සිංහරාජ වනාන්තරය

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="si">
  <siteinfo>
    <sitename>විකිපීඩියා</sitename>
    <dbname>siwiki</dbname>
    <base>https://si.wikipedia.org/wiki/%E0%B6%B8%E0%B7%94%E0%B6%BD%E0%B7%8A_%E0%B6%B4%E0%B7%92%E0%B6%A7%E0%B7%94%E0%B7%80</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">මාධ්‍යය</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">විශේෂ</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">පරිශීලක</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">පරිශීලක සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">විකිපීඩියා</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">විකිපීඩියා සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ගොනුව</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ගොනුව සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">මාධ්‍යවිකි</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">මාධ්‍යවිකි සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">සැකිල්ල</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">සැකිලි සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">උදවු</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">උදවු සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ප්‍රවර්ගය</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ද්වාරය</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ද්වාරය සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="126" case="first-letter">MOS</namespace>
      <namespace key="127" case="first-letter">MOS talk</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>සිංහරාජ වනාන්තරය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3726</id>
    <revision>
      <id>802480</id>
      <parentid>801524</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T21:32:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="142645" sha1="e4chug6xt59bvs1hupxu7z2ct3nanas" xml:space="preserve">{{pp-semi-indef}}{{pp-move-indef}}
{{Infobox protected area
| name = සිංහරාජ වන රක්ෂිතය
| photo = 20160128 Sri Lanka 4132 Sinharaja Forest Preserve sRGB (25674474901).jpg
| photo_caption = View of Sinharaja Forest Reserve with tea garden
| location = [[සබරගමුව]] සහ [[Southern Province, Sri Lanka|දකුණ]], [[ශ්‍රී ලංකාව]]
| nearest_city = [[රක්වාන]]
| embedded1=
|iucn_category  = II
| coordinates = {{coord|6|25|00|N|80|30|00|E|format=dms|display=inline,title}}
| area_km2 = 88.64
|established= අප්‍රේල්, [[1978]]
| visitation_num = 
| visitation_year = 
| governing_body = [[වන සංරක්‍ෂණ දෙපාර්තමේන්තුව]]
{{designation list | embed=yes
| designation1 = WHS
| designation1_offname = [[File:UNESCO World Heritage Convention Logo.svg|100px]]&lt;br&gt;සිංහරාජ වන රක්ෂිතය (Sinharaja Forest Reserve)
| designation1_date = 1988
| designation1_type = ස්වාභාවික ලෝක උරුමය
| designation1_criteria = ස්වාභාවික: (ix), (x)
| designation1_number = 405
| designation1_free1name = ලෝක උරුම ලැයිස්තු අංකය
| designation1_free1value = 405
| designation2 = MBR
| designation2_offname = [[File:Man and the Biosphere Programme Logo.svg|50px]]&lt;br&gt;සිංහරාජ ජෛවගෝල රක්ෂිතය (Sinharaja Biosphere Reserve)
| designation2_date = 1978
| designation2_type = යුනෙස්කෝ මිනිසා සහ ජෛවගෝල වැඩසටහනේ ජෛවගෝල රක්ෂිතය
| designation2_criteria =
| designation2_number =
| designation2_free1name = නම් කළ වර්ෂය
| designation2_free1value = 1978
}}
}}
'''සිංහරාජ වන රක්ෂිතය''' යනු ශ්‍රී ලංකාවේ නිරිතදිග තෙත් කලාපයේ පිහිටි නිවර්තන තෙත් සදාහරිත වැසි වනාන්තරයකි. එය ශ්‍රී ලංකාවේ ඉතිරිව පවතින ප්‍රධාන පහතරට ප්‍රාථමික වැසි වනාන්තර ප්‍රදේශය ලෙස සැලකෙන අතර, එහි ඉහළ ජෛව විවිධත්වය සහ ආවේණික ශාක හා සත්ත්ව විශේෂවලින් සමන්විත වීම හේතුවෙන් ජාත්‍යන්තර වැදගත්කමක් උසුලයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

සිංහරාජ වන රක්ෂිතය 1978 වර්ෂයේදී යුනෙස්කෝ මිනිසා සහ ජෛවගෝල වැඩසටහන යටතේ ජෛවගෝල රක්ෂිතයක් ලෙස නම් කරන ලදී. අනතුරුව, 1988 වර්ෂයේදී එය යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම ලැයිස්තුවට ඇතුළත් කරන ලදී. මෙම ජාත්‍යන්තර පිළිගැනීම් මඟින් එහි පාරිසරික වැදගත්කම සහ ස්වාභාවික උරුමයක් ලෙස සංරක්ෂණය කිරීමේ අවශ්‍යතාව අවධාරණය කෙරේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja |url=https://www.unesco.org/en/mab/sinharaja |website=UNESCO Man and the Biosphere Programme |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

මෙම වනාන්තරය විශේෂයෙන්ම ආවේණික ශාක විශේෂ සහ පක්ෂීන් ඇතුළු සත්ත්ව විශේෂ රැසකට වාසස්ථානය සපයයි. වනාන්තරයේ පාරිසරික පද්ධති, ජල සම්පත් හා ජෛව විවිධත්වය ආරක්ෂා කිරීම සඳහා එහි සංරක්ෂණය වැදගත් වේ. එබැවින් සිංහරාජය ශ්‍රී ලංකාවේ ස්වාභාවික උරුමයේ සුවිශේෂී කොටසක් මෙන්ම ජාත්‍යන්තර සංරක්ෂණ අවධානයට ලක්ව ඇති පරිසර පද්ධතියක් ද වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

== භූගෝලීය පිහිටීම හා භෞතික ලක්ෂණ ==

සිංහරාජ වන රක්ෂිතය ශ්‍රී ලංකාවේ නිරිතදිග පහතරට තෙත් කලාපයේ පිහිටා ඇති නිවර්තන වැසි වනාන්තරයකි. එය සබරගමුව හා දකුණු පළාත්වලට අයත් ප්‍රදේශ පුරා පැතිර පවතින අතර, රත්නපුර, ගාල්ල සහ කළුතර දිස්ත්‍රික්ක ආශ්‍රිත ප්‍රදේශ සමඟ සම්බන්ධ වේ. වනාන්තරය ශ්‍රී ලංකාවේ තෙත් කලාපීය පරිසර පද්ධතියේ වැදගත් කොටසක් වන අතර, එහි භූගෝලීය පිහිටීම හා දේශගුණික තත්ත්වයන් ඉහළ ජෛව විවිධත්වයක් පවත්වාගෙන යාමට දායක වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== පිහිටීම හා භූමි ප්‍රමාණය ===

යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම ලැයිස්තුවට ඇතුළත් කර ඇති සිංහරාජ ලෝක උරුම භූමියේ ප්‍රමාණය හෙක්ටයාර 8,864ක් පමණ වේ. එයට හෙක්ටයාර 6,092ක වන රක්ෂිත ප්‍රදේශයක් සහ හෙක්ටයාර 2,772ක යෝජිත වන රක්ෂිත ප්‍රදේශයක් ඇතුළත් වේ. කෙසේ වෙතත්, යුනෙස්කෝ මිනිසා සහ ජෛවගෝල වැඩසටහන යටතේ සඳහන් වන ජෛවගෝල රක්ෂිතයේ භූමි ප්‍රමාණය ඊට වඩා විශාල වන බැවින්, මෙම භූමි ප්‍රමාණ දෙක එකිනෙකට සමාන ලෙස නොසැලකිය යුතුය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja |url=https://www.unesco.org/en/mab/sinharaja |website=UNESCO Man and the Biosphere Programme |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== භූවිෂමතාව හා උන්නතාංශය ===

සිංහරාජ වන රක්ෂිතයේ භූවිෂමතාව කඳු වැටි, බෑවුම් සහ නිම්නවලින් සමන්විත වේ. යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම භූමිය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 300ත් 1,170ත් අතර උන්නතාංශයක පිහිටා ඇත. මෙම උන්නතාංශ වෙනස්කම් හේතුවෙන් වනාන්තරය තුළ විවිධ පාරිසරික තත්ත්වයන් නිර්මාණය වී ඇති අතර, ඒවා ශාක ප්‍රජාවන්ගේ සහ සත්ත්ව විශේෂවල ව්‍යාප්තියට බලපායි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== දේශගුණය හා වර්ෂාපතනය ===

සිංහරාජය වසරේ වැඩි කාලයක් තෙත් පරිසර තත්ත්වයන් පවතින නිවර්තන කලාපයක පිහිටා ඇත. යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම මධ්‍යස්ථානයේ දත්ත අනුව, එම ප්‍රදේශයේ පසුගිය වසර 60ක වාර්ෂික වර්ෂාපතනය මිලිමීටර් 3,614ත් 5,006ත් අතර පරාසයක පැවතී ඇත. නිරිතදිග මෝසම් සමය වන මැයි සිට ජූලි දක්වාත්, ඊසානදිග මෝසම් සමය වන නොවැම්බර් සිට ජනවාරි දක්වාත් සැලකිය යුතු වර්ෂාපතනයක් ලැබේ. මෙම අධික වර්ෂාපතනය හා තෙත් දේශගුණය සදාහරිත වැසි වනාන්තර පද්ධතිය පවත්වාගෙන යාමට හිතකර වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== ජල පෝෂක ප්‍රදේශ හා ගංගා ===

සිංහරාජ වන රක්ෂිතය කුඩා ඇළ දොළ සහ ජල මාර්ග රැසකින් සමන්විත ජල පෝෂක ප්‍රදේශයකි. වනාන්තරයේ ජලය දකුණු හා උතුරු දිශාවලට ගලා යන අතර, දකුණු සීමාව ආශ්‍රිත ජල මාර්ග ගිං ගඟට ද, උතුරු ප්‍රදේශයේ ජල මාර්ග නාපොළ දොළ, කොස්කුලන ගඟ සහ කුඩව ගඟ ඔස්සේ කළු ගඟට ද සම්බන්ධ වේ. මෙම ජල මාර්ග ප්‍රාදේශීය ජල සම්පත් පවත්වාගෙන යාමටත්, වනාන්තරය ආශ්‍රිත ජීවීන්ට අවශ්‍ය ජලය සැපයීමටත් වැදගත් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== භූවිද්‍යාත්මක ලක්ෂණ ===

