 946–954) ය.<ref>{{cite book |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology |author= Ranwella |volume= pp.221-224 |language=en |isbn = }}</ref> [[File:Kurundi Plate of King Udaya IV.jpg|thumb|Kurundi Plate of King Udaya IV|thumb|300px|ආගමික අන්තවාදීන් විසින් කඩා බිඳදමා ඇති කුරුන්දි පුවරු ලිපියේ ස්පර්ශ ලාංඡනය]] {{Blockquote |text= ''' *පෙළ 1. ... ... ... ... ... යස දෙසින් දස අත්හි පැතිරැ රජ කළ අභා සලමෙවන් මහරද්හු පුත්<br> 2. ... ...මඬුල් රන්දනා රජ්ලියෙහි මිණි වුටුනුයෙන් සිය මුන්දුන් පැහැයු ලක්දිව පොළො යොන පරපු<br> 3. රෙන් හිමිවූ තුමා සරණ නිය රසින් අන් රජ මුන්දුන් බිසෙස්වු තික් තෙදින් හිරු පළැ කෙවින් මෙහැසුරු දළ දැපින් උවින්දු රජ විරතින් සුරින්දු පබන්ද දෙනෙන් දිනිසුරු සත්<br> 4. සෙතින් කිතිසුරු පැණ සරින් සුරගුරු සෙබා ගුණෙන් නිසයුරු... ...නන් සරින් කප්තුරු රූ සරින් කදප් කුලුන රෙසෙන් බොසතු මෙරුවන් සුව සරින් සම<br> 5. ... ... ... ... හුන් අභා සලමෙවන් මහරජ්හු තුමා සත් ලැඟු පළමුවන හවුරුදුයෙහි ඇසෙළ පුන් සන්ද් අවප් මස්හි දසපක් දව<br> 6. ස් ... ... සඟඅරම් සිරිසඟ්බෝ රජ් මහවෙහෙර්හි වත් සිරිත් විසිනැ සියතන් සහ ...සසන්දා තුන් නකාහි මහසඟ් වත්හිමියන් ... ...<br> 7. ... ... ... ...පස එවුන් වන සියෙනැ පතෙ පොතෙහි ඇරැ සෙයින් අකර්වනු ඉසා ... ... සි හදව සිට පවත්නා කොට් මෙ සිලා ලෙබ ... ... ... ...<br> 8. ... ... ... ... සිරිසඟ්බො අභය මහරජ අගසු(ද)ම් නම් වූ සඟ්බඩ් අප මෑණියන් ඉසා ... ... සිරිත් සන්දහා නියාමකින් ඉසා වරද් දෙවු පරෙයා ... ... ... ... ... ... ...<br> 9. ... ... ... ... කතු ඉසා ... ... ... ...යා රක්රනුගම යුරෙහි අභයගිරි නකා පිළිබැදි කොට් ස ... ... ... කැරූ සඟරම් සිරිසඟ්බෝ රජ් මහවෙහෙරැ ක... ... ... ...<br> 10. ... ... ... ...නු කොට් අටවනුයෙහි නවයැ සන්ද් අවප් මසැ දියවස් දවස් දළදාගෙයි ... ... ...මේ ... ...රට් මෙ අභය ඉසිරිපව් පියන්ගල් ක... ... ...කැමියන්<br> 11. ... ... ... නිස්සන් හා සසන්දැ මෙ වෙහෙරට් පියන්ගලට් තුරු සිරිත් ඉසා විවරුණෙන් එක්සෙ කොට් තන් උවතකැ අර්වයි කැමි සැමියන් කළ විසි එක් ... ... ... ... <br> 12. ... ... ... ...එක් පැකක් අභයිගිරි වෙහෙරැ ඉසා එක් පැකක් මෙ වෙහෙර්හි මහපහායි ඉසා තබනු කොට් වදාළහ වීම් කුසල්කැමි... තබය සතු<br> 13. ... ... ... ... ගහනෙහි සෙයින් මෙ නිසගින් සනිටිහන් වු සිරිත් ඉසා මෙයට් දුන් කැබලි කටයුතු සෙ ඉසගිය කටයුතුය ඉසා මිනිස්නට් කම්... ... ...<br> 14. ... ... ... ...නට් ලබනු දිවයුතු සෙ ඉසා එක් සෙ කොට් අර්වයි මෙ වෙහෙරැ තබනු කොට් වදාළ සිරිත් පොත්හි ... ... සිරිත් ලියි සත්දෙවාමි ලිමි මෙ වෙහෙරැ සිරිත් මෙ වෙහෙර්හි වෙහෙ<br> 15. ර්කැමියන් ... කැමියන් පිළිමගෙයි සිරිත්පොත්හි කී සෙයින් බුද් බතට් ගත යුතු ඉසා පිළිමගෙයි හම පුද සිරිත් සෙයිමැ ... ... ...කරනු ඉසා ආනන්ද පියන්ගල්හි අ(ටි)න් දොළොසැ<br> 16. ... ... ... ...පසැ ආවු වත්හිමයන් වැසි හිමියන් විසියා ... ... ..... ... ...<br> 17. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...<br> 18. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...<br> 19. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...<br> *අන්තර්ගතය "-----දස දිසාවේ ම පැතිරුණු ඓශ්චර්යයෙන් සහ තේජසින් යුතු අභා සලමෙවන් (මහරජු ගේ පුත්----මුලු ප්‍රදේශයෙහිම රදා පැවති රාජකීය පරම්පරාවේ,හිස්මුදුනෙහි මැණික් ඇල්ලූ මිණි ඔටුන්නෙන් ප්‍රභාමත් කළ,ලක්දිව පොළොව නමැති මහී කාන්තාවගේ පරම්පරාවෙන් පැවත,එම සරණ ගොස් අභිශේඛයට පත්වුණු,තේජසින් සූර්යයා සේ ද, කෝපාග්නියෙන් මහේශ්වරයා සේ ද (ඊශ්වර දෙවියන්),දැඩි බවින් සහ ආඩම්බරයෙන් විෂ්ණු දෙවියන් සේ ද, රාජ්‍ය චාරිත්‍රානුකූලව ශක්‍ර දෙවියන් සේ ද,හිරු ගේ තීක්ෂණ ඇස් ලෙසින් ද,දැහැමි ගුණයෙන් සහ ශාන්තියෙන් අවලෝකිතේශ්වර මෙන් ද,ප්‍රඥාවෙන් බ්‍රහස්පති සේ ද,සෞම්‍ය ගුණයෙන් චන්ද්‍රයා සේ ද,----කල්ප වෘක්ෂයක් සේ ද,රූපශ්‍රීයෙන් සහ කරුණාව නැමැති ගුණයෙන් බෝධිසත්ත්වයකු සේ ද,මහමෙරක් සේ නොසැලෙන සැපයෙන් සහ සුවයෙන් උතුම් වූ -----අභාසලමෙවන් (සිව්වන උදය) මහරජතුමා ගේ රාජ්‍යත්වයෙන් පළමුවෙනි වර්ෂයෙහි ඇසළ මස අවපස දසවන දින කරවන ලද ශිලාලේඛනයකි.සංඟාරාම සිරිසඟබෝ රජමහා විහාරයෙහි සිදු කෙරෙන වත් පිළිවෙත් තමා විසින්ම පරීක්ෂා කර බලා තුන් නිකායෙහි(මහා විහාර - අභයගිරිය - ජේතවනය) සංඝරාජ මහා නායක හිමියන්ට-----අතීතයේ සිට පැවත ආ පරිදි පොත් පත්වල ලිඛිතව ලියා ඇති සහ දැනුම් දී ඇති පරිදි ක්‍රියාත්මක කළ යුතුය.ඉරහඳ පවත්නා තෙක් මේ ශිලා ලේඛනය කරවන ලදී-----සිරිසඟබෝ අභය මහරජුගේ (දෙවන සේන) අග බිසොව වූ ද,සංඝබෝධි (පස්වන කාශ්‍යප) සහ අපගේ (සිව්වන උදය) සුධම්ම නම් වූ මෑණියන් ද----------අභයගිරි නිකාය යටතේ----රක්රනුගම ඉවුරෙහි කරවන ලද සංඝාරාම සිරිසඟබෝ රජ මහා විහාරයෙහි-------අටවන වර්ෂයෙහි නවම් මස දසවක් දින දළදා ගේ-----අභය ඉසිරිපව් පියන්ගල (පධානඝරය)-----නිලධාරීන්-----යෝග්‍ය තැනැත්තන් පිළිබඳව සසඳා බලා මේ විහාරයේ පියංගල ආශ්‍රිතව පැවති සිරිත් ද,එහි අර්ථ ද පැහැදිලි කොට ඒ අයුරින්ම කරවා සේවකයන් සහ ස්වාමීන් එක්ව කරන ලද විසි එක්එ-------ක් කොටසක් අභයගිරි විහාරයේ ද,තවත් එක් කොටසක් මේ විහාරයේ මහා ප්‍රාසාද ගෙයෙහි ද තබන ලෙස වදාරණ ලදී.සුළු සේවකයන් ගේ භාරකරු තමන් සතු-----භික්ෂූන්ට ඇවැතක් වන දේ පිළිබඳව පැවත ආ සිරිත් අනුව කටයුතු කළ යුතුය.දෙන ලද කොටස් සඳහා ද එලෙසම කටයුතු කළ යුතුය------මෙසේ සිදු කරනු ලබන සියලු විරිත් පොත් පත්හි නිරන්තරයෙන් ලියා මේ විහාරයේ තැන්පත් කළ යුතුය.එසේ වදාරන ලද සිරිත් විරිත් පොත් පත් හි ලියා තැබූ යේ සත්දෙවොමි යන මා විසිනි. ---- මේ විහාරයේ සිරිත් විරිත් ආදිය මෙහි ම සේවකයින් ද, ------පිළිමගෙයි සේවකයන් පොත් පත් හි ලියා තැබූ අයුරින් පිළිමගෙයි බුද්ධ පූජාවන් ආදිය එම සිරිත් වලට අනුකූලව ඉටු කළ යුතුය. -----ආනන්ද පියන්ගලෙහි (පධානඝරයෙහි) -----------"''' <br> {{smaller|{{smaller|'''හැදින්වීම් නාමය''':කුරුන්දි පුවරු ලිපිය<br>'''රාජ්‍ය කාලය''':සිව්වන උදය රජ(සම්මත වර්ෂ 946-954)<br> '''කාලය''':සම්මත වර්ෂ 10 වන සියවස<br> '''අක්ෂර''':[[සිංහල භාෂාව|මධ්‍යකාලීන සිංහල]]<br/>'''භාෂාව''':[[සිංහල භාෂාව|මධ්‍යකාලීන සිංහල]]}} <br> {{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම:G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology,Ranwella,pp.221-224,en)}}}}<ref>{{cite book |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology |author= Ranwella |volume= pp.221-224 |language=en |isbn = }}</ref> }} }} මෙම ශිලා ලිපිය කතිකාවත් හෙවත් භික්ෂූන් වෙනුවෙන් පොදු එකඟතාවන් සම්මත කරගත් නීතිරීති සමූහයක් වර්ගයට අයත් වන අතර, අභයගිරි මහා විහාරයට අනුබද්ධ වූ “අභය–ඉසිරිපවි(සිරිසංඝබෝ විහාරය)" නම් විහාරය සහ එයට අනුබද්ධ “ආනන්ද පියංගල” නම් භාවනා ශාලාව සම්බන්ධයෙන් භික්ෂූන්ගේ සාමාන්‍ය එකඟතාවයෙන් සම්මත කරගත් නියමාවලියක් ද මෙහි අන්තර්ගත වේ.එමෙන්ම, “අභ සලමේවන්” යන රාජ නාමය දරා සිටි රජුගේ රාජ්‍ය කාලයේ පළමු වසරේ පැවැත්වූ පෙර කතිකාවතක් පිළිබඳව ද මෙහි සඳහන් වේ.<ref>{{cite book |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology |author= Ranwella |volume= pp.221-224 |language=en |isbn = }}</ref> මේ පිළිබඳව දීර්ඝ විස්තරයක් මහාචාර්ය [[සිරිමල් රණවැල්ල]] විසින් දක්වා තිබේ. {{Blockquote |text='''" ශිලාලේඛනයේ දාතම දැක්වෙනුයේ සිරිසඟබෝ නමින් ම රජ කළ රජෙකුගේ සහ අගසු(ද)ම් සංග්බඩ් නම් රැජිනකගේ පුතු වූ සිරිසඟබෝ නම් රජ කෙනෙකුගේ අට වැනි වර්ෂයට බවට යි. සිවුවැනි උදය (946-954) සහ සිවුවැනි මහින්ද (956-972) නමින් අනුරාධපුර අවසන් භාගයේ මෙම රාජ්‍ය නාමය දැරූ වසර අටක් හෝ ඊට වැඩි කාලයක් රජ කළ සහ මෙම නාමය දැරූ පියවරුන් සිටි රජවරු දෙදෙනෙක් වූහ. සිවුවැනි උදය රජුගේ පියා වූයේ සිවුවැනි කස්සප රජු (898-914) ද සිවුවැනි මහින්ද රජුගේ පියා තුන් වැනි උදය (935-938) විය. සිවුවැනි උදය සහ සිවුවැනි මහින්ද අතරින් දෙවැන්නාගේ මව එම රජුගේ ම ශිලාලේඛන කිහිපයක ම දැක්වෙන පරිදි දේවා (දේවි ගොන්බිසෝ රැජ්න) නම් වූ අග රැජනකි. එනිසා අප ඔහුව පසෙකට කර අපගේ මෙම ලේඛනයේ දැක්වෙන රජු සිවුවැනි උදය ලෙසට හඳුනාගත යුතු වේ. නමුත් ඔහුගේ මව, අගසු(ද)ම් සංග්බඩ් හඳුනා ගැනීම ද ගැටලුවක් වනුයේ වංශකතාවන්ට අනුව සිවුවැනි උදය රජුගේ මව තිස්සා නම් වූ අග රැජිනක් වීම නිසා වෙති. මෙම රැජින ද සමකාලීන අනෙක් රැජනන් මෙන් ම නම් කිහිපයකින් හඳුන්වා ඇති බව දැකීමට හැකි වේ. උදාහරණයක් වශයෙන්, සිවුවැනි දප්පුල රජුගේ මව දේවා සහ සංඝා යන නම් දෙකෙන් ම හඳුන්වා ඇති අතර වංශකතා සහ සිවුවැනි දප්පුල රජුගේ පුලියන්කුලම ශිලාලේඛනයට අනුව තුන් වැනි උදය රජුගේ මව කිතා නම් රැජිනක් වූ නමුත් එම රජුගේ පොළොන්නරුව ටැම් ලිපිය ඇයට දී ඇති නාමය සංඝා යි. පළමු වැනි විජයබාහු රජුගේ මව වංශකතාවන්ට අනුව ලෝකිතා නම් කුමරියක් වූ අතර රජුගේ අඹගමුව පර්වත ලිපියේ ඇය දැක්වෙනුයේ දේවා (දෙව්-ගොන්-රැජ්න) ලෙස යි. '''​අපගේ ලේඛනය කතිකාවතක් හෙවත් භික්ෂූන් වෙනුවෙන් පොදු එකඟතාවෙන් සම්මත කර ගත් නීතිරීති සමූහයකි. එය අභයගිරිය විහාරයට අයත් අභය ඉසිරිපව් ලෙස මෙහි නම් කර ඇති, ආනන්ද පියන්ගල නම් පධානඝරයක් පැවති විහාරයක් වෙනුවෙන් වූවකි.ලේඛනය මීට පෙර අබා සලමෙවන් නමින් රජකම් කළ රජෙකුගේ පළමු වැනි රාජ්‍ය වර්ෂයේ සිදු කළ කතිකාවතක් පිළිබඳ ව ද දක්වයි. එය අබා සලමෙවන් නමින් රජ කළ දෙවැනි උදය රජුගේ පුතු වූ එම රාජ්‍ය නාමය ම භාවිත කළ තුන් වැනි සේන රජුගේ කස්සප පොකුණ පුවරු ලිපියට විෂය වස්තු වූ කතිකාවත බව පෙනී යයි. මෙම ශිලාලේඛනය සම්පූර්ණයෙන් ම ආරක්ෂා වී තිබුණි නම් දහ වැනි සියවසට අයත් උතුරු පළාතෙන් හමුවන වැදගත් ම වාර්තාවක් වීමට ඉඩ තිබුණි. මෙම ශිලාලේඛනය කැබලි වී තිබුණ ද එලෙසින් වුවත් ප්‍රකාශයට පත් කිරීම ඉතා වැදගත් ලිපියක් වනුයේ දිවයිනේ උතුරු ප්‍රදේශයෙන් හමුවන අල්පයක් වූ ශිලාලේඛන අතරින් එකක් වීම හේතුවෙනි. මෙම ලේඛනයේ පෙළ එතරම් ම පැහැදිලි නොමැති හෙයින් ඉංග්‍රීසි පරිවර්තනයක් දැක්වීමට බලාපොරොත්තු නොවෙමි."''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= Kurundanmale Fragmentary Slab Inscription, Inscription of Ceylon |author= G.S Ranawella(2004) |volume= V,Part II,page 211 |language=Si |isbn = }})}}}} }} මේ අනුව විද්වතුන්ගේ අදහස් සලකා බැලීමේ දී, මෙම පෙර කතිකාවත III වන සේන රජුගේ (ක්‍රි.ව. 938–946) කලුදිය පොකුණ ශිලා ලිපියෙන් හඳුන්වන කතිකාවතට සම්බන්ධ විය හැක. එම කතිකාවත III වන සේන රජුගේ රාජ්‍ය කාලයේ පළමු වසරේ පැවැත්වූ අතර,III වන සේන රජු සහ ඔහුගේ පියා වූ II වන උදය රජු (ක්‍රි.ව. 887–898) දෙදෙනාම “අභ සලමේවන්” යන රාජ නාමය භාවිතා කර තිබුණි.<ref>{{cite book |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology |author= Ranwella |volume= pp.221-224 |language=en |isbn = }}</ref> ඒ අනුව ශිලා ලිපියේ ආරම්භක කොටසෙහි සිව්වන උදය රජු පිළිබඳ වර්ණනාත්මක සඳහනක් වේ.ලිපියේ සඳහන් වන අභයගිරි විහාරයට අනුබද්ධ විහාරයට අමතරව,භික්ෂූන්ගේ සාමාන්‍ය එකඟතාවයෙන් සම්ප්‍රදාය තුනක් සමඟ එකඟතාවයකට පැමිණීම (නිකාය සමඟියක් වැනි) පිළිබඳවද මෙහි සඳහන් වේ. එමෙන්ම, මෙම ස්ථානයේ පිහිටි විහාරයට හා පිළිමගෙයට අභයගිරි විහාරයට අනුයුක්ත නිලධාරීන් විසින් පිරිනමන ලද පූජා, වත්පිළිවෙත් හා චාරිත්‍ර පිළිබඳ තොරතුරුද මෙහි අන්තර්ගත වේ. එයට පහළ කොටස්වල, සිරිත් ප්‍රකාරව පිළිමගෙය තුළ සිදු කළ යුතු බුද්ධ පූජා වත්පිළිවෙත් සහ මහා සංඝයා වහන්සේට සිදු කළ යුතු වත්පිළිවෙත් පිළිබඳ විස්තර ඇතුළත් වේ. එම නියමාවලිය ඉර සහ හඳ පවතින තුරු වලංගු වන බවද ශිලා ලිපියේ සඳහන් කර ඇත. ශිලා ලිපියේ “සුදම්ම” නම් රජ බිසවක් පිළිබඳ සඳහනක් ද පවතී. එම බිසව, මෙම ශිලා ලිපිය කරවූ සිව්වන උදය රජුගේ සහෝදරයා වූ පස්වන කාශ්‍යප රජුගේ මෑණියන් බව විද්වතුන් විසින් හඳුනාගෙන ඇත. ශ්‍රී ලංකාවේ ශිලා ලිපිවල මවුවරුන්ගේ නම් සඳහන් වීම දුර්ලභ කරුණක් වන බැවින්, මෙම සඳහන විශේෂ වැදගත්කමක් ඇති බව සැලකේ.තවද, මෙම ස්ථානයේ දළදා ගෙයක් සහ විශාල පුස්තකාලයක් පැවති බවත් ශිලා ලිපියෙන් සඳහන් වේ.<ref>{{cite book |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology |author= Ranwella |volume= pp.221-224 |language=en |isbn = }}</ref> ===III වන මහින්ද රජුගේ ශිලා ලේඛනය=== Archaeological Survey of Ceylon: North-Central, Central and Northern Provinces, Annual Report 1905 කෘතිය අනුව, වර්තමාන කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ක්‍රි.ව. 812–816 කාලයට අයත් බවට සැලකෙන III වන මහින්ද හෙවත් මිහිඳු රජුගේ ශිලා ලිපියක් පැවති බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite book |title=2018,Pauranika Sthana Ha Smaraka:Mulathivu Distrikkaya |author= Asanga,M.V.G.K;Nishantha,I.P.S |volume= pp.151-153 |language=si |isbn = 978-955-7457-25-3 }}</ref><ref> {{cite report |title=Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon |year=1949 |publisher=Department of Archaeology }} </ref> තුන්වන මිහිඳු රජු තම මව සහ දියණිය සමඟ කුරන්ගමට පැමිණ කුරුන්දි වැවෙහි ජලය පිළිබඳව ඇතිව තිබූ ආරවුල සංසිඳුවා එතුමා විසින්ම සෙල් ලිපිය කරවූ බව සඳහන් වේ.ඊට අමතරව එම සෙල්ලිපියේ අකුරු වල වැරදි ඇතත් ඒවා නිවැරදි නොකරන ලෙසට නියෝග කර ඇත.ඒ පිළිබඳව ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් මහතා ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග නම් කෘතියේ මෙලෙස වාර්තා කර ඇත. {{Blockquote |text='''"බැම්මට(කුරුඳු වැවෙහි) පහත පළමු සංඝබෝධි රජ (ක්‍රි.ව.246-248) විහාරයක් කරවූයේ ය.ඊට බොහෝ කලකට පසු, පස්වෙනි දප්පුල රජ තමන් රජ පැමිණි පළමුවන අවුරුද්දේ එක් විහාරයක නැවතත් සංඝයා නැවත්වූයේ ය.මෙහි ක්‍රි.ව.965 වෙන්ට පුළුවන.තුන්වෙනි මිහිඳු රජ තමන් රජ පැමිණි අටවැනි අවුරුද්දේ තම මෑණියන් හා දියණියනුත් සමඟ වැව(කුරුඳු වැව) බලන්ට ගොස් සංඝබෝධි රජ විසින් ගොඩනඟා මිහිඳුරජ විසින් ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද විහාරයේ මහත් ගල්පෝරුවක,ලංකාවේ සම්භවෙන ගල් සන්නස් වලින් ඉතාම දීර්ඝ එකක්වන් දික්ගල් සන්නසක් කොටවා තිබේ"''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස් |language=si |isbn = 955-9185-07-1 }})}}}} }} කෙසේ නමුත් මෙම ශිලා ලිපිය පුරාවිද්‍යා ස්ථානයෙන් අතුරුදන්ව ඇති අතර තවමත් හමු වී නොමැත. ===එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි විසින් වාර්තා කර ඇති ලිපිය=== කුරුන්දි විහාරයෙන් වාර්තා වන තවත් අභිලේඛනයක් පිළිබඳව එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන් විසින් "ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ" නම් කෘතිය තුළ වාර්තා කර තිබේ.ඒ උන්වහන්සේ මෙම ස්ථානයේ 20 සියවසේ අගභාගයේ සිදුකරන ලද ගවේෂණයකදී කුරුන්දි කන්දේ නටඹුන් වූ පැරණි ගොඩනැගිල්ලක් ආසන්නව බිම පෙරලී තිබූ ගල් කණුවක දුටු බව වාර්තා කරන අභිලේඛනයයි.ඒ පිළිබඳව උන්වහන්සේ මෙසේ සඳහන් කර තිබේ. {{Blockquote |text='''"...යාර විස්සක් පමණ කන්ද නැගි පසු තැන්න බිමක් හමුවෙයි.එහි කුඩා ශාලාවකට අයත් බව පෙනෙන සිවුරැස් අත්තිවාරමක ගල්පළු අතුරා තිබේ.එහි ඇති වෙනත් කිසිවක් හඳුනාගත නොහැකිය. එහෙත් පෙරළා දමා ඇති ගල් කණුව ගොඩනැගිල්ලට අයත් එකක් බව සිතීමට පුළුවන. එය දිගින් අඩි 12.6 කි.මෙහි අක්ෂර පේළියක් කොටා ඇතත් එහි සමහර අක්ෂර ගෙවී ඇත.දළ වශයෙන් සිවුවන සියවසට පමණ අයත් විය හැකි මෙහි..........රකබල..........අක්ෂර කියවිය හැකිය."''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ |author= එල්ලාවල මේධානන්ද ස්ථවිර |volume= p.62 |language=si |isbn = }})}}}} }} කෙසේ නමුත් මෙම ශිලා ලේඛනය ද තවමත් සොයාගැනීමට හැකියාව ලැබී නැත. ===වෙනත් ශිලා ලේඛන=== පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ නිළධාරීන් විසින් 2022 දී කුරුන්දි විහාරයේ පිළිමගෙයි සිදුකළ කැණීමේ දී එම ස්ථානයෙන් ශිලා ලිපියක් හමු විය.එය,අඩි 4 ක් පමණ දිග සහ අඩි 1 ක් පමණ පළල ගල් පුවරුවක් මත පැරණි සිංහල අක්ෂර භාවිතයෙන් සටහන් කර ඇති අතර එහි පේළි 14 ක් පමණ වාර්තා වී තිබේ.ලිපිය හමු වන විට මෙම අක්ෂර බෙහෙවින් ගෙවී ගොස් ඇති නමුත් ඒවා ක්‍රි.ව. 8 හෝ 9 වැනි සියවස් කාලයට අයත් බවට ගණන් බලා ඇත.එහෙත් තවමත් මෙම ලිපියේ අන්තර්ගතය පිළිබඳව ප්‍රකාශයට පත් කර නොමැත.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාර වංසය 2022 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= pp.137 |language=සිං |isbn = }}</ref> [[File:Stone pillar of Kurundi Archaeological Site.jpg|thumb|250px|පිළිම ගේ කැණීමෙන් හමු වූ ශිලා ස්ථම්භය]] ==පූර්ව වාර්තා== ===හෙන්රි පාකර්ගේ වාර්තා=== යටත්විජිත සමය තුළ කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ ව තොරතුරු අන්තර්ගත කර මුලින් ඉදිරිපත් කළ වාර්තාව සම්පාදනය කර ඇත්තේ හෙන්රි පාකර් විසිනි. ඔහු විසින් රජයේ අවශ්‍යතාවක් අනුව සම්පාදනය කළ සැසි වාර්තාවක "කුරුන්තනූර්මලේ" යන ශීර්ෂය යටතේ මෙම ස්ථානය පිළිබඳ ව තොරතුරු අනාවරණය කර ඇත.පළාතේ විශාල ම ව්‍යාප්තියක් සහිත පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වන කුරුන්තනූර් මලේ පාකර්ගේ සිතැඟි අනුව 'කුරුන්තනූර් හෙවත් පියන්ගල බුදුහිමියන්ගේ දෙවැනි වර සිදු කළ ලංකා ගමනේ දී පාදස්පර්ශයෙන් ශුද්ධ භූමියක් බවට පත් වූවා යැයි සැලකෙන' ස්ථානයයි. මෙම ස්ථානයේ පවතින භූ දර්ශනය හා පුරාකෘති පිළිබඳ විස්තර කරන පාකර් ඒ නිර්මාණ අතුරින් බොහොමයක් පරිහානියට පත් වී ඇති බවත් එම පරිහානිය කාලානුක්‍රමික ව (එනම්, ස්වාභාවික ව) සිදු වන පරිහානියටත් වඩා පසු ව මෙම ස්ථානයට සේන්දු වූ දෙමළ පදිංචිකරුවන් විසින් සිතාමතා ම සිදු කරන ලද විකෘති කිරීම් බව ද ඔහු දක්වා තිබීම විශේෂයකි.<ref> {{cite report |title=Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys p.449 |year=1887 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886 }}</ref> {{Blockquote |text='''"I think it can be shown that the hill Kuruntanur-malai,or Piyangala,at the south end of the embankment, is the spot that is said to have been visited by Buddha on his second journey to Ceylon.....There are several ruins on the hill and at the back of the northern part of the bund;but they are all dilapidate,more through wilful defacement by the later Tamil occupants than by the action of time."''' <br> *සිංහල පරිවර්තනය '''"වැව් බැම්මේ දකුණු කෙළවරේ පිහිටි කුරුන්තනූර්-මලේ හෙවත් පියන්ගල නම් කන්ද, බුදුන් වහන්සේ සිය දෙවන ලංකා ගමනයේදී වැඩම කළ බව කියවෙන ස්ථානය බව පෙන්වා දිය හැකි යැයි මම සිතමි.... මෙම කන්ද මත සහ වැව් බැම්මේ උතුරු කොටසට පිටුපසින් නටබුන් කිහිපයක් පවතී; නමුත් ඒ සියල්ල කාලයාගේ ඇවෑමට වඩා පසුකාලීන දෙමළ පදිංචිකරුවන් විසින් සිතාමතාම සිදු කරන ලද විකෘති කිරීම් හේතුවෙන් විනාශයට පත්ව ඇත."''' {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887) |author= Henry Parker |volume= XLVI 1886 |language=en |isbn = }})}}}} }} කුරුන්තන්කුලම වැව් බැම්මට පහළින් අනාවරණය වූ සෙල්ලිපියේ දැක්වෙන පරිදි 'කුරුන්ගම' (දෙමළෙන් කුරුන්තන් ඌර්) නම් නගරය හෝ සුවිසල් ගම පිහිටා තිබුණි. පහළින් ඇති දියපහරවල දැකගත හැකි මැටි බඳුන් අවශේෂ විශාල ප්‍රමාණයෙන් මේ බව තහවුරු කරගත හැකි වේ. පසු ව මෙහි පැමිණි දෙමළ වැසියන් විසින් මෙහි සංඝබෝධි විසින් ගොඩනගන ලද විහාරය හා අනෙකුත් ගොඩනැඟිලි සම්පූර්ණයෙන් ම විනාශ කරන ලද අතර ඒවායේ ගඩොල් හා කළුගල් නිර්මාණ ඉවත් කරන ලදී. එයින් පසු ඔවුන් විසින් මෙම ස්ථානයේ හින්දු කෝවිලක් නිර්මාණය කරන ලද බවත් පාකර් පැහැදිලි කර ඇත.<ref> {{cite report |title=Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys p.449 |year=1887 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886 }}</ref> {{Blockquote |text='''"The town or large village that was built on the low side of the embankment of Kuruntan-kulam,and traces of which are to be seen in the fragments of pottery that line the beds of the smaller water courses,is termed Kurungama in the Inscription, The Tamil name was Kuruntan-ur.The later Tamil residents builts a temple here,and they demolished the Wihara built by Sanghabodhi and other buildings, and removed nearly all the briks and stonework to it."''' <br> *සිංහල පරිවර්තනය '''"කුරුන්තන්කුලම වැව් බැම්මට පහළින් පිහිටි නගරය හෝ විශාල ගම්මානය, ශිලා ලේඛනයෙහි 'කුරුන්ගම' ලෙස හඳුන්වා ඇත. එහි සාධක කුඩා දියපහරවල් දිගේ දක්නට ලැබෙන මැටි බඳුන් කැබලිවලින් පැහැදිලි වේ. මෙහි දෙමළ නාමය 'කුරුන්තන්-ඌර්' යන්නයි. පසුකාලීනව මෙහි පදිංචි වූ දෙමළ වැසියන් මෙහි කෝවිලක් ඉදිකළ අතර, ඔවුන් සංඝබෝධි රජු විසින් කරවන ලද විහාරය සහ අනෙකුත් ගොඩනැඟිලි කඩා බිඳ දමා, ඒවායේ තිබූ ගඩොල් සහ ගල් නිර්මාණ සියල්ලම පාහේ එම කෝවිල ඉදිකිරීම සඳහා රැගෙන ගොස් ඇත."''' {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887) |author= Henry Parker |volume= XLVI 1886 |language=en |isbn = }})}}}} }} ​මෙම පුදබිමේ පෞරාණිකත්වය පිළිබඳ අදහස් දක්වමින් පාකර් සඳහන් කරන්නේ කුරුන්දි පුදබිම මෙන් ම කුරුන්තන්කුලම වැව ද ක්‍රිස්තු පූර්ව තෙවැනි සියවසේ මැද කාලයට අයත් විය හැකි බවයි. විහාරවාසී භික්ෂූන් වහන්සේගේ ජල අවශ්‍යතාවේ අනිවාර්ය බව නිසා වැව බිහි වීමට පෙර මෙම විහාරය ඉදිකිරීමට ඇති අවකාශය සීමිත බව පාකර්ගේ ප්‍රකාශයේ අධ්‍යාහාරගත ව ඇත. තන්නිර්මුරුප්පු වැවේ නිර්මාණ කාලය ඒ හා සමගාමී ද ඊට පසු කාලීන ද යන්න අවිනිශ්චිත බවත් ඔහු දක්වා තිබේ. මෙම වාපි කර්මාන්තයන්ගේ සොරොව් සඳහා යොදාගෙන ඇති ගඩොල් පසු කාලීන ලක්ෂණ නිරූපණය කළ ද එම සොරොව්වේ පසු ව සිදු කළ ප්‍රතිසංස්කරණයන්ගේ දී එක් වූ ඒවා බව ​ද ඔහු වැඩිදුරටත් පෙන්වා දී ඇත. ලක්දිව රාජාවලිය හෙබවූ සිංහල රජවරු, විටෙක සියලු රජවරුන් කුරුන්දි විහාරයට පැමිණෙන්නට ඇති බව කීමට තරම් පාකර් උත්සුක වීමෙන් ම ඔහු මෙම ස්ථානයේ දුන් වැදගත්කම පැහැදිලි වේ. පාකර්ට අනුව මෙරට ඇති වෙනත් ඕනෑම ප්‍රමුඛ පුදබිමක් හා සමාන තත්ත්වයෙහි ලා සැලකිය හැකි පුදබිමක් වශයෙන් කුරුන්දි විහාරය වටහා ගැනීමට හැකි ය.<ref> {{cite report |title=Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys p.449 |year=1887 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886 }}</ref><ref>{{cite book |title=1909,Ancient Ceylon |author= Parker Henry(2011) |volume= |language=en |isbn = }}</ref> ===ජේ.පී.ලෙවිස්ගේ වාර්තා=== 1895 වසරේ දී වවුනියාව හා මුලතිව් දිස්ත්‍රික්ක ඇතුළත් වන්නි ප්‍රදේශය පිළිබඳ අත්පොත පළකළ මෙරට යටත් විජිත පාලකයෙකු වූ ජේ.පී. ලුවිස් විසින් 1884 වසරේ දී රාජකීය ආසියාතික සංගමයේ ලංකා ශාඛාවේ සඟරාව සඳහා සපයන ලද තරමක් දිගු ලිපිය සඳහා එක්කර ඇති සිතියමේ ද වත්මන් කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති ස්ථානයට තදානුරූපී අයුරින් 'කුරුන්දිමලේ (Kurundimalai)' නම් ස්ථානයත් ඊට සාබද ව තන්නිමුරුප්පු නම් ස්ථානයත් සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite book |title=1894.Arch.Eoijogy of the Wanni,journal of Royal Asiatic Society ( Ceylon ) |author= Lewis,J.P |volume= XIII,No.45,pp.151-178 |language=en |isbn = }}</ref> එබැවින් කුරුන්දි විහාරයේ ස්ථානගත වීම පිළිබඳව පැහැදිලි කර ගැනීමේ දී මෙවැනි සටහන් ද බෙහෙවින් පාදක වන්නට ඇතැයි සිතිය හැකි වේ. ලුවිස් වවුනියාව හා මුලතිව් දිස්ත්‍රික්ක ඇතුළත් වන්නිය ප්‍රදේශය පිළිබඳ අත්පොත නම් කෘතියේ සටහන් කර ඇති පළාතේ පුරාවිද්‍යාව පිළිබඳ කොටසේ දී කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳ ව තොරතුරු ද අන්තර්ගත කිරීමට අමතක කර නැත.<ref>{{cite book |title=1895.Manual of the Vanni Districts |author= Lewis,J.P |volume= pp.298 |language=en |isbn = }}</ref> තන්නිමුරුප්පු වැව පිළිබඳ සිදු කරන සාකච්ඡාව තුළ 'කුරුන්දිමලය වනාහි බුදුන් වහන්සේ දෙවැනි වර ලංකාවට වැඩම කළා යැයි පැවසෙන ස්ථානය බව' හෙන්රි පාකර් උපුටා දක්වමින් පෙන්වා ඇත. එමෙන් ම, ලුවිස් විසින් තම කෘතියේ දී පාකර් ද උපුටා දක්වමින් කුරුන්දි විහාරය හා තදාශ්‍රිත පුරාවිද්‍යා සාධක පිළිබඳ පිටු දෙකක පමණ සැලකිය යුතු විස්තරයක් සපයා ඇත. එහි ආරම්භයේ දී ම මෙම විහාරයේ ව්‍යාප්තිය පිළිබඳ දක්වමින් කුරුන්දන්කුලම වැවේ දකුණු අන්තයේ පිහිටා ඇති කුරුන්තන්මලේ හෝ පියන්ගල විහාරය වනාහි සමස්ත පළාතේ ම විශාල ම ව්‍යාප්තියක් දක්වන පෞරාණික විහාරය බව පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite book |title=1895.Manual of the Vanni Districts |author= Lewis,J.P |volume= pp.298,310-312 |language=en |isbn = }}</ref> ​කුරුන්දි වැව ඉදිරිපස බැම්මට පහළ පිහිටි විහාර නිර්මාණයන්ගේ විනාශය පිළිබඳ දක්වමින් ලුවිස් තබා ඇති පාදක සටහන ද මෙම කතිකාවේ දී අත් නොහළ හැකි තොරතුරක් අනාවරණය කරයි. එහි දැක්වෙන අන්දමට, කුරුන්දන්මලේ විහාරයේ පැවති ගල්කණු එම ස්ථානයෙන් ඉවත් කර ඒවා භාවිතා කරමින් මුල්ලිවයික්කාල් කෝවිල නිර්මාණය කර ඇත.ඔහු විශ්වාස කරන පරිදි මෙය සිදු වී ඇත්තේ 1858 තරම් මෑත කාලයක දී ය.එම කෝවිලේ දොරටුව පවා නිර්මාණය කර ඇත්තේ කුරුන්දි කන්දෙන් රැගෙන ගිය කැටයම් කළ ගල් කුලුණුවලින් බව ද ඔහු වැඩිදුරටත් සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite book |title=1895.Manual of the Vanni Districts |author= Lewis,J.P |volume= pp.312 |language=en |isbn = }}</ref> ===එච්.සී.පී.බෙල්ගේ වාර්තා=== මෙරට පළමු වැනි පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් වූ එච්.සී.පී. බෙල් විසින් 1905 වසරට අදාළ ව 1909 වසරේ දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස්ගේ වාර්ෂික පාලන වාර්තාවේ 'කුරුන්දි විහාරය හා අවට කලාපය' පිළිබඳ පිටු කීපයක් පුරා ඇති විස්තරයක් දක්වා ඇත. එම ලේඛනයේ කුරුන්තන් මලේ (Kuruntan-malai) නම් ගිරිය පාමුල ඇති නටබුන් සහිත මෙම පුදබිම පිළිබඳ එකල සිටි පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් විසින් සපයා ඇති විස්තරය කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා බිම පිළිබඳ මෙතෙක් ලේඛනගත වී ඇති අගනා ම පුරාවිද්‍යා ක්ෂේත්‍ර වාර්තාවකි. කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා භූමිය පිළිබඳ පුළුල් විවරණයක් සපයමින් සිදු කර ඇති විස්තරය අනුව පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස්වරයා එම ස්ථානයේ සැලකිය යුතු කාලයක් ගත කර සම්පාදනය කළ විවරණයක් බව පෙනී යයි. මෙම ස්ථානයේ කන්ද මත හා ඒ වටා පිහිටා ඇති පෞරාණික නටබුන්, කන්ද පාමුල පිහිටි වැව හා තදාශ්‍රිත කලාපයේ විසිරී ඇති නටබුන් මෙන් ම පුරාවිද්‍යා සාධක පිළිබඳ ව ප්‍රමාණවත් සවිස්තරාත්මක කරුණු මෙම වාර්තාවේ ඇතුළත් වී පැවතීමෙන් මෙය සනාථ වේ. <ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.59 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> <! _ _ ===සෙනරත් පරණවිතානයන්ගේ වාර්තා=== _ _ > <! _ _ ===චාල්ස් ගොඩකුඹුරයන්ගේ වාර්තා=== _ _ > ===එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ගේ වාර්තා=== කුරුඳු කන්දේ විහාරය පිළිබඳව අවස්ථා කිහිපයකදීම සටහන් සපයා ඇති ලේඛකයෙකු වශයෙන් එහි ප්‍රවර්ධනය මෙන්ම පුනරුත්ථාපනයක් අපේක්ෂා කළ යතිවරයන් වහන්සේ නමක වශයෙන් පුජ්‍ය එල්ලාවල මේධානන්ද නායක හිමියන් හඳුනාගත හැකි වේ. උන් වහන්සේ විසින් සම්පාදනය කරන ලද ලේඛන ගණනාවක් අතරින් ප්‍රමුඛ ලේඛනයක් වන "නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය" නම් කෘතියේදී මුලතිව්හි පිහිටි කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳව විශේෂ සටහනක් තබා ඇත. එහිදී ලක්දිව බොහෝ තැන්වලදී වනවාටත් වඩා උතුරු හා නැගෙනහිර පළාත් තුළදී සියලු පුරාකෘතිවලට මෙන්ම විශේෂයෙන් බෞද්ධ පුරාකෘති අරබයා ඇති වී තිබෙන ව්‍යසනකාරී තත්ත්වය පිළිබඳ අදාළ බලධාරීන් නිසි කලෙකදී අවධානය යොමු කර අදාළ පිළිවෙත් යෙදුවේ නම් සමීප කාලීනව විනාශ කළ බොහෝ පුරාකෘති හා පුරාවිද්‍යා ස්ථාන ආරක්ෂා කරගත හැකිව පැවතිණු බව උන්වහන්සේ ප්‍රකාශ කරයි.<ref>{{cite book |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003 |author= Ellawala Medhananda |volume= pp.412 |language=si |isbn = 978-955-686-112-9 }}</ref> ​ ​එල්ලාවල මේධානන්ද හිමිපාණන් වහන්සේ මුල්වරට (එනම් 1964 වසරේ විය යුතුයි) මෙම පුදබිම ගවේෂණය සිදු කරන අවස්ථාවේදී එවකට මෙහි පැවති දුෂ්කරතාව සහ පුදබිම පිළිබඳව විස්තර කර තිබේ. {{Blockquote |text= '''​"මේ සම්පූර්ණයෙන්ම වැසී ඇති ප්‍රදේශයකි. නෙල්ලාරු(මනල්ආරු යන්න විස්තර වේ) හරස් කර තන්නිමුරුප්පු වැව කර තිබේ. එය කුරුන්දම්මලේට දකුණින් පිහිටියේය. කන්දට උතුරු පැත්තෙන් කුරුන්දන්කුලම් වැව පිහිටියේය. මේ වැව් දෙකම පුරාණ නිර්මාණයක් බව ඒ ආශ්‍රිත නටබුන්වලින් පැහැදිලි වෙයි. වැව් දෙක එකට සම්බන්ධ කළැයි සැලකෙන ඇළක් ඇති බව අපට මඟ පෙන්වීමට ගිය දෙමළ ජාතිකයා කීයේය. මේ කන්දට සමහර විට පියන්කල්ලු යන්නද ව්‍යවහාර කෙරේ. එය පියන්ගල යන්නෙහි දෙමළ ඌරුවකි. කන්ද අක්කර සියයකට වැඩියයි සිතමි. මෙහි මුදුන ඕවාල හැඩය ගත් තැනකි. එතැනට පිවිසීමට ඇති උතුරු, දකුණු දෙපසින්ම මාර්ග තිබී ඇත. ඒවායේ ශේෂ දැනට (1964) දක්නට ලැබේ."''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003 |author= Ellawala Medhananda |volume= pp.413 |language=si |isbn = 978-955-686-112-9 }})}}}}<ref>{{cite book |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003 |author= Ellawala Medhananda |volume= pp.413 |language=si |isbn = 978-955-686-112-9 }}</ref> }} ​කුරුන්දි විහාරයේ ඇති පෞරාණික වාස්තු නිර්මාණ පිළිබඳව එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන් විසින් තොරතුරු ඉදිරිපත් කර ඇතත් උන් වහන්සේ මෙම විහාර ආකෘතිය හෝ එහි සම්ප්‍රදාය පිළිබඳව හෝ අදහසක් ඉදිරිපත් කිරීමට උත්සුක වී නොමැත. මෙම කන්ද මුදුනේ ඇති වෘත්තාකාර වාස්තු ව්‍යුහය උන් වහන්සේ විසින් වටදාගෙයක් වශයෙන් හඳුනා ගැනීමට උත්සාහ ගෙන ඇතත් එම ව්‍යුහය බෝධිඝරයක් බව එහි දෘෂ්‍යමාන ලක්ෂණ අනුව නිශ්චිතව හඳුනාගත හැකිව පවතී.මෙම විහාරයේ විහාර ආකෘතිය පිළිබඳ අවධානය යොමු කරනවිට එම හඳුනාගැනීම විශ්වසනීය ආකාරයෙන් තහවුරු වේ.එමෙන්ම, උන්වහන්සේ විසින් එම ස්ථානයේ දැකගත හැකි ගඩොළු නිසැක වශයෙන් ම ඉතා පැරණි යුගයට අයත් බව දක්වා නැතත් එවැනි නිගමනයකට පැමිණීම සඳහා අදාළ කරගත් සාධක හෝ එවැනි නිගමනයකට එළැඹුණු ආකාරය පැහැදිලි කර නැත. මේධානන්ද හිමියන්ගේ සටහනේ කුරුන්දි විහාරයෙන් අනාවරණය වී ඇති සෙල්ලිපිය පිළිබඳ ව ද තවදුරටත් තම නිරීක්ෂණයක් හා උපකල්පනයක් දක්වා ඇත. {{Blockquote |text= ​'''"කුරුන්දන්කුලම නම් වූ සෙල්ලිපියක තුන්වන මිහිඳු රජු (801-804) ගැන කියවෙන බවත්, ජලය පිළිබඳ ආරවුලක් විසඳීමට රජු එහි ගිය බවත්, ඒ ප්‍රදේශය 'කුරුන්ගම' නමින් ලිපියේ සඳහන් වන බවත් වාර්තාවක දක්වා ඇත. මේ ජල ප්‍රශ්නයට හේතු වූයේ තන්නිමුරුප්පු වැවේ ජලය බව සී.ඩබ්ලියු. නිකලස් මහතා දක්වයි. එහෙත් මේ ලිපිය සෑහෙන පමණ සෙවූ මුත් අපට සොයාගත නොහැකි විය."''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003 |author= Ellawala Medhananda |volume= pp.414 |language=si |isbn = 978-955-686-112-9 }})}}}}<ref>{{cite book |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003 |author= Ellawala Medhananda |volume= pp.414 |language=si |isbn = 978-955-686-112-9 }}</ref> }} ​මෙහි දැක්වෙන සෙල්ලිපිය පිළිබඳ ව සෙවීමට උනන්දු වෙමින් එය අනාවරණය කරගත නොහැකි වූ බව උන් වහන්සේ දක්වා ඇතත් මෙම සෙල්ලිපිය කන්ද මුදුනේ නොව පහළ පිහිටි වැවේ බැම්මට පහළින් ස්ථානගත වූ විහාරයේ පිළිම ගෙයක් ඉදිරිපස පැවතිය දී 2020 දී හමු විය.ඊට අමතරව,​මෙම ප්‍රදේශය පිළිබඳව සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවල දැක්වෙන විවිධ කරුණු සංගෘහිත කරමින් එල්ලාවල මෙධානන්ද හිමියන් වැඩිදුරටත් කරුණු දක්වා තිබේ. {{Blockquote |text= '''" ​'කුරුන්දක' නමින් ගමක් ගැන අට්ඨ කතාවල කීප විටකම දක්නට ලැබේ. කුරුඳුගමුරට යනුවෙන් කඩඉම් පොත්වල දැක්වෙනුයේ පෙදෙසක් ගැනය. පදී රට, කුරුඳු රටට සමීපව පිහිටි බව පූජාවලිය, නිකාය සංග්‍රහය ආදියෙන් පෙනී යයි. කුරුඳුගමු රට, කුරුඳු රට, කුරුන්දක ආදී වශයෙන් සඳහන් වන්නේ එකම පෙදෙසක් විය යුතුය. පදිරට යනු පදවිය නමින් දැන් හැඳින්වෙන ප්‍රදේශයයි. 2 වන පැරකුම්බා රජු (1236-1270) විසින් විනාශ කරන ලද කාලිංග මාඝගේ බල කඳවුරක් කුරුන්දියෙහි වූ බව මූලාශ්‍රවල දැක්වේ. ඊට ආසන්න කාලයේ ලංකාව ආක්‍රමණය කළ චන්ද්‍රභානුගේ කඳවුරක් මෙහි පිහිටුවා ගත් බවත්, එහි සිංහලයන් තමා වසඟයට ගත් බවත් දැක්වේ. කුරුඳුරට වර්තමාන කදෑකෝරළය හා තඩවන් කෝරළය යැයි අයිවර්ස් මහතා කියයි. වව්නියාව දිසාවට අයත් කරිකට්ටුමලෙයි දකුණු කොටස විය හැකි බව සමහරකුගේ මතයයි. 1 අග්බෝ රජු (571-604) කුරුන්ද නම් විහාරයක් කරවා ඇත්තේය. 1 විජයබාහු රජු (1055-1110) කුරුඳු විහාරය ප්‍රතිසංස්කරණය කරවා කුරුන්ද වාපී නමින් වැවක්ද, පොල් උයනක්ද කරවීය. ඛල්ලාඨ නාග රජු (100-103) කුරුන්දවාශෝක විහාරය තැන වූයේය. මේ ගැන සඳහන් වන පැරණිම වංශ කතා ගත සිද්ධිය මෙයයි. එහෙත් සමහර අට්ඨ කතා වංශ කතාවලට වඩා පැරණිය. සිංහලයේ පැවැති පැරණි හෙළ අටුවා අතර කුරුන්දට්ඨ කතාව එකකි. එයට මේ නම ඇති වූයේ කුරුන්දිකවෙලු විහාරයෙහි ලියන ලද නිසා බව සඳහන් වේ. ඛල්ලාට නාග රජු විසින් කරවන ලද විහාරය කුරුන්දපාසක, කුරුන්දවාශෝක වන දෙනමින්ම මහාවංස පිටපත්වල සඳහන් වී තිබේ."''' <br>{{smaller|{{smaller|({{cite book |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003 |author= Ellawala Medhananda |volume= pp.414,415 |language=si |isbn = 978-955-686-112-9 }})}}}}<ref>{{cite book |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003 |author= Ellawala Medhananda |volume= pp.414,415 |language=si |isbn = 978-955-686-112-9 }}</ref> }} ​කාලානුරූපී ව ඓතිහාසික අනන්‍යතාව බොඳ වී පැවති මෙම ඓතිහාසික බෞද්ධ ප්‍රදේශයේ ස්ථාන නාමය පිළිබඳ ව අදහසක් ඉදිරිපත් කර ඇත. {{Blockquote |text= '''"​කුරුන්දවාශෝක කුරුන්දවාපි අශෝක අනුමත කෙටිවීමක් බව පෙනේ. කුරුඳුවැව අසල වූ අශෝක විහාරය ඒ නමින් හැඳින්වූවා විය යුතුය. කෙසේ හෝ මේ සියල්ලේම කුරුන්ද යන කොටස සුරැකී තිබේ. මුලින් කී සෙල්ලිපියේ කුරුන්ගම ගැන සඳහන් වේ. වර්තමාන 'කුරුන්දම' යන මේ නමේම ව්‍යවහාරයකි. ඒ අනුව අට්ඨකතා (සීහලට්ඨ කතා) රචිත යුගයේ එනම් මිහිඳු මා හිමි යුගයේ සිටම කුරුන්දගම හා එම විහාරය පැවතියේය. එහි නම අද දක්වාම වෙනස් වී නැත. සිංහල අටුවා ලිවීමේදී මෙහිදී එක අටුවාවක් ලියැවිණි.එසේනම් ක්‍රිස්තු පූර්ව යුගයේ මේ ප්‍රදේශය දියුණුව තිබූ බවත් සිංහල බෞද්ධයන් පදිංචිව සිටි බවත් පැහදිලිය."''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003 |author= Ellawala Medhananda |volume= pp.415 |language=si |isbn = 978-955-686-112-9 }})}}}}<ref>{{cite book |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003 |author= Ellawala Medhananda |volume= pp.415 |language=si |isbn = 978-955-686-112-9 }}</ref> }} කුරුන්දි පුදබිම හා තන්නිමුරුප්පු වැව පිළිබඳව 2016 වසරේ දී උන් වහන්සේ විසින් නැවතත් කරුණු සංග්‍රහ කර ඇත. එහි දී උන් වහන්සේ දක්වා ඇති කරුණු අනුව, කඳුගැටය පාමුල හරියේ ත්‍රස්තවාදී උවදුර ඇති වීමට පෙර කාලයේ දී ස්වාමීන් වහන්සේ නමක් වැඩ සිටීම සඳහා නිමවන ලද ගොඩනැගිල්ලක ශේෂ පැවති බව සඳහන් කර ඇත. ඒ අනුව, 2023 දි සිදුකළ පුරාවිද්‍යාඥයන් සහ විද්‍යාර්ථයන් කුරුන්දිය අවට සිදුකරන ලද නිරීක්ෂණ චාරිකාවේ දී 1978 දී පමණ මෙම ස්ථානයේ බෞද්ධ භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් වැඩසිටි බවට තොරතුරු අනාවරණය කරගත හැකි විය. කුමාරපුරම් ප්‍රදේශවාසීන් විසින් මෙම කරුණ අනාවරණය කළ අතර ඔවුන් භික්ෂූන් වහන්සේට දානය පවා පූජා කළ බව වැඩිදුරටත් අනාවරණය කරන ලදී.ඒ අනුව මෙම පුද බිම සක්‍රීය කිරීමට යම් පිරිසක් උත්සුක වූ බව පැහැදිලි වේ.​උන් වහන්සේ දක්වා ඇති විස්තර අතර ඉහළ මළුවේ පිහිටි අඩි 12.6ක් දිග ගල් කණුවක දළ වශයෙන් ක්‍රිස්තු වර්ෂ සිව් වැනි සියවසට පමණ අයත් විය හැකි අකුරින් සටහන් කරන ලද ලිපියක් ඇති බවත් එහි ‘රකිබල’ යන කොටස කියවිය හැකි බවත් දක්වා ඇත.<ref> {{cite book |title=ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ (2016) |author= එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි |volume= p.62 |language=si |isbn = }}</ref>නමුත් තවමත් එම ශිලා ස්ථම්භය හමු වී නොමැත.මෙම පුදබිමේ ඇති පිළිම ගේ පිළිබඳව විස්තර කරමින් උන් වහන්සේ පහත විස්තරය දක්වා ඇත. {{Blockquote |text= '''​"මේ එක් ගොඩනැගිල්ලකට අයත් පියගැටපෙළක් කිසියම් සාහසිකයකු විසින් ගලවා පසෙකට පෙරළා ඇත්තේ නිධාන සෙවීමට විය යුතුය. එහි සම්පූර්ණ පිටතට දෙකක් හා කැබලි දෙකක් ඉවත දමා ඇති අතර, එකක් සඳකඩ පහණ සමඟ එක්ව සිටී. දෙපස කොරවක්ගල් දෙකකට හානි කර තිබේ. සඳකඩ පහණේ අර්ධපද්මය හා ගිනිසිළු පෙළ පමණක් නිරූපිත වන බැවින් එය වැඩෙමින් පැවති යුගයේ නිර්මාණයක් බව පෙනේ. ඒ අසල පැත්තක කොටු කැටයම් කළ ගල් පුවරුවක් වෙයි. එය කුමක් සඳහා යෙදුවක් ද යන්න පැහැදිලි නැත."''' <br> {{smaller|{{smaller|( {{cite book |title=ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ (2016) |author= එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි |volume= p.63,64 |language=si |isbn = }})}}}}<ref> {{cite book |title=ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ (2016) |author= එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි |volume= p.63,64 |language=si |isbn = }}</ref> }} ​මෙම කෘතියේ කුරුන්දි විහාරයේ පුරාවස්තු ගවේෂණය පිළිබඳ ලිපියේ දී ද දක්වා ඇති පිළිම ගේ පියගැටපෙළ ආසන්න නිදන් හොරුන් විසින් සිදු කළ විනාශය 2016 වසර වන විටත් සිදු වී පැවති බව මේ සටහන අනුව තහවුරු වේ. මේ තොරතුරු හා මේ පිළිබඳ අනෙකුත් පුද්ගල විස්තර අනුව සැළකීමේ දී බොහෝ විට මෙම උපද්‍රව ත්‍රස්තවාදී යුද්ධය අවසන් වූ 2009 වසරින් පසුව හා 2016 කාලයට පෙරතුව සිදු වූ බව අනුමාන කිරීමට හැකියාවක් පවතී. මෙම සඳකඩ පහණේ දක්නට ලැබෙන කලාත්මක ලක්ෂණ විස්තර කරමින් උන්වහන්සේ සිදු කර ඇති නිගමනය වඩාත් පැහැදිලි කරන්නේ නම් මෙම නිර්මාණයේ පවතින කලාත්මක ලක්ෂණ අනුව අනුරාධපුර යුගයේ දෙවැනි භාගයේ මැද කාලයට අයත් වන්නක් බව දැකිය හැකි වේ. මෙම පිළිම ගේ වාස්තු ලක්ෂණ හා අවශේෂ පුරාවිද්‍යා සාධක ද ඊට සපුරා ම පාහේ අනුගත වන බවත් දැක්විය යුතු වේ. මේධානන්ද හිමියන් විසින් දක්වා ඇති කොටු සටහන් කළ ගල් පුවරුව අනෙකක් නොව මෙම පිළිමගේ තුළ බුද්ධ ප්‍රතිමාව වඩා හිඳවූ ස්ථානය යටින් පූජාර්හ නිධන් ද්‍රව්‍යය තැන්පත් කොට පැවති යන්ත්‍ර ගල (රත්නන්‍යාසය ) බවට වර්තමානයේ දී පුරාවිද්‍යාඥයන් හඳුනාගෙන තිබේ. ===ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර්ගේ වාර්තා=== ලක්දිව වාපි කර්මාන්ත හා වාරිමාර්ග නගා සිටුවීම මගින් කෘෂි කර්මාන්තය නගා සිටුවීමට මහත් වෙහෙසක් ගත්, ඒ වෙනුවෙන් අගනා කැපකිරීමක් සිදු කළ ඉංජිනේරු, රිචඩ් ලෙස්ලි බ්‍රෝහියර් විසින් මෙරට වාපි කර්මාන්ත අරභයා සම්පාදනය කරන ලද විශිෂ්ට නිබන්ධනයක් වූ "ලක්දිව පුරාතන වාරිකර්මාන්ත" නම් නිබන්ධනයේ දී ද මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ කරුණු දක්වා තිබේ. ​ලක්දිව, උතුරු කලාපයේ පිහිටි විශාල මෙන්ම වැදගත්ම වාපි කර්මාන්තයක් වූ ‘තන්නිමුරුප්පු වැව’ පිළිබඳ සාකච්ඡාව අතරතුර කුරුන්දි බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ප්‍රදේශය පිළිබඳව ද කරුණු දැක්වීමට එතුමා උත්සුක වී ඇති බව එම නිබන්ධනයෙන් පැහැදිලි වේ. පුරාවිද්‍යා හෝ ඉතිහාස විෂයයෙන් පරිබාහිර විෂයක් පිළිබඳ සිදු කළ නිබන්ධනයක දී ද මෙම විහාරය පිළිබඳ තොරතුරු අන්තර්ගත කිරීමට තරම් එතුමා උත්සුක වීමෙන් මෙම ඓතිහාසික ස්ථානය පිළිබඳ පවතින වැදගත්කමත් කොතෙක් ද යන්න ඒ තුළින් මනාව පෙන්නුම් කෙරෙයි.<ref>{{cite book |title=ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග(1935) |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර්,පරිවර්තනය එල්.පියසේන(2001) |volume= pp.22,23 |language=si |isbn = }}</ref> {{Blockquote |text='''"මේ වැව් දෙක(තන්නිමුරුප්පු වැව සහ කුරුන්දි වැව) අතර පිහිටි කුරුන්තන්මලේ නොහොත් පියංගල කන්ද සර්වඥයන්වහන්සේ දෙවැනි වර ලංකාවට වැඩිය වර වැඩ සිටි ස්ථානයක් යයි පරම්පරානුගත හිමිකම් පවතී. මෙය ඉතා විශාල නටබුන්ගෙන් ඇති භූමියකි. ඒ අතර කුරුන්තන් කුලමේ වැව් බැම්ම කෙළවර පටන් කඳු මුදුන දක්වා යන ගල්පඩි පෙළක් තිබේ. කන්ද ක්‍රමයෙන් සිහින්ව ගොස් (කිකිළි බිජුවක ආකාර) මුදුන සමතලාවක් ය. ගල්පඩිපෙළට මූනලා තිබෙන පැත්තේ ඇතැම් විට මුදුන වටේ ම වෙන්ටත් පුළුවන. සතරැස් කොට කපන ලද ගලින් බැඳි අඩි 7 ක් හෝ 8 ක් උසැතිව තිබුණේ ය. '''​මෙම කන්ද මුදුනේ තිබෙන නෂ්ටාවශේෂ හා ඒ අසළ තිබෙන්නා වූ තවත් දේද ස්ථානය සම්බන්ධව පවතින කථා ප්‍රවෘත්තිය සැබෑ බව ඔප්පු වීමට සහ ඉඩම ඇදින ගැනීමට ද ආධාර වේ. (මෙම දිරාපත්වීම කල්යාම නිසා සිදුවූවක් නොව ඕනෑකමින් කරන ලද කැඩීම් බිඳීම්ය.) කතාව නිවැරදි නම් කුරුන්ත කුලම අඩු වශයෙන් ක්‍රි.ව. ඉහත තුන්වෙනි ශතවර්ෂයේ මැද හරිය දක්වා අතීත කාලය පෙන්වයි. මක්නිසා ද යන හොත් මෙහි වාසය කළ සංඝයාට වැව් නැතිව නම් දිය ලබාගන්ට තැනක් නැති නිසාය. '''​තන්නිමුරුප්පුවත් ඒ කාලයේදී ම කළා ද නැතුව පසුකාලයක කරණ ලද්දක් ද යනු නියම වශයෙන් දැන ගැනීමට යමක් නැත. පාකර් ලියන්නේ "දියදොරටු දෙක බැඳීමට පාවිච්චි කර තිබෙන ගඩොල් මෑත කාලීන ඒවාය. නුමුත් ලංකාවේ උතුරු කොටසේ බොහෝ ස්ථානවල සිදු වී තිබෙන ප්‍රකාර මෙම දිය දොරටුවල පළමු බැම්ම කඩාගිය බොහෝ කාලයකට පසු නැවත බැඳි ඒවා වෙන්ට පුළුවන" කියාය. '''​එම මහතාගේම වැඩිපුර කීමක් නම්, මෙම ස්ථානය සිංහල රජවරු බොහෝ දෙනෙක් ඇතැම් විට සියල්ලෝමත් තමන් පැමිණි බව පෙන්වීමට වැඩි සලකුණු තබා නැතත්, මේ ස්ථානයට පැමිණිය හුය, කියා ය." <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස් |language=si |isbn = 955-9185-07-1 }})}}}} }} මෙහිදී අවධානය යොමු කළ යුතු කරුණ නම් පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සිදුව ඇති විනාශයන් ස්වභාවිකව සිදු වූවක් නොවන බවත් ඕනෑකමින් කිසියම් පිරිසක් විසින් සිදු කරන ලද ඒවා වන බවට වාර්තා කර තිබීමයි.ඊට අමතරව බුදුරජාණන් වහන්සේ දෙවැනිවර ලංකාගමනයේ දී වැඩි බවට වන ජනප්‍රවාදය හා පුරාවස්තු විසිරී පවතින ප්‍රදේශය කොපමණ ද යන්න දක්වා සිටියි.තවද,කුරුන්දි පුවරු ලිපිය පිළිබඳව ද හෙන්රි පාකර් තැබූ සටහන් විස්තර කරමින් විස්තරයක් හා කුරන්දි වැවේ වෑකන්දට පහළින් තිබූ ගම්මානය ගැන ද සංක්ෂිප්ත අදහසක් එතුමා දක්වා තිබේ.<ref>{{cite book |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්,pp.22,23 |language=si |isbn = 955-9185-07-1 }}</ref> {{Blockquote |text='''​බැම්මට පහළ පළමුවෙනි සංඝබෝධි රජ (ක්‍රි.ව. 246-248) විහාරයක් කරවූයේ ය. ඊට බොහෝ කලකට පසු පස්වෙනි දප්පුල රජ තමන් රජ පැමිණි පළමුවන අවුරුද්දේ එක් විහාරයක නැවතත් සංඝයා නැවැත් වූයේ ය. මෙහි ක්‍රි.ව. 965 වෙන්ට පුළුවන. තුන්වෙනි මිහිඳු රජ තමන් රජ පැමිණි අටවැනි අවුරුද්දේ තම මෑණියන් හා දියණියනුත් සමඟ වැවබලන්ට ගොස් සංඝබෝධි රජ විසින් ගොඩනගා මිහිඳු රජ විසින් ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද විහාරයේ මහත් ගල්පොරුවක ලංකාවේ සමහවෙන ගල් සන්නස් වලින් ඉතාම දීර්ඝ එකක්වන දික්ගල් සන්නසක් කොටවා තිබේ. '''​පාකර් තවත් කියන්නේ 'එය කොටා තිබෙන ගල් මුහුණට කල්යාමෙන් සිදුවී තිබෙන අනතුර නිසා සන්නසේ වචනවලින් වැඩි කොටස කියවන්ට බැරිකම කනගාටුදායකය. ප්‍රධාන කොටම එහි පදිංචි සංඝයා විසින් පිළිපැදිය යුතු ව්‍යවස්ථා පන්තියක් එහි සන්නසෙහි අඩංගු වේ. නුමුත් වඩා සැලකිය යුතු සාමාන්‍ය කරුණු ස්වල්පයක් එහි ඇතුළත් වේ. ‘රජ්ජුරුවන්ගේ මහා වැව' ගැන එහි සඳහනක් ඇත. (එය තන්නිමුරුප්පුව මෙන් පෙනේ.) තව ද ගොවිතැනට අනතුරු වන සමහර ආරවුල් ගැනද එහි සඳහන් වී තිබේ. රජතෙම (තමන්ගේ අක්ෂර වින්‍යාසය ගැන සැකසහිත වූයෙන්) සන්නස කපන ලද්දේ තමා විසින්ම බව කියා මෙම ව්‍යවස්ථා අක්ෂර අඩුවුනත් කිසිවෙකු විසින් කඩ කරන්නේවත්, අමුතු කරන්නේවත් නැතුව, බලපිහිටීම ඇතුව නොකඩවා ගෙන යන්නේ යයි අණකරන්නේ ය කියාය. '''​කුරුන්තන් කුලමේ වැකන්දට පහත් පැත්තේ ගොඩනගා තිබුණ ගම හෝ නියම්ගම්, කුඩා දියපාරවල්වල සමහවෙන කැබිලිති කඩුවලින් ඒ ගැන විභාග කළ අයට සම්භ විය. ඉහත සඳහන් කළ පුරාණ ගල්සන්නසේ මෙම වාස භූමියට කුරුම් ගම යයි නම්කර ඇත. <br>{{smaller|{{smaller|({{cite book |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස් |language=si |isbn = 955-9185-07-1 }})}}}} }} මීට අමතරව,දකුණු ඉන්දියානු ආක්‍රමණ වලින් විහාරයට වූ විනාශය සහ 13,14 වන සියවස් වලින් පසුව මෙම ප්‍රදේශයන් ජන ශුන්‍ය වූ බව පැහැදිලි අයුරින් බ්‍රෝහියර් තම වාර්තාව තුළ ප්‍රකාශ කර තිබේ.එයින් ගම්‍ය වන වැදගත් කරුණක් නම් වන්නේ උතුරේ ප්‍රදේශයට අයත් මුලතිව් සහ වවුනියා ආදී වන්නි ප්‍රදේශය සියවස් කිහිපයක් ජන ශුන්‍යව පැවතී බවත් හා දැන් එම ප්‍රදේශවල පදිංචිව සිටින දමිළ ජනතාව එහි පාරම්පරික ජනතාව නොවන බවයි. {{Blockquote |text= '''​එම ස්ථානයට දෙමළෙන් කරුන්තන්ඌරු යයි කියති. කල් යත් යත් දකුණු ඉන්දියාවෙන් ගොඩබැස එහි පදිංචි වූ අය සංඝබෝධි රජ විසින් කරවූ විහාරය ද, අනිකුත් ගොඩනැගිලිද බිඳහෙලා එහි ගල් ගඩොල් ආදියෙන් කෝවිලක් මෙහි සෑදූ බව පෙනේ. නමුත් පරම්පරානුගත කතාවකින් හෝ ඉතිහාසික ලියවිල්ලකින් හෝ වැව් බැම්ම බිඳුනු කාලයවත් නගරය පාළුවට හැරිය කාලයවත් පෙන්වන්නේ නැත. දකින්නට තිබෙන දේ මෙම භූමියෙහි දහ තුන්වෙනි හෝ දහ හතරවෙනි ශත වර්ෂයෙන් මෙහා එහි කිසිවෙක් පදිංචිව සිටි බවක් නොපෙන් වයි."''' <br>{{smaller|{{smaller|({{cite book |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස් |language=si |isbn = 955-9185-07-1 }})}}}}<ref>{{cite book |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්,pp 22,23 |language=si |isbn = 955-9185-07-1}}</ref> }} ​බ්‍රෝහියර් දක්වා ඇති සටහන අනුව ඔහුගේ කාලය වන විට විද්‍යාමාන වූ වැදගත් ලේඛන පිළිබඳ සුපරීක්ෂාකාරී වෙමින් මෙම පෞරාණික පුරාවිද්‍යා බිම පිළිබඳ සාරාංශය ම හකුළා දැක්වීමට තරම් සමත් වී ඇති බව පැහැදිලි වේ. එහි මෙම විහාරයේ ආරම්භය, ඒ සඳහා විවිධ අවස්ථාවල දායකත්වය දැක්වූ රජවරුන් හා ප්‍රධානීන්ගේ මැදිහත් වීම, ස්ථානයේ පැවැත්ම හා එහි පරිහානිය සම්බන්ධ අදාළ කරුණු ආදිය ද පෙළ ගස්වා ඇති ආකාරය ඔහුගේ වාර්තා තුළින් මනාව දැකගත හැකි වේ.<ref>{{cite book |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස් |language=si |isbn = 955-9185-07-1 }}</ref> ===සී.ඩබ්.නිකලස්ගේ වාර්තා=== මෙරට ඓතිහාසික පුරාවිද්‍යාව අරබයා බිහි වූ ශ්‍රේෂ්ඨ විද්වතකු වන සිරිල් වේස් නිකලස් මහතා තමන් සම්පාදනය කළ "පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය" නම් කෘතියේ දී කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳව අඟනා විස්තරයක් සපයා ඇත.<ref>{{cite book |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය |language=si |isbn = }}</ref> විවිධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර,අභිලේඛන හා පුරාවිද්‍යා මූලාශ්‍ර විග්‍රහ කරමින් එතුමා දක්වා ඇති අදහස පහත පරිදි වේ. {{Blockquote |text='''"ඛල්ලාටනාග (ක්‍රි.පූ. 110-103) කුරුන්දවාසෝක විහාරය තැනවීය. කුරුන්දක චුල්ලක නම් පිරිවෙණක් ද විය. කුරුන්දි අට්ඨකතාව සම්පාදනය කරන ලද්දේ කුරුන්දිවේලු විහාරයේ දීය. කුරුන්දක ග්‍රාමය අට්ඨකතාවල සඳහන්ව තිබේ. කුරුන්දි විහාරය තනවන ලද්දේ I වන අග්බෝධි (570-604) විසින් බව කියා ඇත. (සිංහල වංසකතාවල එය හඳුන්වා ඇත්තේ කුරුඳු වැව නමිනි.) ඔහු මෙය අවට යොදුන් 3ක් (සැතපුම් 25-30) පමණ පළල් පොල්වත්තක් වවන ලද බව ද කියා තිබේ. IV වන අග්බෝධිගේ (667-683) ඇමතියෙක් කුරුන්දපිල්ලක විහාරයෙහි පාසාදයක් තැනුවේය.<ref group="සවිස්තර">නිකලස් මහාවංශය උපුටාදක්වමින් 'පොත්ථකූඨ' නම් නිලධාරියෙකු මේ ප්‍රසාදය ඉදිකළ බව පෙන්වා දී ඇත.නමුත් ලක්‍ෂ්මන් සුසන්ත පෙරේරයන් පෙන්වා දී ඇති පරිදි බුද්ධාගමේ දායකයෙකු ලෙස ක්‍රියාකළ පොත්ථකුට්ඨ නැමැති ධනවත් පුද්ගලයා ද්‍රවිඩයකු වූ බවයි.</ref><ref>{{cite book |title=රජ පෙළපත් අස්ථිරව පැවති කාලපරිච්ඡේදය 289-303 |author= ලක්‍ෂ්මන් සු.පෙරේරා |volume= I කාණ්ඩය, I භාගය, p.302 |language=si |isbn =}} </ref> ''''I වන විජයබාහු (1055-1110) කුරුන්දි විහාරය යළි කරවීය. මේ සියලු නම් එකම විහාරයකට වූ විවිධ නම් වීමට බොහෝ ඉඩ තිබේ. මෙය පිහිටි කුරුන්දිරට්ඨ දැනට වවුනියා දිස්ත්‍රික්කයේ දකුණු කරිකට්ටමූල කොට්ඨාසයට සමානය. මේ පැරණි නම වර්තමාන කුරුන්තන් ඌර්හි නෂ්ඨාවශේෂ අතර රැකී තිබේ. කුරුන්දි දිසාව II පරාක්‍රමබාහු (1236-1271) කාලයේ දී දෙමළුන් අතේ විය. මෙය පසුකල චන්ද්‍රභානු නම් ආක්‍රමණිකයා විසින් ද අල්ලා ගන්නා ලදී. කුරුන්ද සමීපයෙහි I වන අග්බෝධි අම්බිලපස්සව විහාරය කරවීය."''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය |language=si |isbn = }})}}}}<ref>{{cite book |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය,p.102 |language=si |isbn = }}</ref> }} ​බ්‍රෝහියර් දක්වා ඇති පරිදි ම සී.ඩබ්ලිව්. නිකලස් ද මෙම ස්ථානයේ ඓතිහාසික ක්‍රම පිළිවෙල පිළිබඳව සංක්ෂේපයෙන් නමුත් විශ්වසනීය තොරතුරු රාශියක් සපයා ඇත. ඓතිහාසික මූලාශ්‍රයන්ගේ අන්තර්ගත තොරතුරු ඔස්සේ මෙම පැරණි විහාරය ඓතිහාසික භූමිශාස්ත්‍ර තොරතුරු සමඟ සම්පාත කිරීමද , වෙනත් ආගමිකයන්ගේ හා ආක්‍රමණිකයන්ගේ මැදිහත් වීම නිසා මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානයට සිදු වී ඇති බලපෑම පිළිබඳ නිවැරදි අයුරින් කරුණු දැක්වීම ද ඔහුගේ වාර්තා තුළ වැඩිදුරටත් දැකිය හැක.<ref>{{cite book |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය |language=si |isbn = }}</ref> ===වෙනත් පූර්ව වාර්තා=== ====වල්පොල රාහුල හිමියන්ගේ වාර්තා==== වල්පොල රාහුල හිමිපාණන් වහන්සේ තම දර්ශන විශාරද උපාධිය සඳහා ලංකා විශ්වවිද්‍යාලයට ඉදිරිපත් කරන ලද නිබන්ධනය ඇසුරින් 1956 වසරේ දී ප්‍රකාශයට පත් කළ History of Buddhism in Ceylon නම් කෘතියේ දක්වා ඇති ‘පුරාණ ලංකාව’ නම් ස්ථාන දක්වන සිතියමේ වත්මන් කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති ප්‍රදේශයට තදානුගත ව ඉතා පැහැදිලිව 'කුරුන්දි' යනුවෙන් දක්වා තිබීමෙන්<ref>{{cite book |title=ලක්දිව බුදුසමයේ ඉතිහාසය |author= වල්පොල රාහුල හිමි(2011) |volume= |language=si |isbn =}} </ref> උන්වහන්සේ මේ ප්‍රදේශය කුරුන්දි රට වශයෙන් පිළිගත් බව පැහැදිලි වේ. ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාණ සාහිත්‍ය පිළිබඳ ප්‍රශස්ත විචාරක්ෂියක් යොමු කළ ඒ හිමියන් ශාස්ත්‍රාලයීය මතය නියෝජනය කරමින් සම්පාදනය වූ, මේ ප්‍රාදේශීය අනන්‍යතා ස්ථාපනය වත්මන් කුරුන්දි විහාරයේ ස්ථානගත වීම ද හඳුනා ගැනීම සම්බන්ධව වැදගත් බව පෙන්වා දිය හැක.1956 වසරේ දී පළමුව ප්‍රකාශයට පැමිණි ලංකා විශ්වවිද්‍යාලයේ ලංකා ඉතිහාස කෘතියේ 158 හා 159 පිටු අතර රඳවා ඇති ‘ඈත අනුරාධපුර යුගයේ ලංකාව’ නම් ලංකාවේ පැරණි ම ඓතිහාසික යුගයේ ස්ථාන දක්වෙන්න සිතියමේ<ref>{{cite book |title=ලංකා විශ්වවිද්‍යාලයේ ලංකා ඉතිහාසය |author= සංස්.හේම් චන්ද්‍ර රාය |volume= පළමු මුද්‍රණය 1964,I කාණ්ඩය, I භාගය |language=si |isbn =}} </ref>ද වත්මන් කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති ප්‍රදේශයම කුරුන්දි වශයෙන් ම හඳුනාගෙන සටහන් කර තිබේ. ප්‍රකට විද්වතුන් හේතුවෙන් සැලකිය යුතු වගකීමකින් තොර ව මෙම ප්‍රාදේශීය අනන්‍යතාව තහවුරු වන බව පෙන්වා දිය හැකි වේ. ====සී.එස්.නවරත්නම්ගේ වාර්තා==== සී.එස්. නවරත්නම් විසින් රචනා කරන ලද 'වන්නි හා වන්නියාස්' නම් කෘතියේ දී කුරුන්තන්කුලම් නම් ස්ථානයක හින්දු කෝවිලක නටබුන් ඇති බව '''"There are ruins of Hindu Temples at Irasentirankulam,at Chinnapuvaraskulam and Kurunturkulam"''' යනුවෙන් දක්වා ඇත.නමුත් එය විශ්වසනීය හෝ අදාළ ස්ථානය පිළිබඳ නිශ්චිත ස්ථාන විස්තර සහිත ව දක්වා නොතිබීම විමතියට කරුණකි.