සිංහරාජ වන රක්ෂිතය ශ්‍රී ලංකාවේ නිරිතදිග පාෂාණ කලාපය සහ උස්බිම් පාෂාණ කලාපය අතර සංක්‍රාන්ති කලාපයක පිහිටා තිබීම නිසා භූවිද්‍යාත්මක වැදගත්කමක් ද උසුලයි. යුනෙස්කෝව විසින් හඳුනාගෙන ඇති සිංහරාජ මූලික පාෂාණ කලාපය ද එහි සුවිශේෂී භූවිද්‍යාත්මක ලක්ෂණයකි. මෙම ලක්ෂණ වනාන්තරයේ භූගෝලීය ඉතිහාසය සහ එහි පාරිසරික පසුබිම අධ්‍යයනය කිරීමේදී වැදගත් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

== ඉතිහාසය හා ආරක්ෂිත ප්‍රදේශයක් බවට පත් කිරීම ==

සිංහරාජ වන රක්ෂිතයේ ඉතිහාසය ශ්‍රී ලංකාවේ වනාන්තර සංරක්ෂණයේ ආරම්භක අවධීන් සමඟ සම්බන්ධ වේ. මෙම ප්‍රදේශයේ කොටසක් 1875 මැයි 3 වන දින වන රක්ෂිතයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කර තිබූ අතර, එමඟින් වනාන්තරය නීතිමය වශයෙන් ආරක්ෂා කිරීමේ දීර්ඝ ඉතිහාසයක් පෙන්නුම් කරයි. පසුකාලීනව එහි ජෛව විවිධත්වය හා පාරිසරික වැදගත්කම හඳුනාගැනීමත් සමඟ සිංහරාජය ආරක්ෂා කිරීම සඳහා තවත් සංරක්ෂණ ක්‍රියාමාර්ග ගනු ලැබිණි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== වන සංරක්ෂණ ක්‍රියාමාර්ගවල වර්ධනය ===

විසිවන සියවසේ දෙවන භාගය වන විට සිංහරාජයේ ස්වාභාවික වනාන්තර පද්ධතිය ආරක්ෂා කිරීමේ අවශ්‍යතාව වැඩි වශයෙන් අවධාරණය විය. 1971 වර්ෂයේදී වන රක්ෂිතයේ හෙක්ටයාර 2,500ක පමණ ප්‍රදේශයක් ජාත්‍යන්තර ස්වභාව සංරක්ෂණ සංගමය (IUCN) හා ජාත්‍යන්තර ජීව විද්‍යාත්මක වැඩසටහන (IBP) සමඟ සම්බන්ධ දැඩි ආරක්ෂාවක් සහිත රක්ෂිත ප්‍රදේශයක් බවට පත් කරන ලදී. 1977 වර්ෂයේදී සමස්ත වනාන්තරය තුළ දැව ලබාගැනීම තහනම් කිරීම ද සිංහරාජයේ සංරක්ෂණ ඉතිහාසයේ වැදගත් පියවරක් විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja |url=https://www.unesco.org/en/mab/sinharaja |website=UNESCO Man and the Biosphere Programme |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== ජෛවගෝල රක්ෂිතයක් ලෙස නම් කිරීම ===

1978 වර්ෂයේ අප්‍රේල් මාසයේදී සිංහරාජය යුනෙස්කෝ මිනිසා සහ ජෛවගෝල වැඩසටහන යටතේ ජෛවගෝල රක්ෂිතයක් ලෙස නම් කරන ලදී. මෙම පිළිගැනීම මඟින් එහි ජෛව විවිධත්වය ආරක්ෂා කිරීමේ වැදගත්කම ජාත්‍යන්තර මට්ටමින් පිළිගැනීමට ලක් විය. එමෙන්ම, වනාන්තර සංරක්ෂණය, විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සහ අවට ප්‍රජාවන්ගේ ජීවනෝපාය අතර සමතුලිතතාවක් පවත්වාගෙන යාමේ අවශ්‍යතාව ද අවධාරණය විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja |url=https://www.unesco.org/en/mab/sinharaja |website=UNESCO Man and the Biosphere Programme |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== ජාතික උරුම වනගත ප්‍රදේශයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කිරීම ===

1988 ඔක්තෝබර් 21 වන දින සිංහරාජ වන රක්ෂිතය ජාතික උරුම වනගත ප්‍රදේශයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ ස්වාභාවික උරුමයන් ආරක්ෂා කිරීම සඳහා ගනු ලැබූ වැදගත් නීතිමය පියවරකි. එමඟින් සිංහරාජයට ජාතික මට්ටමේ ඉහළ නීතිමය ආරක්ෂාවක් හිමි වූ අතර, එහි වනාන්තර පද්ධතිය හා ජෛව විවිධත්වය සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා පදනම තවදුරටත් ශක්තිමත් විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Decision 12 COM XIV.A: Inscription: Sinharaja Forest Reserve (Sri Lanka) |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/3673/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== ලෝක උරුමයක් ලෙස පිළිගැනීම ===

1988 වර්ෂයේදී සිංහරාජ වන රක්ෂිතය යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම ලැයිස්තුවට ඇතුළත් කරන ලදී. ශ්‍රී ලංකාවේ ඉතිරිව ඇති ප්‍රධාන පහතරට ප්‍රාථමික වැසි වනාන්තරයක් ලෙස එහි වැදගත්කම සහ සුවිශේෂී ජෛව විවිධත්වය මෙම පිළිගැනීමට පදනම් විය. මෙම තත්ත්වය මඟින් සිංහරාජය ජාත්‍යන්තර වශයෙන් වැදගත් ස්වාභාවික උරුමයක් ලෙස හඳුනාගැනුණු අතර, එහි සංරක්ෂණය සඳහා ශ්‍රී ලංකාව සතු වගකීම ද තවදුරටත් ඉස්මතු විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;
== යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම තත්ත්වය ==

සිංහරාජ වන රක්ෂිතය 1988 වර්ෂයේදී [[යුනෙස්කෝ]] ලෝක උරුම ලැයිස්තුවට ඇතුළත් කරන ලදී. ශ්‍රී ලංකාවේ නිරිතදිග පහතරට තෙත් කලාපයේ පිහිටි මෙම වනාන්තරය, දිවයිනේ ඉතිරිව පවතින ප්‍රධාන ප්‍රාථමික පහතරට නිවර්තන වැසි වනාන්තර ප්‍රදේශයක් ලෙස සැලකේ. එහි ඉහළ ජෛව විවිධත්වය, ආවේණික ශාක හා සත්ත්ව විශේෂ බහුලත්වය සහ අඛණ්ඩව සිදුවන පාරිසරික හා ජීව විද්‍යාත්මක ක්‍රියාවලීන් පිළිබඳ ඇති වැදගත්කම මෙම ජාත්‍යන්තර පිළිගැනීමට පදනම් විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== ලෝක උරුම ලැයිස්තුවට ඇතුළත් කිරීම ===

සිංහරාජ වන රක්ෂිතය 1988 වර්ෂයේදී යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම කමිටුවේ 12 වන සැසිවාරයේදී ලෝක උරුමයක් ලෙස පිළිගනු ලැබිණි. එම වසරේ ඔක්තෝබර් 21 වන දින එය ජාතික උරුම වනගත ප්‍රදේශයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කිරීම ද සිදුවිය. එම නීතිමය ආරක්ෂාව ලෝක උරුම භූමියේ ස්වාභාවික වටිනාකම් ආරක්ෂා කිරීම සඳහා වැදගත් පදනමක් විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Decision 12 COM XIV.A: Inscription: Sinharaja Forest Reserve (Sri Lanka) |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/3673/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== විශිෂ්ට විශ්වීය වටිනාකම ===

සිංහරාජ වන රක්ෂිතයේ විශිෂ්ට විශ්වීය වටිනාකම එහි ස්වාභාවික වනාන්තර පද්ධතිය, පරිණාමීය ක්‍රියාවලීන් සහ ජෛව විවිධත්වය සමඟ සම්බන්ධ වේ. ශ්‍රී ලංකාවේ තෙත් කලාපීය පහතරට වැසි වනාන්තරවල අවසාන පුළුල් ප්‍රදේශ අතරින් එකක් වන සිංහරාජය, ජීව විද්‍යාත්මක පරිණාමය සහ විශේෂවල විවිධත්වය අධ්‍යයනය කිරීම සඳහා වැදගත් ස්වාභාවික පරිසරයකි. එහි ශාක හා සත්ත්ව විශේෂ අතර ඉහළ ආවේණිකත්වයක් පැවතීම ද එහි ජාත්‍යන්තර සංරක්ෂණ වැදගත්කම වැඩි කරයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== ලෝක උරුම නිර්ණායක ===

යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම කමිටුව විසින් සිංහරාජ වන රක්ෂිතය ස්වාභාවික උරුමයක් ලෙස නිර්ණායක දෙකක් යටතේ පිළිගෙන ඇත.