<ref>{{cite book |title=C.S.Nawarathnam |author= Vanni & Vanniyas |volume= p.1p |language=en |isbn = }}</ref> ====ගුණපාල මලලසේකරයන්ගේ වාර්තා==== මෙරට විසු ප්‍රකට පඬිවරයෙකු වූ ගුණපාල මලලසේකර මහතා තම දර්ශනසූරි උපාධිය සඳහා සම්පාදනය කළ කෘතහස්ත කෘතියක් වූ 'ශ්‍රී ලංකාවේ පාලි සාහිත්‍ය' කෘතියේ විය යුතු පරිදි ම අවස්ථා කීපයක ම ලංකාවේ ප්‍රමුඛ අට්ඨකතාවක් වශයෙන් සැලකිය හැකි කුරුන්දි අටුවාව පිළිබඳව සංක්ෂේපයෙන් සඳහන් කර ඇත. එහි දේශීය භාෂාවන්ගෙන් සංග්‍රහ කරන ලද අටුවා පිළිබඳ දැක්වීමේ දී ශ්‍රී ලංකාවේ කුරුන්දවේළු විහාරයෙහි දී ලියන ලද නිසා කුරුන්දී නම් වූ අට්ඨකතාව' පිළිබඳ සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite book |title=ශ්‍රී ලංකාවේ පාලි සාහිත්‍යය (1965) |author= ගුණපාල මලලසේකර පරිවර්තනය.ඩබ්.දයාරත්න තිසේරා |volume= p.61 |language=si |isbn = }}</ref> ====කුඩාවැල්ලේ ධීරානන්ද කලයාණිවංශ හිමියන්ගේ වාර්තා==== මෙරට ඓතිහාසික භූමි සිතියම් ගණනාවක් එක්තැන් කරමින් කුඩාවැල්ලේ ධීරානන්ද කලයාණිවංශ හිමියන් විසින් 1967 වසරේ දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද ඓතිහාසික සිතියම් සංග්‍රහයේ දක්වෙන සිතියම් කීපයකම ‘කුරුන්දි’ නම් ස්ථානය, වර්තමානයේ මුලතිව් සමීපයේ කුරුන්දි පුරාණ බෞද්ධ විහාරය පිහිටි කලාපයේ ම සලකුණු කර ඇති බව දැනගත හැකි වේ. එම කෘතියේ අන්තර්ගත කර ඇති සිතුවම් කීපයක ම මෙම ස්ථානය සටහන් කර ඇත. එහි ‘අනුරාධපුර පූර්ව යුගය : මහජන ව්‍යාප්තිය හා ග්‍රාම නාම’, ‘අනුරාධපුර මධ්‍යතන යුගය : නගර සහ ග්‍රාම නාම’ හා ‘පොළොන්නරු යුගය : නගර සහ ග්‍රාම නාම’ යන සිතියම් ත්‍රිත්වය විශේෂ අවධානයකට ලක් විය යුතු අතර ප්‍රමාණවත් මූලාශ්‍ර පදනම් කරගෙන සකසා ඇති මේ සිතියම් අනුරින් අනුරාධපුර පූර්ව යුගයේ සිට පොළොන්නරු කාල පරිච්ඡේදය දක්වා ම කුරුන්දි පූජා බිම අවධානයට පාත්‍ර වූ ද කලාපීය වශයෙන් කේන්ද්‍රීය ප්‍රදේශයක් වූ බව ද පැහැදිලි වේ.<ref>{{cite book |title=ලංකාවේ ඓතිහාසික භූමි සිතුවම්(1967) |author= කුඩාවැල්ලේ ධීරානන්ද කලයාණිවංශ හිමි |volume= |language=si |isbn = }}</ref> ====එච්.ඒ.පී.අභයවර්ධනයන්ගේ වාර්තා==== එච්.ඒ.පී. අභයවර්ධන විසින් 1978 වසරේ දී පළමු වැනි වරට සිංහල බසින් ප්‍රසිද්ධියට පමුණුවන ලද ශ්‍රී ලංකාවේ පැරණි දේශ සීමා විස්තර කරන ප්‍රකට කෘතියක් වූ 'කඩයිම්පොත් විමර්ශනය' කෘතියේ සිව් වැනි පරිච්ඡේදය වූ ‘දේශ සීමා විස්තර’ පරිච්ඡේදයේ දී 'කුරුන්දගමු රට' නම් උපමාතෘකාව යටතේ සංග්‍රහ කර ඇති විස්තරය වර්තමාන කුරුන්දි විහාරය පිහිටි ප්‍රදේශය හා සම්පාත වේ. අබේගුණවර්ධනයන්,මෙයට ඉහත කෘති තුළ කුරුන්දිය සම්බන්ධයෙන් අන්තර්ගත වූ විස්තරයන්ගේ සාරසංක්ෂේපයක් දක්වමින් මේ පිළිබඳව වැඩිදුරටත් පැහැදිලි කර තිබේ.<ref>{{cite book |title= කඩඉම්පොත් විමර්ශනය (1978) |author= එච්.ඒ.පී.අභයගුණවර්ධන |volume= p.105 |language=si |isbn = }}</ref> {{Blockquote |text=​'''"කුරුඳුගමුරට යන නමින් ශ්‍රී ලංකාවේ කඩයිම්පොතේ සඳහන් වන්නේ වංසකතාවේ එන කුරුන්දිරට්ඨය විය හැකිය.පදී සහ කුරුඳු යයි වංශකතාවේත්, පූජාවලියේත්, නිකාය සංග්‍රහයේත් සඳහන් වන ස්ථාන දෙකෙන් දෙවැන්න මෙකී කුරුඳුගමුරට යැයි සිතිය හැකිය. ඛල්ලාඨනාග (ක්‍රි.පූ. 110-103) රජ කුරුන්දවාසෝක විහාරය ඉදි කළ බව කියා තිබේ. එසේම කුරුන්දිවේලු විහාරයේ දී කුරුන්දි අට්ඨකතාව ලියන ලද බව ද සඳහන් වෙයි. මාඝගේ බලකොටුවක් කුරුන්දියෙහි තිබූ බවත්, එය II පරාක්‍රමබාහු රජ විසින් විනාශ කරන ලද බවත් වංසකතාව, පූජාවලිය සහ නිකාය සංග්‍රහය යන ග්‍රන්ථවල සඳහන් වේ. පසු කාලයේ දී ලක්දිව ආක්‍රමණය කළ චන්ද්‍රභානු රජු පදී සහ කුරුඳු රටවල සිංහලයන් තමන් වසඟයට ගත් බව පෙනේ.කුරුඳු රට නමින් සඳහන් වන්නේ අනුරාධපුරයට උතුරින් පිහිටි කැදෑ හා කඩවත් කෝරල දෙක යයි අයිවර්ස් කියයි.එහෙත් මේ මතය වැරදි බවත් වර්තමාන වව්නියාවට අයත් කරිකට්ටුමලෙයි දකුණු කොටස මෙයින් ගැණෙන බවත් නිකලස් පෙන්වා දෙයි.පැරණි කුරුන්දිරට්ඨ යන නම වර්තමාන කුරුන්තන්වූර් යන්නෙහි ගැබ් වී ඇති බව ඔහු වැඩිදුරටත් පෙන්වා දෙයි."''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= කඩඉම්පොත් විමර්ශනය (1978) |author= එච්.ඒ.පී.අභයගුණවර්ධන |volume= p.105 |language=si |isbn = }})}}}} }} ====රණවීර ගුණවර්ධනයන්ගේ වාර්තා==== රණවීර ගුණවර්ධන විසින් මහාවංශයේ දැක්වෙන වචනයක් පාදක කරගනිමින් කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳ වැදගත් නිරීක්ෂණයක් වාර්තා කර ඇත. ඒ, පළමු වැනි අග්‍රබෝධි රජු විසින් කරවන ලද කුරුන්දි විහාරය සියලු සංඝයා වහන්සේ සඳහා පූජා කරන ලද බවයි. මේ දැක්වෙන අග්ගබෝධි රජු විසින් කරවන ලද විහාරය එම නමින් ම(කුරන්දි විහාරය නමින්) පැවත ආ විහාරයේ සිදු කරන ලද අභිනව ඉදිකිරීමක් හෝ කටුකොහොල් ඇරීමක් විය යුතු ය. {{Blockquote |text= '''"​පළමු වැනි අග්බෝධි (571-604) විසින් කරවන ලද කුරුන්දි විහාරය සකල සංඝයා සඳහා (සබ්බසංඝිකං) වී යැයි වාර්තා කරන විට චූලවංශය අදහස් කරන්නට ඇත්තේ එබඳු ස්වාධීන විහාරයක් ගැන විය හැකිය.සබ්බ සාංඝික ​යන වචනය වැදගත් කොට සලකන්නේ නම්, මේ වකවානුවේ දී ඉදිකරන ලද හෝ ප්‍රදානයන් ලබන ලද බොහෝ විහාර මෙන් නොව, මෙකී විහාරය කිසිම නිකායකට අනුබද්ධ වීමෙන් තොර වූවක් ලෙස සැලකිය හැකිය."''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= සිවුර සහ නඟුල,මධ්‍යතන යුගයේ මුල් භාගය තුළ ශ්‍රී ලංකාවේ විහාරස්ථ ජීවන සම්ප්‍රදාය සහ එහි ආර්ථික පාර්ශවයන් පිළිබඳ අධ්‍යයනයක් |author= රණවීර ගුණවර්ධන (1993) |volume= p.51 |language=si |isbn = }})}}}}<ref>{{cite book |title= සිවුර සහ නඟුල,මධ්‍යතන යුගයේ මුල් භාගය තුළ ශ්‍රී ලංකාවේ විහාරස්ථ ජීවන සම්ප්‍රදාය සහ එහි ආර්ථික පාර්ශවයන් පිළිබඳ අධ්‍යයනයක් |author= රණවීර ගුණවර්ධන (1993) |volume= p.51 |language=si |isbn =}}</ref> }} ​සමකාලීන සමාජය තුළ බෞද්ධ ශාසනය තුළ පැවති නිකාය ප්‍රභේදනයක් පිළිබඳ සාධක ගුණවර්ධන උපුටා දක්වා ඇති කරුණින් තහවුරු වේ. සමකාලීන මෙන් ම පශ්චාත් කාලීන සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රය තුළ මුළු මහත් ලංකාව සම්බන්ධයෙන් ම මේ කරුණු සාධනය සඳහා දෙස් දෙන සාක්ෂි සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් හඳුනාගත හැකි ව පවතී. ඒ අනුව, පූර්ව කාලීන ව මහා විහාර සම්ප්‍රදාය නියෝජනය කළ විහාරයක් වශයෙන් පැවති කුරුන්දි විහාරය කාලානුක්‍රමික ව අභයගිරි සම්ප්‍රදාය වෙත විතැන් වූ අන්දම මෙම ස්ථානයෙන් ම(කුරුන්දි විහාරයෙන් ම) අනාවරණය වී ඇති අභිලේඛන තුළින් මෙන් ම පුරාවිද්‍යා ගවේෂණයේ දී අනාවරණය වූ පුරාවිද්‍යා සාධක තුළින් ද පැහැදිලි වේ.<ref>{{cite book |title= සිවුර සහ නඟුල,මධ්‍යතන යුගයේ මුල් භාගය තුළ ශ්‍රී ලංකාවේ විහාරස්ථ ජීවන සම්ප්‍රදාය සහ එහි ආර්ථික පාර්ශවයන් පිළිබඳ අධ්‍යයනයක් |author= රණවීර ගුණවර්ධන (1993) |volume= p.51 |language=si |isbn =}} </ref> ====එම්.එච්.සිරිසෝමයන්ගේ වාර්තා==== මෙරට උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි පිහිටි බෞද්ධ උරුමය පිළිබඳ විශේෂ අවධානයක් යොමු කරමින් මාහැඟි කාර්යභාරයක් සඵල කළ හිටපු පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස්වරයෙකු වූ එම්.එච්. සිරිසෝම ද කුරුන්දි මලේ විහාරය පිළිබඳව විස්තරයක් "උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය" යන ග්‍රන්ථයෙහි සදහන් කර ඇත. ඔහුගේ තක්සේරුව අනුව ද වවුනියා දිස්ත්‍රික්කය තුළ පිහිටි (එහෙත් වර්තමාන මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කයට අයත් වන) කුරුන්දන් මලෙයි නම් වූ ස්ථානය ප්‍රදේශයේ ඇති ඉතා පැරණි මෙන් ම ආගමික වශයෙන් වැදගත් බෞද්ධ විහාරයක අවශේෂ ඇති ස්ථානයකි. මේ ස්ථානය පිළිබඳ එතුමා සංක්ෂේපයෙන් පහත දැක්වෙන සටහන තබා ඇති අතර මේ සඳහා එච්.සී.පී. බෙල් විසින් සපයන ලද විස්තරයන් ද පාදක කරගෙන ඇති බව ද පෙනේ.<ref>{{cite book |title=උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය |author= එම්.එච්.සිරිසෝම |volume= pp.42,43 |language=si |isbn = }}</ref> {{Blockquote |text=​'''"මෙම ස්ථානයෙහි කඳු ගැටයක් මත විශාල ප්‍රදේශයක පැතිරුණු පැරණි ස්තූප, පොකුණු, ආරාම බුදු ගෙවල් සහ වෙනත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයන්හි අවශේෂයන් දැකිය හැකි ය. එය ඛල්ලාඨනාග රජතුමා විසින් ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේදී ගොඩනගන ලද කුරුන්දපාෂාණ විහාරය ලෙස හඳුනාගත හැකි ය. මෙම ස්ථානයෙහි දී 'කුරුන්දි අට්ඨකථා' නම් වූ සිංහල අටුවා ග්‍රන්ථය සම්පාදනය කරන ලදි. කුරුන්දි විහාරයේ නටබුන් අක්කර සියයක පමණ ප්‍රදේශයක පැතිර ඇත."''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title=උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය |author= එම්.එච්.සිරිසෝම |volume= pp.42,43 |language=si |isbn = }})}}}}<ref>{{cite book |title=උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය |author= එම්.එච්.සිරිසෝම |volume= pp.42,43 |language=si |isbn = }}</ref> }} ====කේ.සිරිල් මැතිව්ගේ වාර්තා==== ​ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික උරුමය සුරක්ෂිත කිරීමෙහි ලා සන්ධිස්ථානයක් සේ සැලකිල්ලට බදුන් විය යුතු වූත්, ජාතික කර්තව්‍යයක් වශයෙන් අගය කළ යුතු වූත් අවස්ථාවක් වන, එවකට පැවති රජයේ කර්මාන්ත හා විද්‍යා කටයුතු පිළිබඳ ගරු අමාත්‍ය, කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් විසින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කරන ලද අභියාචනයේ දී ද<ref>{{cite book |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983) |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම |volume= |language=si |isbn = }}</ref> උතුරු පළාත තුළ පිහිටා ඇති මෙම වැදගත් පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙත අවධානය යොමු කර ඇත. එකී අභියාචනය සඳහා එවකට සහකාර පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් වූ එම්. එච්. සිරිසෝම විසින් සකසන ලද ස්ථාන දක්වන ​සිතියමේ 37 කුරුන්දන්කුලම් හා 38 කුරුන්දන් ඌර් යනුවෙන් තන්නිමුරුප්පු වැවත් මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානයත් දක්වා ඇත. මෙම ලේඛනයේ ම කුරුන්දන්මලෙයි යන ශීර්ෂය යටතේ සංක්ෂිප්ත විස්තරයක් ඉදිරිපත් කරනු ලබන අතර එහි දක්වන විස්තරය අනුව "කුරුන්දි විහාරයේ නටබුන් පැතිර ගිය අක්කර 78, රූඩ් 2 සහ පර්චස් 13 ක භූමිභාගය(එවක භූමි ප්‍රමාණය), 1933 මැයි 12 වෙනි දින නිකුත් කරන ලද, අංක 7981 දරන ගැසට් පත්‍රයෙහි පළ කරන ලද නිවේදනයක් මගින් පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ප්‍රදේශයක් වශයෙන් ප්‍රකාශ කොට ඇත." <ref>{{cite book |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983) |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම |volume= pp.17,18 |language=si |isbn =}} </ref>මෙම පෞරාණික ප්‍රදේශයේ අනන්‍යතාවය විකෘති කිරීම සඳහා සිරිල් මැතිව්ගේ සමකාලීන අවධියේ දී යම්කිසි අන්තවාදී පිරිසක් විසින් උත්සුක වූ අන්දම මෙම වාර්තාවේ ම ඇතුළත් කර ඇති බවක් එම අභියාචනයේ දැක්වේ. {{Blockquote |text= '''"​1981 අගෝස්තුවේ දී ජාතිවාදී කලබල පැවති සමයේ හදිසි තත්ත්වයක් ප්‍රකාශයට පත්කොට තිබියදී ඇතැම් පුද්ගලයන් පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ප්‍රදේශයට අවසර නැතුව ඇතුළු වී, පසුව නවීන හින්දු කෝවිලක් බවට පරිවර්තනය කිරීමේ අදහසින්, පැරණි ගල් ගෙයක ඉතිරි වී ගිය ගල් කණු මත උපයෝගී කර ගත් වහලක් තනා තිබිණි. ගල් ගෙය ඇතුළත වියනෙහි කොන්ක්‍රීට් සහිත සිමෙන්ති දමා ත්‍රිශූලයක් ද සවි කොට තිබිණි. කපුරු ආදිය පත්තු කිරීම සඳහා, ත්‍රිශූලය ඉදිරිපස තබා තිබුණේ ගල් පුවරුව පුවත්පතේ ශ්‍රී පාද ලාංඡනය සහිත ගලකි. ත්‍රිශූලයක් සවි කිරීම සඳහා අසල තිබුණු ස්තූප ගොඩනැගිල්ලේ මතුපිට මට්ටම් කොට සිමෙන්ති දමා තිබේ. ඉතා පැරණි බෞද්ධ විහාරයක් තිබුණු ස්ථානයක හින්දු කෝවිලක් තැනීමට ප්‍රයත්නයක් දරා ඇති බව පෙනේ."'''<ref group="සවිස්තර">2022 වසරේ ශ්‍රීලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් සිදුකරන ලද පුරාවිද්‍යා කැණීමේ දී මෙහි දක්වන ලද පැරණි වාස්තු නිර්මාණය බෞද්ධ පිළිමගෙයක් බව කිසිඳු සැකයකින් තොරව තහවුරු වී ඇත.එම කැණීමෙන් පොළොව යට වැළලී තිබිය දී අනාවරණය වී ඇති බුදු පිළිම හා බෝසත් පිළිම මෙන්ම වෙනත් බෞද්ධ පුරාවස්තු වලින් මේ කරුණ නැවත නැවතත් සනාථ වී තිබේ.</ref> <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983) |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම |volume= pp.17,18 |language=si |isbn = }})}}}}<ref>{{cite book |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983) |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම |volume= pp.17,18 |language=si |isbn = }}</ref> }} ​එවකට පැවති රජයේ අමාත්‍යවරයෙකු වූ සිරිල් මැතිව්ගේ ප්‍රධානත්වයෙන් සිදු කරන ලද එකී වාර්තාව හේතුවෙන් මෙම පැරණි ප්‍රදේශයේ අනන්‍යතාවය තවදුරටත් විකෘති කිරීම හා කෙලෙසීම වැළකී ඇති අතර ම මෑත කාලීනව එම ප්‍රදේශයේ සිදු වන ආගමික මෙන්ම සාමාජීය සංවර්ධන වැඩකටයුතු සඳහා ප්‍රබල වශයෙන් සහයෝගය දක්වන ලේඛනයක් වශයෙන් ද බලගැන්වී ඇත. ​එවකට පැවති රජයේ ගරු අමාත්‍යවරයෙකු වූ සිරිල් මැතිව්ගේ ගරු සභාපතිත්වයෙන් යුක්ත ව ගොඩනගන ලද රාජ්‍ය සංස්ථා බෞද්ධ සමිති සම්මේලනයේ ගරු ලේකම් වශයෙන් කටයුතු කළ සාහිත්‍යාචාර්ය, පියසේන එස්. ජයවීර විසින් කුරුන්දි වෙහෙර නැවත ගොඩනැඟීම සඳහා එ දවස් ගත් ක්‍රියාමාර්ගත් එහි දී පැනනැඟී විවිධ බාධාවන් පිළිබඳවත් ඔහු විසින් ම සම්පාදිත "ලක්දිව බෞද්ධ උරුමයේ ජීවමාන සංකේත (වෙහෙරක් සොයා ගිය ගමන)" යන කෘතියේ වැදගත් තොරතුරු ප්‍රමාණයක් අන්තර්ගත වී ඇත.<ref>{{cite book |title=ලක්දිව බෞද්ධ උරුමයේ ජීවමාන සංකේත(වෙහෙරක් සොයා ගිය ගමන) |author= පියසේන එස්.ජයවීර |volume= pp.29-32 |language=si |isbn = }}</ref> ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== 2018.05.16 වන දින කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයට වැඩම කළ ගල්ගමුවේ සාන්තබෝධි නායක ස්වාමීන් වහන්සේගේ මූලිකත්වයෙන් මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය සංරක්ෂණය කිරීමට අවශ්‍ය මූලික අඩිතාලම ආරම්භ විය.එම මස ම 17 වන දින උන්වහන්සේ විසින් පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල්වරයාට කුරුන්දි විහාරය සංරක්ෂණය කිරීමට දැනුවත් කර ඇති අතර 2018.08.09 දින පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල් විසින් වව්නියාව සහකාර පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂවරයා වෙත ලිපියක් යොමු කරමින් ගල්ගමුවේ සාන්තබෝධි හිමියන්ගේ ද සහය ලබා ගනිමින් කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය සංරක්ෂණය කිරීමට අවශ්‍ය වැඩ කටයුතු ආරම්භ කරන ලෙස දන්වා තිබේ.මෙම සංරක්ෂණය කටයුතු සඳහා ප්‍රධාන වශයෙන් මූල්‍යමය දායකත්වය ලබා දී ඇත්තේ බෞද්ධාලෝක පදනමයි.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= pp.322-326 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ===කැණීම් කටයුතු අතරතුර ප්‍රදේශයේ හින්දු ජනතාව සහ පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව අතර ඇති වූ මතභේද=== 2018.09.04 දින සිට ආරම්භ වූ සංරක්ෂණය වැඩපිළිවෙළ සදහා දිගින් දිගටම ප්‍රදේශයේ හින්දු ජනතාවගේ සහ අන්තවාදී දෙමළ දේශපාලකයන්ගේ බාධා වීම් සිදුව තිබේ.කිහිපවතාවක් මේ සම්බන්ධව ඇතිවූ ගැටලු අධිකරණයේ නඩු ලෙස විභාග වී ඇති අතර මාස කිහිපයකට පසු ඇණහිට තිබූ පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සංරක්ෂණය කටයුතු ආරම්භ කිරීමට මුලතිව් අධිකරණයේ අවසරය හිමි වී තිබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= pp.327-333 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref>කෙසේ නමුත් විවිධ හේතූන් නිසා සංරක්ෂණ කටයුතු ආරම්භ කිරීම 2020 වර්ෂය දක්වා කල් ගොස් ඇති අතර,එම වර්ෂයේ සැප්තැම්බරය් මස නැවත සංරක්ෂණය කටයුතු ආරම්භ වන දැනගත් අන්තවාදී දෙමළ පිරිසක් නැවත ගරු අධිකරණයට කුරුන්දි විහාරයේ සංරක්ෂණය කටයුතු ගැන පැමිණිලි කර ඇත. පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන්ගේ කරුණු දැක්වීම මත එම පැමිණිල්ල සාවද්‍ය බවත් නීත්‍යානුකූලව උසාවි නියෝගය අනුව සංරක්ෂණය කටයුතු වන බවටත් ගරු මුලතිව් අධිකරණයේ විනසුරුවරයා තීන්දු කරනු ලැබීය.පසුව පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සීමා නිර්ණය වැනි කටයුතු සිදු වූ අතර කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ මූලික කැණීම් 2021.01.18 දින ආරම්භ වී තිබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= pp.333-347 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> පුරාවිද්‍යා කැණීම් වලදී ස්ථූපයේ යූප ගල මතුවීම නිසා ඇතැම් දෙමළ පිරිස් විසින් අනවබෝධය නිසා "අෂ්ඨ තාරා ශිව ලිංගය" ලෙස වැරදියට අර්ථකථනය කොට සමාජ මාධ්‍යට හා ප්‍රසිද්ධ දමිළ මාධ්‍ය හරහා ප්‍රචාරය කර තිබෙන බව වාර්තා වී ඇත.කැණීම් අවසන් වූ පසුව කුරුන්දි ස්ථූපය සංරක්ෂණය කිරීම ආරම්භ වූ අතර 2022 වර්ෂයේ මාර්තු මස දී ප්‍රතිමාගෘහයේ කැණීම් කටයුතු ආරම්භ විය.සංරක්ෂණය කටයුතු නිමවෙමින් පැවති කුරුන්දි ස්ථූපයේ ධාතු නිධානෝත්සවය 2022.06.12 දින ආරම්භ වීමට නියමිතව තිබූ අතර එම උත්සවයට 40 කට ආසන්න දෙමළ අන්තවාදී පිරිසක් උත්සවය පැවත්වෙන ස්ථානයට බලහත්කාරයෙන් ඇතුළුව එය කඩාකප්පල් කර තිබේ.එදින සවස ද යාපනයේ සිට පැමිණි දෙමළ පිරිසක් බස් රථයකින් පැමිණ සංරක්ෂණය කරමින් පැවති ස්ථූපය අසළ විරෝධතාවයක් දක්වා තිබේ.ආරක්ෂක අංශයන් ඔවුන් එම පරිශ්‍රයෙන් ඉවත් කිරීමට උත්සහ කළ ද ඔවුන් බෞද්ධ සැරසිලි ඉවත් කරන තුරු ඉවත් නොවන බවට ප්‍රකාශ කර ඇති බව වාර්තා වේ.ඒ අනුව බෞද්ධ සැරසිලි ඉවත් කළ පසු සවස 6.30 ට පමණ ඔවුන් එම ස්ථානයෙන් පිටත්ව ගොස් තිබේ.කෙසේ නමුත් සමහර අන්තවාදි දෙමළ දේශපාලකයන් සහ අන්තවාදී පිරිස් කුරුන්දි විහාරය පැරණි ශිව කෝවිලක් බව පවසමින් හා ඒ අවට ඉඩම් ගැටලු මූලික කොට සංරක්ෂණය කටයුතු සඳහා බාධා කිරීම් දිගින් දිගටම සිදු විය.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= pp.348-365 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ===2022 මුලතිව් අධිකරණයේ මතභේදාත්මක නියෝගය=== වර්ෂ 2022 දී ජූලි මස 14 වන දින මුලතිව් මහේස්ත්‍රාත්වරයා විසින් කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳව විශේෂ තීන්දුවක් ලබා දෙමින් පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ කිසිඳු විමසීමකින් තොරව සංරක්ෂණය වෙමින් පවතින කුරුන්දි ස්ථූපය ගලවා ඉවත් කිරීමට ශ්‍රී ලංකා පොලීසිය වෙත නියෝගයක් ලබා දී තිබේ.සිංහල බෞද්ධයන්ගේ හඳ කම්පාකරවන එම පුවත සමාජ මාධ්‍ය සහ විද්‍යුත් මාධ්‍ය තුළ වේගයෙන් ප්‍රචාරය වූ අතර ඒ කාලසීමාව 2022 අරගල සමය වූ බැවින් මෙය විවිධ පිරිස් ගෝඨාභය රාජපක්ෂ ප්‍රමුඛ ආණ්ඩුව නැවත බලයට ගෙන ඒමේ උත්සාහයක් බවටත්,තවත් සමහරු මෙම ස්ථානය රැකගැනීම වෙනුවෙන් කටයුතු කළයුතු බවටත් තම අදහස් පලකර තිබෙනු දැකගත හැකි විය.ශ්‍රී ලංකා පොලීසිය විසින් නීතිපතිවරයාව මේ පිළිබඳව දැනුවත් කර ඇති අතර 2022 ජූලි මස 19 දින නීතිපතිවරයාගේ උපදෙස් පරිදි මුලතිව් අධිකරණයේ දී එම නඩුව නැවත කැඳවිණි.ඉන්පසු මහේස්ත්‍රාත්වරියා කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ නිරීක්ෂණය චාරිකාවකට එක්ව එහි තත්ත්වය අවබෝධ කරගත් පසු තමන් විසින් මීට පෙර ලබා දී තිබූ නියෝගය අත්හිටුවීමේ නියෝගයක් නිකුත් කරන ලදී.ඒ අනුව නැවතත් කුරුන්දි ස්ථූපය සංරක්ෂණය කිරීමට අවස්ථාව හිමි විණ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= pp.366-367 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ===2023 පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජනරාල්වරයාගේ හා මුලතිව් මහේස්ත්‍රාත්වරයාගේ ඉල්ලා අස්වීම්,ස්ථූපයේ === නමුත් පසුව නැවතත් ඇති වූ ගැටලු කිහිපයක් මත සංරක්ෂණය කටයුතු අත්හිටුවීමට නියෝග ලැබුණු අතර එම නියෝග අවසන් වී නැවත සංරක්ෂණය කටයුතු සඳහා අවසර හිමිව ඇත්තේ 2022 නොවැම්බර් මස දීය.උතුරු පළාත් ප්‍රධාන සංඝනායක පූජ්‍ය ගල්ගමුවේ සාන්තබෝධි නායක ස්වාමීන් වහන්සේගේ අනුශාසනා මත,දහසක් බාධක ගැටලු මැද 2018 මැයි මස දී ආරම්භ කළ කුරුන්දි පුදබිමේ කැණීම් සහ සංරක්ෂණය කටයුතු නොකඩවා සිදුකරමින් පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව,ශ්‍රී ලංකා රජරට විශ්වවිද්‍යාලය,ආරක්ෂක අංශ එක්ව සහ බෞද්ධාලෝක පදනමේ මූල්‍ය දායකත්වයෙන් 2023 මාර්තු මස 17 දින කුරුන්දි ස්ථූපයේ සංරක්ෂණ කටයුතු නිල වශයෙන් අවසන් කරනු ලැබීය.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.389 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> කෙසේ නමුත් මාස කිහිපයකට පසු කුරුන්දි විහාරය හා වෙනත් මතභේදාත්මක සිදුවීම් සම්බන්ධ නඩු කිහිපයක් හේතුවෙන් තමාට විවිධ විවිධ පාර්ශව මඟින් පීඩන එල්ලවන බව පවසමින් මුලතිව් මහේස්ත්‍රාත්වරියා වන ටී.සරවනරාජා මහතා 2023 සැප්තැම්බර් මස ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්වී විදේශගත වූ බව වාර්තා වී තිබේ.<ref>https://ceylontoday.lk/2023/09/30/mullaitivu-district-judges-sudden-resignation-creates-controversy/{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>https://www.dailymirror.lk/print/breaking-news/Mullaitivu-District-Judge-resigns/108-268166</ref> එසේම පුරාවිද්‍යා භූමියේ සීමා මායිම් ලකුණු කිරීම සහ අවට ජනතාව අනවසරයෙන් ඉඩම් අත්පත් කරගැනීම්<ref group="සවිස්තර">දෙමළ ජනතාව එම ඉඩම් ඔවුන්ගේ අයිතිය සහිත බව පෙන්වන නමුත් වන සංරක්ෂණ දෙපාර්තමේන්තුවට අයිතිය ඇති ඉඩම් ප්‍රමාණයක් </ref> ආදිය ඇතුළව කුරුන්දි විහාරය මූලික කොට පැන නැගී ඇති ගැටලු පිළිබඳව සාකච්ඡාවක් 2023 ජුනි මස එවක අන්තර්වාර රජයේ ජනාධිපති වූ [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] , දෙමළ දේශපාඥයන් සහ පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන් සම්බන්ධ වී ජනාධිපති ලේකම් කාර්යාලයේ දී පැවැත්විණ.රනිල් වික්‍රමසිංහ අන්තර්වාර ජනාධිපතිවරයා නව පුරාවිද්‍යා සීමාවට අයත්වන ඉඩම් අක්කර 279 න් අක්කර 79 ක් නැවත ප්‍රදේශයේ ජනතාවට ලබාදෙන ලෙස පවසා ඇති අතර එවක පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල් වරයා වූ අනුර මනතුංග මහතා එම භූමියේ ඇති පුරාවිද්‍යා වටිනාකම හේතුවෙන් පුරාවිද්‍යා ආඥා පනත අනුව එසේ කල නොහැකි බව පෙන්වා දී ඇත.නමුත් දිගින් දිගටම ගැටලුකාරී ලෙස ගිය මෙම සාකච්ඡාවේ එක් අවස්ථාවක අන්තර්වාර රජයේ ජනාධිපති [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] "ඔයා හදන්නේ මට ඉතිහාසය උගන්නන්නද?නැත්නම් මම ඔයාට උගන්වන්න ද?" යනුවෙන් පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජනරාල් වරයා දෝෂදර්ශනයට ලක් කර තිබේ.එසේම අක්කර 279 ක පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය ගැන පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන් කරුණු දක්වන විට, " ඇයි අක්කර 279 ක් ඕන?ඒක මහාවිහාරයට වඩා ලොකුද?මහා විහාරය,ජේතවනාරාමය සහ අභයගිරිය තුනම අක්කර 100 ක් ගන්නේ නැහැ " යැයි [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] තම අදහසක් දකවමින් විරෝධය දක්වා තිබේ.මෙම සිදුවීමෙන් පසු දින පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල් මහාචාර්ය අනුර මනතුංග මහතා සිය ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්විය.<ref>https://sinhala.mawratanews.lk/exclusive/director-general-of-archeology-professor-anura-manatunga-resigns/</ref>මීට පෙර ද,කුරුන්දි විහාරයේ කැණීම් ආරම්භ කළ මුල් අවස්ථාවේ දී එනම් 2018 දී ද එවකට අග්‍රාමාත්‍ය වූ [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] විසින් එවක පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජනරාල් වරයා වූ මහාචාර්ය [[පී.බී.මණ්ඩාවල]] මහතා වෙත ලිපියක් යවමින් එහි සංරක්ෂණ කටයුතු නවතා දමන ලෙස ලිඛිතව දැනුවත් කර තිබුණු බව ද වාර්තා වේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.333 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[කදුරුගොඩ විහාරය]] *[[නාගදීප පුරාණ විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහදිලි කිරීම්== <references group="සවිස්තර" /> ==බාහිර සබැඳි== * [https://www.youtube.com/watch?v=jeqVchnZGG4 කුරුන්දි රජ මහා විහාරය පිළිබඳව වාර්තා වැඩසටහන] ==මූලාශ්‍ර== *{{cite book | last = ඤාණානන්ද |first = කිරිබත්ගොඩ |title = මහාවංශය,ප්‍රථම භාගය |publisher = මහාමේඝ ප්‍රකාශකයෝ |year = 2020 |isbn = 978-955-687-185-2 |language = si }} *{{cite book | last = ඤාණානන්ද |first = කිරිබත්ගොඩ |title = මහාවංශය,ද්විතීය භාගය |publisher = මහාමේඝ ප්‍රකාශකයෝ |year = 2020 |isbn = 978-955-687-182-1 |language = si }} *{{cite book |last= සුමේධ වීරවර්ධන |first= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල |title=කුරුන්දි විහාරවංසය |publisher = සරසවි ප්‍රකාශකයෝ |year=2023 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}} ==වැඩිදුර කියවීම== *කුරුන්දි විහාර වංසය *පෞරාණික ස්ථාන හා ස්මාරක,මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය<ref> {{cite book |title=පෞරාණික ස්ථාන හා ස්මාරක,මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය |author= එම්.වී.ජී.කල්ප අසංග හා අයි.පී.එස්.නිශාන්ත(2018) |volume= |language=si |isbn =}} </ref> == යොමු == {{reflist}} {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] jkb0fl3tsz516n5utrraef6zcfh49wk 795770 795764 2026-07-14T04:53:55Z KSLwiki24 70498 /* 2023 පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජනරාල්වරයාගේ හා මුලතිව් මහේස්ත්‍රාත්වරයාගේ ඉල්ලා අස්වීම් */ 795770 wikitext text/x-wiki {{Infobox ancient site |name = මුලතිව් කුරුන්දි රජ මහා විහාර පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |alternate_name = කුරුන්දි පබ්බතාරාමය |image = [[File:Kurundi Stupa 1.jpg|thumb|කුරුන්දි ස්ථූපය]] |image_size = 275px |alt = |caption = |map_type = ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු පළාත |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|9|06|58.9|N|80|45|44.2|E|display=inline,title}} |map_dot_label = කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |location = [[මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය]],[[උතුරු පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = තන්නිමුරුප්පු |type = පබ්බතාරාම බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 420 ක් පමණ |height = |builder = [[ඛල්ලාඨනාග රජ|ඛල්ලාඨනාග මහ රජ]] |material = කබොක් පාෂාණය |built = ක්‍රි.පූ.109-104<br>(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස) |abandoned = ක්‍රි.ව.13 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = සිංහල බෞද්ධ |dependency_of = |occupants = |event =●බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දෙවනි ලංකාගමනයේ දී වැඩම කළ ස්ථානයක් ලෙස ජනප්‍රවාදගතව සැලකේ.<br> ●කුරුන්දි අට්ඨකථා රචනා කළ ස්ථානය ලෙස සැලකේ. |excavations = |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්<br>(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)<br> [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[ජෝන් ස්ටිල්]]<br>[[හෙන්රි පාකර්]]<br>[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා අමරපුර මහා නිකාය|අමරපුර ශ්‍රී කල්‍යාණිවංශ නිකාය]] |public_access = හැක |website={{URL|https://kurundi.lk}} |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>කුරුන්දි බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය | designation1_date = 1933.05.12(පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය)<br>2013.08.16(පුරාවිද්‍යා ස්මාරකය) | designation1_number = Gazette No 7981 | designation1_criteria = බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බතාරාම සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''කුරුන්දි රජ මහා විහාරය''' හෝ '''කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' ({{langx|en|Kurundhi Raja Maha Vihara}},{{langx|ta|குருந்தி ராஜ மகா விஹாரை}}) යනු [[උතුරු පළාත|උතුරු පළාතේ]] [[මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය|මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කයෙහි]] [[මුහුදුබඩපත්තුව ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසය|මුහුදුබඩපත්තුව ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] කොමලමුනේ මධ්‍යම ග්‍රාම නිළධාරී වසමේ පිහිටි ක්‍රි.පූ.2 වන සියවසේ දී [[ඛල්ලාඨනාග රජ|ඛල්ලාඨනාග මහ රජ]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයකි. කුරන්දාවශෝක, කුරුන්දපාසක, කුරුන්දචූලක, කුරුන්දපිල්ලක, කුරුන්දිවේලු, පියන්ගල ප්‍රාචීන විහාරය යන නම් වලින් ද විවිධ මූලාශ්‍ර තුළ හදුන්වා ඇත්තේ ද මෙම විහාරය ම වේ. [[වවුනියාව]] නගරයේ සිට [[AA009 මාර්ගය (ශ්‍රී ලංකාව)|A9 මාර්ගය]] ඔස්සේ පුලියන්කුලම හරහා නෙදුන්කේනි නගරය පසුකර [[මුලතිව්]] දෙසට කිලෝමීටර 6 ක් ගමන් කළ විට හමුවන අතුරු මාර්ගය ඔස්සේ තන්නිමුරුප්පු රක්ෂිතය හරහා කිලෝමීටර 10 ක් පමණ ගමන් කළ විට මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙතට පිවිසිය හැක.ඊට අමතරව,මුලතිව්-කෝකිලායි B297 මාර්ගයේ [[මුලතිව්]] සිට කිලෝමීටර 11 ක් පමණ ගමන් කර අලම්පිල් හන්දියෙන් දකුණට හැරී හමුවන 24 වන බලැඇණිය ශ්‍රී ලංකා සිංහ රෙජිමේන්තු මූලස්ථානය අසළින් දකුණු දෙසට ඇති මාර්ගයේ කිලෝමීටර 12 ක් පමණ ගමන් කළවිට හමුවන ප්‍රවේශ මාර්ග පුවරුව දැක්වෙන අතුරු මාර්ගය ඔස්සේ කිලෝමීටර 4 ක් පමණ ගමන් කළ විට ද මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙත පිවිසීමට හැකියාව තිබේ. මෙම ආරාම සංකීර්ණය වර්ෂ 1933 මැයි මස 12 වන දින [[බ්‍රිතාන්‍ය ලංකාව|බ්‍රිතාන්‍ය ලංකා ආණ්ඩුව]] විසින් රජයේ ගැසට් අංක 7981 මඟින් පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයක් වශයෙන් ද වර්ෂ 2013 අගෝස්තු මස 16 වන දින ශ්‍රී ලංකා රජයේ ගැසට් අංක මගින් පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරකයක් වශයෙන් ද නම් කර ඇත.<ref>{{Citation |title=Gazette of the Government of British Ceylon|work=Government of British Ceylon|volume=No. 7981 |publication-date=12 May 1933}}</ref>පුරාවිද්‍යාඥ හෙන්රි පාකර්ට අනුව උතුරු පළාතේ විශාලතම නටඹුන් සංකීර්ණය වන්නේ ද මෙම කුරුන්දාවශෝක විහාරය යි.<ref>{{cite book |title= Ancient Ceylon |author= H.Parker |volume= |language=en |isbn = }}</ref> ==ඉතිහාසය== [[මහාවංශය]] වැනි වංශකතා හා අට්ඨකතා අනුව [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස මහ රජුගේ]] පුත්‍රයකු වන [[ඛල්ලාඨනාග රජ|ඛල්ලාඨනාග මහ රජ]] (ක්‍රි.පූ.119-103) විසින් ක්‍රි.පූ.2 වන සියවසේ දී කුරුඳු රට තුළ කුරුන්දි විහාරය හෙවත් කුරුන්දාවශෝක විහාරය නිර්මාණය කර තිබෙන බව '''"සො ච කුරුන්දපාසකං විහාරඤ්ච අකාරයි"''' යනුවෙන් මහාවංශය තුල විස්තර වේ.<ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|මහාවංශය1_ඤාණානන්ද|2020|p=456}}:තිස්තුන් වන පරිච්ඡේදය,29)ලජ්ජතිස්ස රජුගේ අභාවයෙන් පසු ඔහුගේ මළනුවන් වන ඛල්ලාඨනාග රජු සය අවුරුද්දක් පමණක් රාජ්‍ය කළේ ය. 32)ඒ රජුම කුරුන්දවාසක විහාරයත් කරවීය.තවත් බොහෝ පිනුත් කරගත්තේය.</ref>ඊට අමතරව බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දෙවන ලංකාගමනය වූ නාගදීපයට(නකදිවට-වර්තමානයේ යාපනය අර්ධද්වීපය ඇතුලු දිවයිනේ උතුරු ප්‍රදේශයට)වැඩම කළ අවස්ථාවේ දී මෙම කුරුන්දි විහාරය සුපුහිටි භූමියට පැමිණිබව ජනප්‍රවාදගතව තොරතුරු පවතින බව මේ ස්ථානය පිළිබඳව මුල්වරට වාර්තා කරමින් උතුරු පළාතේ රජයේ නියෝජිත වූ ජේ.පෙන්රි ලෙවිස් මහතා වාර්තාකර තිබේ.<ref>{{cite book |title= Manual of Vanni Districts(Vavuniya and Mullaittivu),of the Northern Province, Ceylon1895 |author= J.P.Lewis |volume= p.310-312,314 |language=en |isbn = }}</ref> පූජාවලිය,නිකාය සංග්‍රහය ආදී පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර තුළ කුරුඳු රට,කුරුඳුගම්මු රට,කුරුන්දක සහ කුරුන්දරට්ඨ යනුවෙන් ද හදුන්වා ඇත්තේ ද කුරුන්දි විහාරය පිහිටි මේ ප්‍රදේශයම බව පැහැදිලි වේ.සිංහලයේ කඩයිම් පොතට අනුව එය කුරුඳුගමු රට යනුවෙන් ද හඳුන්වා තිබේ.<ref group="සවිස්තර">මෙහි කුරුඳු රට යනු කුරුඳු හෙවත් කුරුන්දි නම් ප්‍රදේශය වේ.රට යනු වර්තමානයේ පවතින දිස්ත්‍රික්ක බෙදීම් මෙන් එකල පැවති පාලන ප්‍රදේශ බෙදීම් ක්‍රමයක් විය හැකි බව විද්වත් මතය යි.</ref>අනුරාධපුරයට උතුරින් වූ කැදෑ හා කඩවත් කෝරල දෙක කුරුඳු රට යනුවෙන් හඳුන්වන බවට ආර්.ඩබ්.ලෙවර්ස් මතයක් ඉදිරිපත් කර තිබේ.<ref>{{cite book |title=Manual of The North Central Province,government printer,Colombo(1899) |author= R.W.Levers |volume= p.21 |language=en |isbn = }}</ref>නමුත් ඒ මතය වැරදි බවත්,එම ප්‍රදේශය වත්මන් වව්නියාවට අයත් කරිකට්ටමලෙයි දකුණු කොටස වන බවත් සී.ඩබ්.නිකලස් පෙන්වා දෙයි.කුරුන්දිරට්ඨ යන නාමය වත්මන් කුරුන්තන්ඌර් යන්නෙහි ගැබ්ව ඇතැයි ඔහු වැඩිදුරටත් පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite book |title=Historical topography of ancient and medieval Ceylon,Royal Asiatic Society,Colombo (1963) |author= C.W Nicholas |volume= pp.86-87 |language=en |isbn = }}</ref>කුරුඳු රට,පදී රටට ආසන්නව තිබූ බවත් මේ පදී රට යැයි හදුන්වන්නේ වර්තමාන පදවිය ප්‍රදේශය බවත් කඩඉම්පොත් පිළිබඳ විමර්ශනයක් සිදු කළ එච්.ඒ.පී.අභයවර්ධන මහතාගේ අදහස වී තිබේ.<ref>{{cite book |title=කඩඉම්පොත් විමර්ශනය |author= එච්.ඒ.පී.අභයවර්ධන |volume= p.207 |language=සිං |isbn = }}</ref> කුරුඳු රට යන නාමය ප්‍රදේශය පුරා විසිරී ඇති කබොක් හෙවත් කුරුඳු(කුරුවින්ද) පාෂාණය නිසා ඇති වූ බවට සැලකේ.මෙම කුරුඳු පාෂාණය ද [[රුවන්වැලිමහාසෑයෙහි|රුවන්වැලිමහාසෑය]] අත්තිවාරම සකස් කිරීම සඳහා ද අතුරා ඇති බව '''"තස්සෝපරි ඛරසුදං කුරුවින්දං තතොපරි"'''' යනුවෙන් වංසත්ථප්පකාසිනී මහාවංස ටීකාව තුළ දැක්වේ.<ref>{{cite book |title=වංසත්ථප්පකාසිනී;මහාවංස ටීකාව |author= අකුරුටියේ අමරවංස නා හිමි සහ හේමචන්ද්‍ර දිසානායක(2001) |volume= p.411 |language=සිං |isbn = }}</ref>කුරුඳු රටෙහි පිහිටි මෙම විහාරයේ කුරුන්දචූලක/කුරුන්දපාසක නම් පිරිවෙණක් පැවති බවටත් සිංහල ප්‍රධාන අට්ඨකතා තුනෙන් එකක් වන කුරුන්දි අට්ඨකථා එහි දී රචනා වූ බවටත් සැලකේ.<ref group="සවිස්තර">මඩිතියවෙල සිරි සුමංගල පාලි සිංහල ශබ්දකෝෂයට අනුව කුරුන්දි අට්ඨකථාව පිළිබඳව මත දෙකක් සඳහන් වේ.ඉන් එකක් වන්නේ,විනය මහඅටුවාව වන සමන්තපාසාදිකාව සිංහලයට පරිවර්තනය කර ඊට කුරුන්දි අට්ඨකථාව යැයි නම් කළ බව ය.අනෙක් මතය නම්,කුරුන්දිවෙල්ලි මහ වෙහෙරෙහි දී කළ අටුවාව කුරුන්දි අටුවාව යැයි හැඳින්වෙන බව ය.මින් දෙවැනි මතය වඩාත් පිළිගැනෙන මතය ලෙස සැලකේ.</ref>මේ පිළිබඳව සාරත්ථදීපනී විනයට්ඨකතාවේ මෙසේ දැක්වේ. {{Blockquote |text='''"කුරුන්දිවෙල්ලි විහාරො නාම අත්ථි තත්ථ කතත්තා කුරුන්දීති නාමං ජාතන්ති වදන්ති"''' <br> '''කුරුන්දිවෙල්ලි නම් වූ විහාරයකදී එම කෘතිය රචිත වූ නිසා,ඒ අට්ඨකථාවට “කුරුන්දි” යන නම ලැබුණි. ''' {{smaller |{{smaller|(උපුටාගැනීම:සාරත්ථදීපනී විනයට්ඨකතාව}}}}<ref>{{cite book |title=සාරත්ථදීපනී විනයට්ඨකතා ටීකා(1965) |author= (සංස්)බිහල්පොල දේවරක්ඛිත හිමි |volume= p.17 |language=සිං |isbn = }}</ref> }} සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාවේ ද මේ පිළිබඳව සදහන් වේ. <br> {{Blockquote |text='''"සංවණ්ණනං තං ච සමාරහනේතා<br>තස්ස මහාඅට්ඨකථා සරීරං,<br>කත්වා මහාපච්චරියං තථෙව<br>කුරුන්දිනාමාදිසු විස්සුතාසු"''' <br> '''ඒ සංවර්ණනාවද මනාකොට ආරම්භකරන්නා වූ මම,මහ අටුවාව ඒ සංවර්ණනාවෙහි ශරීරයකොට,මහාපච්චරි නම් අටුවාවෙහිද,කුරුන්දි ආදි නම් ඇති ප්‍රසිද්ධ වූ...''' {{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම:සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාව,පාරාජික කාණ්ඩය-අට්ඨකථාචාර්යය බුද්ධඝෝෂ මහා ස්ථවිර)}}}} }} මහාචාර්ය ගුණපාල මලලසේකර සඳහන් කරන්නේ සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාවේ නිතර නිතර කුරුන්දි සිංහල අට්ඨකතා ගැන සඳහන් වෙන නිසා එය ප්‍රධාන වශයෙන්ම විනය නීති වලට අදාළව පවතින්නට ඇති බවත් හා විනයධර භික්ෂූන්ගේ සහභාගීත්වයෙන් රචනා කරන්නට ඇති බවත් ය.<ref>{{cite book |title=ලංකා පාලි සාහිත්‍යය |author= ජී.පී.මලලසේකර |volume= p.6263 |language=සිං |isbn = }}</ref>ඒ පිළිබඳව මෑත කාලීනව නිර්මාණය කළ කුරුන්දි විහාරය වන්දනා කිරීමේ ගාථාවෙද සඳහන් කර තිබේ. {{Blockquote |text='''"ලඞ්කාය උත්තරදිසාය සමුජ්ජලන්තං<br>තං චේතියං ච කුරුවින්දුපලෙහි බද්ධං<br>යස්මිං කුරුන්දිවිනයට්ඨකථා කතා තං<br>වන්දාමි විස්සුතකුරුන්දිවිහාරමග්ගං"''' <br> '''(මම) ලක්දිව උතුරු දෙස මොනවට බබළන්නාවූ,කුරුවින්ද පාෂාණයෙන් බඳනා ලද ඒ සෑය ද,කුරුන්දි නම් (සීහළ) විනය අටුවාව කළ,ඒ අග්‍ර වූ සුප්‍රසිද්ධ වූ කුරුන්දි විහාරය ද වන්දනා කරමි ''' {{smaller|{{smaller|(කුරුන්දි මහ වෙහෙර වන්දනා ගාථාව,කුරුන්දිවිහාරවංසය,2023)}}}} }} පැරණි පාලි මූලාශ්‍ර ග්‍රන්ථ වලට අනුව කුරුන්දි විහාරය හැදින්වීම සඳහා පද කිහිපයක් භාවිතා කර තිබේ.ඒවා නම්, '''කුරුඤ්ඤ,කුරුන්දි,කුරුන්දී,කුරුන්ද විහාර,කුරුන්දචුල්ලක,කුරුන්දන්කුන්දිය,කුරුන්දපිල්ලක,කුරුන්දවාපි,කුරුන්දවාසෝක විහාර,කුරුන්දවේලු,කුරුන්දිවෙල්ලි,කුරුන්දිය විහාර,කුරුන්ද පාසක''' යන සංඥා නාමයන් ය.බුද්ධඝෝෂ මහා ස්ථවිරයන් විසින් රචිත සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාවේ පමණක් කුරුන්දි යන වචනය 102 වරක් සඳහන් වන බව හත්තොටුවේ ඉන්දරතන හිමි පවසයි.<ref>{{cite book |title=පාලි අට්ඨකථා සාහිත්‍යයෙන් හෙළිවන අවිද්‍යමාන වූ සීහළට්ඨකතා සාහිත්‍යය |author= හත්තොටුවේ ඉන්දරතන හිමි |volume= p.117 |language=සිං |isbn = }}</ref>ඊට අමතරව "කුරුන්දි" යන වචනය කඞඛාවිතරණියේ ද සඳහන් කර ඇතේ අතර ඉන් හා සමන්තපාසාදිකාවේ ද සඳහන් කුරුන්දි යන වචන තුළින් අදහස් කර ඇත්තේ කුරුන්දි අටුවාව බව පෙනේ.<ref>{{cite book |title=කඞඛාවිතරණී(1930) |author= (සංස්)හේමපාල මුණිදාස |volume= pp.111 සහ 140 |language=සිං |isbn = }}</ref>සමන්තපාසාදිකාවේ සහ මනෝරථපූරණියෙහි කුරුන්දකවාසී ඵුස්සමිත්ත නම් තෙර නමක් පිළිබඳව සඳහන් වේ.<ref>{{cite book |title=මනෝරථපූරණිය(1945) |author= (සංස්)හේවාවිතාරණ |volume= p.78 |language=සිං |isbn = }}</ref> ඊට අමතරව [[පළමුවන අග්බෝ රජු]] (ක්‍රි.ව.561-595) විසින් මෙම විහාරය තවදුරටත් වැඩිදියුණු කරමින් නැවත කර වූ බවත්,කුරුඳු වැව නමින් වැවක් කර වූ බවත්,ඊට අමතරව තුන් යොදුනක් දුර සහිත පොල් උයනක් ද කරවා පූජා කළ බවත් මහාවංශයේ සඳහන් වේ.ඊටත් අමතරව අස්වැද්දීම උදෙසා මහා සිව නම් කුඹුරු යායක් ද,ආරාමික අතවැසියන් සියයක් ද ලබා දුන් බවත්,විහාරය අසලින් අම්බිලපණ්ණ නම් විහාරයක් හා ඒ නමින් යුතු ගමක් ද නිර්මාණය කර මහාවිහාරවාසී තපස්වී භික්ෂූන් වහන්සේලාහට ලබා දුන් බව මහාවංශය තුළ වැඩදුරටත් සඳහන් වේ.<ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|මහාවංශය2_ඤාණානන්ද|2020|p=95}}:සතළිස් එක්වන පිරිච්ඡේදය,15)සියලු දෙය සාංඝික වන පරිදි කුරුන්ද නම් විහාරය ද කරවා,එනමින් ම වැවක් කරවා,තුන් යොදුනක් පමණ පළල පොල් උයනක් ද කරවා,16)මහාසිව නමින් කුඹුරු යායක් ද අස්වද්දන්ට ලබා දී ලාභ සත්‍කාර සම්මාන සහිතව ආරාමිකයන් සියයක් ද දුන්නේ ය.17)ඒ විහාරය අසල අම්බිලපණ්ණ නමින් වෙහෙරක් කරවා එනමින් ම යුතු ගම්මානයක් මහාවිහාරවාසී තපස්වී භික්ෂූන් වහන්සේලාට දුන්නේය.</ref><ref>{{cite book |title=සිංහල මහාවංශය, 41 වන පරිච්ඡේදය |author= බෞද්ධ සංස්කෘතික මධ්‍යස්ථානය,නැදිමාල |volume= p.189 |language=සිං |isbn = }}</ref> පැරණි කුරුඳු වැවෙහි බැම්මට පහළින් [[පළමුවෙනි සංඝබෝධි රජ]] හෙවත් සිරිසඟබෝ රජු (ක්‍රි.ව.246-248) විසින් තවත් විහාරයක් කරවූ බවටත්,ඊට බොහෝ කලකට පසු [[පස්වෙනි දප්පුල රජ]], පළමු රාජ්‍ය වර්ෂයේ (ක්‍රි.ව.965) මෙහි එක් විහාරයක නැවත භික්ෂු සංඝයා නතරකළ බවටත් මූලාශ්‍ර තොරතුරු වන බව ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් මහතා වැඩිදුරටත් සදහන් කර ඇත.<ref>{{cite book |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස් |language=si |isbn = 955-9185-07-1 }}</ref>ඊටඅමතරව,තුන්වන සිරිසඟබෝ හෙවත් හතරවන අග්බෝ රජු (ක්‍රි.ව.662-678) විසින් කුරුන්දපිල්ලක පිරිවෙණෙහි ප්‍රාසාදයක් කරවූ බවත්,<ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|මහාවංශය2_ඤාණානන්ද|2020|p=141}}:සතළිස් සතරවන පරිච්ඡේදය,21)මේ රජු කපුරු පිරිවෙණ ද,කුරුන්දපිල්ලක පිරිවෙණ ද,එසෙයින් ම මහාරාජාගාරයෙහි ද ප්‍රාසාදයක් කරවීය.</ref>[[දෙවන දප්පුල රජ|දෙවන දප්පුල රජු]] සහ රජුගේ සේනා නැමැති රාජමෙහෙසිය විසින් ප්‍රාචීන විහාරය හෙවත් පූර්වාරාමයේ ප්‍රාසාදය පිළිසකර කළ බවත්,ඊට අයත්ව තිබූ උස්විටිගම නිසරුව තිබූ බැවින් එයද සරාසාර කරවූ බවත් මහාවංශයේ දැක්වේ.<ref>{{cite book |title= මහාවංශය 2 |author= කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි |volume= pp.181 |language=si |isbn = 978-955-687-182-1 }}</ref>එහි දැක්වෙන ප්‍රාචීන විහාරය බොහෝ විට පියන්ගල කන්දේ පිහිටි කුරුන්දි ප්‍රාචීන විහාරය විය හැකි බව හෙන්රි පාකර්ගේ මතය වේ.<ref>{{cite book |title= Ancient Ceylon |author= H.Parker |volume= |language=en |isbn = }}</ref>වර්තමානයේ ද මෙම ස්ථානයට "කුරුන්දන්මලේ පියංකල්ලු" යන නමින් හැදින්වේ.එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ට අනුව "පියංගල" යන නම පසුකාලීනව එසේ "පියංකල්ලු" නමින් ව්‍යවහාර වන්නට ඇත.<ref>{{cite book |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003 |author= Ellawala Medhananda |volume= pp.412-416 |language=si |isbn = 978-955-686-112-9 }}</ref>තුන්වන දප්පුල රජුගේ පුත්‍රයා වන [[තුන්වන මිහිඳු රජ|තුන්වන මිහිඳු රජු]] (ක්‍රි.ව.801-805) තම මව සහ දියණිය සමඟ කුරන්ගම හෙවත් කුරුන්දියට පැමිණ කුරුඳු වැවෙහි ජලය පිළිබඳව ඇතිව තිබූ ආරවුල සංසිදුවා රජු විසින්ම ශිලා ලේඛනයක් ස්ථාපිත කළ බවත් එම ශිලා ලේඛනය මඟින් තහවුරු කර තිබේ.<ref>{{cite book |title=Archaeological Survey of Ceylon: North-Central,Central and Northern Provinces,Annual Report 1905 |author= H.C.P.Bell |volume= pp.32-34 |language=en |isbn = }}</ref> දාඨෝපතිස්ස රජු දවස ජේතවන විහාරයට අයත් කුරුන්දචුල්ලක පිරිවෙනේ වැඩසිටි "දාඨාවේධක" නම් භික්ෂුවක් අන්‍ය වූ ප්‍රතිසංයුක්ත වචන ලියා තැබූ බව මහාවංස ටීකාව තුළ දැක්වේ.<ref>{{cite book |title=වංසත්ථප්පකාසිනී,මහාවංස ටීකාව 2001 |author= අකුරටියේ අමරවංස නාහිමි සහ හේමචන්ද්‍ර දිසානායක |volume= pp.123 |language=සිං |isbn = }}</ref> [[පළමුවන විජයබාහු රජ|පළමුවන විජයබාහු රජු]] (ක්‍රි.ව.1065-1120) විසින් සොලී ආක්‍රමණ හේතුවෙන් පරිහානියට පත් වූ කුරුන්දි මහා විහාරය නැවත කර වූ බවත් මහාවංශය තුළ දැක්වේ.<ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|මහාවංශය2_ඤාණානන්ද|2020|p=289}}:පනස් අටවන පරිච්ඡේදය,58)පණ්ඩුවාපි වෙහෙර,පාඨීන වෙහෙර,රක්ඛචේතිය පබ්බත විහාරය,එසේම මණ්ඩලගිරි විහාරය,මඩුලත්ථ විහාරය ද කරවීය.59)උරුවෙල නම් විහාරය ද දේවනගර විහාරය ද මහියංගණ විහාරය හා සිතලග්ගමක ලෙණත් කරවීය.60)දඹකොළ විහාරය ද එසේම ගිරිහඩු සෑ විහාරය ද කුරුන්දිය විහාරය ද සඳුන්ගිරි විහාරය ද කරවීය.</ref>[[දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජ|දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජුගේ]] පාලන කාලයේ දකුණු ඉන්දීය ආක්‍රමණිකයන් වන කාළිංග මාඝ විසින් බඳින ලද කඳවුරු 15 අතරට කුරුන්දිය ද අයත් වූ බවත් එම කඳවුරු [[දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජ|දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජුගේ]] සේනාව විසින් මුදවාගත් බව මහාවංශයේ සහ නිකාය සංග්‍රහයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite book |title= මහාවංශය 3 අවසාන භාගය |author= කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි |volume= pp.381 |language=si |isbn = 978-955-687-186-9 }}</ref><ref>{{cite book |title=නිකාය සංග්‍රහය(2011) |author= (සංස්)සිරි තිලකසිරි |volume= p.46 |language=සිංහල |isbn = }}</ref><ref>{{cite book |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003 |author= Ellawala Medhananda |volume= pp.412-416 |language=si |isbn = 978-955-686-112-9 }}</ref><ref>{{cite book |title= Historical topography of ancient and medieval Ceylon |author= Nicholas C.W. |volume= Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society,New Series(Vol Vi)pp.86-87 |language=en |isbn = }}</ref><ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|සිංහල||407,410පිටු}}83 වන පරිච්ඡේදය: එකල්හි සම්පතින් ප්‍රසිද්ධ වූ පුලස්ති පුරයෙහි ද,කොටුසරගම් හිද,එසේම ගංතලාවෙහි ද,කාකාලය ගම්හි ද,පදී රට ද,කුරුන්දියෙහි ද,මනාමත්හි ද,මාතොට ද,එසේම මන්නාම් පටුනෙහි ද,පුලවෙෂටි නම් තොටද,එසේම වැලිගම ද,මහත් වූ ගෝනරට ද,එසේම ගෝනුසුරට ද, මීපා තොටද,එසේම හුරා තොට ද,මේ ආදී තන්හි කඳවුරු බැඳ බලාත්කාර කොට බොහෝ කල් වසන්නා වූ මාසේන්ද්‍ර,ජයබාහු නම් දෙමළ රජුන් දෙදෙනා ගේ සතළිස් දහසක් වූ ද්‍රවිඩ කේරළ යෝධයෝ කුන්තායුධ ගත් සිංහල යෝධයන් විසින් දැඩිසේ පෙලන ලද්දාහු... {{harvnb|නිකාය_සංග්‍රහය,සංස්.සිරි තිලකසිරි|2011|46පිටුව}}විජයබාහු වත්හිමි නම් මහා රජාණන්ගේ අතිජාත පුත්‍ර වූ ශත්‍රැපංක විශේෂ විශෝෂණ ගරන්මාර්තණ්ඩ මණ්ඩලායමාන වූ ජම්බුණිපුර නිවාසී වූ කලිකාල සාහිත්‍ය සර්වඥ පණ්ඩිත පරාක්‍රමබාහු නම් මහ රජාණෝ සිරිලක රජ පැමිණ අධිකතර රාජාභිමාන උපදවා පොලොන්නරු, පුලච්චේරි, කොටසර, ගංතළා, කවුඩාපුලු,'''කුරුඳු''', පඳිමාන, මතුගොණ, දෙබර පටන, ඌරාතොට, ගොමුඩු, මිපාතොට, මණ්ඩලී, මන්නාරම් ආදී වූ ඒ ඒ ස්ථානයෙහි කඳවුරු බැඳ උන් දෙමළ, මළල, ජාවකාදී වූ සතුරු වියවුල් සන්සිඳුවා, සකල ලංකාතලය හස්තගත කොට, රාජ්‍ය ශ්‍රී විඳිමින්, ශ්‍රී වර්ධනපුරාදී නානා ස්ථානයෙහි විසිතුරු විහාර කරවා මහාසංඝයා වහන්සේ එහි වස්වා, චීවර, පිණ්ඩපාත, සයනාසන, ගිලාන ප්‍රත්‍යය යන සිවුපස දානයෙන් උපස්ථාන කොට වසන්නාහු...."</ref> පසුව පැමිණි [[චන්ද්‍රභාණු]] නම් ආක්‍රමණිකයා ද [[දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජු|දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජ]] විසින් මුල් වරට පරාජය කර පළවා හරනු ලැබ දෙවන වර සොළීන් ද,ජාවක මහ සෙනඟක් ද සහිත ව කුරුන්දියේ සිංහල සෙනඟක් ද සහිතව ගොස් යාපහුවේ කඳවුරුලාගත් බව පූජාවලියේ දැක්වේ.<ref group="උපුටාගැනීම"> {{harvnb|පූජාවලිය_සංස්.කිරිඇල්ලේ_ඤාණවිමල_හිමි|1963|පිටුව 802}}​"එකල පෙරවක් පිය රජහුගේ යුද්ධයෙහි පැරද පැලෑ චන්ද්‍රභානු රජු හා ජාවක මහ සෙනග සොළී පාඬින් ගෙන මාවටු බැස '''කුරුඳු''' පදී මානාවතු ගොනදෙබර පටන් ආදි තන්හි සිංහල බලසෙන් ගෙන පෙරලා අවුත්,යාපවු ගල් සිසාරා, අතුරු නොදී කඳවුරු බැඳ මේ වක පෙර වක සේ ආ පසුයෙහි නො යම්හ, මේ තුන් රජය තොපට නො හරිම්හ, දළදා පාත්‍ර ධාතු දෙව, රජ වොටුනු දෙව, රාජ්‍ය දෙව සටන් හෝ කරව යි සැහැසි වහසි කියා කියා යවූහ." </ref> නමුත් ඉතිහාසයේ වසර 21 ක් පුරාවට සිදුවූ දරුණු කාලිංගමාඝ ආක්‍රමණ සමඟ රජරට රාජධානි ශ්‍රී ලංකාවේ නිරිතදිග කොටසට සංක්‍රමණය වීමත් සමඟ මේ ප්‍රදේශ ද බොහෝ දුරට ජනශුන්‍ය වූ බව පෙනේ.ඒත් සමඟම මේ පුදබිම් ද වනාන්තරගත විය.<ref>{{cite book |title= මහාවංශය 3 අවසාන භාගය |author= කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි |volume= pp.357-360 |language=si |isbn = 978-955-687-186-9 }}</ref>පසු කාලිනව ලන්දේසී පාලන සමයේ දකුණු ඉන්දියාවේ සිට ලංකාවට වහල් සේවය සඳහා ගෙනෙන ලද වෙල්ලාල දමිළ ජනතාව මෙම ජන ශූන්‍ය ප්‍රදේශවල පදිංචි වීමත් සමඟ බොහෝ පුරාවිද්‍යා ස්ථාන විනාශ වූ බවත් මෙම පුරාවිද්‍යා භූමියෙහි ද ගොඩනැගිලි කඩා බිඳ දමා, ගෙන යා හැකි ද්‍රව්‍ය ඉවත් කර ගෙන ගිය බව යටත් විජිත සිවිල් සේවා නිලධාරියකු වූ අයිරිෂ් ජාතික ජෝන් පෙන්රි ලෙවිස් මහතා 1895 දී සිය A manual of the Vanni District, Ceylon කෘතියෙහි වැඩිදුරටත් සඳහන් කරයි.ඇතිව තිබෙන තත්ත්වය සැලකිල්ලට ගෙන 1933 දී රජයේ ගැසට් අංක 7981 මඟින් මෙම ස්ථානය පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයක් ලෙස නම් වන්නේ ඒ අනුවය.<ref>{{cite book |title=1895.Manual of the Vanni Districts |author= Lewis,J.P |volume= pp.314 |language=en |isbn = }}</ref> ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== ===වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ=== අක්කර 420 ක පමණ වපසරියක විසිර පවතින මේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පැරණි බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදායක් වන පබ්බතාරාම බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය මූලික කොට නිර්මාණය කර තිබේ.ස්තූපය,බෝධිඝරය,ප්‍රතිමාඝරය හා උපෝසථඝරය යන ආගමික ගොඩනැගිලි සතර අඩංගු වූ මධ්‍ය චතුරස්‍රය උස් භූමිභාගයක පිහිටා එම චතුරස්‍රයට පිටතින් ප්‍රදක්ෂිණ පථයක් ද නේවාසික හා වෙනත් ආගමික නොවන ගොඩනැගිලි ප්‍රදක්ෂිණ පථයත් වාස්තු සීමාවේ පිහිටි දිය අඟලත් අතර වූ පහත් බිම් පෙදෙසේ විසිරී පැවතීම,මෙම ආරාම සම්ප්‍රදායේ ප්‍රධාන ලක්ෂණය වේ.මෙම සම්ප්‍රදාය මහායාන බෞද්ධාගමික බලපෑමට ලක් වූ විහාර සම්ප්‍රදායක් බව පිළිගෙන ඇත.<ref>{{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. xv-xxvii |language=si |isbn =}} </ref> මේ බෞද්ධ විහාර සම්ප්‍රදාය පිළිබඳව පුළුල් හා විධිමත් න්‍යායයික විවරණයක් "මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර" නම් කෘතියෙන් ඉදිරිපත් කර ඇත.<ref group="සවිස්තර">මහායාන සම්ප්‍රදායට අයත් කෘතියක් වන මෙය ක්‍රිස්තු වර්ෂ පස් වැනි සියවසත්,ක්‍රිස්තු වර්ෂ අටවැනි සියවසත් අතර කාලයේ අනුරාධපුර නගරය හා තදාසන්න කලාපයේත් රටෙහි වෙනත් ස්ථාන කිහිපයක් වර්ධනය වී පැවති විශේෂ මහායානික ආයතන පද්ධතියක් හා දැඩි සාම්‍යතාවක් උසුලන බැවින් ඒ හා සමාසන්න කාලයේ මෙම කෘතියේ මුල් අවස්ථාව සංස්ථාපනය කළ හැකි බව මහාචාර්ය වෝල්ටර් මාරසිංහයන්ගේ අදහසයි.ආරාම නිර්මාණයේ දී කලින් පිළිවෙළ කරගනු ලැබූ නිශ්චිත සැලැස්මක් පදනම් කරගෙන ඒවා ගොඩනැගූ බවට මූලික සාක්ෂ්‍ය ලැබෙන්නේ මෙම වාස්තුශාස්ත්‍ර කෘතියෙනි.</ref>එහි විස්තර වන ආකාරය අනුව,මෙම පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරයක මැද මළුවක් තුළ යම්කිසි පූර්ව විචාල සැලැස්මකට අනුව විහාරයේ වඩා වැදගත් ගොඩනැගිලි ස්ථානගතව පවතී.වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයේ පළමු වැනි පරිච්ඡේදයේ දී මේ වර්ගයට අයත් ‘මූලික ආරාම දොළොසක්’ පිළිබඳ ව දක්වා ඒවායින් කොටසක් පිළිබඳ විස්තර ද දක්වා ඇත. ඒ මූලික ආරාම ප්‍රභේද වශයෙන් "හස්ත්‍යාරාම, සිංහාරාම, දණ්ඩාරාම, පද්මාරාම, ශීතලාගුල්ම, භික්ෂුණ්‍යාරාම, ගෝකුලාරාම, අන්වාරාම, භුජංගඑණාරාම, චක්‍රාරාම, හංසපක්ෂ හා නවාකාර" යන ආරාම ප්‍රභේද දැක්වේ. මෙම ආරාම ප්‍රභේද දොළොස ‘වාස්තු සැලසුම්’ හා ‘වික්‍රාන්ත’ වශයෙන් නැවත කොටස් දෙකකින් විග්‍රහ කෙරේ. ඒ අනුව මූලික ආරාම ප්‍රභේද විසි හතරක් ලැබේ. මේ එකිනෙක ආරාම සඳහා නම් යෙදීමේ දී ඒ ඒ නම්වලින් දැක්වෙන සතුන්ගේ හෝ ප්‍රපංචයන්ගේ ස්වරූප අනුව, එකී නම් තබා ඇති බව පෙනී යයි. ඒ අනුව හස්තියාගේ ස්වරූපය ගන්නා සැලසුම "හස්ත්‍යාරාම" නම් වේ. මෙම නම් තැබීමේ දී පංචාවාස ස්ථානගත කළ ආකාරය ඒ සඳහා වඩාත් බලපෑම් කරන්නට ඇති බව වෝල්ටර් මාරසිංහ මේ පිළිබඳ අදහස් දක්වමින් පෙන්වා දී ඇත. මෙම සැලසුම් හඳුනා ගැනීමේ දී මැද මළුවේ පිහිටි ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි සතර පිහිටි ස්ථාන පිළිබඳ සැලකිලිමත් වේ. කුරුන්දි විහාරයේ ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි ව්‍යාප්ත වී ඇති ආකාරය අනුව, මෙම විහාරය ‘හස්ත්‍යාරාම’ සැලැස්මට අනුකූල වන බවත්, තවදුරටත් එය ‘නැගෙනහිර දොරටුව සහිත හස්ත්‍යාරාම’ සැලැස්මට අනුකූල බවත් හඳුනාගත හැකි වේ.