; නිර්ණායක (ix) — පාරිසරික හා ජීව විද්‍යාත්මක ක්‍රියාවලීන්
: සිංහරාජය ශ්‍රී ලංකාවේ සාපේක්ෂව අවම වශයෙන් වෙනස්කම්වලට ලක්වූ නිවර්තන තෙත් සදාහරිත වනාන්තරයක ඉතිරිව ඇති වැදගත් නියෝජනයකි. එහි වෘක්ෂලතා පද්ධතිය සහ ජීව විද්‍යාත්මක පරිණාමය අධ්‍යයනය කිරීමෙන් පරිසර පද්ධතිවල වර්ධනය හා පරිණාමීය ක්‍රියාවලීන් පිළිබඳ අවබෝධයක් ලබාගත හැකිය. එමෙන්ම, එහි භූවිද්‍යාත්මක පිහිටීම සහ පාෂාණ කලාප අතර සංක්‍රාන්ති ලක්ෂණ ද විද්‍යාත්මක වැදගත්කමක් දරයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

; නිර්ණායක (x) — ජෛව විවිධත්ව සංරක්ෂණය
: මෙම නිර්ණායකය යටතේ සිංහරාජය පිළිගෙන ඇත්තේ තර්ජනයට ලක්වූ සහ ආවේණික විශේෂ ඇතුළු ජෛව විවිධත්වය සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා ඉතා වැදගත් ස්වාභාවික වාසස්ථානයක් වන බැවිනි. වනාන්තරය තුළ ආවේණික ශාක විශේෂ මෙන්ම පක්ෂීන්, ක්ෂීරපායීන්, සමනලුන්, උරගයන් සහ උභයජීවීන් ඇතුළු සත්ත්ව කාණ්ඩ රැසක් දක්නට ලැබේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== ලෝක උරුම භූමියේ ප්‍රමාණය හා සීමා ===

යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම මධ්‍යස්ථානයේ දත්ත අනුව, සිංහරාජ ලෝක උරුම භූමියේ ප්‍රමාණය හෙක්ටයාර 8,864කි. එයට හෙක්ටයාර 6,092ක වන රක්ෂිත ප්‍රදේශයක් සහ හෙක්ටයාර 2,772ක යෝජිත වන රක්ෂිත ප්‍රදේශයක් ඇතුළත් වේ. මෙම භූමිය සබරගමුව හා දකුණු පළාත්වලට අයත් ප්‍රදේශවල පිහිටා ඇත. ලෝක උරුම භූමියේ සීමා නිවැරදිව හඳුනාගැනීම සහ එයට යාබද ස්වාභාවික වනාන්තර ආරක්ෂා කිරීම එහි දිගුකාලීන සංරක්ෂණය සඳහා වැදගත් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve - Map of the inscribed property |url=https://whc.unesco.org/en/documents/120030 |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== ලෝක උරුම තත්ත්වයේ වැදගත්කම ===

ලෝක උරුම තත්ත්වය සිංහරාජයේ ස්වාභාවික වටිනාකම් ජාත්‍යන්තර මට්ටමින් හඳුනාගැනීමටත්, එහි සංරක්ෂණය සඳහා අවධානය යොමු කිරීමටත් දායක වේ. එමෙන්ම, ලෝක උරුමයක් ලෙස පිළිගැනීම මඟින් වනාන්තරයේ ජෛව විවිධත්වය, පාරිසරික අඛණ්ඩතාව සහ ස්වාභාවික ක්‍රියාවලීන් පවත්වාගෙන යාමේ අවශ්‍යතාව අවධාරණය කෙරේ. එම වටිනාකම් අනාගත පරම්පරාවන් සඳහා ආරක්ෂා කිරීම ශ්‍රී ලංකාවේ සංරක්ෂණ කළමනාකරණයේ ප්‍රධාන අරමුණකි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;
== මිනිසා සහ ජෛවගෝල රක්ෂිත තත්ත්වය ==

සිංහරාජ වන රක්ෂිතය 1978 වර්ෂයේදී [[යුනෙස්කෝ]] මිනිසා සහ ජෛවගෝල වැඩසටහන (Man and the Biosphere Programme) යටතේ ජෛවගෝල රක්ෂිතයක් ලෙස නම් කරන ලදී. මෙම වැඩසටහනේ අරමුණ වන්නේ ජෛව විවිධත්වය සංරක්ෂණය කිරීම, ස්වාභාවික සම්පත් තිරසර ලෙස භාවිත කිරීම සහ පාරිසරික සංරක්ෂණය හා මානව සංවර්ධනය අතර සමතුලිතතාවක් ඇති කිරීමයි. සිංහරාජයේ ඉහළ ජෛව විවිධත්වය සහ ආවේණික ශාක හා සත්ත්ව විශේෂවලින් සමන්විත වීම එය ජෛවගෝල රක්ෂිතයක් ලෙස නම් කිරීමට වැදගත් පදනමක් විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja |url=https://www.unesco.org/en/mab/sinharaja |website=UNESCO Man and the Biosphere Programme |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== ජෛවගෝල රක්ෂිතයක් ලෙස නම් කිරීම ===

1978 වර්ෂයේදී සිංහරාජය ජෛවගෝල රක්ෂිතයක් ලෙස නම් කිරීම මඟින් එහි ස්වාභාවික වටිනාකම් ජාත්‍යන්තර මට්ටමින් පිළිගැනීමට ලක් විය. ඊට පෙර 1971 වර්ෂයේදී වන රක්ෂිතයේ හෙක්ටයාර 2,500ක පමණ ප්‍රදේශයක් ජාත්‍යන්තර ස්වභාව සංරක්ෂණ සංගමය (IUCN) සහ ජාත්‍යන්තර ජීව විද්‍යාත්මක වැඩසටහන (IBP) සමඟ සම්බන්ධ දැඩි ආරක්ෂිත ප්‍රදේශයක් බවට පත් කර තිබිණි. 1977 වර්ෂයේදී සමස්ත වනාන්තරය තුළ දැව ලබාගැනීම තහනම් කිරීම ද එහි සංරක්ෂණය ශක්තිමත් කළ වැදගත් පියවරකි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja |url=https://www.unesco.org/en/mab/sinharaja |website=UNESCO Man and the Biosphere Programme |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== ජෛවගෝල රක්ෂිතයේ භූමි ප්‍රමාණය ===

යුනෙස්කෝ මිනිසා සහ ජෛවගෝල වැඩසටහනේ නිල දත්ත අනුව, සිංහරාජ ජෛවගෝල රක්ෂිතයේ මුළු භූමි ප්‍රමාණය හෙක්ටයාර 29,830කි. මෙය යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම භූමිය ලෙස නම් කර ඇති හෙක්ටයාර 8,864ක ප්‍රදේශයට වඩා විශාලය. එබැවින් ජෛවගෝල රක්ෂිතයේ සීමා සහ ලෝක උරුම භූමියේ සීමා එකිනෙකට සමාන නොවන බව සැලකිල්ලට ගත යුතුය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja |url=https://www.unesco.org/en/mab/sinharaja |website=UNESCO Man and the Biosphere Programme |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== ජෛවගෝල රක්ෂිතයක ප්‍රධාන කාර්යයන් ===

යුනෙස්කෝ මිනිසා සහ ජෛවගෝල වැඩසටහන යටතේ ජෛවගෝල රක්ෂිතයකට ප්‍රධාන කාර්යයන් තුනක් හඳුනාගෙන ඇත.

; සංරක්ෂණ කාර්යය
: ජෛව විවිධත්වය, ස්වාභාවික වාසස්ථාන සහ පරිසර පද්ධතිවල අඛණ්ඩ පැවැත්ම ආරක්ෂා කිරීම මෙහි ප්‍රධාන අරමුණයි. සිංහරාජයේ ආවේණික ශාක හා සත්ත්ව විශේෂ සහ නිවර්තන වැසි වනාන්තර පද්ධතිය ආරක්ෂා කිරීම මෙම කාර්යයට අයත් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=What are biosphere reserves? |url=https://www.unesco.org/en/mab/wnbr/about?page=2 |website=UNESCO Man and the Biosphere Programme |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

; තිරසර සංවර්ධන කාර්යය
: පරිසරයට සිදුවන හානිය අවම කරමින් ප්‍රාදේශීය ජනතාවගේ ජීවනෝපාය හා ආර්ථික ක්‍රියාකාරකම් පවත්වාගෙන යාම මෙහි අරමුණයි. සිංහරාජය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශවල කෘෂිකර්මාන්තය, පරිසර සංචාරක කටයුතු සහ තිරසර සම්පත් භාවිතය මේ සම්බන්ධයෙන් වැදගත් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja |url=https://www.unesco.org/en/mab/sinharaja |website=UNESCO Man and the Biosphere Programme |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

; පර්යේෂණ හා අධ්‍යාපන කාර්යය
: පාරිසරික පර්යේෂණ, ජෛව විවිධත්වය අධීක්ෂණය, පාරිසරික අධ්‍යාපනය සහ පුහුණුව ප්‍රවර්ධනය කිරීම මෙම කාර්යයට අයත් වේ. සිංහරාජයේ ස්වාභාවික පරිසරය විද්‍යාත්මක අධ්‍යයනය සඳහා වැදගත් වන අතර, එහි සංරක්ෂණය පිළිබඳ දැනුම ව්‍යාප්ත කිරීමට ද එය අවස්ථා සලසයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=What are biosphere reserves? |url=https://www.unesco.org/en/mab/wnbr/about?page=2 |website=UNESCO Man and the Biosphere Programme |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== ජෛවගෝල රක්ෂිතයේ කලාපීකරණය ===

යුනෙස්කෝ ජෛවගෝල රක්ෂිත සංකල්පය තුළ සංරක්ෂණය හා තිරසර මානව ක්‍රියාකාරකම් අතර සමතුලිතතාව පවත්වාගැනීම සඳහා ප්‍රධාන කලාප තුනක් භාවිත කෙරේ. ඒවා මූලික කලාපය, අතරමැදි කලාපය සහ සංක්‍රාන්ති කලාපය ලෙස හැඳින්වේ. මෙම කලාපවල නිශ්චිත සීමා හා භාවිතයන් අදාළ ජෛවගෝල රක්ෂිතයේ නිල සිතියම් සහ කළමනාකරණ සැලසුම් අනුව හඳුනාගත යුතුය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=What are biosphere reserves? |url=https://www.unesco.org/en/mab/wnbr/about?page=2 |website=UNESCO Man and the Biosphere Programme |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

; මූලික කලාපය
: ජෛව විවිධත්වය සහ ස්වාභාවික වාසස්ථාන දැඩි ලෙස ආරක්ෂා කිරීම සඳහා වෙන් කර ඇති ප්‍රදේශයයි. මෙහි ක්‍රියාකාරකම් සංරක්ෂණ අරමුණු සමඟ ගැළපෙන පරිදි සීමා කෙරේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=What are biosphere reserves? |url=https://www.unesco.org/en/mab/wnbr/about?page=2 |website=UNESCO Man and the Biosphere Programme |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

; අතරමැදි කලාපය
: මූලික කලාපයට යාබදව පිහිටන මෙම ප්‍රදේශය තුළ පර්යේෂණ, පාරිසරික අධ්‍යාපනය, පරිසර සංචාරක කටයුතු සහ සංරක්ෂණයට අනුකූල සම්පත් භාවිතය සිදු කළ හැකිය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=What are biosphere reserves? |url=https://www.unesco.org/en/mab/wnbr/about?page=2 |website=UNESCO Man and the Biosphere Programme |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