<ref>{{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. xxxiii |language=si |isbn =}} </ref> [[File:The layout of the Vijayārāma Monastery.jpg|thumb|250px|පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරයක සැලසුම<br>( අනුරාධපුර විජයාරාම විහාරය )<ref>{{cite book |title=Sinhalese Monastic Architecture (1971) |author= Senake Bandaranaike |volume= |language=en |isbn =}} </ref> ]] පබ්බත විහාරයන්හි බිම් සැලසුම් පරීක්ෂා කිරීමේ දී මුලතිව්, කුරුන්දි විහාරය ද අනුරාධපුර වෙස්සගිරිය හා අම්පාර පුළුකුනාවිය යන පබ්බත විහාර හා සමාන වාස්තු සැලසුමකට අනුගත වී ඇති පෞරාණික විහාරයක් බව තහවුරු වේ. මෙහි ඇති තවත් විශේෂත්වයක් වන්නේ මෙරට උතුරු ප්‍රදේශයේ වඩාත් ම දුරස්ථ ව පිහිටි පබ්බත විහාරය කුරුන්දි පබ්බත විහාරය වශයෙන් මේ දක්වා වාර්තා වීමයි. සූවිසි වැදෑරුම් ආරාම සැලසුම් අතුරින් කුරුන්දි විහාර සැලසුමෙන් ප්‍රකාශිත හස්ත්‍යාරාම ප්‍රභේදය පිහිටීම් ප්‍රදේශ වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රය කෘතිය තුළ වඩාත් හොදින් දැක්වේ. <ref group="උපුටාගැනීම">​{{harvnb|මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිතවාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර_පරි.වෝල්ටර්_මාරසිංහ|2014|p=7}} හස්ත්‍යාරාමය ඛේටයක (නදියක් සහ කන්දක් අතර පිහිටි), ඛර්වටයක (කඳු වැටිවලින් වට වූ ගමක්), නගරයෙක, පුරදුර්ගයක, නදියක් අසබඩ, මුහුදු වෙරළක, උයනක, වනයක, නියම්ගමක, පටුනක (මුහුදක් අසල පිහිටි වෙළඳ නගරයක්), වනාන්තරයක හෝ දේශ සීමාවක පිහිටුවන්නේ යි. අන් තැනක (ඉදි) නොකරනු ලබන්නේ යි.</ref> ​​මංජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයට අනුව, විහාරය තුළ පිහිටා ඇති සියලු ගොඩනැගිලි ‘මුඛ්‍ය’ හා ‘ගෞණ’ යනුවෙන් කොටස් දෙකකට බෙදනු ලැබේ. මුඛ්‍ය හෙවත් ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි පහකි. ඒවා නම්, චෛත්‍යය (ස්තූපය), බෝධිවේශ්මය (බෝධිගෘහය/බෝධීන් වහන්සේ), ප්‍රතිමාලය (පිළිම ගේ) හා සභා (පෝය ගෙය) යන ඉතා ම වැදගත් පූජනීය ගොඩනැගිලි හතරත්, භික්ෂූන් වහන්සේගේ වාසභවනය වූ ප්‍රාසාධයත් ය.<ref group="සවිස්තර"> ‘ප්‍රාසාදය’ යනු පොදු ව්‍යවහාරයේ යෙදෙන්නක් වුව ද මේ අවස්ථාවේ දී එය විහාරයේ ප්‍රමුඛ භික්ෂූන් වහන්සේ වැඩ සිටි නේවාසික ගොඩනැගිල්ල වශයෙන් සැළකීම වඩා සුදුසු වේ.</ref> පබ්බත ආරාමය අයත් වර්ගය අනුව, ඒ ඒ ගොඩනැගිලි පිහිටන ස්ථාන වෙනස් විය හැකි නමුත් ආරාම භූමිය තුළ එම එකිනෙක ගොඩනැගිලි බෙදී විහිදී යන ආකාරය පිළිබඳ පොදු මූලධර්ම ද දැකිය හැකි වේ. වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර කෘතියට අනුකූල ව, විහාරාභ්‍යන්තරයේ පිහිටා ඇති ගොඩනැගිලිවල ස්ථානගත වීම සාමාන්‍යයෙන් සිදු වන්නේ ප්‍රධාන දොරටුව නැතහොත් පිවිසුමේ පිහිටීම හා එහි දිශාගත වීම අනුව ය. ඒ අනුව, ශුද්ධ භූමියට ඇතුළු වන බැතිමතාට පළමුවෙන්ම ඇස ගැටෙන්නේ චෛත්‍යය හා බෝධීන් වහන්සේ යි. කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ මැද මළුවේ ඒ ඒ පූජනීය ගොඩනැගිලි විහිදී ඇති ආකාරය නැතිනම් ස්ථානගත වී ඇති ආකාරය පිළිබඳ අවධානය යොමු කිරීමේ දී මෙකී ශිල්ප ග්‍රන්ථාගත කරුණු ඒ සඳහා ද පොදු බව තහවුරු වේ.<ref>{{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. xliv,xlvi |language=si |isbn = }}</ref> ​පබ්බත වර්ගයේ ආරාම නිර්මාණය කිරීමේ දී මූලික පදනම වන්නේ ‘පූර්වයෙන් අර්ථ දක්වන ලද සැලැස්මක්’ නොමැති නම් ‘මනඃකල්පිත වූ භූමි සැලැස්මකි.’ මෙහි දී අදාළ භූමි මණ්ඩලය කෝෂ්ට හෙවත් කොටු නවයකට නොහොත් 25කට බෙදනු ලැබේ. කෝෂ්ඨ නවයකින් යුතු වාස්තු මණ්ඩලය ‘පීඨ’ නමින් ද, කෝෂ්ඨ විසි පහකින් යුක්ත වාස්තු මණ්ඩලය ‘උපපීඨ’ නමින් ද හඳුන්වනු ලැබේ. මේ වාස්තු මණ්ඩලයක යම්කිසි කෝෂ්ටයක් හෙවත් පරිශ්‍රයක් සාමාන්‍යයෙන් නම් කරනු ලබන්නේ ඊට අධිගෘහිත යැයි සලකනු ලබන වාස්තු දේවතාවාගේ නමිනි.මේ පීඨයන්ගේ මධ්‍ය මණ්ඩලය නිශ්චිත ව ‘බ්‍රහ්ම’ වෙනුවෙන් වෙන් වේ..<ref>{{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. xliv,261 |language=si |isbn =}} </ref> [[File:Upapīṭha Vastu Maṇḍalaya.jpg|thumb|250px|උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩලය<ref>{{cite book |title=Comparison of the forty seven "Panchavasa" Monastery Plans with Archaeological Material,Manjusri Vastuvidyasastra |author= M.H.F.Jayasuriya,Leelananda Premathilake and Ronald Silva |volume= Bibiliotheca Zeylanica Series |language=en |isbn = }}</ref>]] ​වාස්තු මණ්ඩලය නියෝජනය කරනු ලබන කෝෂ්ට හෙවත් කොටු ආරාමයට අයත් විවිධ ගොඩනැගිලි සඳහා වෙන් කරනු ලැබේ.උපපීඨ සැලැස්ම අනුව සංවිධානය වූ ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රභේදය වන්නේ කුරුන්දි විහාරයෙන් ද නියෝජනය වන හස්ත්‍යාරාම ප්‍රභේදයයි. (ප්‍රධාන පිවිසුම යෙදෙන දිශාව අනුව, හස්ත්‍යාරාමයේ තවත් ප්‍රභේද හතරක් හා හස්තිවික්‍රාන්තයේ ප්‍රභේද හතරක් වශයෙන් එකිනෙකට වෙනස් සැලසුම් අටක් පවතී). ඒ අනුව, මෙම විහාර සැලසුමේ දී ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි පහ, සිටගෙන සිටින ඉරියව්ව දක්වන විශාල හස්තියෙකුගේ විවිධ අඟපසග පොළොවේ ස්පර්ශ වන ස්ථාන අනුව පිහිටුවා ඇත..<ref>{{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. xlvii |language=si |isbn = }}</ref> ​මේ අනුව, නැගෙනහිර දෙසින් ප්‍රධාන පිවිසුම සහිත හස්ත්‍යාරාම ආකෘතියට අනුව ගොඩනඟා ඇති කුරුන්දි කන්දේ පබ්බත විහාරය ද ඇතුළු ඒ ප්‍රභේදයට අයත් ආරාමයක ඒ එකිනෙක ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි ස්ථානගත වී ඇති ආකාරය උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩල අනුව පහත අයුරින් මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර ග්‍රන්ථය තුළ විස්තර වේ. {{Blockquote |text= '''"​පූර්වද්වාරය සහිත හස්ත්‍යාරාමය (පහත සඳහන් අයුරු) සැලසුම් කරනු ලබන්නේ යි. බ්‍රහ්මස්ථානයෙහි සභාශාලාව කරන්නේ යි. විතථයෙහි බෝධිය නියමකරන්නේ යි. ඊශානයෙහි චෛත්‍යය ද, සුග්‍රීවයෙහි ප්‍රතිමාලය ද, රුද්‍රරාජාංශයෙහි ප්‍රාසාදය ද වන්නේ ය. පංචාවාසයෝ (මෙසේ) විශේෂයෙන් (දක්වන ලදහ)."''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. 51 |language=si |isbn = }})<ref>{{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. 51 |language=si |isbn = }}</ref>}}}}}} [[File:Upapīṭha Vastu Maṇḍala of Kurundi Vihara.jpg|thumb|250px|කුරුන්දි පබ්බත විහාරයේ උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩලය තුළ ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි පිහිටා ඇති ආකාරය]] කුරුන්දි විහාරයේ උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩලය සලකා බැලූ විට ස්ථූපය "ඊශ" කෝෂ්ටය තුළ ද,බෝධිඝරය "විතථ" කෝෂ්ටය තුළ ද,පිළිමගෙය "සුග්‍රීව" කෝෂ්ටය තුළ ද,උපෝසථඝරය "බ්‍රහ්මා" කෝෂ්ටය තුළ ද හා ප්‍රාසාදය "රුද්‍ර" කෝෂ්ටය තුළ ද පිහිටා ඇත. ===ප්‍රධාන පිවිසුම් පියගැට පෙළ=== කුරුන්දි කන්ද මත පිහිටි පබ්බත විහාරයේ පූජනීය, වන්දනීය වාස්තු නිමැවුම් පිහිටි මැද මළුව දක්වා වූ ප්‍රධාන පිවිසුම කන්දේ උතුරු දෙසින් පැවති බවට විධිමත් වාස්තු ඉදිකිරීම් සාධක දැකගත හැකි වේ. කබොක් ගල් ප්‍රමුඛ ව කළු ගල් ද යොදාගනිමින් නිමවා පැවතින්නට ඇති මෙම පියගැටපෙළ කන්දේ උතුරු දෙසින් කුරුන්දි වාපි නැතිනම් ආසන්නයේ පිහිටි පෞරාණික වැවේ බැම්මේ දකුණු කෙළවර වෙත යොමු වී පැවත තිබී ඇත.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.94 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ​ ​දැනට මතුපිට පවතින සාධක අනුව වුව අගනා මෙන් ම මනස්කාන්ත වාස්තු නිමැවුමක් වශයෙන් හඳුනාගත හැකි මෙම පියගැට පෙළේ සාධක කන්දේ උතුරු ප්‍රපාතයේ ස්ථාන කිහිපයකින් ඉස්මතු වී ඇති ආකාරය දැක ගත හැකි වේ. එයින් තැන් දෙකක දී පියගැට පෙළේ දෙ පස ස්ථානගත කර පැවති මුරගල් යුගල දෙකක ඉහළ කොටස් දැකගත හැකි වේ. කන්ද පාමුලට ආසන්න ව දැකගත හැකි එක් මුරගල් යුග්මයක් එකිනෙක පරතරය මීටර් 4.5ක් වන සේ පිහිටා ඇත. ඒ තැන් සිට මීටර් කිහිපයක් ඉහළින් පිහිටා ඇති අනෙක් මුරගල් යුග්මයේ පරතරය මීටර් 3.9කි. ​දැනට පොළොවෙන් ඉස්මතු වී ඇති සාධක අනුව මෙම එක් මුරගලක පළල හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 40×16 ප්‍රමාණයේ වන අතර ඒවා කැටයම් රහිත වාම් නිර්මාණ බව පෙනී යයි. අනුරාධපුරය හා තදාශ්‍රිත පබ්බත විහාරාරාමයන්හි දැකගත හැකි එවැනි ආකාර මුරගල් සමඟ මෙම මුරගල් බෙහෙවින් සමපාත වන බව පෙනේ. මෙම පියගැට පෙළේ පඩි, කබොක් ගල් භාවිතයෙන් නිමවා ඇති සෙයක් පෙනී යයි. කෙසේ නමුත් තවමත් පිවිසුම් පියගැට පෙළ කැණීම් කර ඉස්මතු කර නොමැත.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.95 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ===මාධ්‍යමික මළුව(වන්දනීය මැද මළුව)=== අනුරාධපුර යුගයේ දෙවැනි භාගයේ දී වඩාත් ප්‍රචලිත වූ විහාර වර්ගයක් වන පබ්බත විහාරයක පවතින පොදු වාස්තුවිද්‍යා සැලැස්මට අනුගත ව එයට අයත් වන්දනීය වාස්තු නිර්මාණ ඉදිකරනුයේ පරිවාර වාස්තු නිමැවුම් අන්තර්ගත බිම් මට්ටමට වඩා උස් වූ මළුවක් මත ය. මේ මළුව ‘පූජනීය ගොඩනැගිලි අන්තර්ගත මළුව’ හෙවත් ‘මාධ්‍යමික මළුව’ වශයෙන් නම් කළ හැකි අතර ස්තූපය, පිළිම ගෙය, බෝධි වෘක්ෂය හා විනය කර්ම සිදු කළ පෝය ගෙය ඇතුළු පූජනීය ගොඩනැගිලි මෙම පරිශ්‍රය තුළ ස්ථාපිත කර ඇත. ඒ සම්ප්‍රදායට අනුගත ව කුරුන්දි කන්දේ විහාරයෙත් මැද මළුව ස්ථාපනය කර ඇත. අනුරාධපුරය පැරණි නගරයේ පිටත වළල්ලක ස්වරූපයෙන්,ස්ථාපනය කර ඇති කුරුන්දි විහාරය ඇතුලු බොහෝ පබ්බත විහාරයන්ගේ සැලසුම් පරීක්ෂා කිරීමේ දී පුරාණ ශිල්ප ග්‍රන්ථ වලට අනුකූල ආකාරයෙන් ඒවා ස්ථාපනය කර ඇති බව හඳුනාගත හැකි ය.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.95,2nd paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ​කුරුන්දි කන්දේ මුදුනේ සිවු දෙසින් ම කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ප්‍රාකාර බඳවා ඒ තුළ සමතලා බිමක් ඇති කොට පූජනීය මළුව සකසාගෙන ඇත. මෙම මාධ්‍යමික මළුව නැගෙනහිර බටහිර දිශානුගත ව සැලකීමේ දී දිගින් මීටර් 120ක් පමණ හා පළලින් මීටර් 100ක් පමණ වේ. පෙර ද දැක්වූ පරිදි මෙම ප්‍රාකාරය විධිමත් ආකාරයෙන් කබොක් ගල් යොදාගෙන කරවා ඇති අතර සාමාන්‍ය උස, තැනක දී මීටර් 3ක් පමණ වන මුත් පොළොවේ පිහිටීම අනුව තැනින් තැනට එහි උස වෙනස් වේ. මෙම පූජනීය නිර්මාණ අන්තර්ගත වූ මධ්‍ය අංගණය සඳහා ඇති ප්‍රමුඛ ප්‍රවේශය මළුවේ නැගෙනහිර ඉමෙන් යොදවා ඇත. එම නැගෙනහිර ඉමේ දකුණු අන්තයේ සිට මීටර් 20ක් පමණ දුරින් මෙම පිවිසුම් පියගැටපෙළ ස්ථානගත කර ඇති අතර මීටර් දෙකක පුළුලකින් යුතු ගල්පඩි 7කින් එම පිවිසුම සමන්විත වේ. ඒ අනුව, මංජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයෙහි දක්වා ඇති ලක්ෂණ අනුව බැලීමේ දී කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ මැද පිහිටි, ප්‍රධාන මළුවේ ප්‍රධාන දොරටු දෙකක් වූ අතර එයින් ප්‍රධාන දොරටුව හෙවත් මහාද්වාරය නැගෙනහිර දෙසට මුහුණ ලා ඇති අතර ම උපප්‍රධාන දොරටුව හෙවත් පක්ෂ ද්වාරය(කුඩා දොරටුව) උතුරු දෙසට යොදවා ඇත. මේ අනුව, ප්‍රධාන දොරටුව මෙම ආරාමය වෙත පිවිසීම සඳහාත් පක්ෂ ද්වාරය වන්දනාව අවසන් කර එම මළුවෙන් පිටවීම සඳහාත් භාවිත වන්නට ඇත..<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.97,1st paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ===ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව=== කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ වන්දනීය මැද මළුවේ ඊසානදිග කෙළවරට වන්නට පිහිටා ඇති මෙම ස්තූපය නටබුන් ව, ස්තූපයක් බව හඳුනාගැනීමට පවා නොහැකි තත්ත්වයෙන් පැවති බව පූර්ව වාර්තා තුළ දැකගත හැකි වේ. මෙම අගනා ස්තූපය 2021 වසරේ දී ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව මගින් ශ්‍රී ලංකා යුද හමුදාවේ ශ්‍රම දායකත්වය ඇතිව විධිමත් ආකාරයෙන් කැණීම් කර මතු කර තිබේ. 2023 මාර්තු වන විට මෙම ස්තූපයේ සංරක්ෂණ කටයුතු පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් අවසන් කර ඇත. කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ දැනට දැකගත හැකි වඩාත් වැදගත් ම හා ආකර්ෂණීය ම වාස්තු නිමැවුම වන්නේ මෙම ස්ථූපය යි.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.97,3rd paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> කුරුන්දි ස්තූපය කබොක් ගල් භාවිත කර ගොඩනැගූ මෙරට පැරණි ම ස්තූපය වේ.<ref group="සවිස්තර">කෝට්ටේ යුගයට අයත් ප්‍රමාණයෙන් කුඩා කබොක් ස්තූප දෙකක් බැද්දගාන ප්‍රදේශයේ දැකගත හැකි වේ.නමුත් එම ස්ථූප දෙකට වඩා කුරුන්දි ස්ථූපය සියවස් ගණනාවක් පැරණිය.</ref> ඒ අනුව, මෙරට පවතින විශේෂ ස්තූපයක් වශයෙන් මෙය හඳුනා ගැනීමේ වරදක් නැත. පවත්නා තත්ත්වය අනුව විෂ්කම්භය මීටර් 13කට ආසන්න මෙම ස්තූපය මළුව මට්ටමේ දී වටා ප්‍රමාණය මීටර් 40.6කට ආසන්න වේ. පශ්චාත් කාලීන ව නිධන් හොරුන් විසින් මෙම අගනා ස්තූපයේ මුදුනින් හාරා විනාශ කර ඇති බවට සාධක ස්තූපය ප්‍රතිසංස්කරණයට පෙර (2021 සැප්තැම්බර්) දැකගත හැකි විය. දෙමළ ඊළාම් ත්‍රස්තවාදීන් මෙම ප්‍රදේශයේ ක්‍රියාත්මක වූ කාලවකවානුවේ දී මෙම කලාපයේ උසින් වැඩි ම ස්ථානය වූ මෙම ස්තූපයේ මුදුන යුද්ධ ක්‍රියාකාරකම් සඳහා යොදාගත් බවටත් යම් යම් වාර්තා වීම් වී තිබේ. පුරාවිද්‍යා කැණීමෙන් ඉක්බිති සංරක්ෂණයට පූර්වයෙන් මෙම ස්තූපයේ උස ආසන්න වශයෙන් මීටර් 4ක් පමණ වේ. පේසා වළලු සහිත බෝඩම සෙන්ටිමීටර් 260ක් උසකට නිමවා ඇති අතර එයින් අනතුරු ව ස්තූප ගර්භය ගොඩනඟා ඇත. ස්වාභාවික හේතු හා නොමනා මිනිස් කටයුතු නිසා මෙම පූජනීය ස්තූපයේ උපරි කොටසින් සැලකිය යුතු කොටසක් විනාශ වී පවතියි. බොරදම ඇතුළු ස්තූපයේ යම් යම් ස්ථානවල දක්නට ඇති සාධක අනුව, මෙම හුරුබුහුටි අනර්ඝ ස්තූපය හුණු බදාම කපරාරු කර සුදුපිරියම් කර තිබූ බව ද සනාථ වේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.103,2nd paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> [[File:Ground plan of the Kurundi Stupa.jpg|thumb|250px|2021 දී මුල් වරට කැණීම් කළපසු කුරුන්දි ස්ථූපයේ බිම් සැලසුම]] ​ලක්දිව පුරාණ කලා ඉතිහාසය පිළිබඳ ප්‍රාමාණික උගතකු වන, කැලණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ පුරාවිද්‍යාව පිළිබඳ මහාචාර්ය මාලිංග අමරසිංහ පෙන්වා දෙන ආකාරයට කැණීමෙන් ඉක්බිති අනාවරණය වූ මෙම ස්තූපය මෙරට දැනට පවතින පද්මාකාර හැඩයක් ගන්නා එක ම ස්තූපයයි.එහෙත් එතුමාට අනුව ස්තූපයේ සංරක්ෂණ කටයුතු අතරතුර දී ස්තූපයේ එකී පද්මාකාර ලක්ෂණ විනාශ වී ඇත.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.103, 3rd paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> නැගෙනහිර සිට බටහිර දිශානුගත ව මීටර් 20.7ක දිගකින් හා උතුරේ සිට දකුණු දිශානුගත ව මීටර් 19.4ක පළලින් යුක්ත ව බිම් මට්ටමේ සිට මීටර් දෙකකට ආසන්න උසකින් ස්තූපය පිහිටුවා ඇති ස්ථූප මළුව සකසා ඇත. මෙම මළුව ද කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ම නිමවා ඇත. සාමාන්‍ය දිග පළල හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 35× 32×10 ප්‍රමාණයේ කබොක් ගල් ඒ සඳහා භාවිත කර ඇත. ​මෙම ස්තූප මළුවේ පැති හතර ම කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ම හැඩ ගැන්වූ මනබඳිනා බොරදම් හැඩ හා කැටයමින් අලංකාර කර තිබූ බවට පැහැදිලි සාධක පවතින අතර පොළොව මට්ටමේ සිට සෙන්ටිමීටර් 190ක උසක් දක්වා මෙම සාධක ශේෂයන් දැකගත හැකිය. මෙම පැති හතර ම ආවරණය කරමින් පැරණි ස්තූපයන්ගේ අනිවාර්ය අංගයක් වූ ‘ඇත් පවුරක් හෙවත් හස්ථිවේදියක්’ ද පැවතුණු බවට සාධක පවතින මුත් මේ වන විට එය බෙහෙවින් විනාශ වී පවතියි. කිසිදු අලංකාර අංගයකින් තොර ව පළමු ව ස්තූප මළුව සකසා ඉක්බිති, එයට බාහිරින් මෙම අලංකරණ අංග එකතු කර ඇති බව වාස්තු නිර්මාණකරණය පරීක්ෂා කිරීමේ දී පැහැදිලි වේ. ඒ බාහිර නවකම්, කාලයාගේ ඇවෑමෙන් එහි මුල් බැඳීම්වලින් දුරස් වී වෙන් වී යන ආකාරය කැණීමෙන් පසු පැහැදිලි ව දැකගත හැකි වේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.97,3rd and 4th paragraphs |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> [[File:Kurundi Stupa after conservation.jpg|thumb|275px|කුරන්දි ස්ථූපය සංරක්ෂණය කිරීමෙන් පසු]] ​ඉදිකිරීම් සිදු කරන ලද අවධියේ ම ස්තූප මළුවේ මෙම අලංකරණ අංග සියල්ල ම ආවරණය වන ආකාරයෙන් සෙන්ටිමීටර් 2ක් පමණ ඝනකම හුණු කපරාරු මගින් ආවරණය කර අලංකාරය තවත් වැඩි කර තිබූ බවට සාධක වර්තමානය වන විටත් ශේෂ වී ඇති හුණු කපරාරු කොටස් මඟින් පැහැදිලි වේ.​ස්තූප මළුව මතට පිවිසීම සඳහා වන පියගැට පෙළ පිහිටා ඇත්තේ මළුවේ බටහිර ඉමෙනි. ඒ අනුව, ස්තූපය වෙත පිවිසෙන්නෙකු නැගෙනහිර දෙසට මුහුණ යොමා ස්තූප මළුව මතට පිවිසිය යුතු වේ. සැළකිය යුතු අවස්ථාවන් හි දී මෙවැනි ස්තූප සඳහා පිවිසුම් සතර දෙසින් පැවතියත් මෙම ස්තූපය සඳහා පිවිසුම් ඇත්තේ එකක් පමණි. මෙම ස්තූපය පිහිටා ඇති ස්ථානයේ ස්වභාවයත් පිවිසුම් එකක් පමණක් යෙදීමට අනුබලයක් සපයන්නට ඇත.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.99,1st paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ​ස්තූපය දෙසට මුහුණ යොමු කරමින් ගල් පියගැට දෙකක් නැඟීමෙන් පසු එකී පිවිසුම දකුණු හා වම් අතට බෙදී වෙන් වී ගමන් කරයි. මීටරයක පුළුලින් යුක්ත ව එක් පසෙකට ගල් පඩි 13කින් සමන්විත මෙම පියගැටපෙළ සෙන්ටිමීටර් 330කින් දිග වන අතර අංශක 30ක පමණ නැඟීමකින් යුක්ත වේ. පියගැටපෙළ තරණය කර සලපතල මළුව වෙත පිවිසිය හැකි වේ. ඒ අනුව, වම් පස පියගැටපෙළ භාවිතයෙන් ස්තූප මළුව වෙත පිවිසෙන බැතිමතෙකුට දක්ෂිණාවර්ත ව ඇවිදිමින්, පුදපූජා කිරීමෙන් අනතුරු ව අනෙක් පියගැටපෙළ උපකාරයෙන් මළුවෙන් බැසිය හැකි වේ. මෙම පියගැටපෙළ ස්ථාපනය කර ඇති ආකාරය අනුව, ස්තූප මළුවට පිවිසෙන හෝ එයින් පිටවෙන අයෙකුට ස්තූපයට පිටු නොපාන ආකාරයෙන් එකී කටයුතු සිදු කළ හැකි ය. ​කබොක් ගල් යොදමින් ස්තූප මළුව සකසා ඇති නමුත් ස්තූපයේ වැලිකොන්දේ සීමාවේ සිට සෙන්ටිමීටර් 75ක් දුරින් ආරම්භ වී සෙන්ටිමීටර් 175ක් දක්වා කලාපය ආවරණය වන සේ ගල්පුවරු අතුරා ඇත. මිහින්තලේ පිහිටි කණ්ඨක චේතිය, කටුසෑය හා ඉඳිකටු සෑය වැනි ස්තූපවලත් මෙම ලක්ෂණය දැකගත හැකි වන අතර ක්‍රිස්තු වර්ෂයෙන් 7-8 සියවස් කාලයේ දී නිමවෙන බොහෝ කුඩා හා මධ්‍ය පරිමාණයේ ස්තූපයන්හි ස්තූප මළු මත මෙම ලක්ෂණය දැකගත හැකි වේ.මෙසේ අතුරා ඇති ගල්පුවරු 18 ක් මත යම් දෙයක් ඇඹරීම නිසා ඇතිවන ආවට සලකුණු දැකගත හැකි අතර මෙම ස්තූප වන්දනාවේ යෙදුණු බැතිමතුන් විසින් ඖෂධ හෝ වෙනත් පූජාර්හ දෑ ඇඹරීම නිසා මෙම සලකුණු ඇති වූ බව විද්වත් මතය වී තිබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.99,2nd and 3rd paragraphs |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> [[File:Drawing art kurundi stupa.jpg|thumb|275px|සිංහල රජ දවස පැවති කුරුන්දි ස්ථූපය දැක්වෙන උපකල්පිත සිතුවමක්<br>( මහාචාර්ය මාලිංග අමරසිංහ විසින් සිතුවම් කරන ලද )<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.318 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref>]] වැලි මළුව කෙරෙහි අවධානය යොමු කළවිට එහි උතුරු සීමාව පැහැදිලි ව හඳුනාගත හැකි අතර එහි ඉම, ස්තූප මළුවේ මුල සිට මීටර් 3.1ක පුළලකින් යුක්ත ය. මෙම වැලි මළුව මත අවශේෂ ශිලා නිර්මාණ කිහිපයක් ද දැකගත හැකි වේ. ඒ අතර, ස්තූප සෝපානයට(ස්ථූප පඩිපෙළට) ආසන්නයේ ගල්පඩියක් වශයෙන් භාවිතයට ගන්නට ඇතැයි සිතිය හැකි ගල් පුවරුවක් පවතින අතර මෙහි දිග, පළල හා උස සෙන්ටිමීටර් 110×20×15 ප්‍රමාණයේ පවති. මතුපිට සුමට කර වාත්තු හැඩයෙන් සකසා ඒ වටා ඉමට ආසන්න ව කාණුවක් කපා සකස් කරන ලද ගල් නිර්මාණයක් ද දැකගත හැකි අතර මෙය ප්‍රමාණයෙන් සෙන්ටි මීටර් 50×40×25 පමණ වේ. එමෙන් ම, දිග සෙන්ටි මීටර් 120ක් ද පළල සෙන්ටි මීටර් 38ක් හා උස සෙන්ටි මීටර් 14ක් වන මේ වන විට කොටස් තුනකට කැඩී ගිය ගල් පුවරුවක් ද වැලි මළුව මත දැකගත හැකි තවත් නිර්මාණයකි.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.104,1st paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ====මල් අසුන==== ස්ථූපයේ සලපතල මළුවට පිවිස දක්ෂිණාවර්තව ඇවිද යාමේදී වයඹ දෙසින් සෙන්ටිමීටර 240ක දිගින් හා සෙන්ටිමීටර 180ක පළලකින් යුතු මෙන්ම සෙන්ටිමීටර 90 පමණ උසකින් යුතු ආයත චතුරස්‍රාකාර නිමැවුමක් දැකගත හැකි අතර එය මල් ආසනයක් වශයෙන් ස්ථාපනය කරන ලද්දක් ලෙස විද්වතුන් අනුමාන කරනු ලබයි.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.100,1st paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ====යූපස්ථම්භය==== ස්තූප මළුවේ නැගෙනහිර දිශානුගත ව, කොටස් තුනකට කැඩී වෙන් ව කරවිකඩ ටැඹ හෙවත් යූපස්ථම්භය,ස්ථූපය කැණීම් කිරීමේදී හමු විය. මෙයටම වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයේ භාවිත වන්නේ ‘ගජස්ථම්භ’ යන නමයි. එයින් ‘හස්තියෙකු බැඳ තබන කණුව’ යන අදහස ජනිත කෙරේ..<ref>{{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. 1xxiv |language=si |isbn = }}</ref>දිගින් සෙන්ටිමීටර් 160ක් වූ මෙම යූපස්ථම්භය අෂ්ටාකාර හැඩයක් ගන්නා අතර එහි ඉහළ කෙළවර පද්මාකාර ස්වරූපයක් ගන්නා අයුරින් මනරම් ව නිමවා ඇත. මෙම ලක්ෂණය මෙරට අභයගිරි සම්ප්‍රදායේ පුදබිම්වල පවතින ස්තූප හඳුනාගැනීමේ මූලික නිර්ණායකයක් වශයෙන් දැක්විය හැකි අතර අනුරාධපුර යුගයේ මධ්‍ය කාලයෙන් පසු ශීඝ්‍ර ලෙස ව්‍යාප්ත වූ අභයගිරි සම්ප්‍රදායේ නියෝජනය මෙයින් නිරූපණය කරනු ලබයි. ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව මගින් මෙම ස්තූපය කැණීම් සිදු කරන අවස්ථාවේ දී ස්ථූප මළුව මත වූ වජ්‍රාසනය මත සෘජු ව පැවතිය දී මෙය කැණීම් මගින් හමු විය.මෙහි ඉහළ කොටස හින්දු අන්තවාදී කොටස් විසින් ශිව ලිංගයක් බවට අසත්‍ය තර්කානුකූල රහිත මතවාද ව්‍යාප්ත කිරීමට උත්සාහ කරනු ලැබී ය. නමුත්, පුරාවිද්‍යා සන්දර්භයක් තුළ තබා විග්‍රහ කිරීමේ දී මෙය පැරණි බෞද්ධ වාස්තුවිද්‍යා නිර්මාණය හා සැබැඳි ප්‍රධාන අංගයක් බව කිසි සේත් ම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට අවස්ථාවක් නොමැති බව විද්වතුන් පෙන්වා දී තිබේ.එයට හින්දු ආගමික ස්වරූපයක් ආදේශ කිරීමට අවම ප්‍රස්ථාවක් ද නොමැති බව ඓතිහාසික ආගමික වාස්තුවිද්‍යාව තුළින් තහවුරු කරනු ලබයි.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.100,2nd paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ====වජ්‍රාසනය==== කොටස් වූ යූපස්ථම්භය හමු වූ ස්ථානයට ආසන්නයේ නොමැති නම්, ස්තූප මළුවේ නැගෙනහිර පෙදෙසේ මධ්‍යගත ව දිග සෙන්ටිමීටර් 260ක් ද පළල සෙන්ටිමීටර් 110ක් හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 20ක් පමණ වන්නා වූ මැනවින් සකස් කළ, එහෙත් කාලයාගේ ඇවෑමෙන් කොටස් තුනකට කැඩී වෙන් වී ඇති ගල් පුවරුවක් දැකගත හැකි අතර මෙය සෙන්ටිමීටර් 55ක් උස වූ ගඩොළු ඝනාකාකාර ආධාරකයක් මත පිහිටුවා ඇත. මෙහි මතුපිට මටසිලිටි ආකාරයෙන් ඔප දමා ඇත. මෙම කදිම ගල් නිමැවුමට ආවරණයක් ද පැවති බවට පුරාවිද්‍යා සාධක පවති. ඒ අනුව, එකී ආවරණය දරා සිටි සෙන්ටිමීටර් 23×13 ප්‍රමාණයේ මීටර් දෙකක උසින් යුතු, මැනවින් සැකසූ ගල්කණු දෙකක් මෙම ගල්පුවරුවේ වම් පසින් සෙන්ටිමීටර් 120ක පරතරයක් ඇති ලෙස දැනටමත් දැකගත හැකි ය. එයට අයත් තවත් එවැනි ගල් කණුවක් මෙම ස්තූපය කැණීම් අවස්ථාවේ දී මෙයින් විතැන් වී ආසන්නයේ ඇති බෑවුමේ රැඳී තිබිය දී සොයාගෙන තිබේ. මෙම නිමැවුම "විදුරසුනක් හෙවත් වජ්‍රාසනයක්" වශයෙන් කිසිදු සැකයකින් තොර ව හඳුනාගත හැකි ය. එනම්, මුල් කාලීන ව බුදුරජාණන් වහන්සේ නිරූපණය කිරීම සඳහා යොදා ගත් බුද්ධ සංකේත අතරට මෙම විදුරසුන අයත් වන අතර බොහෝ විට බුදුපිළිමය නිරූපණය කිරීමට පූර්වයෙන් බුද්ධ වන්දනා සඳහා බෙහෙවින් ප්‍රකට අනුරුවක් වශයෙන් විදුරසුන හඳුනාගත හැකි වේ. විදුරසුනින්, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ බුද්ධත්වය නිරූපණය කරනු ලබයි.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.100,3rd paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> [[File:Vajrāsana of the Kurundi Stupa.jpg|thumb|225px|ස්ථූප මළුවේ ඇති වජ්‍රාසනය හෙවත් විදුරසුන හා දෙපස ඇති ගල්කණු සහිත වජ්‍රාසනඝරය සංරක්ෂණය කිරීමෙන් පසු]] පුරාවිද්‍යා හඳුනා ගැනීම් අනුව මෙම ස්ථානයේ දැකගත හැකි බෙහෙවින් ම පැරණි නිර්මාණය මෙම විදුරසුන බව බොහෝ පුරාවිදයාඥයන් පෙන්වා දෙයි. මෙම ස්තූපය හා අනෙකුත් වාස්තු අංග නිමවුණු අවධියට වඩා පැරණි කාලයකට මෙම නිර්මාණය අයත් විය යුතු බව ඔවුන්ගේ අදහසයි. ඒ අනුව, මෙහි පවත්නා පූජනීය වටිනාකම හේතුවෙන් මෙම කුරුන්දි ස්තූපය නිර්මාණය කරන අවස්ථාවේ දී මෙහි ගෙනැවිත් ස්ථාපනය කළ බව සිතිය හැකි වේ.​පසු කාලීන, මිනිස් කටයුතු හේතුවෙන් මෙම විදුරසුන මතුපිට යම් විකෘතිතා ඇති වී පවතින බව දැකගත හැකිය. එනම්, යම් කිසි ද්‍රව්‍යයක් ඇඹරීම සඳහා මෙම අසුන භාවිත කර ඇති හෙයින් ඒ මත දළ ආවාට ඇති වී ඇති අතර විවිධ ප්‍රමාණයේ ආවාට 10ක් දක්නට ඇත. පසු කාලීන ව මේ ස්ථානයේ අභයගිරි සම්ප්‍රදායේ ව්‍යාප්තියත් සමඟ බැතිමතුන් විසින් පූජාකර්ම සඳහා ගලගෑම නොහොත් ඇඹරීම සඳහා මෙම ගල් පුවරුව යොදා ගැනීම හේතුවෙන් මේ ලකුණු නිර්මාණය වී ඇති බව විද්වතුන්ගේ නිගමනය වී තිබේ. මුල් කාලීන ව විදුරසුනේ ඇති ආගමික හා පූජනීය වටිනාකම අවම වී ​යාම පෙන්නුම් කෙරෙන අවස්ථාවක් වශයෙන් ද මෙය පෙන්වා දිය හැකි වේ. මෙවැනි ඇඹරුම් නිසා ඇති වූ ආවාට සලපතල මළුවේ ඇති ගල් පුවරු මත ද දැකගත හැකි ය.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.101-103 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ====පා දෝවනිය==== ස්තූපයට බටහිර දිශාවෙන් තරමක් වම් පසට වන්නට වැලි මළුවේ දිග හා පළල මීටර් 2 බැගින් ද උස සෙන්ටි මීටර් 40ක් ද ගැඹුර සෙන්ටිමීටර් 23ක් ද වූ කබොක් ගලින් සකස් කළ චතුරස්‍රාකාර නිර්මාණයක් දැකගත හැකි වේ. මෙහි මතුපිට හුණු කපරාරු කර තිබූ බවට සාධක ද එය සියුම් ව පරීක්ෂා කිරීමේ දී දැකගත හැකි වේ. ස්තූපය වන්දනා කිරීමේ අරමුණින් ස්තූප මළුවට පිවිසෙන සැදැහැවත් බැතිමතුන්ගේ පාද දෝවනය කිරීම සඳහා අවශ්‍ය ජලය රැස්කර තිබූ නිර්මාණයක් හෙවත් පාද දෝවනියක් වශයෙන් මෙය නම් කළ හැකි වේ. අනුරාධපුර ආදී ප්‍රදේශයන්හි පවතින පුරාණ පූජනීය ස්ථානයන්හි විශේෂයෙන් ම අභයගිරි සම්ප්‍රදායට අයත් පූජනීය ස්ථානයන්හි මෙවැනි ආකාරයේ ගලින් සකස් කළ පා දෝවනි සුලභ වශයෙන් දැකගත හැකි වේ.​මෙම පාද දෝවනියට බටහිර පසින් දිග සෙන්ටිමීටර් 320ක් හා පළල සෙන්ටිමීටර් 310ක් වූ කබොක් ගල් යොදාගනිමින් ම සකස් කළ ඉදිකිරීමකට අයත් පාදමක අවශේෂ ද දැකගත හැකි අතර මෙය කුමක් දැයි නිශ්චය කිරීමට තරම් ප්‍රමාණවත් සාධක මතුපිට ශේෂ වී නොමැත. එහෙත් ස්තූපය සඳහා පුදපූජා සිදු කරනු ලබන අවස්ථාවන්හි දී ඊට අදාළ පූජාර්හ දෑ තැන්පත් කිරීමට යොදාගත් වාස්තු ඉදිකිරීමක ශේෂ විය හැකි බවට විද්වතුන් මත පල කර තිබේ.නමුත්, මේ පිළිබඳ පැහැදිලි සාධක නොලැබෙන නිසා මෙම නිර්මාණය මෑතක කළ එකක් වීමට ද ඉඩ ඇති බවට සමහර විද්වතුන් මුල් අදහසට විරුද්ධ මතයක් ද පල කර තිබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.103,3nd and 4rt paragraphs |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> {| class="wikitable" style="font-size: 80%; width: 100%;" |- |+ style="background:#CD853F; font-size: 100%; text-align: center"|කුරුන්දි විහාරයේ ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව කැණීමෙන් ලැබුණු පුරාවස්තු<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= pp.150-155 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> |- | style="background:#DEB887; text-align:center"|[[File:Kurundi stupa excavation.jpg|200px]]කුරුන්දි ස්ථූපය<br />( පුරාවිද්‍යා කැණීමෙන් පසු දිස්වුන ආකාරය ) | <gallery> File:Artifacts kurundi stupa11.jpg|ස්ථූපයේ පද්ම බොරදම ඊසාන කාර්තුව File:Artifacts kurundi stupa 12.jpg|ස්ථූපයේ නටබුන් වී ඇති හස්ති ප්‍රාකාරය File:Artifacts kurundi stupa15.jpg|කැබලි තුනකට වෙන්ව ඇති යූපස්ථම්භය File:Artifacts kurundi stupa13.jpg|කැබලි වලට කැඩී ඇති විදුරසුන හෙවත් වජ්‍රාසනය File:Artifacts kurundi stupa14.jpg|හුණු දියකිරීම සඳහා යොදාගන්නට ඇති ගඩොළි මගින් සකස් කළ කොටුවක් File:Artifacts kurundi stupa1.jpg|පොලොන්නරුව යුගයේ කාසි අංක 1 File:Artifacts kurundi stupa2.jpg|පොලොන්නරුව යුගයේ කාසි අංක 2 File:Artifacts kurundi stupa3.jpg|යටත් විජිත යුගයේ කාසියක් File:Artifacts kurundi stupa4.jpg|මැටි බිම් ඇතුරුම් ගල් File:Artifacts kurundi stupa7.jpg|පැතලි මැටි උළු File:Artifacts kurundi stupa6.jpg| පැරණි කම්මල් ඇණ File:Artifacts kurundi stupa 5.jpg|සැරසිලි සඳහා යොදාගත් ගඩොළු File:Artifacts kurundi stupa8.jpg|විවිධ හැඩැති පුරාවස්තු 1 File:Artifacts kurundi stupa9.jpg|විවිධ හැඩැති පුරාවස්තු 2 File:Artifacts kurundi stupa10.jpg|විවිධ හැඩැති පුරාවස්තු 3 </gallery> |} ===පිළිමගෙය=== පෝය ගෙයට මීටර් 20ක් පමණ නුදුරින් නිරිත දෙසට නටබුන් 'පිළිම ගෙය' , 'පටිමාඝරය' නැතහොත් 'ප්‍රතිමාගෘහය' පිහිටා ඇත. කබොක් ගල් යොදාගනිමින් නිර්මාණය කළ, දිග මීටර් 26.5ක් ද හා පළල මීටර් 17ක් ද පොළොව මට්ටමේ සිට උස මීටර් 1.2ක් ද වන උස මළුවක් මත මෙම පිළිම ගේ ස්ථාපනය කර තිබේ. බිම්බාලය, ප්‍රතිමාලය, ප්‍රතිමාධාර ආදී විවිධ නම්වලින් හැඳින්වෙන ප්‍රතිමාගෘහය ආරාමයක චෛත්‍ය ළඟට වඩාත්ම කැපී පෙනෙන වැදගත්කමක් සහිත ගොඩනැගිල්ල වශයෙන් හඳුනා ගැනේ. ​පිළිමගේ සහිත මළුවට පිවිසීම සඳහා එහි නැගෙනහිර දෙසින් පියගැටපෙළ සකසා ඇත. කළුගල් යොදාගනිමින් නිමවා ඇති මෙහි පිවිසුම සෙන්ටිමීටර් 230ක පළලකින් යුක්ත වේ. මෙම පිවිසුමේ සඳකඩ පහණ පැවති ස්ථානයේ එම සඳකඩ පහණ කඩා එතැනින් පසෙකට ඇද දමා නිධන් සොරුන් විසින් සිදු කළා යැයි අනුමාන කෙරෙන මීටර් 1.7ක දිග හා පළලකින් යුතු මීටර් 2.7 ගැඹුරකිනු යුතු වලක් වාර්තා විය.සඳකඩ පහණ, කොරවක්ගල් හා ගල් පඩි කඩා විසුරුවා දමා ඇති ආකාරයක් මුල්වරට පුරාවිද්‍යා කැණීම් සිදු කිරීමේදී වාර්තා විය.කැබලි වන සේ කඩා විසිරුවා ඇති ​සඳකඩ පහණෙහි කොටස් පිළිම ගෙය ආසන්නයේ දක්නට ලැබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.105 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> [[File:Side elevation plan of the Kurundi image house.png|thumb|275px|ප්‍රතිමාගෘහයේ පැතිකඩ සැලසුමක්( වර්ෂ 2021)<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.109 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref>]] [[File:Front elevation plan of the image house of t Kurundi.png|thumb|275px|කැණීමට පෙර කුරුන්දි විහාරයේ පිළිමගෙයි ඉදිරිපස සැලසුමක්<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.175 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref>]] පවත්නා සාධක අනුව කළුගල් සඳකඩ පහණේ අරය සෙන්ටිමීටර් 90කි. පහණ මැද ඇති නෙළුම් පද්මය, පලා පෙති හා ගිනිදැල් මෝස්තර පමණක් නිරූපණය කර ඇත. කොරවක්ගල් ද කැටයම් රහිත නැමී හා වක සහිත සරල ලක්ෂණ නිරූපණය කරයි. ගල්පඩිවල මුහුණ පෙදෙස කැටයමින් සරසා ඇත. දොරටුවේ ඇති කළුගලින් සකස් කළ කොරවක්ගල හා සඳකඩපහණ සරල ස්වරූපයෙන් නිමවා ඇත්තේ සංකීර්ණ සැරසිලිවලින් තොර ව ය. මෙම පිවිසුමට අයත් දොරටුපාල රූ නැතහොත් මුරගල් මතුපිට ගවේෂණයේ දී වාර්තා නොවී ඇත.​මෙකී පඩිපෙළ හරහා ගමන් කරමින් පිළිම ගෙයට පිවිසිය හැකි වන අතර බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටි, ගන්ධ කුටි ආකෘතිය නිරූපණය කරමින් ප්‍රතිමාගෘහ ආකෘතියට ම නිමවා ඇති මෙම පිළිම ගේ දිගින් මීටර් 15.6ක් හා පළලින් මීටර් 8.2ක් වේ. අන්තරාලයට පිවිසෙන ස්ථානයේ තවත් පිවිසුමක් පැවති බවට සාධක පවතින අතර එහි පිවිසුම් ද්වාරයක් වූ බවට සාධක ඇත. මෙහි ගලින් කළ පිවිසුම් ද්වාර උළුවස්සට අයත් උඩළිපත දැකගත හැකි අතර එය මනරම් වාමන රූ හා වෙනත් රූකම්වලින් අලංකාර කර ඇත. මීටර් 7.6ක දිගින් හා මීටර් 4.2ක පළලින් යුත් අන්තරාලයෙහි සැලැස්ම දැනට ශේෂ වී ඇති ගල්කණුවලින් ප්‍රතිනිර්මාණය කළ හැකි වේ. පොදුවේ සලකා බැලීමේ දී පිළිම ගේ නිමවීම සඳහා මීටර් 2.75 ක උසකින් යුතු දිග හා පළල සෙන්ටිමීටර් 26×20 ප්‍රමාණයේ වන ගල්කණු යොදාගෙන ඇති අතර එවැනි ගල්කණු 27ක් මුල් පුරාවිද්‍යා කැණීම සිදු කරන අවස්ථාවේ දී වාර්තා වී ඇත.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.106 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ​පිළිම ගේ ගර්භ ගෘහයේ දිග මීටර් 8ක් හා පළල මීටර් 8.2ක් වේ. පිළිම ගේ බටහිර අන්තයේ මැද කොටසේ දිග, පළල හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 75×47×25 ප්‍රමාණයේ මල් ආසනයක් තැන්පත් කර ඇති නමුත් එම නිර්මාණය එහි මුල් පිහිටුමෙන් වෙනස් කර ඇති බවක් මුල්වරට කැණීම් කළ පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන්ට නිරීක්ෂණය වී තිබේ.ගර්භ ගෘහයේ පැවති බුද්ධ ප්‍රතිමාවේ කිසිදු සාධකයක් මතුපිටින් දක්නට නොමැති නමුත් මෙහි හිටි පිළිමයක් වැඩ හිඳි බව සිතිය හැකි අතර එම බුද්ධ ප්‍රතිමාව වටා පැදකුණු කළ හැකි ආකාරයෙන් පිළිමගෙය නිර්මාණය කර තිබූ බව පෙනේ. කබොක් ගලින් කරවූ මළුව මත පැරණි ප්‍රතිමා ගෘහය නිර්මාණය කිරීමට යොදාගත් උළු, ගඩොල් හා ගල්කණු කොටස් විසිරී පවතින ආකාරය ද දැකගත හැකි වේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.107,2nd paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> [[File:Reconstructed sketch of the Buddha statue at Kurundi Vihara.jpg|thumb|150px|කුරුන්දි විහාරයේ පිළිමගෙය කැණීමේදී අනාවරණය වූ බුද්ධ ප්‍රතිමාවේ අවශේෂ අනුසාරයෙන් ප්‍රතිනිර්මිත බුද්ධ ප්‍රතිමා සටහනක්<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.378 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref>]] [[File:Front of the image house of Kurundi.jpg|thumb|275px|කැණීමෙන් පසු පිළිමගෙයි ඉදිරිපස<br>(සංරක්ෂණය කර නොමැත)]] ​ගරු අමාත්‍ය, සිරිල් මැතිව්ගේ කාලයේ දී එනම් 1980 දශකයේ ආරම්භයේ දී හින්දු බැතිමතුන් විසින් මෙම ස්ථානයේ ඉදි කළා යැයි පැවසෙන හින්දු කෝවිල ද මෙම පිළිම ගේ තුළ ම ඉදි කර පැවති බවට සාධක පවතිි. එයින් පසු වත් 2020 වසරේ දී පමණ නැවතත් මෙම පිළිම ගෙයි පුරාණ පිළිම ස්ථාපිත ව පැවති ස්ථානයේ ම හින්දු ශිව දේවාලයේ ත්‍රිශූල ආදිය ස්ථාපිත කර තිබූ බව ද වාර්තා වී තිබේ. ඒ අනුව මෙම ස්ථානය හින්දු පූජනීය ස්ථානයක් බව පවසමින්, අන්තවාදීන් විසින් මෙම ගර්භගෘහයේ බුද්ධ ප්‍රතිමා ස්ථාපිත ව පැවති ස්ථානයේ මීටර් 2×1.5 ප්‍රමාණයේ බිමක, පෝට්ලන්ඩ් සිමෙන්ති භාවිතයෙන් බිම සකසා ඇති බව වාර්තා වී තිබේ.ඒ මත පෙර කී මල් ආසනය තබා එය ඔවුන්ගේ පුදුසුන බවට ​පත්කර ඇති අතර ගර්භගෘහයේ පිවිසුම් ද්වාරයේ ගල් කැබැල්ලක් මත තැබූ කොරවක්ගලෙහි ඇත් සොඬය නියෝජනය කරන වටකුරු ගල් කොටස තබා එයට ශිවලිංග නාමාදේශ කොට මෙම පෞරාණික බෞද්ධ පිළිම ගෙය හින්දු කෝවිලක් බවට පරිවර්තනය කිරීමට උත්සාහ කර තිබුණ බවක් පෙනේ.මෑතක් වන තුරු පිළිමගෙයි ගර්භගෘහය ආවරණය වන පරිදි වහලයක් ද කරවා පැවති බව එම ස්ථානයේ දැකිය හැකි මෑත කාලයට අයත් උළු හා ගඩොල්වලින් තහවුරු වෙයි. මෙම පිළිම ගෙයි පවතින සිමෙන්ති වැලි කපරාරුවෙන් සකස් කළ අනුකරණ ගල් කුළුණු ද යොදාගනිමින් හින්දු ආගමික අන්තවාදීන් අනවසර ලෙස පුරාවිද්‍යා ස්ථානය විකෘතිකර තිබේ.වර්තමානය වන විට මෙම අනවසර ඉදිකිරීම් ඉවත් කර ප්‍රතිමාගෘහය පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් කැණීම් කර අවසන් කර බෞද්ධ අනන්‍යතාව තහවුරු කර තිබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.107.3rd paragraph,108 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> පිළිමගෙය කැණීම මගින් කවන්ධ හිඳි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක්,හිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක කොටසක්,අවලෝකිතේශ්වර බෝධිසත්ව ශීර්ෂයක්,තවත් බෝධිසත්ව ශීර්ෂයක්,බෝධිසත්ව කවන්ධ ප්‍රතිමාවක්,වජ්‍රයක කොටසක්,චක්‍ර සලකුණක් සහ ඊට අමතරව කුඩා ලෝහ මූර්ති කිහිපයක් ප්‍රධාන වශයෙන් හමු වී තිබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.155-171 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> {| class="wikitable" style="font-size: 80%; width: 100%;" |- |+ style="background:#CD853F; font-size: 100%; text-align: center"|කුරුන්දි විහාරයේ ප්‍රතිමාගෘහය කැණීමෙන් හමු වූ පුරාවස්තු<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= pp.108,156-171 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> |- | style="background:#DEB887; text-align:center"|[[File:Image house of kurundi viharaya.jpg|200px]]ප්‍රතිමාගෘහය<br />(කැණීමෙන් පසු ඉහළ පෙනුම) | <gallery> File:Udalipatha at the image house of the Kurundi.jpg| ඇතුළු පිවිසුමේ උළුවස්සේ ඇති උඩලිපත File:Sandakadapahana of Kurundi Vihara.jpg|පිවිසුමේ ඇති කැබලි කළ සඳකඩපහණෙහි කොටසක් File:Torso Buddha statue kurundi.jpg|කවන්ධ කුඩා හිඳි බුද්ධ ප්‍රතිමාව File:Standing Buddha statue kurundi.jpg|හිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක කොටසක් File:Avalokiteshvara statue kurundi.jpg|අවලෝකිතේශ්වර බෝධිසත්ව ශීර්ෂය File:Bodhisattva statue kurundi.jpg|තවත් බෝධිසත්ව ශීර්ෂයක් File:Torso bodhisattva statue kurundi.jpg|කවන්ධ බෝධිසත්ව ප්‍රතිමාවක් File:Vajra fragment kurundi.jpg|වජ්‍ර කොටස File:Chakra fragment Kurundi.jpg|පූජනීය චක්‍රය File:Small metal figurine kurundi.jpg|කුඩා ලෝහ මූර්තිය File:Carved stone slab kurundi.jpg|කුඩා කැටයම් ඵලකය File:Bodhisattva torso2 kurundi.jpg|ත්‍රිභංග බෝධිසත්ව කවන්ධය </gallery> |} ===බෝධිඝරය=== ස්තූපයේ සිට මීටර් 60ක් පමණ දුරින් ඊට නිරිත දෙසින් බෝධිඝරය ස්ථානගත වී පවතිී. සමස්ත වශයෙන් සලකා බැලීමේ දී වෘත්තාකාර හැඩයක් ගන්නා වාස්තු ඉදිකිරීමක් වන මෙහි අරය දළ වශයෙන් මීටර් 5කි. මෙම බෝධිඝර ගොඩනැගිල්ල සඳහා වූ පිවිසුම් දොරටුව උතුරු දිශානුගත ව ස්ථාපනය කර තිබෙන අතර ඒ අනුව එය ස්තූපය දෙසට යොමු කර තිබෙන බව දැකගත හැකි වේ. මෙම පිවිසුම සෙන්ටිමීටර් 120ක පුළුලින් යුතු ව ගල්පඩි භාවිතයෙන් සකසා තිබූ බව පවතින සාධක අනුව තහවුරු වේ.​කාලයාගේ ඇවෑමෙන් බෝධිඝරය ආවරණය කරමින් වර්ධනය වී ඇති ගොඩැල්ල උපරිම වශයෙන් සෙන්ටිමීටර් 110ක් පමණ උස් වේ.​මෙම ගොඩැල්ලේ මැද සිට මීටර් 2.5ක දුරකින් යුතු ගල්කණු 4කින් සමන්විත පළමු වැනි ගල්කණු පෙළක සහ මධ්‍යයේ සිට මීටර් 5ක අරයක් ඇති වන සේ ගල්කණු 8කින් යුතු දෙවැනි ගල්කණු පෙළක නටඹුන් හඳුනාගත හැකිය. මෙම අවස්ථාවේ දී (2021 දී) මතු කරගනු ලැබූ සාධක අනුව මෙහි වට දෙකක් ඇති ගල්කණුවක් සාමාන්‍ය වශයෙන් සෙන්ටිමීටර් 20×20 ප්‍රමාණයෙන් යුතු අතර ඒවායේ උපරිම උස පොළොව මට්ටමේ සිට සෙන්ටිමීටර් 120කි. දෙවැනි ගල්කණු පෙළින් පිටතට විසිරී ඇති කබොක් ගල් සාධක අනුව මෙම බෝධිඝරයේ පාදම ද අනෙකුත් ගොඩනැගිලි මෙන් ම කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ම නිමවා තිබූ බව අනාවරණය වේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.109,111_1st paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> [[File:Bodhigara plan of Kurundi Vihara.png|thumb|250px|කැණීම් කිරීමට පෙර කුරුන්දි විහාරයේ බෝධිඝරයේ පැතිකඩ සැලසුමක්(වර්ෂ 2021 දී)<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.113 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref>]] ​බෝධිඝරයට බෙහෙවින් ආසන්න ව ඊසාන දෙසින් කබොක් ගලින් නිම කළ මීටර් 3.6ක් දිග සහ මීටර් 2.7ක් පුළුලින් යුතු ආයත චතුරස්‍රාකාර හැඩැති යම්කිසි වාස්තු ඉදිකිරීමක් පැවති බවට සාධක දැකගත හැකි වේ. මෙහි දැනට දැකගත හැක්කේ පාදම පිළිබඳ සාධක පමණක් වීමත් විශේෂත්වයකි. පෙර විස්තර කර ඇති පරිදි ස්තූපය ආසන්නයේ ද මෙවැනි නිර්මාණයක් දැකගත හැකි අතර මෙම වන්දනීය ස්ථානයෙහි කාර්ය හා සම්බන්ධ නිර්මාණ අවයව වශයෙන් සැලකීමට අවස්ථාව පවතින බවත්,ඇතැම් විට මෙය බෝධිඝරයේ කාර්යභාරය හා සම්බන්ධ ඉදි කිරීමක් විය හැකි බවත් විද්වත් මතය වී තිබේ.කෙසේ නමුත් මේ දක්වා බෝධිඝරයෙහි කිසිඳු පුරාවිද්‍යා කැණීමක් සිදුව නොමැත. <ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.111,2nd paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ===උපෝසථඝරය=== පබ්බත විහාර ආකෘතියේ මැද මළුවේ පිහිටි වැදගත් වාස්තු නිර්මාණ අතර 'පොහොය ගෙය' නැතහොත් 'උපෝසථඝරයට' වැදගත් තැනක් හිමි වේ. සාමාන්‍යයෙන්, භික්ෂූන් වහන්සේ විසින් සිදු කරනු ලැබිය යුතු පොහොය විචාරීම හෙවත් භික්ෂු විනය හා සම්බන්ධව කටයුතු සිදුකිරීම පෝය ගෙය තුළ සිදු කරනු ලබයි. ඊට අමතර ව, විශේෂ අවස්ථාවන්හි දී භික්ෂූන් වහන්සේ එක්රැස් වන ස්ථානයක් වශයෙන් ද එනම්, සන්නිපාත ශාලාවක් වශයෙන් ද පෝය ගෙය භාවිත කරන්නට ඇත.​ස්තූපයට බටහිර දෙසින් ඊට මීටර් 56ක් පමණ නුදුරින් පිහිටි මෙම වාස්තු ඉදිකිරීමේ පිවිසුම නැගෙනහිර දෙසට මුහුණ ලා ඇත. එම පිවිසුමේ වන ගල්පඩි පසින් යට වී පවතින ආකාරය දැකගත හැකි වේ. ඒ අනුව ස්තූපයේ පිවිසුම හා මෙම පෝය ගේ පිවිසුම එකිනෙකට මුහුණ ලා ඇති ආකාරයකින් පවතියි. ආසන්න වශයෙන්, දිග මීටර් 16.5ක් හා පළල මීටර් 9ක් පමණ වන මෙම වාස්තු නිර්මාණයේ සැලසුම ආයත චතුරස්‍රාකාර හැඩයක් ගනී.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.104,2nd and 3rd paragraphs |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> [[File:Uposathaghara plan of Kurundi Vihara.png|thumb|275px|කැණීම් කිරීමට පෙර උපෝසථඝරය හෙවත් පෝය ගෙයි පැතිකඩ සැලසුමක් (වර්ෂ 2021 දී)<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.106 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref>]] ​වෙනත් ඕනෑ ම පුරාණ විහාරයක දැකිය හැකි පෝය ගෙවල් මෙන් ම මෙම පෝය ගෙය ද විශාල ප්‍රමාණයේ ගල්කණු භාවිතයෙන් නිමවා ඇත. මෙම වාස්තු නිර්මාණයේ සම්පූර්ණ මුල් සැලසුම අනුව, දිගු අතට ගල්කණු 6 බැගින් වන පළල පේළි 4කින් යුතු ව නිමවා තිබූ මෙම ගොඩනැගිල්ලේ මේ වන විට ගල් කණු 13ක් ආරක්ෂා වී ඇති ආකාරය හඳුනාගත හැකි වේ. අනෙකුත් ගල්කණුවලට අයත් කොටස් මෙම ගොඩනැගිල්ලට අයත් භූමිය තුළ ම පතිත වී ඇත. මුල් තත්ත්වයෙන් පවතින ගල්කණු 4ක් දැකගත හැකි අතර ඒවායේ මිනුම් අනුව, සෙන්ටි මීටර් 32x35 ප්‍රමාණයේ ගල්කණුවක පොළොව මට්ටම සිට උස මීටර් 4කි. මෙම වාස්තු ඉදිකිරීමේ මධ්‍යයේ පිහිටි ගල්කණුවලට වඩා පිටත වටයේ පිහිටා ඇති ගල්කණු වට ප්‍රමාණයෙන් තරමක් කුඩා ඒවා වේ.​මෙම පෝය ගෙයට අයත් සීමාව තුළ පැරණි ගඩොල් කැබලි මෙන් ම උළු කැබලි ද විසිරී ඇති අතර ඒවා මෙම නිර්මාණය මුලින් පැවති ආකාරය පිළිබඳ අදහසක් ඇති කර ගැනීම සඳහා රුකුලක් සපයයි. ඒ අනුව මෙම ගොඩනැගිල්ලේ වහළය මැටි උළු සෙවිලි කර තිබෙන්නට ඇත. ගොඩනැගිල්ලේ තැන් දෙකක් නිධන් සොරුන් විසින් සිදුකරන අනවසර කැණීම් මඟින් විනාශ කර තිබෙන බවක් වාර්තා වී ඇත.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.104,4th and 5th paragraphs |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ===විහාරයේ ඇති වෙනත් නටඹුන්=== ප්‍රධාන මළුව හෙවත් ඉහළ මළුව තුල ඇති ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි නටඹුන් වලට අමතරව වෙනත් ගොඩනැගිලි සාධක නටඹුන් විශාල ප්‍රමාණයක් විහාරයේ දෙවැනි මළුව තුළ සහ ඉන් පිටතත් දැකිය හැකි වේ. ====කුරුන්දි විහාරයේ දෙවැනි මළුව==== විහාරයේ උන්නතාංශය වැඩි ම ප්‍රදේශය ආවරණය කරමින් සකසා තිබූ පූජනීය අංගණයේ බටහිර පසින් එහි පැවති ස්වාභාවික පරිසර ලක්ෂණ අනුව යමින් එම ප්‍රදේශයේ බිම් සැලසුම සකස් කර තිබූ බව දැකගත හැකි වේ. ඒ අනුව කබොක් ගල් යොදාගෙන එම මළුවේ සීමා ප්‍රාකාර ඉදිකරවා මෙම දෙවැනි මළුව සකසා ඇති බව ඒ පිළිබඳ සියුම් ආකාරයෙන් විමර්ශනය කිරීමේ දී පෙනී යයි. මිනුම් අනුව පූජනීය ගොඩනැගිලි පිහිටි මැද මළුවට සාපේක්ෂ ව මීටර් 1.5ක් පමණ පහත් වන ආකාරයට මෙම දෙවැනි මළුව සැලසුම් කර ඇත.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.114,3rd paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref>​මැද පිහිටි පූජනීය ගොඩනැගිලි සහිත අංගණයේ වයඹදිග අන්තයේ සිට මීටර් 6කට ආසන්න නුදුරකින් දකුණු පසට වන්නට මෙම පහළින් පිහිටි දෙවැනි මළුවේ එක් කෙළවරක් සීමා වන අතර එහි දකුණු කෙළවර පූජනීය අංගණයේ නිරිතදිග කෙළවර දක්වා ගමන් කරයි. අර්ධකවාකාර ස්වරූපයකින් යුතු ව කඳුවැටියේ ව්‍යාප්තියට අනුරූප වන ආකාරයෙන් බටහිර දෙසට තවත් මීටර් 100ක පමණ දුරකට මෙම දෙවැනි මළුවේ ව්‍යාප්තිය පවතියි.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.115,1st paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ====විහාරයේ පොකුණ==== දෙවැනි මළුවේ පිහිටා ඇති මෙම පොකුණ පිළිම ගෙය යනුවෙන් විස්තර කළ ගොඩනැගිල්ලට බටහිර දිශානුගතව පිහිටා ඇත. පොළොව මට්ටමේ සිට ගැඹුර දළ වශයෙන් මීටර් 5ක් පමණ වේ. නැගෙනහිර හා බටහිර දිශානුගතව දිග මීටර් 35ක් පමණ ද උතුරු හා දකුණු දිශානුගතව මීටර් 23ක පළලකින් ද යුතු මෙම පොකුණ අනුරාධපුර කාල සීමාවට අයත් වෙනත් මෙවැනි පොකුණු හා සසඳා බැලීමේ දී මධ්‍යම ප්‍රමාණය ඉක්මවා යන නිර්මාණයක් වශයෙන් දැක්විය හැකි වේ. මෙම මනරම් පොකුණේ සිවු දෙසට ඇති සීමා ඉවුරු කබොක් ගල් බැඳ මැනවින් සකසා තිබූ බවට සාධක වර්තමානයේ වුව දැකගත හැකි වේ. කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ වැඩවාසය කළ භික්ෂූන් වහන්සේගේ දෛනික ජල අවශ්‍යතාව සම්පූර්ණ කිරීම පිණිස මෙම පොකුණේ එකතු වී පැවති ජලය භාවිත වූ බවට විශ්වාස කෙරේ.උල්පත් ජලය නොලැබෙන මෙම පොකුණ සඳහා වැසි සමයේ දී ඉහළ මළුව හා දෙවැනි මළුව වෙත පතිත වන වැසි ජලය මෙම පොකුණ වෙත ඇදී එන ආකාරයේ සැලසුමක් තත් යුගයේ දී පවතින්නට ඇති බවට විද්වතුන් අදහස් පළ කර තිබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.114,2nd paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ====වෙනත් ගොඩනැගිලි==== කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ මැද මළුව(ප්‍රධාන මළුව), දෙවැනි මළුව හා ඉන් පරිබාහිර ව කඳු බෑවුමේ විවිධ තැන්වලත් විවිධ ස්වරූපයේ හඳුනානොගත් වාස්තු ඉදිකිරීම් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් පවතින බව වාර්තා වී තිබේ.ඒ අනුව ප්‍රධාන මළුවේ එවැනි ගොඩනැගිලි 5 ක්,දෙවැනි මළුවේ හඳුනානොගත් ගොඩනැගිලි 3 ක් සහ ඊට පරිබාහිරව විහාර භූමිය තුළ හඳුනානොගත් තවත් ගොඩනැගිලි 19 ක් හා එක් කුඩා පොකුණක් වාර්තා වී තිබේ.මෙම වාස්තු නිර්මාණ පිළිබඳ යම්කිසි නිශ්චිත අදහසකට පැමිණීමට තරම් ප්‍රමාණවත් සාධක මතුපිට තත්ත්වය අනුව දැකගත හැකි නොවුණත් විධිමත් ව සිදුකෙරෙන පුරාවිද්‍යා කැණීම් තුළින් වඩාත් ඵලදායී සාධක මතු කර ගැනීමෙන් පසු ඒ පිළිබඳ වඩා පුළුල් අදහසක් ඇති කර ගැනීමට අවස්ථාව පවතියි. සාපේක්ෂ ව කුඩා ප්‍රමාණයේ මෙම ගොඩනැගිලි බොහෝ විට භික්ෂූන් වහන්සේලාට වැඩවාසය කිරීම සඳහා තනවා තිබූ නේවාසික කුටි විය හැකි බවට විද්වතුන් අනුමාන කෙරේ. මෙම ගොඩනැගිලි සියල්ලක ම පාහේ කබොක් ගල් භාවිතයෙන්, භූමියේ ස්වාභාවික ව පවතින බෑවුම පිළිබඳ සැලකිලිමත් වෙමින් ඒවාට අනුකූල ව දිශානුගත කර ඉදිකර තිබෙන අයුරක් හඳුනාගත හැකි වේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= pp.111-119 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ===කුරුන්දි වැව=== [[පළමුවන අග්බෝ රජු|පළමුවන අග්බෝ රජු]] විසින් කුරුන්දි විහාරය වැඩිදියුණු කර නැවත ඉදිකරන විට කුරුඳු වැව ඉදිකළ බව මහාවංශයේ සඳහන් වේ.කුරුඳු වැව හෙවත් කුරුන්දි වාපි වර්තමානයේ තන්නිමුරුප්පු වැව බව සී.ඩබ්ලිව්.නිකලස් මහතාගේ අදහස වේ.<ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය_නිකලස්,සිංහල පරිවර්තනය_සෝමපාලජයවර්ධන|1979|}}:මේ සියලු නම් එකම විහාරයකට වූ විවිධ නම් වීමට බොහෝ ඉඩ තිබේ.මෙය පිහිටි කුරුන්දිරට්ඨ දැනට වවුනියා දිස්ත්‍රික්කයේ දකුණු කරිකට්ටමූල කොට්ඨාසයට සමානය.මේ පැරණි නම වර්තමාන කුරුන්තන් ඌර්හි නෂ්ඨාවශේෂ අතර රැකී තිබේ.</ref>නමුත් ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් මහතා කුරුන්තන් කුළම් සහ තන්නිමරුප්පු කුළම් නමින් ආසන්නව පිහිටි පුරාණ වැව් දෙකක් පිළිබඳව සදහන් කරයි.නමුත් වර්තමානයේ කුරුන්තන් කුළම යනු අතීතයේ දී පළමුවන අග්‍රබෝධි හෙවත් අග්බෝ රජු කළ කුරුඳු වැව විය හැකි බවට තවත් අදහසක් විවෘතව පවතී. {{Blockquote |text='''"පළමුවෙන් කියන ලද ගඟ මිටියාවතේ සිතියම්වල තන්නිමුරුප්පු කුලම් නමින් සඳහන් කර තිබෙන පාළුවට ගොස් නටබුන් වී තිබෙන ඉතා ලක්ෂණ පුරාණ වැවක් ඇත්තේය.මෙම ශක්තිමත් පුරාණ කර්මාන්තයෙහි බැම්ම,උතුරු දකුණු දෙසට පිහිටා තිබේ.නමුත් දැනට එය දියපාර දෙකකින් නරක අන්දමට කැඩී දියකඳ දෙක මනල්ආරු නමින් එකක් වී,දියබෑවුමේ ප්‍රධාන ගංගාව දියකඳ වැඩි කරන්නේ ය.''' '''දැනට වැව් බැම්ම සහ පුරාණ කුඹුරුත් ඇතුළුව,වැව පිහිටි බිම මුළුදා ම ඝන කැලෑවෙන් සහ මූකලානින් වැසී තිබේ.ඉතාම මෑත කාලයක් වනතුරු ඊට ආසන්න භූමි ප්‍රදේශය එහෙම පිටින් ම වන ගත වෙන්ට හැර ඒ සම්බන්ධව කිසිවෙක් කිසිවක් නොදැන සිටියෝ ය.මෙයාකාරයෙන් පුරාණ වටිනා දේපලක් නොපෙනී සැඟවී තිබුන බව පෙනේ.''' '''තවත් කරුත්ත කුලම් නම්ලත් පුරාණ වැවක් හැතැප්ම බාගයක් පමණ උතුරින් ඊසාන දෙසට පිහිටා තිබේ.එය සාදා තිබෙන්නේ කුඩා මිටියාවතක් මැදින් ගලා යන,වාන්ආරු නම්ලත් ශාඛා දියපාරක් හරහා බැම්මක් බැඳීමෙන් ය.මෙයාකාරයෙන් කුරුන්ත කුලම සහ තන්නිමුරුප්පුව,ඊට යා වූ මිටියාවත් තුනේ ම දිය ගලායෑම හරස් කප්නනේ ය.''' '''නමුත් මේ පුරාණ වැව් දෙකේ පවතින අගය තවත් කරුණකින් වැඩිපුරද උසස් කරන්නේ ය.වැවෙන් ඉතිරී යන මහත් ජලයෙන් කොටසක් කඳුවැටිය හරහා,යාව තිබෙන ජලාසයට ගෙනයනු සඳහා තන්නිමුරිප්පු වැව් බැම්මේ කෙළවර පසුකොට අඩි විස්සක් පළලැති ජඹුර ඇළක් කපා තිබෙන බව පෙනේ."''' {{smaller| {{cite book |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස් |language=si |isbn = 955-9185-07-1 }} }} }} හෙන්රි පාකර්ට අනුව නයාරු නිම්නය හරස් කර බැඳි මහා ජලාශය තන්නිමුරුප්පුව බවත්,ඉන් සැතපුම් දෙකක් ඊසාන දෙසින් කුරුන්දිකන්ද(කුරුඳුමලේ) අසල පිහිටි වැව කුරුන්දන්කුලම් බවත් ය.තන්නිමුරුප්පුව යන දෙමළ වචනයේ සිංහල අර්ථය වන්නේ දියකඩනය යන්නයි.ඔහුට අනුව තන්නිමුරුප්පුව වැව පාකර් එහි යෑමට පෙර වන්නියේ සහකාර නියෝජිත එස්.හෝටන් සොයාගන්නා තෙක් මුළුමනින්ම මිනිස් වාසයෙන් තොර විය.පාකර් විසින් කුරුන්දි විහාරය අසල ඇති කුඩා වැවට කුරුන්දන්කුලම ලෙස එම නම ලබා දී ඇත්තේ වැව් බැම්ම අසල තිබූ ශිලා ලේඛනයක වැවට පහළ ජනාවාස ප්‍රදේශය "කුරුන්ගම" ලෙස හඳුන්වා තිබූ බැවිනි.එහි දෙමළ පරිවර්තනය "කුරුන්තන් ඌර්" ය..<ref>{{cite book |title=Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887) |author= Henry Parker |volume=p.449 |language=en |isbn = }}</ref><ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.216 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> [[File:Naga muragala kurundi.jpg|thumb|275px|තන්නිමුරුප්පු වැව අසලින් හමු වූ පෙන 5 ක් සහිත නාග රුව දැක්වෙන ඵලකය<br>(මෙම ඵලක වාරි කර්මාන්ත වර සලකුණක් ලෙස අතීතයේ භාවිතා වූ බවට විශ්වාස කෙරේ)<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.202 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref>]] පාකර්ගේම සටහනක දක්වා ඇත්තේ ගොවිතැන් කටයුතු වලට වඩා අසල විහාරයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට සහ වැව් බැම්මට පහළ ජනාවාසයේ දෛනික අවශ්‍යතා සඳහා යොදා ගැනීමට " කුරුන්දන්කුලම " ලෙස ඔහු විසින් හදුන්වනු ලබන විහාරය අසල කුඩා වැව තනා ඇති බවයි.<ref>{{cite book |title=Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887) |author= Henry Parker |volume=p.448 |language=en |isbn = }}</ref> වර්තමානයේ කුරුන්දන්කුලම ලෙස හදුන්වන කුඩා වැව පිහිටා ඇත්තේ තන්නිමුරුප්පුව වැව හෙවත් පැරණි කුරුන්දි වැවට ඉහළ ඉන්නතාංශයක බැවින් තන්නිමුරුප්පුවේ සිට කුරුඳු විහාරයට හෝ ඒ අසල කුරුඳුගමට ජලය රැගෙන යාමට නොහැකි බවත් මේ නිසා කුරුන්දි විහාරයේ සහ කුරුඳුගම ජනතාවගේ ජල අවශ්‍යතා සැපිරීමට එය ආසන්නයේ සාපේක්ෂව කුඩා වැවක් නිර්මාණය කරන්නට ඇති බවත් පුරාවිද්‍යා විශේෂඥයන්ගේ මතය වී තිබේ. පුලේන්ද්‍රන් නේසන්ට අනුව පාකර් විසින් කුරුන්දන්කුලම ලෙස නම් කළ වැව ප්‍රදේශවාසීන් හඳුන්වන්නේ විලාතිකුලම් ( දිවුල්වැව ) යන නමිනි.කුරුන්දි කන්ද අසල ඇතැයි කියවෙන කුඹුරු ඉඩම්වලට ඔප්පු තිබෙන බවත් ඒවායේ මෙම කුරුන්දන්කුලම වැව හදුන්වා ඇත්තේ විලාතිකුලම් යනුවෙන් බවත් ඔවුන් දක්වා ඇත.මේ අනුව වැලිඔය නිම්නයේ (තන්නිමුරුප්පු) වැව් බැම්මේ සිට නයාරු කලපුව තෙක් අක්කර 12,000 කට වැඩි භූමි ප්‍රදේශයක් යල-මහ කන්න දෙකෙහිම වගා කිරීමට හැකි වන සේ සිදු කළ මහා වාරි නිර්මාණය පළමු වැනි අග්බෝ රජු කරවූ කුරුන්දි වැව ලෙස හදුනා ගැනීම වඩා තාර්කික බව විද්වත් මතය වී තිබේ.සී.ඩබ්.නිකලස්ගේ අදහස ද වන්නේ පළමු වැනි අග්බෝ රජු කළ කුරුන්දවාපිය නම් දැන් තන්නිමුරුප්පු වැව බවයි.<ref>{{cite book |title=මෑත යුගයේ සභ්‍යත්වය (1972) |author= සී.ඩබ්.නිකලස් |volume=I කාණ්ඩය, I භාගය |language=si |isbn = }}</ref>පාකර් කුරුන්දන්කුලම ලෙස නම් කර ඇත්තේ නියම කුරුන්දි වැවේ ( තන්නිමුරුප්පු වැවේ ) සිට කිලෝමීටර දෙකක් පමණ ඊසාන දිගින් කුරුඳු විහාරය අසබඩ පිහිටි පියංගල හෙවත් විලාතිකුලම් වැව ( දිවුල් වැව) යි.