; සංක්‍රාන්ති කලාපය
: ජනතාව ජීවත් වන සහ තිරසර ආර්ථික හා සමාජීය ක්‍රියාකාරකම් සිදු වන බාහිර කලාපයයි. පරිසර හිතකාමී කෘෂිකර්මාන්තය, තිරසර සංචාරක කටයුතු සහ ප්‍රාදේශීය ජනතාවගේ සහභාගිත්වය මෙහිදී වැදගත් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=What are biosphere reserves? |url=https://www.unesco.org/en/mab/wnbr/about?page=2 |website=UNESCO Man and the Biosphere Programme |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== ජෛවගෝල රක්ෂිත තත්ත්වයේ වැදගත්කම ===

සිංහරාජයට හිමි ජෛවගෝල රක්ෂිත තත්ත්වය එහි ස්වාභාවික පරිසරය ආරක්ෂා කිරීම පමණක් නොව, පර්යේෂණ, අධ්‍යාපනය සහ තිරසර සංවර්ධනය ද එකට සම්බන්ධ කරන ජාත්‍යන්තර රාමුවක් සපයයි. වනාන්තරය හා ඒ අවට ප්‍රදේශවල ජීවත් වන ජනතාවගේ ජීවනෝපාය සහ සංරක්ෂණ අරමුණු අතර සමතුලිතතාවක් ඇති කිරීම දිගුකාලීන කළමනාකරණයේ වැදගත් අංගයකි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja |url=https://www.unesco.org/en/mab/sinharaja |website=UNESCO Man and the Biosphere Programme |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=What are biosphere reserves? |url=https://www.unesco.org/en/mab/wnbr/about?page=2 |website=UNESCO Man and the Biosphere Programme |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;
== ජෛව විවිධත්වය ==

සිංහරාජ වන රක්ෂිතය ශ්‍රී ලංකාවේ ඉහළම ජෛව විවිධත්වයක් සහිත ස්වාභාවික පරිසර පද්ධති අතරින් එකකි. එය දිවයිනේ ඉතිරිව පවතින ප්‍රධාන පහතරට ප්‍රාථමික නිවර්තන වැසි වනාන්තර ප්‍රදේශයක් වන අතර, විශේෂයෙන්ම ආවේණික ශාක හා සත්ත්ව විශේෂ රැසකට වාසස්ථානය සපයයි. වනාන්තරයේ විශේෂ සංයුතිය, වෘක්ෂලතා ව්‍යුහය සහ තෙත් දේශගුණික තත්ත්වයන් එහි ඉහළ ජෛව විවිධත්වයට දායක වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම මධ්‍යස්ථානයේ දත්ත අනුව, ශ්‍රී ලංකාවේ ආවේණික ශාක විශේෂ අතරින් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් සිංහරාජය තුළ වාර්තා වී ඇත. එමෙන්ම දිවයිනේ ආවේණික පක්ෂීන්ගෙන් විශාල ප්‍රමාණයක් ද මෙම වනාන්තරයේ දක්නට ලැබේ. ක්ෂීරපායීන්, සමනලුන්, උරගයන්, උභයජීවීන් සහ කෘමීන් ඇතුළු සත්ත්ව කාණ්ඩ රැසක විවිධත්වය ද සිංහරාජයේ සංරක්ෂණ වැදගත්කම තවදුරටත් ඉහළ නංවයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== වෘක්ෂලතා හා වනාන්තර ව්‍යුහය ===

සිංහරාජයේ වෘක්ෂලතා ප්‍රධාන වශයෙන් නිවර්තන තෙත් සදාහරිත වැසි වනාන්තරයක ලක්ෂණ පෙන්නුම් කරයි. උස ගස්වලින් සමන්විත වියන් ස්තරය, මධ්‍යම උස වෘක්ෂලතා ස්තරය සහ යටි වෘක්ෂලතා ස්තරය එහි වනාන්තර ව්‍යුහයේ ප්‍රධාන අංග වේ. වනාන්තරයේ නිම්න සහ පහළ බෑවුම්වල Dipterocarpus ගණයට අයත් ශාක ප්‍රජාවන් දක්නට ලැබෙන අතර, වෙනත් ප්‍රදේශවල විවිධ ශාක කුලවලට අයත් විශේෂ ව්‍යාප්ත වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

1985 වර්ෂයේ පළ වූ වෘක්ෂලතා අධ්‍යයනයකදී සිංහරාජයේ සාපේක්ෂව නොවෙනස්ව පැවති වනාන්තර ස්ථාන පහක ගස් ප්‍රජාවන් පරීක්ෂා කර තිබේ. එම අධ්‍යයනයෙන් ගස් විශේෂ 211ක්, ගණ 119ක් සහ කුල 43ක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, පරීක්ෂා කළ ස්ථානවල ශාක විශේෂ සංයුතියෙන් සැලකිය යුතු කොටසක් ආවේණික විශේෂවලින් සමන්විත වූ බව වාර්තා කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gunatilleke |last2=Gunatilleke |title=Phytosociology of Sinharaja—A contribution to rain forest conservation in Sri Lanka |url=https://archive.org/details/sim_biological-conservation_1985_31_1/page/21 |journal=Biological Conservation |volume=31 |issue=1 |year=1985 |pages=21–40 |doi=10.1016/0006-3207(85)90032-1}}&lt;/ref&gt;

=== ආවේණික ශාක විශේෂ ===

සිංහරාජයේ ජෛව විවිධත්වයේ කැපී පෙනෙන ලක්ෂණයක් වන්නේ එහි ආවේණික ශාක විශේෂ බහුලව පැවතීමයි. යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම මධ්‍යස්ථානයට අනුව, ලෝක උරුම භූමිය තුළ ආවේණික ශාක විශේෂ අවම වශයෙන් 139ක් වාර්තා වී ඇති අතර, ඒවා අතර දුර්ලභ විශේෂ 16ක් ද ඇතුළත් වේ. මෙය සිංහරාජය ශ්‍රී ලංකාවේ ශාක විවිධත්වය ආරක්ෂා කිරීම සඳහා විශේෂ වැදගත්කමක් දරන ප්‍රදේශයක් බවට පත් කරයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

වනාන්තරයේ ශාක ප්‍රජාවන් අතර Dipterocarpus, Shorea සහ Mesua වැනි ගණවලට අයත් විශේෂ වැදගත් වේ. සිංහරාජයේ වෘක්ෂලතා අධ්‍යයනය කිරීමෙන් ශ්‍රී ලංකාවේ තෙත් කලාපීය වනාන්තරවල ශාක සංයුතිය, ව්‍යාප්තිය සහ පාරිසරික සම්බන්ධතා පිළිබඳ වැදගත් තොරතුරු ලබාගත හැකිය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gunatilleke |last2=Gunatilleke |title=Phytosociology of Sinharaja—A contribution to rain forest conservation in Sri Lanka |url=https://archive.org/details/sim_biological-conservation_1985_31_1/page/21 |journal=Biological Conservation |volume=31 |issue=1 |year=1985 |pages=21–40 |doi=10.1016/0006-3207(85)90032-1}}&lt;/ref&gt;

=== ක්ෂීරපායීන් ===

සිංහරාජ වන රක්ෂිතය ක්ෂීරපායී විශේෂ රැසකට වාසස්ථානය සපයයි. මෙහි වාර්තා වී ඇති සත්ත්වයන් අතර දිවියා (Panthera pardus), ශ්‍රී ලංකා අලියා (Elephas maximus maximus) සහ දම්මුහුණැති වඳුරා (Semnopithecus vetulus) වැනි විශේෂ ඇතුළත් වේ. මෙම සත්ත්වයන් වනාන්තරයේ ආහාර ජාල හා පාරිසරික ක්‍රියාවලීන් පවත්වාගෙන යාමේදී වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කරයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

විශේෂයෙන්ම වනාන්තරයේ ඝන වෘක්ෂලතා ආවරණය සහ විවිධ වාසස්ථාන නිසා ක්ෂීරපායීන්ට ආහාර, නවාතැන් සහ අභිජනන ස්ථාන සැපයේ. කෙසේ වෙතත්, බොහෝ ක්ෂීරපායීන් සැඟවී ජීවත් වන බැවින් ඔවුන්ගේ පැවැත්ම හා ව්‍යාප්තිය නිවැරදිව හඳුනාගැනීමට විද්‍යාත්මක සමීක්ෂණ අවශ්‍ය වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== පක්ෂීන් ===

සිංහරාජය ශ්‍රී ලංකාවේ ආවේණික පක්ෂීන් සංරක්ෂණය සඳහා ඉතා වැදගත් ප්‍රදේශයකි. යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම මධ්‍යස්ථානයේ දත්ත අනුව, ශ්‍රී ලංකාවේ ආවේණික පක්ෂීන් විශේෂ 20න් 19ක් ලෝක උරුම භූමිය තුළ වාර්තා වී ඇත. මෙය එහි අසාමාන්‍ය පක්ෂි විවිධත්වය සහ ජාත්‍යන්තර සංරක්ෂණ වැදගත්කම පෙන්නුම් කරයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

මෙහි වාර්තා වන පක්ෂීන් අතර ශ්‍රී ලංකා නිල් මැග්පියා (Urocissa ornata), රතුමුහුණැති මල්කොහා (Phaenicophaeus pyrrhocephalus), හරිත හොටැති කවුඩා (Centropus chlororhynchos) සහ ශ්‍රී ලංකා වුඩ් පරෙවියා (Columba torringtoniae) වැනි විශේෂ ඇතුළත් වේ. විවිධ පක්ෂීන් එකට ආහාර සොයමින් වනාන්තරයේ ස්තර අතර ගමන් කරන මිශ්‍ර පක්ෂි රංචු ද සිංහරාජයේ විශේෂ පාරිසරික ලක්ෂණයකි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== උරගයන් ===

සිංහරාජයේ තෙත් හා ඝන වනාන්තර පරිසරය විවිධ උරග විශේෂ සඳහා සුදුසු වාසස්ථාන සපයයි. වනාන්තරය තුළ සර්පයන්, කටුස්සන් සහ වෙනත් උරග කාණ්ඩවලට අයත් විශේෂ වාර්තා වී තිබේ. ඒවා අතර ආවේණික සහ සංරක්ෂණමය වශයෙන් වැදගත් විශේෂ ද ඇතුළත් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

උරගයන් කෘමීන් සහ කුඩා සත්ත්වයන් පාලනය කිරීම ඇතුළු පාරිසරික කාර්යයන් ඉටු කරයි. ඔවුන්ගේ පැවැත්ම වනාන්තරයේ ආහාර ජාලවල අඛණ්ඩතාව සහ පරිසර පද්ධතියේ සමතුලිතතාව පවත්වාගෙන යාමට දායක වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== උභයජීවීන් ===

සිංහරාජයේ අධික ආර්ද්‍රතාව, වර්ෂාපතනය සහ කුඩා ජල මාර්ග බහුලව පැවතීම උභයජීවීන්ගේ පැවැත්ම සඳහා හිතකර පරිසරයක් නිර්මාණය කරයි. ගෙම්බන් සහ අනෙකුත් උභයජීවීන් ඇතුළු විශේෂ රැසක් මෙහි වාසය කරන අතර, ඒ අතර ශ්‍රී ලංකාවට ආවේණික විශේෂ ද ඇත. ඇතැම් උභයජීවී විශේෂවල ව්‍යාප්තිය සීමිත බැවින් ඔවුන්ගේ වාසස්ථාන ආරක්ෂා කිරීම විශේෂයෙන් වැදගත් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

උභයජීවීන් පාරිසරික තත්ත්වයන්ට සංවේදී සත්ත්ව කාණ්ඩයක් වන බැවින්, ඔවුන්ගේ ගහන තත්ත්වය පරිසර පද්ධතිවල සෞඛ්‍යය අධ්‍යයනය කිරීම සඳහා වැදගත් වේ. වනාන්තර විනාශය, ජල මාර්ග වෙනස්වීම සහ දේශගුණික වෙනස්කම් ඔවුන්ගේ පැවැත්මට බලපෑම් ඇති කළ හැකිය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== සමනලුන් හා අනෙකුත් අපෘෂ්ඨවංශීන් ===

සිංහරාජ වනාන්තරය සමනලුන්, කෘමීන් සහ වෙනත් අපෘෂ්ඨවංශීන් ඇතුළු සත්ත්ව කාණ්ඩ රැසකට වාසස්ථානය සපයයි. යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම මධ්‍යස්ථානය සඳහන් කරන්නේ ශ්‍රී ලංකාවේ ආවේණික ක්ෂීරපායීන් සහ සමනලුන් අතරින් සියයට 50කට වැඩි ප්‍රමාණයක් මෙම රක්ෂිතය තුළ වාර්තා වී ඇති බවයි. මෙම සත්ත්ව කාණ්ඩ පරාගණය, කාබනික ද්‍රව්‍ය විඝටනය සහ ආහාර ජාල පවත්වාගෙන යාම වැනි පාරිසරික ක්‍රියාවලීන් සඳහා දායක වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

වනාන්තරයේ තෙත් පරිසරය සහ විවිධ ශාක ප්‍රජාවන් නිසා අපෘෂ්ඨවංශීන්ට විවිධ වාසස්ථාන ලැබේ. එහෙත්, ඇතැම් කුඩා සත්ත්ව කාණ්ඩ පිළිබඳ විද්‍යාත්මක දත්ත තවදුරටත් යාවත්කාලීන කිරීම අවශ්‍ය වන බැවින්, විශේෂ සංඛ්‍යා සඳහන් කිරීමේදී අදාළ සමීක්ෂණයේ වර්ෂය සහ මූලාශ්‍රය දැක්වීම වැදගත් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== ආවේණිකත්වය හා තර්ජනයට ලක්වූ විශේෂ ===

සිංහරාජයේ ජෛව විවිධත්වය පිළිබඳ විශේෂ අවධානය යොමු වන්නේ එහි ඉහළ ආවේණිකත්වය සහ තර්ජනයට ලක්වූ විශේෂවල පැවැත්ම හේතුවෙනි. සීමිත භූගෝලීය ප්‍රදේශයකට පමණක් සීමා වූ විශේෂවලට වාසස්ථාන අහිමිවීම විශේෂයෙන් බරපතළ තර්ජනයක් වේ. එබැවින් වනාන්තරයේ අඛණ්ඩතාව ආරක්ෂා කිරීම, නීතිවිරෝධී සම්පත් ලබාගැනීම වැළැක්වීම සහ වාසස්ථාන ඛණ්ඩනය අවම කිරීම ජෛව විවිධත්ව සංරක්ෂණයේ වැදගත් අංග වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

දිවියා සහ ශ්‍රී ලංකා අලියා වැනි තර්ජනයට ලක්වූ විශේෂ මෙන්ම ආවේණික පක්ෂීන් හා ශාක ද සිංහරාජයේ සංරක්ෂණ ප්‍රමුඛතා අතරට අයත් වේ. මෙම විශේෂවල දිගුකාලීන පැවැත්ම තහවුරු කිරීම සඳහා අඛණ්ඩ පර්යේෂණ, ගහන අධීක්ෂණය සහ වනාන්තර කළමනාකරණ ක්‍රියාමාර්ග අවශ්‍ය වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;
== පාරිසරික වැදගත්කම ==

සිංහරාජ වන රක්ෂිතය ශ්‍රී ලංකාවේ පාරිසරික සමතුලිතතාව පවත්වාගෙන යාම සඳහා වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කරන ස්වාභාවික පරිසර පද්ධතියකි. එය ශ්‍රී ලංකාවේ ඉතිරිව පවතින ප්‍රධාන පහතරට ප්‍රාථමික නිවර්තන වැසි වනාන්තර ප්‍රදේශයක් වන අතර, එහි ඉහළ ජෛව විවිධත්වය, ජල පෝෂක වැදගත්කම සහ අඛණ්ඩව සිදුවන ජීව විද්‍යාත්මක ක්‍රියාවලීන් නිසා විශේෂ සංරක්ෂණ වටිනාකමක් දරයි. මෙම වනාන්තරය තුළ පවතින විවිධ වාසස්ථාන ශාක හා සත්ත්ව විශේෂ රැසක පැවැත්මට අවශ්‍ය පාරිසරික තත්ත්වයන් සපයයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

සිංහරාජයේ පාරිසරික වැදගත්කම එහි වනාන්තර ආවරණයට පමණක් සීමා නොවේ. එය අවට භූදර්ශනය, ජල මාර්ග, පස, දේශීය දේශගුණික තත්ත්වයන් සහ මිනිස් ප්‍රජාවන් සමඟ ද සම්බන්ධ වේ. එබැවින් වනාන්තරය සංරක්ෂණය කිරීම එහි ජීවී විශේෂ ආරක්ෂා කිරීමට මෙන්ම ප්‍රදේශයේ ස්වාභාවික සම්පත් හා පාරිසරික ක්‍රියාවලීන් පවත්වාගෙන යාමට ද වැදගත් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== ජල සම්පත් හා ජල පෝෂක වැදගත්කම ===

සිංහරාජ වන රක්ෂිතය කඳු වැටි, නිම්න සහ ඇළ දොළ ජාලයකින් සමන්විත වැදගත් ජල පෝෂක ප්‍රදේශයකි. යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම මධ්‍යස්ථානයේ තොරතුරු අනුව, වනාන්තරයේ ජල මාර්ග දකුණු සීමාවේ ගිං ගඟටත් උතුරු ප්‍රදේශයේ නාපොළ දොළ, කොස්කුලන ගඟ සහ කුඩව ගඟ ඔස්සේ කළු ගඟටත් සම්බන්ධ වේ. මෙම ජල මාර්ග වනාන්තරයේ පාරිසරික පද්ධති පවත්වාගෙන යාමට මෙන්ම අවට ප්‍රදේශවල ජල සම්පත් සඳහා ද වැදගත් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

වනාන්තරයේ පස සහ වෘක්ෂලතා ආවරණය වර්ෂා ජලය පස තුළට කාන්දු වීම, ජලය මතුපිටින් ගලා යාමේ ස්වභාවය සහ පස ඛාදනය පාලනය කිරීම වැනි ක්‍රියාවලීන්ට බලපායි. වනාන්තර ආවරණය ආරක්ෂා කිරීම මඟින් ජල මාර්ගවල ස්වාභාවික තත්ත්වය පවත්වාගෙන යාමට සහ පහළ ප්‍රදේශවල ජල සම්පත් ආරක්ෂා කිරීමට දායක විය හැකිය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== දේශගුණික නියාමනය ===

සිංහරාජයේ ඝන වෘක්ෂලතා ආවරණය ප්‍රදේශීය පාරිසරික තත්ත්වයන් කෙරෙහි බලපෑමක් ඇති කරයි. ගස්වල සෙවණ, වාෂ්පෝත්ස්වේදනය සහ වනාන්තරය තුළ තෙතමනය රඳවා තබාගැනීම මඟින් වනාන්තර අභ්‍යන්තරයේ උෂ්ණත්වය හා ආර්ද්‍රතාව නියාමනය වීමට දායක වේ. එහි වෘක්ෂලතා හා පාංශු පද්ධති එක්ව තෙත් නිවර්තන පරිසරයක ලක්ෂණ පවත්වාගෙන යාමට උපකාරී වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

සිංහරාජ ප්‍රදේශයට ලැබෙන අධික වර්ෂාපතනය එහි වැසි වනාන්තර පද්ධතිය පවත්වාගෙන යාම සඳහා අත්‍යවශ්‍ය සාධකයකි. යුනෙස්කෝ දත්ත අනුව, වසර 60ක කාලයක් තුළ වාර්තා වූ වාර්ෂික වර්ෂාපතනය මිලිමීටර් 3,614ත් 5,006ත් අතර පරාසයක පැවතී ඇත. මෙම තෙත් දේශගුණය ශාක වර්ධනයට සහ විවිධ ජීවීන්ගේ වාසස්ථාන පවත්වාගෙන යාමට හිතකර තත්ත්වයන් සපයයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== කාබන් ගබඩා කිරීම හා කාබන් චක්‍රය ===