පදවිය වැවෙන් දියවර ලබන මා ඔය නිම්නය "පදී රට" ලෙස හැදින්වූවා සේ,කලා වැවෙන් දියවර ලබන කලා ඔය නිම්නය "කලා ගං රට" ලෙස හැදින්වූවා සේ,පළමු වැනි අග්බෝ රජු කළ කුරුන්දි වැවෙන් ( තන්නිමුරුප්පු ජලාශයෙන් ) දියවර ලබන වැලිඔය නිම්නය කුරුන්දි රට ලෙස ගැනීම නිරවද්‍ය බව විද්වතුන් සනාථ කර තිබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume=p 217,218 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ===කුරුන්දි වැව් බැම්මට පහළින් පිහිටි විහාර නටඹුන්=== කුරුන්දි විහාරය යන්නෙන් හැඟෙන පැරණි බෞද්ධ වාස්තු නටබුන් හා මානව ජනාවාස සාධක මෙන් ප්‍රමාණයක් සංකේන්ද්‍රණය වූ බිමේ තවත් වැදගත් බිම් කොටසක් වශයෙන් පුරාණ කුරුන්දි වැවට ඉදිරියෙන් ව්‍යාප්ත වූ නටබුන් කලාපය හඳුනාගත හැකි වේ. කුරුන්දි පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ විවිධ විද්වතුන්ගේ වාර්තා, මේ වන විට දැකගත හැකි විවිධ ආකාරයේ වාස්තු නටබුන් හා වෙනත් පුරාවස්තු වැනි දේවල් පිළිබඳ අවධානය යොමුකිරීමේ දී මෙම කලාපයේ පවතින සාධක මෙන් ම මෙම කලාපය බෙහෙවින් ම වැදගත් බිම්කඩක් වශයෙන් දැකගත හැකි වේ. නමුත් වළක්වාගත නොහැකි හේතු කිහිපයක් පුරාණ කාලයේ සිට ( අවම වශයෙන් කුරුන්දිවාපියේ වැව් බැම්ම බිඳී යාමෙන් පසුව හා මෙම ස්ථානය නටබුන් ස්ථානයක් වීමෙන් අනතුරුව ) මෙම බිම් පෙදෙසේ ඇති වූ හුදකලා බවත් නොසලකා හැරීමත් මෙන් ම කලින් කලට සිදුවූ ජලයෙන් යට වීම් හේතුවෙන් මෙම කලාපයේ පුරාවස්තු බෙහෙවින් ම පොළොවට යට වී ඇත.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.120 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> කුරුන්දි විහාර සංකීර්ණයේ දැකගත හැකි වඩාත් පෞරාණික නිර්මාණ වැව් බැම්මට පහළ කොටසේ ඇති බව මූලික නිරීක්ෂණ අනුව වුවත් පැහැදිලි වන අතර සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රයේ දැක්වෙන ආකාරයේ වඩාත් පැරණි නිර්මාණ මෙම බිමේ පිහිටා තිබෙන්නට ඇත. වඩාත් කතාබහට ලක්වී ඇති කුරුන්දි විහාර පුවරු ලිපිය වුව මෙම කලාපයේ ම පවතින පිළිම ගෙයක පිවිසුම් ස්ථානයේ පිහිටුවා තිබුණි. ඒ අනුව විහාරයක් හා සම්බන්ධ සම්පූර්ණ විහාර වාස්තු නිර්මාණ මෙම බිමේ පැවති බවට සාධක පවතියි. නමුත් පසු කාලීන මිනිස් කටයුතු හේතුවෙන් මෙම අනුරාධපුර යුගයට අයත් වාස්තු නිර්මාණ අතුරින් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් දැනටමත් විනාශ වී ඇත. නමුත් පොදුවේ සලකා බැලීමේ දී විහාර සංකීර්ණයක් හා සම්බන්ධ ස්තූප පාදම් කිහිපයක්, පිළිම ගෙවල් පාදම්, නේවාසික ගෘහ, වෙනත් වාස්තු නිර්මාණ මෙන් ම හා පොකුණු පිළිබඳ මූලික සාධක මෙම කලාපයෙන් නිශ්චිත ව අනාවරණය වේ. මෙම වාස්තු නිර්මාණයන් පිළිබඳ අවධානය යොමු කිරීමේ දී නිසැක වශයෙන් ම මෙම නටබුන් සියල්ල ම පාහේ බෞද්ධ ආගමික වාස්තු නිර්මාණ වන බව හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.121 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> [[File:Muragal kurundi vihara 1.jpg|thumb|275px|කුරුන්දි විහාරය අසල ඇති වැවෙහි වැව් බැම්මට පහළින් හමු වූ පැරණි මුරගලක්]] තදාශ්‍රිත ජනයාගේ නොවිධිමත් කෘෂි භූමි ව්‍යාප්තිය හේතුවෙන් මෙම කලාපයේ පුරාවස්තු විසිරී ඇති බිම් ද අතික්‍රමණය කරමින් ඒවා වගාබිම් වන බව දැකගත හැකි වේ. ඒ නිසාත් මිනිසුන් විසින් සිදුකරනු ලබන විවිධ නොමනා ක්‍රියා හේතුවෙනුත් මෙම කලාපයේ පුරාවස්තු බෙහෙවින් තර්ජනයට ලක් ව පවතියි. ඊට අමතර ව හඳුනාගත හැකි ආකාරයෙන් කුරුන්දි ජනාවාස කලාපය වෙත ඓතිහාසික යුගයේ දී ආක්‍රමණ එල්ල වූ අවස්ථාවන්හි දී ද සෘජු ව මෙම කලාපයේ පැවති නිර්මාණ සංහාරයකට බඳුන් වූ බව විද්වත් මතය වී තිබේ. පසු කාලීන ලේඛකයින් විසින් දක්වා ඇති නන්දි රජු දැක්වෙන ගල් නිර්මාණය ද මෙම කොටසේ පැවති බව ද ඒ දක්වා ඇති විස්තර අනුව අනුමාන කළ හැකි වේ.​කුරුන්දි පැරණි වැවත්, කුරුන්දි ගමත් වෙළෙඳ, කාර්මික කලාපයත් සමඟ සමීප වශයෙන් සම්බන්ධ වී පැවති මෙම විහාරස්ථානය පුරාණ කුරුන්දි ක්ෂේත්‍රයේ කේන්ද්‍රීය බිමක් වූ බව මේ දක්වා සිදු කර ඇති පුරාවිද්‍යා ගවේෂණ මඟින් පැහැදිලි වී තිබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.122,1st paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ===කුරුඳුගම පැරණි ගල් පාලම=== කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති කන්දේ, උතුරු අන්තයේ පාමුල පුරාණ කුරුන්දි වැව පිහිටා ඇති අතර මෙම වැරි කර්මාන්තය වර්ෂ 2010න් පසු කාලයේ දී විශාල කර, නවීකරණය කර තිබේ. කුරුන්දි ගම සිට කුරුන්දි කන්දේ විහාරය දක්වා වූ මාර්ගයක් මෙම පුරාණ වැවේ බැම්ම මතින් ගමන් කළ බව පවතින සාධක හා පුරාවිද්‍යා නටබුන්වල විසිරීම අනුව පැහැදිලි වේ. කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ ප්‍රධාන නටබුන් පිවිසුම් පඩිපෙළ දැනට ද මැද මළුවේ සිට උතුරු දෙසට ගමන් කර වත්මන් කුරුන්දි වැව් බැම්මේ දකුණු කෙළවර හා සම්බන්ධ වේ. ඒ අනුව කුරුන්දි වැවේ බැම්ම මතින් මීටර් 1,200ක් පමණ ගමන් කළ විට එහි උතුරු කෙළවර පිහිටි වැවේ පිටවාන අසලට පිවිසිය හැකි වේ. මෙම වානේ උතුරු කෙළවරේ සිට මීටර් 170ක් පමණ උතුරු දෙසට වන්නට මෙම පුරාණ ගල්පාලමේ නටබුන් පිහිටා ඇත. නැගෙනහිර සිට බටහිර දිගානුගත ව ස්ථාපිත කර ඇති මෙම ගල්පාලම, පුරාණ වැවෙහි සිට ගලා ගිය ඇළ මාර්ගයක් හරහා පිහිටුවා පැවති අතර එය යටින් ගලා යන ඇළ මාර්ගය එතැනින් සිට තවත් මීටර් 25ක් පමණ උතුරු දෙසට ගලා ගොස් නැගෙනහිර සිට බටහිර දිගානුගත ව ගලා එන ප්‍රධාන ඇළ මාර්ගය හා සම්බන්ධ වේ. මේ පිහිටීම අනුව මෙකී ප්‍රධාන ඇළ මාර්ගයෙන් මෙපිට හා පුරාණ කුරුන්දි වැව් බැම්මෙන් ඉදිරිපස හෙවත් නැගෙනහිර දෙසින් පිහිටි කලාපය (එනම් එක්තරා ආකාරයකට වැව් බැම්මේ දකුණු ඉවුරු කලාපය අතර) බිම් සම්බන්ධයක් ගොඩනැගීම මෙම ගල් පාලමේ යෙදීමේ අරමුණ වූ බව පැහැදිලි වේ. ලංකා මිනුම් දෙපාර්තමේන්තුව විසින් 1936 වසරේ දී සංස්කරණය කරන ලද 1:63,360 මුලතිව් සිතියමේ දැක්වෙන අන්දමින් කුරුන්දන් කුලම වැවේ උතුරු පසින් එයට ආසන්න ව පිහිටා ඇති මලවරායන් කුලම නම් කුඩා වැවේ සිට කුරුන්දි වැව දක්වා ජලය ගෙන ඒමට ඇළ මාර්ගයක් පැවත ඇත. ඒ අනුව, මෙම ගල් පාලම එම ඇළ ඔස්සේ තිබූ බව සිතියම අනුව පැහැදිලි වේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.125,126 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> පොදුවේ සලකා බැලීමේ දී මීටර් 16ක් දිග හා මීටර් 7ක් පළල් වූ බිම් වපසරියක මෙම කුරුන්දිගම ගල්පාලමේ නටබුන් විසිරී පවතියි. දැන් පවතින සාධක අනුව, මෙම ගල් පාලම අවම වශයෙන් මීටර් 10කට වඩා දිගින් යුක්ත ව පවතින්නට ඇත. මෙහි පළල මීටර් 3ක් පමණ බව සැලකිය හැකි ය. වර්තමානයේ පවතින තත්ත්වය අනුව, මෙම ගල්පාලම නිමකිරීම සඳහා යොදාගෙන තිබූ ගල්කණු හා ගල් පුවරුවලින් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් අස්ථානගත ව ඇත. මෙම ගල්පාලම සඳහා යොදාගෙන තිබූ ගල්පුවරුවලින් සමහර ඒවා වෙනත් ඉදිකිරීම් සඳහා පශ්චාත් කාලීන ව විතැන් කර ඇති බව සිතිය හැකි ය.වර්තමානයේ පාලමට උතුරු දිගින් පිහිටි ඇළ මාර්ගය හරහා ට්‍රැක්ටර් ගමන් කිරීමට පහසු කර ගැනීම සඳහාත් මෙම නිර්මාණයට අයත් ගල්කණු ගෙන ගොස් දමා ඇති බව දැකගත හැකි වේ.​දැන් පවතින සාධක අනුව බැලීමේ දී ගල්පාලම පිහිටුවීමට යෝග්‍ය ආකාරයෙන් කුරුඳු වැවේ පිටවානෙන් ගලා එන ජල මාර්ගයේ අදාළ ස්ථානයේ ඉවුරු දෙපස ගල් ආදිය යොදා බිම සකස් කිරීමෙන් පසු මෙම ගල්පාලම ස්ථාපිත කර ඇත. සරල ව බැලීමේ දී ඉවුරු දෙපස විධිමත් ව සැකසීමෙන් පසු ඒ මත හා ඇළ තුළ විධිමත් ව පිහිටුවූ ගල්කණු උඩ හරස් අතට කෙටි ගල්පුවරු යොදා ඒ මත දික් අතට වඩා දිග ගල්පුවරු යොදා සම්බන්ධ කරමින් මෙම ගල්පාලම නිමවා ඇත. ඒ අනුව ගල් පාලමේ පළල් අතට සෙන්ටිමීටර් 130ක පරතරයක් ඇති වන ආකාරයෙන් ගල්කණු දෙක බැගින් ස්ථාපිත කර දිගු අතට මීටර් 2ක පරතරයකින් යුතු ව ගල්කණු පේළි හතරක් ස්ථාපිත කර තිබේ. ගල්පාලම නිර්මාණ අවධියේ දී මෙම ගල් කණු 8 මත හරස් අතට යෙදූ ගල්පුවරු මත පාලම ස්ථාපිත කර ඇත. දැන් පවතින සාධක අනුව මෙම කෙටි ගල් කුලුනක උපරිම උස සෙන්ටිමීටර් 150ක් පමණ වන අතර ඒ කණුවක දිග හා පළල සෙන්ටිමීටර් 30x24 ප්‍රමාණයේ ඒවා වේ. මෙම ගල් කණුවල ඉහළ කෙළවර සෙන්ටිමීටර් 6x6 ප්‍රමාණයේ කුඩුම්බි යොදා ඇත්තේ ඒවා හා හරස් අතට සම්බන්ධ වන ගල්පුවරු ශක්තිමත් ආකාරයෙන් ගල්කණු හා බද්ධ කිරීම සඳහා බව විද්වතුන් විශ්වාස කෙරේ.මෙලෙස හරස් අතට යෙදූ ගල්පුවරු පෙර කී ගල්කණුවල ඇති කුඩුම්බි සමඟ සම්බන්ධ කරන ගල් තව්වක දිග හා පළල සෙන්ටිමීටර් 8x8ක් වේ. මේ සඳහා යොදාගත් ගල්පුවරු මේ වන විට මේ ස්ථානයේ දැකගත නොහැකි වුවත් අවම වශයෙන් ඒ සඳහා යොදාගත් හරස් ගල්පුවරු මීටර් 2ක පමණ දිගකින් යුතු වන්නට ඇති අතර ඒවා මත දික් අතට යෙදූ ගල්පුවරු දිගින් මීටර් 2.5ක් පමණ වූ බව පවතින සාධක අනුව නිශ්චය කළ හැකි වේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.128,1st paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> [[File:Ancient stone bridge kurundi.png|thumb|275px|පැරණි කුරුන්දි ගම්මානයේ පිහිටි පෞරාණික ගල් පාලමේ පැතිකඩ සටහන (වර්ෂ 2021 දී)<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.126 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref>]] ​මෙම පුරාණ ගල්පාලමේ බටහිර කෙළවර ආසන්නයේ නිධන් හොරු විසින් අනවසරයෙන් කැණීම් කළ දිග මීටර් 2ක්, පළල මීටර් 2.5ක් හා මීටර් 1.3ක පමණ ගැඹුරකින් යුතු වලක් වාර්තා වී තිබේ. මේ කැණීම මඟින් මෙම පාලම සහිත බිමේ ස්ථාවරතාව වැඩි කිරීම සඳහා යොදාගත් ගල් ආදිය අක්‍රමවත් අයුරින් විසිරී ඇති ආකාරයත් දැකගත හැකි වේ.​මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ වූ ගල් පාලමක් වන මෙහි නටබුන් පිහිටා ඇති ස්ථානය අනුව සලකා බැලීමේ දී පැරණි කුරන්දිගම ආශ්‍රිත කාර්මික කලාපයේ සිට කුරුන්දිගම දක්වා වූ පිවිසුම් මාර්ගය මෙම ගල් පාලම ඔස්සේ යෙදී තිබුණු බව සිතිය හැකි වේ. සාමාන්‍යයෙන් වර්ෂාවෙන් තොර කාලයක දී කාර්මික කලාපයේ සිට කුරුඳු ගම දක්වා ගොඩබිමින් ගමන් කිරීමේ හැකියාව පැවතියත් කුරුඳු වැවේ බැම්මේ සිට නැගෙනහිර කලාපයේ පුරාණ විහාර ගොඩනැගිල්ලෙන් පසු සාමාන්‍ය ජනයාට ඒ හරහා ගමන් කිරීම සීමා වන්නට ඇත. අනෙක් අතට වර්ෂා සමයන්හි දී වාන් දමන කාලයේ දී අවට ප්‍රදේශය වැසි වතුරින් පිරී යාම ද මෙම කලාපයේ දැනටත් ස්වභාවයකි. කුරුඳු වැවේ වාන් ජලය ගලායන ඇළ මාර්ගය හරහා මෙම ගල්පාලම පිහිටා ඇති අතර විශේෂයෙන් ම, වැසි කාලයේ දී කාර්මික කලාපය හා කුරුන්දි ගම අතර සම්බන්ධතාව ගොඩනැගීමට මෙම පාලම භාවිත වන්නට ඇත. පාලමේ ප්‍රමාණය හා නිර්මාණ ලක්ෂණ අනුව ගවයන් යෙදූ සාමාන්‍ය කරත්තයකට ඒ හරහා අපහසුවකින් තොර ව ගමන් කිරීමට හැකි වන්නට ඇත. අනෙක් අතට කුරුඳු ගම හා කුරුන්දි කන්දේ විහාරය අතර පරිවහන සම්බන්ධතාව ද අඩු තරමින් වැසි සමයේ දී මෙම ගල්පාලම මඟින් සිදු වන්නට ඇති බව විද්වතුන් අනුමාන කරයි.දැනට මෙරටින් වාර්තා වී ඇති පුරාණ ගල්පාලම් අතුරින් උතුරු දිගින් ම පිහිටා ඇති එකක් වශයෙන් කුරුන්දි ගම ගල් පාලම හඳුනාගත හැකි ව පවතී. අනුරාධපුර යුගයේ අවසාන භාගයේ දී මුලතිව් හා තදශ්‍රිත කලාපයේ වර්ධනය වූ කාර්මික නිෂ්පාදන මුහුදු මාර්ග ඔස්සේ ජාතික හා ජාත්‍යන්තර වෙළෙඳ කටයුතු සඳහා සම්බන්ධ කිරීමට යොදාගත් මාර්ග ජාලය සමඟ සම්බන්ධ වීමට ද මෙම ගල් පාලම ඉවහල් වූ බව පෙන්වා දිය හැකි වේ. ඒ අනුව කාර්මික නිෂ්පාදන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය අමුද්‍රව්‍ය මෙන් ම නිෂ්පාදනයෙන් පසු අතුරු නිෂ්පාදන හා නිමි ද්‍රව්‍ය පරිවහනය සඳහා මෙම ගල්පාලම උපකාරී වූ බව නිශ්චය කළ හැකි වේ.කෙසේ නමුත් මෙම ගල්පාලම විදිමත් පුරාවිද්‍යා කැණීමකට ලක් කර නොමැත.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.128,2nd,3rd and 4th paragraphs |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ===කුරුන්දි විහාරය තදාශ්‍රිත ජනවාස සාධක හා ලෝහ නිෂ්පාදන කලාපය=== කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති කන්දට උතුරු පසින් පිහිටි, පුරාණ කුරුන්දි වැවේ බැම්මේ උතුරු කෙළවරින් ඔබ්බේ කුරුඳු ගමේ පිහිටියා වූ පුරාණ ලෝහ හා කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය පිළිබඳ සාධක විසිරී පැතිරී ඇති ආකාරය දැකගත හැකි වේ. මෙම කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය පෙර කී කුරුඳු වැවේ බැම්මේ උතුරු අන්තයත්, පුරාණ ගල්පාලමත් අතර බිමේ පිහිටා තිබේ. දැන් පවතින කුරුඳු වැවේ බැම්මේ උතුරු අන්තයේ නිමවා ඇති වැවේ පිටවාන ද<ref group="සවිස්තර">මෙම පිටවාන පුරාණ කුරුන්දි වැවේ පැවති අංගයක් නොවන බව මූලික කරුණු අනුව පෙනී යන අතර මෑත කාලීන සංවර්ධන කටයුතු වලදී වැව වඩා පුළුල් කිරීමේදී මෙය නව අංගයක් වශයෙන් එක් කරන්නට ඇති බව පෙනේ.</ref> අයත් කලාපය මෙම පුරාණ කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපයට අයත් වී පැවති බව එහි විසිරී ඇති පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් අවශේෂ අනුව නිශ්චිත ව හඳුනාගත හැකි වේ. ​සමීප කාලීන ව සිදු කර ඇති වැවේ පුනරුත්ථාපන කටයුතු අතරතුර පිටවාන සැකසීමේ දී මෙම අගනා පුරාවිද්‍යා සාධක අන්තර්ගත වී ඇති කලාපයේ මතුපිට සිට අඩි 68 දක්වා වූ සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය අන්තර්ගත පස් තට්ටු ඉවත් වී ඇති අතර එම පස් කිසිදු අර්ථයකින් තොර ව අභිනව වැව් බැම්මට ඔබ්බෙන් වූ කට්ටකාඩුව තුළ ගොඩගසා ඇත. ඒ පස් පරීක්ෂා කිරීමේ දී පැරණි මැටි බඳුන් කොටස්, පබළු හා යබොර වැනි අවශේෂ හඳුනාගත හැකි වුවත්, මුල් පිහිටීම අහිමි වී ඇති බැවින් ඒවායේ පවතින පුරාවිද්‍යාත්මක වටිනාකම දැන් සම්පූර්ණයෙන් ම පාහේ ක්ෂය වී ඇත.​දැනට ඉතිරි වී ඇති තොරතුරු අනුව, අවම මානයන් අනුව ගණනය කර බැලීමේ දී එම ගොඩැල්ල මීටර් 110ක් දිග හා මීටර් 90ක පළලක් සහිත ප්‍රදේශයක (වර්ග මීටර් 9,900ක) පැතිර පවතින්නට ඇතැයි තක්සේරු කළ හැකි ය. එයින් මීටර් 72ක් දිග හා මීටර් 50ක් පළල වූ ප්‍රදේශයක (වර්ග මීටර් 3,600ක පමණ) පස් මතක සිදු කළ වාරි නිර්මාණ කටයුතු අතරතුර ඉවත් කර ඇත්තේ පෙර ද දක්වා ඇති පරිදි වැවේ නව පිටවාන සැකසීම සඳහා ය. මේ පුරාවිද්‍යා නාශක කටයුත්ත හේතුවෙන් අවම වශයෙන් සෙන්ටිමීටර් 230-250ක පමණ උස පස් තැන්පතුවක් ඉවත් කර ඇත්තේ ඒවායේ අන්තර්ගත, වටිනාකමේ නිමක් නොමැති සංස්කෘතික සාධක ද සමඟිනි. මේ හේතුවෙන් පුරාණ කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපයට අයත් පුරාවිද්‍යා සාධක අන්තර්ගත බිමෙන් අධ්‍යයන අවස්ථාව වන විට ශේෂ වී ඇත්තේ දිග මීටර් 47ක් හා පළල මීටර් 37ක් පමණ ප්‍රමාණයේ (වර්ග මීටර් 1,739ක) සීමිත ව්‍යාප්තියක් සහිත සංස්කෘතික සාධක අන්තර්ගත පස් ගොඩැල්ලක් පමණි.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.122,3rd paragraph and p.123,1st paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> මෙම ගොඩැල්ලේ දකුණු ඉම පෙර කී ආකාරයෙන් පිටවාන සඳහා නවීන ඉදිකිරීම් යොදා කපා පස් ඉවත් කර ඇති බැවින් එයින් ඇති වී තිබෙන පාංශු පැතිකඩ පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් මෙහි ව්‍යාප්තිය හා වටිනාකම හඳුනාගැනීම සඳහා පහසුවක් ඇති කර ඇත. සාමාන්‍ය මිනුම් අනුව සෙන්ටිමීටර් 230-250ක් පමණ (අඩි 68ක් පමණ) ඝනත්වයක් නියෝජනය කරනු ලබන මෙම ස්ථානයේ ඇති සංස්කෘතික පස් තට්ටු කිහිපයක් ම පුරාවිද්‍යාත්මක ව හඳුනාගත හැකි වේ. සෙන්ටිමීටර් 60-75ක් (අඩි 22.5) පමණ උපරිම ඝනත්වයක් දක්වන ඉහළින් ම පිහිටි පස් තට්ටුව පැරණි ලෝහ නිෂ්පාදනය සම්බන්ධයෙන් බෙහෙවින් සාරවත් පුරාවිද්‍යා සාධක අන්තර්ගත සංස්කෘතික පස් තැන්පතුවකි. මේ තුළ යකඩ නිෂ්පාදනය නිසා ඉවත් වන ලෝහ බොර හෙවත් යබොර, යකඩ නිෂ්පාදනය සඳහා අමුද්‍රව්‍ය වශයෙන් යොදාගත් යපස් කොටස් පමණක් නොව මැටි බඳුන් කොටස් හා පබළු ආදිය ද අන්තර්ගත වී ඇති ආකාරය හඳුනාගත හැකි වේ. මෙහි පවත්නා මැටි බඳුන් අවශේෂවල රූපීය ලක්ෂණ අනුව ක්‍රිස්තු වර්ෂයෙන් 9-10 සියවස් නියෝජනය කරනු ලබන බව දළ වශයෙන් එළඹිය හැකි කාලනිර්ණ නිගමනයකි. ඒ අනුව කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ පවත්නා නිර්මාණ ලක්ෂණ හා සමගාමී බැවින් මෙම කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය සක්‍රීය වූ කාලයේ දී ම කුරුන්දි කන්දේ විහාරයත් නිර්මාණය වූ බව හෝ කන්දේ විහාරය නිර්මාණය වීමට සමගාමී ව මෙම කාර්මික කලාපය ද සක්‍රීය ව පැවති බවට විද්වතුන් යෝජනා කරනු ලබයි. මෙම සංස්කෘතික පස් තට්ටුවෙන් පසු සංස්කෘතික සාධක අන්තර්ගත තවත් පස් ස්තර කිහිපයක් ම හඳුනාගත හැකි අතර ඒවා තුළ ද අනුරාධපුර යුගයේ අවසන් කාලයට අයත් මැටි බඳුන් ගැටි කොටස් සහ බඳ කොටස්, පබළු, උළු හා ගඩොල් පවතියි. මෙම කලාපයේ නැගෙනහිර කෙළවරට වන්නට මතුපිට සිට සෙන්ටිමීටර් 30-45ක් පමණ ගැඹුරින් සෙන්ටිමීටර් 10-15ක ඝනකමින් යුතු මුහුදු බෙලි කවච අන්තර්ගත පස් තැන්පතුවක් ද දැකගත හැකි වේ. මෙම තැන්පතුවේ මෙතැන් පටන් පහළට ම අඩුවැඩි වශයෙන් මැටි බඳුන් කොටස් වැනි විවිධ සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය අන්තර්ගත බව නිරීක්ෂණය කළ හැකි වේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.123,2nd paragraph and p.124 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> මෙම සංස්කෘතික පස් තැන්පතුවේ දැනට ශේෂ වී ඇති කොටසේ බටහිර හා වයඹ කලාපයේ මතුපිට ලෝහ නිස්සාරණය සඳහා යොදා ගන්නා උඳුන් බිත්ති කොටස්, නළ කොටස්, අඟුරු හා අළු වැනි ලෝහ නිෂ්පාදනය හා සම්බන්ධ පැරණි සාධක විසිරී ඇති බව පැහැදිලි ව දැකගත හැකි වේ. මේ සාධක අනුව, ලෝහ නිස්සාරණය සඳහා යොදාගත් උඳුන් මෙහි පැවති බව නිගමනය කළ හැකි ය. වර්ග මීටර් 150ක පමණ කොටසක විසිරී පවතින මෙම සාධක අනුව, මෙහි ලෝහ නිෂ්පාදනය සඳහා යොදාගත් පැරණි උඳුන් 10-15ක පමණ සාධක තිබීමට හැකියාව ඇති බව විද්වතුන් අනුමාන කරයි. විසිරී පවතින සංස්කෘතික සාධක හා ඒවා ඇතුළත් වී පවතින පස් තැන්පතුවේ ඝනත්වය හා ව්‍යාප්තිය අනුව, මෙම ස්ථානය සීමිත කාලපරාසයක් තුළ එහෙත් සක්‍රිය ආකාරයේ කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපයක් ව පැවති බව මතුපිට දැකගත හැකි සාධක අනුව විස්තර කළ හැකි වේ. කුරුන්දි කන්දේ විහාරය හා තදාශ්‍රිත ප්‍රදේශයේ තැන් කිහිපයක ම ලෝහ බොර එක්රැස් වූ ස්ථාන හඳුනාගත ඇති අතර,නමුත් ලෝහ නිෂ්පාදන ක්‍රියාවලියක් සිදු වූ බව හඳුනාගත ඇත්තේ ඉන් ස්ථාන කිහිපයක පමණි. මෙම නිෂ්පාදන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය වන්නා වූ යකඩ සංඝටක අන්තර්ගත පස් (යපස්) කුරුන්දි කන්ද හා අවට කලාපයෙන් පහසුවෙන් සපයා ගන්නට හැකියාව පැවත ඇත. ප්‍රධාන වශයෙන් ම මෙම හැකියාව නිසා ම මෙම ස්ථානයේ බෙහෙවින් සක්‍රිය ලෝහ නිෂ්පාදනාගාර ඇති වීම සහේතුක වන බව විද්වතුන් විශ්වාස කරනු ලබයි. ​හිටපු පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් එච්.සී.පී. බෙල් 1905 දී සපයා ඇති පාලන වාර්තාවේ විස්තර කර ඇති පැරණි ' කුරුන්දන්ඌර් ' හෙවත් කුරුඳුගමට ම අයත් කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය ලෙස ද මෙම කලාපය හඳුනාගැනීමේ හැකියාව තිබේ.ඒ අනුව, මෙහි පවත්නා පුරාවිද්‍යා සාධක අනුව මෙම බිම්කඩ කුරුඳුගම ජනාවාස හා අත්‍යන්තයෙන් සහසම්බන්ධ වූ කාර්මික නිෂ්පාදන හා ජනාවාස බිම්කඩක් වශයෙන් ඒ අනුව හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.125,1st and 2nd paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ==අභිලේඛන== ===කුරුන්දි පුවරු ලිපිය=== '''කුරුන්දි පුවරු (ඛණ්ඩ) ලිපිය''' යනු ක්‍රි.ව. 10 වන සියවසේ අග භාගයට අයත් [[මධ්‍යකාලීන සිංහල]] භාෂාවෙන් රචිත ශිලා ලිපියකි. මෙම ලිපිය IVවන උදය රජුගේ රාජ්‍ය කාලයට අයත් කතිකාවත් වර්ගයේ ශිලා ලිපියක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.ඛණ්ඩ ලෙස හඳුන්වන්නේ කැබලිවලට බිඳුණු අදහසින් ය.පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව මෙම ලිපිය කුරුන්දි වැව් බැම්ම ඉදිරිපස පහළ කොටසේ ඇති බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයේ පිහිටි පුරාණ පිළිම ගෙයක පිවිසුම් ස්ථානයේ තිබී සොයාගන්නා විට ද ලොකු කුඩා කැබලි 9 කට පමණ වෙන් කර ඇත.මෙම ශිලා ලිපිය ප්‍රථම වරට 1887 දී හෙන්රි පාකර් විසින් සටහන් කරන ලද "Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys" යන වාර්තාවේ (පිටු 314) සඳහන් කර ඇත. {{Blockquote |text='''"පළමු වැනි සංගබෝධි (ක්‍රි.ව.246-248) බැම්මට පහළින් විහාරයක් ඉදි කළේය.සැලකිය යුතු පසු දිනක දී,එනම් මෙය ක්‍රි.ව. 965 පමණ පස් වැනි දප්පුල ... මෙහි පැමිණ,එක් විහාරයක භික්ෂූන් වහන්සේ නැවත පිහිටුවන ලදී.තුන්වැනි මහින්ද ( ක්‍රි.ව. 997-1013) ඔහුගේ රාජ්‍යයේ අට වැනි වසරේ දී තම මව(?) සහ දියණිය සමඟ වැවට ගොස්,සංඝබෝධි විසින් ඉදිකළ හා මහින්ද විසින් ප්‍රතිසංස්කරණයකරන ලද විහාරයේ විශාල ගල් පුවුරුවක දීර්ඝ සෙල්ලිපියක් දිවයිනේ ඇති දිගම සෙල්ලිපියක් පිහිටු විය.අවාසනාවකට, කැලානුරූපී ව ලිපිය සහිත මතුපිටට වූ හානි හේතුවෙන් මෙම සෙල්ලිපියේ බොහෝ වචන දැන් අපහැදිලි ය.මෙහි ප්‍රධාන වශයෙන් මිහින්ලාලේ පුවරුවල ඇති ආකාරයට මෙහි වැඩ සිටි භික්ෂූන් වහන්සේ විසින් පිළිපැදිය යුතු නීති මාලාවක් අඩංගු වේ.නමුත් පොදු කාරාණා කිහිපයක් පිළිබඳව ද එහි අවධානය යොමුකර ඇති අතර, 'රජුගේ මහා වැව' ( එය තන්නිමුරුප්පුව ලෙස පේනේ) සහ භෝග වගාවට හානිකර ලෙස බලපෑ සමහර ආරවුල් ගැන ද සඳහන් වේ.මෙම සෙල්ලිපයේ ලේඛකයා තමා බව පවසන රජු,මෙම ලේඛනයේ අක්ෂර පිළිබඳව යම් ගැටලුවක් හෝ සැකයක් ඇත්නම් ඒවා නොතකා ක්‍රියාකළ යුතු බවත් සටහන් කර ඇත.''' '''සෙල්ලිපියේ කුරුන්ගම ලෙස හැදින්වෙන කුරුන්දන් කුලම් බැම්මේ පහළ ඉදිකරන ලද නගරය හෝ විශාල ගම්මානය පිහිටි ප්‍රදේශයේ ඇති කුඩා ජල මාර්ගවල මැටි බඳුන් කොටස් දැකිය හැකි වේ."''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys(1887) |author= Henry Parker |volume= |language=en |isbn = }})}}}}<ref> {{cite report |title=Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys |year=1887 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886 }}</ref> }} තවද 1895 දී J.P.Lewis විසින් ද "Manual of the Vanni Districts" යන තම කෘතිය තුල මෙම ලිපිය පිළිබඳව නැවත වාර්තා කර තිබේ.නමුත් හෙන්රි පාකර්ට හමු වූ අවස්ථාවේ නොබිදී තිබූ එම පුවරුව ඔහුට හමුවන අවසාථාවේ දී කැබලී තුනකට කැඩී තිබූ බව වාර්තා කරයි.පාදක සටහනට අනුව ඒ 1889 සැප්තැම්බර් 19 වැනි දින එනම් පාකර් ලිපිය සොයාගෙන වසර තුනකට පමණ පසුවය.<ref>{{cite book |title=1895.Manual of the Vanni Districts |author= Lewis,J.P |volume= pp.314 |language=en |isbn = }}</ref> කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳව කෘතහස්ත වාර්තාවක් සපයන එවක පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් එච්.සී.පී.බෙල් මහතා දක්වන්නේ ලෙවිස් තම වන්නි අත්පොතේ ( Manual of the Vanni Districts ) දක්වා ඇති විශාල පුවරු ලිපිය තමනට දැකගැනීමට නොලැබුණු බවයි.<ref> {{cite report |title=North-Central,Central, and Northern Provinces,Annual Report 1905 |year=1905 |publisher=H.C.P.Bell }}</ref>''Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon, 1949'' අනුව, 1931 දී කුරුන්දන්මලේ ප්‍රදේශය පුරාවිද්‍යා සංරක්ෂිත ප්‍රදේශයක් ලෙස නම් කිරීම සඳහා සිදු කළ සමීක්ෂණයේදී ද මෙම ශිලා ලිපිය සොයා ගැනීමට උත්සාහ කර ඇති නමුත් එය අසාර්ථක වී ඇත.පසුව[[ මහාචාර්ය චාල්ස් ගොඩකුඹුර]] මහතා විසින් 1949 දී මෙම ලිපිය නැවත සොයාගත් අතර,නිධන් වස්තු සොයන්නන්ගේ සහ වෙනත් අයගේ ක්‍රියාකාරකම් හේතුවෙන් එය කොටස් කිහිපයකට බිඳී තිබූ බව වාර්තා වේ.එය චාලස් ගොඩකුඹුර මහතා විසින් පිටපත් කර ඇති අතර එම අවස්ථාවේ ශිලා ලිපියේ මුලින් රේඛා 19ක් පමණ තිබූ බවත්, ඒවායෙන් රේඛා 16ක් පමණක් කොටස් වශයෙන් සුරක්ෂිතව තිබී ඇතිබවත් සිරමල් රණවැල්ල වාර්තා කර තිබේ.. <ref>{{cite book |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology |author= Ranwella |volume= pp.221-224 |language=en |isbn = }}</ref><ref> {{cite report |title=Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon |year=1949 |publisher=Department of Archaeology }} </ref>මේ මෑත කාලයක් දක්වා ප්‍රකාශට පත් කර තිබූ මෙම ලිපියේ ස්පර්ශ ලාංඡනය පැහැදිලිව කොටස් ත්‍රිත්වයකින්(කැබලි කොටස් තුනකින්) යුක්ත වේ.මහාචාර්ය [[සිරිමල් රණවැල්ල]] විසින් 2004 දී පළකර ඇති "කුරුන්දන්මලේ කැබලි වූ පුවරු ලිපිය" නම් සංස්කරණයේ දී පදනම් කරගෙන ඇත්තේ මේ ස්පර්ශ ලාංඡන පිටපත බව එය පරීක්ෂා කිරීමේ දී තහවුරු වේ.ඒ අනුව පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ නිලධාරීන් විසින් මෙම ලිපිය පිටපත් කර ඇත්තේ පුවරුව කැබලි ගණනාවකට කඩා දැමීමට පෙර 1889 ට පසු හා 1905 අතර කාලයකදී බව අනුමාන කෙරේ.නමුත් මුල් කාලීනව,යම් කිසි හේතුවක් නිසා මෙම ලිපියේ පහළ කොටස පිටපත් නොවී ඇති අතර,එම නිසා සෙනරත් පරණවිතානයන් එහි පහළ කොටස නොමැතිව ඉහළ කොටසේ ස්පර්ශ ලාංඡනයේ ඇති තොරතුරු අනුව අදහස් දක්වා ඇත.රණවැල්ල මහතාගේ සංස්කරණය ද පාදක කොට ඇත්තේ සෙනරත් පරණවිතානයන්ගේ එම ලිපිය පදනම් කරගෙන ය.පරණවිතානයන්, හෙන්රි පාකර් විසින් මිහින්තලේ පුවරු ලිපියේ දැක්වෙන වියවස්ථා මාලාවක් ඇති බවට දක්වා ඇති සටහන තහවුරු වන බව එහි වැඩිදුරටත් දක්වා ඇත.<ref> {{cite report |title=Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon by S.Paranavitana |year=1949 |publisher=Department of Archaeology }} </ref> වර්ෂ 2021 දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් සිදු කළ සිදුකළ ක්ෂේත්‍ර පරීක්ෂාවකදී මෙම ලිපිය නැවත හමු වී තිබූ අතර මහාචාර්ය සිරිමල් රණවැල්ල දක්වා තිබූ පරිදි පේළි 19 ක් නොව මීට පෙර පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව අනාවරණය කරගත් පේළි 34 කට නොඅඩු ප්‍රමාණයඛ් සහ මෑතක අනාවරණය කරගත් අපර කොටසේ පේළි 40 කට නොඅඩු ප්‍රමාණයක් වශයෙන් පේළි 75 කින් සමන්විත විශාල ලිපියක් වන බව තහවුරු විය.ලිපියේ අක්ෂර සහ භාෂාව ක්‍රි.ව. 10 වන සියවසේ මධ්‍ය භාගයට අයත් සිංහල භාෂාව ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ලිපිය “සිරිසංඝබෝ” යන රාජ නාමය දරා සිටි රජුගේ රාජ්‍ය කාලයේ 8 වන වසරට දිනංකිත කර ඇති අතර, විද්වතුන්ගේ අදහස අනුව එම රජු වන්නේ IV වන උදය රජු (ක්‍රි.ව. 946–954) ය.<ref>{{cite book |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology |author= Ranwella |volume= pp.221-224 |language=en |isbn = }}</ref> [[File:Kurundi Plate of King Udaya IV.jpg|thumb|Kurundi Plate of King Udaya IV|thumb|300px|ආගමික අන්තවාදීන් විසින් කඩා බිඳදමා ඇති කුරුන්දි පුවරු ලිපියේ ස්පර්ශ ලාංඡනය]] {{Blockquote |text= ''' *පෙළ 1. ... ... ... ... ... යස දෙසින් දස අත්හි පැතිරැ රජ කළ අභා සලමෙවන් මහරද්හු පුත්<br> 2. ... ...මඬුල් රන්දනා රජ්ලියෙහි මිණි වුටුනුයෙන් සිය මුන්දුන් පැහැයු ලක්දිව පොළො යොන පරපු<br> 3. රෙන් හිමිවූ තුමා සරණ නිය රසින් අන් රජ මුන්දුන් බිසෙස්වු තික් තෙදින් හිරු පළැ කෙවින් මෙහැසුරු දළ දැපින් උවින්දු රජ විරතින් සුරින්දු පබන්ද දෙනෙන් දිනිසුරු සත්<br> 4. සෙතින් කිතිසුරු පැණ සරින් සුරගුරු සෙබා ගුණෙන් නිසයුරු... ...නන් සරින් කප්තුරු රූ සරින් කදප් කුලුන රෙසෙන් බොසතු මෙරුවන් සුව සරින් සම<br> 5. ... ... ... ... හුන් අභා සලමෙවන් මහරජ්හු තුමා සත් ලැඟු පළමුවන හවුරුදුයෙහි ඇසෙළ පුන් සන්ද් අවප් මස්හි දසපක් දව<br> 6. ස් ... ... සඟඅරම් සිරිසඟ්බෝ රජ් මහවෙහෙර්හි වත් සිරිත් විසිනැ සියතන් සහ ...සසන්දා තුන් නකාහි මහසඟ් වත්හිමියන් ... ...<br> 7. ... ... ... ...පස එවුන් වන සියෙනැ පතෙ පොතෙහි ඇරැ සෙයින් අකර්වනු ඉසා ... ... සි හදව සිට පවත්නා කොට් මෙ සිලා ලෙබ ... ... ... ...<br> 8. ... ... ... ... සිරිසඟ්බො අභය මහරජ අගසු(ද)ම් නම් වූ සඟ්බඩ් අප මෑණියන් ඉසා ... ... සිරිත් සන්දහා නියාමකින් ඉසා වරද් දෙවු පරෙයා ... ... ... ... ... ... ...<br> 9. ... ... ... ... කතු ඉසා ... ... ... ...යා රක්රනුගම යුරෙහි අභයගිරි නකා පිළිබැදි කොට් ස ... ... ... කැරූ සඟරම් සිරිසඟ්බෝ රජ් මහවෙහෙරැ ක... ... ... ...<br> 10. ... ... ... ...නු කොට් අටවනුයෙහි නවයැ සන්ද් අවප් මසැ දියවස් දවස් දළදාගෙයි ... ... ...මේ ... ...රට් මෙ අභය ඉසිරිපව් පියන්ගල් ක... ... ...කැමියන්<br> 11. ... ... ... නිස්සන් හා සසන්දැ මෙ වෙහෙරට් පියන්ගලට් තුරු සිරිත් ඉසා විවරුණෙන් එක්සෙ කොට් තන් උවතකැ අර්වයි කැමි සැමියන් කළ විසි එක් ... ... ... ... <br> 12. ... ... ... ...එක් පැකක් අභයිගිරි වෙහෙරැ ඉසා එක් පැකක් මෙ වෙහෙර්හි මහපහායි ඉසා තබනු කොට් වදාළහ වීම් කුසල්කැමි... තබය සතු<br> 13. ... ... ... ... ගහනෙහි සෙයින් මෙ නිසගින් සනිටිහන් වු සිරිත් ඉසා මෙයට් දුන් කැබලි කටයුතු සෙ ඉසගිය කටයුතුය ඉසා මිනිස්නට් කම්... ... ...<br> 14. ... ... ... ...නට් ලබනු දිවයුතු සෙ ඉසා එක් සෙ කොට් අර්වයි මෙ වෙහෙරැ තබනු කොට් වදාළ සිරිත් පොත්හි ... ... සිරිත් ලියි සත්දෙවාමි ලිමි මෙ වෙහෙරැ සිරිත් මෙ වෙහෙර්හි වෙහෙ<br> 15. ර්කැමියන් ... කැමියන් පිළිමගෙයි සිරිත්පොත්හි කී සෙයින් බුද් බතට් ගත යුතු ඉසා පිළිමගෙයි හම පුද සිරිත් සෙයිමැ ... ... ...කරනු ඉසා ආනන්ද පියන්ගල්හි අ(ටි)න් දොළොසැ<br> 16. ... ... ... ...පසැ ආවු වත්හිමයන් වැසි හිමියන් විසියා ... ... ..... ... ...<br> 17. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...<br> 18. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...<br> 19. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...<br> *අන්තර්ගතය "-----දස දිසාවේ ම පැතිරුණු ඓශ්චර්යයෙන් සහ තේජසින් යුතු අභා සලමෙවන් (මහරජු ගේ පුත්----මුලු ප්‍රදේශයෙහිම රදා පැවති රාජකීය පරම්පරාවේ,හිස්මුදුනෙහි මැණික් ඇල්ලූ මිණි ඔටුන්නෙන් ප්‍රභාමත් කළ,ලක්දිව පොළොව නමැති මහී කාන්තාවගේ පරම්පරාවෙන් පැවත,එම සරණ ගොස් අභිශේඛයට පත්වුණු,තේජසින් සූර්යයා සේ ද, කෝපාග්නියෙන් මහේශ්වරයා සේ ද (ඊශ්වර දෙවියන්),දැඩි බවින් සහ ආඩම්බරයෙන් විෂ්ණු දෙවියන් සේ ද, රාජ්‍ය චාරිත්‍රානුකූලව ශක්‍ර දෙවියන් සේ ද,හිරු ගේ තීක්ෂණ ඇස් ලෙසින් ද,දැහැමි ගුණයෙන් සහ ශාන්තියෙන් අවලෝකිතේශ්වර මෙන් ද,ප්‍රඥාවෙන් බ්‍රහස්පති සේ ද,සෞම්‍ය ගුණයෙන් චන්ද්‍රයා සේ ද,----කල්ප වෘක්ෂයක් සේ ද,රූපශ්‍රීයෙන් සහ කරුණාව නැමැති ගුණයෙන් බෝධිසත්ත්වයකු සේ ද,මහමෙරක් සේ නොසැලෙන සැපයෙන් සහ සුවයෙන් උතුම් වූ -----අභාසලමෙවන් (සිව්වන උදය) මහරජතුමා ගේ රාජ්‍යත්වයෙන් පළමුවෙනි වර්ෂයෙහි ඇසළ මස අවපස දසවන දින කරවන ලද ශිලාලේඛනයකි.සංඟාරාම සිරිසඟබෝ රජමහා විහාරයෙහි සිදු කෙරෙන වත් පිළිවෙත් තමා විසින්ම පරීක්ෂා කර බලා තුන් නිකායෙහි(මහා විහාර - අභයගිරිය - ජේතවනය) සංඝරාජ මහා නායක හිමියන්ට-----අතීතයේ සිට පැවත ආ පරිදි පොත් පත්වල ලිඛිතව ලියා ඇති සහ දැනුම් දී ඇති පරිදි ක්‍රියාත්මක කළ යුතුය.ඉරහඳ පවත්නා තෙක් මේ ශිලා ලේඛනය කරවන ලදී-----සිරිසඟබෝ අභය මහරජුගේ (දෙවන සේන) අග බිසොව වූ ද,සංඝබෝධි (පස්වන කාශ්‍යප) සහ අපගේ (සිව්වන උදය) සුධම්ම නම් වූ මෑණියන් ද----------අභයගිරි නිකාය යටතේ----රක්රනුගම ඉවුරෙහි කරවන ලද සංඝාරාම සිරිසඟබෝ රජ මහා විහාරයෙහි-------අටවන වර්ෂයෙහි නවම් මස දසවක් දින දළදා ගේ-----අභය ඉසිරිපව් පියන්ගල (පධානඝරය)-----නිලධාරීන්-----යෝග්‍ය තැනැත්තන් පිළිබඳව සසඳා බලා මේ විහාරයේ පියංගල ආශ්‍රිතව පැවති සිරිත් ද,එහි අර්ථ ද පැහැදිලි කොට ඒ අයුරින්ම කරවා සේවකයන් සහ ස්වාමීන් එක්ව කරන ලද විසි එක්එ-------ක් කොටසක් අභයගිරි විහාරයේ ද,තවත් එක් කොටසක් මේ විහාරයේ මහා ප්‍රාසාද ගෙයෙහි ද තබන ලෙස වදාරණ ලදී.සුළු සේවකයන් ගේ භාරකරු තමන් සතු-----භික්ෂූන්ට ඇවැතක් වන දේ පිළිබඳව පැවත ආ සිරිත් අනුව කටයුතු කළ යුතුය.දෙන ලද කොටස් සඳහා ද එලෙසම කටයුතු කළ යුතුය------මෙසේ සිදු කරනු ලබන සියලු විරිත් පොත් පත්හි නිරන්තරයෙන් ලියා මේ විහාරයේ තැන්පත් කළ යුතුය.එසේ වදාරන ලද සිරිත් විරිත් පොත් පත් හි ලියා තැබූ යේ සත්දෙවොමි යන මා විසිනි. ---- මේ විහාරයේ සිරිත් විරිත් ආදිය මෙහි ම සේවකයින් ද, ------පිළිමගෙයි සේවකයන් පොත් පත් හි ලියා තැබූ අයුරින් පිළිමගෙයි බුද්ධ පූජාවන් ආදිය එම සිරිත් වලට අනුකූලව ඉටු කළ යුතුය. -----ආනන්ද පියන්ගලෙහි (පධානඝරයෙහි) -----------"''' <br> {{smaller|{{smaller|'''හැදින්වීම් නාමය''':කුරුන්දි පුවරු ලිපිය<br>'''රාජ්‍ය කාලය''':සිව්වන උදය රජ(සම්මත වර්ෂ 946-954)<br> '''කාලය''':සම්මත වර්ෂ 10 වන සියවස<br> '''අක්ෂර''':[[සිංහල භාෂාව|මධ්‍යකාලීන සිංහල]]<br/>'''භාෂාව''':[[සිංහල භාෂාව|මධ්‍යකාලීන සිංහල]]}} <br> {{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම:G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology,Ranwella,pp.221-224,en)}}}}<ref>{{cite book |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology |author= Ranwella |volume= pp.221-224 |language=en |isbn = }}</ref> }} }} මෙම ශිලා ලිපිය කතිකාවත් හෙවත් භික්ෂූන් වෙනුවෙන් පොදු එකඟතාවන් සම්මත කරගත් නීතිරීති සමූහයක් වර්ගයට අයත් වන අතර, අභයගිරි මහා විහාරයට අනුබද්ධ වූ “අභය–ඉසිරිපවි(සිරිසංඝබෝ විහාරය)" නම් විහාරය සහ එයට අනුබද්ධ “ආනන්ද පියංගල” නම් භාවනා ශාලාව සම්බන්ධයෙන් භික්ෂූන්ගේ සාමාන්‍ය එකඟතාවයෙන් සම්මත කරගත් නියමාවලියක් ද මෙහි අන්තර්ගත වේ.එමෙන්ම, “අභ සලමේවන්” යන රාජ නාමය දරා සිටි රජුගේ රාජ්‍ය කාලයේ පළමු වසරේ පැවැත්වූ පෙර කතිකාවතක් පිළිබඳව ද මෙහි සඳහන් වේ.<ref>{{cite book |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology |author= Ranwella |volume= pp.221-224 |language=en |isbn = }}</ref> මේ පිළිබඳව දීර්ඝ විස්තරයක් මහාචාර්ය [[සිරිමල් රණවැල්ල]] විසින් දක්වා තිබේ. {{Blockquote |text='''" ශිලාලේඛනයේ දාතම දැක්වෙනුයේ සිරිසඟබෝ නමින් ම රජ කළ රජෙකුගේ සහ අගසු(ද)ම් සංග්බඩ් නම් රැජිනකගේ පුතු වූ සිරිසඟබෝ නම් රජ කෙනෙකුගේ අට වැනි වර්ෂයට බවට යි. සිවුවැනි උදය (946-954) සහ සිවුවැනි මහින්ද (956-972) නමින් අනුරාධපුර අවසන් භාගයේ මෙම රාජ්‍ය නාමය දැරූ වසර අටක් හෝ ඊට වැඩි කාලයක් රජ කළ සහ මෙම නාමය දැරූ පියවරුන් සිටි රජවරු දෙදෙනෙක් වූහ. සිවුවැනි උදය රජුගේ පියා වූයේ සිවුවැනි කස්සප රජු (898-914) ද සිවුවැනි මහින්ද රජුගේ පියා තුන් වැනි උදය (935-938) විය. සිවුවැනි උදය සහ සිවුවැනි මහින්ද අතරින් දෙවැන්නාගේ මව එම රජුගේ ම ශිලාලේඛන කිහිපයක ම දැක්වෙන පරිදි දේවා (දේවි ගොන්බිසෝ රැජ්න) නම් වූ අග රැජනකි. එනිසා අප ඔහුව පසෙකට කර අපගේ මෙම ලේඛනයේ දැක්වෙන රජු සිවුවැනි උදය ලෙසට හඳුනාගත යුතු වේ. නමුත් ඔහුගේ මව, අගසු(ද)ම් සංග්බඩ් හඳුනා ගැනීම ද ගැටලුවක් වනුයේ වංශකතාවන්ට අනුව සිවුවැනි උදය රජුගේ මව තිස්සා නම් වූ අග රැජිනක් වීම නිසා වෙති. මෙම රැජින ද සමකාලීන අනෙක් රැජනන් මෙන් ම නම් කිහිපයකින් හඳුන්වා ඇති බව දැකීමට හැකි වේ. උදාහරණයක් වශයෙන්, සිවුවැනි දප්පුල රජුගේ මව දේවා සහ සංඝා යන නම් දෙකෙන් ම හඳුන්වා ඇති අතර වංශකතා සහ සිවුවැනි දප්පුල රජුගේ පුලියන්කුලම ශිලාලේඛනයට අනුව තුන් වැනි උදය රජුගේ මව කිතා නම් රැජිනක් වූ නමුත් එම රජුගේ පොළොන්නරුව ටැම් ලිපිය ඇයට දී ඇති නාමය සංඝා යි. පළමු වැනි විජයබාහු රජුගේ මව වංශකතාවන්ට අනුව ලෝකිතා නම් කුමරියක් වූ අතර රජුගේ අඹගමුව පර්වත ලිපියේ ඇය දැක්වෙනුයේ දේවා (දෙව්-ගොන්-රැජ්න) ලෙස යි. '''​අපගේ ලේඛනය කතිකාවතක් හෙවත් භික්ෂූන් වෙනුවෙන් පොදු එකඟතාවෙන් සම්මත කර ගත් නීතිරීති සමූහයකි. එය අභයගිරිය විහාරයට අයත් අභය ඉසිරිපව් ලෙස මෙහි නම් කර ඇති, ආනන්ද පියන්ගල නම් පධානඝරයක් පැවති විහාරයක් වෙනුවෙන් වූවකි.ලේඛනය මීට පෙර අබා සලමෙවන් නමින් රජකම් කළ රජෙකුගේ පළමු වැනි රාජ්‍ය වර්ෂයේ සිදු කළ කතිකාවතක් පිළිබඳ ව ද දක්වයි. එය අබා සලමෙවන් නමින් රජ කළ දෙවැනි උදය රජුගේ පුතු වූ එම රාජ්‍ය නාමය ම භාවිත කළ තුන් වැනි සේන රජුගේ කස්සප පොකුණ පුවරු ලිපියට විෂය වස්තු වූ කතිකාවත බව පෙනී යයි. මෙම ශිලාලේඛනය සම්පූර්ණයෙන් ම ආරක්ෂා වී තිබුණි නම් දහ වැනි සියවසට අයත් උතුරු පළාතෙන් හමුවන වැදගත් ම වාර්තාවක් වීමට ඉඩ තිබුණි. මෙම ශිලාලේඛනය කැබලි වී තිබුණ ද එලෙසින් වුවත් ප්‍රකාශයට පත් කිරීම ඉතා වැදගත් ලිපියක් වනුයේ දිවයිනේ උතුරු ප්‍රදේශයෙන් හමුවන අල්පයක් වූ ශිලාලේඛන අතරින් එකක් වීම හේතුවෙනි. මෙම ලේඛනයේ පෙළ එතරම් ම පැහැදිලි නොමැති හෙයින් ඉංග්‍රීසි පරිවර්තනයක් දැක්වීමට බලාපොරොත්තු නොවෙමි."''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= Kurundanmale Fragmentary Slab Inscription, Inscription of Ceylon |author= G.S Ranawella(2004) |volume= V,Part II,page 211 |language=Si |isbn = }})}}}} }} මේ අනුව විද්වතුන්ගේ අදහස් සලකා බැලීමේ දී, මෙම පෙර කතිකාවත III වන සේන රජුගේ (ක්‍රි.ව. 938–946) කලුදිය පොකුණ ශිලා ලිපියෙන් හඳුන්වන කතිකාවතට සම්බන්ධ විය හැක. එම කතිකාවත III වන සේන රජුගේ රාජ්‍ය කාලයේ පළමු වසරේ පැවැත්වූ අතර,III වන සේන රජු සහ ඔහුගේ පියා වූ II වන උදය රජු (ක්‍රි.ව. 887–898) දෙදෙනාම “අභ සලමේවන්” යන රාජ නාමය භාවිතා කර තිබුණි.<ref>{{cite book |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology |author= Ranwella |volume= pp.221-224 |language=en |isbn = }}</ref> ඒ අනුව ශිලා ලිපියේ ආරම්භක කොටසෙහි සිව්වන උදය රජු පිළිබඳ වර්ණනාත්මක සඳහනක් වේ.ලිපියේ සඳහන් වන අභයගිරි විහාරයට අනුබද්ධ විහාරයට අමතරව,භික්ෂූන්ගේ සාමාන්‍ය එකඟතාවයෙන් සම්ප්‍රදාය තුනක් සමඟ එකඟතාවයකට පැමිණීම (නිකාය සමඟියක් වැනි) පිළිබඳවද මෙහි සඳහන් වේ. එමෙන්ම, මෙම ස්ථානයේ පිහිටි විහාරයට හා පිළිමගෙයට අභයගිරි විහාරයට අනුයුක්ත නිලධාරීන් විසින් පිරිනමන ලද පූජා, වත්පිළිවෙත් හා චාරිත්‍ර පිළිබඳ තොරතුරුද මෙහි අන්තර්ගත වේ. එයට පහළ කොටස්වල, සිරිත් ප්‍රකාරව පිළිමගෙය තුළ සිදු කළ යුතු බුද්ධ පූජා වත්පිළිවෙත් සහ මහා සංඝයා වහන්සේට සිදු කළ යුතු වත්පිළිවෙත් පිළිබඳ විස්තර ඇතුළත් වේ. එම නියමාවලිය ඉර සහ හඳ පවතින තුරු වලංගු වන බවද ශිලා ලිපියේ සඳහන් කර ඇත. ශිලා ලිපියේ “සුදම්ම” නම් රජ බිසවක් පිළිබඳ සඳහනක් ද පවතී. එම බිසව, මෙම ශිලා ලිපිය කරවූ සිව්වන උදය රජුගේ සහෝදරයා වූ පස්වන කාශ්‍යප රජුගේ මෑණියන් බව විද්වතුන් විසින් හඳුනාගෙන ඇත. ශ්‍රී ලංකාවේ ශිලා ලිපිවල මවුවරුන්ගේ නම් සඳහන් වීම දුර්ලභ කරුණක් වන බැවින්, මෙම සඳහන විශේෂ වැදගත්කමක් ඇති බව සැලකේ.තවද, මෙම ස්ථානයේ දළදා ගෙයක් සහ විශාල පුස්තකාලයක් පැවති බවත් ශිලා ලිපියෙන් සඳහන් වේ.<ref>{{cite book |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology |author= Ranwella |volume= pp.221-224 |language=en |isbn = }}</ref> ===III වන මහින්ද රජුගේ ශිලා ලේඛනය=== Archaeological Survey of Ceylon: North-Central, Central and Northern Provinces, Annual Report 1905 කෘතිය අනුව, වර්තමාන කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ක්‍රි.ව. 812–816 කාලයට අයත් බවට සැලකෙන III වන මහින්ද හෙවත් මිහිඳු රජුගේ ශිලා ලිපියක් පැවති බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite book |title=2018,Pauranika Sthana Ha Smaraka:Mulathivu Distrikkaya |author= Asanga,M.V.G.K;Nishantha,I.P.S |volume= pp.151-153 |language=si |isbn = 978-955-7457-25-3 }}</ref><ref> {{cite report |title=Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon |year=1949 |publisher=Department of Archaeology }} </ref> තුන්වන මිහිඳු රජු තම මව සහ දියණිය සමඟ කුරන්ගමට පැමිණ කුරුන්දි වැවෙහි ජලය පිළිබඳව ඇතිව තිබූ ආරවුල සංසිඳුවා එතුමා විසින්ම සෙල් ලිපිය කරවූ බව සඳහන් වේ.ඊට අමතරව එම සෙල්ලිපියේ අකුරු වල වැරදි ඇතත් ඒවා නිවැරදි නොකරන ලෙසට නියෝග කර ඇත.ඒ පිළිබඳව ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් මහතා ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග නම් කෘතියේ මෙලෙස වාර්තා කර ඇත. {{Blockquote |text='''"බැම්මට(කුරුඳු වැවෙහි) පහත පළමු සංඝබෝධි රජ (ක්‍රි.ව.246-248) විහාරයක් කරවූයේ ය.ඊට බොහෝ කලකට පසු, පස්වෙනි දප්පුල රජ තමන් රජ පැමිණි පළමුවන අවුරුද්දේ එක් විහාරයක නැවතත් සංඝයා නැවත්වූයේ ය.මෙහි ක්‍රි.ව.965 වෙන්ට පුළුවන.තුන්වෙනි මිහිඳු රජ තමන් රජ පැමිණි අටවැනි අවුරුද්දේ තම මෑණියන් හා දියණියනුත් සමඟ වැව(කුරුඳු වැව) බලන්ට ගොස් සංඝබෝධි රජ විසින් ගොඩනඟා මිහිඳුරජ විසින් ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද විහාරයේ මහත් ගල්පෝරුවක,ලංකාවේ සම්භවෙන ගල් සන්නස් වලින් ඉතාම දීර්ඝ එකක්වන් දික්ගල් සන්නසක් කොටවා තිබේ"''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස් |language=si |isbn = 955-9185-07-1 }})}}}} }} කෙසේ නමුත් මෙම ශිලා ලිපිය පුරාවිද්‍යා ස්ථානයෙන් අතුරුදන්ව ඇති අතර තවමත් හමු වී නොමැත. ===එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි විසින් වාර්තා කර ඇති ලිපිය=== කුරුන්දි විහාරයෙන් වාර්තා වන තවත් අභිලේඛනයක් පිළිබඳව එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන් විසින් "ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ" නම් කෘතිය තුළ වාර්තා කර තිබේ.ඒ උන්වහන්සේ මෙම ස්ථානයේ 20 සියවසේ අගභාගයේ සිදුකරන ලද ගවේෂණයකදී කුරුන්දි කන්දේ නටඹුන් වූ පැරණි ගොඩනැගිල්ලක් ආසන්නව බිම පෙරලී තිබූ ගල් කණුවක දුටු බව වාර්තා කරන අභිලේඛනයයි.ඒ පිළිබඳව උන්වහන්සේ මෙසේ සඳහන් කර තිබේ. {{Blockquote |text='''"...යාර විස්සක් පමණ කන්ද නැගි පසු තැන්න බිමක් හමුවෙයි.එහි කුඩා ශාලාවකට අයත් බව පෙනෙන සිවුරැස් අත්තිවාරමක ගල්පළු අතුරා තිබේ.එහි ඇති වෙනත් කිසිවක් හඳුනාගත නොහැකිය. එහෙත් පෙරළා දමා ඇති ගල් කණුව ගොඩනැගිල්ලට අයත් එකක් බව සිතීමට පුළුවන. එය දිගින් අඩි 12.6 කි.මෙහි අක්ෂර පේළියක් කොටා ඇතත් එහි සමහර අක්ෂර ගෙවී ඇත.දළ වශයෙන් සිවුවන සියවසට පමණ අයත් විය හැකි මෙහි..........රකබල..........අක්ෂර කියවිය හැකිය."''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ |author= එල්ලාවල මේධානන්ද ස්ථවිර |volume= p.62 |language=si |isbn = }})}}}} }} කෙසේ නමුත් මෙම ශිලා ලේඛනය ද තවමත් සොයාගැනීමට හැකියාව ලැබී නැත. ===වෙනත් ශිලා ලේඛන=== පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ නිළධාරීන් විසින් 2022 දී කුරුන්දි විහාරයේ පිළිමගෙයි සිදුකළ කැණීමේ දී එම ස්ථානයෙන් ශිලා ලිපියක් හමු විය.එය,අඩි 4 ක් පමණ දිග සහ අඩි 1 ක් පමණ පළල ගල් පුවරුවක් මත පැරණි සිංහල අක්ෂර භාවිතයෙන් සටහන් කර ඇති අතර එහි පේළි 14 ක් පමණ වාර්තා වී තිබේ.ලිපිය හමු වන විට මෙම අක්ෂර බෙහෙවින් ගෙවී ගොස් ඇති නමුත් ඒවා ක්‍රි.ව. 8 හෝ 9 වැනි සියවස් කාලයට අයත් බවට ගණන් බලා ඇත.එහෙත් තවමත් මෙම ලිපියේ අන්තර්ගතය පිළිබඳව ප්‍රකාශයට පත් කර නොමැත.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාර වංසය 2022 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= pp.137 |language=සිං |isbn = }}</ref> [[File:Stone pillar of Kurundi Archaeological Site.jpg|thumb|250px|පිළිම ගේ කැණීමෙන් හමු වූ ශිලා ස්ථම්භය]] ==පූර්ව වාර්තා== ===හෙන්රි පාකර්ගේ වාර්තා=== යටත්විජිත සමය තුළ කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ ව තොරතුරු අන්තර්ගත කර මුලින් ඉදිරිපත් කළ වාර්තාව සම්පාදනය කර ඇත්තේ හෙන්රි පාකර් විසිනි. ඔහු විසින් රජයේ අවශ්‍යතාවක් අනුව සම්පාදනය කළ සැසි වාර්තාවක "කුරුන්තනූර්මලේ" යන ශීර්ෂය යටතේ මෙම ස්ථානය පිළිබඳ ව තොරතුරු අනාවරණය කර ඇත.පළාතේ විශාල ම ව්‍යාප්තියක් සහිත පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වන කුරුන්තනූර් මලේ පාකර්ගේ සිතැඟි අනුව 'කුරුන්තනූර් හෙවත් පියන්ගල බුදුහිමියන්ගේ දෙවැනි වර සිදු කළ ලංකා ගමනේ දී පාදස්පර්ශයෙන් ශුද්ධ භූමියක් බවට පත් වූවා යැයි සැලකෙන' ස්ථානයයි. මෙම ස්ථානයේ පවතින භූ දර්ශනය හා පුරාකෘති පිළිබඳ විස්තර කරන පාකර් ඒ නිර්මාණ අතුරින් බොහොමයක් පරිහානියට පත් වී ඇති බවත් එම පරිහානිය කාලානුක්‍රමික ව (එනම්, ස්වාභාවික ව) සිදු වන පරිහානියටත් වඩා පසු ව මෙම ස්ථානයට සේන්දු වූ දෙමළ පදිංචිකරුවන් විසින් සිතාමතා ම සිදු කරන ලද විකෘති කිරීම් බව ද ඔහු දක්වා තිබීම විශේෂයකි.<ref> {{cite report |title=Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys p.449 |year=1887 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886 }}</ref> {{Blockquote |text='''"I think it can be shown that the hill Kuruntanur-malai,or Piyangala,at the south end of the embankment, is the spot that is said to have been visited by Buddha on his second journey to Ceylon.....There are several ruins on the hill and at the back of the northern part of the bund;but they are all dilapidate,more through wilful defacement by the later Tamil occupants than by the action of time."''' <br> *සිංහල පරිවර්තනය '''"වැව් බැම්මේ දකුණු කෙළවරේ පිහිටි කුරුන්තනූර්-මලේ හෙවත් පියන්ගල නම් කන්ද, බුදුන් වහන්සේ සිය දෙවන ලංකා ගමනයේදී වැඩම කළ බව කියවෙන ස්ථානය බව පෙන්වා දිය හැකි යැයි මම සිතමි.... මෙම කන්ද මත සහ වැව් බැම්මේ උතුරු කොටසට පිටුපසින් නටබුන් කිහිපයක් පවතී; නමුත් ඒ සියල්ල කාලයාගේ ඇවෑමට වඩා පසුකාලීන දෙමළ පදිංචිකරුවන් විසින් සිතාමතාම සිදු කරන ලද විකෘති කිරීම් හේතුවෙන් විනාශයට පත්ව ඇත."''' {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887) |author= Henry Parker |volume= XLVI 1886 |language=en |isbn = }})}}}} }} කුරුන්තන්කුලම වැව් බැම්මට පහළින් අනාවරණය වූ සෙල්ලිපියේ දැක්වෙන පරිදි 'කුරුන්ගම' (දෙමළෙන් කුරුන්තන් ඌර්) නම් නගරය හෝ සුවිසල් ගම පිහිටා තිබුණි. පහළින් ඇති දියපහරවල දැකගත හැකි මැටි බඳුන් අවශේෂ විශාල ප්‍රමාණයෙන් මේ බව තහවුරු කරගත හැකි වේ. පසු ව මෙහි පැමිණි දෙමළ වැසියන් විසින් මෙහි සංඝබෝධි විසින් ගොඩනගන ලද විහාරය හා අනෙකුත් ගොඩනැඟිලි සම්පූර්ණයෙන් ම විනාශ කරන ලද අතර ඒවායේ ගඩොල් හා කළුගල් නිර්මාණ ඉවත් කරන ලදී. එයින් පසු ඔවුන් විසින් මෙම ස්ථානයේ හින්දු කෝවිලක් නිර්මාණය කරන ලද බවත් පාකර් පැහැදිලි කර ඇත.<ref> {{cite report |title=Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys p.449 |year=1887 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886 }}</ref> {{Blockquote |text='''"The town or large village that was built on the low side of the embankment of Kuruntan-kulam,and traces of which are to be seen in the fragments of pottery that line the beds of the smaller water courses,is termed Kurungama in the Inscription, The Tamil name was Kuruntan-ur.The later Tamil residents builts a temple here,and they demolished the Wihara built by Sanghabodhi and other buildings, and removed nearly all the briks and stonework to it."''' <br> *සිංහල පරිවර්තනය '''"කුරුන්තන්කුලම වැව් බැම්මට පහළින් පිහිටි නගරය හෝ විශාල ගම්මානය, ශිලා ලේඛනයෙහි 'කුරුන්ගම' ලෙස හඳුන්වා ඇත. එහි සාධක කුඩා දියපහරවල් දිගේ දක්නට ලැබෙන මැටි බඳුන් කැබලිවලින් පැහැදිලි වේ. මෙහි දෙමළ නාමය 'කුරුන්තන්-ඌර්' යන්නයි. පසුකාලීනව මෙහි පදිංචි වූ දෙමළ වැසියන් මෙහි කෝවිලක් ඉදිකළ අතර, ඔවුන් සංඝබෝධි රජු විසින් කරවන ලද විහාරය සහ අනෙකුත් ගොඩනැඟිලි කඩා බිඳ දමා, ඒවායේ තිබූ ගඩොල් සහ ගල් නිර්මාණ සියල්ලම පාහේ එම කෝවිල ඉදිකිරීම සඳහා රැගෙන ගොස් ඇත."''' {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887) |author= Henry Parker |volume= XLVI 1886 |language=en |isbn = }})}}}} }} ​මෙම පුදබිමේ පෞරාණිකත්වය පිළිබඳ අදහස් දක්වමින් පාකර් සඳහන් කරන්නේ කුරුන්දි පුදබිම මෙන් ම කුරුන්තන්කුලම වැව ද ක්‍රිස්තු පූර්ව තෙවැනි සියවසේ මැද කාලයට අයත් විය හැකි බවයි. විහාරවාසී භික්ෂූන් වහන්සේගේ ජල අවශ්‍යතාවේ අනිවාර්ය බව නිසා වැව බිහි වීමට පෙර මෙම විහාරය ඉදිකිරීමට ඇති අවකාශය සීමිත බව පාකර්ගේ ප්‍රකාශයේ අධ්‍යාහාරගත ව ඇත. තන්නිර්මුරුප්පු වැවේ නිර්මාණ කාලය ඒ හා සමගාමී ද ඊට පසු කාලීන ද යන්න අවිනිශ්චිත බවත් ඔහු දක්වා තිබේ. මෙම වාපි කර්මාන්තයන්ගේ සොරොව් සඳහා යොදාගෙන ඇති ගඩොල් පසු කාලීන ලක්ෂණ නිරූපණය කළ ද එම සොරොව්වේ පසු ව සිදු කළ ප්‍රතිසංස්කරණයන්ගේ දී එක් වූ ඒවා බව ​ද ඔහු වැඩිදුරටත් පෙන්වා දී ඇත. ලක්දිව රාජාවලිය හෙබවූ සිංහල රජවරු, විටෙක සියලු රජවරුන් කුරුන්දි විහාරයට පැමිණෙන්නට ඇති බව කීමට තරම් පාකර් උත්සුක වීමෙන් ම ඔහු මෙම ස්ථානයේ දුන් වැදගත්කම පැහැදිලි වේ. පාකර්ට අනුව මෙරට ඇති වෙනත් ඕනෑම ප්‍රමුඛ පුදබිමක් හා සමාන තත්ත්වයෙහි ලා සැලකිය හැකි පුදබිමක් වශයෙන් කුරුන්දි විහාරය වටහා ගැනීමට හැකි ය.<ref> {{cite report |title=Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys p.449 |year=1887 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886 }}</ref><ref>{{cite book |title=1909,Ancient Ceylon |author= Parker Henry(2011) |volume= |language=en |isbn = }}</ref> ===ජේ.පී.ලෙවිස්ගේ වාර්තා=== 1895 වසරේ දී වවුනියාව හා මුලතිව් දිස්ත්‍රික්ක ඇතුළත් වන්නි ප්‍රදේශය පිළිබඳ අත්පොත පළකළ මෙරට යටත් විජිත පාලකයෙකු වූ ජේ.පී. ලුවිස් විසින් 1884 වසරේ දී රාජකීය ආසියාතික සංගමයේ ලංකා ශාඛාවේ සඟරාව සඳහා සපයන ලද තරමක් දිගු ලිපිය සඳහා එක්කර ඇති සිතියමේ ද වත්මන් කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති ස්ථානයට තදානුරූපී අයුරින් 'කුරුන්දිමලේ (Kurundimalai)' නම් ස්ථානයත් ඊට සාබද ව තන්නිමුරුප්පු නම් ස්ථානයත් සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite book |title=1894.Arch.Eoijogy of the Wanni,journal of Royal Asiatic Society ( Ceylon ) |author= Lewis,J.P |volume= XIII,No.45,pp.151-178 |language=en |isbn = }}</ref> එබැවින් කුරුන්දි විහාරයේ ස්ථානගත වීම පිළිබඳව පැහැදිලි කර ගැනීමේ දී මෙවැනි සටහන් ද බෙහෙවින් පාදක වන්නට ඇතැයි සිතිය හැකි වේ. ලුවිස් වවුනියාව හා මුලතිව් දිස්ත්‍රික්ක ඇතුළත් වන්නිය ප්‍රදේශය පිළිබඳ අත්පොත නම් කෘතියේ සටහන් කර ඇති පළාතේ පුරාවිද්‍යාව පිළිබඳ කොටසේ දී කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳ ව තොරතුරු ද අන්තර්ගත කිරීමට අමතක කර නැත.<ref>{{cite book |title=1895.Manual of the Vanni Districts |author= Lewis,J.P |volume= pp.298 |language=en |isbn = }}</ref> තන්නිමුරුප්පු වැව පිළිබඳ සිදු කරන සාකච්ඡාව තුළ 'කුරුන්දිමලය වනාහි බුදුන් වහන්සේ දෙවැනි වර ලංකාවට වැඩම කළා යැයි පැවසෙන ස්ථානය බව' හෙන්රි පාකර් උපුටා දක්වමින් පෙන්වා ඇත. එමෙන් ම, ලුවිස් විසින් තම කෘතියේ දී පාකර් ද උපුටා දක්වමින් කුරුන්දි විහාරය හා තදාශ්‍රිත පුරාවිද්‍යා සාධක පිළිබඳ පිටු දෙකක පමණ සැලකිය යුතු විස්තරයක් සපයා ඇත. එහි ආරම්භයේ දී ම මෙම විහාරයේ ව්‍යාප්තිය පිළිබඳ දක්වමින් කුරුන්දන්කුලම වැවේ දකුණු අන්තයේ පිහිටා ඇති කුරුන්තන්මලේ හෝ පියන්ගල විහාරය වනාහි සමස්ත පළාතේ ම විශාල ම ව්‍යාප්තියක් දක්වන පෞරාණික විහාරය බව පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite book |title=1895.Manual of the Vanni Districts |author= Lewis,J.P |volume= pp.298,310-312 |language=en |isbn = }}</ref> ​කුරුන්දි වැව ඉදිරිපස බැම්මට පහළ පිහිටි විහාර නිර්මාණයන්ගේ විනාශය පිළිබඳ දක්වමින් ලුවිස් තබා ඇති පාදක සටහන ද මෙම කතිකාවේ දී අත් නොහළ හැකි තොරතුරක් අනාවරණය කරයි. එහි දැක්වෙන අන්දමට, කුරුන්දන්මලේ විහාරයේ පැවති ගල්කණු එම ස්ථානයෙන් ඉවත් කර ඒවා භාවිතා කරමින් මුල්ලිවයික්කාල් කෝවිල නිර්මාණය කර ඇත.ඔහු විශ්වාස කරන පරිදි මෙය සිදු වී ඇත්තේ 1858 තරම් මෑත කාලයක දී ය.එම කෝවිලේ දොරටුව පවා නිර්මාණය කර ඇත්තේ කුරුන්දි කන්දෙන් රැගෙන ගිය කැටයම් කළ ගල් කුලුණුවලින් බව ද ඔහු වැඩිදුරටත් සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite book |title=1895.Manual of the Vanni Districts |author= Lewis,J.P |volume= pp.312 |language=en |isbn = }}</ref> ===එච්.සී.පී.බෙල්ගේ වාර්තා=== මෙරට පළමු වැනි පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් වූ එච්.සී.පී. බෙල් විසින් 1905 වසරට අදාළ ව 1909 වසරේ දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස්ගේ වාර්ෂික පාලන වාර්තාවේ 'කුරුන්දි විහාරය හා අවට කලාපය' පිළිබඳ පිටු කීපයක් පුරා ඇති විස්තරයක් දක්වා ඇත. එම ලේඛනයේ කුරුන්තන් මලේ (Kuruntan-malai) නම් ගිරිය පාමුල ඇති නටබුන් සහිත මෙම පුදබිම පිළිබඳ එකල සිටි පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් විසින් සපයා ඇති විස්තරය කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා බිම පිළිබඳ මෙතෙක් ලේඛනගත වී ඇති අගනා ම පුරාවිද්‍යා ක්ෂේත්‍ර වාර්තාවකි. කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා භූමිය පිළිබඳ පුළුල් විවරණයක් සපයමින් සිදු කර ඇති විස්තරය අනුව පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස්වරයා එම ස්ථානයේ සැලකිය යුතු කාලයක් ගත කර සම්පාදනය කළ විවරණයක් බව පෙනී යයි. මෙම ස්ථානයේ කන්ද මත හා ඒ වටා පිහිටා ඇති පෞරාණික නටබුන්, කන්ද පාමුල පිහිටි වැව හා තදාශ්‍රිත කලාපයේ විසිරී ඇති නටබුන් මෙන් ම පුරාවිද්‍යා සාධක පිළිබඳ ව ප්‍රමාණවත් සවිස්තරාත්මක කරුණු මෙම වාර්තාවේ ඇතුළත් වී පැවතීමෙන් මෙය සනාථ වේ. <ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.59 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> <! _ _ ===සෙනරත් පරණවිතානයන්ගේ වාර්තා=== _ _ > <! _ _ ===චාල්ස් ගොඩකුඹුරයන්ගේ වාර්තා=== _ _ > ===එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ගේ වාර්තා=== කුරුඳු කන්දේ විහාරය පිළිබඳව අවස්ථා කිහිපයකදීම සටහන් සපයා ඇති ලේඛකයෙකු වශයෙන් එහි ප්‍රවර්ධනය මෙන්ම පුනරුත්ථාපනයක් අපේක්ෂා කළ යතිවරයන් වහන්සේ නමක වශයෙන් පුජ්‍ය එල්ලාවල මේධානන්ද නායක හිමියන් හඳුනාගත හැකි වේ. උන් වහන්සේ විසින් සම්පාදනය කරන ලද ලේඛන ගණනාවක් අතරින් ප්‍රමුඛ ලේඛනයක් වන "නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය" නම් කෘතියේදී මුලතිව්හි පිහිටි කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳව විශේෂ සටහනක් තබා ඇත. එහිදී ලක්දිව බොහෝ තැන්වලදී වනවාටත් වඩා උතුරු හා නැගෙනහිර පළාත් තුළදී සියලු පුරාකෘතිවලට මෙන්ම විශේෂයෙන් බෞද්ධ පුරාකෘති අරබයා ඇති වී තිබෙන ව්‍යසනකාරී තත්ත්වය පිළිබඳ අදාළ බලධාරීන් නිසි කලෙකදී අවධානය යොමු කර අදාළ පිළිවෙත් යෙදුවේ නම් සමීප කාලීනව විනාශ කළ බොහෝ පුරාකෘති හා පුරාවිද්‍යා ස්ථාන ආරක්ෂා කරගත හැකිව පැවතිණු බව උන්වහන්සේ ප්‍රකාශ කරයි.<ref>{{cite book |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003 |author= Ellawala Medhananda |volume= pp.412 |language=si |isbn = 978-955-686-112-9 }}</ref> ​ ​එල්ලාවල මේධානන්ද හිමිපාණන් වහන්සේ මුල්වරට (එනම් 1964 වසරේ විය යුතුයි) මෙම පුදබිම ගවේෂණය සිදු කරන අවස්ථාවේදී එවකට මෙහි පැවති දුෂ්කරතාව සහ පුදබිම පිළිබඳව විස්තර කර තිබේ. {{Blockquote |text= '''​"මේ සම්පූර්ණයෙන්ම වැසී ඇති ප්‍රදේශයකි. නෙල්ලාරු(මනල්ආරු යන්න විස්තර වේ) හරස් කර තන්නිමුරුප්පු වැව කර තිබේ. එය කුරුන්දම්මලේට දකුණින් පිහිටියේය. කන්දට උතුරු පැත්තෙන් කුරුන්දන්කුලම් වැව පිහිටියේය. මේ වැව් දෙකම පුරාණ නිර්මාණයක් බව ඒ ආශ්‍රිත නටබුන්වලින් පැහැදිලි වෙයි. වැව් දෙක එකට සම්බන්ධ කළැයි සැලකෙන ඇළක් ඇති බව අපට මඟ පෙන්වීමට ගිය දෙමළ ජාතිකයා කීයේය. මේ කන්දට සමහර විට පියන්කල්ලු යන්නද ව්‍යවහාර කෙරේ. එය පියන්ගල යන්නෙහි දෙමළ ඌරුවකි. කන්ද අක්කර සියයකට වැඩියයි සිතමි. මෙහි මුදුන ඕවාල හැඩය ගත් තැනකි. එතැනට පිවිසීමට ඇති උතුරු, දකුණු දෙපසින්ම මාර්ග තිබී ඇත. ඒවායේ ශේෂ දැනට (1964) දක්නට ලැබේ."''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003 |author= Ellawala Medhananda |volume= pp.413 |language=si |isbn = 978-955-686-112-9 }})}}}}<ref>{{cite book |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003 |author= Ellawala Medhananda |volume= pp.413 |language=si |isbn = 978-955-686-112-9 }}</ref> }} ​කුරුන්දි විහාරයේ ඇති පෞරාණික වාස්තු නිර්මාණ පිළිබඳව එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන් විසින් තොරතුරු ඉදිරිපත් කර ඇතත් උන් වහන්සේ මෙම විහාර ආකෘතිය හෝ එහි සම්ප්‍රදාය පිළිබඳව හෝ අදහසක් ඉදිරිපත් කිරීමට උත්සුක වී නොමැත. මෙම කන්ද මුදුනේ ඇති වෘත්තාකාර වාස්තු ව්‍යුහය උන් වහන්සේ විසින් වටදාගෙයක් වශයෙන් හඳුනා ගැනීමට උත්සාහ ගෙන ඇතත් එම ව්‍යුහය බෝධිඝරයක් බව එහි දෘෂ්‍යමාන ලක්ෂණ අනුව නිශ්චිතව හඳුනාගත හැකිව පවතී.මෙම විහාරයේ විහාර ආකෘතිය පිළිබඳ අවධානය යොමු කරනවිට එම හඳුනාගැනීම විශ්වසනීය ආකාරයෙන් තහවුරු වේ.එමෙන්ම, උන්වහන්සේ විසින් එම ස්ථානයේ දැකගත හැකි ගඩොළු නිසැක වශයෙන් ම ඉතා පැරණි යුගයට අයත් බව දක්වා නැතත් එවැනි නිගමනයකට පැමිණීම සඳහා අදාළ කරගත් සාධක හෝ එවැනි නිගමනයකට එළැඹුණු ආකාරය පැහැදිලි කර නැත. මේධානන්ද හිමියන්ගේ සටහනේ කුරුන්දි විහාරයෙන් අනාවරණය වී ඇති සෙල්ලිපිය පිළිබඳ ව ද තවදුරටත් තම නිරීක්ෂණයක් හා උපකල්පනයක් දක්වා ඇත. {{Blockquote |text= ​'''"කුරුන්දන්කුලම නම් වූ සෙල්ලිපියක තුන්වන මිහිඳු රජු (801-804) ගැන කියවෙන බවත්, ජලය පිළිබඳ ආරවුලක් විසඳීමට රජු එහි ගිය බවත්, ඒ ප්‍රදේශය 'කුරුන්ගම' නමින් ලිපියේ සඳහන් වන බවත් වාර්තාවක දක්වා ඇත. මේ ජල ප්‍රශ්නයට හේතු වූයේ තන්නිමුරුප්පු වැවේ ජලය බව සී.ඩබ්ලියු. නිකලස් මහතා දක්වයි. එහෙත් මේ ලිපිය සෑහෙන පමණ සෙවූ මුත් අපට සොයාගත නොහැකි විය."''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003 |author= Ellawala Medhananda |volume= pp.414 |language=si |isbn = 978-955-686-112-9 }})}}}}<ref>{{cite book |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003 |author= Ellawala Medhananda |volume= pp.414 |language=si |isbn = 978-955-686-112-9 }}</ref> }} ​මෙහි දැක්වෙන සෙල්ලිපිය පිළිබඳ ව සෙවීමට උනන්දු වෙමින් එය අනාවරණය කරගත නොහැකි වූ බව උන් වහන්සේ දක්වා ඇතත් මෙම සෙල්ලිපිය කන්ද මුදුනේ නොව පහළ පිහිටි වැවේ බැම්මට පහළින් ස්ථානගත වූ විහාරයේ පිළිම ගෙයක් ඉදිරිපස පැවතිය දී 2020 දී හමු විය.ඊට අමතරව,​මෙම ප්‍රදේශය පිළිබඳව සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවල දැක්වෙන විවිධ කරුණු සංගෘහිත කරමින් එල්ලාවල මෙධානන්ද හිමියන් වැඩිදුරටත් කරුණු දක්වා තිබේ. {{Blockquote |text= '''" ​'කුරුන්දක' නමින් ගමක් ගැන අට්ඨ කතාවල කීප විටකම දක්නට ලැබේ. කුරුඳුගමුරට යනුවෙන් කඩඉම් පොත්වල දැක්වෙනුයේ පෙදෙසක් ගැනය. පදී රට, කුරුඳු රටට සමීපව පිහිටි බව පූජාවලිය, නිකාය සංග්‍රහය ආදියෙන් පෙනී යයි. කුරුඳුගමු රට, කුරුඳු රට, කුරුන්දක ආදී වශයෙන් සඳහන් වන්නේ එකම පෙදෙසක් විය යුතුය. පදිරට යනු පදවිය නමින් දැන් හැඳින්වෙන ප්‍රදේශයයි. 2 වන පැරකුම්බා රජු (1236-1270) විසින් විනාශ කරන ලද කාලිංග මාඝගේ බල කඳවුරක් කුරුන්දියෙහි වූ බව මූලාශ්‍රවල දැක්වේ. ඊට ආසන්න කාලයේ ලංකාව ආක්‍රමණය කළ චන්ද්‍රභානුගේ කඳවුරක් මෙහි පිහිටුවා ගත් බවත්, එහි සිංහලයන් තමා වසඟයට ගත් බවත් දැක්වේ. කුරුඳුරට වර්තමාන කදෑකෝරළය හා තඩවන් කෝරළය යැයි අයිවර්ස් මහතා කියයි. වව්නියාව දිසාවට අයත් කරිකට්ටුමලෙයි දකුණු කොටස විය හැකි බව සමහරකුගේ මතයයි. 1 අග්බෝ රජු (571-604) කුරුන්ද නම් විහාරයක් කරවා ඇත්තේය. 1 විජයබාහු රජු (1055-1110) කුරුඳු විහාරය ප්‍රතිසංස්කරණය කරවා කුරුන්ද වාපී නමින් වැවක්ද, පොල් උයනක්ද කරවීය. ඛල්ලාඨ නාග රජු (100-103) කුරුන්දවාශෝක විහාරය තැන වූයේය. මේ ගැන සඳහන් වන පැරණිම වංශ කතා ගත සිද්ධිය මෙයයි. එහෙත් සමහර අට්ඨ කතා වංශ කතාවලට වඩා පැරණිය. සිංහලයේ පැවැති පැරණි හෙළ අටුවා අතර කුරුන්දට්ඨ කතාව එකකි. එයට මේ නම ඇති වූයේ කුරුන්දිකවෙලු විහාරයෙහි ලියන ලද නිසා බව සඳහන් වේ. ඛල්ලාට නාග රජු විසින් කරවන ලද විහාරය කුරුන්දපාසක, කුරුන්දවාශෝක වන දෙනමින්ම මහාවංස පිටපත්වල සඳහන් වී තිබේ."''' <br>{{smaller|{{smaller|({{cite book |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003 |author= Ellawala Medhananda |volume= pp.414,415 |language=si |isbn = 978-955-686-112-9 }})}}}}<ref>{{cite book |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003 |author= Ellawala Medhananda |volume= pp.414,415 |language=si |isbn = 978-955-686-112-9 }}</ref> }} ​කාලානුරූපී ව ඓතිහාසික අනන්‍යතාව බොඳ වී පැවති මෙම ඓතිහාසික බෞද්ධ ප්‍රදේශයේ ස්ථාන නාමය පිළිබඳ ව අදහසක් ඉදිරිපත් කර ඇත. {{Blockquote |text= '''"​කුරුන්දවාශෝක කුරුන්දවාපි අශෝක අනුමත කෙටිවීමක් බව පෙනේ. කුරුඳුවැව අසල වූ අශෝක විහාරය ඒ නමින් හැඳින්වූවා විය යුතුය. කෙසේ හෝ මේ සියල්ලේම කුරුන්ද යන කොටස සුරැකී තිබේ. මුලින් කී සෙල්ලිපියේ කුරුන්ගම ගැන සඳහන් වේ. වර්තමාන 'කුරුන්දම' යන මේ නමේම ව්‍යවහාරයකි. ඒ අනුව අට්ඨකතා (සීහලට්ඨ කතා) රචිත යුගයේ එනම් මිහිඳු මා හිමි යුගයේ සිටම කුරුන්දගම හා එම විහාරය පැවතියේය. එහි නම අද දක්වාම වෙනස් වී නැත. සිංහල අටුවා ලිවීමේදී මෙහිදී එක අටුවාවක් ලියැවිණි.එසේනම් ක්‍රිස්තු පූර්ව යුගයේ මේ ප්‍රදේශය දියුණුව තිබූ බවත් සිංහල බෞද්ධයන් පදිංචිව සිටි බවත් පැහදිලිය."''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003 |author= Ellawala Medhananda |volume= pp.415 |language=si |isbn = 978-955-686-112-9 }})}}}}<ref>{{cite book |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003 |author= Ellawala Medhananda |volume= pp.415 |language=si |isbn = 978-955-686-112-9 }}</ref> }} කුරුන්දි පුදබිම හා තන්නිමුරුප්පු වැව පිළිබඳව 2016 වසරේ දී උන් වහන්සේ විසින් නැවතත් කරුණු සංග්‍රහ කර ඇත. එහි දී උන් වහන්සේ දක්වා ඇති කරුණු අනුව, කඳුගැටය පාමුල හරියේ ත්‍රස්තවාදී උවදුර ඇති වීමට පෙර කාලයේ දී ස්වාමීන් වහන්සේ නමක් වැඩ සිටීම සඳහා නිමවන ලද ගොඩනැගිල්ලක ශේෂ පැවති බව සඳහන් කර ඇත. ඒ අනුව, 2023 දි සිදුකළ පුරාවිද්‍යාඥයන් සහ විද්‍යාර්ථයන් කුරුන්දිය අවට සිදුකරන ලද නිරීක්ෂණ චාරිකාවේ දී 1978 දී පමණ මෙම ස්ථානයේ බෞද්ධ භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් වැඩසිටි බවට තොරතුරු අනාවරණය කරගත හැකි විය. කුමාරපුරම් ප්‍රදේශවාසීන් විසින් මෙම කරුණ අනාවරණය කළ අතර ඔවුන් භික්ෂූන් වහන්සේට දානය පවා පූජා කළ බව වැඩිදුරටත් අනාවරණය කරන ලදී.ඒ අනුව මෙම පුද බිම සක්‍රීය කිරීමට යම් පිරිසක් උත්සුක වූ බව පැහැදිලි වේ.​උන් වහන්සේ දක්වා ඇති විස්තර අතර ඉහළ මළුවේ පිහිටි අඩි 12.6ක් දිග ගල් කණුවක දළ වශයෙන් ක්‍රිස්තු වර්ෂ සිව් වැනි සියවසට පමණ අයත් විය හැකි අකුරින් සටහන් කරන ලද ලිපියක් ඇති බවත් එහි ‘රකිබල’ යන කොටස කියවිය හැකි බවත් දක්වා ඇත.<ref> {{cite book |title=ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ (2016) |author= එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි |volume= p.62 |language=si |isbn = }}</ref>නමුත් තවමත් එම ශිලා ස්ථම්භය හමු වී නොමැත.මෙම පුදබිමේ ඇති පිළිම ගේ පිළිබඳව විස්තර කරමින් උන් වහන්සේ පහත විස්තරය දක්වා ඇත. {{Blockquote |text= '''​"මේ එක් ගොඩනැගිල්ලකට අයත් පියගැටපෙළක් කිසියම් සාහසිකයකු විසින් ගලවා පසෙකට පෙරළා ඇත්තේ නිධාන සෙවීමට විය යුතුය. එහි සම්පූර්ණ පිටතට දෙකක් හා කැබලි දෙකක් ඉවත දමා ඇති අතර, එකක් සඳකඩ පහණ සමඟ එක්ව සිටී. දෙපස කොරවක්ගල් දෙකකට හානි කර තිබේ. සඳකඩ පහණේ අර්ධපද්මය හා ගිනිසිළු පෙළ පමණක් නිරූපිත වන බැවින් එය වැඩෙමින් පැවති යුගයේ නිර්මාණයක් බව පෙනේ. ඒ අසල පැත්තක කොටු කැටයම් කළ ගල් පුවරුවක් වෙයි. එය කුමක් සඳහා යෙදුවක් ද යන්න පැහැදිලි නැත."''' <br> {{smaller|{{smaller|( {{cite book |title=ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ (2016) |author= එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි |volume= p.63,64 |language=si |isbn = }})}}}}<ref> {{cite book |title=ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ (2016) |author= එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි |volume= p.63,64 |language=si |isbn = }}</ref> }} ​මෙම කෘතියේ කුරුන්දි විහාරයේ පුරාවස්තු ගවේෂණය පිළිබඳ ලිපියේ දී ද දක්වා ඇති පිළිම ගේ පියගැටපෙළ ආසන්න නිදන් හොරුන් විසින් සිදු කළ විනාශය 2016 වසර වන විටත් සිදු වී පැවති බව මේ සටහන අනුව තහවුරු වේ. මේ තොරතුරු හා මේ පිළිබඳ අනෙකුත් පුද්ගල විස්තර අනුව සැළකීමේ දී බොහෝ විට මෙම උපද්‍රව ත්‍රස්තවාදී යුද්ධය අවසන් වූ 2009 වසරින් පසුව හා 2016 කාලයට පෙරතුව සිදු වූ බව අනුමාන කිරීමට හැකියාවක් පවතී. මෙම සඳකඩ පහණේ දක්නට ලැබෙන කලාත්මක ලක්ෂණ විස්තර කරමින් උන්වහන්සේ සිදු කර ඇති නිගමනය වඩාත් පැහැදිලි කරන්නේ නම් මෙම නිර්මාණයේ පවතින කලාත්මක ලක්ෂණ අනුව අනුරාධපුර යුගයේ දෙවැනි භාගයේ මැද කාලයට අයත් වන්නක් බව දැකිය හැකි වේ. මෙම පිළිම ගේ වාස්තු ලක්ෂණ හා අවශේෂ පුරාවිද්‍යා සාධක ද ඊට සපුරා ම පාහේ අනුගත වන බවත් දැක්විය යුතු වේ. මේධානන්ද හිමියන් විසින් දක්වා ඇති කොටු සටහන් කළ ගල් පුවරුව අනෙකක් නොව මෙම පිළිමගේ තුළ බුද්ධ ප්‍රතිමාව වඩා හිඳවූ ස්ථානය යටින් පූජාර්හ නිධන් ද්‍රව්‍යය තැන්පත් කොට පැවති යන්ත්‍ර ගල (රත්නන්‍යාසය ) බවට වර්තමානයේ දී පුරාවිද්‍යාඥයන් හඳුනාගෙන තිබේ. ===ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර්ගේ වාර්තා=== ලක්දිව වාපි කර්මාන්ත හා වාරිමාර්ග නගා සිටුවීම මගින් කෘෂි කර්මාන්තය නගා සිටුවීමට මහත් වෙහෙසක් ගත්, ඒ වෙනුවෙන් අගනා කැපකිරීමක් සිදු කළ ඉංජිනේරු, රිචඩ් ලෙස්ලි බ්‍රෝහියර් විසින් මෙරට වාපි කර්මාන්ත අරභයා සම්පාදනය කරන ලද විශිෂ්ට නිබන්ධනයක් වූ "ලක්දිව පුරාතන වාරිකර්මාන්ත" නම් නිබන්ධනයේ දී ද මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ කරුණු දක්වා තිබේ. ​ලක්දිව, උතුරු කලාපයේ පිහිටි විශාල මෙන්ම වැදගත්ම වාපි කර්මාන්තයක් වූ ‘තන්නිමුරුප්පු වැව’ පිළිබඳ සාකච්ඡාව අතරතුර කුරුන්දි බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ප්‍රදේශය පිළිබඳව ද කරුණු දැක්වීමට එතුමා උත්සුක වී ඇති බව එම නිබන්ධනයෙන් පැහැදිලි වේ. පුරාවිද්‍යා හෝ ඉතිහාස විෂයයෙන් පරිබාහිර විෂයක් පිළිබඳ සිදු කළ නිබන්ධනයක දී ද මෙම විහාරය පිළිබඳ තොරතුරු අන්තර්ගත කිරීමට තරම් එතුමා උත්සුක වීමෙන් මෙම ඓතිහාසික ස්ථානය පිළිබඳ පවතින වැදගත්කමත් කොතෙක් ද යන්න ඒ තුළින් මනාව පෙන්නුම් කෙරෙයි.<ref>{{cite book |title=ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග(1935) |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර්,පරිවර්තනය එල්.පියසේන(2001) |volume= pp.22,23 |language=si |isbn = }}</ref> {{Blockquote |text='''"මේ වැව් දෙක(තන්නිමුරුප්පු වැව සහ කුරුන්දි වැව) අතර පිහිටි කුරුන්තන්මලේ නොහොත් පියංගල කන්ද සර්වඥයන්වහන්සේ දෙවැනි වර ලංකාවට වැඩිය වර වැඩ සිටි ස්ථානයක් යයි පරම්පරානුගත හිමිකම් පවතී. මෙය ඉතා විශාල නටබුන්ගෙන් ඇති භූමියකි. ඒ අතර කුරුන්තන් කුලමේ වැව් බැම්ම කෙළවර පටන් කඳු මුදුන දක්වා යන ගල්පඩි පෙළක් තිබේ. කන්ද ක්‍රමයෙන් සිහින්ව ගොස් (කිකිළි බිජුවක ආකාර) මුදුන සමතලාවක් ය. ගල්පඩිපෙළට මූනලා තිබෙන පැත්තේ ඇතැම් විට මුදුන වටේ ම වෙන්ටත් පුළුවන. සතරැස් කොට කපන ලද ගලින් බැඳි අඩි 7 ක් හෝ 8 ක් උසැතිව තිබුණේ ය. '''​මෙම කන්ද මුදුනේ තිබෙන නෂ්ටාවශේෂ හා ඒ අසළ තිබෙන්නා වූ තවත් දේද ස්ථානය සම්බන්ධව පවතින කථා ප්‍රවෘත්තිය සැබෑ බව ඔප්පු වීමට සහ ඉඩම ඇදින ගැනීමට ද ආධාර වේ. (මෙම දිරාපත්වීම කල්යාම නිසා සිදුවූවක් නොව ඕනෑකමින් කරන ලද කැඩීම් බිඳීම්ය.) කතාව නිවැරදි නම් කුරුන්ත කුලම අඩු වශයෙන් ක්‍රි.ව. ඉහත තුන්වෙනි ශතවර්ෂයේ මැද හරිය දක්වා අතීත කාලය පෙන්වයි. මක්නිසා ද යන හොත් මෙහි වාසය කළ සංඝයාට වැව් නැතිව නම් දිය ලබාගන්ට තැනක් නැති නිසාය. '''​තන්නිමුරුප්පුවත් ඒ කාලයේදී ම කළා ද නැතුව පසුකාලයක කරණ ලද්දක් ද යනු නියම වශයෙන් දැන ගැනීමට යමක් නැත. පාකර් ලියන්නේ "දියදොරටු දෙක බැඳීමට පාවිච්චි කර තිබෙන ගඩොල් මෑත කාලීන ඒවාය. නුමුත් ලංකාවේ උතුරු කොටසේ බොහෝ ස්ථානවල සිදු වී තිබෙන ප්‍රකාර මෙම දිය දොරටුවල පළමු බැම්ම කඩාගිය බොහෝ කාලයකට පසු නැවත බැඳි ඒවා වෙන්ට පුළුවන" කියාය. '''​එම මහතාගේම වැඩිපුර කීමක් නම්, මෙම ස්ථානය සිංහල රජවරු බොහෝ දෙනෙක් ඇතැම් විට සියල්ලෝමත් තමන් පැමිණි බව පෙන්වීමට වැඩි සලකුණු තබා නැතත්, මේ ස්ථානයට පැමිණිය හුය, කියා ය." <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස් |language=si |isbn = 955-9185-07-1 }})}}}} }} මෙහිදී අවධානය යොමු කළ යුතු කරුණ නම් පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සිදුව ඇති විනාශයන් ස්වභාවිකව සිදු වූවක් නොවන බවත් ඕනෑකමින් කිසියම් පිරිසක් විසින් සිදු කරන ලද ඒවා වන බවට වාර්තා කර තිබීමයි.ඊට අමතරව බුදුරජාණන් වහන්සේ දෙවැනිවර ලංකාගමනයේ දී වැඩි බවට වන ජනප්‍රවාදය හා පුරාවස්තු විසිරී පවතින ප්‍රදේශය කොපමණ ද යන්න දක්වා සිටියි.තවද,කුරුන්දි පුවරු ලිපිය පිළිබඳව ද හෙන්රි පාකර් තැබූ සටහන් විස්තර කරමින් විස්තරයක් හා කුරන්දි වැවේ වෑකන්දට පහළින් තිබූ ගම්මානය ගැන ද සංක්ෂිප්ත අදහසක් එතුමා දක්වා තිබේ.<ref>{{cite book |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්,pp.22,23 |language=si |isbn = 955-9185-07-1 }}</ref> {{Blockquote |text='''​බැම්මට පහළ පළමුවෙනි සංඝබෝධි රජ (ක්‍රි.ව. 246-248) විහාරයක් කරවූයේ ය. ඊට බොහෝ කලකට පසු පස්වෙනි දප්පුල රජ තමන් රජ පැමිණි පළමුවන අවුරුද්දේ එක් විහාරයක නැවතත් සංඝයා නැවැත් වූයේ ය. මෙහි ක්‍රි.ව. 965 වෙන්ට පුළුවන. තුන්වෙනි මිහිඳු රජ තමන් රජ පැමිණි අටවැනි අවුරුද්දේ තම මෑණියන් හා දියණියනුත් සමඟ වැවබලන්ට ගොස් සංඝබෝධි රජ විසින් ගොඩනගා මිහිඳු රජ විසින් ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද විහාරයේ මහත් ගල්පොරුවක ලංකාවේ සමහවෙන ගල් සන්නස් වලින් ඉතාම දීර්ඝ එකක්වන දික්ගල් සන්නසක් කොටවා තිබේ. '''​පාකර් තවත් කියන්නේ 'එය කොටා තිබෙන ගල් මුහුණට කල්යාමෙන් සිදුවී තිබෙන අනතුර නිසා සන්නසේ වචනවලින් වැඩි කොටස කියවන්ට බැරිකම කනගාටුදායකය. ප්‍රධාන කොටම එහි පදිංචි සංඝයා විසින් පිළිපැදිය යුතු ව්‍යවස්ථා පන්තියක් එහි සන්නසෙහි අඩංගු වේ. නුමුත් වඩා සැලකිය යුතු සාමාන්‍ය කරුණු ස්වල්පයක් එහි ඇතුළත් වේ. ‘රජ්ජුරුවන්ගේ මහා වැව' ගැන එහි සඳහනක් ඇත. (එය තන්නිමුරුප්පුව මෙන් පෙනේ.) තව ද ගොවිතැනට අනතුරු වන සමහර ආරවුල් ගැනද එහි සඳහන් වී තිබේ. රජතෙම (තමන්ගේ අක්ෂර වින්‍යාසය ගැන සැකසහිත වූයෙන්) සන්නස කපන ලද්දේ තමා විසින්ම බව කියා මෙම ව්‍යවස්ථා අක්ෂර අඩුවුනත් කිසිවෙකු විසින් කඩ කරන්නේවත්, අමුතු කරන්නේවත් නැතුව, බලපිහිටීම ඇතුව නොකඩවා ගෙන යන්නේ යයි අණකරන්නේ ය කියාය. '''​කුරුන්තන් කුලමේ වැකන්දට පහත් පැත්තේ ගොඩනගා තිබුණ ගම හෝ නියම්ගම්, කුඩා දියපාරවල්වල සමහවෙන කැබිලිති කඩුවලින් ඒ ගැන විභාග කළ අයට සම්භ විය. ඉහත සඳහන් කළ පුරාණ ගල්සන්නසේ මෙම වාස භූමියට කුරුම් ගම යයි නම්කර ඇත. <br>{{smaller|{{smaller|({{cite book |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස් |language=si |isbn = 955-9185-07-1 }})}}}} }} මීට අමතරව,දකුණු ඉන්දියානු ආක්‍රමණ වලින් විහාරයට වූ විනාශය සහ 13,14 වන සියවස් වලින් පසුව මෙම ප්‍රදේශයන් ජන ශුන්‍ය වූ බව පැහැදිලි අයුරින් බ්‍රෝහියර් තම වාර්තාව තුළ ප්‍රකාශ කර තිබේ.එයින් ගම්‍ය වන වැදගත් කරුණක් නම් වන්නේ උතුරේ ප්‍රදේශයට අයත් මුලතිව් සහ වවුනියා ආදී වන්නි ප්‍රදේශය සියවස් කිහිපයක් ජන ශුන්‍යව පැවතී බවත් හා දැන් එම ප්‍රදේශවල පදිංචිව සිටින දමිළ ජනතාව එහි පාරම්පරික ජනතාව නොවන බවයි. {{Blockquote |text= '''​එම ස්ථානයට දෙමළෙන් කරුන්තන්ඌරු යයි කියති. කල් යත් යත් දකුණු ඉන්දියාවෙන් ගොඩබැස එහි පදිංචි වූ අය සංඝබෝධි රජ විසින් කරවූ විහාරය ද, අනිකුත් ගොඩනැගිලිද බිඳහෙලා එහි ගල් ගඩොල් ආදියෙන් කෝවිලක් මෙහි සෑදූ බව පෙනේ. නමුත් පරම්පරානුගත කතාවකින් හෝ ඉතිහාසික ලියවිල්ලකින් හෝ වැව් බැම්ම බිඳුනු කාලයවත් නගරය පාළුවට හැරිය කාලයවත් පෙන්වන්නේ නැත. දකින්නට තිබෙන දේ මෙම භූමියෙහි දහ තුන්වෙනි හෝ දහ හතරවෙනි ශත වර්ෂයෙන් මෙහා එහි කිසිවෙක් පදිංචිව සිටි බවක් නොපෙන් වයි."''' <br>{{smaller|{{smaller|({{cite book |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස් |language=si |isbn = 955-9185-07-1 }})}}}}<ref>{{cite book |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්,pp 22,23 |language=si |isbn = 955-9185-07-1}}</ref> }} ​බ්‍රෝහියර් දක්වා ඇති සටහන අනුව ඔහුගේ කාලය වන විට විද්‍යාමාන වූ වැදගත් ලේඛන පිළිබඳ සුපරීක්ෂාකාරී වෙමින් මෙම පෞරාණික පුරාවිද්‍යා බිම පිළිබඳ සාරාංශය ම හකුළා දැක්වීමට තරම් සමත් වී ඇති බව පැහැදිලි වේ. එහි මෙම විහාරයේ ආරම්භය, ඒ සඳහා විවිධ අවස්ථාවල දායකත්වය දැක්වූ රජවරුන් හා ප්‍රධානීන්ගේ මැදිහත් වීම, ස්ථානයේ පැවැත්ම හා එහි පරිහානිය සම්බන්ධ අදාළ කරුණු ආදිය ද පෙළ ගස්වා ඇති ආකාරය ඔහුගේ වාර්තා තුළින් මනාව දැකගත හැකි වේ.<ref>{{cite book |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස් |language=si |isbn = 955-9185-07-1 }}</ref> ===සී.ඩබ්.නිකලස්ගේ වාර්තා=== මෙරට ඓතිහාසික පුරාවිද්‍යාව අරබයා බිහි වූ ශ්‍රේෂ්ඨ විද්වතකු වන සිරිල් වේස් නිකලස් මහතා තමන් සම්පාදනය කළ "පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය" නම් කෘතියේ දී කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳව අඟනා විස්තරයක් සපයා ඇත.<ref>{{cite book |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය |language=si |isbn = }}</ref> විවිධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර,අභිලේඛන හා පුරාවිද්‍යා මූලාශ්‍ර විග්‍රහ කරමින් එතුමා දක්වා ඇති අදහස පහත පරිදි වේ. {{Blockquote |text='''"ඛල්ලාටනාග (ක්‍රි.පූ. 110-103) කුරුන්දවාසෝක විහාරය තැනවීය. කුරුන්දක චුල්ලක නම් පිරිවෙණක් ද විය. කුරුන්දි අට්ඨකතාව සම්පාදනය කරන ලද්දේ කුරුන්දිවේලු විහාරයේ දීය. කුරුන්දක ග්‍රාමය අට්ඨකතාවල සඳහන්ව තිබේ. කුරුන්දි විහාරය තනවන ලද්දේ I වන අග්බෝධි (570-604) විසින් බව කියා ඇත. (සිංහල වංසකතාවල එය හඳුන්වා ඇත්තේ කුරුඳු වැව නමිනි.) ඔහු මෙය අවට යොදුන් 3ක් (සැතපුම් 25-30) පමණ පළල් පොල්වත්තක් වවන ලද බව ද කියා තිබේ. IV වන අග්බෝධිගේ (667-683) ඇමතියෙක් කුරුන්දපිල්ලක විහාරයෙහි පාසාදයක් තැනුවේය.<ref group="සවිස්තර">නිකලස් මහාවංශය උපුටාදක්වමින් 'පොත්ථකූඨ' නම් නිලධාරියෙකු මේ ප්‍රසාදය ඉදිකළ බව පෙන්වා දී ඇත.නමුත් ලක්‍ෂ්මන් සුසන්ත පෙරේරයන් පෙන්වා දී ඇති පරිදි බුද්ධාගමේ දායකයෙකු ලෙස ක්‍රියාකළ පොත්ථකුට්ඨ නැමැති ධනවත් පුද්ගලයා ද්‍රවිඩයකු වූ බවයි.</ref><ref>{{cite book |title=රජ පෙළපත් අස්ථිරව පැවති කාලපරිච්ඡේදය 289-303 |author= ලක්‍ෂ්මන් සු.පෙරේරා |volume= I කාණ්ඩය, I භාගය, p.302 |language=si |isbn =}} </ref> ''''I වන විජයබාහු (1055-1110) කුරුන්දි විහාරය යළි කරවීය. මේ සියලු නම් එකම විහාරයකට වූ විවිධ නම් වීමට බොහෝ ඉඩ තිබේ. මෙය පිහිටි කුරුන්දිරට්ඨ දැනට වවුනියා දිස්ත්‍රික්කයේ දකුණු කරිකට්ටමූල කොට්ඨාසයට සමානය. මේ පැරණි නම වර්තමාන කුරුන්තන් ඌර්හි නෂ්ඨාවශේෂ අතර රැකී තිබේ. කුරුන්දි දිසාව II පරාක්‍රමබාහු (1236-1271) කාලයේ දී දෙමළුන් අතේ විය. මෙය පසුකල චන්ද්‍රභානු නම් ආක්‍රමණිකයා විසින් ද අල්ලා ගන්නා ලදී. කුරුන්ද සමීපයෙහි I වන අග්බෝධි අම්බිලපස්සව විහාරය කරවීය."''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය |language=si |isbn = }})}}}}<ref>{{cite book |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය,p.102 |language=si |isbn = }}</ref> }} ​බ්‍රෝහියර් දක්වා ඇති පරිදි ම සී.ඩබ්ලිව්. නිකලස් ද මෙම ස්ථානයේ ඓතිහාසික ක්‍රම පිළිවෙල පිළිබඳව සංක්ෂේපයෙන් නමුත් විශ්වසනීය තොරතුරු රාශියක් සපයා ඇත. ඓතිහාසික මූලාශ්‍රයන්ගේ අන්තර්ගත තොරතුරු ඔස්සේ මෙම පැරණි විහාරය ඓතිහාසික භූමිශාස්ත්‍ර තොරතුරු සමඟ සම්පාත කිරීමද , වෙනත් ආගමිකයන්ගේ හා ආක්‍රමණිකයන්ගේ මැදිහත් වීම නිසා මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානයට සිදු වී ඇති බලපෑම පිළිබඳ නිවැරදි අයුරින් කරුණු දැක්වීම ද ඔහුගේ වාර්තා තුළ වැඩිදුරටත් දැකිය හැක.<ref>{{cite book |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය |language=si |isbn = }}</ref> ===වෙනත් පූර්ව වාර්තා=== ====වල්පොල රාහුල හිමියන්ගේ වාර්තා==== වල්පොල රාහුල හිමිපාණන් වහන්සේ තම දර්ශන විශාරද උපාධිය සඳහා ලංකා විශ්වවිද්‍යාලයට ඉදිරිපත් කරන ලද නිබන්ධනය ඇසුරින් 1956 වසරේ දී ප්‍රකාශයට පත් කළ History of Buddhism in Ceylon නම් කෘතියේ දක්වා ඇති ‘පුරාණ ලංකාව’ නම් ස්ථාන දක්වන සිතියමේ වත්මන් කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති ප්‍රදේශයට තදානුගත ව ඉතා පැහැදිලිව 'කුරුන්දි' යනුවෙන් දක්වා තිබීමෙන්<ref>{{cite book |title=ලක්දිව බුදුසමයේ ඉතිහාසය |author= වල්පොල රාහුල හිමි(2011) |volume= |language=si |isbn =}} </ref> උන්වහන්සේ මේ ප්‍රදේශය කුරුන්දි රට වශයෙන් පිළිගත් බව පැහැදිලි වේ. ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාණ සාහිත්‍ය පිළිබඳ ප්‍රශස්ත විචාරක්ෂියක් යොමු කළ ඒ හිමියන් ශාස්ත්‍රාලයීය මතය නියෝජනය කරමින් සම්පාදනය වූ, මේ ප්‍රාදේශීය අනන්‍යතා ස්ථාපනය වත්මන් කුරුන්දි විහාරයේ ස්ථානගත වීම ද හඳුනා ගැනීම සම්බන්ධව වැදගත් බව පෙන්වා දිය හැක.1956 වසරේ දී පළමුව ප්‍රකාශයට පැමිණි ලංකා විශ්වවිද්‍යාලයේ ලංකා ඉතිහාස කෘතියේ 158 හා 159 පිටු අතර රඳවා ඇති ‘ඈත අනුරාධපුර යුගයේ ලංකාව’ නම් ලංකාවේ පැරණි ම ඓතිහාසික යුගයේ ස්ථාන දක්වෙන්න සිතියමේ<ref>{{cite book |title=ලංකා විශ්වවිද්‍යාලයේ ලංකා ඉතිහාසය |author= සංස්.හේම් චන්ද්‍ර රාය |volume= පළමු මුද්‍රණය 1964,I කාණ්ඩය, I භාගය |language=si |isbn =}} </ref>ද වත්මන් කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති ප්‍රදේශයම කුරුන්දි වශයෙන් ම හඳුනාගෙන සටහන් කර තිබේ. ප්‍රකට විද්වතුන් හේතුවෙන් සැලකිය යුතු වගකීමකින් තොර ව මෙම ප්‍රාදේශීය අනන්‍යතාව තහවුරු වන බව පෙන්වා දිය හැකි වේ. ====සී.එස්.නවරත්නම්ගේ වාර්තා==== සී.එස්. නවරත්නම් විසින් රචනා කරන ලද 'වන්නි හා වන්නියාස්' නම් කෘතියේ දී කුරුන්තන්කුලම් නම් ස්ථානයක හින්දු කෝවිලක නටබුන් ඇති බව '''"There are ruins of Hindu Temples at Irasentirankulam,at Chinnapuvaraskulam and Kurunturkulam"''' යනුවෙන් දක්වා ඇත.නමුත් එය විශ්වසනීය හෝ අදාළ ස්ථානය පිළිබඳ නිශ්චිත ස්ථාන විස්තර සහිත ව දක්වා නොතිබීම විමතියට කරුණකි.<ref>{{cite book |title=C.S.Nawarathnam |author= Vanni & Vanniyas |volume= p.1p |language=en |isbn = }}</ref> ====ගුණපාල මලලසේකරයන්ගේ වාර්තා==== මෙරට විසු ප්‍රකට පඬිවරයෙකු වූ ගුණපාල මලලසේකර මහතා තම දර්ශනසූරි උපාධිය සඳහා සම්පාදනය කළ කෘතහස්ත කෘතියක් වූ 'ශ්‍රී ලංකාවේ පාලි සාහිත්‍ය' කෘතියේ විය යුතු පරිදි ම අවස්ථා කීපයක ම ලංකාවේ ප්‍රමුඛ අට්ඨකතාවක් වශයෙන් සැලකිය හැකි කුරුන්දි අටුවාව පිළිබඳව සංක්ෂේපයෙන් සඳහන් කර ඇත. එහි දේශීය භාෂාවන්ගෙන් සංග්‍රහ කරන ලද අටුවා පිළිබඳ දැක්වීමේ දී ශ්‍රී ලංකාවේ කුරුන්දවේළු විහාරයෙහි දී ලියන ලද නිසා කුරුන්දී නම් වූ අට්ඨකතාව' පිළිබඳ සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite book |title=ශ්‍රී ලංකාවේ පාලි සාහිත්‍යය (1965) |author= ගුණපාල මලලසේකර පරිවර්තනය.ඩබ්.දයාරත්න තිසේරා |volume= p.61 |language=si |isbn = }}</ref> ====කුඩාවැල්ලේ ධීරානන්ද කලයාණිවංශ හිමියන්ගේ වාර්තා==== මෙරට ඓතිහාසික භූමි සිතියම් ගණනාවක් එක්තැන් කරමින් කුඩාවැල්ලේ ධීරානන්ද කලයාණිවංශ හිමියන් විසින් 1967 වසරේ දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද ඓතිහාසික සිතියම් සංග්‍රහයේ දක්වෙන සිතියම් කීපයකම ‘කුරුන්දි’ නම් ස්ථානය, වර්තමානයේ මුලතිව් සමීපයේ කුරුන්දි පුරාණ බෞද්ධ විහාරය පිහිටි කලාපයේ ම සලකුණු කර ඇති බව දැනගත හැකි වේ. එම කෘතියේ අන්තර්ගත කර ඇති සිතුවම් කීපයක ම මෙම ස්ථානය සටහන් කර ඇත. එහි ‘අනුරාධපුර පූර්ව යුගය : මහජන ව්‍යාප්තිය හා ග්‍රාම නාම’, ‘අනුරාධපුර මධ්‍යතන යුගය : නගර සහ ග්‍රාම නාම’ හා ‘පොළොන්නරු යුගය : නගර සහ ග්‍රාම නාම’ යන සිතියම් ත්‍රිත්වය විශේෂ අවධානයකට ලක් විය යුතු අතර ප්‍රමාණවත් මූලාශ්‍ර පදනම් කරගෙන සකසා ඇති මේ සිතියම් අනුරින් අනුරාධපුර පූර්ව යුගයේ සිට පොළොන්නරු කාල පරිච්ඡේදය දක්වා ම කුරුන්දි පූජා බිම අවධානයට පාත්‍ර වූ ද කලාපීය වශයෙන් කේන්ද්‍රීය ප්‍රදේශයක් වූ බව ද පැහැදිලි වේ.<ref>{{cite book |title=ලංකාවේ ඓතිහාසික භූමි සිතුවම්(1967) |author= කුඩාවැල්ලේ ධීරානන්ද කලයාණිවංශ හිමි |volume= |language=si |isbn = }}</ref> ====එච්.ඒ.පී.අභයවර්ධනයන්ගේ වාර්තා==== එච්.ඒ.පී. අභයවර්ධන විසින් 1978 වසරේ දී පළමු වැනි වරට සිංහල බසින් ප්‍රසිද්ධියට පමුණුවන ලද ශ්‍රී ලංකාවේ පැරණි දේශ සීමා විස්තර කරන ප්‍රකට කෘතියක් වූ 'කඩයිම්පොත් විමර්ශනය' කෘතියේ සිව් වැනි පරිච්ඡේදය වූ ‘දේශ සීමා විස්තර’ පරිච්ඡේදයේ දී 'කුරුන්දගමු රට' නම් උපමාතෘකාව යටතේ සංග්‍රහ කර ඇති විස්තරය වර්තමාන කුරුන්දි විහාරය පිහිටි ප්‍රදේශය හා සම්පාත වේ. අබේගුණවර්ධනයන්,මෙයට ඉහත කෘති තුළ කුරුන්දිය සම්බන්ධයෙන් අන්තර්ගත වූ විස්තරයන්ගේ සාරසංක්ෂේපයක් දක්වමින් මේ පිළිබඳව වැඩිදුරටත් පැහැදිලි කර තිබේ.<ref>{{cite book |title= කඩඉම්පොත් විමර්ශනය (1978) |author= එච්.ඒ.පී.අභයගුණවර්ධන |volume= p.105 |language=si |isbn = }}</ref> {{Blockquote |text=​'''"කුරුඳුගමුරට යන නමින් ශ්‍රී ලංකාවේ කඩයිම්පොතේ සඳහන් වන්නේ වංසකතාවේ එන කුරුන්දිරට්ඨය විය හැකිය.පදී සහ කුරුඳු යයි වංශකතාවේත්, පූජාවලියේත්, නිකාය සංග්‍රහයේත් සඳහන් වන ස්ථාන දෙකෙන් දෙවැන්න මෙකී කුරුඳුගමුරට යැයි සිතිය හැකිය. ඛල්ලාඨනාග (ක්‍රි.පූ. 110-103) රජ කුරුන්දවාසෝක විහාරය ඉදි කළ බව කියා තිබේ. එසේම කුරුන්දිවේලු විහාරයේ දී කුරුන්දි අට්ඨකතාව ලියන ලද බව ද සඳහන් වෙයි. මාඝගේ බලකොටුවක් කුරුන්දියෙහි තිබූ බවත්, එය II පරාක්‍රමබාහු රජ විසින් විනාශ කරන ලද බවත් වංසකතාව, පූජාවලිය සහ නිකාය සංග්‍රහය යන ග්‍රන්ථවල සඳහන් වේ. පසු කාලයේ දී ලක්දිව ආක්‍රමණය කළ චන්ද්‍රභානු රජු පදී සහ කුරුඳු රටවල සිංහලයන් තමන් වසඟයට ගත් බව පෙනේ.කුරුඳු රට නමින් සඳහන් වන්නේ අනුරාධපුරයට උතුරින් පිහිටි කැදෑ හා කඩවත් කෝරල දෙක යයි අයිවර්ස් කියයි.එහෙත් මේ මතය වැරදි බවත් වර්තමාන වව්නියාවට අයත් කරිකට්ටුමලෙයි දකුණු කොටස මෙයින් ගැණෙන බවත් නිකලස් පෙන්වා දෙයි.පැරණි කුරුන්දිරට්ඨ යන නම වර්තමාන කුරුන්තන්වූර් යන්නෙහි ගැබ් වී ඇති බව ඔහු වැඩිදුරටත් පෙන්වා දෙයි."''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= කඩඉම්පොත් විමර්ශනය (1978) |author= එච්.ඒ.පී.අභයගුණවර්ධන |volume= p.105 |language=si |isbn = }})}}}} }} ====රණවීර ගුණවර්ධනයන්ගේ වාර්තා==== රණවීර ගුණවර්ධන විසින් මහාවංශයේ දැක්වෙන වචනයක් පාදක කරගනිමින් කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳ වැදගත් නිරීක්ෂණයක් වාර්තා කර ඇත. ඒ, පළමු වැනි අග්‍රබෝධි රජු විසින් කරවන ලද කුරුන්දි විහාරය සියලු සංඝයා වහන්සේ සඳහා පූජා කරන ලද බවයි. මේ දැක්වෙන අග්ගබෝධි රජු විසින් කරවන ලද විහාරය එම නමින් ම(කුරන්දි විහාරය නමින්) පැවත ආ විහාරයේ සිදු කරන ලද අභිනව ඉදිකිරීමක් හෝ කටුකොහොල් ඇරීමක් විය යුතු ය. {{Blockquote |text= '''"​පළමු වැනි අග්බෝධි (571-604) විසින් කරවන ලද කුරුන්දි විහාරය සකල සංඝයා සඳහා (සබ්බසංඝිකං) වී යැයි වාර්තා කරන විට චූලවංශය අදහස් කරන්නට ඇත්තේ එබඳු ස්වාධීන විහාරයක් ගැන විය හැකිය.සබ්බ සාංඝික ​යන වචනය වැදගත් කොට සලකන්නේ නම්, මේ වකවානුවේ දී ඉදිකරන ලද හෝ ප්‍රදානයන් ලබන ලද බොහෝ විහාර මෙන් නොව, මෙකී විහාරය කිසිම නිකායකට අනුබද්ධ වීමෙන් තොර වූවක් ලෙස සැලකිය හැකිය."''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= සිවුර සහ නඟුල,මධ්‍යතන යුගයේ මුල් භාගය තුළ ශ්‍රී ලංකාවේ විහාරස්ථ ජීවන සම්ප්‍රදාය සහ එහි ආර්ථික පාර්ශවයන් පිළිබඳ අධ්‍යයනයක් |author= රණවීර ගුණවර්ධන (1993) |volume= p.51 |language=si |isbn = }})}}}}<ref>{{cite book |title= සිවුර සහ නඟුල,මධ්‍යතන යුගයේ මුල් භාගය තුළ ශ්‍රී ලංකාවේ විහාරස්ථ ජීවන සම්ප්‍රදාය සහ එහි ආර්ථික පාර්ශවයන් පිළිබඳ අධ්‍යයනයක් |author= රණවීර ගුණවර්ධන (1993) |volume= p.51 |language=si |isbn =}}</ref> }} ​සමකාලීන සමාජය තුළ බෞද්ධ ශාසනය තුළ පැවති නිකාය ප්‍රභේදනයක් පිළිබඳ සාධක ගුණවර්ධන උපුටා දක්වා ඇති කරුණින් තහවුරු වේ. සමකාලීන මෙන් ම පශ්චාත් කාලීන සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රය තුළ මුළු මහත් ලංකාව සම්බන්ධයෙන් ම මේ කරුණු සාධනය සඳහා දෙස් දෙන සාක්ෂි සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් හඳුනාගත හැකි ව පවතී. ඒ අනුව, පූර්ව කාලීන ව මහා විහාර සම්ප්‍රදාය නියෝජනය කළ විහාරයක් වශයෙන් පැවති කුරුන්දි විහාරය කාලානුක්‍රමික ව අභයගිරි සම්ප්‍රදාය වෙත විතැන් වූ අන්දම මෙම ස්ථානයෙන් ම(කුරුන්දි විහාරයෙන් ම) අනාවරණය වී ඇති අභිලේඛන තුළින් මෙන් ම පුරාවිද්‍යා ගවේෂණයේ දී අනාවරණය වූ පුරාවිද්‍යා සාධක තුළින් ද පැහැදිලි වේ.<ref>{{cite book |title= සිවුර සහ නඟුල,මධ්‍යතන යුගයේ මුල් භාගය තුළ ශ්‍රී ලංකාවේ විහාරස්ථ ජීවන සම්ප්‍රදාය සහ එහි ආර්ථික පාර්ශවයන් පිළිබඳ අධ්‍යයනයක් |author= රණවීර ගුණවර්ධන (1993) |volume= p.51 |language=si |isbn =}} </ref> ====එම්.එච්.සිරිසෝමයන්ගේ වාර්තා==== මෙරට උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි පිහිටි බෞද්ධ උරුමය පිළිබඳ විශේෂ අවධානයක් යොමු කරමින් මාහැඟි කාර්යභාරයක් සඵල කළ හිටපු පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස්වරයෙකු වූ එම්.එච්. සිරිසෝම ද කුරුන්දි මලේ විහාරය පිළිබඳව විස්තරයක් "උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය" යන ග්‍රන්ථයෙහි සදහන් කර ඇත. ඔහුගේ තක්සේරුව අනුව ද වවුනියා දිස්ත්‍රික්කය තුළ පිහිටි (එහෙත් වර්තමාන මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කයට අයත් වන) කුරුන්දන් මලෙයි නම් වූ ස්ථානය ප්‍රදේශයේ ඇති ඉතා පැරණි මෙන් ම ආගමික වශයෙන් වැදගත් බෞද්ධ විහාරයක අවශේෂ ඇති ස්ථානයකි. මේ ස්ථානය පිළිබඳ එතුමා සංක්ෂේපයෙන් පහත දැක්වෙන සටහන තබා ඇති අතර මේ සඳහා එච්.සී.පී. බෙල් විසින් සපයන ලද විස්තරයන් ද පාදක කරගෙන ඇති බව ද පෙනේ.<ref>{{cite book |title=උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය |author= එම්.එච්.සිරිසෝම |volume= pp.42,43 |language=si |isbn = }}</ref> {{Blockquote |text=​'''"මෙම ස්ථානයෙහි කඳු ගැටයක් මත විශාල ප්‍රදේශයක පැතිරුණු පැරණි ස්තූප, පොකුණු, ආරාම බුදු ගෙවල් සහ වෙනත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයන්හි අවශේෂයන් දැකිය හැකි ය. එය ඛල්ලාඨනාග රජතුමා විසින් ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේදී ගොඩනගන ලද කුරුන්දපාෂාණ විහාරය ලෙස හඳුනාගත හැකි ය. මෙම ස්ථානයෙහි දී 'කුරුන්දි අට්ඨකථා' නම් වූ සිංහල අටුවා ග්‍රන්ථය සම්පාදනය කරන ලදි. කුරුන්දි විහාරයේ නටබුන් අක්කර සියයක පමණ ප්‍රදේශයක පැතිර ඇත."''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title=උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය |author= එම්.එච්.සිරිසෝම |volume= pp.42,43 |language=si |isbn = }})}}}}<ref>{{cite book |title=උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය |author= එම්.එච්.සිරිසෝම |volume= pp.42,43 |language=si |isbn = }}</ref> }} ====කේ.සිරිල් මැතිව්ගේ වාර්තා==== ​ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික උරුමය සුරක්ෂිත කිරීමෙහි ලා සන්ධිස්ථානයක් සේ සැලකිල්ලට බදුන් විය යුතු වූත්, ජාතික කර්තව්‍යයක් වශයෙන් අගය කළ යුතු වූත් අවස්ථාවක් වන, එවකට පැවති රජයේ කර්මාන්ත හා විද්‍යා කටයුතු පිළිබඳ ගරු අමාත්‍ය, කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් විසින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කරන ලද අභියාචනයේ දී ද<ref>{{cite book |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983) |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම |volume= |language=si |isbn = }}</ref> උතුරු පළාත තුළ පිහිටා ඇති මෙම වැදගත් පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙත අවධානය යොමු කර ඇත. එකී අභියාචනය සඳහා එවකට සහකාර පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් වූ එම්. එච්. සිරිසෝම විසින් සකසන ලද ස්ථාන දක්වන ​සිතියමේ 37 කුරුන්දන්කුලම් හා 38 කුරුන්දන් ඌර් යනුවෙන් තන්නිමුරුප්පු වැවත් මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානයත් දක්වා ඇත. මෙම ලේඛනයේ ම කුරුන්දන්මලෙයි යන ශීර්ෂය යටතේ සංක්ෂිප්ත විස්තරයක් ඉදිරිපත් කරනු ලබන අතර එහි දක්වන විස්තරය අනුව "කුරුන්දි විහාරයේ නටබුන් පැතිර ගිය අක්කර 78, රූඩ් 2 සහ පර්චස් 13 ක භූමිභාගය(එවක භූමි ප්‍රමාණය), 1933 මැයි 12 වෙනි දින නිකුත් කරන ලද, අංක 7981 දරන ගැසට් පත්‍රයෙහි පළ කරන ලද නිවේදනයක් මගින් පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ප්‍රදේශයක් වශයෙන් ප්‍රකාශ කොට ඇත." <ref>{{cite book |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983) |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම |volume= pp.17,18 |language=si |isbn =}} </ref>මෙම පෞරාණික ප්‍රදේශයේ අනන්‍යතාවය විකෘති කිරීම සඳහා සිරිල් මැතිව්ගේ සමකාලීන අවධියේ දී යම්කිසි අන්තවාදී පිරිසක් විසින් උත්සුක වූ අන්දම මෙම වාර්තාවේ ම ඇතුළත් කර ඇති බවක් එම අභියාචනයේ දැක්වේ. {{Blockquote |text= '''"​1981 අගෝස්තුවේ දී ජාතිවාදී කලබල පැවති සමයේ හදිසි තත්ත්වයක් ප්‍රකාශයට පත්කොට තිබියදී ඇතැම් පුද්ගලයන් පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ප්‍රදේශයට අවසර නැතුව ඇතුළු වී, පසුව නවීන හින්දු කෝවිලක් බවට පරිවර්තනය කිරීමේ අදහසින්, පැරණි ගල් ගෙයක ඉතිරි වී ගිය ගල් කණු මත උපයෝගී කර ගත් වහලක් තනා තිබිණි. ගල් ගෙය ඇතුළත වියනෙහි කොන්ක්‍රීට් සහිත සිමෙන්ති දමා ත්‍රිශූලයක් ද සවි කොට තිබිණි. කපුරු ආදිය පත්තු කිරීම සඳහා, ත්‍රිශූලය ඉදිරිපස තබා තිබුණේ ගල් පුවරුව පුවත්පතේ ශ්‍රී පාද ලාංඡනය සහිත ගලකි. ත්‍රිශූලයක් සවි කිරීම සඳහා අසල තිබුණු ස්තූප ගොඩනැගිල්ලේ මතුපිට මට්ටම් කොට සිමෙන්ති දමා තිබේ. ඉතා පැරණි බෞද්ධ විහාරයක් තිබුණු ස්ථානයක හින්දු කෝවිලක් තැනීමට ප්‍රයත්නයක් දරා ඇති බව පෙනේ."'''<ref group="සවිස්තර">2022 වසරේ ශ්‍රීලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් සිදුකරන ලද පුරාවිද්‍යා කැණීමේ දී මෙහි දක්වන ලද පැරණි වාස්තු නිර්මාණය බෞද්ධ පිළිමගෙයක් බව කිසිඳු සැකයකින් තොරව තහවුරු වී ඇත.එම කැණීමෙන් පොළොව යට වැළලී තිබිය දී අනාවරණය වී ඇති බුදු පිළිම හා බෝසත් පිළිම මෙන්ම වෙනත් බෞද්ධ පුරාවස්තු වලින් මේ කරුණ නැවත නැවතත් සනාථ වී තිබේ.</ref> <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983) |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම |volume= pp.17,18 |language=si |isbn = }})}}}}<ref>{{cite book |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983) |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම |volume= pp.17,18 |language=si |isbn = }}</ref> }} ​එවකට පැවති රජයේ අමාත්‍යවරයෙකු වූ සිරිල් මැතිව්ගේ ප්‍රධානත්වයෙන් සිදු කරන ලද එකී වාර්තාව හේතුවෙන් මෙම පැරණි ප්‍රදේශයේ අනන්‍යතාවය තවදුරටත් විකෘති කිරීම හා කෙලෙසීම වැළකී ඇති අතර ම මෑත කාලීනව එම ප්‍රදේශයේ සිදු වන ආගමික මෙන්ම සාමාජීය සංවර්ධන වැඩකටයුතු සඳහා ප්‍රබල වශයෙන් සහයෝගය දක්වන ලේඛනයක් වශයෙන් ද බලගැන්වී ඇත. ​එවකට පැවති රජයේ ගරු අමාත්‍යවරයෙකු වූ සිරිල් මැතිව්ගේ ගරු සභාපතිත්වයෙන් යුක්ත ව ගොඩනගන ලද රාජ්‍ය සංස්ථා බෞද්ධ සමිති සම්මේලනයේ ගරු ලේකම් වශයෙන් කටයුතු කළ සාහිත්‍යාචාර්ය, පියසේන එස්. ජයවීර විසින් කුරුන්දි වෙහෙර නැවත ගොඩනැඟීම සඳහා එ දවස් ගත් ක්‍රියාමාර්ගත් එහි දී පැනනැඟී විවිධ බාධාවන් පිළිබඳවත් ඔහු විසින් ම සම්පාදිත "ලක්දිව බෞද්ධ උරුමයේ ජීවමාන සංකේත (වෙහෙරක් සොයා ගිය ගමන)" යන කෘතියේ වැදගත් තොරතුරු ප්‍රමාණයක් අන්තර්ගත වී ඇත.<ref>{{cite book |title=ලක්දිව බෞද්ධ උරුමයේ ජීවමාන සංකේත(වෙහෙරක් සොයා ගිය ගමන) |author= පියසේන එස්.ජයවීර |volume= pp.29-32 |language=si |isbn = }}</ref> ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== 2018.05.16 වන දින කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයට වැඩම කළ ගල්ගමුවේ සාන්තබෝධි නායක ස්වාමීන් වහන්සේගේ මූලිකත්වයෙන් මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය සංරක්ෂණය කිරීමට අවශ්‍ය මූලික අඩිතාලම ආරම්භ විය.එම මස ම 17 වන දින උන්වහන්සේ විසින් පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල්වරයාට කුරුන්දි විහාරය සංරක්ෂණය කිරීමට දැනුවත් කර ඇති අතර 2018.08.09 දින පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල් විසින් වව්නියාව සහකාර පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂවරයා වෙත ලිපියක් යොමු කරමින් ගල්ගමුවේ සාන්තබෝධි හිමියන්ගේ ද සහය ලබා ගනිමින් කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය සංරක්ෂණය කිරීමට අවශ්‍ය වැඩ කටයුතු ආරම්භ කරන ලෙස දන්වා තිබේ.මෙම සංරක්ෂණය කටයුතු සඳහා ප්‍රධාන වශයෙන් මූල්‍යමය දායකත්වය ලබා දී ඇත්තේ බෞද්ධාලෝක පදනමයි.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= pp.322-326 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ===කැණීම් කටයුතු අතරතුර ප්‍රදේශයේ හින්දු ජනතාව සහ පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව අතර ඇති වූ මතභේද=== 2018.09.04 දින සිට ආරම්භ වූ සංරක්ෂණය වැඩපිළිවෙළ සදහා දිගින් දිගටම ප්‍රදේශයේ හින්දු ජනතාවගේ සහ අන්තවාදී දෙමළ දේශපාලකයන්ගේ බාධා වීම් සිදුව තිබේ.කිහිපවතාවක් මේ සම්බන්ධව ඇතිවූ ගැටලු අධිකරණයේ නඩු ලෙස විභාග වී ඇති අතර මාස කිහිපයකට පසු ඇණහිට තිබූ පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සංරක්ෂණය කටයුතු ආරම්භ කිරීමට මුලතිව් අධිකරණයේ අවසරය හිමි වී තිබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= pp.327-333 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref>කෙසේ නමුත් විවිධ හේතූන් නිසා සංරක්ෂණ කටයුතු ආරම්භ කිරීම 2020 වර්ෂය දක්වා කල් ගොස් ඇති අතර,එම වර්ෂයේ සැප්තැම්බරය් මස නැවත සංරක්ෂණය කටයුතු ආරම්භ වන දැනගත් අන්තවාදී දෙමළ පිරිසක් නැවත ගරු අධිකරණයට කුරුන්දි විහාරයේ සංරක්ෂණය කටයුතු ගැන පැමිණිලි කර ඇත. පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන්ගේ කරුණු දැක්වීම මත එම පැමිණිල්ල සාවද්‍ය බවත් නීත්‍යානුකූලව උසාවි නියෝගය අනුව සංරක්ෂණය කටයුතු වන බවටත් ගරු මුලතිව් අධිකරණයේ විනසුරුවරයා තීන්දු කරනු ලැබීය.පසුව පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සීමා නිර්ණය වැනි කටයුතු සිදු වූ අතර කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ මූලික කැණීම් 2021.01.18 දින ආරම්භ වී තිබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= pp.333-347 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> පුරාවිද්‍යා කැණීම් වලදී ස්ථූපයේ යූප ගල මතුවීම නිසා ඇතැම් දෙමළ පිරිස් විසින් අනවබෝධය නිසා "අෂ්ඨ තාරා ශිව ලිංගය" ලෙස වැරදියට අර්ථකථනය කොට සමාජ මාධ්‍යට හා ප්‍රසිද්ධ දමිළ මාධ්‍ය හරහා ප්‍රචාරය කර තිබෙන බව වාර්තා වී ඇත.කැණීම් අවසන් වූ පසුව කුරුන්දි ස්ථූපය සංරක්ෂණය කිරීම ආරම්භ වූ අතර 2022 වර්ෂයේ මාර්තු මස දී ප්‍රතිමාගෘහයේ කැණීම් කටයුතු ආරම්භ විය.සංරක්ෂණය කටයුතු නිමවෙමින් පැවති කුරුන්දි ස්ථූපයේ ධාතු නිධානෝත්සවය 2022.06.12 දින ආරම්භ වීමට නියමිතව තිබූ අතර එම උත්සවයට 40 කට ආසන්න දෙමළ අන්තවාදී පිරිසක් උත්සවය පැවත්වෙන ස්ථානයට බලහත්කාරයෙන් ඇතුළුව එය කඩාකප්පල් කර තිබේ.එදින සවස ද යාපනයේ සිට පැමිණි දෙමළ පිරිසක් බස් රථයකින් පැමිණ සංරක්ෂණය කරමින් පැවති ස්ථූපය අසළ විරෝධතාවයක් දක්වා තිබේ.ආරක්ෂක අංශයන් ඔවුන් එම පරිශ්‍රයෙන් ඉවත් කිරීමට උත්සහ කළ ද ඔවුන් බෞද්ධ සැරසිලි ඉවත් කරන තුරු ඉවත් නොවන බවට ප්‍රකාශ කර ඇති බව වාර්තා වේ.ඒ අනුව බෞද්ධ සැරසිලි ඉවත් කළ පසු සවස 6.30 ට පමණ ඔවුන් එම ස්ථානයෙන් පිටත්ව ගොස් තිබේ.කෙසේ නමුත් සමහර අන්තවාදි දෙමළ දේශපාලකයන් සහ අන්තවාදී පිරිස් කුරුන්දි විහාරය පැරණි ශිව කෝවිලක් බව පවසමින් හා ඒ අවට ඉඩම් ගැටලු මූලික කොට සංරක්ෂණය කටයුතු සඳහා බාධා කිරීම් දිගින් දිගටම සිදු විය.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= pp.348-365 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ===2022 මුලතිව් අධිකරණයේ මතභේදාත්මක නියෝගය=== වර්ෂ 2022 දී ජූලි මස 14 වන දින මුලතිව් මහේස්ත්‍රාත්වරයා විසින් කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳව විශේෂ තීන්දුවක් ලබා දෙමින් පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ කිසිඳු විමසීමකින් තොරව සංරක්ෂණය වෙමින් පවතින කුරුන්දි ස්ථූපය ගලවා ඉවත් කිරීමට ශ්‍රී ලංකා පොලීසිය වෙත නියෝගයක් ලබා දී තිබේ.සිංහල බෞද්ධයන්ගේ හඳ කම්පාකරවන එම පුවත සමාජ මාධ්‍ය සහ විද්‍යුත් මාධ්‍ය තුළ වේගයෙන් ප්‍රචාරය වූ අතර ඒ කාලසීමාව 2022 අරගල සමය වූ බැවින් මෙය විවිධ පිරිස් ගෝඨාභය රාජපක්ෂ ප්‍රමුඛ ආණ්ඩුව නැවත බලයට ගෙන ඒමේ උත්සාහයක් බවටත්,තවත් සමහරු මෙම ස්ථානය රැකගැනීම වෙනුවෙන් කටයුතු කළයුතු බවටත් තම අදහස් පලකර තිබෙනු දැකගත හැකි විය.ශ්‍රී ලංකා පොලීසිය විසින් නීතිපතිවරයාව මේ පිළිබඳව දැනුවත් කර ඇති අතර 2022 ජූලි මස 19 දින නීතිපතිවරයාගේ උපදෙස් පරිදි මුලතිව් අධිකරණයේ දී එම නඩුව නැවත කැඳවිණි.ඉන්පසු මහේස්ත්‍රාත්වරියා කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ නිරීක්ෂණය චාරිකාවකට එක්ව එහි තත්ත්වය අවබෝධ කරගත් පසු තමන් විසින් මීට පෙර ලබා දී තිබූ නියෝගය අත්හිටුවීමේ නියෝගයක් නිකුත් කරන ලදී.ඒ අනුව නැවතත් කුරුන්දි ස්ථූපය සංරක්ෂණය කිරීමට අවස්ථාව හිමි විණ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= pp.366-367 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ===2023 පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජනරාල්වරයාගේ හා මුලතිව් මහේස්ත්‍රාත්වරයාගේ ඉල්ලා අස්වීම්=== ඉහත සිදුවීමට පසුව නැවතත් ඇති වූ ගැටලු කිහිපයක් මත සංරක්ෂණය කටයුතු අත්හිටුවීමට නියෝග ලැබුණු අතර එම නියෝග අවසන් වී නැවත සංරක්ෂණය කටයුතු සඳහා අවසර හිමිව ඇත්තේ 2022 නොවැම්බර් මස දීය.උතුරු පළාත් ප්‍රධාන සංඝනායක පූජ්‍ය ගල්ගමුවේ සාන්තබෝධි නායක ස්වාමීන් වහන්සේගේ අනුශාසනා මත,දහසක් බාධක ගැටලු මැද 2018 මැයි මස දී ආරම්භ කළ කුරුන්දි පුදබිමේ කැණීම් සහ සංරක්ෂණය කටයුතු නොකඩවා සිදුකරමින් පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව,ශ්‍රී ලංකා රජරට විශ්වවිද්‍යාලය,ආරක්ෂක අංශ එක්ව සහ බෞද්ධාලෝක පදනමේ මූල්‍ය දායකත්වයෙන් 2023 මාර්තු මස 17 දින කුරුන්දි ස්ථූපයේ සංරක්ෂණ කටයුතු නිල වශයෙන් අවසන් කරනු ලැබීය.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.389 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> කෙසේ නමුත් මාස කිහිපයකට පසු කුරුන්දි විහාරය හා වෙනත් මතභේදාත්මක සිදුවීම් සම්බන්ධ නඩු කිහිපයක් හේතුවෙන් තමාට විවිධ විවිධ පාර්ශව මඟින් පීඩන එල්ලවන බව පවසමින් මුලතිව් මහේස්ත්‍රාත්වරියා වන ටී.සරවනරාජා මහතා 2023 සැප්තැම්බර් මස ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්වී විදේශගත වූ බව වාර්තා වී තිබේ.<ref>https://ceylontoday.lk/2023/09/30/mullaitivu-district-judges-sudden-resignation-creates-controversy/{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>https://www.dailymirror.lk/print/breaking-news/Mullaitivu-District-Judge-resigns/108-268166</ref> එසේම පුරාවිද්‍යා භූමියේ සීමා මායිම් ලකුණු කිරීම සහ අවට ජනතාව අනවසරයෙන් ඉඩම් අත්පත් කරගැනීම්<ref group="සවිස්තර">දෙමළ ජනතාව එම ඉඩම් ඔවුන්ගේ අයිතිය සහිත බව පෙන්වන නමුත් වන සංරක්ෂණ දෙපාර්තමේන්තුවට අයිතිය ඇති ඉඩම් ප්‍රමාණයක් </ref> ආදිය ඇතුළව කුරුන්දි විහාරය මූලික කොට පැන නැගී ඇති ගැටලු පිළිබඳව සාකච්ඡාවක් 2023 ජුනි මස එවක අන්තර්වාර රජයේ ජනාධිපති වූ [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] , දෙමළ දේශපාඥයන් සහ පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන් සම්බන්ධ වී ජනාධිපති ලේකම් කාර්යාලයේ දී පැවැත්විණ.රනිල් වික්‍රමසිංහ අන්තර්වාර ජනාධිපතිවරයා නව පුරාවිද්‍යා සීමාවට අයත්වන ඉඩම් අක්කර 279 න් අක්කර 79 ක් නැවත ප්‍රදේශයේ ජනතාවට ලබාදෙන ලෙස පවසා ඇති අතර එවක පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල් වරයා වූ අනුර මනතුංග මහතා එම භූමියේ ඇති පුරාවිද්‍යා වටිනාකම හේතුවෙන් පුරාවිද්‍යා ආඥා පනත අනුව එසේ කල නොහැකි බව පෙන්වා දී ඇත.නමුත් දිගින් දිගටම ගැටලුකාරී ලෙස ගිය මෙම සාකච්ඡාවේ එක් අවස්ථාවක අන්තර්වාර රජයේ ජනාධිපති [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] "ඔයා හදන්නේ මට ඉතිහාසය උගන්නන්නද?නැත්නම් මම ඔයාට උගන්වන්න ද?" යනුවෙන් පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජනරාල් වරයා දෝෂදර්ශනයට ලක් කර තිබේ.එසේම අක්කර 279 ක පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය ගැන පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන් කරුණු දක්වන විට, " ඇයි අක්කර 279 ක් ඕන?ඒක මහාවිහාරයට වඩා ලොකුද?මහා විහාරය,ජේතවනාරාමය සහ අභයගිරිය තුනම අක්කර 100 ක් ගන්නේ නැහැ " යැයි [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] තම අදහසක් දකවමින් විරෝධය දක්වා තිබේ.මෙම සිදුවීමෙන් පසු දින පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල් මහාචාර්ය අනුර මනතුංග මහතා සිය ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්විය.<ref>https://sinhala.mawratanews.lk/exclusive/director-general-of-archeology-professor-anura-manatunga-resigns/</ref>මීට පෙර ද,කුරුන්දි විහාරයේ කැණීම් ආරම්භ කළ මුල් අවස්ථාවේ දී එනම් 2018 දී ද එවකට අග්‍රාමාත්‍ය වූ [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] විසින් එවක පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජනරාල් වරයා වූ මහාචාර්ය [[පී.බී.මණ්ඩාවල]] මහතා වෙත ලිපියක් යවමින් එහි සංරක්ෂණ කටයුතු නවතා දමන ලෙස ලිඛිතව දැනුවත් කර තිබුණු බව ද වාර්තා වේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.333 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[කදුරුගොඩ විහාරය]] *[[නාගදීප පුරාණ විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහදිලි කිරීම්== <references group="සවිස්තර" /> ==බාහිර සබැඳි== * [https://www.youtube.com/watch?v=jeqVchnZGG4 කුරුන්දි රජ මහා විහාරය පිළිබඳව වාර්තා වැඩසටහන] ==මූලාශ්‍ර== *{{cite book | last = ඤාණානන්ද |first = කිරිබත්ගොඩ |title = මහාවංශය,ප්‍රථම භාගය |publisher = මහාමේඝ ප්‍රකාශකයෝ |year = 2020 |isbn = 978-955-687-185-2 |language = si }} *{{cite book | last = ඤාණානන්ද |first = කිරිබත්ගොඩ |title = මහාවංශය,ද්විතීය භාගය |publisher = මහාමේඝ ප්‍රකාශකයෝ |year = 2020 |isbn = 978-955-687-182-1 |language = si }} *{{cite book |last= සුමේධ වීරවර්ධන |first= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල |title=කුරුන්දි විහාරවංසය |publisher = සරසවි ප්‍රකාශකයෝ |year=2023 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}} ==වැඩිදුර කියවීම== *කුරුන්දි විහාර වංසය *පෞරාණික ස්ථාන හා ස්මාරක,මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය<ref> {{cite book |title=පෞරාණික ස්ථාන හා ස්මාරක,මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය |author= එම්.වී.ජී.කල්ප අසංග හා අයි.පී.එස්.නිශාන්ත(2018) |volume= |language=si |isbn =}} </ref> == යොමු == {{reflist}} {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] jkxm1pxdbkt3hg2d69fnoyhlbk9a8np සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය 0 195804 795757 795750 2026-07-14T03:29:05Z KSLwiki24 70498 /* ප්‍රතිමාගෘහය */ 795757 wikitext text/x-wiki {{Infobox ancient site |name = සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය |alternate_name = සපුමල්ගස්කඩ ආරණ්‍ය සේනාසනය |image = |image_size = 275px |alt = |caption = |map_type = ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු පළාත |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|8|53|48|N|80|39|20|E|display=inline,title}} |map_dot_label = සපුමල්ගස්කඩ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |location = [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කය]],[[උතුරු පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = බෝගස්වැව ගම්මානය අසල පෙරියකට්ටිකුලම් වනාන්තරය |type = පබ්බතාරාම බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 50 ක් පමණ |height = |builder = |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.ව.1-3 සියවස් අතර |abandoned = ක්‍රි.