නිවර්තන වැසි වනාන්තර ලෙස සිංහරාජයේ ගස්, අනෙකුත් ශාක සහ පස තුළ කාබන් ගබඩා වේ. ශාක ප්‍රභාසංස්ලේෂණය මඟින් වායුගෝලයෙන් කාබන් ඩයොක්සයිඩ් ලබාගෙන කාබනික ද්‍රව්‍ය නිපදවන අතර, එම කාබන් කොටසක් කඳන්, අතු, මුල්, වැටුණු කොළ සහ පස තුළ රඳවා තබාගනී. එබැවින් වනාන්තර ආවරණය ආරක්ෂා කිරීම කාබන් චක්‍රය පවත්වාගෙන යාමේ වැදගත් අංගයකි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

වනාන්තර විනාශය හෝ වෘක්ෂලතා ආවරණය අහිමිවීම මඟින් ගබඩා වී ඇති කාබන් නැවත පරිසරයට මුදාහැරීමේ අවදානම වැඩි විය හැකිය. එබැවින් සිංහරාජය වැනි ස්වාභාවික වනාන්තර සංරක්ෂණය කිරීම දේශගුණික විපර්යාස අවම කිරීමේ පුළුල් ප්‍රයත්නවලට දායක විය හැකිය. කෙසේ වෙතත්, සිංහරාජයේ නිශ්චිත කාබන් ගබඩා ප්‍රමාණයක් සඳහන් කිරීම සඳහා ප්‍රදේශයට අදාළ විද්‍යාත්මක මිනුම් හා පර්යේෂණ දත්ත භාවිත කළ යුතුය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== පස සංරක්ෂණය හා පෝෂක චක්‍රය ===

සිංහරාජයේ වෘක්ෂලතා ආවරණය පස මත සෘජු වැසි බිඳවැටීමේ බලපෑම අඩු කිරීමටත්, පසෙහි තෙතමනය පවත්වාගෙන යාමටත් දායක වේ. ගස්වල මුල් පස රඳවා තබාගැනීමට උපකාරී වන අතර, වැටුණු කොළ සහ අනෙකුත් කාබනික ද්‍රව්‍ය විඝටනය වීමෙන් පසට පෝෂක නැවත එක් වේ. මෙම ක්‍රියාවලීන් වනාන්තරයේ ශාක වර්ධනයට සහ පරිසර පද්ධතියේ දිගුකාලීන පැවැත්මට වැදගත් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

වනාන්තර ආවරණය ඉවත් කිරීම, මාර්ග ඉදිකිරීම සහ භූමිය වෙනත් භාවිතයන් සඳහා වෙනස් කිරීම මඟින් පස ඛාදනය හා ජල මාර්ගවල අවසාදිත තැන්පත් වීම වැඩි විය හැකිය. එබැවින් සිංහරාජයේ ස්වාභාවික වෘක්ෂලතා ආවරණය සහ භූමියේ අඛණ්ඩතාව පවත්වාගෙන යාම පස හා ජල සම්පත් සංරක්ෂණයට වැදගත් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== ජෛව විවිධත්වය හා පරිසර පද්ධති අතර අන්තර්සම්බන්ධතා ===

සිංහරාජයේ ශාක, සත්ත්වයන්, දිලීර, ක්ෂුද්‍රජීවීන්, පස සහ ජලය එකිනෙකට සම්බන්ධ වූ පරිසර පද්ධතියක් නිර්මාණය කරයි. ශාක බොහෝ සත්ත්වයන්ට ආහාර හා නවාතැන් සපයන අතර, කෘමීන් සහ පක්ෂීන් වැනි සත්ත්වයන් පරාගණය හා බීජ ව්‍යාප්තිය සඳහා දායක විය හැකිය. එසේම, කාබනික ද්‍රව්‍ය විඝටනය කරන ජීවීන් පෝෂක නැවත පසට එක් කිරීමෙන් වනාන්තරයේ පෝෂක චක්‍රය පවත්වාගෙන යාමට උපකාරී වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

සිංහරාජයේ ඉහළ ආවේණිකත්වය නිසා එහි වාසස්ථානවල අඛණ්ඩතාව පවත්වාගෙන යාම විශේෂයෙන් වැදගත් වේ. යුනෙස්කෝව විසින් හඳුනාගෙන ඇති පරිදි, මෙම වනාන්තරය ශ්‍රී ලංකාවේ ආවේණික ශාක විශේෂ රැසකට සහ ආවේණික පක්ෂීන්ගෙන් බහුතරයකට වාසස්ථානය සපයයි. එම ජීවීන්ගේ පැවැත්ම තහවුරු කිරීම සඳහා වනාන්තරය පමණක් නොව, එයට යාබද ස්වාභාවික ප්‍රදේශ සමඟ ඇති පාරිසරික සම්බන්ධතා ද ආරක්ෂා කළ යුතුය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සඳහා ඇති වැදගත්කම ===

සිංහරාජය නිවර්තන වැසි වනාන්තරවල පරිණාමය, ශාක ප්‍රජාවන්ගේ ව්‍යාප්තිය, ජෛව විවිධත්වය සහ පාරිසරික ක්‍රියාවලීන් අධ්‍යයනය කිරීම සඳහා වැදගත් ස්වාභාවික පර්යේෂණ භූමියකි. යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම මධ්‍යස්ථානය එහි වෘක්ෂලතා පද්ධතිය පුරාණ භූගෝලීය හා ජීව විද්‍යාත්මක පරිණාමය පිළිබඳ අවබෝධයක් ලබාදෙන වැදගත් අංගයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

මෙම වනාන්තරය තුළ සිදුකරන දිගුකාලීන පර්යේෂණ මඟින් දේශගුණික වෙනස්කම්, විශේෂවල ව්‍යාප්තිය, වනාන්තර පරිහානිය සහ සංරක්ෂණ ක්‍රියාමාර්ගවල ප්‍රතිඵල අධ්‍යයනය කළ හැකිය. එම දැනුම සිංහරාජයේ කළමනාකරණ තීරණ ගැනීම සඳහා මෙන්ම ශ්‍රී ලංකාවේ අනෙකුත් නිවර්තන වනාන්තර සංරක්ෂණය සඳහා ද වැදගත් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;
== සංචාරක කටයුතු හා පර්යේෂණ ==

සිංහරාජ වන රක්ෂිතය ශ්‍රී ලංකාවේ වැදගත් පරිසර සංචාරක ගමනාන්තයක් වන අතර, එහි නිවර්තන වැසි වනාන්තර පරිසරය, ඉහළ ජෛව විවිධත්වය සහ ආවේණික ශාක හා සත්ත්ව විශේෂ නිරීක්ෂණය කිරීම සඳහා දේශීය හා විදේශීය සංචාරකයෝ පැමිණෙති. වනාන්තරය තුළ සිදුකරන සංචාර මඟින් එහි ස්වාභාවික පරිසරය, වෘක්ෂලතා ව්‍යුහය සහ වනජීවීන් පිළිබඳ අවබෝධයක් ලබාගත හැකිය. කෙසේ වෙතත්, මෙය දැඩි සංරක්ෂණ ආරක්ෂාවක් යටතේ පවතින ස්වාභාවික ප්‍රදේශයක් බැවින් සංචාරක කටයුතු එහි පාරිසරික වටිනාකම් ආරක්ෂා වන පරිදි කළමනාකරණය කළ යුතුය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=SINHARAJA RAIN FOREST |url=https://tourism.sg.gov.lk/sinharajaya/ |website=Southern Province Tourism |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== පරිසර සංචාරක කටයුතු ===

සිංහරාජයේ පරිසර සංචාරක කටයුතු ප්‍රධාන වශයෙන් වනාන්තරය තුළ පාගමනින් ගමන් කිරීම, ස්වාභාවික පරිසරය නිරීක්ෂණය කිරීම, පක්ෂි නිරීක්ෂණය සහ වනාන්තරයේ ජෛව විවිධත්වය හඳුනාගැනීම වටා කේන්ද්‍රගත වේ. ඝන වෘක්ෂලතා ආවරණය, ඇළ දොළ, කඳු බෑවුම් සහ විවිධ ශාක හා සත්ත්ව විශේෂ මෙහි සංචාරක අත්දැකීම සුවිශේෂී කරයි. සංචාරකයන්ට වනාන්තරයේ පාරිසරික වැදගත්කම පිළිබඳ දැනුම ලබාගැනීමට ද මෙම ක්‍රියාකාරකම් උපකාරී වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

පරිසර සංචාරක කටයුතු නිසි ලෙස කළමනාකරණය කිරීම මඟින් අවට ප්‍රජාවන්ට රැකියා හා ආදායම් අවස්ථා සැලසිය හැකිය. විශේෂයෙන්ම ප්‍රදේශය පිළිබඳ දැනුම ඇති මඟපෙන්වන්නන්ගේ සේවය, ප්‍රාදේශීය ප්‍රවාහන පහසුකම් සහ නවාතැන් සේවා මෙයට දායක වේ. එහෙත්, සංචාරක ක්‍රියාකාරකම් වනාන්තරයේ ස්වාභාවික පරිසරයට හානි නොවන පරිදි පාලනය කිරීම අත්‍යවශ්‍ය වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja |url=https://www.unesco.org/en/mab/sinharaja |website=UNESCO Man and the Biosphere Programme |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== ප්‍රධාන පිවිසුම් හා ස්වභාවික මංපෙත් ===

සිංහරාජ වන රක්ෂිතයට පිවිසීම සඳහා භාවිත වන ප්‍රධාන පිවිසුම් අතර කුඩව, පිටදෙණිය සහ මෝර්නිංසයිඩ් ප්‍රදේශවල පිවිසුම් වැදගත් වේ. කුඩව පිවිසුම කළුතර හා රත්නපුර ප්‍රදේශ ඔස්සේ ගමන් කරන සංචාරකයන්ට ප්‍රයෝජනවත් වන අතර, පිටදෙණිය පිවිසුම දෙනියාය ප්‍රදේශය ඔස්සේ ළඟා විය හැකි පිවිසුමකි. මෝර්නිංසයිඩ් ප්‍රදේශය ද වනාන්තරයේ නැගෙනහිර පසට ආසන්න ප්‍රදේශයකින් ප්‍රවේශ වීමට භාවිත වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Entrances |url=https://www.sinharajaforest.com/entrances/ |website=Sinharaja Forest |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