ව.13 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = සිංහල බෞද්ධ |dependency_of = |occupants = |event =●බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වාම දළදා වහන්සේ මුලතිව් ගුරුකන්ද ලංකා තොටුපොල ඔස්සේ අනුරාධපුරයට වඩමවන අවස්ථාවේ මෙම ආරාමය පිහිටි ප්‍රදේශය හරහා ද වැඩම කළ බවට සැලකේ |excavations = |archaeologists = |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා අමරපුර මහා නිකාය|අමරපුර ශ්‍රී කල්‍යාණිවංශ නිකාය]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = සපුමල්ගස්කඩ බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය | designation1_date = 2013.08.16(පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරකය) | designation1_number = Gazette No 1823/73 | designation1_criteria = බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බතාරාම සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය''' හෝ '''සපුමල්ගස්කඩ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' ({{langx|en|Sapumalgaskada Raja Maha Vihara}}, {{langx|ta|சபுமல்கஸ்கட ராஜ மகா விகாரை}}) යනු [[උතුරු පළාත|උතුරු පළාතේ]] [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කය|වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කයෙහි]] [[වවුනියාව උතුර ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසය|වවුනියාව උතුර ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] බෝගස්වැව සිංහල ගම්මානයට කිලෝමීටර 5 ක් පමණ දුරින් හා මරතෝඩි නම් දමිළ ගම්මානයට කිලෝමීටර 6 ක් පමණ දුරින් මේ ගම්මාන ද්විත්වයට මධ්‍යයේ පෙරිකට්ටිකුලම රක්ෂිතයේ පිහිටි ක්‍රි.ව.1-3 සියවස් අතර දී නිර්මාණය කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයකි. [[වවුනියාව]] නගරයේ සිට [[AA009 මාර්ගය (ශ්‍රී ලංකාව)|A9 මාර්ගය]] ඔස්සේ පුලියන්කුලම සිට නෙදුන්කේනි මාර්ගයේ පැමිණ නෙදුන්කේනි සිට කිලෝමීටර 5 ක් පමණ ගමන් කළ විට හමුවන අතුරු මාර්ගය ඔස්සේ පෙරිකට්ටිකුලම රක්ෂිතයේ පිහිටි මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙතට පිවිසිය හැක.ඊට අමතරව,කැලෑබෝගස්වැව පැරණි ජලාශය දක්වා ඇති වනගත පාරේ ගමන් කළ විට ද මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙත පිවිසීමට හැකියාව තිබේ. මෙම ආරාම සංකීර්ණය වර්ෂ 2013 අගෝස්තු මස 16 වන දින [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී ජනරජයේ]] විසින් රජයේ ගැසට් අංක 1823/73 මඟින් පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරකයක් වශයෙන් නම් කර ඇත.<ref>https://documents.gov.lk/view/egz/2013/8/1823-73_S.pdf</ref> ==ඉතිහාසය== සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාර බිම ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1-3 සියවස් වල නිර්මාණය කරන ලද විහාරයක් වශයෙන් හදුනාගෙන තිබේ.මෙම විහාර බිම ක්‍රිස්තු වර්ෂ 8 වැනි සියවස දක්වා රාජ්‍ය අනුග්‍රහය ලැබූ විහාරයක් බවට ද ලැබී ඇති සාධක අනුව තහවුරු වන බව විද්වත් මතය වී තිබේ.කාලිංගමාඝ ආක්‍රමණ සමඟ රජරට රාජධානිය බිඳවැටීම නිසා මෙම ප්‍රදේශ ජනශුන්‍ය වූ අතර පසුකාලීනව සීතාවක රාජධානි සමය වන විට වන්නිවරු නම් ප්‍රාදේශීය පාලකයන් පිරිසක් විටින් විට මෙම ප්‍රදේශවල සමහර කුඩා ප්‍රදේශ පාලනය කල මුත් මේ විහාරය පිහිටි ප්‍රදේශය වර්තමාන සංරක්ෂණ කටයුතු සිදුකරන තුරුම ජනශුන්‍යව පැවති බව පෙනේ. කෙසේ නමුත් සිදු කරන ලද කැණීම් හා මෙහි විහාරාංග අනුව මෙය මධ්‍ය කාලීන අනුරාධපුර යුගයට අයත් පබ්බතාරාම ආකෘතියට නිර්මාණය කරන ලද විහාරයක් ලෙස හඳුනාගෙන තිබේ.මෙහි මුල් කාලීන නාමය තවම සොයාගෙන නොමැති නිසා මෙම විහාරය පිළිබඳව වංශකතා මූලාශ්‍ර වල සඳහන් වේ දැයි සොයාගැනීමට අපහසු වී තිබේ.නමුත් ජනප්‍රවාදගතව සාධක අනුව හේමමාලා කුමරිය හා දන්ත කුමරු විසින් කාලිංගයේ සිට වැඩමවූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වාම ශ්‍රී දළදා වහන්සේ මුලතිව් ගුරුකන්ද ලංකාතොටුපළ ඔස්සේ අනුරාධපුරයට වැඩම කිරීමේ දී රුවන් මඩුව,මාමඩුව,මල්මඩුව,මඩුකන්ද ශ්‍රී දළදා විහාරය ආදී ස්ථාන ගැන ජනප්‍රවාදවල සඳහන් වන අතර සපුමල්ගස්කඩ හරහා ද දළදා වහන්සේ වඩමවන ගමන් මාර්ගය වැටී තිබුණ බවට සැලකේ.එම මතය සනාථ කිරීමට සාධක හමුව නොමැති මුත් විහාරය වටා දිය අඟලක් පිහිටා ඇති නිසා මෙම විහාරයේ යම් විශේෂත්වයක් තිබෙන්නට ඇතැයි සමහර විද්වතුන් මත පල කරනු ලබයි. ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== ===වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ=== අක්කර 50 ක පමණ වපසරියක විසිර පවතින මේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පැරණි බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදායක් වන පබ්බතාරාම බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය මූලික කොට නිර්මාණය කර තිබෙන මෙහි,ස්තූපය,බෝධිඝරය,ප්‍රතිමාඝරය හා උපෝසථඝරය යන ආගමික ගොඩනැගිලි සතර අඩංගු වූ මධ්‍ය චතුරස්‍රය උස් භූමිභාගයක පිහිටා එම චතුරස්‍රයට පිටතින් ප්‍රදක්ෂිණ පථයක් ද නේවාසික හා වෙනත් ආගමික නොවන ගොඩනැගිලි ප්‍රදක්ෂිණ පථයත් වාස්තු සීමාවේ පිහිටි දිය අඟලත් අතර වූ පහත් බිම් පෙදෙසේ විසිරී පැවතීම,මෙම ආරාම සම්ප්‍රදායේ ප්‍රධාන ලක්ෂණය වේ.මෙම සම්ප්‍රදාය මහායාන බෞද්ධාගමික බලපෑමට ලක් වූ විහාර සම්ප්‍රදායක් බව පිළිගෙන ඇත.<ref>{{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. xv-xxvii |language=si |isbn =}} </ref> මේ බෞද්ධ විහාර සම්ප්‍රදාය පිළිබඳව පුළුල් හා විධිමත් න්‍යායයික විවරණයක් "මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර" නම් කෘතියෙන් ඉදිරිපත් කර ඇත.<ref group="සවිස්තර">මහායාන සම්ප්‍රදායට අයත් කෘතියක් වන මෙය ක්‍රිස්තු වර්ෂ පස් වැනි සියවසත්,ක්‍රිස්තු වර්ෂ අටවැනි සියවසත් අතර කාලයේ අනුරාධපුර නගරය හා තදාසන්න කලාපයේත් රටෙහි වෙනත් ස්ථාන කිහිපයක් වර්ධනය වී පැවති විශේෂ මහායානික ආයතන පද්ධතියක් හා දැඩි සාම්‍යතාවක් උසුලන බැවින් ඒ හා සමාසන්න කාලයේ මෙම කෘතියේ මුල් අවස්ථාව සංස්ථාපනය කළ හැකි බව මහාචාර්ය වෝල්ටර් මාරසිංහයන්ගේ අදහසයි.ආරාම නිර්මාණයේ දී කලින් පිළිවෙළ කරගනු ලැබූ නිශ්චිත සැලැස්මක් පදනම් කරගෙන ඒවා ගොඩනැගූ බවට මූලික සාක්ෂ්‍ය ලැබෙන්නේ මෙම වාස්තුශාස්ත්‍ර කෘතියෙනි.</ref>එහි විස්තර වන ආකාරය අනුව,මෙම පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරයක මැද මළුවක් තුළ යම්කිසි පූර්ව විචාල සැලැස්මකට අනුව විහාරයේ වඩා වැදගත් ගොඩනැගිලි ස්ථානගතව පවතී.වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයේ පළමු වැනි පරිච්ඡේදයේ දී මේ වර්ගයට අයත් ‘මූලික ආරාම දොළොසක්’ පිළිබඳ ව දක්වා ඒවායින් කොටසක් පිළිබඳ විස්තර ද දක්වා ඇත. ඒ මූලික ආරාම ප්‍රභේද වශයෙන් "හස්ත්‍යාරාම, සිංහාරාම, දණ්ඩාරාම, පද්මාරාම, ශීතලාගුල්ම, භික්ෂුණ්‍යාරාම, ගෝකුලාරාම, අන්වාරාම, භුජංගඑණාරාම, චක්‍රාරාම, හංසපක්ෂ හා නවාකාර" යන ආරාම ප්‍රභේද දැක්වේ. මෙම ආරාම ප්‍රභේද දොළොස ‘වාස්තු සැලසුම්’ හා ‘වික්‍රාන්ත’ වශයෙන් නැවත කොටස් දෙකකින් විග්‍රහ කෙරේ. ඒ අනුව මූලික ආරාම ප්‍රභේද විසි හතරක් ලැබේ. මේ එකිනෙක ආරාම සඳහා නම් යෙදීමේ දී ඒ ඒ නම්වලින් දැක්වෙන සතුන්ගේ හෝ ප්‍රපංචයන්ගේ ස්වරූප අනුව, එකී නම් තබා ඇති බව පෙනී යයි. ඒ අනුව හස්තියාගේ ස්වරූපය ගන්නා සැලසුම "හස්ත්‍යාරාම" නම් වේ. මෙම නම් තැබීමේ දී පංචාවාස ස්ථානගත කළ ආකාරය ඒ සඳහා වඩාත් බලපෑම් කරන්නට ඇති බව වෝල්ටර් මාරසිංහ මේ පිළිබඳ අදහස් දක්වමින් පෙන්වා දී ඇත. මෙම සැලසුම් හඳුනා ගැනීමේ දී මැද මළුවේ පිහිටි ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි සතර පිහිටි ස්ථාන පිළිබඳ සැලකිලිමත් වේ. සපුමල්ගස්කඩ විහාරයේ ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි ව්‍යාප්ත වී ඇති ආකාරය අනුව, මෙම විහාරය ‘හස්ත්‍යාරාම’ සැලැස්මට අනුකූල වන බවත්, තවදුරටත් එය ‘නැගෙනහිර දොරටුව සහිත හස්ත්‍යාරාම’ සැලැස්මට අනුකූල බවත් හඳුනාගත හැකි වේ.<ref>{{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. xxxiii |language=si |isbn =}} </ref> [[File:The layout of the Vijayārāma Monastery.jpg|thumb|250px|පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරයක සැලසුම<br>( අනුරාධපුර විජයාරාම විහාරය )<ref>{{cite book |title=Sinhalese Monastic Architecture (1971) |author= Senake Bandaranaike |volume= |language=en |isbn =}} </ref> ]] පබ්බත විහාරයන්හි බිම් සැලසුම් පරීක්ෂා කිරීමේ දී මුලතිව් කුරුන්දි විහාරය,අනුරාධපුර වෙස්සගිරිය හා අම්පාර පුළුකුනාවිය යන පබ්බත විහාර හා සමාන වාස්තු සැලසුමකට අනුගත වී ඇති පෞරාණික විහාරයක් බව තහවුරු වේ. සූවිසි වැදෑරුම් ආරාම සැලසුම් අතුරින් කුරුන්දි විහාර සැලසුමෙන් ප්‍රකාශිත හස්ත්‍යාරාම ප්‍රභේදය පිහිටීම් ප්‍රදේශ වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රය කෘතිය තුළ වඩාත් හොදින් දැක්වේ. <ref group="උපුටාගැනීම">​{{harvnb|මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිතවාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර_පරි.වෝල්ටර්_මාරසිංහ|2014|p=7}} හස්ත්‍යාරාමය ඛේටයක (නදියක් සහ කන්දක් අතර පිහිටි), ඛර්වටයක (කඳු වැටිවලින් වට වූ ගමක්), නගරයෙක, පුරදුර්ගයක, නදියක් අසබඩ, මුහුදු වෙරළක, උයනක, වනයක, නියම්ගමක, පටුනක (මුහුදක් අසල පිහිටි වෙළඳ නගරයක්), වනාන්තරයක හෝ දේශ සීමාවක පිහිටුවන්නේ යි. අන් තැනක (ඉදි) නොකරනු ලබන්නේ යි.</ref> ===ස්ථූපය=== පැරණි ස්මාරක අතර ප්‍රධාන තැන හිමිවන ස්ථූපය කැණීමට පෙර විහාර බිමේ උස් ස්ථානයක ගරා වැටී පස් ගොඩැල්ලක් වශයෙන් පැවති අතර නිධන් හොරු විසින් සිදුකළ හානි ද දැකගන්නට ලැබී තිබේ.2021 වර්ෂයේ දී කැණීම් ආරම්භ කළ ස්ථූපයේ ගඩොල්වල ස්වරූපය අනුව දාගැබ ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1-3 සියවස් අතර කාලයට අයත් බවට නිර්ණය කර තිබේ.ඊට අමතරව කැණීම මගින් දාගැබ් මළුවේ පිහිටි වන්දනාව සදහා මුල් යුගයේ භාවිතා කළ හුණුගල් විශේෂයකින් නිර්මාණය කර තිබූ සිරිපතුල් ගල් කිහිපයක් ද,ස්තූපයේ යූඵ ගල ද හමු විය.දාගැබේ ගඩොලු අතර සියුම් ලෙස තිබූ කුඩා ප්‍රමාණයේ රන් සන්නසක් ද කැණීම් මඟින් හමු වූ අතර එහි "යේ ධම්මා හේතුප්පභවා" යන ධම්මපද ගාථාව සඳහන්ව පැවති බවට වාර්තා කර තිබේ. ===ප්‍රතිමාගෘහය=== [[File:Sapumalgaskada1.png|thumb|250px|සංරක්ෂණය කරන ලද පිළිමගෙය]] සපුමල්ගස්කඩ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයේ මුල් වරට කැණීම් සිදුකරන ලද ස්මාරකය වන ප්‍රතිමාගෘහය වශයෙන් වර්ෂ 2015 දී පමණ මෙහි ගවේෂණයක යෙදුණු පුරාවිද්‍යාඥයන් පිරිසක් අඩි 8.5 ක උසකින් යුතු ගල්කණු පේළි දෙකක් තිබූ ස්මාරකය මුල් වරට හඳුනාගෙන තිබුණි.වර්ෂ 2020 දී කැණීම් ආරම්භ කළ විට දෑත් සහ දෙපා විනාශ වී තිබූ හිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක්,ශෛලමය බෝධිසත්ව ප්‍රතිමාවක් සහ තාරා දෙවඟනගේ ප්‍රතිමාවක් ද හමු වී තිබුණ අතර ඒවා මේ වනවිට වවුනියාව පුරාවිද්‍යා කෞතුකාගාරයේ තැන්පත් කර තිබෙනවා.පිළිම ගෙයට පිටතින් පිහිටි ප්‍රාකාරය මතින් පිළිමගෙය පිහිටි බිමට පැමිණීමේ දොරටුවේ සඳකඩපහණක් හා පිළිමගෙයට පිවිසෙන දොරටුවේ තවත් සඳකඩපහණක් හමු වූ අතර ඒවා කව හතරක් සලකුණු කර තිබූ කැටයම් රහිත මුල් යුගයේ සඳකඩපහණවල ලක්ෂණ නිරූපණය කරන බවට සැලකේ.කැණීමෙන් හමු වූ මුරගල්වල පුන්කලස් කොටා ඇති බවට හදුනාගෙන තිබේ.ඊට අමතරව පිළිමගෙයෙහි විශාලත්වය අනුව එය මහල් දෙකකින් යුතුව පවතින්නට ඇතැයි අනුමාන කරන අතර ඉහළ මහල ධාතු මන්දිරය ලෙසත් භාවිතා කරන්නට ඇතැයි පුරාවිද්‍යාඥයින් අනුමාන කරනු ලබයි. ===උපෝසථඝරය=== උපෝසථඝරය වර්ෂ 2025 දී කැණීම් සිදු කළ අතර කුඩා කුඩා පුරාවස්තු 800 කට ආසන්න සංඛ්‍යාවක් එම කැණීමෙන් හමු වී තිබේ.කෙසේ නමුත් කැණීම් කරන ලද උපෝසථඝරය තවමත් නිසි සංරක්ෂණයකට ලක් කර නොමැත. ===බෝධිඝරය=== දාගැබේ සිට මීටර් 100 ක පමණ දුරින් පිහිටා ඇති නටඹුන් වූ ස්මාරකය "බෝධිඝරය" වන බවට හඳුනාගෙන ඇති මුත් එය තවමත් නිසි කැණීමකට ලක් කර නොමැත. ===විහාරයේ ඇති වෙනත් නටඹුන්=== මෙහි ප්‍රධාන ස්මාරක පිහිටි භූමිය වටා නිර්මාණය කරන ලද ප්‍රාකාරයක නටඹුන් හමු වී ඇති අතර එයට පිවිසීම සඳහා මුරගල් සහිත දොරටු සතරක් සහ පෙත්මග ක සලකුණු ද හමුවී තිබේ.පූජනීය ස්මාරක පිහිටි මලුවට පහතින් භික්ෂූන් වහන්සේලා පරිහරණය කල කුටි ආදී අනෙකත් අවශේෂ ස්මාරක දැකිය හැක.ඊට අමතරව දිය අඟලක නටඹුන් සහ විහාරයට ආසන්නව වල් බිහි වී ඇති පැරණි වැවක් හා එහි අංග ද හමු වී තිබේ. ==අභිලේඛන== ===අත්තානි කණුව=== මෙම පරිශ්‍රයේ සිදුකළ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් මඟින් අත්තානි කණුවක් හමු වී ඇති අතර එය හමුවන විටත් බොහෝ කරුණු ගෙවී ගොස් තිබුණි.එහි පැති හතරෙන් දෙකක පමණක් අක්ෂර ඇති අතර තුන්වන පැත්තේ සුනඛයෙකුගේ සලකුණක් දක්නට ලැබේ.පළමු පැත්තේ අක්ෂර ලිවීම් පේළි 18 ක් අඩංගු වන වන නමුත් ආරම්භක පේළි 11 මුලුමනින්ම පැහැදිලි බවින් තොරය.දෙවන පැත්තෙහි අක්ෂර පේළි 24 කින් සමන්විත වන අතර එහි ද පේළි අංක 1 සිට 11 දක්වා,පේළි අංක 21 සහ 24 ද කියවිය නොහැක.කියවිය හැකි පේළි අනුව ක්‍රි.ව.9-10 සියවස් අතර මධයකාලීන සිංහල අක්ෂර වලින් රචිත මෙහි බදු එකතුකරන්නන්,ප්‍රාදේශීය පරිපාලකයන් සහ ගම්මාන නිලධාරීන් විහාරයට ඇතුළුවීම තහනම් කරන රාජකීය නියෝගයක් සඳහන් වේ.කෙසේ නමුත් ශිලි ලේඛනය බොහෝ දුරට ගෙවී ගොස් ඇති බැවින් මෙම අත්තානි කණුවේ සඳහන් අත්තානි දීමනාව හෝ නියෝගය නිකුත් කළ රජුගේ නාමය ද සොයාගැනීමට නොහැකිව තිබේ.මෙම ශිලාලේඛනය 2020 දෙසැම්බර් 12 වන දින ලේඛන අංක 4636 යටතේ ලියාපදිංචි කර තිබේ. ===රත්‍රං සන්නස=== පැරණි දාගැබ කැණීම් කරන අතරතුර දාගැබ තුළ තිබී රත්‍රං සන්නසක් හමු වූ අතර එහි "යේ ධම්මා හේතුප්පභවා" යන ධම්මපද ගාථාව සඳහන් වන බව හඳුනාගෙන තිබේ. ==පූර්ව වාර්තා== මේ පුදබිම පිළිබඳව මෑතකාලීන ගවේෂණ තුලින් හඳුනාගනු ලැබූ අතර පූර්ව වාර්තා හමු වීම් අල්පය. ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== කුරුන්දි විහාරයේ සංරක්ෂණ කටයුතු ආරම්භ කළ ගලිගමුවේ සන්තබෝධි නා හිමියන් වර්ෂ 2018 දී මෙම ස්ථානයට වැඩමවා උන්වහන්සේ විසින් දරන ලද උත්සාහයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ අධීක්ෂණය යටතේ මෙහි කැණීම් සහ භූමි සංරක්ෂණ කටයුතු ආරම්භ කරන ලදී.ආරම්භ කළ මුල් කාලයේ උතුරේ දමිළ අන්තවාදී දේශපාලකයන්ගේ යම් විරෝධයක්<ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=2020-11-10 |title=බෝගස්වැව සපුමල්ගස්කඩ පුරාණ භූමියේ විහාරය ඉදිකිරීමට ටී.එන්.ඒ විරෝධය පාති. |url=https://lankasara.com/si/%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%8A/%E0%B6%B6%E0%B7%9D%E0%B6%9C%E0%B7%83%E0%B7%8A%E0%B7%80%E0%B7%90%E0%B7%80-%E0%B7%83%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%B8%E0%B6%BD%E0%B7%8A%E0%B6%9C%E0%B7%83%E0%B7%8A%E0%B6%9A%E0%B6%A9-%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB/ |website=lankasara.com}}</ref> එල්ල වුවද දිගටම කැණීම් සිදුකර ගනිමින් ප්‍රතිමාගෘහය,දාගැබ,උපෝසථඝරය,ප්‍රධාන මලුව ආදී ගොඩනැගලි සංරක්ෂණය කරමින් පුරාවිද්‍යා‍ ස්ථානයක් ලෙස වැඩිදියුණු කර තිබේ.ඊට අමතරව දෙස් විදෙස් භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩසිටින ආරණ්‍ය සේනාසනයක් ද මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ආශ්‍රිතව ආරම්භ කර බෞද්ධ කටයුතු දෙපාර්තමේන්තුවේ ලියාපදිංචි කර පවත්වාගෙන යනු ලබයි. ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[කදුරුගොඩ විහාරය]] *[[නාගදීප පුරාණ විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහැදිලි කිරීම්== <references group="සවිස්තර"/> ==මූලාශ්‍ර== {{reflist}} ==බාහිර සබැඳි== * [https://www.youtube.com/watch?v=bcxko8V3Ils සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය පිළිබඳව වාර්තා වැඩසටහන 1] * [https://www.youtube.com/watch?v=NA94JO7CW50 සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය පිළිබඳව වාර්තා වැඩසටහන 2] * [https://www.youtube.com/watch?v=4a2hKna6sVk සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය පිළිබඳව වාර්තා වැඩසටහන 3] {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තුව]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] 3nm8akybdz450s89x6rvm180aotldqi 795758 795757 2026-07-14T03:30:28Z KSLwiki24 70498 /* ස්ථූපය */ 795758 wikitext text/x-wiki {{Infobox ancient site |name = සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය |alternate_name = සපුමල්ගස්කඩ ආරණ්‍ය සේනාසනය |image = |image_size = 275px |alt = |caption = |map_type = ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු පළාත |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|8|53|48|N|80|39|20|E|display=inline,title}} |map_dot_label = සපුමල්ගස්කඩ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |location = [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කය]],[[උතුරු පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = බෝගස්වැව ගම්මානය අසල පෙරියකට්ටිකුලම් වනාන්තරය |type = පබ්බතාරාම බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 50 ක් පමණ |height = |builder = |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.ව.1-3 සියවස් අතර |abandoned = ක්‍රි.ව.13 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = සිංහල බෞද්ධ |dependency_of = |occupants = |event =●බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වාම දළදා වහන්සේ මුලතිව් ගුරුකන්ද ලංකා තොටුපොල ඔස්සේ අනුරාධපුරයට වඩමවන අවස්ථාවේ මෙම ආරාමය පිහිටි ප්‍රදේශය හරහා ද වැඩම කළ බවට සැලකේ |excavations = |archaeologists = |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා අමරපුර මහා නිකාය|අමරපුර ශ්‍රී කල්‍යාණිවංශ නිකාය]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = සපුමල්ගස්කඩ බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය | designation1_date = 2013.08.16(පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරකය) | designation1_number = Gazette No 1823/73 | designation1_criteria = බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බතාරාම සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය''' හෝ '''සපුමල්ගස්කඩ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' ({{langx|en|Sapumalgaskada Raja Maha Vihara}}, {{langx|ta|சபுமல்கஸ்கட ராஜ மகா விகாரை}}) යනු [[උතුරු පළාත|උතුරු පළාතේ]] [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කය|වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කයෙහි]] [[වවුනියාව උතුර ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසය|වවුනියාව උතුර ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] බෝගස්වැව සිංහල ගම්මානයට කිලෝමීටර 5 ක් පමණ දුරින් හා මරතෝඩි නම් දමිළ ගම්මානයට කිලෝමීටර 6 ක් පමණ දුරින් මේ ගම්මාන ද්විත්වයට මධ්‍යයේ පෙරිකට්ටිකුලම රක්ෂිතයේ පිහිටි ක්‍රි.ව.1-3 සියවස් අතර දී නිර්මාණය කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයකි. [[වවුනියාව]] නගරයේ සිට [[AA009 මාර්ගය (ශ්‍රී ලංකාව)|A9 මාර්ගය]] ඔස්සේ පුලියන්කුලම සිට නෙදුන්කේනි මාර්ගයේ පැමිණ නෙදුන්කේනි සිට කිලෝමීටර 5 ක් පමණ ගමන් කළ විට හමුවන අතුරු මාර්ගය ඔස්සේ පෙරිකට්ටිකුලම රක්ෂිතයේ පිහිටි මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙතට පිවිසිය හැක.ඊට අමතරව,කැලෑබෝගස්වැව පැරණි ජලාශය දක්වා ඇති වනගත පාරේ ගමන් කළ විට ද මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙත පිවිසීමට හැකියාව තිබේ. මෙම ආරාම සංකීර්ණය වර්ෂ 2013 අගෝස්තු මස 16 වන දින [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී ජනරජයේ]] විසින් රජයේ ගැසට් අංක 1823/73 මඟින් පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරකයක් වශයෙන් නම් කර ඇත.<ref>https://documents.gov.lk/view/egz/2013/8/1823-73_S.pdf</ref> ==ඉතිහාසය== සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාර බිම ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1-3 සියවස් වල නිර්මාණය කරන ලද විහාරයක් වශයෙන් හදුනාගෙන තිබේ.මෙම විහාර බිම ක්‍රිස්තු වර්ෂ 8 වැනි සියවස දක්වා රාජ්‍ය අනුග්‍රහය ලැබූ විහාරයක් බවට ද ලැබී ඇති සාධක අනුව තහවුරු වන බව විද්වත් මතය වී තිබේ.කාලිංගමාඝ ආක්‍රමණ සමඟ රජරට රාජධානිය බිඳවැටීම නිසා මෙම ප්‍රදේශ ජනශුන්‍ය වූ අතර පසුකාලීනව සීතාවක රාජධානි සමය වන විට වන්නිවරු නම් ප්‍රාදේශීය පාලකයන් පිරිසක් විටින් විට මෙම ප්‍රදේශවල සමහර කුඩා ප්‍රදේශ පාලනය කල මුත් මේ විහාරය පිහිටි ප්‍රදේශය වර්තමාන සංරක්ෂණ කටයුතු සිදුකරන තුරුම ජනශුන්‍යව පැවති බව පෙනේ. කෙසේ නමුත් සිදු කරන ලද කැණීම් හා මෙහි විහාරාංග අනුව මෙය මධ්‍ය කාලීන අනුරාධපුර යුගයට අයත් පබ්බතාරාම ආකෘතියට නිර්මාණය කරන ලද විහාරයක් ලෙස හඳුනාගෙන තිබේ.මෙහි මුල් කාලීන නාමය තවම සොයාගෙන නොමැති නිසා මෙම විහාරය පිළිබඳව වංශකතා මූලාශ්‍ර වල සඳහන් වේ දැයි සොයාගැනීමට අපහසු වී තිබේ.නමුත් ජනප්‍රවාදගතව සාධක අනුව හේමමාලා කුමරිය හා දන්ත කුමරු විසින් කාලිංගයේ සිට වැඩමවූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වාම ශ්‍රී දළදා වහන්සේ මුලතිව් ගුරුකන්ද ලංකාතොටුපළ ඔස්සේ අනුරාධපුරයට වැඩම කිරීමේ දී රුවන් මඩුව,මාමඩුව,මල්මඩුව,මඩුකන්ද ශ්‍රී දළදා විහාරය ආදී ස්ථාන ගැන ජනප්‍රවාදවල සඳහන් වන අතර සපුමල්ගස්කඩ හරහා ද දළදා වහන්සේ වඩමවන ගමන් මාර්ගය වැටී තිබුණ බවට සැලකේ.එම මතය සනාථ කිරීමට සාධක හමුව නොමැති මුත් විහාරය වටා දිය අඟලක් පිහිටා ඇති නිසා මෙම විහාරයේ යම් විශේෂත්වයක් තිබෙන්නට ඇතැයි සමහර විද්වතුන් මත පල කරනු ලබයි. ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== ===වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ=== අක්කර 50 ක පමණ වපසරියක විසිර පවතින මේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පැරණි බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදායක් වන පබ්බතාරාම බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය මූලික කොට නිර්මාණය කර තිබෙන මෙහි,ස්තූපය,බෝධිඝරය,ප්‍රතිමාඝරය හා උපෝසථඝරය යන ආගමික ගොඩනැගිලි සතර අඩංගු වූ මධ්‍ය චතුරස්‍රය උස් භූමිභාගයක පිහිටා එම චතුරස්‍රයට පිටතින් ප්‍රදක්ෂිණ පථයක් ද නේවාසික හා වෙනත් ආගමික නොවන ගොඩනැගිලි ප්‍රදක්ෂිණ පථයත් වාස්තු සීමාවේ පිහිටි දිය අඟලත් අතර වූ පහත් බිම් පෙදෙසේ විසිරී පැවතීම,මෙම ආරාම සම්ප්‍රදායේ ප්‍රධාන ලක්ෂණය වේ.මෙම සම්ප්‍රදාය මහායාන බෞද්ධාගමික බලපෑමට ලක් වූ විහාර සම්ප්‍රදායක් බව පිළිගෙන ඇත.<ref>{{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. xv-xxvii |language=si |isbn =}} </ref> මේ බෞද්ධ විහාර සම්ප්‍රදාය පිළිබඳව පුළුල් හා විධිමත් න්‍යායයික විවරණයක් "මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර" නම් කෘතියෙන් ඉදිරිපත් කර ඇත.<ref group="සවිස්තර">මහායාන සම්ප්‍රදායට අයත් කෘතියක් වන මෙය ක්‍රිස්තු වර්ෂ පස් වැනි සියවසත්,ක්‍රිස්තු වර්ෂ අටවැනි සියවසත් අතර කාලයේ අනුරාධපුර නගරය හා තදාසන්න කලාපයේත් රටෙහි වෙනත් ස්ථාන කිහිපයක් වර්ධනය වී පැවති විශේෂ මහායානික ආයතන පද්ධතියක් හා දැඩි සාම්‍යතාවක් උසුලන බැවින් ඒ හා සමාසන්න කාලයේ මෙම කෘතියේ මුල් අවස්ථාව සංස්ථාපනය කළ හැකි බව මහාචාර්ය වෝල්ටර් මාරසිංහයන්ගේ අදහසයි.ආරාම නිර්මාණයේ දී කලින් පිළිවෙළ කරගනු ලැබූ නිශ්චිත සැලැස්මක් පදනම් කරගෙන ඒවා ගොඩනැගූ බවට මූලික සාක්ෂ්‍ය ලැබෙන්නේ මෙම වාස්තුශාස්ත්‍ර කෘතියෙනි.</ref>එහි විස්තර වන ආකාරය අනුව,මෙම පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරයක මැද මළුවක් තුළ යම්කිසි පූර්ව විචාල සැලැස්මකට අනුව විහාරයේ වඩා වැදගත් ගොඩනැගිලි ස්ථානගතව පවතී.වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයේ පළමු වැනි පරිච්ඡේදයේ දී මේ වර්ගයට අයත් ‘මූලික ආරාම දොළොසක්’ පිළිබඳ ව දක්වා ඒවායින් කොටසක් පිළිබඳ විස්තර ද දක්වා ඇත. ඒ මූලික ආරාම ප්‍රභේද වශයෙන් "හස්ත්‍යාරාම, සිංහාරාම, දණ්ඩාරාම, පද්මාරාම, ශීතලාගුල්ම, භික්ෂුණ්‍යාරාම, ගෝකුලාරාම, අන්වාරාම, භුජංගඑණාරාම, චක්‍රාරාම, හංසපක්ෂ හා නවාකාර" යන ආරාම ප්‍රභේද දැක්වේ. මෙම ආරාම ප්‍රභේද දොළොස ‘වාස්තු සැලසුම්’ හා ‘වික්‍රාන්ත’ වශයෙන් නැවත කොටස් දෙකකින් විග්‍රහ කෙරේ. ඒ අනුව මූලික ආරාම ප්‍රභේද විසි හතරක් ලැබේ. මේ එකිනෙක ආරාම සඳහා නම් යෙදීමේ දී ඒ ඒ නම්වලින් දැක්වෙන සතුන්ගේ හෝ ප්‍රපංචයන්ගේ ස්වරූප අනුව, එකී නම් තබා ඇති බව පෙනී යයි. ඒ අනුව හස්තියාගේ ස්වරූපය ගන්නා සැලසුම "හස්ත්‍යාරාම" නම් වේ. මෙම නම් තැබීමේ දී පංචාවාස ස්ථානගත කළ ආකාරය ඒ සඳහා වඩාත් බලපෑම් කරන්නට ඇති බව වෝල්ටර් මාරසිංහ මේ පිළිබඳ අදහස් දක්වමින් පෙන්වා දී ඇත. මෙම සැලසුම් හඳුනා ගැනීමේ දී මැද මළුවේ පිහිටි ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි සතර පිහිටි ස්ථාන පිළිබඳ සැලකිලිමත් වේ. සපුමල්ගස්කඩ විහාරයේ ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි ව්‍යාප්ත වී ඇති ආකාරය අනුව, මෙම විහාරය ‘හස්ත්‍යාරාම’ සැලැස්මට අනුකූල වන බවත්, තවදුරටත් එය ‘නැගෙනහිර දොරටුව සහිත හස්ත්‍යාරාම’ සැලැස්මට අනුකූල බවත් හඳුනාගත හැකි වේ.<ref>{{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. xxxiii |language=si |isbn =}} </ref> [[File:The layout of the Vijayārāma Monastery.jpg|thumb|250px|පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරයක සැලසුම<br>( අනුරාධපුර විජයාරාම විහාරය )<ref>{{cite book |title=Sinhalese Monastic Architecture (1971) |author= Senake Bandaranaike |volume= |language=en |isbn =}} </ref> ]] පබ්බත විහාරයන්හි බිම් සැලසුම් පරීක්ෂා කිරීමේ දී මුලතිව් කුරුන්දි විහාරය,අනුරාධපුර වෙස්සගිරිය හා අම්පාර පුළුකුනාවිය යන පබ්බත විහාර හා සමාන වාස්තු සැලසුමකට අනුගත වී ඇති පෞරාණික විහාරයක් බව තහවුරු වේ. සූවිසි වැදෑරුම් ආරාම සැලසුම් අතුරින් කුරුන්දි විහාර සැලසුමෙන් ප්‍රකාශිත හස්ත්‍යාරාම ප්‍රභේදය පිහිටීම් ප්‍රදේශ වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රය කෘතිය තුළ වඩාත් හොදින් දැක්වේ. <ref group="උපුටාගැනීම">​{{harvnb|මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිතවාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර_පරි.වෝල්ටර්_මාරසිංහ|2014|p=7}} හස්ත්‍යාරාමය ඛේටයක (නදියක් සහ කන්දක් අතර පිහිටි), ඛර්වටයක (කඳු වැටිවලින් වට වූ ගමක්), නගරයෙක, පුරදුර්ගයක, නදියක් අසබඩ, මුහුදු වෙරළක, උයනක, වනයක, නියම්ගමක, පටුනක (මුහුදක් අසල පිහිටි වෙළඳ නගරයක්), වනාන්තරයක හෝ දේශ සීමාවක පිහිටුවන්නේ යි. අන් තැනක (ඉදි) නොකරනු ලබන්නේ යි.</ref> ===ස්ථූපය=== [[File:Sapumalgaskada2.png|thumb|250px|කැණීම් කරන ලද සපුමල් වෙහෙර]] පැරණි ස්මාරක අතර ප්‍රධාන තැන හිමිවන ස්ථූපය කැණීමට පෙර විහාර බිමේ උස් ස්ථානයක ගරා වැටී පස් ගොඩැල්ලක් වශයෙන් පැවති අතර නිධන් හොරු විසින් සිදුකළ හානි ද දැකගන්නට ලැබී තිබේ.2021 වර්ෂයේ දී කැණීම් ආරම්භ කළ ස්ථූපයේ ගඩොල්වල ස්වරූපය අනුව දාගැබ ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1-3 සියවස් අතර කාලයට අයත් බවට නිර්ණය කර තිබේ.ඊට අමතරව කැණීම මගින් දාගැබ් මළුවේ පිහිටි වන්දනාව සදහා මුල් යුගයේ භාවිතා කළ හුණුගල් විශේෂයකින් නිර්මාණය කර තිබූ සිරිපතුල් ගල් කිහිපයක් ද,ස්තූපයේ යූඵ ගල ද හමු විය.දාගැබේ ගඩොලු අතර සියුම් ලෙස තිබූ කුඩා ප්‍රමාණයේ රන් සන්නසක් ද කැණීම් මඟින් හමු වූ අතර එහි "යේ ධම්මා හේතුප්පභවා" යන ධම්මපද ගාථාව සඳහන්ව පැවති බවට වාර්තා කර තිබේ. ===ප්‍රතිමාගෘහය=== [[File:Sapumalgaskada1.png|thumb|250px|සංරක්ෂණය කරන ලද පිළිමගෙය]] සපුමල්ගස්කඩ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයේ මුල් වරට කැණීම් සිදුකරන ලද ස්මාරකය වන ප්‍රතිමාගෘහය වශයෙන් වර්ෂ 2015 දී පමණ මෙහි ගවේෂණයක යෙදුණු පුරාවිද්‍යාඥයන් පිරිසක් අඩි 8.5 ක උසකින් යුතු ගල්කණු පේළි දෙකක් තිබූ ස්මාරකය මුල් වරට හඳුනාගෙන තිබුණි.වර්ෂ 2020 දී කැණීම් ආරම්භ කළ විට දෑත් සහ දෙපා විනාශ වී තිබූ හිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක්,ශෛලමය බෝධිසත්ව ප්‍රතිමාවක් සහ තාරා දෙවඟනගේ ප්‍රතිමාවක් ද හමු වී තිබුණ අතර ඒවා මේ වනවිට වවුනියාව පුරාවිද්‍යා කෞතුකාගාරයේ තැන්පත් කර තිබෙනවා.පිළිම ගෙයට පිටතින් පිහිටි ප්‍රාකාරය මතින් පිළිමගෙය පිහිටි බිමට පැමිණීමේ දොරටුවේ සඳකඩපහණක් හා පිළිමගෙයට පිවිසෙන දොරටුවේ තවත් සඳකඩපහණක් හමු වූ අතර ඒවා කව හතරක් සලකුණු කර තිබූ කැටයම් රහිත මුල් යුගයේ සඳකඩපහණවල ලක්ෂණ නිරූපණය කරන බවට සැලකේ.කැණීමෙන් හමු වූ මුරගල්වල පුන්කලස් කොටා ඇති බවට හදුනාගෙන තිබේ.ඊට අමතරව පිළිමගෙයෙහි විශාලත්වය අනුව එය මහල් දෙකකින් යුතුව පවතින්නට ඇතැයි අනුමාන කරන අතර ඉහළ මහල ධාතු මන්දිරය ලෙසත් භාවිතා කරන්නට ඇතැයි පුරාවිද්‍යාඥයින් අනුමාන කරනු ලබයි. ===උපෝසථඝරය=== උපෝසථඝරය වර්ෂ 2025 දී කැණීම් සිදු කළ අතර කුඩා කුඩා පුරාවස්තු 800 කට ආසන්න සංඛ්‍යාවක් එම කැණීමෙන් හමු වී තිබේ.කෙසේ නමුත් කැණීම් කරන ලද උපෝසථඝරය තවමත් නිසි සංරක්ෂණයකට ලක් කර නොමැත. ===බෝධිඝරය=== දාගැබේ සිට මීටර් 100 ක පමණ දුරින් පිහිටා ඇති නටඹුන් වූ ස්මාරකය "බෝධිඝරය" වන බවට හඳුනාගෙන ඇති මුත් එය තවමත් නිසි කැණීමකට ලක් කර නොමැත. ===විහාරයේ ඇති වෙනත් නටඹුන්=== මෙහි ප්‍රධාන ස්මාරක පිහිටි භූමිය වටා නිර්මාණය කරන ලද ප්‍රාකාරයක නටඹුන් හමු වී ඇති අතර එයට පිවිසීම සඳහා මුරගල් සහිත දොරටු සතරක් සහ පෙත්මග ක සලකුණු ද හමුවී තිබේ.පූජනීය ස්මාරක පිහිටි මලුවට පහතින් භික්ෂූන් වහන්සේලා පරිහරණය කල කුටි ආදී අනෙකත් අවශේෂ ස්මාරක දැකිය හැක.ඊට අමතරව දිය අඟලක නටඹුන් සහ විහාරයට ආසන්නව වල් බිහි වී ඇති පැරණි වැවක් හා එහි අංග ද හමු වී තිබේ. ==අභිලේඛන== ===අත්තානි කණුව=== මෙම පරිශ්‍රයේ සිදුකළ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් මඟින් අත්තානි කණුවක් හමු වී ඇති අතර එය හමුවන විටත් බොහෝ කරුණු ගෙවී ගොස් තිබුණි.එහි පැති හතරෙන් දෙකක පමණක් අක්ෂර ඇති අතර තුන්වන පැත්තේ සුනඛයෙකුගේ සලකුණක් දක්නට ලැබේ.පළමු පැත්තේ අක්ෂර ලිවීම් පේළි 18 ක් අඩංගු වන වන නමුත් ආරම්භක පේළි 11 මුලුමනින්ම පැහැදිලි බවින් තොරය.දෙවන පැත්තෙහි අක්ෂර පේළි 24 කින් සමන්විත වන අතර එහි ද පේළි අංක 1 සිට 11 දක්වා,පේළි අංක 21 සහ 24 ද කියවිය නොහැක.කියවිය හැකි පේළි අනුව ක්‍රි.ව.9-10 සියවස් අතර මධයකාලීන සිංහල අක්ෂර වලින් රචිත මෙහි බදු එකතුකරන්නන්,ප්‍රාදේශීය පරිපාලකයන් සහ ගම්මාන නිලධාරීන් විහාරයට ඇතුළුවීම තහනම් කරන රාජකීය නියෝගයක් සඳහන් වේ.කෙසේ නමුත් ශිලි ලේඛනය බොහෝ දුරට ගෙවී ගොස් ඇති බැවින් මෙම අත්තානි කණුවේ සඳහන් අත්තානි දීමනාව හෝ නියෝගය නිකුත් කළ රජුගේ නාමය ද සොයාගැනීමට නොහැකිව තිබේ.මෙම ශිලාලේඛනය 2020 දෙසැම්බර් 12 වන දින ලේඛන අංක 4636 යටතේ ලියාපදිංචි කර තිබේ. ===රත්‍රං සන්නස=== පැරණි දාගැබ කැණීම් කරන අතරතුර දාගැබ තුළ තිබී රත්‍රං සන්නසක් හමු වූ අතර එහි "යේ ධම්මා හේතුප්පභවා" යන ධම්මපද ගාථාව සඳහන් වන බව හඳුනාගෙන තිබේ. ==පූර්ව වාර්තා== මේ පුදබිම පිළිබඳව මෑතකාලීන ගවේෂණ තුලින් හඳුනාගනු ලැබූ අතර පූර්ව වාර්තා හමු වීම් අල්පය. ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== කුරුන්දි විහාරයේ සංරක්ෂණ කටයුතු ආරම්භ කළ ගලිගමුවේ සන්තබෝධි නා හිමියන් වර්ෂ 2018 දී මෙම ස්ථානයට වැඩමවා උන්වහන්සේ විසින් දරන ලද උත්සාහයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ අධීක්ෂණය යටතේ මෙහි කැණීම් සහ භූමි සංරක්ෂණ කටයුතු ආරම්භ කරන ලදී.ආරම්භ කළ මුල් කාලයේ උතුරේ දමිළ අන්තවාදී දේශපාලකයන්ගේ යම් විරෝධයක්<ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=2020-11-10 |title=බෝගස්වැව සපුමල්ගස්කඩ පුරාණ භූමියේ විහාරය ඉදිකිරීමට ටී.එන්.ඒ විරෝධය පාති. |url=https://lankasara.com/si/%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%8A/%E0%B6%B6%E0%B7%9D%E0%B6%9C%E0%B7%83%E0%B7%8A%E0%B7%80%E0%B7%90%E0%B7%80-%E0%B7%83%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%B8%E0%B6%BD%E0%B7%8A%E0%B6%9C%E0%B7%83%E0%B7%8A%E0%B6%9A%E0%B6%A9-%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB/ |website=lankasara.com}}</ref> එල්ල වුවද දිගටම කැණීම් සිදුකර ගනිමින් ප්‍රතිමාගෘහය,දාගැබ,උපෝසථඝරය,ප්‍රධාන මලුව ආදී ගොඩනැගලි සංරක්ෂණය කරමින් පුරාවිද්‍යා‍ ස්ථානයක් ලෙස වැඩිදියුණු කර තිබේ.ඊට අමතරව දෙස් විදෙස් භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩසිටින ආරණ්‍ය සේනාසනයක් ද මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ආශ්‍රිතව ආරම්භ කර බෞද්ධ කටයුතු දෙපාර්තමේන්තුවේ ලියාපදිංචි කර පවත්වාගෙන යනු ලබයි. ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[කදුරුගොඩ විහාරය]] *[[නාගදීප පුරාණ විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහැදිලි කිරීම්== <references group="සවිස්තර"/> ==මූලාශ්‍ර== {{reflist}} ==බාහිර සබැඳි== * [https://www.youtube.com/watch?v=bcxko8V3Ils සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය පිළිබඳව වාර්තා වැඩසටහන 1] * [https://www.youtube.com/watch?v=NA94JO7CW50 සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය පිළිබඳව වාර්තා වැඩසටහන 2] * [https://www.youtube.com/watch?v=4a2hKna6sVk සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය පිළිබඳව වාර්තා වැඩසටහන 3] {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තුව]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] q7ojivt0s1lhtexjom2napfs3vk7s75 795759 795758 2026-07-14T03:31:37Z KSLwiki24 70498 /* උපෝසථඝරය */ 795759 wikitext text/x-wiki {{Infobox ancient site |name = සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය |alternate_name = සපුමල්ගස්කඩ ආරණ්‍ය සේනාසනය |image = |image_size = 275px |alt = |caption = |map_type = ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු පළාත |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|8|53|48|N|80|39|20|E|display=inline,title}} |map_dot_label = සපුමල්ගස්කඩ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |location = [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කය]],[[උතුරු පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = බෝගස්වැව ගම්මානය අසල පෙරියකට්ටිකුලම් වනාන්තරය |type = පබ්බතාරාම බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 50 ක් පමණ |height = |builder = |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.ව.1-3 සියවස් අතර |abandoned = ක්‍රි.ව.13 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = සිංහල බෞද්ධ |dependency_of = |occupants = |event =●බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වාම දළදා වහන්සේ මුලතිව් ගුරුකන්ද ලංකා තොටුපොල ඔස්සේ අනුරාධපුරයට වඩමවන අවස්ථාවේ මෙම ආරාමය පිහිටි ප්‍රදේශය හරහා ද වැඩම කළ බවට සැලකේ |excavations = |archaeologists = |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා අමරපුර මහා නිකාය|අමරපුර ශ්‍රී කල්‍යාණිවංශ නිකාය]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = සපුමල්ගස්කඩ බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය | designation1_date = 2013.08.16(පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරකය) | designation1_number = Gazette No 1823/73 | designation1_criteria = බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බතාරාම සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය''' හෝ '''සපුමල්ගස්කඩ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' ({{langx|en|Sapumalgaskada Raja Maha Vihara}}, {{langx|ta|சபுமல்கஸ்கட ராஜ மகா விகாரை}}) යනු [[උතුරු පළාත|උතුරු පළාතේ]] [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කය|වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කයෙහි]] [[වවුනියාව උතුර ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසය|වවුනියාව උතුර ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] බෝගස්වැව සිංහල ගම්මානයට කිලෝමීටර 5 ක් පමණ දුරින් හා මරතෝඩි නම් දමිළ ගම්මානයට කිලෝමීටර 6 ක් පමණ දුරින් මේ ගම්මාන ද්විත්වයට මධ්‍යයේ පෙරිකට්ටිකුලම රක්ෂිතයේ පිහිටි ක්‍රි.ව.1-3 සියවස් අතර දී නිර්මාණය කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයකි. [[වවුනියාව]] නගරයේ සිට [[AA009 මාර්ගය (ශ්‍රී ලංකාව)|A9 මාර්ගය]] ඔස්සේ පුලියන්කුලම සිට නෙදුන්කේනි මාර්ගයේ පැමිණ නෙදුන්කේනි සිට කිලෝමීටර 5 ක් පමණ ගමන් කළ විට හමුවන අතුරු මාර්ගය ඔස්සේ පෙරිකට්ටිකුලම රක්ෂිතයේ පිහිටි මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙතට පිවිසිය හැක.ඊට අමතරව,කැලෑබෝගස්වැව පැරණි ජලාශය දක්වා ඇති වනගත පාරේ ගමන් කළ විට ද මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙත පිවිසීමට හැකියාව තිබේ. මෙම ආරාම සංකීර්ණය වර්ෂ 2013 අගෝස්තු මස 16 වන දින [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී ජනරජයේ]] විසින් රජයේ ගැසට් අංක 1823/73 මඟින් පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරකයක් වශයෙන් නම් කර ඇත.<ref>https://documents.gov.lk/view/egz/2013/8/1823-73_S.pdf</ref> ==ඉතිහාසය== සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාර බිම ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1-3 සියවස් වල නිර්මාණය කරන ලද විහාරයක් වශයෙන් හදුනාගෙන තිබේ.මෙම විහාර බිම ක්‍රිස්තු වර්ෂ 8 වැනි සියවස දක්වා රාජ්‍ය අනුග්‍රහය ලැබූ විහාරයක් බවට ද ලැබී ඇති සාධක අනුව තහවුරු වන බව විද්වත් මතය වී තිබේ.කාලිංගමාඝ ආක්‍රමණ සමඟ රජරට රාජධානිය බිඳවැටීම නිසා මෙම ප්‍රදේශ ජනශුන්‍ය වූ අතර පසුකාලීනව සීතාවක රාජධානි සමය වන විට වන්නිවරු නම් ප්‍රාදේශීය පාලකයන් පිරිසක් විටින් විට මෙම ප්‍රදේශවල සමහර කුඩා ප්‍රදේශ පාලනය කල මුත් මේ විහාරය පිහිටි ප්‍රදේශය වර්තමාන සංරක්ෂණ කටයුතු සිදුකරන තුරුම ජනශුන්‍යව පැවති බව පෙනේ. කෙසේ නමුත් සිදු කරන ලද කැණීම් හා මෙහි විහාරාංග අනුව මෙය මධ්‍ය කාලීන අනුරාධපුර යුගයට අයත් පබ්බතාරාම ආකෘතියට නිර්මාණය කරන ලද විහාරයක් ලෙස හඳුනාගෙන තිබේ.මෙහි මුල් කාලීන නාමය තවම සොයාගෙන නොමැති නිසා මෙම විහාරය පිළිබඳව වංශකතා මූලාශ්‍ර වල සඳහන් වේ දැයි සොයාගැනීමට අපහසු වී තිබේ.නමුත් ජනප්‍රවාදගතව සාධක අනුව හේමමාලා කුමරිය හා දන්ත කුමරු විසින් කාලිංගයේ සිට වැඩමවූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වාම ශ්‍රී දළදා වහන්සේ මුලතිව් ගුරුකන්ද ලංකාතොටුපළ ඔස්සේ අනුරාධපුරයට වැඩම කිරීමේ දී රුවන් මඩුව,මාමඩුව,මල්මඩුව,මඩුකන්ද ශ්‍රී දළදා විහාරය ආදී ස්ථාන ගැන ජනප්‍රවාදවල සඳහන් වන අතර සපුමල්ගස්කඩ හරහා ද දළදා වහන්සේ වඩමවන ගමන් මාර්ගය වැටී තිබුණ බවට සැලකේ.එම මතය සනාථ කිරීමට සාධක හමුව නොමැති මුත් විහාරය වටා දිය අඟලක් පිහිටා ඇති නිසා මෙම විහාරයේ යම් විශේෂත්වයක් තිබෙන්නට ඇතැයි සමහර විද්වතුන් මත පල කරනු ලබයි. ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== ===වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ=== අක්කර 50 ක පමණ වපසරියක විසිර පවතින මේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පැරණි බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදායක් වන පබ්බතාරාම බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය මූලික කොට නිර්මාණය කර තිබෙන මෙහි,ස්තූපය,බෝධිඝරය,ප්‍රතිමාඝරය හා උපෝසථඝරය යන ආගමික ගොඩනැගිලි සතර අඩංගු වූ මධ්‍ය චතුරස්‍රය උස් භූමිභාගයක පිහිටා එම චතුරස්‍රයට පිටතින් ප්‍රදක්ෂිණ පථයක් ද නේවාසික හා වෙනත් ආගමික නොවන ගොඩනැගිලි ප්‍රදක්ෂිණ පථයත් වාස්තු සීමාවේ පිහිටි දිය අඟලත් අතර වූ පහත් බිම් පෙදෙසේ විසිරී පැවතීම,මෙම ආරාම සම්ප්‍රදායේ ප්‍රධාන ලක්ෂණය වේ.මෙම සම්ප්‍රදාය මහායාන බෞද්ධාගමික බලපෑමට ලක් වූ විහාර සම්ප්‍රදායක් බව පිළිගෙන ඇත.<ref>{{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. xv-xxvii |language=si |isbn =}} </ref> මේ බෞද්ධ විහාර සම්ප්‍රදාය පිළිබඳව පුළුල් හා විධිමත් න්‍යායයික විවරණයක් "මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර" නම් කෘතියෙන් ඉදිරිපත් කර ඇත.<ref group="සවිස්තර">මහායාන සම්ප්‍රදායට අයත් කෘතියක් වන මෙය ක්‍රිස්තු වර්ෂ පස් වැනි සියවසත්,ක්‍රිස්තු වර්ෂ අටවැනි සියවසත් අතර කාලයේ අනුරාධපුර නගරය හා තදාසන්න කලාපයේත් රටෙහි වෙනත් ස්ථාන කිහිපයක් වර්ධනය වී පැවති විශේෂ මහායානික ආයතන පද්ධතියක් හා දැඩි සාම්‍යතාවක් උසුලන බැවින් ඒ හා සමාසන්න කාලයේ මෙම කෘතියේ මුල් අවස්ථාව සංස්ථාපනය කළ හැකි බව මහාචාර්ය වෝල්ටර් මාරසිංහයන්ගේ අදහසයි.ආරාම නිර්මාණයේ දී කලින් පිළිවෙළ කරගනු ලැබූ නිශ්චිත සැලැස්මක් පදනම් කරගෙන ඒවා ගොඩනැගූ බවට මූලික සාක්ෂ්‍ය ලැබෙන්නේ මෙම වාස්තුශාස්ත්‍ර කෘතියෙනි.</ref>එහි විස්තර වන ආකාරය අනුව,මෙම පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරයක මැද මළුවක් තුළ යම්කිසි පූර්ව විචාල සැලැස්මකට අනුව විහාරයේ වඩා වැදගත් ගොඩනැගිලි ස්ථානගතව පවතී.වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයේ පළමු වැනි පරිච්ඡේදයේ දී මේ වර්ගයට අයත් ‘මූලික ආරාම දොළොසක්’ පිළිබඳ ව දක්වා ඒවායින් කොටසක් පිළිබඳ විස්තර ද දක්වා ඇත. ඒ මූලික ආරාම ප්‍රභේද වශයෙන් "හස්ත්‍යාරාම, සිංහාරාම, දණ්ඩාරාම, පද්මාරාම, ශීතලාගුල්ම, භික්ෂුණ්‍යාරාම, ගෝකුලාරාම, අන්වාරාම, භුජංගඑණාරාම, චක්‍රාරාම, හංසපක්ෂ හා නවාකාර" යන ආරාම ප්‍රභේද දැක්වේ. මෙම ආරාම ප්‍රභේද දොළොස ‘වාස්තු සැලසුම්’ හා ‘වික්‍රාන්ත’ වශයෙන් නැවත කොටස් දෙකකින් විග්‍රහ කෙරේ. ඒ අනුව මූලික ආරාම ප්‍රභේද විසි හතරක් ලැබේ. මේ එකිනෙක ආරාම සඳහා නම් යෙදීමේ දී ඒ ඒ නම්වලින් දැක්වෙන සතුන්ගේ හෝ ප්‍රපංචයන්ගේ ස්වරූප අනුව, එකී නම් තබා ඇති බව පෙනී යයි. ඒ අනුව හස්තියාගේ ස්වරූපය ගන්නා සැලසුම "හස්ත්‍යාරාම" නම් වේ. මෙම නම් තැබීමේ දී පංචාවාස ස්ථානගත කළ ආකාරය ඒ සඳහා වඩාත් බලපෑම් කරන්නට ඇති බව වෝල්ටර් මාරසිංහ මේ පිළිබඳ අදහස් දක්වමින් පෙන්වා දී ඇත. මෙම සැලසුම් හඳුනා ගැනීමේ දී මැද මළුවේ පිහිටි ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි සතර පිහිටි ස්ථාන පිළිබඳ සැලකිලිමත් වේ. සපුමල්ගස්කඩ විහාරයේ ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි ව්‍යාප්ත වී ඇති ආකාරය අනුව, මෙම විහාරය ‘හස්ත්‍යාරාම’ සැලැස්මට අනුකූල වන බවත්, තවදුරටත් එය ‘නැගෙනහිර දොරටුව සහිත හස්ත්‍යාරාම’ සැලැස්මට අනුකූල බවත් හඳුනාගත හැකි වේ.<ref>{{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. xxxiii |language=si |isbn =}} </ref> [[File:The layout of the Vijayārāma Monastery.jpg|thumb|250px|පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරයක සැලසුම<br>( අනුරාධපුර විජයාරාම විහාරය )<ref>{{cite book |title=Sinhalese Monastic Architecture (1971) |author= Senake Bandaranaike |volume= |language=en |isbn =}} </ref> ]] පබ්බත විහාරයන්හි බිම් සැලසුම් පරීක්ෂා කිරීමේ දී මුලතිව් කුරුන්දි විහාරය,අනුරාධපුර වෙස්සගිරිය හා අම්පාර පුළුකුනාවිය යන පබ්බත විහාර හා සමාන වාස්තු සැලසුමකට අනුගත වී ඇති පෞරාණික විහාරයක් බව තහවුරු වේ. සූවිසි වැදෑරුම් ආරාම සැලසුම් අතුරින් කුරුන්දි විහාර සැලසුමෙන් ප්‍රකාශිත හස්ත්‍යාරාම ප්‍රභේදය පිහිටීම් ප්‍රදේශ වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රය කෘතිය තුළ වඩාත් හොදින් දැක්වේ. <ref group="උපුටාගැනීම">​{{harvnb|මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිතවාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර_පරි.වෝල්ටර්_මාරසිංහ|2014|p=7}} හස්ත්‍යාරාමය ඛේටයක (නදියක් සහ කන්දක් අතර පිහිටි), ඛර්වටයක (කඳු වැටිවලින් වට වූ ගමක්), නගරයෙක, පුරදුර්ගයක, නදියක් අසබඩ, මුහුදු වෙරළක, උයනක, වනයක, නියම්ගමක, පටුනක (මුහුදක් අසල පිහිටි වෙළඳ නගරයක්), වනාන්තරයක හෝ දේශ සීමාවක පිහිටුවන්නේ යි. අන් තැනක (ඉදි) නොකරනු ලබන්නේ යි.</ref> ===ස්ථූපය=== [[File:Sapumalgaskada2.png|thumb|250px|කැණීම් කරන ලද සපුමල් වෙහෙර]] පැරණි ස්මාරක අතර ප්‍රධාන තැන හිමිවන ස්ථූපය කැණීමට පෙර විහාර බිමේ උස් ස්ථානයක ගරා වැටී පස් ගොඩැල්ලක් වශයෙන් පැවති අතර නිධන් හොරු විසින් සිදුකළ හානි ද දැකගන්නට ලැබී තිබේ.2021 වර්ෂයේ දී කැණීම් ආරම්භ කළ ස්ථූපයේ ගඩොල්වල ස්වරූපය අනුව දාගැබ ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1-3 සියවස් අතර කාලයට අයත් බවට නිර්ණය කර තිබේ.ඊට අමතරව කැණීම මගින් දාගැබ් මළුවේ පිහිටි වන්දනාව සදහා මුල් යුගයේ භාවිතා කළ හුණුගල් විශේෂයකින් නිර්මාණය කර තිබූ සිරිපතුල් ගල් කිහිපයක් ද,ස්තූපයේ යූඵ ගල ද හමු විය.දාගැබේ ගඩොලු අතර සියුම් ලෙස තිබූ කුඩා ප්‍රමාණයේ රන් සන්නසක් ද කැණීම් මඟින් හමු වූ අතර එහි "යේ ධම්මා හේතුප්පභවා" යන ධම්මපද ගාථාව සඳහන්ව පැවති බවට වාර්තා කර තිබේ. ===ප්‍රතිමාගෘහය=== [[File:Sapumalgaskada1.png|thumb|250px|සංරක්ෂණය කරන ලද පිළිමගෙය]] සපුමල්ගස්කඩ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයේ මුල් වරට කැණීම් සිදුකරන ලද ස්මාරකය වන ප්‍රතිමාගෘහය වශයෙන් වර්ෂ 2015 දී පමණ මෙහි ගවේෂණයක යෙදුණු පුරාවිද්‍යාඥයන් පිරිසක් අඩි 8.5 ක උසකින් යුතු ගල්කණු පේළි දෙකක් තිබූ ස්මාරකය මුල් වරට හඳුනාගෙන තිබුණි.වර්ෂ 2020 දී කැණීම් ආරම්භ කළ විට දෑත් සහ දෙපා විනාශ වී තිබූ හිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක්,ශෛලමය බෝධිසත්ව ප්‍රතිමාවක් සහ තාරා දෙවඟනගේ ප්‍රතිමාවක් ද හමු වී තිබුණ අතර ඒවා මේ වනවිට වවුනියාව පුරාවිද්‍යා කෞතුකාගාරයේ තැන්පත් කර තිබෙනවා.පිළිම ගෙයට පිටතින් පිහිටි ප්‍රාකාරය මතින් පිළිමගෙය පිහිටි බිමට පැමිණීමේ දොරටුවේ සඳකඩපහණක් හා පිළිමගෙයට පිවිසෙන දොරටුවේ තවත් සඳකඩපහණක් හමු වූ අතර ඒවා කව හතරක් සලකුණු කර තිබූ කැටයම් රහිත මුල් යුගයේ සඳකඩපහණවල ලක්ෂණ නිරූපණය කරන බවට සැලකේ.කැණීමෙන් හමු වූ මුරගල්වල පුන්කලස් කොටා ඇති බවට හදුනාගෙන තිබේ.ඊට අමතරව පිළිමගෙයෙහි විශාලත්වය අනුව එය මහල් දෙකකින් යුතුව පවතින්නට ඇතැයි අනුමාන කරන අතර ඉහළ මහල ධාතු මන්දිරය ලෙසත් භාවිතා කරන්නට ඇතැයි පුරාවිද්‍යාඥයින් අනුමාන කරනු ලබයි. ===උපෝසථඝරය=== [[File:Sapumalgasakada4.png|thumb|250px|කැණීම් කරමින් පවතින උපෝසථඝරය]] උපෝසථඝරය වර්ෂ 2025 දී කැණීම් සිදු කළ අතර කුඩා කුඩා පුරාවස්තු 800 කට ආසන්න සංඛ්‍යාවක් එම කැණීමෙන් හමු වී තිබේ.කෙසේ නමුත් කැණීම් කරන ලද උපෝසථඝරය තවමත් නිසි සංරක්ෂණයකට ලක් කර නොමැත. ===බෝධිඝරය=== දාගැබේ සිට මීටර් 100 ක පමණ දුරින් පිහිටා ඇති නටඹුන් වූ ස්මාරකය "බෝධිඝරය" වන බවට හඳුනාගෙන ඇති මුත් එය තවමත් නිසි කැණීමකට ලක් කර නොමැත. ===විහාරයේ ඇති වෙනත් නටඹුන්=== මෙහි ප්‍රධාන ස්මාරක පිහිටි භූමිය වටා නිර්මාණය කරන ලද ප්‍රාකාරයක නටඹුන් හමු වී ඇති අතර එයට පිවිසීම සඳහා මුරගල් සහිත දොරටු සතරක් සහ පෙත්මග ක සලකුණු ද හමුවී තිබේ.පූජනීය ස්මාරක පිහිටි මලුවට පහතින් භික්ෂූන් වහන්සේලා පරිහරණය කල කුටි ආදී අනෙකත් අවශේෂ ස්මාරක දැකිය හැක.ඊට අමතරව දිය අඟලක නටඹුන් සහ විහාරයට ආසන්නව වල් බිහි වී ඇති පැරණි වැවක් හා එහි අංග ද හමු වී තිබේ. ==අභිලේඛන== ===අත්තානි කණුව=== මෙම පරිශ්‍රයේ සිදුකළ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් මඟින් අත්තානි කණුවක් හමු වී ඇති අතර එය හමුවන විටත් බොහෝ කරුණු ගෙවී ගොස් තිබුණි.එහි පැති හතරෙන් දෙකක පමණක් අක්ෂර ඇති අතර තුන්වන පැත්තේ සුනඛයෙකුගේ සලකුණක් දක්නට ලැබේ.පළමු පැත්තේ අක්ෂර ලිවීම් පේළි 18 ක් අඩංගු වන වන නමුත් ආරම්භක පේළි 11 මුලුමනින්ම පැහැදිලි බවින් තොරය.දෙවන පැත්තෙහි අක්ෂර පේළි 24 කින් සමන්විත වන අතර එහි ද පේළි අංක 1 සිට 11 දක්වා,පේළි අංක 21 සහ 24 ද කියවිය නොහැක.කියවිය හැකි පේළි අනුව ක්‍රි.ව.9-10 සියවස් අතර මධයකාලීන සිංහල අක්ෂර වලින් රචිත මෙහි බදු එකතුකරන්නන්,ප්‍රාදේශීය පරිපාලකයන් සහ ගම්මාන නිලධාරීන් විහාරයට ඇතුළුවීම තහනම් කරන රාජකීය නියෝගයක් සඳහන් වේ.කෙසේ නමුත් ශිලි ලේඛනය බොහෝ දුරට ගෙවී ගොස් ඇති බැවින් මෙම අත්තානි කණුවේ සඳහන් අත්තානි දීමනාව හෝ නියෝගය නිකුත් කළ රජුගේ නාමය ද සොයාගැනීමට නොහැකිව තිබේ.මෙම ශිලාලේඛනය 2020 දෙසැම්බර් 12 වන දින ලේඛන අංක 4636 යටතේ ලියාපදිංචි කර තිබේ. ===රත්‍රං සන්නස=== පැරණි දාගැබ කැණීම් කරන අතරතුර දාගැබ තුළ තිබී රත්‍රං සන්නසක් හමු වූ අතර එහි "යේ ධම්මා හේතුප්පභවා" යන ධම්මපද ගාථාව සඳහන් වන බව හඳුනාගෙන තිබේ. ==පූර්ව වාර්තා== මේ පුදබිම පිළිබඳව මෑතකාලීන ගවේෂණ තුලින් හඳුනාගනු ලැබූ අතර පූර්ව වාර්තා හමු වීම් අල්පය. ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== කුරුන්දි විහාරයේ සංරක්ෂණ කටයුතු ආරම්භ කළ ගලිගමුවේ සන්තබෝධි නා හිමියන් වර්ෂ 2018 දී මෙම ස්ථානයට වැඩමවා උන්වහන්සේ විසින් දරන ලද උත්සාහයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ අධීක්ෂණය යටතේ මෙහි කැණීම් සහ භූමි සංරක්ෂණ කටයුතු ආරම්භ කරන ලදී.ආරම්භ කළ මුල් කාලයේ උතුරේ දමිළ අන්තවාදී දේශපාලකයන්ගේ යම් විරෝධයක්<ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=2020-11-10 |title=බෝගස්වැව සපුමල්ගස්කඩ පුරාණ භූමියේ විහාරය ඉදිකිරීමට ටී.එන්.ඒ විරෝධය පාති. |url=https://lankasara.com/si/%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%8A/%E0%B6%B6%E0%B7%9D%E0%B6%9C%E0%B7%83%E0%B7%8A%E0%B7%80%E0%B7%90%E0%B7%80-%E0%B7%83%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%B8%E0%B6%BD%E0%B7%8A%E0%B6%9C%E0%B7%83%E0%B7%8A%E0%B6%9A%E0%B6%A9-%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB/ |website=lankasara.com}}</ref> එල්ල වුවද දිගටම කැණීම් සිදුකර ගනිමින් ප්‍රතිමාගෘහය,දාගැබ,උපෝසථඝරය,ප්‍රධාන මලුව ආදී ගොඩනැගලි සංරක්ෂණය කරමින් පුරාවිද්‍යා‍ ස්ථානයක් ලෙස වැඩිදියුණු කර තිබේ.ඊට අමතරව දෙස් විදෙස් භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩසිටින ආරණ්‍ය සේනාසනයක් ද මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ආශ්‍රිතව ආරම්භ කර බෞද්ධ කටයුතු දෙපාර්තමේන්තුවේ ලියාපදිංචි කර පවත්වාගෙන යනු ලබයි. ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[කදුරුගොඩ විහාරය]] *[[නාගදීප පුරාණ විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහැදිලි කිරීම්== <references group="සවිස්තර"/> ==මූලාශ්‍ර== {{reflist}} ==බාහිර සබැඳි== * [https://www.youtube.com/watch?v=bcxko8V3Ils සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය පිළිබඳව වාර්තා වැඩසටහන 1] * [https://www.youtube.com/watch?v=NA94JO7CW50 සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය පිළිබඳව වාර්තා වැඩසටහන 2] * [https://www.youtube.com/watch?v=4a2hKna6sVk සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය පිළිබඳව වාර්තා වැඩසටහන 3] {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තුව]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] 86l6xkgsbb7fj5uhbpr0dh9ajf54xwf 795760 795759 2026-07-14T03:32:14Z KSLwiki24 70498 /* බෝධිඝරය */ 795760 wikitext text/x-wiki {{Infobox ancient site |name = සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය |alternate_name = සපුමල්ගස්කඩ ආරණ්‍ය සේනාසනය |image = |image_size = 275px |alt = |caption = |map_type = ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු පළාත |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|8|53|48|N|80|39|20|E|display=inline,title}} |map_dot_label = සපුමල්ගස්කඩ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |location = [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කය]],[[උතුරු පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = බෝගස්වැව ගම්මානය අසල පෙරියකට්ටිකුලම් වනාන්තරය |type = පබ්බතාරාම බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 50 ක් පමණ |height = |builder = |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.ව.1-3 සියවස් අතර |abandoned = ක්‍රි.ව.13 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = සිංහල බෞද්ධ |dependency_of = |occupants = |event =●බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වාම දළදා වහන්සේ මුලතිව් ගුරුකන්ද ලංකා තොටුපොල ඔස්සේ අනුරාධපුරයට වඩමවන අවස්ථාවේ මෙම ආරාමය පිහිටි ප්‍රදේශය හරහා ද වැඩම කළ බවට සැලකේ |excavations = |archaeologists = |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා අමරපුර මහා නිකාය|අමරපුර ශ්‍රී කල්‍යාණිවංශ නිකාය]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = සපුමල්ගස්කඩ බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය | designation1_date = 2013.08.16(පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරකය) | designation1_number = Gazette No 1823/73 | designation1_criteria = බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බතාරාම සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය''' හෝ '''සපුමල්ගස්කඩ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' ({{langx|en|Sapumalgaskada Raja Maha Vihara}}, {{langx|ta|சபுமல்கஸ்கட ராஜ மகா விகாரை}}) යනු [[උතුරු පළාත|උතුරු පළාතේ]] [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කය|වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කයෙහි]] [[වවුනියාව උතුර ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසය|වවුනියාව උතුර ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] බෝගස්වැව සිංහල ගම්මානයට කිලෝමීටර 5 ක් පමණ දුරින් හා මරතෝඩි නම් දමිළ ගම්මානයට කිලෝමීටර 6 ක් පමණ දුරින් මේ ගම්මාන ද්විත්වයට මධ්‍යයේ පෙරිකට්ටිකුලම රක්ෂිතයේ පිහිටි ක්‍රි.ව.1-3 සියවස් අතර දී නිර්මාණය කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයකි. [[වවුනියාව]] නගරයේ සිට [[AA009 මාර්ගය (ශ්‍රී ලංකාව)|A9 මාර්ගය]] ඔස්සේ පුලියන්කුලම සිට නෙදුන්කේනි මාර්ගයේ පැමිණ නෙදුන්කේනි සිට කිලෝමීටර 5 ක් පමණ ගමන් කළ විට හමුවන අතුරු මාර්ගය ඔස්සේ පෙරිකට්ටිකුලම රක්ෂිතයේ පිහිටි මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙතට පිවිසිය හැක.ඊට අමතරව,කැලෑබෝගස්වැව පැරණි ජලාශය දක්වා ඇති වනගත පාරේ ගමන් කළ විට ද මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙත පිවිසීමට හැකියාව තිබේ. මෙම ආරාම සංකීර්ණය වර්ෂ 2013 අගෝස්තු මස 16 වන දින [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී ජනරජයේ]] විසින් රජයේ ගැසට් අංක 1823/73 මඟින් පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරකයක් වශයෙන් නම් කර ඇත.<ref>https://documents.gov.lk/view/egz/2013/8/1823-73_S.pdf</ref> ==ඉතිහාසය== සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාර බිම ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1-3 සියවස් වල නිර්මාණය කරන ලද විහාරයක් වශයෙන් හදුනාගෙන තිබේ.මෙම විහාර බිම ක්‍රිස්තු වර්ෂ 8 වැනි සියවස දක්වා රාජ්‍ය අනුග්‍රහය ලැබූ විහාරයක් බවට ද ලැබී ඇති සාධක අනුව තහවුරු වන බව විද්වත් මතය වී තිබේ.කාලිංගමාඝ ආක්‍රමණ සමඟ රජරට රාජධානිය බිඳවැටීම නිසා මෙම ප්‍රදේශ ජනශුන්‍ය වූ අතර පසුකාලීනව සීතාවක රාජධානි සමය වන විට වන්නිවරු නම් ප්‍රාදේශීය පාලකයන් පිරිසක් විටින් විට මෙම ප්‍රදේශවල සමහර කුඩා ප්‍රදේශ පාලනය කල මුත් මේ විහාරය පිහිටි ප්‍රදේශය වර්තමාන සංරක්ෂණ කටයුතු සිදුකරන තුරුම ජනශුන්‍යව පැවති බව පෙනේ. කෙසේ නමුත් සිදු කරන ලද කැණීම් හා මෙහි විහාරාංග අනුව මෙය මධ්‍ය කාලීන අනුරාධපුර යුගයට අයත් පබ්බතාරාම ආකෘතියට නිර්මාණය කරන ලද විහාරයක් ලෙස හඳුනාගෙන තිබේ.මෙහි මුල් කාලීන නාමය තවම සොයාගෙන නොමැති නිසා මෙම විහාරය පිළිබඳව වංශකතා මූලාශ්‍ර වල සඳහන් වේ දැයි සොයාගැනීමට අපහසු වී තිබේ.නමුත් ජනප්‍රවාදගතව සාධක අනුව හේමමාලා කුමරිය හා දන්ත කුමරු විසින් කාලිංගයේ සිට වැඩමවූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වාම ශ්‍රී දළදා වහන්සේ මුලතිව් ගුරුකන්ද ලංකාතොටුපළ ඔස්සේ අනුරාධපුරයට වැඩම කිරීමේ දී රුවන් මඩුව,මාමඩුව,මල්මඩුව,මඩුකන්ද ශ්‍රී දළදා විහාරය ආදී ස්ථාන ගැන ජනප්‍රවාදවල සඳහන් වන අතර සපුමල්ගස්කඩ හරහා ද දළදා වහන්සේ වඩමවන ගමන් මාර්ගය වැටී තිබුණ බවට සැලකේ.එම මතය සනාථ කිරීමට සාධක හමුව නොමැති මුත් විහාරය වටා දිය අඟලක් පිහිටා ඇති නිසා මෙම විහාරයේ යම් විශේෂත්වයක් තිබෙන්නට ඇතැයි සමහර විද්වතුන් මත පල කරනු ලබයි. ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== ===වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ=== අක්කර 50 ක පමණ වපසරියක විසිර පවතින මේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පැරණි බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදායක් වන පබ්බතාරාම බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය මූලික කොට නිර්මාණය කර තිබෙන මෙහි,ස්තූපය,බෝධිඝරය,ප්‍රතිමාඝරය හා උපෝසථඝරය යන ආගමික ගොඩනැගිලි සතර අඩංගු වූ මධ්‍ය චතුරස්‍රය උස් භූමිභාගයක පිහිටා එම චතුරස්‍රයට පිටතින් ප්‍රදක්ෂිණ පථයක් ද නේවාසික හා වෙනත් ආගමික නොවන ගොඩනැගිලි ප්‍රදක්ෂිණ පථයත් වාස්තු සීමාවේ පිහිටි දිය අඟලත් අතර වූ පහත් බිම් පෙදෙසේ විසිරී පැවතීම,මෙම ආරාම සම්ප්‍රදායේ ප්‍රධාන ලක්ෂණය වේ.මෙම සම්ප්‍රදාය මහායාන බෞද්ධාගමික බලපෑමට ලක් වූ විහාර සම්ප්‍රදායක් බව පිළිගෙන ඇත.<ref>{{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. xv-xxvii |language=si |isbn =}} </ref> මේ බෞද්ධ විහාර සම්ප්‍රදාය පිළිබඳව පුළුල් හා විධිමත් න්‍යායයික විවරණයක් "මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර" නම් කෘතියෙන් ඉදිරිපත් කර ඇත.<ref group="සවිස්තර">මහායාන සම්ප්‍රදායට අයත් කෘතියක් වන මෙය ක්‍රිස්තු වර්ෂ පස් වැනි සියවසත්,ක්‍රිස්තු වර්ෂ අටවැනි සියවසත් අතර කාලයේ අනුරාධපුර නගරය හා තදාසන්න කලාපයේත් රටෙහි වෙනත් ස්ථාන කිහිපයක් වර්ධනය වී පැවති විශේෂ මහායානික ආයතන පද්ධතියක් හා දැඩි සාම්‍යතාවක් උසුලන බැවින් ඒ හා සමාසන්න කාලයේ මෙම කෘතියේ මුල් අවස්ථාව සංස්ථාපනය කළ හැකි බව මහාචාර්ය වෝල්ටර් මාරසිංහයන්ගේ අදහසයි.ආරාම නිර්මාණයේ දී කලින් පිළිවෙළ කරගනු ලැබූ නිශ්චිත සැලැස්මක් පදනම් කරගෙන ඒවා ගොඩනැගූ බවට මූලික සාක්ෂ්‍ය ලැබෙන්නේ මෙම වාස්තුශාස්ත්‍ර කෘතියෙනි.</ref>එහි විස්තර වන ආකාරය අනුව,මෙම පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරයක මැද මළුවක් තුළ යම්කිසි පූර්ව විචාල සැලැස්මකට අනුව විහාරයේ වඩා වැදගත් ගොඩනැගිලි ස්ථානගතව පවතී.වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයේ පළමු වැනි පරිච්ඡේදයේ දී මේ වර්ගයට අයත් ‘මූලික ආරාම දොළොසක්’ පිළිබඳ ව දක්වා ඒවායින් කොටසක් පිළිබඳ විස්තර ද දක්වා ඇත. ඒ මූලික ආරාම ප්‍රභේද වශයෙන් "හස්ත්‍යාරාම, සිංහාරාම, දණ්ඩාරාම, පද්මාරාම, ශීතලාගුල්ම, භික්ෂුණ්‍යාරාම, ගෝකුලාරාම, අන්වාරාම, භුජංගඑණාරාම, චක්‍රාරාම, හංසපක්ෂ හා නවාකාර" යන ආරාම ප්‍රභේද දැක්වේ. මෙම ආරාම ප්‍රභේද දොළොස ‘වාස්තු සැලසුම්’ හා ‘වික්‍රාන්ත’ වශයෙන් නැවත කොටස් දෙකකින් විග්‍රහ කෙරේ. ඒ අනුව මූලික ආරාම ප්‍රභේද විසි හතරක් ලැබේ. මේ එකිනෙක ආරාම සඳහා නම් යෙදීමේ දී ඒ ඒ නම්වලින් දැක්වෙන සතුන්ගේ හෝ ප්‍රපංචයන්ගේ ස්වරූප අනුව, එකී නම් තබා ඇති බව පෙනී යයි. ඒ අනුව හස්තියාගේ ස්වරූපය ගන්නා සැලසුම "හස්ත්‍යාරාම" නම් වේ. මෙම නම් තැබීමේ දී පංචාවාස ස්ථානගත කළ ආකාරය ඒ සඳහා වඩාත් බලපෑම් කරන්නට ඇති බව වෝල්ටර් මාරසිංහ මේ පිළිබඳ අදහස් දක්වමින් පෙන්වා දී ඇත. මෙම සැලසුම් හඳුනා ගැනීමේ දී මැද මළුවේ පිහිටි ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි සතර පිහිටි ස්ථාන පිළිබඳ සැලකිලිමත් වේ. සපුමල්ගස්කඩ විහාරයේ ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි ව්‍යාප්ත වී ඇති ආකාරය අනුව, මෙම විහාරය ‘හස්ත්‍යාරාම’ සැලැස්මට අනුකූල වන බවත්, තවදුරටත් එය ‘නැගෙනහිර දොරටුව සහිත හස්ත්‍යාරාම’ සැලැස්මට අනුකූල බවත් හඳුනාගත හැකි වේ.<ref>{{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. xxxiii |language=si |isbn =}} </ref> [[File:The layout of the Vijayārāma Monastery.jpg|thumb|250px|පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරයක සැලසුම<br>( අනුරාධපුර විජයාරාම විහාරය )<ref>{{cite book |title=Sinhalese Monastic Architecture (1971) |author= Senake Bandaranaike |volume= |language=en |isbn =}} </ref> ]] පබ්බත විහාරයන්හි බිම් සැලසුම් පරීක්ෂා කිරීමේ දී මුලතිව් කුරුන්දි විහාරය,අනුරාධපුර වෙස්සගිරිය හා අම්පාර පුළුකුනාවිය යන පබ්බත විහාර හා සමාන වාස්තු සැලසුමකට අනුගත වී ඇති පෞරාණික විහාරයක් බව තහවුරු වේ. සූවිසි වැදෑරුම් ආරාම සැලසුම් අතුරින් කුරුන්දි විහාර සැලසුමෙන් ප්‍රකාශිත හස්ත්‍යාරාම ප්‍රභේදය පිහිටීම් ප්‍රදේශ වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රය කෘතිය තුළ වඩාත් හොදින් දැක්වේ. <ref group="උපුටාගැනීම">​{{harvnb|මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිතවාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර_පරි.වෝල්ටර්_මාරසිංහ|2014|p=7}} හස්ත්‍යාරාමය ඛේටයක (නදියක් සහ කන්දක් අතර පිහිටි), ඛර්වටයක (කඳු වැටිවලින් වට වූ ගමක්), නගරයෙක, පුරදුර්ගයක, නදියක් අසබඩ, මුහුදු වෙරළක, උයනක, වනයක, නියම්ගමක, පටුනක (මුහුදක් අසල පිහිටි වෙළඳ නගරයක්), වනාන්තරයක හෝ දේශ සීමාවක පිහිටුවන්නේ යි. අන් තැනක (ඉදි) නොකරනු ලබන්නේ යි.</ref> ===ස්ථූපය=== [[File:Sapumalgaskada2.png|thumb|250px|කැණීම් කරන ලද සපුමල් වෙහෙර]] පැරණි ස්මාරක අතර ප්‍රධාන තැන හිමිවන ස්ථූපය කැණීමට පෙර විහාර බිමේ උස් ස්ථානයක ගරා වැටී පස් ගොඩැල්ලක් වශයෙන් පැවති අතර නිධන් හොරු විසින් සිදුකළ හානි ද දැකගන්නට ලැබී තිබේ.2021 වර්ෂයේ දී කැණීම් ආරම්භ කළ ස්ථූපයේ ගඩොල්වල ස්වරූපය අනුව දාගැබ ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1-3 සියවස් අතර කාලයට අයත් බවට නිර්ණය කර තිබේ.ඊට අමතරව කැණීම මගින් දාගැබ් මළුවේ පිහිටි වන්දනාව සදහා මුල් යුගයේ භාවිතා කළ හුණුගල් විශේෂයකින් නිර්මාණය කර තිබූ සිරිපතුල් ගල් කිහිපයක් ද,ස්තූපයේ යූඵ ගල ද හමු විය.දාගැබේ ගඩොලු අතර සියුම් ලෙස තිබූ කුඩා ප්‍රමාණයේ රන් සන්නසක් ද කැණීම් මඟින් හමු වූ අතර එහි "යේ ධම්මා හේතුප්පභවා" යන ධම්මපද ගාථාව සඳහන්ව පැවති බවට වාර්තා කර තිබේ. ===ප්‍රතිමාගෘහය=== [[File:Sapumalgaskada1.png|thumb|250px|සංරක්ෂණය කරන ලද පිළිමගෙය]] සපුමල්ගස්කඩ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයේ මුල් වරට කැණීම් සිදුකරන ලද ස්මාරකය වන ප්‍රතිමාගෘහය වශයෙන් වර්ෂ 2015 දී පමණ මෙහි ගවේෂණයක යෙදුණු පුරාවිද්‍යාඥයන් පිරිසක් අඩි 8.5 ක උසකින් යුතු ගල්කණු පේළි දෙකක් තිබූ ස්මාරකය මුල් වරට හඳුනාගෙන තිබුණි.වර්ෂ 2020 දී කැණීම් ආරම්භ කළ විට දෑත් සහ දෙපා විනාශ වී තිබූ හිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක්,ශෛලමය බෝධිසත්ව ප්‍රතිමාවක් සහ තාරා දෙවඟනගේ ප්‍රතිමාවක් ද හමු වී තිබුණ අතර ඒවා මේ වනවිට වවුනියාව පුරාවිද්‍යා කෞතුකාගාරයේ තැන්පත් කර තිබෙනවා.පිළිම ගෙයට පිටතින් පිහිටි ප්‍රාකාරය මතින් පිළිමගෙය පිහිටි බිමට පැමිණීමේ දොරටුවේ සඳකඩපහණක් හා පිළිමගෙයට පිවිසෙන දොරටුවේ තවත් සඳකඩපහණක් හමු වූ අතර ඒවා කව හතරක් සලකුණු කර තිබූ කැටයම් රහිත මුල් යුගයේ සඳකඩපහණවල ලක්ෂණ නිරූපණය කරන බවට සැලකේ.කැණීමෙන් හමු වූ මුරගල්වල පුන්කලස් කොටා ඇති බවට හදුනාගෙන තිබේ.ඊට අමතරව පිළිමගෙයෙහි විශාලත්වය අනුව එය මහල් දෙකකින් යුතුව පවතින්නට ඇතැයි අනුමාන කරන අතර ඉහළ මහල ධාතු මන්දිරය ලෙසත් භාවිතා කරන්නට ඇතැයි පුරාවිද්‍යාඥයින් අනුමාන කරනු ලබයි. ===උපෝසථඝරය=== [[File:Sapumalgasakada4.png|thumb|250px|කැණීම් කරමින් පවතින උපෝසථඝරය]] උපෝසථඝරය වර්ෂ 2025 දී කැණීම් සිදු කළ අතර කුඩා කුඩා පුරාවස්තු 800 කට ආසන්න සංඛ්‍යාවක් එම කැණීමෙන් හමු වී තිබේ.කෙසේ නමුත් කැණීම් කරන ලද උපෝසථඝරය තවමත් නිසි සංරක්ෂණයකට ලක් කර නොමැත. ===බෝධිඝරය=== දාගැබේ සිට මීටර් 100 ක පමණ දුරින් පිහිටා ඇති නටඹුන් වූ ස්මාරකය "බෝධිඝරය" වන බවට හඳුනාගෙන ඇති මුත් එය තවමත් නිසි කැණීමකට ලක් කර නොමැත. [[File:Sapumalgaskada3.png|thumb|250px|ඉදිකරන ලද නව බෝධිඝරය]] ===විහාරයේ ඇති වෙනත් නටඹුන්=== මෙහි ප්‍රධාන ස්මාරක පිහිටි භූමිය වටා නිර්මාණය කරන ලද ප්‍රාකාරයක නටඹුන් හමු වී ඇති අතර එයට පිවිසීම සඳහා මුරගල් සහිත දොරටු සතරක් සහ පෙත්මග ක සලකුණු ද හමුවී තිබේ.පූජනීය ස්මාරක පිහිටි මලුවට පහතින් භික්ෂූන් වහන්සේලා පරිහරණය කල කුටි ආදී අනෙකත් අවශේෂ ස්මාරක දැකිය හැක.ඊට අමතරව දිය අඟලක නටඹුන් සහ විහාරයට ආසන්නව වල් බිහි වී ඇති පැරණි වැවක් හා එහි අංග ද හමු වී තිබේ. ==අභිලේඛන== ===අත්තානි කණුව=== මෙම පරිශ්‍රයේ සිදුකළ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් මඟින් අත්තානි කණුවක් හමු වී ඇති අතර එය හමුවන විටත් බොහෝ කරුණු ගෙවී ගොස් තිබුණි.එහි පැති හතරෙන් දෙකක පමණක් අක්ෂර ඇති අතර තුන්වන පැත්තේ සුනඛයෙකුගේ සලකුණක් දක්නට ලැබේ.පළමු පැත්තේ අක්ෂර ලිවීම් පේළි 18 ක් අඩංගු වන වන නමුත් ආරම්භක පේළි 11 මුලුමනින්ම පැහැදිලි බවින් තොරය.දෙවන පැත්තෙහි අක්ෂර පේළි 24 කින් සමන්විත වන අතර එහි ද පේළි අංක 1 සිට 11 දක්වා,පේළි අංක 21 සහ 24 ද කියවිය නොහැක.කියවිය හැකි පේළි අනුව ක්‍රි.ව.9-10 සියවස් අතර මධයකාලීන සිංහල අක්ෂර වලින් රචිත මෙහි බදු එකතුකරන්නන්,ප්‍රාදේශීය පරිපාලකයන් සහ ගම්මාන නිලධාරීන් විහාරයට ඇතුළුවීම තහනම් කරන රාජකීය නියෝගයක් සඳහන් වේ.කෙසේ නමුත් ශිලි ලේඛනය බොහෝ දුරට ගෙවී ගොස් ඇති බැවින් මෙම අත්තානි කණුවේ සඳහන් අත්තානි දීමනාව හෝ නියෝගය නිකුත් කළ රජුගේ නාමය ද සොයාගැනීමට නොහැකිව තිබේ.මෙම ශිලාලේඛනය 2020 දෙසැම්බර් 12 වන දින ලේඛන අංක 4636 යටතේ ලියාපදිංචි කර තිබේ. ===රත්‍රං සන්නස=== පැරණි දාගැබ කැණීම් කරන අතරතුර දාගැබ තුළ තිබී රත්‍රං සන්නසක් හමු වූ අතර එහි "යේ ධම්මා හේතුප්පභවා" යන ධම්මපද ගාථාව සඳහන් වන බව හඳුනාගෙන තිබේ. ==පූර්ව වාර්තා== මේ පුදබිම පිළිබඳව මෑතකාලීන ගවේෂණ තුලින් හඳුනාගනු ලැබූ අතර පූර්ව වාර්තා හමු වීම් අල්පය. ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== කුරුන්දි විහාරයේ සංරක්ෂණ කටයුතු ආරම්භ කළ ගලිගමුවේ සන්තබෝධි නා හිමියන් වර්ෂ 2018 දී මෙම ස්ථානයට වැඩමවා උන්වහන්සේ විසින් දරන ලද උත්සාහයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ අධීක්ෂණය යටතේ මෙහි කැණීම් සහ භූමි සංරක්ෂණ කටයුතු ආරම්භ කරන ලදී.ආරම්භ කළ මුල් කාලයේ උතුරේ දමිළ අන්තවාදී දේශපාලකයන්ගේ යම් විරෝධයක්<ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=2020-11-10 |title=බෝගස්වැව සපුමල්ගස්කඩ පුරාණ භූමියේ විහාරය ඉදිකිරීමට ටී.එන්.ඒ විරෝධය පාති. |url=https://lankasara.com/si/%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%8A/%E0%B6%B6%E0%B7%9D%E0%B6%9C%E0%B7%83%E0%B7%8A%E0%B7%80%E0%B7%90%E0%B7%80-%E0%B7%83%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%B8%E0%B6%BD%E0%B7%8A%E0%B6%9C%E0%B7%83%E0%B7%8A%E0%B6%9A%E0%B6%A9-%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB/ |website=lankasara.com}}</ref> එල්ල වුවද දිගටම කැණීම් සිදුකර ගනිමින් ප්‍රතිමාගෘහය,දාගැබ,උපෝසථඝරය,ප්‍රධාන මලුව ආදී ගොඩනැගලි සංරක්ෂණය කරමින් පුරාවිද්‍යා‍ ස්ථානයක් ලෙස වැඩිදියුණු කර තිබේ.ඊට අමතරව දෙස් විදෙස් භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩසිටින ආරණ්‍ය සේනාසනයක් ද මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ආශ්‍රිතව ආරම්භ කර බෞද්ධ කටයුතු දෙපාර්තමේන්තුවේ ලියාපදිංචි කර පවත්වාගෙන යනු ලබයි. ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[කදුරුගොඩ විහාරය]] *[[නාගදීප පුරාණ විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහැදිලි කිරීම්== <references group="සවිස්තර"/> ==මූලාශ්‍ර== {{reflist}} ==බාහිර සබැඳි== * [https://www.youtube.com/watch?v=bcxko8V3Ils සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය පිළිබඳව වාර්තා වැඩසටහන 1] * [https://www.youtube.com/watch?v=NA94JO7CW50 සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය පිළිබඳව වාර්තා වැඩසටහන 2] * [https://www.youtube.com/watch?v=4a2hKna6sVk සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය පිළිබඳව වාර්තා වැඩසටහන 3] {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තුව]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] ab0u9urpowbbfno85v1auhyqrb1xk9l 795761 795760 2026-07-14T03:39:40Z KSLwiki24 70498 /* ප්‍රතිමාගෘහය */ 795761 wikitext text/x-wiki {{Infobox ancient site |name = සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය |alternate_name = සපුමල්ගස්කඩ ආරණ්‍ය සේනාසනය |image = |image_size = 275px |alt = |caption = |map_type = ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු පළාත |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|8|53|48|N|80|39|20|E|display=inline,title}} |map_dot_label = සපුමල්ගස්කඩ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |location = [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කය]],[[උතුරු පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = බෝගස්වැව ගම්මානය අසල පෙරියකට්ටිකුලම් වනාන්තරය |type = පබ්බතාරාම බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 50 ක් පමණ |height = |builder = |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.ව.1-3 සියවස් අතර |abandoned = ක්‍රි.ව.13 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = සිංහල බෞද්ධ |dependency_of = |occupants = |event =●බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වාම දළදා වහන්සේ මුලතිව් ගුරුකන්ද ලංකා තොටුපොල ඔස්සේ අනුරාධපුරයට වඩමවන අවස්ථාවේ මෙම ආරාමය පිහිටි ප්‍රදේශය හරහා ද වැඩම කළ බවට සැලකේ |excavations = |archaeologists = |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා අමරපුර මහා නිකාය|අමරපුර ශ්‍රී කල්‍යාණිවංශ නිකාය]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = සපුමල්ගස්කඩ බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය | designation1_date = 2013.08.16(පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරකය) | designation1_number = Gazette No 1823/73 | designation1_criteria = බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බතාරාම සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය''' හෝ '''සපුමල්ගස්කඩ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' ({{langx|en|Sapumalgaskada Raja Maha Vihara}}, {{langx|ta|சபுமல்கஸ்கட ராஜ மகா விகாரை}}) යනු [[උතුරු පළාත|උතුරු පළාතේ]] [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කය|වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කයෙහි]] [[වවුනියාව උතුර ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසය|වවුනියාව උතුර ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] බෝගස්වැව සිංහල ගම්මානයට කිලෝමීටර 5 ක් පමණ දුරින් හා මරතෝඩි නම් දමිළ ගම්මානයට කිලෝමීටර 6 ක් පමණ දුරින් මේ ගම්මාන ද්විත්වයට මධ්‍යයේ පෙරිකට්ටිකුලම රක්ෂිතයේ පිහිටි ක්‍රි.ව.1-3 සියවස් අතර දී නිර්මාණය කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයකි. [[වවුනියාව]] නගරයේ සිට [[AA009 මාර්ගය (ශ්‍රී ලංකාව)|A9 මාර්ගය]] ඔස්සේ පුලියන්කුලම සිට නෙදුන්කේනි මාර්ගයේ පැමිණ නෙදුන්කේනි සිට කිලෝමීටර 5 ක් පමණ ගමන් කළ විට හමුවන අතුරු මාර්ගය ඔස්සේ පෙරිකට්ටිකුලම රක්ෂිතයේ පිහිටි මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙතට පිවිසිය හැක.ඊට අමතරව,කැලෑබෝගස්වැව පැරණි ජලාශය දක්වා ඇති වනගත පාරේ ගමන් කළ විට ද මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙත පිවිසීමට හැකියාව තිබේ. මෙම ආරාම සංකීර්ණය වර්ෂ 2013 අගෝස්තු මස 16 වන දින [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී ජනරජයේ]] විසින් රජයේ ගැසට් අංක 1823/73 මඟින් පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරකයක් වශයෙන් නම් කර ඇත.<ref>https://documents.gov.lk/view/egz/2013/8/1823-73_S.pdf</ref> ==ඉතිහාසය== සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාර බිම ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1-3 සියවස් වල නිර්මාණය කරන ලද විහාරයක් වශයෙන් හදුනාගෙන තිබේ.මෙම විහාර බිම ක්‍රිස්තු වර්ෂ 8 වැනි සියවස දක්වා රාජ්‍ය අනුග්‍රහය ලැබූ විහාරයක් බවට ද ලැබී ඇති සාධක අනුව තහවුරු වන බව විද්වත් මතය වී තිබේ.කාලිංගමාඝ ආක්‍රමණ සමඟ රජරට රාජධානිය බිඳවැටීම නිසා මෙම ප්‍රදේශ ජනශුන්‍ය වූ අතර පසුකාලීනව සීතාවක රාජධානි සමය වන විට වන්නිවරු නම් ප්‍රාදේශීය පාලකයන් පිරිසක් විටින් විට මෙම ප්‍රදේශවල සමහර කුඩා ප්‍රදේශ පාලනය කල මුත් මේ විහාරය පිහිටි ප්‍රදේශය වර්තමාන සංරක්ෂණ කටයුතු සිදුකරන තුරුම ජනශුන්‍යව පැවති බව පෙනේ. කෙසේ නමුත් සිදු කරන ලද කැණීම් හා මෙහි විහාරාංග අනුව මෙය මධ්‍ය කාලීන අනුරාධපුර යුගයට අයත් පබ්බතාරාම ආකෘතියට නිර්මාණය කරන ලද විහාරයක් ලෙස හඳුනාගෙන තිබේ.මෙහි මුල් කාලීන නාමය තවම සොයාගෙන නොමැති නිසා මෙම විහාරය පිළිබඳව වංශකතා මූලාශ්‍ර වල සඳහන් වේ දැයි සොයාගැනීමට අපහසු වී තිබේ.නමුත් ජනප්‍රවාදගතව සාධක අනුව හේමමාලා කුමරිය හා දන්ත කුමරු විසින් කාලිංගයේ සිට වැඩමවූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වාම ශ්‍රී දළදා වහන්සේ මුලතිව් ගුරුකන්ද ලංකාතොටුපළ ඔස්සේ අනුරාධපුරයට වැඩම කිරීමේ දී රුවන් මඩුව,මාමඩුව,මල්මඩුව,මඩුකන්ද ශ්‍රී දළදා විහාරය ආදී ස්ථාන ගැන ජනප්‍රවාදවල සඳහන් වන අතර සපුමල්ගස්කඩ හරහා ද දළදා වහන්සේ වඩමවන ගමන් මාර්ගය වැටී තිබුණ බවට සැලකේ.එම මතය සනාථ කිරීමට සාධක හමුව නොමැති මුත් විහාරය වටා දිය අඟලක් පිහිටා ඇති නිසා මෙම විහාරයේ යම් විශේෂත්වයක් තිබෙන්නට ඇතැයි සමහර විද්වතුන් මත පල කරනු ලබයි. ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== ===වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ=== අක්කර 50 ක පමණ වපසරියක විසිර පවතින මේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පැරණි බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදායක් වන පබ්බතාරාම බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය මූලික කොට නිර්මාණය කර තිබෙන මෙහි,ස්තූපය,බෝධිඝරය,ප්‍රතිමාඝරය හා උපෝසථඝරය යන ආගමික ගොඩනැගිලි සතර අඩංගු වූ මධ්‍ය චතුරස්‍රය උස් භූමිභාගයක පිහිටා එම චතුරස්‍රයට පිටතින් ප්‍රදක්ෂිණ පථයක් ද නේවාසික හා වෙනත් ආගමික නොවන ගොඩනැගිලි ප්‍රදක්ෂිණ පථයත් වාස්තු සීමාවේ පිහිටි දිය අඟලත් අතර වූ පහත් බිම් පෙදෙසේ විසිරී පැවතීම,මෙම ආරාම සම්ප්‍රදායේ ප්‍රධාන ලක්ෂණය වේ.මෙම සම්ප්‍රදාය මහායාන බෞද්ධාගමික බලපෑමට ලක් වූ විහාර සම්ප්‍රදායක් බව පිළිගෙන ඇත.<ref>{{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. xv-xxvii |language=si |isbn =}} </ref> මේ බෞද්ධ විහාර සම්ප්‍රදාය පිළිබඳව පුළුල් හා විධිමත් න්‍යායයික විවරණයක් "මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර" නම් කෘතියෙන් ඉදිරිපත් කර ඇත.<ref group="සවිස්තර">මහායාන සම්ප්‍රදායට අයත් කෘතියක් වන මෙය ක්‍රිස්තු වර්ෂ පස් වැනි සියවසත්,ක්‍රිස්තු වර්ෂ අටවැනි සියවසත් අතර කාලයේ අනුරාධපුර නගරය හා තදාසන්න කලාපයේත් රටෙහි වෙනත් ස්ථාන කිහිපයක් වර්ධනය වී පැවති විශේෂ මහායානික ආයතන පද්ධතියක් හා දැඩි සාම්‍යතාවක් උසුලන බැවින් ඒ හා සමාසන්න කාලයේ මෙම කෘතියේ මුල් අවස්ථාව සංස්ථාපනය කළ හැකි බව මහාචාර්ය වෝල්ටර් මාරසිංහයන්ගේ අදහසයි.ආරාම නිර්මාණයේ දී කලින් පිළිවෙළ කරගනු ලැබූ නිශ්චිත සැලැස්මක් පදනම් කරගෙන ඒවා ගොඩනැගූ බවට මූලික සාක්ෂ්‍ය ලැබෙන්නේ මෙම වාස්තුශාස්ත්‍ර කෘතියෙනි.</ref>එහි විස්තර වන ආකාරය අනුව,මෙම පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරයක මැද මළුවක් තුළ යම්කිසි පූර්ව විචාල සැලැස්මකට අනුව විහාරයේ වඩා වැදගත් ගොඩනැගිලි ස්ථානගතව පවතී.වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයේ පළමු වැනි පරිච්ඡේදයේ දී මේ වර්ගයට අයත් ‘මූලික ආරාම දොළොසක්’ පිළිබඳ ව දක්වා ඒවායින් කොටසක් පිළිබඳ විස්තර ද දක්වා ඇත. ඒ මූලික ආරාම ප්‍රභේද වශයෙන් "හස්ත්‍යාරාම, සිංහාරාම, දණ්ඩාරාම, පද්මාරාම, ශීතලාගුල්ම, භික්ෂුණ්‍යාරාම, ගෝකුලාරාම, අන්වාරාම, භුජංගඑණාරාම, චක්‍රාරාම, හංසපක්ෂ හා නවාකාර" යන ආරාම ප්‍රභේද දැක්වේ. මෙම ආරාම ප්‍රභේද දොළොස ‘වාස්තු සැලසුම්’ හා ‘වික්‍රාන්ත’ වශයෙන් නැවත කොටස් දෙකකින් විග්‍රහ කෙරේ. ඒ අනුව මූලික ආරාම ප්‍රභේද විසි හතරක් ලැබේ. මේ එකිනෙක ආරාම සඳහා නම් යෙදීමේ දී ඒ ඒ නම්වලින් දැක්වෙන සතුන්ගේ හෝ ප්‍රපංචයන්ගේ ස්වරූප අනුව, එකී නම් තබා ඇති බව පෙනී යයි. ඒ අනුව හස්තියාගේ ස්වරූපය ගන්නා සැලසුම "හස්ත්‍යාරාම" නම් වේ. මෙම නම් තැබීමේ දී පංචාවාස ස්ථානගත කළ ආකාරය ඒ සඳහා වඩාත් බලපෑම් කරන්නට ඇති බව වෝල්ටර් මාරසිංහ මේ පිළිබඳ අදහස් දක්වමින් පෙන්වා දී ඇත. මෙම සැලසුම් හඳුනා ගැනීමේ දී මැද මළුවේ පිහිටි ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි සතර පිහිටි ස්ථාන පිළිබඳ සැලකිලිමත් වේ. සපුමල්ගස්කඩ විහාරයේ ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි ව්‍යාප්ත වී ඇති ආකාරය අනුව, මෙම විහාරය ‘හස්ත්‍යාරාම’ සැලැස්මට අනුකූල වන බවත්, තවදුරටත් එය ‘නැගෙනහිර දොරටුව සහිත හස්ත්‍යාරාම’ සැලැස්මට අනුකූල බවත් හඳුනාගත හැකි වේ.<ref>{{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. xxxiii |language=si |isbn =}} </ref> [[File:The layout of the Vijayārāma Monastery.jpg|thumb|250px|පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරයක සැලසුම<br>( අනුරාධපුර විජයාරාම විහාරය )<ref>{{cite book |title=Sinhalese Monastic Architecture (1971) |author= Senake Bandaranaike |volume= |language=en |isbn =}} </ref> ]] පබ්බත විහාරයන්හි බිම් සැලසුම් පරීක්ෂා කිරීමේ දී මුලතිව් කුරුන්දි විහාරය,අනුරාධපුර වෙස්සගිරිය හා අම්පාර පුළුකුනාවිය යන පබ්බත විහාර හා සමාන වාස්තු සැලසුමකට අනුගත වී ඇති පෞරාණික විහාරයක් බව තහවුරු වේ. සූවිසි වැදෑරුම් ආරාම සැලසුම් අතුරින් කුරුන්දි විහාර සැලසුමෙන් ප්‍රකාශිත හස්ත්‍යාරාම ප්‍රභේදය පිහිටීම් ප්‍රදේශ වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රය කෘතිය තුළ වඩාත් හොදින් දැක්වේ. <ref group="උපුටාගැනීම">​{{harvnb|මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිතවාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර_පරි.වෝල්ටර්_මාරසිංහ|2014|p=7}} හස්ත්‍යාරාමය ඛේටයක (නදියක් සහ කන්දක් අතර පිහිටි), ඛර්වටයක (කඳු වැටිවලින් වට වූ ගමක්), නගරයෙක, පුරදුර්ගයක, නදියක් අසබඩ, මුහුදු වෙරළක, උයනක, වනයක, නියම්ගමක, පටුනක (මුහුදක් අසල පිහිටි වෙළඳ නගරයක්), වනාන්තරයක හෝ දේශ සීමාවක පිහිටුවන්නේ යි. අන් තැනක (ඉදි) නොකරනු ලබන්නේ යි.</ref> ===ස්ථූපය=== [[File:Sapumalgaskada2.png|thumb|250px|කැණීම් කරන ලද සපුමල් වෙහෙර]] පැරණි ස්මාරක අතර ප්‍රධාන තැන හිමිවන ස්ථූපය කැණීමට පෙර විහාර බිමේ උස් ස්ථානයක ගරා වැටී පස් ගොඩැල්ලක් වශයෙන් පැවති අතර නිධන් හොරු විසින් සිදුකළ හානි ද දැකගන්නට ලැබී තිබේ.2021 වර්ෂයේ දී කැණීම් ආරම්භ කළ ස්ථූපයේ ගඩොල්වල ස්වරූපය අනුව දාගැබ ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1-3 සියවස් අතර කාලයට අයත් බවට නිර්ණය කර තිබේ.ඊට අමතරව කැණීම මගින් දාගැබ් මළුවේ පිහිටි වන්දනාව සදහා මුල් යුගයේ භාවිතා කළ හුණුගල් විශේෂයකින් නිර්මාණය කර තිබූ සිරිපතුල් ගල් කිහිපයක් ද,ස්තූපයේ යූඵ ගල ද හමු විය.දාගැබේ ගඩොලු අතර සියුම් ලෙස තිබූ කුඩා ප්‍රමාණයේ රන් සන්නසක් ද කැණීම් මඟින් හමු වූ අතර එහි "යේ ධම්මා හේතුප්පභවා" යන ධම්මපද ගාථාව සඳහන්ව පැවති බවට වාර්තා කර තිබේ. ===ප්‍රතිමාගෘහය=== [[File:Sapumalgaskada5.png|thumb|250px|සංරක්ෂණය කරන ලද පිළිමගෙය]] සපුමල්ගස්කඩ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයේ මුල් වරට කැණීම් සිදුකරන ලද ස්මාරකය වන ප්‍රතිමාගෘහය වශයෙන් වර්ෂ 2015 දී පමණ මෙහි ගවේෂණයක යෙදුණු පුරාවිද්‍යාඥයන් පිරිසක් අඩි 8.5 ක උසකින් යුතු ගල්කණු පේළි දෙකක් තිබූ ස්මාරකය මුල් වරට හඳුනාගෙන තිබුණි.වර්ෂ 2020 දී කැණීම් ආරම්භ කළ විට දෑත් සහ දෙපා විනාශ වී තිබූ හිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක්,ශෛලමය බෝධිසත්ව ප්‍රතිමාවක් සහ තාරා දෙවඟනගේ ප්‍රතිමාවක් ද හමු වී තිබුණ අතර ඒවා මේ වනවිට වවුනියාව පුරාවිද්‍යා කෞතුකාගාරයේ තැන්පත් කර තිබෙනවා.පිළිම ගෙයට පිටතින් පිහිටි ප්‍රාකාරය මතින් පිළිමගෙය පිහිටි බිමට පැමිණීමේ දොරටුවේ සඳකඩපහණක් හා පිළිමගෙයට පිවිසෙන දොරටුවේ තවත් සඳකඩපහණක් හමු වූ අතර ඒවා කව හතරක් සලකුණු කර තිබූ කැටයම් රහිත මුල් යුගයේ සඳකඩපහණවල ලක්ෂණ නිරූපණය කරන බවට සැලකේ.කැණීමෙන් හමු වූ මුරගල්වල පුන්කලස් කොටා ඇති බවට හදුනාගෙන තිබේ.ඊට අමතරව පිළිමගෙයෙහි විශාලත්වය අනුව එය මහල් දෙකකින් යුතුව පවතින්නට ඇතැයි අනුමාන කරන අතර ඉහළ මහල ධාතු මන්දිරය ලෙසත් භාවිතා කරන්නට ඇතැයි පුරාවිද්‍යාඥයින් අනුමාන කරනු ලබයි. ===උපෝසථඝරය=== [[File:Sapumalgasakada4.png|thumb|250px|කැණීම් කරමින් පවතින උපෝසථඝරය]] උපෝසථඝරය වර්ෂ 2025 දී කැණීම් සිදු කළ අතර කුඩා කුඩා පුරාවස්තු 800 කට ආසන්න සංඛ්‍යාවක් එම කැණීමෙන් හමු වී තිබේ.කෙසේ නමුත් කැණීම් කරන ලද උපෝසථඝරය තවමත් නිසි සංරක්ෂණයකට ලක් කර නොමැත. ===බෝධිඝරය=== දාගැබේ සිට මීටර් 100 ක පමණ දුරින් පිහිටා ඇති නටඹුන් වූ ස්මාරකය "බෝධිඝරය" වන බවට හඳුනාගෙන ඇති මුත් එය තවමත් නිසි කැණීමකට ලක් කර නොමැත. [[File:Sapumalgaskada3.png|thumb|250px|ඉදිකරන ලද නව බෝධිඝරය]] ===විහාරයේ ඇති වෙනත් නටඹුන්=== මෙහි ප්‍රධාන ස්මාරක පිහිටි භූමිය වටා නිර්මාණය කරන ලද ප්‍රාකාරයක නටඹුන් හමු වී ඇති අතර එයට පිවිසීම සඳහා මුරගල් සහිත දොරටු සතරක් සහ පෙත්මග ක සලකුණු ද හමුවී තිබේ.පූජනීය ස්මාරක පිහිටි මලුවට පහතින් භික්ෂූන් වහන්සේලා පරිහරණය කල කුටි ආදී අනෙකත් අවශේෂ ස්මාරක දැකිය හැක.ඊට අමතරව දිය අඟලක නටඹුන් සහ විහාරයට ආසන්නව වල් බිහි වී ඇති පැරණි වැවක් හා එහි අංග ද හමු වී තිබේ. ==අභිලේඛන== ===අත්තානි කණුව=== මෙම පරිශ්‍රයේ සිදුකළ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් මඟින් අත්තානි කණුවක් හමු වී ඇති අතර එය හමුවන විටත් බොහෝ කරුණු ගෙවී ගොස් තිබුණි.එහි පැති හතරෙන් දෙකක පමණක් අක්ෂර ඇති අතර තුන්වන පැත්තේ සුනඛයෙකුගේ සලකුණක් දක්නට ලැබේ.පළමු පැත්තේ අක්ෂර ලිවීම් පේළි 18 ක් අඩංගු වන වන නමුත් ආරම්භක පේළි 11 මුලුමනින්ම පැහැදිලි බවින් තොරය.දෙවන පැත්තෙහි අක්ෂර පේළි 24 කින් සමන්විත වන අතර එහි ද පේළි අංක 1 සිට 11 දක්වා,පේළි අංක 21 සහ 24 ද කියවිය නොහැක.කියවිය හැකි පේළි අනුව ක්‍රි.ව.9-10 සියවස් අතර මධයකාලීන සිංහල අක්ෂර වලින් රචිත මෙහි බදු එකතුකරන්නන්,ප්‍රාදේශීය පරිපාලකයන් සහ ගම්මාන නිලධාරීන් විහාරයට ඇතුළුවීම තහනම් කරන රාජකීය නියෝගයක් සඳහන් වේ.කෙසේ නමුත් ශිලි ලේඛනය බොහෝ දුරට ගෙවී ගොස් ඇති බැවින් මෙම අත්තානි කණුවේ සඳහන් අත්තානි දීමනාව හෝ නියෝගය නිකුත් කළ රජුගේ නාමය ද සොයාගැනීමට නොහැකිව තිබේ.මෙම ශිලාලේඛනය 2020 දෙසැම්බර් 12 වන දින ලේඛන අංක 4636 යටතේ ලියාපදිංචි කර තිබේ. ===රත්‍රං සන්නස=== පැරණි දාගැබ කැණීම් කරන අතරතුර දාගැබ තුළ තිබී රත්‍රං සන්නසක් හමු වූ අතර එහි "යේ ධම්මා හේතුප්පභවා" යන ධම්මපද ගාථාව සඳහන් වන බව හඳුනාගෙන තිබේ. ==පූර්ව වාර්තා== මේ පුදබිම පිළිබඳව මෑතකාලීන ගවේෂණ තුලින් හඳුනාගනු ලැබූ අතර පූර්ව වාර්තා හමු වීම් අල්පය. ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== කුරුන්දි විහාරයේ සංරක්ෂණ කටයුතු ආරම්භ කළ ගලිගමුවේ සන්තබෝධි නා හිමියන් වර්ෂ 2018 දී මෙම ස්ථානයට වැඩමවා උන්වහන්සේ විසින් දරන ලද උත්සාහයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ අධීක්ෂණය යටතේ මෙහි කැණීම් සහ භූමි සංරක්ෂණ කටයුතු ආරම්භ කරන ලදී.ආරම්භ කළ මුල් කාලයේ උතුරේ දමිළ අන්තවාදී දේශපාලකයන්ගේ යම් විරෝධයක්<ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=2020-11-10 |title=බෝගස්වැව සපුමල්ගස්කඩ පුරාණ භූමියේ විහාරය ඉදිකිරීමට ටී.එන්.ඒ විරෝධය පාති. |url=https://lankasara.com/si/%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%8A/%E0%B6%B6%E0%B7%9D%E0%B6%9C%E0%B7%83%E0%B7%8A%E0%B7%80%E0%B7%90%E0%B7%80-%E0%B7%83%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%B8%E0%B6%BD%E0%B7%8A%E0%B6%9C%E0%B7%83%E0%B7%8A%E0%B6%9A%E0%B6%A9-%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB/ |website=lankasara.com}}</ref> එල්ල වුවද දිගටම කැණීම් සිදුකර ගනිමින් ප්‍රතිමාගෘහය,දාගැබ,උපෝසථඝරය,ප්‍රධාන මලුව ආදී ගොඩනැගලි සංරක්ෂණය කරමින් පුරාවිද්‍යා‍ ස්ථානයක් ලෙස වැඩිදියුණු කර තිබේ.ඊට අමතරව දෙස් විදෙස් භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩසිටින ආරණ්‍ය සේනාසනයක් ද මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ආශ්‍රිතව ආරම්භ කර බෞද්ධ කටයුතු දෙපාර්තමේන්තුවේ ලියාපදිංචි කර පවත්වාගෙන යනු ලබයි. ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[කදුරුගොඩ විහාරය]] *[[නාගදීප පුරාණ විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහැදිලි කිරීම්== <references group="සවිස්තර"/> ==මූලාශ්‍ර== {{reflist}} ==බාහිර සබැඳි== * [https://www.youtube.com/watch?v=bcxko8V3Ils සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය පිළිබඳව වාර්තා වැඩසටහන 1] * [https://www.youtube.com/watch?v=NA94JO7CW50 සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය පිළිබඳව වාර්තා වැඩසටහන 2] * [https://www.youtube.com/watch?v=4a2hKna6sVk සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය පිළිබඳව වාර්තා වැඩසටහන 3] {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තුව]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] 122bd0v1ujwff8jic3jhn1vch7btuyx 795762 795761 2026-07-14T04:06:28Z KSLwiki24 70498 /* */ 795762 wikitext text/x-wiki {{Infobox ancient site |name = සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය |alternate_name = සපුමල්ගස්කඩ ආරණ්‍ය සේනාසනය |image = Sapumalgaskada6.jpg |image_size = 200px |alt = |caption = සපුමල්ගස්කඩ පැරණි ස්ථූපය |map_type = ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු පළාත |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|8|53|48|N|80|39|20|E|display=inline,title}} |map_dot_label = සපුමල්ගස්කඩ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |location = [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කය]],[[උතුරු පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = බෝගස්වැව ගම්මානය අසල පෙරියකට්ටිකුලම් වනාන්තරය |type = පබ්බතාරාම බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 50 ක් පමණ |height = |builder = |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.ව.1-3 සියවස් අතර |abandoned = ක්‍රි.ව.13 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = සිංහල බෞද්ධ |dependency_of = |occupants = |event =●බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වාම දළදා වහන්සේ මුලතිව් ගුරුකන්ද ලංකා තොටුපොල ඔස්සේ අනුරාධපුරයට වඩමවන අවස්ථාවේ මෙම ආරාමය පිහිටි ප්‍රදේශය හරහා ද වැඩම කළ බවට සැලකේ |excavations = |archaeologists = |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා අමරපුර මහා නිකාය|අමරපුර ශ්‍රී කල්‍යාණිවංශ නිකාය]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = සපුමල්ගස්කඩ බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය | designation1_date = 2013.08.16(පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරකය) | designation1_number = Gazette No 1823/73 | designation1_criteria = බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බතාරාම සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය''' හෝ '''සපුමල්ගස්කඩ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' ({{langx|en|Sapumalgaskada Raja Maha Vihara}}, {{langx|ta|சபுமல்கஸ்கட ராஜ மகா விகாரை}}) යනු [[උතුරු පළාත|උතුරු පළාතේ]] [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කය|වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කයෙහි]] [[වවුනියාව උතුර ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසය|වවුනියාව උතුර ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] බෝගස්වැව සිංහල ගම්මානයට කිලෝමීටර 5 ක් පමණ දුරින් හා මරතෝඩි නම් දමිළ ගම්මානයට කිලෝමීටර 6 ක් පමණ දුරින් මේ ගම්මාන ද්විත්වයට මධ්‍යයේ පෙරිකට්ටිකුලම රක්ෂිතයේ පිහිටි ක්‍රි.ව.1-3 සියවස් අතර දී නිර්මාණය කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයකි. [[වවුනියාව]] නගරයේ සිට [[AA009 මාර්ගය (ශ්‍රී ලංකාව)|A9 මාර්ගය]] ඔස්සේ පුලියන්කුලම සිට නෙදුන්කේනි මාර්ගයේ පැමිණ නෙදුන්කේනි සිට කිලෝමීටර 5 ක් පමණ ගමන් කළ විට හමුවන අතුරු මාර්ගය ඔස්සේ පෙරිකට්ටිකුලම රක්ෂිතයේ පිහිටි මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙතට පිවිසිය හැක.ඊට අමතරව,කැලෑබෝගස්වැව පැරණි ජලාශය දක්වා ඇති වනගත පාරේ ගමන් කළ විට ද මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙත පිවිසීමට හැකියාව තිබේ. මෙම ආරාම සංකීර්ණය වර්ෂ 2013 අගෝස්තු මස 16 වන දින [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී ජනරජයේ]] විසින් රජයේ ගැසට් අංක 1823/73 මඟින් පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරකයක් වශයෙන් නම් කර ඇත.<ref>https://documents.gov.lk/view/egz/2013/8/1823-73_S.pdf</ref> ==ඉතිහාසය== සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාර බිම ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1-3 සියවස් වල නිර්මාණය කරන ලද විහාරයක් වශයෙන් හදුනාගෙන තිබේ.මෙම විහාර බිම ක්‍රිස්තු වර්ෂ 8 වැනි සියවස දක්වා රාජ්‍ය අනුග්‍රහය ලැබූ විහාරයක් බවට ද ලැබී ඇති සාධක අනුව තහවුරු වන බව විද්වත් මතය වී තිබේ.කාලිංගමාඝ ආක්‍රමණ සමඟ රජරට රාජධානිය බිඳවැටීම නිසා මෙම ප්‍රදේශ ජනශුන්‍ය වූ අතර පසුකාලීනව සීතාවක රාජධානි සමය වන විට වන්නිවරු නම් ප්‍රාදේශීය පාලකයන් පිරිසක් විටින් විට මෙම ප්‍රදේශවල සමහර කුඩා ප්‍රදේශ පාලනය කල මුත් මේ විහාරය පිහිටි ප්‍රදේශය වර්තමාන සංරක්ෂණ කටයුතු සිදුකරන තුරුම ජනශුන්‍යව පැවති බව පෙනේ. කෙසේ නමුත් සිදු කරන ලද කැණීම් හා මෙහි විහාරාංග අනුව මෙය මධ්‍ය කාලීන අනුරාධපුර යුගයට අයත් පබ්බතාරාම ආකෘතියට නිර්මාණය කරන ලද විහාරයක් ලෙස හඳුනාගෙන තිබේ.මෙහි මුල් කාලීන නාමය තවම සොයාගෙන නොමැති නිසා මෙම විහාරය පිළිබඳව වංශකතා මූලාශ්‍ර වල සඳහන් වේ දැයි සොයාගැනීමට අපහසු වී තිබේ.නමුත් ජනප්‍රවාදගතව සාධක අනුව හේමමාලා කුමරිය හා දන්ත කුමරු විසින් කාලිංගයේ සිට වැඩමවූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වාම ශ්‍රී දළදා වහන්සේ මුලතිව් ගුරුකන්ද ලංකාතොටුපළ ඔස්සේ අනුරාධපුරයට වැඩම කිරීමේ දී රුවන් මඩුව,මාමඩුව,මල්මඩුව,මඩුකන්ද ශ්‍රී දළදා විහාරය ආදී ස්ථාන ගැන ජනප්‍රවාදවල සඳහන් වන අතර සපුමල්ගස්කඩ හරහා ද දළදා වහන්සේ වඩමවන ගමන් මාර්ගය වැටී තිබුණ බවට සැලකේ.එම මතය සනාථ කිරීමට සාධක හමුව නොමැති මුත් විහාරය වටා දිය අඟලක් පිහිටා ඇති නිසා මෙම විහාරයේ යම් විශේෂත්වයක් තිබෙන්නට ඇතැයි සමහර විද්වතුන් මත පල කරනු ලබයි. ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== ===වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ=== අක්කර 50 ක පමණ වපසරියක විසිර පවතින මේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පැරණි බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදායක් වන පබ්බතාරාම බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය මූලික කොට නිර්මාණය කර තිබෙන මෙහි,ස්තූපය,බෝධිඝරය,ප්‍රතිමාඝරය හා උපෝසථඝරය යන ආගමික ගොඩනැගිලි සතර අඩංගු වූ මධ්‍ය චතුරස්‍රය උස් භූමිභාගයක පිහිටා එම චතුරස්‍රයට පිටතින් ප්‍රදක්ෂිණ පථයක් ද නේවාසික හා වෙනත් ආගමික නොවන ගොඩනැගිලි ප්‍රදක්ෂිණ පථයත් වාස්තු සීමාවේ පිහිටි දිය අඟලත් අතර වූ පහත් බිම් පෙදෙසේ විසිරී පැවතීම,මෙම ආරාම සම්ප්‍රදායේ ප්‍රධාන ලක්ෂණය වේ.මෙම සම්ප්‍රදාය මහායාන බෞද්ධාගමික බලපෑමට ලක් වූ විහාර සම්ප්‍රදායක් බව පිළිගෙන ඇත.<ref>{{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. xv-xxvii |language=si |isbn =}} </ref> මේ බෞද්ධ විහාර සම්ප්‍රදාය පිළිබඳව පුළුල් හා විධිමත් න්‍යායයික විවරණයක් "මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර" නම් කෘතියෙන් ඉදිරිපත් කර ඇත.<ref group="සවිස්තර">මහායාන සම්ප්‍රදායට අයත් කෘතියක් වන මෙය ක්‍රිස්තු වර්ෂ පස් වැනි සියවසත්,ක්‍රිස්තු වර්ෂ අටවැනි සියවසත් අතර කාලයේ අනුරාධපුර නගරය හා තදාසන්න කලාපයේත් රටෙහි වෙනත් ස්ථාන කිහිපයක් වර්ධනය වී පැවති විශේෂ මහායානික ආයතන පද්ධතියක් හා දැඩි සාම්‍යතාවක් උසුලන බැවින් ඒ හා සමාසන්න කාලයේ මෙම කෘතියේ මුල් අවස්ථාව සංස්ථාපනය කළ හැකි බව මහාචාර්ය වෝල්ටර් මාරසිංහයන්ගේ අදහසයි.ආරාම නිර්මාණයේ දී කලින් පිළිවෙළ කරගනු ලැබූ නිශ්චිත සැලැස්මක් පදනම් කරගෙන ඒවා ගොඩනැගූ බවට මූලික සාක්ෂ්‍ය ලැබෙන්නේ මෙම වාස්තුශාස්ත්‍ර කෘතියෙනි.</ref>එහි විස්තර වන ආකාරය අනුව,මෙම පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරයක මැද මළුවක් තුළ යම්කිසි පූර්ව විචාල සැලැස්මකට අනුව විහාරයේ වඩා වැදගත් ගොඩනැගිලි ස්ථානගතව පවතී.වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයේ පළමු වැනි පරිච්ඡේදයේ දී මේ වර්ගයට අයත් ‘මූලික ආරාම දොළොසක්’ පිළිබඳ ව දක්වා ඒවායින් කොටසක් පිළිබඳ විස්තර ද දක්වා ඇත. ඒ මූලික ආරාම ප්‍රභේද වශයෙන් "හස්ත්‍යාරාම, සිංහාරාම, දණ්ඩාරාම, පද්මාරාම, ශීතලාගුල්ම, භික්ෂුණ්‍යාරාම, ගෝකුලාරාම, අන්වාරාම, භුජංගඑණාරාම, චක්‍රාරාම, හංසපක්ෂ හා නවාකාර" යන ආරාම ප්‍රභේද දැක්වේ. මෙම ආරාම ප්‍රභේද දොළොස ‘වාස්තු සැලසුම්’ හා ‘වික්‍රාන්ත’ වශයෙන් නැවත කොටස් දෙකකින් විග්‍රහ කෙරේ. ඒ අනුව මූලික ආරාම ප්‍රභේද විසි හතරක් ලැබේ. මේ එකිනෙක ආරාම සඳහා නම් යෙදීමේ දී ඒ ඒ නම්වලින් දැක්වෙන සතුන්ගේ හෝ ප්‍රපංචයන්ගේ ස්වරූප අනුව, එකී නම් තබා ඇති බව පෙනී යයි. ඒ අනුව හස්තියාගේ ස්වරූපය ගන්නා සැලසුම "හස්ත්‍යාරාම" නම් වේ. මෙම නම් තැබීමේ දී පංචාවාස ස්ථානගත කළ ආකාරය ඒ සඳහා වඩාත් බලපෑම් කරන්නට ඇති බව වෝල්ටර් මාරසිංහ මේ පිළිබඳ අදහස් දක්වමින් පෙන්වා දී ඇත. මෙම සැලසුම් හඳුනා ගැනීමේ දී මැද මළුවේ පිහිටි ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි සතර පිහිටි ස්ථාන පිළිබඳ සැලකිලිමත් වේ. සපුමල්ගස්කඩ විහාරයේ ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි ව්‍යාප්ත වී ඇති ආකාරය අනුව, මෙම විහාරය ‘හස්ත්‍යාරාම’ සැලැස්මට අනුකූල වන බවත්, තවදුරටත් එය ‘නැගෙනහිර දොරටුව සහිත හස්ත්‍යාරාම’ සැලැස්මට අනුකූල බවත් හඳුනාගත හැකි වේ.<ref>{{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. xxxiii |language=si |isbn =}} </ref> [[File:The layout of the Vijayārāma Monastery.jpg|thumb|250px|පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරයක සැලසුම<br>( අනුරාධපුර විජයාරාම විහාරය )<ref>{{cite book |title=Sinhalese Monastic Architecture (1971) |author= Senake Bandaranaike |volume= |language=en |isbn =}} </ref> ]] පබ්බත විහාරයන්හි බිම් සැලසුම් පරීක්ෂා කිරීමේ දී මුලතිව් කුරුන්දි විහාරය,අනුරාධපුර වෙස්සගිරිය හා අම්පාර පුළුකුනාවිය යන පබ්බත විහාර හා සමාන වාස්තු සැලසුමකට අනුගත වී ඇති පෞරාණික විහාරයක් බව තහවුරු වේ. සූවිසි වැදෑරුම් ආරාම සැලසුම් අතුරින් කුරුන්දි විහාර සැලසුමෙන් ප්‍රකාශිත හස්ත්‍යාරාම ප්‍රභේදය පිහිටීම් ප්‍රදේශ වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රය කෘතිය තුළ වඩාත් හොදින් දැක්වේ. <ref group="උපුටාගැනීම">​{{harvnb|මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිතවාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර_පරි.වෝල්ටර්_මාරසිංහ|2014|p=7}} හස්ත්‍යාරාමය ඛේටයක (නදියක් සහ කන්දක් අතර පිහිටි), ඛර්වටයක (කඳු වැටිවලින් වට වූ ගමක්), නගරයෙක, පුරදුර්ගයක, නදියක් අසබඩ, මුහුදු වෙරළක, උයනක, වනයක, නියම්ගමක, පටුනක (මුහුදක් අසල පිහිටි වෙළඳ නගරයක්), වනාන්තරයක හෝ දේශ සීමාවක පිහිටුවන්නේ යි. අන් තැනක (ඉදි) නොකරනු ලබන්නේ යි.</ref> ===ස්ථූපය=== [[File:Sapumalgaskada2.png|thumb|250px|කැණීම් කරන ලද සපුමල් වෙහෙර]] පැරණි ස්මාරක අතර ප්‍රධාන තැන හිමිවන ස්ථූපය කැණීමට පෙර විහාර බිමේ උස් ස්ථානයක ගරා වැටී පස් ගොඩැල්ලක් වශයෙන් පැවති අතර නිධන් හොරු විසින් සිදුකළ හානි ද දැකගන්නට ලැබී තිබේ.2021 වර්ෂයේ දී කැණීම් ආරම්භ කළ ස්ථූපයේ ගඩොල්වල ස්වරූපය අනුව දාගැබ ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1-3 සියවස් අතර කාලයට අයත් බවට නිර්ණය කර තිබේ.ඊට අමතරව කැණීම මගින් දාගැබ් මළුවේ පිහිටි වන්දනාව සදහා මුල් යුගයේ භාවිතා කළ හුණුගල් විශේෂයකින් නිර්මාණය කර තිබූ සිරිපතුල් ගල් කිහිපයක් ද,ස්තූපයේ යූඵ ගල ද හමු විය.දාගැබේ ගඩොලු අතර සියුම් ලෙස තිබූ කුඩා ප්‍රමාණයේ රන් සන්නසක් ද කැණීම් මඟින් හමු වූ අතර එහි "යේ ධම්මා හේතුප්පභවා" යන ධම්මපද ගාථාව සඳහන්ව පැවති බවට වාර්තා කර තිබේ. ===ප්‍රතිමාගෘහය=== [[File:Sapumalgaskada5.png|thumb|250px|සංරක්ෂණය කරන ලද පිළිමගෙය]] සපුමල්ගස්කඩ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයේ මුල් වරට කැණීම් සිදුකරන ලද ස්මාරකය වන ප්‍රතිමාගෘහය වශයෙන් වර්ෂ 2015 දී පමණ මෙහි ගවේෂණයක යෙදුණු පුරාවිද්‍යාඥයන් පිරිසක් අඩි 8.5 ක උසකින් යුතු ගල්කණු පේළි දෙකක් තිබූ ස්මාරකය මුල් වරට හඳුනාගෙන තිබුණි.වර්ෂ 2020 දී කැණීම් ආරම්භ කළ විට දෑත් සහ දෙපා විනාශ වී තිබූ හිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක්,ශෛලමය බෝධිසත්ව ප්‍රතිමාවක් සහ තාරා දෙවඟනගේ ප්‍රතිමාවක් ද හමු වී තිබුණ අතර ඒවා මේ වනවිට වවුනියාව පුරාවිද්‍යා කෞතුකාගාරයේ තැන්පත් කර තිබෙනවා.පිළිම ගෙයට පිටතින් පිහිටි ප්‍රාකාරය මතින් පිළිමගෙය පිහිටි බිමට පැමිණීමේ දොරටුවේ සඳකඩපහණක් හා පිළිමගෙයට පිවිසෙන දොරටුවේ තවත් සඳකඩපහණක් හමු වූ අතර ඒවා කව හතරක් සලකුණු කර තිබූ කැටයම් රහිත මුල් යුගයේ සඳකඩපහණවල ලක්ෂණ නිරූපණය කරන බවට සැලකේ.කැණීමෙන් හමු වූ මුරගල්වල පුන්කලස් කොටා ඇති බවට හදුනාගෙන තිබේ.ඊට අමතරව පිළිමගෙයෙහි විශාලත්වය අනුව එය මහල් දෙකකින් යුතුව පවතින්නට ඇතැයි අනුමාන කරන අතර ඉහළ මහල ධාතු මන්දිරය ලෙසත් භාවිතා කරන්නට ඇතැයි පුරාවිද්‍යාඥයින් අනුමාන කරනු ලබයි. ===උපෝසථඝරය=== [[File:Sapumalgasakada4.png|thumb|250px|කැණීම් කරමින් පවතින උපෝසථඝරය]] උපෝසථඝරය වර්ෂ 2025 දී කැණීම් සිදු කළ අතර කුඩා කුඩා පුරාවස්තු 800 කට ආසන්න සංඛ්‍යාවක් එම කැණීමෙන් හමු වී තිබේ.කෙසේ නමුත් කැණීම් කරන ලද උපෝසථඝරය තවමත් නිසි සංරක්ෂණයකට ලක් කර නොමැත. ===බෝධිඝරය=== දාගැබේ සිට මීටර් 100 ක පමණ දුරින් පිහිටා ඇති නටඹුන් වූ ස්මාරකය "බෝධිඝරය" වන බවට හඳුනාගෙන ඇති මුත් එය තවමත් නිසි කැණීමකට ලක් කර නොමැත. [[File:Sapumalgaskada3.png|thumb|250px|ඉදිකරන ලද නව බෝධිඝරය]] ===විහාරයේ ඇති වෙනත් නටඹුන්=== මෙහි ප්‍රධාන ස්මාරක පිහිටි භූමිය වටා නිර්මාණය කරන ලද ප්‍රාකාරයක නටඹුන් හමු වී ඇති අතර එයට පිවිසීම සඳහා මුරගල් සහිත දොරටු සතරක් සහ පෙත්මග ක සලකුණු ද හමුවී තිබේ.පූජනීය ස්මාරක පිහිටි මලුවට පහතින් භික්ෂූන් වහන්සේලා පරිහරණය කල කුටි ආදී අනෙකත් අවශේෂ ස්මාරක දැකිය හැක.ඊට අමතරව දිය අඟලක නටඹුන් සහ විහාරයට ආසන්නව වල් බිහි වී ඇති පැරණි වැවක් හා එහි අංග ද හමු වී තිබේ. ==අභිලේඛන== ===අත්තානි කණුව=== මෙම පරිශ්‍රයේ සිදුකළ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් මඟින් අත්තානි කණුවක් හමු වී ඇති අතර එය හමුවන විටත් බොහෝ කරුණු ගෙවී ගොස් තිබුණි.එහි පැති හතරෙන් දෙකක පමණක් අක්ෂර ඇති අතර තුන්වන පැත්තේ සුනඛයෙකුගේ සලකුණක් දක්නට ලැබේ.පළමු පැත්තේ අක්ෂර ලිවීම් පේළි 18 ක් අඩංගු වන වන නමුත් ආරම්භක පේළි 11 මුලුමනින්ම පැහැදිලි බවින් තොරය.දෙවන පැත්තෙහි අක්ෂර පේළි 24 කින් සමන්විත වන අතර එහි ද පේළි අංක 1 සිට 11 දක්වා,පේළි අංක 21 සහ 24 ද කියවිය නොහැක.කියවිය හැකි පේළි අනුව ක්‍රි.ව.9-10 සියවස් අතර මධයකාලීන සිංහල අක්ෂර වලින් රචිත මෙහි බදු එකතුකරන්නන්,ප්‍රාදේශීය පරිපාලකයන් සහ ගම්මාන නිලධාරීන් විහාරයට ඇතුළුවීම තහනම් කරන රාජකීය නියෝගයක් සඳහන් වේ.කෙසේ නමුත් ශිලි ලේඛනය බොහෝ දුරට ගෙවී ගොස් ඇති බැවින් මෙම අත්තානි කණුවේ සඳහන් අත්තානි දීමනාව හෝ නියෝගය නිකුත් කළ රජුගේ නාමය ද සොයාගැනීමට නොහැකිව තිබේ.මෙම ශිලාලේඛනය 2020 දෙසැම්බර් 12 වන දින ලේඛන අංක 4636 යටතේ ලියාපදිංචි කර තිබේ. ===රත්‍රං සන්නස=== පැරණි දාගැබ කැණීම් කරන අතරතුර දාගැබ තුළ තිබී රත්‍රං සන්නසක් හමු වූ අතර එහි "යේ ධම්මා හේතුප්පභවා" යන ධම්මපද ගාථාව සඳහන් වන බව හඳුනාගෙන තිබේ. ==පූර්ව වාර්තා== මේ පුදබිම පිළිබඳව මෑතකාලීන ගවේෂණ තුලින් හඳුනාගනු ලැබූ අතර පූර්ව වාර්තා හමු වීම් අල්පය. ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== කුරුන්දි විහාරයේ සංරක්ෂණ කටයුතු ආරම්භ කළ ගලිගමුවේ සන්තබෝධි නා හිමියන් වර්ෂ 2018 දී මෙම ස්ථානයට වැඩමවා උන්වහන්සේ විසින් දරන ලද උත්සාහයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ අධීක්ෂණය යටතේ මෙහි කැණීම් සහ භූමි සංරක්ෂණ කටයුතු ආරම්භ කරන ලදී.ආරම්භ කළ මුල් කාලයේ උතුරේ දමිළ අන්තවාදී දේශපාලකයන්ගේ යම් විරෝධයක්<ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=2020-11-10 |title=බෝගස්වැව සපුමල්ගස්කඩ පුරාණ භූමියේ විහාරය ඉදිකිරීමට ටී.එන්.ඒ විරෝධය පාති. |url=https://lankasara.com/si/%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%8A/%E0%B6%B6%E0%B7%9D%E0%B6%9C%E0%B7%83%E0%B7%8A%E0%B7%80%E0%B7%90%E0%B7%80-%E0%B7%83%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%B8%E0%B6%BD%E0%B7%8A%E0%B6%9C%E0%B7%83%E0%B7%8A%E0%B6%9A%E0%B6%A9-%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB/ |website=lankasara.com}}</ref> එල්ල වුවද දිගටම කැණීම් සිදුකර ගනිමින් ප්‍රතිමාගෘහය,දාගැබ,උපෝසථඝරය,ප්‍රධාන මලුව ආදී ගොඩනැගලි සංරක්ෂණය කරමින් පුරාවිද්‍යා‍ ස්ථානයක් ලෙස වැඩිදියුණු කර තිබේ.ඊට අමතරව දෙස් විදෙස් භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩසිටින ආරණ්‍ය සේනාසනයක් ද මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ආශ්‍රිතව ආරම්භ කර බෞද්ධ කටයුතු දෙපාර්තමේන්තුවේ ලියාපදිංචි කර පවත්වාගෙන යනු ලබයි. ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[කදුරුගොඩ විහාරය]] *[[නාගදීප පුරාණ විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහැදිලි කිරීම්== <references group="සවිස්තර"/> ==මූලාශ්‍ර== {{reflist}} ==බාහිර සබැඳි== * [https://www.youtube.com/watch?v=bcxko8V3Ils සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය පිළිබඳව වාර්තා වැඩසටහන 1] * [https://www.youtube.com/watch?v=NA94JO7CW50 සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය පිළිබඳව වාර්තා වැඩසටහන 2] * [https://www.youtube.com/watch?v=4a2hKna6sVk සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය පිළිබඳව වාර්තා වැඩසටහන 3] {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තුව]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] gmxb3q2r60o42um0q5gbz7rw80naona 795763 795762 2026-07-14T04:11:30Z KSLwiki24 70498 /* */ 795763 wikitext text/x-wiki {{Infobox ancient site |name = සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය |alternate_name = සපුමල්ගස්කඩ ආරණ්‍ය සේනාසනය |image = Sapumalgaskada6.jpg |image_size = 200px |alt = |caption = සපුමල්ගස්කඩ පැරණි ස්ථූපය |map_type = ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු පළාත |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|8|53|48|N|80|39|20|E|display=inline,title}} |map_dot_label = සපුමල්ගස්කඩ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |location = [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කය]],[[උතුරු පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = බෝගස්වැව ගම්මානය අසල පෙරියකට්ටිකුලම් වනාන්තරය |type = පබ්බතාරාම බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 50 ක් පමණ |height = |builder = |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.