කුඩව පිවිසුමෙන් වනාන්තරය තුළට ගමන් කිරීම සඳහා ස්වභාවික මංපෙත් භාවිත කළ හැකිය. ඒවා අතර වතුරාව, මුලවැල්ල සහ සිංහගල මංපෙත් සඳහන් වේ. මෙම මංපෙත් ඔස්සේ ගමන් කිරීමේදී වනාන්තරයේ ශාක, පක්ෂීන් සහ වෙනත් සත්ත්වයන් නිරීක්ෂණය කිරීමට අවස්ථාව ලැබේ. කෙසේ වෙතත්, මංපෙත්වල ප්‍රවේශය සහ භාවිතයට අදාළ වර්තමාන නීති හා අවසර කොන්දේසි අදාළ බලධාරීන්ගෙන් තහවුරු කරගැනීම සුදුසුය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=About Sinharaja Forest Reserve |url=https://sinharaja0544.weebly.com/about-us.html |website=Sinharaja Forest Reserve |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== පක්ෂි නිරීක්ෂණය හා වනජීවී නිරීක්ෂණය ===

සිංහරාජය ශ්‍රී ලංකාවේ ආවේණික පක්ෂීන් නිරීක්ෂණය කිරීම සඳහා වැදගත් ස්ථානයකි. ශ්‍රී ලංකා නිල් මැග්පියා, රතුමුහුණැති මල්කොහා සහ වෙනත් ආවේණික පක්ෂීන් ඇතුළු විශේෂ රැසක් මෙම වනාන්තරයේ වාර්තා වී ඇත. විවිධ පක්ෂීන් එකට ආහාර සොයමින් ගමන් කරන මිශ්‍ර පක්ෂි රංචු නිරීක්ෂණය කිරීම ද වනාන්තරයේ කැපී පෙනෙන ස්වභාවික අත්දැකීමකි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

පක්ෂීන්ට අමතරව සමනලුන්, උරගයන්, උභයජීවීන් සහ ක්ෂීරපායීන් නිරීක්ෂණය කිරීමට ද අවස්ථා ඇත. එහෙත් සියලු සත්ත්ව විශේෂ සෑම සංචාරයකදීම දැකගත හැකි නොවේ. වනජීවීන් නිරීක්ෂණය කිරීමේදී ඔවුන්ට බාධා නොකිරීම, ශබ්දය අවම කිරීම සහ වාසස්ථානවලට හානි නොකිරීම වැදගත් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ ===

සිංහරාජ වන රක්ෂිතය නිවර්තන වැසි වනාන්තරවල වෘක්ෂලතා ව්‍යුහය, ජෛව විවිධත්වය, විශේෂවල ව්‍යාප්තිය සහ පාරිසරික ක්‍රියාවලීන් අධ්‍යයනය කිරීම සඳහා වැදගත් විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ භූමියකි. එහි ආවේණික ශාක හා සත්ත්ව විශේෂ බහුලව පැවතීම නිසා ජීව විද්‍යාව, පරිසර විද්‍යාව, උද්භිද විද්‍යාව සහ සත්ත්ව විද්‍යාව යන ක්ෂේත්‍රවල පර්යේෂණ සඳහා විශේෂ වටිනාකමක් පවතී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

මෙහි සිදුකරන පර්යේෂණ මඟින් ශාක හා සත්ත්ව විශේෂ හඳුනාගැනීම, වනාන්තරයේ පාරිසරික වෙනස්කම් අධීක්ෂණය කිරීම, වාසස්ථානවල තත්ත්වය ඇගයීම සහ සංරක්ෂණ ක්‍රියාමාර්ගවල සාර්ථකත්වය පරීක්ෂා කිරීම සඳහා තොරතුරු ලබාගත හැකිය. එමෙන්ම, දීර්ඝකාලීන පර්යේෂණ දත්ත මඟින් දේශගුණික විපර්යාස හා මානව ක්‍රියාකාරකම් වනාන්තරයට ඇති කරන බලපෑම් අධ්‍යයනය කිරීමට ද හැකියාව ලැබේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja |url=https://www.unesco.org/en/mab/sinharaja |website=UNESCO Man and the Biosphere Programme |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== පාරිසරික අධ්‍යාපනය ===

සිංහරාජය පාසල් සිසුන්, විශ්වවිද්‍යාල සිසුන්, පර්යේෂකයන් සහ පරිසර සංරක්ෂණය පිළිබඳ උනන්දුවක් දක්වන පුද්ගලයන් සඳහා ප්‍රායෝගික පාරිසරික අධ්‍යාපන අවස්ථා සපයයි. ස්වාභාවික වනාන්තරයක් තුළ ශාක හා සත්ත්ව විශේෂ නිරීක්ෂණය කිරීමෙන් පරිසර පද්ධතිවල අන්තර්සම්බන්ධතා සහ ජෛව විවිධත්වයේ වැදගත්කම පිළිබඳ සෘජු අවබෝධයක් ලබාගත හැකිය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja |url=https://www.unesco.org/en/mab/sinharaja |website=UNESCO Man and the Biosphere Programme |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

පාරිසරික අධ්‍යාපන කටයුතු මඟින් වනාන්තර සංරක්ෂණය, ස්වාභාවික සම්පත් තිරසර ලෙස භාවිත කිරීම සහ වගකීම් සහගත සංචාරක හැසිරීම් පිළිබඳ දැනුවත්භාවය වර්ධනය කළ හැකිය. එම දැනුම සිංහරාජය වැනි ජාත්‍යන්තර වැදගත්කමක් ඇති ස්වාභාවික උරුමයන් අනාගත පරම්පරාවන් සඳහා ආරක්ෂා කිරීමට දායක වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja |url=https://www.unesco.org/en/mab/sinharaja |website=UNESCO Man and the Biosphere Programme |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== වගකීම් සහගත සංචාරක කටයුතු ===

සිංහරාජය දැඩි සංරක්ෂණ ආරක්ෂාවක් යටතේ පවතින ලෝක උරුම භූමියක් බැවින් සංචාරකයන් වනාන්තරයට ඇතුළුවීමේදී අදාළ අවසර හා මඟපෙන්වීම් පිළිපැදිය යුතුය. වනාන්තරයෙන් ශාක, සත්ත්වයන් හෝ වෙනත් ස්වාභාවික ද්‍රව්‍ය ඉවත් නොකිරීම, කසළ නොදැමීම, සත්ත්වයන්ට බාධා නොකිරීම සහ නියමිත මංපෙත් භාවිත කිරීම එහි පාරිසරික වටිනාකම් ආරක්ෂා කිරීමට උපකාරී වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

සංචාරක කටයුතු සැලසුම් කිරීමේදී වර්තමාන ප්‍රවේශ තත්ත්වය, අවසර ලබාගැනීමේ ක්‍රියාපටිපාටිය සහ අදාළ ආරක්ෂක උපදෙස් වන සංරක්ෂණ දෙපාර්තමේන්තුවෙන් තහවුරු කරගත යුතුය. සංරක්ෂණය සහ වගකීම් සහගත සංචාරක භාවිතය එකට පවත්වාගෙන යාම සිංහරාජයේ දිගුකාලීන ආරක්ෂාව සඳහා වැදගත් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;
== කළමනාකරණය හා සංරක්ෂණය ==

සිංහරාජ වන රක්ෂිතය ශ්‍රී ලංකාවේ වැදගත්ම ස්වාභාවික වනාන්තර පද්ධතිවලින් එකක් වන බැවින් එහි ජෛව විවිධත්වය, ස්වාභාවික පරිසරය සහ පාරිසරික ක්‍රියාවලීන් ආරක්ෂා කිරීම සඳහා විශේෂ කළමනාකරණ හා සංරක්ෂණ ක්‍රියාමාර්ග ක්‍රියාත්මක කරනු ලැබේ. මෙම කළමනාකරණයේ ප්‍රධාන අරමුණු වන්නේ වනාන්තරයේ ස්වාභාවික ස්වභාවය පවත්වා ගැනීම, ආවේණික හා තර්ජනයට ලක්වූ විශේෂ ආරක්ෂා කිරීම, නීතිවිරෝධී සම්පත් භාවිතය පාලනය කිරීම සහ අනාගත පරම්පරාවන් සඳහා මෙම ස්වාභාවික උරුමය සුරක්ෂිත කිරීමයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== නීතිමය ආරක්ෂාව ===

සිංහරාජ වනාන්තරයේ කොටස් 1875 මැයි 3 දින වන රක්ෂිතයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කර තිබීම එහි සංරක්ෂණ ඉතිහාසයේ වැදගත් සන්ධිස්ථානයකි. පසුව, 1978 දී එය යුනෙස්කෝ මිනිසා සහ ජෛවගෝල වැඩසටහන යටතේ ජෛවගෝල රක්ෂිතයක් ලෙස නම් කරන ලදී. 1988 ඔක්තෝබර් 21 දින ජාතික උරුම වන භූමියක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කිරීමෙන් අනතුරුව එම වසරේදීම යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම ලැයිස්තුවට ඇතුළත් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja |url=https://www.unesco.org/en/mab/sinharaja |website=UNESCO Man and the Biosphere Programme |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

ජාතික උරුම වන භූමි පනත (National Heritage Wilderness Areas Act) යටතේ සිංහරාජයට ඉහළ මට්ටමේ නීතිමය ආරක්ෂාවක් හිමි වේ. එමෙන්ම, එහි සීමාවට ආසන්න බොහෝ ස්වාභාවික වනාන්තර වන ආඥාපනත යටතේ සංරක්ෂිත වනාන්තර හෝ වන රක්ෂිත ලෙස ආරක්ෂා කර ඇත. මෙම නීතිමය විධිවිධාන මඟින් වනාන්තරයේ ස්වාභාවික සම්පත් අනවසරයෙන් භාවිත කිරීම සහ පරිසරයට හානි සිදුකරන ක්‍රියාකාරකම් පාලනය කිරීම අරමුණු කරයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== කළමනාකරණ ආයතන හා සැලසුම් ===