ව.1-3 සියවස් අතර |abandoned = ක්‍රි.ව.13 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = සිංහල බෞද්ධ |dependency_of = |occupants = |event =●බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වාම දළදා වහන්සේ මුලතිව් ගුරුකන්ද ලංකා තොටුපොල ඔස්සේ අනුරාධපුරයට වඩමවන අවස්ථාවේ මෙම ආරාමය පිහිටි ප්‍රදේශය හරහා ද වැඩම කළ බවට සැලකේ |excavations = |archaeologists = |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා අමරපුර මහා නිකාය|අමරපුර ශ්‍රී කල්‍යාණිවංශ නිකාය]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]සපුමල්ගස්කඩ බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය | designation1_date = 2013.08.16(පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරකය) | designation1_number = Gazette No 1823/73 | designation1_criteria = බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බතාරාම සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය''' හෝ '''සපුමල්ගස්කඩ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' ({{langx|en|Sapumalgaskada Raja Maha Vihara}}, {{langx|ta|சபுமல்கஸ்கட ராஜ மகா விகாரை}}) යනු [[උතුරු පළාත|උතුරු පළාතේ]] [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කය|වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කයෙහි]] [[වවුනියාව උතුර ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසය|වවුනියාව උතුර ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] බෝගස්වැව සිංහල ගම්මානයට කිලෝමීටර 5 ක් පමණ දුරින් හා මරතෝඩි නම් දමිළ ගම්මානයට කිලෝමීටර 6 ක් පමණ දුරින් මේ ගම්මාන ද්විත්වයට මධ්‍යයේ පෙරිකට්ටිකුලම රක්ෂිතයේ පිහිටි ක්‍රි.ව.1-3 සියවස් අතර දී නිර්මාණය කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයකි. [[වවුනියාව]] නගරයේ සිට [[AA009 මාර්ගය (ශ්‍රී ලංකාව)|A9 මාර්ගය]] ඔස්සේ පුලියන්කුලම සිට නෙදුන්කේනි මාර්ගයේ පැමිණ නෙදුන්කේනි සිට කිලෝමීටර 5 ක් පමණ ගමන් කළ විට හමුවන අතුරු මාර්ගය ඔස්සේ පෙරිකට්ටිකුලම රක්ෂිතයේ පිහිටි මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙතට පිවිසිය හැක.ඊට අමතරව,කැලෑබෝගස්වැව පැරණි ජලාශය දක්වා ඇති වනගත පාරේ ගමන් කළ විට ද මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙත පිවිසීමට හැකියාව තිබේ. මෙම ආරාම සංකීර්ණය වර්ෂ 2013 අගෝස්තු මස 16 වන දින [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී ජනරජයේ]] විසින් රජයේ ගැසට් අංක 1823/73 මඟින් පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරකයක් වශයෙන් නම් කර ඇත.<ref>https://documents.gov.lk/view/egz/2013/8/1823-73_S.pdf</ref> ==ඉතිහාසය== සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාර බිම ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1-3 සියවස් වල නිර්මාණය කරන ලද විහාරයක් වශයෙන් හදුනාගෙන තිබේ.මෙම විහාර බිම ක්‍රිස්තු වර්ෂ 8 වැනි සියවස දක්වා රාජ්‍ය අනුග්‍රහය ලැබූ විහාරයක් බවට ද ලැබී ඇති සාධක අනුව තහවුරු වන බව විද්වත් මතය වී තිබේ.කාලිංගමාඝ ආක්‍රමණ සමඟ රජරට රාජධානිය බිඳවැටීම නිසා මෙම ප්‍රදේශ ජනශුන්‍ය වූ අතර පසුකාලීනව සීතාවක රාජධානි සමය වන විට වන්නිවරු නම් ප්‍රාදේශීය පාලකයන් පිරිසක් විටින් විට මෙම ප්‍රදේශවල සමහර කුඩා ප්‍රදේශ පාලනය කල මුත් මේ විහාරය පිහිටි ප්‍රදේශය වර්තමාන සංරක්ෂණ කටයුතු සිදුකරන තුරුම ජනශුන්‍යව පැවති බව පෙනේ. කෙසේ නමුත් සිදු කරන ලද කැණීම් හා මෙහි විහාරාංග අනුව මෙය මධ්‍ය කාලීන අනුරාධපුර යුගයට අයත් පබ්බතාරාම ආකෘතියට නිර්මාණය කරන ලද විහාරයක් ලෙස හඳුනාගෙන තිබේ.මෙහි මුල් කාලීන නාමය තවම සොයාගෙන නොමැති නිසා මෙම විහාරය පිළිබඳව වංශකතා මූලාශ්‍ර වල සඳහන් වේ දැයි සොයාගැනීමට අපහසු වී තිබේ.නමුත් ජනප්‍රවාදගතව සාධක අනුව හේමමාලා කුමරිය හා දන්ත කුමරු විසින් කාලිංගයේ සිට වැඩමවූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වාම ශ්‍රී දළදා වහන්සේ මුලතිව් ගුරුකන්ද ලංකාතොටුපළ ඔස්සේ අනුරාධපුරයට වැඩම කිරීමේ දී රුවන් මඩුව,මාමඩුව,මල්මඩුව,මඩුකන්ද ශ්‍රී දළදා විහාරය ආදී ස්ථාන ගැන ජනප්‍රවාදවල සඳහන් වන අතර සපුමල්ගස්කඩ හරහා ද දළදා වහන්සේ වඩමවන ගමන් මාර්ගය වැටී තිබුණ බවට සැලකේ.එම මතය සනාථ කිරීමට සාධක හමුව නොමැති මුත් විහාරය වටා දිය අඟලක් පිහිටා ඇති නිසා මෙම විහාරයේ යම් විශේෂත්වයක් තිබෙන්නට ඇතැයි සමහර විද්වතුන් මත පල කරනු ලබයි. ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== ===වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ=== අක්කර 50 ක පමණ වපසරියක විසිර පවතින මේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පැරණි බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදායක් වන පබ්බතාරාම බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය මූලික කොට නිර්මාණය කර තිබෙන මෙහි,ස්තූපය,බෝධිඝරය,ප්‍රතිමාඝරය හා උපෝසථඝරය යන ආගමික ගොඩනැගිලි සතර අඩංගු වූ මධ්‍ය චතුරස්‍රය උස් භූමිභාගයක පිහිටා එම චතුරස්‍රයට පිටතින් ප්‍රදක්ෂිණ පථයක් ද නේවාසික හා වෙනත් ආගමික නොවන ගොඩනැගිලි ප්‍රදක්ෂිණ පථයත් වාස්තු සීමාවේ පිහිටි දිය අඟලත් අතර වූ පහත් බිම් පෙදෙසේ විසිරී පැවතීම,මෙම ආරාම සම්ප්‍රදායේ ප්‍රධාන ලක්ෂණය වේ.මෙම සම්ප්‍රදාය මහායාන බෞද්ධාගමික බලපෑමට ලක් වූ විහාර සම්ප්‍රදායක් බව පිළිගෙන ඇත.<ref>{{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. xv-xxvii |language=si |isbn =}} </ref> මේ බෞද්ධ විහාර සම්ප්‍රදාය පිළිබඳව පුළුල් හා විධිමත් න්‍යායයික විවරණයක් "මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර" නම් කෘතියෙන් ඉදිරිපත් කර ඇත.<ref group="සවිස්තර">මහායාන සම්ප්‍රදායට අයත් කෘතියක් වන මෙය ක්‍රිස්තු වර්ෂ පස් වැනි සියවසත්,ක්‍රිස්තු වර්ෂ අටවැනි සියවසත් අතර කාලයේ අනුරාධපුර නගරය හා තදාසන්න කලාපයේත් රටෙහි වෙනත් ස්ථාන කිහිපයක් වර්ධනය වී පැවති විශේෂ මහායානික ආයතන පද්ධතියක් හා දැඩි සාම්‍යතාවක් උසුලන බැවින් ඒ හා සමාසන්න කාලයේ මෙම කෘතියේ මුල් අවස්ථාව සංස්ථාපනය කළ හැකි බව මහාචාර්ය වෝල්ටර් මාරසිංහයන්ගේ අදහසයි.ආරාම නිර්මාණයේ දී කලින් පිළිවෙළ කරගනු ලැබූ නිශ්චිත සැලැස්මක් පදනම් කරගෙන ඒවා ගොඩනැගූ බවට මූලික සාක්ෂ්‍ය ලැබෙන්නේ මෙම වාස්තුශාස්ත්‍ර කෘතියෙනි.</ref>එහි විස්තර වන ආකාරය අනුව,මෙම පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරයක මැද මළුවක් තුළ යම්කිසි පූර්ව විචාල සැලැස්මකට අනුව විහාරයේ වඩා වැදගත් ගොඩනැගිලි ස්ථානගතව පවතී.වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයේ පළමු වැනි පරිච්ඡේදයේ දී මේ වර්ගයට අයත් ‘මූලික ආරාම දොළොසක්’ පිළිබඳ ව දක්වා ඒවායින් කොටසක් පිළිබඳ විස්තර ද දක්වා ඇත. ඒ මූලික ආරාම ප්‍රභේද වශයෙන් "හස්ත්‍යාරාම, සිංහාරාම, දණ්ඩාරාම, පද්මාරාම, ශීතලාගුල්ම, භික්ෂුණ්‍යාරාම, ගෝකුලාරාම, අන්වාරාම, භුජංගඑණාරාම, චක්‍රාරාම, හංසපක්ෂ හා නවාකාර" යන ආරාම ප්‍රභේද දැක්වේ. මෙම ආරාම ප්‍රභේද දොළොස ‘වාස්තු සැලසුම්’ හා ‘වික්‍රාන්ත’ වශයෙන් නැවත කොටස් දෙකකින් විග්‍රහ කෙරේ. ඒ අනුව මූලික ආරාම ප්‍රභේද විසි හතරක් ලැබේ. මේ එකිනෙක ආරාම සඳහා නම් යෙදීමේ දී ඒ ඒ නම්වලින් දැක්වෙන සතුන්ගේ හෝ ප්‍රපංචයන්ගේ ස්වරූප අනුව, එකී නම් තබා ඇති බව පෙනී යයි. ඒ අනුව හස්තියාගේ ස්වරූපය ගන්නා සැලසුම "හස්ත්‍යාරාම" නම් වේ. මෙම නම් තැබීමේ දී පංචාවාස ස්ථානගත කළ ආකාරය ඒ සඳහා වඩාත් බලපෑම් කරන්නට ඇති බව වෝල්ටර් මාරසිංහ මේ පිළිබඳ අදහස් දක්වමින් පෙන්වා දී ඇත. මෙම සැලසුම් හඳුනා ගැනීමේ දී මැද මළුවේ පිහිටි ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි සතර පිහිටි ස්ථාන පිළිබඳ සැලකිලිමත් වේ. සපුමල්ගස්කඩ විහාරයේ ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි ව්‍යාප්ත වී ඇති ආකාරය අනුව, මෙම විහාරය ‘හස්ත්‍යාරාම’ සැලැස්මට අනුකූල වන බවත්, තවදුරටත් එය ‘නැගෙනහිර දොරටුව සහිත හස්ත්‍යාරාම’ සැලැස්මට අනුකූල බවත් හඳුනාගත හැකි වේ.<ref>{{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. xxxiii |language=si |isbn =}} </ref> [[File:The layout of the Vijayārāma Monastery.jpg|thumb|250px|පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරයක සැලසුම<br>( අනුරාධපුර විජයාරාම විහාරය )<ref>{{cite book |title=Sinhalese Monastic Architecture (1971) |author= Senake Bandaranaike |volume= |language=en |isbn =}} </ref> ]] පබ්බත විහාරයන්හි බිම් සැලසුම් පරීක්ෂා කිරීමේ දී මුලතිව් කුරුන්දි විහාරය,අනුරාධපුර වෙස්සගිරිය හා අම්පාර පුළුකුනාවිය යන පබ්බත විහාර හා සමාන වාස්තු සැලසුමකට අනුගත වී ඇති පෞරාණික විහාරයක් බව තහවුරු වේ. සූවිසි වැදෑරුම් ආරාම සැලසුම් අතුරින් කුරුන්දි විහාර සැලසුමෙන් ප්‍රකාශිත හස්ත්‍යාරාම ප්‍රභේදය පිහිටීම් ප්‍රදේශ වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රය කෘතිය තුළ වඩාත් හොදින් දැක්වේ. <ref group="උපුටාගැනීම">​{{harvnb|මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිතවාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර_පරි.වෝල්ටර්_මාරසිංහ|2014|p=7}} හස්ත්‍යාරාමය ඛේටයක (නදියක් සහ කන්දක් අතර පිහිටි), ඛර්වටයක (කඳු වැටිවලින් වට වූ ගමක්), නගරයෙක, පුරදුර්ගයක, නදියක් අසබඩ, මුහුදු වෙරළක, උයනක, වනයක, නියම්ගමක, පටුනක (මුහුදක් අසල පිහිටි වෙළඳ නගරයක්), වනාන්තරයක හෝ දේශ සීමාවක පිහිටුවන්නේ යි. අන් තැනක (ඉදි) නොකරනු ලබන්නේ යි.</ref> ===ස්ථූපය=== [[File:Sapumalgaskada2.png|thumb|250px|කැණීම් කරන ලද සපුමල් වෙහෙර]] පැරණි ස්මාරක අතර ප්‍රධාන තැන හිමිවන ස්ථූපය කැණීමට පෙර විහාර බිමේ උස් ස්ථානයක ගරා වැටී පස් ගොඩැල්ලක් වශයෙන් පැවති අතර නිධන් හොරු විසින් සිදුකළ හානි ද දැකගන්නට ලැබී තිබේ.2021 වර්ෂයේ දී කැණීම් ආරම්භ කළ ස්ථූපයේ ගඩොල්වල ස්වරූපය අනුව දාගැබ ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1-3 සියවස් අතර කාලයට අයත් බවට නිර්ණය කර තිබේ.ඊට අමතරව කැණීම මගින් දාගැබ් මළුවේ පිහිටි වන්දනාව සදහා මුල් යුගයේ භාවිතා කළ හුණුගල් විශේෂයකින් නිර්මාණය කර තිබූ සිරිපතුල් ගල් කිහිපයක් ද,ස්තූපයේ යූඵ ගල ද හමු විය.දාගැබේ ගඩොලු අතර සියුම් ලෙස තිබූ කුඩා ප්‍රමාණයේ රන් සන්නසක් ද කැණීම් මඟින් හමු වූ අතර එහි "යේ ධම්මා හේතුප්පභවා" යන ධම්මපද ගාථාව සඳහන්ව පැවති බවට වාර්තා කර තිබේ. ===ප්‍රතිමාගෘහය=== [[File:Sapumalgaskada5.png|thumb|250px|සංරක්ෂණය කරන ලද පිළිමගෙය]] සපුමල්ගස්කඩ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයේ මුල් වරට කැණීම් සිදුකරන ලද ස්මාරකය වන ප්‍රතිමාගෘහය වශයෙන් වර්ෂ 2015 දී පමණ මෙහි ගවේෂණයක යෙදුණු පුරාවිද්‍යාඥයන් පිරිසක් අඩි 8.5 ක උසකින් යුතු ගල්කණු පේළි දෙකක් තිබූ ස්මාරකය මුල් වරට හඳුනාගෙන තිබුණි.වර්ෂ 2020 දී කැණීම් ආරම්භ කළ විට දෑත් සහ දෙපා විනාශ වී තිබූ හිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක්,ශෛලමය බෝධිසත්ව ප්‍රතිමාවක් සහ තාරා දෙවඟනගේ ප්‍රතිමාවක් ද හමු වී තිබුණ අතර ඒවා මේ වනවිට වවුනියාව පුරාවිද්‍යා කෞතුකාගාරයේ තැන්පත් කර තිබෙනවා.පිළිම ගෙයට පිටතින් පිහිටි ප්‍රාකාරය මතින් පිළිමගෙය පිහිටි බිමට පැමිණීමේ දොරටුවේ සඳකඩපහණක් හා පිළිමගෙයට පිවිසෙන දොරටුවේ තවත් සඳකඩපහණක් හමු වූ අතර ඒවා කව හතරක් සලකුණු කර තිබූ කැටයම් රහිත මුල් යුගයේ සඳකඩපහණවල ලක්ෂණ නිරූපණය කරන බවට සැලකේ.කැණීමෙන් හමු වූ මුරගල්වල පුන්කලස් කොටා ඇති බවට හදුනාගෙන තිබේ.ඊට අමතරව පිළිමගෙයෙහි විශාලත්වය අනුව එය මහල් දෙකකින් යුතුව පවතින්නට ඇතැයි අනුමාන කරන අතර ඉහළ මහල ධාතු මන්දිරය ලෙසත් භාවිතා කරන්නට ඇතැයි පුරාවිද්‍යාඥයින් අනුමාන කරනු ලබයි. ===උපෝසථඝරය=== [[File:Sapumalgasakada4.png|thumb|250px|කැණීම් කරමින් පවතින උපෝසථඝරය]] උපෝසථඝරය වර්ෂ 2025 දී කැණීම් සිදු කළ අතර කුඩා කුඩා පුරාවස්තු 800 කට ආසන්න සංඛ්‍යාවක් එම කැණීමෙන් හමු වී තිබේ.කෙසේ නමුත් කැණීම් කරන ලද උපෝසථඝරය තවමත් නිසි සංරක්ෂණයකට ලක් කර නොමැත. ===බෝධිඝරය=== දාගැබේ සිට මීටර් 100 ක පමණ දුරින් පිහිටා ඇති නටඹුන් වූ ස්මාරකය "බෝධිඝරය" වන බවට හඳුනාගෙන ඇති මුත් එය තවමත් නිසි කැණීමකට ලක් කර නොමැත. [[File:Sapumalgaskada3.png|thumb|250px|ඉදිකරන ලද නව බෝධිඝරය]] ===විහාරයේ ඇති වෙනත් නටඹුන්=== මෙහි ප්‍රධාන ස්මාරක පිහිටි භූමිය වටා නිර්මාණය කරන ලද ප්‍රාකාරයක නටඹුන් හමු වී ඇති අතර එයට පිවිසීම සඳහා මුරගල් සහිත දොරටු සතරක් සහ පෙත්මග ක සලකුණු ද හමුවී තිබේ.පූජනීය ස්මාරක පිහිටි මලුවට පහතින් භික්ෂූන් වහන්සේලා පරිහරණය කල කුටි ආදී අනෙකත් අවශේෂ ස්මාරක දැකිය හැක.ඊට අමතරව දිය අඟලක නටඹුන් සහ විහාරයට ආසන්නව වල් බිහි වී ඇති පැරණි වැවක් හා එහි අංග ද හමු වී තිබේ. ==අභිලේඛන== ===අත්තානි කණුව=== මෙම පරිශ්‍රයේ සිදුකළ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් මඟින් අත්තානි කණුවක් හමු වී ඇති අතර එය හමුවන විටත් බොහෝ කරුණු ගෙවී ගොස් තිබුණි.එහි පැති හතරෙන් දෙකක පමණක් අක්ෂර ඇති අතර තුන්වන පැත්තේ සුනඛයෙකුගේ සලකුණක් දක්නට ලැබේ.පළමු පැත්තේ අක්ෂර ලිවීම් පේළි 18 ක් අඩංගු වන වන නමුත් ආරම්භක පේළි 11 මුලුමනින්ම පැහැදිලි බවින් තොරය.දෙවන පැත්තෙහි අක්ෂර පේළි 24 කින් සමන්විත වන අතර එහි ද පේළි අංක 1 සිට 11 දක්වා,පේළි අංක 21 සහ 24 ද කියවිය නොහැක.කියවිය හැකි පේළි අනුව ක්‍රි.ව.9-10 සියවස් අතර මධයකාලීන සිංහල අක්ෂර වලින් රචිත මෙහි බදු එකතුකරන්නන්,ප්‍රාදේශීය පරිපාලකයන් සහ ගම්මාන නිලධාරීන් විහාරයට ඇතුළුවීම තහනම් කරන රාජකීය නියෝගයක් සඳහන් වේ.කෙසේ නමුත් ශිලි ලේඛනය බොහෝ දුරට ගෙවී ගොස් ඇති බැවින් මෙම අත්තානි කණුවේ සඳහන් අත්තානි දීමනාව හෝ නියෝගය නිකුත් කළ රජුගේ නාමය ද සොයාගැනීමට නොහැකිව තිබේ.මෙම ශිලාලේඛනය 2020 දෙසැම්බර් 12 වන දින ලේඛන අංක 4636 යටතේ ලියාපදිංචි කර තිබේ. ===රත්‍රං සන්නස=== පැරණි දාගැබ කැණීම් කරන අතරතුර දාගැබ තුළ තිබී රත්‍රං සන්නසක් හමු වූ අතර එහි "යේ ධම්මා හේතුප්පභවා" යන ධම්මපද ගාථාව සඳහන් වන බව හඳුනාගෙන තිබේ. ==පූර්ව වාර්තා== මේ පුදබිම පිළිබඳව මෑතකාලීන ගවේෂණ තුලින් හඳුනාගනු ලැබූ අතර පූර්ව වාර්තා හමු වීම් අල්පය. ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== කුරුන්දි විහාරයේ සංරක්ෂණ කටයුතු ආරම්භ කළ ගලිගමුවේ සන්තබෝධි නා හිමියන් වර්ෂ 2018 දී මෙම ස්ථානයට වැඩමවා උන්වහන්සේ විසින් දරන ලද උත්සාහයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ අධීක්ෂණය යටතේ මෙහි කැණීම් සහ භූමි සංරක්ෂණ කටයුතු ආරම්භ කරන ලදී.ආරම්භ කළ මුල් කාලයේ උතුරේ දමිළ අන්තවාදී දේශපාලකයන්ගේ යම් විරෝධයක්<ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=2020-11-10 |title=බෝගස්වැව සපුමල්ගස්කඩ පුරාණ භූමියේ විහාරය ඉදිකිරීමට ටී.එන්.ඒ විරෝධය පාති. |url=https://lankasara.com/si/%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%8A/%E0%B6%B6%E0%B7%9D%E0%B6%9C%E0%B7%83%E0%B7%8A%E0%B7%80%E0%B7%90%E0%B7%80-%E0%B7%83%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%B8%E0%B6%BD%E0%B7%8A%E0%B6%9C%E0%B7%83%E0%B7%8A%E0%B6%9A%E0%B6%A9-%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB/ |website=lankasara.com}}</ref> එල්ල වුවද දිගටම කැණීම් සිදුකර ගනිමින් ප්‍රතිමාගෘහය,දාගැබ,උපෝසථඝරය,ප්‍රධාන මලුව ආදී ගොඩනැගලි සංරක්ෂණය කරමින් පුරාවිද්‍යා‍ ස්ථානයක් ලෙස වැඩිදියුණු කර තිබේ.ඊට අමතරව දෙස් විදෙස් භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩසිටින ආරණ්‍ය සේනාසනයක් ද මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ආශ්‍රිතව ආරම්භ කර බෞද්ධ කටයුතු දෙපාර්තමේන්තුවේ ලියාපදිංචි කර පවත්වාගෙන යනු ලබයි. ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[කදුරුගොඩ විහාරය]] *[[නාගදීප පුරාණ විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහැදිලි කිරීම්== <references group="සවිස්තර"/> ==මූලාශ්‍ර== {{reflist}} ==බාහිර සබැඳි== * [https://www.youtube.com/watch?v=bcxko8V3Ils සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය පිළිබඳව වාර්තා වැඩසටහන 1] * [https://www.youtube.com/watch?v=NA94JO7CW50 සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය පිළිබඳව වාර්තා වැඩසටහන 2] * [https://www.youtube.com/watch?v=4a2hKna6sVk සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය පිළිබඳව වාර්තා වැඩසටහන 3] {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තුව]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] fyiijt20dcpb7qc80wa6i9m7j0yooqi 795778 795763 2026-07-14T10:16:41Z KSLwiki24 70498 /* */ 795778 wikitext text/x-wiki {{Infobox ancient site |name = සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය |alternate_name = සපුමල්ගස්කඩ ආරණ්‍ය සේනාසනය |image = Sapumalgaskada6.jpg |image_size = 200px |alt = |caption = සපුමල්ගස්කඩ පැරණි ස්ථූපය |map_type = ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු පළාත |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|8|53|48|N|80|39|20|E|display=inline,title}} |map_dot_label = සපුමල්ගස්කඩ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |location = [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කය]],[[උතුරු පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = බෝගස්වැව ගම්මානය අසල පෙරියකට්ටිකුලම් වනාන්තරය |type = පබ්බතාරාම බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = ●පුරාවිද්‍යා~අක්කර 42<br>●පූජාභූමි~අක්කර 120<br>●සමස්ත~අක්කර 162 |height = |builder = |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.ව.1-3 සියවස් අතර |abandoned = ක්‍රි.ව.13 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = සිංහල බෞද්ධ |dependency_of = |occupants = |event =●බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වාම දළදා වහන්සේ මුලතිව් ගුරුකන්ද ලංකා තොටුපොල ඔස්සේ අනුරාධපුරයට වඩමවන අවස්ථාවේ මෙම ආරාමය පිහිටි ප්‍රදේශය හරහා ද වැඩම කළ බවට සැලකේ |excavations = |archaeologists = |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා අමරපුර මහා නිකාය|අමරපුර ශ්‍රී කල්‍යාණිවංශ නිකාය]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]සපුමල්ගස්කඩ බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය | designation1_date = 2013.08.16(පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරකය) | designation1_number = Gazette No 1823/73 | designation1_criteria = බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බතාරාම සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය''' හෝ '''සපුමල්ගස්කඩ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' ({{langx|en|Sapumalgaskada Raja Maha Vihara}}, {{langx|ta|சபுமல்கஸ்கட ராஜ மகா விகாரை}}) යනු [[උතුරු පළාත|උතුරු පළාතේ]] [[වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කය|වවුනියාව දිස්ත්‍රික්කයෙහි]] [[වවුනියාව උතුර ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසය|වවුනියාව උතුර ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] බෝගස්වැව සිංහල ගම්මානයට කිලෝමීටර 5 ක් පමණ දුරින් හා මරතෝඩි නම් දමිළ ගම්මානයට කිලෝමීටර 6 ක් පමණ දුරින් මේ ගම්මාන ද්විත්වයට මධ්‍යයේ පෙරිකට්ටිකුලම රක්ෂිතයේ පිහිටි ක්‍රි.ව.1-3 සියවස් අතර දී නිර්මාණය කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයකි. [[වවුනියාව]] නගරයේ සිට [[AA009 මාර්ගය (ශ්‍රී ලංකාව)|A9 මාර්ගය]] ඔස්සේ පුලියන්කුලම සිට නෙදුන්කේනි මාර්ගයේ පැමිණ නෙදුන්කේනි සිට කිලෝමීටර 5 ක් පමණ ගමන් කළ විට හමුවන අතුරු මාර්ගය ඔස්සේ පෙරිකට්ටිකුලම රක්ෂිතයේ පිහිටි මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙතට පිවිසිය හැක.ඊට අමතරව,කැලෑබෝගස්වැව පැරණි ජලාශය දක්වා ඇති වනගත පාරේ ගමන් කළ විට ද මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙත පිවිසීමට හැකියාව තිබේ. මෙම ආරාම සංකීර්ණය වර්ෂ 2013 අගෝස්තු මස 16 වන දින [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී ජනරජයේ]] විසින් රජයේ ගැසට් අංක 1823/73 මඟින් පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරකයක් වශයෙන් නම් කර ඇත.<ref>https://documents.gov.lk/view/egz/2013/8/1823-73_S.pdf</ref> ==ඉතිහාසය== සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාර බිම ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1-3 සියවස් වල නිර්මාණය කරන ලද විහාරයක් වශයෙන් හදුනාගෙන තිබේ.මෙම විහාර බිම ක්‍රිස්තු වර්ෂ 8 වැනි සියවස දක්වා රාජ්‍ය අනුග්‍රහය ලැබූ විහාරයක් බවට ද ලැබී ඇති සාධක අනුව තහවුරු වන බව විද්වත් මතය වී තිබේ.කාලිංගමාඝ ආක්‍රමණ සමඟ රජරට රාජධානිය බිඳවැටීම නිසා මෙම ප්‍රදේශ ජනශුන්‍ය වූ අතර පසුකාලීනව සීතාවක රාජධානි සමය වන විට වන්නිවරු නම් ප්‍රාදේශීය පාලකයන් පිරිසක් විටින් විට මෙම ප්‍රදේශවල සමහර කුඩා ප්‍රදේශ පාලනය කල මුත් මේ විහාරය පිහිටි ප්‍රදේශය වර්තමාන සංරක්ෂණ කටයුතු සිදුකරන තුරුම ජනශුන්‍යව පැවති බව පෙනේ. කෙසේ නමුත් සිදු කරන ලද කැණීම් හා මෙහි විහාරාංග අනුව මෙය මධ්‍ය කාලීන අනුරාධපුර යුගයට අයත් පබ්බතාරාම ආකෘතියට නිර්මාණය කරන ලද විහාරයක් ලෙස හඳුනාගෙන තිබේ.මෙහි මුල් කාලීන නාමය තවම සොයාගෙන නොමැති නිසා මෙම විහාරය පිළිබඳව වංශකතා මූලාශ්‍ර වල සඳහන් වේ දැයි සොයාගැනීමට අපහසු වී තිබේ.නමුත් ජනප්‍රවාදගතව සාධක අනුව හේමමාලා කුමරිය හා දන්ත කුමරු විසින් කාලිංගයේ සිට වැඩමවූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වාම ශ්‍රී දළදා වහන්සේ මුලතිව් ගුරුකන්ද ලංකාතොටුපළ ඔස්සේ අනුරාධපුරයට වැඩම කිරීමේ දී රුවන් මඩුව,මාමඩුව,මල්මඩුව,මඩුකන්ද ශ්‍රී දළදා විහාරය ආදී ස්ථාන ගැන ජනප්‍රවාදවල සඳහන් වන අතර සපුමල්ගස්කඩ හරහා ද දළදා වහන්සේ වඩමවන ගමන් මාර්ගය වැටී තිබුණ බවට සැලකේ.එම මතය සනාථ කිරීමට සාධක හමුව නොමැති මුත් විහාරය වටා දිය අඟලක් පිහිටා ඇති නිසා මෙම විහාරයේ යම් විශේෂත්වයක් තිබෙන්නට ඇතැයි සමහර විද්වතුන් මත පල කරනු ලබයි. ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== ===වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ=== අක්කර 50 ක පමණ වපසරියක විසිර පවතින මේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පැරණි බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදායක් වන පබ්බතාරාම බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය මූලික කොට නිර්මාණය කර තිබෙන මෙහි,ස්තූපය,බෝධිඝරය,ප්‍රතිමාඝරය හා උපෝසථඝරය යන ආගමික ගොඩනැගිලි සතර අඩංගු වූ මධ්‍ය චතුරස්‍රය උස් භූමිභාගයක පිහිටා එම චතුරස්‍රයට පිටතින් ප්‍රදක්ෂිණ පථයක් ද නේවාසික හා වෙනත් ආගමික නොවන ගොඩනැගිලි ප්‍රදක්ෂිණ පථයත් වාස්තු සීමාවේ පිහිටි දිය අඟලත් අතර වූ පහත් බිම් පෙදෙසේ විසිරී පැවතීම,මෙම ආරාම සම්ප්‍රදායේ ප්‍රධාන ලක්ෂණය වේ.මෙම සම්ප්‍රදාය මහායාන බෞද්ධාගමික බලපෑමට ලක් වූ විහාර සම්ප්‍රදායක් බව පිළිගෙන ඇත.<ref>{{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. xv-xxvii |language=si |isbn =}} </ref> මේ බෞද්ධ විහාර සම්ප්‍රදාය පිළිබඳව පුළුල් හා විධිමත් න්‍යායයික විවරණයක් "මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර" නම් කෘතියෙන් ඉදිරිපත් කර ඇත.<ref group="සවිස්තර">මහායාන සම්ප්‍රදායට අයත් කෘතියක් වන මෙය ක්‍රිස්තු වර්ෂ පස් වැනි සියවසත්,ක්‍රිස්තු වර්ෂ අටවැනි සියවසත් අතර කාලයේ අනුරාධපුර නගරය හා තදාසන්න කලාපයේත් රටෙහි වෙනත් ස්ථාන කිහිපයක් වර්ධනය වී පැවති විශේෂ මහායානික ආයතන පද්ධතියක් හා දැඩි සාම්‍යතාවක් උසුලන බැවින් ඒ හා සමාසන්න කාලයේ මෙම කෘතියේ මුල් අවස්ථාව සංස්ථාපනය කළ හැකි බව මහාචාර්ය වෝල්ටර් මාරසිංහයන්ගේ අදහසයි.ආරාම නිර්මාණයේ දී කලින් පිළිවෙළ කරගනු ලැබූ නිශ්චිත සැලැස්මක් පදනම් කරගෙන ඒවා ගොඩනැගූ බවට මූලික සාක්ෂ්‍ය ලැබෙන්නේ මෙම වාස්තුශාස්ත්‍ර කෘතියෙනි.</ref>එහි විස්තර වන ආකාරය අනුව,මෙම පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරයක මැද මළුවක් තුළ යම්කිසි පූර්ව විචාල සැලැස්මකට අනුව විහාරයේ වඩා වැදගත් ගොඩනැගිලි ස්ථානගතව පවතී.වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයේ පළමු වැනි පරිච්ඡේදයේ දී මේ වර්ගයට අයත් ‘මූලික ආරාම දොළොසක්’ පිළිබඳ ව දක්වා ඒවායින් කොටසක් පිළිබඳ විස්තර ද දක්වා ඇත. ඒ මූලික ආරාම ප්‍රභේද වශයෙන් "හස්ත්‍යාරාම, සිංහාරාම, දණ්ඩාරාම, පද්මාරාම, ශීතලාගුල්ම, භික්ෂුණ්‍යාරාම, ගෝකුලාරාම, අන්වාරාම, භුජංගඑණාරාම, චක්‍රාරාම, හංසපක්ෂ හා නවාකාර" යන ආරාම ප්‍රභේද දැක්වේ. මෙම ආරාම ප්‍රභේද දොළොස ‘වාස්තු සැලසුම්’ හා ‘වික්‍රාන්ත’ වශයෙන් නැවත කොටස් දෙකකින් විග්‍රහ කෙරේ. ඒ අනුව මූලික ආරාම ප්‍රභේද විසි හතරක් ලැබේ. මේ එකිනෙක ආරාම සඳහා නම් යෙදීමේ දී ඒ ඒ නම්වලින් දැක්වෙන සතුන්ගේ හෝ ප්‍රපංචයන්ගේ ස්වරූප අනුව, එකී නම් තබා ඇති බව පෙනී යයි. ඒ අනුව හස්තියාගේ ස්වරූපය ගන්නා සැලසුම "හස්ත්‍යාරාම" නම් වේ. මෙම නම් තැබීමේ දී පංචාවාස ස්ථානගත කළ ආකාරය ඒ සඳහා වඩාත් බලපෑම් කරන්නට ඇති බව වෝල්ටර් මාරසිංහ මේ පිළිබඳ අදහස් දක්වමින් පෙන්වා දී ඇත. මෙම සැලසුම් හඳුනා ගැනීමේ දී මැද මළුවේ පිහිටි ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි සතර පිහිටි ස්ථාන පිළිබඳ සැලකිලිමත් වේ. සපුමල්ගස්කඩ විහාරයේ ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි ව්‍යාප්ත වී ඇති ආකාරය අනුව, මෙම විහාරය ‘හස්ත්‍යාරාම’ සැලැස්මට අනුකූල වන බවත්, තවදුරටත් එය ‘නැගෙනහිර දොරටුව සහිත හස්ත්‍යාරාම’ සැලැස්මට අනුකූල බවත් හඳුනාගත හැකි වේ.<ref>{{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. xxxiii |language=si |isbn =}} </ref> [[File:The layout of the Vijayārāma Monastery.jpg|thumb|250px|පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරයක සැලසුම<br>( අනුරාධපුර විජයාරාම විහාරය )<ref>{{cite book |title=Sinhalese Monastic Architecture (1971) |author= Senake Bandaranaike |volume= |language=en |isbn =}} </ref> ]] පබ්බත විහාරයන්හි බිම් සැලසුම් පරීක්ෂා කිරීමේ දී මුලතිව් කුරුන්දි විහාරය,අනුරාධපුර වෙස්සගිරිය හා අම්පාර පුළුකුනාවිය යන පබ්බත විහාර හා සමාන වාස්තු සැලසුමකට අනුගත වී ඇති පෞරාණික විහාරයක් බව තහවුරු වේ. සූවිසි වැදෑරුම් ආරාම සැලසුම් අතුරින් කුරුන්දි විහාර සැලසුමෙන් ප්‍රකාශිත හස්ත්‍යාරාම ප්‍රභේදය පිහිටීම් ප්‍රදේශ වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රය කෘතිය තුළ වඩාත් හොදින් දැක්වේ. <ref group="උපුටාගැනීම">​{{harvnb|මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිතවාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර_පරි.වෝල්ටර්_මාරසිංහ|2014|p=7}} හස්ත්‍යාරාමය ඛේටයක (නදියක් සහ කන්දක් අතර පිහිටි), ඛර්වටයක (කඳු වැටිවලින් වට වූ ගමක්), නගරයෙක, පුරදුර්ගයක, නදියක් අසබඩ, මුහුදු වෙරළක, උයනක, වනයක, නියම්ගමක, පටුනක (මුහුදක් අසල පිහිටි වෙළඳ නගරයක්), වනාන්තරයක හෝ දේශ සීමාවක පිහිටුවන්නේ යි. අන් තැනක (ඉදි) නොකරනු ලබන්නේ යි.</ref> ===ස්ථූපය=== [[File:Sapumalgaskada2.png|thumb|250px|කැණීම් කරන ලද සපුමල් වෙහෙර]] පැරණි ස්මාරක අතර ප්‍රධාන තැන හිමිවන ස්ථූපය කැණීමට පෙර විහාර බිමේ උස් ස්ථානයක ගරා වැටී පස් ගොඩැල්ලක් වශයෙන් පැවති අතර නිධන් හොරු විසින් සිදුකළ හානි ද දැකගන්නට ලැබී තිබේ.2021 වර්ෂයේ දී කැණීම් ආරම්භ කළ ස්ථූපයේ ගඩොල්වල ස්වරූපය අනුව දාගැබ ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1-3 සියවස් අතර කාලයට අයත් බවට නිර්ණය කර තිබේ.ඊට අමතරව කැණීම මගින් දාගැබ් මළුවේ පිහිටි වන්දනාව සදහා මුල් යුගයේ භාවිතා කළ හුණුගල් විශේෂයකින් නිර්මාණය කර තිබූ සිරිපතුල් ගල් කිහිපයක් ද,ස්තූපයේ යූඵ ගල ද හමු විය.දාගැබේ ගඩොලු අතර සියුම් ලෙස තිබූ කුඩා ප්‍රමාණයේ රන් සන්නසක් ද කැණීම් මඟින් හමු වූ අතර එහි "යේ ධම්මා හේතුප්පභවා" යන ධම්මපද ගාථාව සඳහන්ව පැවති බවට වාර්තා කර තිබේ. ===ප්‍රතිමාගෘහය=== [[File:Sapumalgaskada5.png|thumb|250px|සංරක්ෂණය කරන ලද පිළිමගෙය]] සපුමල්ගස්කඩ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයේ මුල් වරට කැණීම් සිදුකරන ලද ස්මාරකය වන ප්‍රතිමාගෘහය වශයෙන් වර්ෂ 2015 දී පමණ මෙහි ගවේෂණයක යෙදුණු පුරාවිද්‍යාඥයන් පිරිසක් අඩි 8.5 ක උසකින් යුතු ගල්කණු පේළි දෙකක් තිබූ ස්මාරකය මුල් වරට හඳුනාගෙන තිබුණි.වර්ෂ 2020 දී කැණීම් ආරම්භ කළ විට දෑත් සහ දෙපා විනාශ වී තිබූ හිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක්,ශෛලමය බෝධිසත්ව ප්‍රතිමාවක් සහ තාරා දෙවඟනගේ ප්‍රතිමාවක් ද හමු වී තිබුණ අතර ඒවා මේ වනවිට වවුනියාව පුරාවිද්‍යා කෞතුකාගාරයේ තැන්පත් කර තිබෙනවා.පිළිම ගෙයට පිටතින් පිහිටි ප්‍රාකාරය මතින් පිළිමගෙය පිහිටි බිමට පැමිණීමේ දොරටුවේ සඳකඩපහණක් හා පිළිමගෙයට පිවිසෙන දොරටුවේ තවත් සඳකඩපහණක් හමු වූ අතර ඒවා කව හතරක් සලකුණු කර තිබූ කැටයම් රහිත මුල් යුගයේ සඳකඩපහණවල ලක්ෂණ නිරූපණය කරන බවට සැලකේ.කැණීමෙන් හමු වූ මුරගල්වල පුන්කලස් කොටා ඇති බවට හදුනාගෙන තිබේ.ඊට අමතරව පිළිමගෙයෙහි විශාලත්වය අනුව එය මහල් දෙකකින් යුතුව පවතින්නට ඇතැයි අනුමාන කරන අතර ඉහළ මහල ධාතු මන්දිරය ලෙසත් භාවිතා කරන්නට ඇතැයි පුරාවිද්‍යාඥයින් අනුමාන කරනු ලබයි. ===උපෝසථඝරය=== [[File:Sapumalgasakada4.png|thumb|250px|කැණීම් කරමින් පවතින උපෝසථඝරය]] උපෝසථඝරය වර්ෂ 2025 දී කැණීම් සිදු කළ අතර කුඩා කුඩා පුරාවස්තු 800 කට ආසන්න සංඛ්‍යාවක් එම කැණීමෙන් හමු වී තිබේ.කෙසේ නමුත් කැණීම් කරන ලද උපෝසථඝරය තවමත් නිසි සංරක්ෂණයකට ලක් කර නොමැත. ===බෝධිඝරය=== දාගැබේ සිට මීටර් 100 ක පමණ දුරින් පිහිටා ඇති නටඹුන් වූ ස්මාරකය "බෝධිඝරය" වන බවට හඳුනාගෙන ඇති මුත් එය තවමත් නිසි කැණීමකට ලක් කර නොමැත. [[File:Sapumalgaskada3.png|thumb|250px|ඉදිකරන ලද නව බෝධිඝරය]] ===විහාරයේ ඇති වෙනත් නටඹුන්=== මෙහි ප්‍රධාන ස්මාරක පිහිටි භූමිය වටා නිර්මාණය කරන ලද ප්‍රාකාරයක නටඹුන් හමු වී ඇති අතර එයට පිවිසීම සඳහා මුරගල් සහිත දොරටු සතරක් සහ පෙත්මග ක සලකුණු ද හමුවී තිබේ.පූජනීය ස්මාරක පිහිටි මලුවට පහතින් භික්ෂූන් වහන්සේලා පරිහරණය කල කුටි ආදී අනෙකත් අවශේෂ ස්මාරක දැකිය හැක.ඊට අමතරව දිය අඟලක නටඹුන් සහ විහාරයට ආසන්නව වල් බිහි වී ඇති පැරණි වැවක් හා එහි අංග ද හමු වී තිබේ. ==අභිලේඛන== ===අත්තානි කණුව=== මෙම පරිශ්‍රයේ සිදුකළ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් මඟින් අත්තානි කණුවක් හමු වී ඇති අතර එය හමුවන විටත් බොහෝ කරුණු ගෙවී ගොස් තිබුණි.එහි පැති හතරෙන් දෙකක පමණක් අක්ෂර ඇති අතර තුන්වන පැත්තේ සුනඛයෙකුගේ සලකුණක් දක්නට ලැබේ.පළමු පැත්තේ අක්ෂර ලිවීම් පේළි 18 ක් අඩංගු වන වන නමුත් ආරම්භක පේළි 11 මුලුමනින්ම පැහැදිලි බවින් තොරය.දෙවන පැත්තෙහි අක්ෂර පේළි 24 කින් සමන්විත වන අතර එහි ද පේළි අංක 1 සිට 11 දක්වා,පේළි අංක 21 සහ 24 ද කියවිය නොහැක.කියවිය හැකි පේළි අනුව ක්‍රි.ව.9-10 සියවස් අතර මධයකාලීන සිංහල අක්ෂර වලින් රචිත මෙහි බදු එකතුකරන්නන්,ප්‍රාදේශීය පරිපාලකයන් සහ ගම්මාන නිලධාරීන් විහාරයට ඇතුළුවීම තහනම් කරන රාජකීය නියෝගයක් සඳහන් වේ.කෙසේ නමුත් ශිලි ලේඛනය බොහෝ දුරට ගෙවී ගොස් ඇති බැවින් මෙම අත්තානි කණුවේ සඳහන් අත්තානි දීමනාව හෝ නියෝගය නිකුත් කළ රජුගේ නාමය ද සොයාගැනීමට නොහැකිව තිබේ.මෙම ශිලාලේඛනය 2020 දෙසැම්බර් 12 වන දින ලේඛන අංක 4636 යටතේ ලියාපදිංචි කර තිබේ. ===රත්‍රං සන්නස=== පැරණි දාගැබ කැණීම් කරන අතරතුර දාගැබ තුළ තිබී රත්‍රං සන්නසක් හමු වූ අතර එහි "යේ ධම්මා හේතුප්පභවා" යන ධම්මපද ගාථාව සඳහන් වන බව හඳුනාගෙන තිබේ. ==පූර්ව වාර්තා== මේ පුදබිම පිළිබඳව මෑතකාලීන ගවේෂණ තුලින් හඳුනාගනු ලැබූ අතර පූර්ව වාර්තා හමු වීම් අල්පය. ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== කුරුන්දි විහාරයේ සංරක්ෂණ කටයුතු ආරම්භ කළ ගලිගමුවේ සන්තබෝධි නා හිමියන් වර්ෂ 2018 දී මෙම ස්ථානයට වැඩමවා උන්වහන්සේ විසින් දරන ලද උත්සාහයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ අධීක්ෂණය යටතේ මෙහි කැණීම් සහ භූමි සංරක්ෂණ කටයුතු ආරම්භ කරන ලදී.ආරම්භ කළ මුල් කාලයේ උතුරේ දමිළ අන්තවාදී දේශපාලකයන්ගේ යම් විරෝධයක්<ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=2020-11-10 |title=බෝගස්වැව සපුමල්ගස්කඩ පුරාණ භූමියේ විහාරය ඉදිකිරීමට ටී.එන්.ඒ විරෝධය පාති. |url=https://lankasara.com/si/%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%8A/%E0%B6%B6%E0%B7%9D%E0%B6%9C%E0%B7%83%E0%B7%8A%E0%B7%80%E0%B7%90%E0%B7%80-%E0%B7%83%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%B8%E0%B6%BD%E0%B7%8A%E0%B6%9C%E0%B7%83%E0%B7%8A%E0%B6%9A%E0%B6%A9-%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB/ |website=lankasara.com}}</ref> එල්ල වුවද දිගටම කැණීම් සිදුකර ගනිමින් ප්‍රතිමාගෘහය,දාගැබ,උපෝසථඝරය,ප්‍රධාන මලුව ආදී ගොඩනැගලි සංරක්ෂණය කරමින් පුරාවිද්‍යා‍ ස්ථානයක් ලෙස වැඩිදියුණු කර තිබේ.ඊට අමතරව දෙස් විදෙස් භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩසිටින ආරණ්‍ය සේනාසනයක් ද මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය ආශ්‍රිතව ආරම්භ කර බෞද්ධ කටයුතු දෙපාර්තමේන්තුවේ ලියාපදිංචි කර පවත්වාගෙන යනු ලබයි. ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[කදුරුගොඩ විහාරය]] *[[නාගදීප පුරාණ විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහැදිලි කිරීම්== <references group="සවිස්තර"/> ==මූලාශ්‍ර== {{reflist}} ==බාහිර සබැඳි== * [https://www.youtube.com/watch?v=bcxko8V3Ils සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය පිළිබඳව වාර්තා වැඩසටහන 1] * [https://www.youtube.com/watch?v=NA94JO7CW50 සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය පිළිබඳව වාර්තා වැඩසටහන 2] * [https://www.youtube.com/watch?v=4a2hKna6sVk සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය පිළිබඳව වාර්තා වැඩසටහන 3] {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තුව]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] tbwrinhs9s3h1xny7aykghgblvzuixr රිටිගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය 0 195853 795766 795192 2026-07-14T04:14:24Z KSLwiki24 70498 /* */ 795766 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox ancient site |name = රිටිගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය |alternate_name = රිටිගල පධානඝර විහාරය |image = File:Pathway to Ritigala Monastery -SriLanka.png |image_size = 250px |alt = |caption = රිටිගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ඇති ශෛලමය පෙත්මග |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{Coord|8|06|00|N|80|39|00|E|display=title,inline}} |map_dot_label = රිටිගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |location = [[අනුරාධපුර දිස්ත්‍රික්කය]],[[උතුරු මැද පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = |type = පධානඝර භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = [[රිටිගල දැඩි ස්වභාව රක්ෂිතය]] |length = |width = |area = අක්කර 1000 ක් පමණ |height = |builder = [[දේවානම්පියතිස්ස රජ|දේවානම්පියතිස්ස මහ රජ]] ඇතුලු ඉදිරියට තවත් රජවරු |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.පූ.116-109<br>(ක්‍රි.පූ.2-4 වන සියවස) |abandoned = ක්‍රි.ව.11-12 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = [[සිංහල බෞද්ධ]] |dependency_of = |occupants = |event =● |excavations = |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්<br>(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)<br> [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[ජෝන් ස්ටිල්]]<br>[[හෙන්රි පාකර්]]<br>[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>රිටිගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය | designation1_date = | designation1_number = Gazette No | designation1_criteria = පැරණි බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පධානඝර භාවනා සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''රිටිගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය''' නැතහොත් '''රිටිගල පධානඝර විහාරය''' ({{langx|en|Ritigala Archaeological Reserve}}{{langx|ta|ரிடிகல தொல்பொருள் காப்பகம் }}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[උතුරුමැද පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|උතුරුමැද පළාතේ]] ,[[පළාගල ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශය|උහන ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] [[රිටිගල ග්‍රාම නිලධාරී වසමට]] මායිම්ව පිහිටි ක්‍රි.පූ.4 වන සියවසේ දී [[දේවානම්පියතිස්ස රජ|දේවානම්පියතිස්ස මහ රජ]] විසින් මුල් වරට නිර්මාණය කිරීම ආරම්භ කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් ඉතා වැදගත් වූ පෞරාණික බෞද්ධ භාවනා ආරාම සංකීර්ණයකි. හබරණ - මරදන්කඩවල [[A11]] මහා මාර්ගය ඔස්සේ හබරණ සිට 12 km ක් පමණ ගමන් කළ විට හමුවන රිටිගල අතුරු මාර්ගය ඔස්සේ තවත් 1 km ක් පමණ ගමන් කළ විට මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානයට පිවිසිය හැක.ඊට අමතරව එම [[A11]] මහා මාර්ගයේම මරදන්කඩවල සිට 14 km ක් පමණ ගමන් කළ විට ද රජගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානයට පිවිසෙන අතුරු මාර්ගය වෙත ළඟා විය හැක. ඝන වනාන්තරයකින් වැසී ගිය මුහුදු මට්ටමේ සිට අඩි 2513 (766 මීටර) ක් පමණ උස්වූ නටඹුන් සහිත කඳු වැටියක් මත අක්කර 1000 ක් පමණ වපසරියක පිහිටා ඇති උතුරුමැද පළාතේ විශාලතම නටඹුන් ආරාම සංකීර්ණයක් වන මෙය වර්ෂ දින [[ශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී ජනරජය|ශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී ජනරජයේ]] ගැසට් අංක මඟින් පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයක් වශයෙන් නම් කර ඇත. ==ඉතිහාසය== ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== === පළමු සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== ===දෙවන සංස්කෘතික භූමි දර්ශනය=== ====වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ==== ====ප්‍රධාන පිවිසුම් පෙත්මග==== ====පධානඝර==== ====පුස්තකාලය==== ====බන්දා පොකුණ==== ====දානශාලාව==== ====උපෝසථඝරය==== ====ජන්ථාඝරය==== ====වෙනත් ආරාමික නටඹුන්==== ==අභිලේඛන== ==පූර්ව වාර්තා== ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] *[[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහදිලි කිරීම්== <references group="සවිස්තර" /> ==බාහිර සබැඳි== ==මූලාශ්‍ර== ==වැඩිදුර කියවීම== == යොමු == {{reflist}} {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] k7r1pwvdtsm9hrl2pnlgop5zbh64dcj කන්නියා උණුදිය ළිං පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 0 195854 795765 795195 2026-07-14T04:13:45Z KSLwiki24 70498 /* */ 795765 wikitext text/x-wiki {{In use}} {{Infobox ancient site |name = කන්නියා උණුදිය ළිං පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |alternate_name = කන්නියා උණුදිය ළිං බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය |image = File:Kanniya Stupa.jpg |image_size = 250px |alt = |caption = කන්නියා උණුදිය ළිං පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ඇති කැණීම් කර සංරක්ෂණය නොකළ ස්ථූපය |map_type = ශ්‍රී ලංකාව |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{Coord|8|33|34|N|81|11|28|E|display=title,inline}} |map_dot_label = කන්නියා උණුදිය ළිං පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |location = [[ත්‍රිකුණාමලය දිස්ත්‍රික්කය]],[[නැගෙනහිර පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = |type = පැරණි බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණ |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 5 ක් පමණ |height = |builder = [[භාතිකාභය අභය රජ|භාතිකාභය මහ රජ]] |material = ගඩොල් සහ ශෛලමය පාෂාණ |built = ක්‍රි.ව.143 - 167 <br>(ක්‍රි.ව.2 වන සියවස) |abandoned = ක්‍රි.ව.13 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = [[සිංහල බෞද්ධ]] |dependency_of = |occupants = |event =● |excavations = |archaeologists = |condition = කැණීම් කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |public_access = හැක |website= |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>කන්නියා උණුදිය ළිං බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය | designation1_date = 2011.09.09 | designation1_number = Gazette No 1723 | designation1_criteria = පැරණි බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පැරණි දාගැබ,පිළිමගෙය සහ උණුදිය ළිං හත | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''කන්නියා උණුදිය ළිං පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' ({{langx|en|Kanniya Hotwater Springs Archaeological Site}}{{langx|ta|கன்னியா வெந்நீர் ஊற்றுகள் தொல்பொருள் தளம் }}) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර පළාතේ]] ,[[ත්‍රිකුණාමලය දිස්ත්‍රික්කය|ත්‍රිකුණාමලය දිස්ත්‍රික්කයේ]] [[කඩවත් සතර ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශය|කඩවත් සතර ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] [[කන්නියා ග්‍රාම නිලධාරී වසමේ]] අංක 243/P දරන කන්නියා ගම්මානයේ පිහිටි ක්‍රි.ව.2 වන සියවසේ දී [[භාතිකාභය අභය රජ|භාතිකාභය මහ රජ]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් ඉතා වැදගත් වූ පෞරාණික බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයකි.<ref>https://www.uniquesrilanka.com/heritage/kanniya-hot-water-wells-at-trincomalee</ref><ref name="srilankatravelnotes">{{Citation |title=කන්නියා හොට් වෝටර් වෙල්ස්, ට්‍රිංකොමලි |url=http://www.srilankatravelnotes.com/TRINCOMALEE/KANNIYAHOTWATER/KanniyaHotwaterWels.html |access-date=2015-07-14 |archive-date=2015-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721092611/http://www.srilankatravelnotes.com/TRINCOMALEE/KANNIYAHOTWATER/KanniyaHotwaterWels.html }}</ref> ත්‍රිකුණාමලය - අනුරාධපුර [[A12]] මහා මාර්ගය ඔස්සේ ත්‍රිකුණාමලයේ සිට 6 km ක් පමණ ගමන් කළ විට හමුවන කන්නියා උණුවතුර ළිං අතුරු මාර්ගය ඔස්සේ තවත් 500 m ක් පමණ ගමන් කළ විට මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානයට පිවිසිය හැක. අක්කර 5 ක පමණ වපසරියක පිහිටි මෙම නටඹුන් ආරාම සංකීර්ණයේ ඇති දාගැබ,පිළිමගෙය සහ උණුදිය ළිං හත වර්ෂ 2011 සැප්තැම්බර් මස 09 වන දින [[ශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී ජනරජය|ශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී ජනරජයේ]] ගැසට් අංක 1723 මඟින් පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරක වශයෙන් නම් කර ඇත.<ref>{{cite book |title=The Gazette of the Democratic Socialist Republic of Sri Lanka,9 September 2019 |author= Sri Lanka Printing Department |volume= No.1723,p.683 |language=si |isbn = }}</ref> ==ඉතිහාසය== ක්‍රි.ව. 143-167 කාලයේ ලක්දිව රජකම් කළ [[භාතිකාභය අභය රජ | භාතිකාභය මහ රජ]] විසින් [[වෙල්ගම්වෙහෙර|ත්‍රිකුණාමලය වෙල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] ඉදි කළ බව මහාවංශයේ දැක්වේ.අතීතයේ පටන්ම ප්‍රධාන විහාරයක් මූලික කොටගෙන පරිවාර විහාර සෑදීමේ සම්ප්‍රදායට අනුව [[භාතිකාභය අභය රජ|භාතිකාභය මහ රජ]] විසින් ද [[වෙල්ගම්වෙහෙර]] විහාරය සඳහා ද පරිවාර විහාර ආරාම සංකීර්ණ කිහිපයක් ද ඉදිකර ඇත.ඒ අනුව [[වෙල්ගම්වෙහෙර]] විහාරය සහ තදීය පරිවාර විහාර වල වැඩ වාසය කළ බෞද්ධ භික්ෂූන්ට උණු පැන් පහසුවීම උදෙසා වර්තමානයේ කන්නියා හි පිහිටි උණුදිය උල්පත් ආශ්‍රිතව උණුදිය පොකුණු,ස්තූපයක්,පිළිමගෙයක් සහ නේවාසික කුටි සහිත ආරාමයක් ඉදිකරන්නට ඇති බව පුරාවිද්‍යාඥයන්ගේ මතය වී තිබේ.<ref name="sundayobserver">{{Citation |title=හිස්ට්‍රි ඔෆ් කන්නියා හොට් වෝටර් වෙල්ස් |url=http://www.sundayobserver.lk/2013/11/03/jun02.asp |access-date=2015-07-14 |archive-date=2014-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903212626/http://www.sundayobserver.lk/2013/11/03/jun02.asp }}</ref>එසේම මෙම ස්ථානයේ පිහිටි උණුදිය උල්පත් පොකුණු සංකීර්ණය [[මහසෙන් රජ|මහසෙන් මහ රජ(ක්‍රි.ව. 273-301)]] විසින් වඩා ක්‍රමවත් ලෙස නිර්මාණය කළ බවට ඉතිහාස මූලාශ්‍ර තුළ දැක්වේ.සිදු කරන ලද කැණීම් මඟින් මෙම ආරාම සංකීර්ණය ද මේ ප්‍රදේශයේ ඇති අනෙකුත් බොහෝ පැරණි බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණ මෙන් එකම කාල පරිච්ඡේදයක පමණ ඉදිකර ඇති බවට පෙනීයයි.<ref>https://www.sinhalanet.net/%E0%B6%9A%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%B1%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B7%8F-%E0%B6%8B%E0%B6%AB%E0%B7%94%E0%B6%AF%E0%B7%92%E0%B6%BA-%E0%B6%B4%E0%B7%9C%E0%B6%9A%E0%B7%94%E0%B6%AB%E0%B7%94-%E0%B6%B4%E0%B6%BB</ref><ref>https://amazinglanka.com/wp/buddhist-ruins-kanniya-hot-water-wells-en/</ref> ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== ===වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ=== නිසි කැණීමක් සිදු කර නොමැති බැවින් කුමන බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදායට අයත් දැයි තවමත් නිශ්චිතව පැවසිය නොහැක. ===ස්ථූපය=== උණුදිය උල්පත් වලට උතුරින් ශෛලමය අත්තිවාරමක් මත සෘජුකෝණාසාකාර තීරු දෙකක් ලම්භකව ඡේදනයවන ආකාරයෙන්(සම කුරුසයක හැඩය) හතරැස් ගඩොල් වේදිකාවක් නිර්මාණය කර ස්තූපය ඒ මත නිර්මාණය කර ඇත.කැණීම මඟින් ස්ථූපයේ අවධි දෙකක ලක්ෂණ හමුව ඇති අතර ඉන් පැහැදිලි වන්නේ ක්‍රි. ව. 2 හෝ 3 වන සියවස්වලදී ඉදිකල ස්ථූපය පසු කාලයක දී ප්‍රතිසංස්කරණ වී ඇති බවයි.පුරාවිද්‍යාඥයන් පෙන්වා දෙන්නේ ස්ථූපයේ ආරාම්භක අවධියේදී අච්චු ගඩොල් භාවිතා කර ඇති අතර අවසාන ප්‍රතිසංස්කරණය සිදු කර ඇත්තේ පිළිස්සු රතු ගඩොල් සහ තිරුවාණා ගල් මිශ්‍රණයකිනි.ස්තූපය සහ මළුව කැණීම මඟින් මුල් අනුරාධපුර යුගයේ බුද්ධ ප්‍රතිමාව නිරූපණය සඳහා යොදාගත් සිරිපතුල් ගල්,පාදක ගල්,ශිලාමය කුලුණු සහ ස්ථූපය මුදුනේ රදවන චත්‍ර ගලක් කැණීම මගින් හමු වී තිබේ.ඊට අමතරව මෙගලතික සුසාන භූමි වලින් හමුවන දේශීය රතු සහ දුඹුරු මැටි බදුන් කැබලි හා ක්‍රි.ව. 6-10 සියවස් වලට අයත් හින්දු සංස්කෘතියට සම්බන්ධ සීමිත මැටි බඳුන් කැබලි කිහිපයක් ද හමු වූ බව වාර්තා කර තිබේ.කැණීම් කරන ලද ස්ථූපය තවමත් සංරක්ෂණය කර නොමැති අතර ආරාම භූමියේ තවත් කුඩා ස්ථූපයක් පවතින බවට වාර්තා වී තිබේ.<ref>{{cite book |title=Survey Report on the Protection and Utilisation of Cultural Property in the Northern and Northern Eastern Provinces of Sri Lanka 2015 |author= Japan Consortium for International Cooperation in Cultural Heritage by ;Haramoto,T.;Inouchi, C.;Koizumi,Y.; Fukuyama, Y., |volume= pp.59 |language=en |isbn = }}</ref> ===ප්‍රතිමාගෘහය=== ක්‍රි.ව. 2-3 වන සියවස් වලට අයත් පිළිමගෙයක නටඹුන් ප්‍රධාන ස්ථූපයට බටහිර දිශාවෙන් හමු වී තිබේ.නිධන් සොරුන් විසින් විනාශ කර තිබූ එම ස්ථානයේ පළමු කැණීම මගින් සිරිපතුල් ගල් කිහිපයක කොටස්,බෞද්ධ ප්‍රතිමාගෘහයක භාවිතා වන යන්ත්‍ර ගල්,කැඩුණු කුඩා ප්‍රතිමා සහ මැටි බඳුන් කැබලි හමු වී තිබේ.<ref>{{cite book |title=Kanniya unuwathura lin parishraye puravidyathmaka smaraka sanrakshanya piyawara gene 2019 |author= Dayada newsletter by Jayasinghe,Department of Archaeology |volume= vol.13,July 2019 ; p2 |language=si |isbn = }}</ref> ===උණුදිය ළිං හත=== පැරණි බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය තුළ පිහිටා ඇති උණුදිය ළිං හත බෞද්ධ භික්ෂූන්ගේ එදිනෙදා පරිහරණයට යොදාගන්නට ඇති බව පුරාවිදයාඥයන්ගේ මතය වී තිබේ.ඒවා විවිධ උෂ්ණත්වයෙන් යුතු වන අතර සාමාන්‍ය උෂ්ණත්වය සෙල්සියස් අංශක 42 ක් යැයි කියනු ලැබේ.20 සියවසේ අග භාගයේ දී මෙම ළිං වටකොට සිදු කර ඇති ඉදිකිරිම් හේතුවෙන් නිසි කැණීමක් සිදුකිරීමට අවකාශ නොමැති වී තිබේ.සිදු කළ භූ විද්‍යා පර්යේෂණ අනුව කන්නියා උණුදිය උල්පත්, භූගත හයිලන්ඩ්–විජයන් ශිලාමය සංකීර්ණ අතර සීමා කලාපයට ආසන්නව පිහිටා තිබේ.මෙම කලාපයේ බලපෑම මත පොළොව අභ්‍යන්තර ඛනිජකරණ සිදුවීම් මෙන්ම උණු දිය උල්පත් නිර්මාණය වීමට බලපා තිබේ.<ref>{{cite book |title= Formation of Hot Water Springs in Sri Lanka 2006 |author= Engineer:Journal of the Institution of Engineers,Sri Lanka by Premasiri,H.M.R.,Wijeyesekera,D.S. Weerawarnakula,S. and Puswewala, U.G.A |volume= p7 |language=en |isbn = }}</ref> ===වෙනත් ආරාමික නටඹුන්=== බෞද්ධ භික්ෂූන්ගේ සාමාන්‍ය ජල අවශ්‍යතාව සඳහා භාවිතා කරන්නට ඇති බව සැලකෙන කුඩා පොකුණක සාධක ද දක්නට ලැබෙන අතර එය වර්තමානයේ අසළ ඇති ශිව කෝවිලෙහි පොකුණ ලෙස භාවිතා වන බවට තහවුරු කර තිබේ.කෝවිල් භූමියෙහි පිහිටා ඇති බැවින් එය ද නිසි පුරාවිද්‍යා කැණීමකට තවමත් ලක් කර නොමැත.මීට අමතරව භික්ෂු නේවාසික කුටි කිහිපයක ද සාධක හමු වී ඇති අතර ඒවා ද නිසි කැණීමකට තවමත් භාජනය කර නොමැත.<ref>{{cite book |title=Kanniya unuwathura lin parishraye puravidyathmaka smaraka sanrakshanya piyawara gene 2019 |author= Dayada newsletter 2019 July by Jayasinghe,Department of Archaeology |volume= vol.13 ,p2 |language=si |isbn = }}</ref> ==අභිලේඛන== ස්ථූපය කැණීම මඟින් ක්‍රි.ව. 2 - 3 වන සියවස් වලට අයත් බ්‍රාහ්මී අක්ෂර වලින් ලියා ඇති කැඩී ගිය සෙල්ලිපියක කොටස් දෙකක් සොයාගෙන තිබේ.සෙල්ලිපියේ ආරම්භක සහ අවසාන කොටස් දෙකම අතුරුදහන් වී ඇති අතර සෙල්ලිපිය සම්පූර්ණයෙන්ම විග්‍රහ කිරීම අසීරු වී තිබේ.කෙසේ නමුත් ඉතිරි වී ඇති සාධක අනුව, කුරුවිය සහ මකුළවිය යන වැව් වලින් ලැබෙන ජල බද්ද මෙම ආරාමයේ බෞද්ධ භික්ෂූන් වෙත ලබා දුන් බව සඳහන් වන බව තහවුරු කර තිබේ. {{Blockquote |text= ''' *පෙළ 1. ...කුජාවියා මහාරාජයා...<br> 2. ...මකුල වියා හා බෝජියා (පති)...<br> 3. ...බෝජියපති හායි චා පාල...<br> 4. ...(මා) හා චෙතාහි වියාහී චා...<br> 5. ... මම තනාහි...<br> 6. ... *අන්තර්ගතය "කුරුවිය සහ මකුළවිය වැව් වලින් ලැබෙන ජල බද්ද ... (සහ) මහා චේතිය (ස්තූපය) වියදම ....රජු විසින් මෙම ස්ථානයේ සංඝ (බෞද්ධ භික්ෂූන්) වෙත ලබා දෙන ලදී"''' <br> {{smaller|{{smaller|'''හැදින්වීම් නාමය''':කන්නියා උණුදිය ළිං පුවරු ලිපිය<br>'''රාජ්‍ය කාලය''': රජ(සම්මත වර්ෂ )<br> '''කාලය''':ක්‍රි.ව. 2-3 සියවස්<br> '''අක්ෂර''':[[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|අපර බ්‍රාහ්මී]]<br/>'''භාෂාව''':[[සිංහල භාෂාව|මූල සිංහල]]}} <br> {{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම: No 4487, අභිලේඛන සංග්‍රහය 5(Abileckana Sangrahaya 5),Departtment of Archaeology,Bandara, D.,2022,pp.221-224,si)}}}}<ref>{{cite book |title=අභිලේඛන සංග්‍රහය 5(Abileckana Sangrahaya 5) |author= Department Archaeology |volume= pp.73-74 |language=si |isbn = 978-624-5840-18-2 }}</ref> }}}} වර්තමානයේ මෙම ලිපිය ආරක්ෂාව උදෙසා [[වෙල්ගම් වෙහෙර]] විහාරයේ තැන්පත් කර ඇත.මීට අමතරව කැබලිවලට කැඩුණු තවත් ලිපියක් ස්ථූපයට මඳ දුරකින් තිබූ කුණු වලක තිබී හමු විය. ==පූර්ව වාර්තා== ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය]] *[[සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[කුරුන්දි රජ මහා විහාරය]] *[[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහදිලි කිරීම්== <references group="සවිස්තර" /> ==බාහිර සබැඳි== ==මූලාශ්‍ර== ==වැඩිදුර කියවීම== == යොමු == {{reflist}} {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] 1tmg7d255k3g1ex8n4ercbbc6o90cpi