සිංහරාජ ලෝක උරුම භූමියේ සෘජු කළමනාකරණ කටයුතු වන සංරක්ෂණ දෙපාර්තමේන්තුවේ අදාළ ප්‍රාදේශීය නිලධාරීන් විසින් සිදු කරනු ලැබේ. ජාතික උරුම වන භූමියක්, ජෛවගෝල රක්ෂිතයක් සහ ලෝක උරුම භූමියක් ලෙස එහි විවිධ තත්ත්වයන්ට අදාළ ආයතනික කටයුතු සම්බන්ධීකරණය කිරීම සඳහා ජාතික මෙහෙයුම් කමිටුවක් ද ක්‍රියාත්මක වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

සිංහරාජය සඳහා සකස් කරන ලද කළමනාකරණ සැලසුම්වල සංරක්ෂණය, විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ, අවට ප්‍රදේශ කළමනාකරණය, ප්‍රජා සහභාගීත්වය සහ ප්‍රතිලාභ බෙදාහැරීම වැනි කරුණු කෙරෙහි අවධානය යොමු කර ඇත. 1985–1986 සහ 1992–1994 කාලවලදී සකස් කළ කළමනාකරණ සැලසුම් පිළිබඳව යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම මධ්‍යස්ථානය සඳහන් කරයි. මෙවැනි සැලසුම් මඟින් සංරක්ෂණ කටයුතු සඳහා ප්‍රමුඛතා හඳුනාගැනීමටත්, වනාන්තරයේ ස්වාභාවික වටිනාකම් දිගුකාලීනව පවත්වා ගැනීමටත් මඟපෙන්වීමක් ලැබේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=SOC: Sinharaja Forest Reserve (Sri Lanka) |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/3266 |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== වනාන්තර හා ජෛව විවිධත්වය සංරක්ෂණය ===

සිංහරාජයේ සංරක්ෂණ කටයුතුවල ප්‍රධාන අංගයක් වන්නේ එහි ස්වාභාවික වනාන්තර ආවරණය සහ ජෛව විවිධත්වය ආරක්ෂා කිරීමයි. වනාන්තරයේ වාර්තා වී ඇති ආවේණික ශාක විශේෂ, දුර්ලභ ශාක, ආවේණික පක්ෂීන් සහ වෙනත් වනජීවී විශේෂ ආරක්ෂා කිරීම සඳහා ඔවුන්ගේ වාසස්ථාන නොවෙනස්ව පවත්වා ගැනීම වැදගත් වේ. සිංහරාජය ශ්‍රී ලංකාවේ ආවේණික විශේෂ රැසකට වාසස්ථානයක් සපයන බැවින් එහි වනාන්තර ආවරණය අහිමි වීම එම විශේෂවල පැවැත්මට සෘජුවම බලපානු ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

වනාන්තරයේ ස්වාභාවික පරිසරය පවත්වා ගැනීම සඳහා විනාශයට පත්වූ හෝ හායනයට ලක්වූ ප්‍රදේශ හඳුනාගැනීම, ඒවායේ තත්ත්වය අධීක්ෂණය කිරීම සහ අවශ්‍ය අවස්ථාවලදී ප්‍රතිසංස්කරණ ක්‍රියාමාර්ග ගැනීම වැදගත් වේ. යුනෙස්කෝ වාර්තා තුළ ජෛව විවිධත්ව සමීක්ෂණ, හායනයට ලක්වූ ප්‍රදේශ වැඩිදියුණු කිරීම සහ යාබද ඉඩම් නැවත වන වගා කිරීම වැනි ක්‍රියාමාර්ග සංරක්ෂණ මැදිහත්වීම් ලෙස සඳහන් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Section II: Summary of the Periodic Report on the State of Conservation of the Sinharaja Forest Reserve, Sri Lanka, 2003 |url=https://whc.unesco.org/document/163323 |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== නීතිවිරෝධී ක්‍රියාකාරකම් පාලනය ===

නීතිවිරෝධී දැව කැපීම, මැණික් ගැරීම, දඩයම් කිරීම සහ වනාන්තර භූමියට අනුක්‍රමයෙන් වගාබිම් ව්‍යාප්ත කිරීම සිංහරාජයේ සංරක්ෂණයට බලපාන ප්‍රධාන තර්ජන අතර වේ. එමෙන්ම, වනාන්තරයෙන් පිටත සිදුකරන ඇතැම් සංවර්ධන කටයුතු හේතුවෙන් නව පිවිසුම් මාර්ග ඇතිවීමෙන් නීතිවිරෝධී ලෙස වනාන්තරයට ඇතුළුවීම සහ සම්පත් ඉවත් කිරීම පහසු විය හැකිය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

මෙවැනි ක්‍රියාකාරකම් පාලනය කිරීම සඳහා වන සංරක්ෂණ නීති ක්‍රියාත්මක කිරීම, වනාන්තර සීමා පැහැදිලිව හඳුනාගැනීම, නිරීක්ෂණ කටයුතු සිදු කිරීම සහ අනවසර ක්‍රියා සම්බන්ධයෙන් නීතිමය පියවර ගැනීම වැදගත් වේ. කෙසේ වෙතත්, යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම මධ්‍යස්ථානය සඳහන් කරන්නේ ප්‍රමාණවත් කාර්ය මණ්ඩලයක් නොමැතිවීම සහ දිගුකාලීන කළමනාකරණයට අවශ්‍ය අරමුදල් සීමා වීම වැනි ගැටලු නීති ක්‍රියාත්මක කිරීමේ කාර්යක්ෂමතාවට බලපෑ හැකි බවයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== අවට ප්‍රජාවන්ගේ සහභාගීත්වය ===

සිංහරාජයේ දිගුකාලීන සංරක්ෂණය සඳහා අවට ගම්මානවල ජනතාවගේ සහභාගීත්වය වැදගත් වේ. ප්‍රදේශවාසීන්ගේ ජීවනෝපාය, වනාන්තරය ආශ්‍රිත සම්පත් භාවිතය සහ පරිසර සංරක්ෂණය අතර සමතුලිතතාවක් පවත්වා ගැනීම සංරක්ෂණ සැලසුම්වල වැදගත් අංගයකි. ප්‍රාදේශීය ප්‍රජාවන් සමඟ සහයෝගයෙන් කටයුතු කිරීමෙන් වනාන්තරයට ඇති පීඩනය අඩු කිරීමටත්, සංරක්ෂණය පිළිබඳ දැනුවත්භාවය වර්ධනය කිරීමටත් හැකියාව ලැබේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja |url=https://www.unesco.org/en/mab/sinharaja |website=UNESCO Man and the Biosphere Programme |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම මධ්‍යස්ථානයේ සඳහන් කළමනාකරණ ප්‍රමුඛතා අතර ප්‍රජා සහභාගීත්වය සහ ප්‍රතිලාභ බෙදාහැරීම ද ඇතුළත් වේ. එබැවින් සංරක්ෂණ කටයුතු වනාන්තරයට පමණක් සීමා නොකර, අවට ප්‍රදේශවල ඉඩම් භාවිතය සහ ජනතාවගේ ජීවනෝපාය ද සැලකිල්ලට ගනිමින් සැලසුම් කිරීම අවශ්‍ය වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== අධීක්ෂණය හා දිගුකාලීන සංරක්ෂණය ===

සිංහරාජයේ සංරක්ෂණ සාර්ථකත්වය තක්සේරු කිරීම සඳහා වනාන්තර ආවරණයේ වෙනස්කම්, ජෛව විවිධත්වයේ තත්ත්වය, නීතිවිරෝධී ක්‍රියාකාරකම් සහ අවට භූමි භාවිතයේ වෙනස්කම් අඛණ්ඩව අධීක්ෂණය කිරීම වැදගත් වේ. 1993 දී යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම කමිටුව සිංහරාජය පිළිබඳ තීරණයකදී කළමනාකරණ සැලැස්ම ක්‍රියාත්මක කිරීම සහ විශේෂයෙන් වනාන්තර සීමා ආක්‍රමණය අධීක්ෂණය කිරීමේ වැදගත්කම අවධාරණය කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=SOC: Sinharaja Forest Reserve (Sri Lanka) |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/3266 |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

අනාගත සංරක්ෂණ කටයුතු සඳහා ප්‍රමාණවත් මූල්‍ය සම්පත් හා පුහුණු කාර්ය මණ්ඩලයක් සැපයීම, විද්‍යාත්මක පර්යේෂණවලින් ලැබෙන තොරතුරු කළමනාකරණ තීරණවලට යොදාගැනීම සහ සංවර්ධන ව්‍යාපෘතිවල පාරිසරික බලපෑම් නිසි ලෙස ඇගයීම වැදගත් වේ. වනාන්තරයේ ජාත්‍යන්තර වටිනාකම ආරක්ෂා කිරීම සඳහා එහි සීමාව තුළ පමණක් නොව, යාබද ප්‍රදේශවල සිදුවන ක්‍රියාකාරකම් ද සැලකිල්ලට ගත යුතුය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Open Letter regarding the state of conservation of the World Heritage Property “Sinharaja Forest Reserve” (Sri Lanka) |url=https://whc.unesco.org/en/news/2184 |website=UNESCO World Heritage Centre |date=2020-10-09 |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;
== වර්තමාන තත්ත්වය හා අභියෝග ==

සිංහරාජ වන රක්ෂිතය ශ්‍රී ලංකාවේ ඉතිරිව ඇති වැදගත්ම පහතරට නිවර්තන වැසි වනාන්තර අතර ප්‍රමුඛ ස්ථානයක් ගනී. එහි පවතින ආවේණික ශාක හා සත්ත්ව විශේෂ, ස්වාභාවික වනාන්තර පද්ධති සහ පරිණාමීය ක්‍රියාවලීන් හේතුවෙන් මෙම ප්‍රදේශය ජාතික හා ජාත්‍යන්තර වශයෙන් ඉහළ සංරක්ෂණ වටිනාකමක් දරයි. 1988 දී යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම ලැයිස්තුවට ඇතුළත් කිරීමෙන් එහි විශ්වීය වැදගත්කම පිළිගෙන ඇත. එහෙත්, නීතිමය ආරක්ෂාව පැවතියද වනාන්තරයේ ස්වාභාවික අඛණ්ඩතාව පවත්වා ගැනීම සඳහා අභියෝග රැසකට මුහුණ දීමට සිදුව තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== වනාන්තර සීමා ආක්‍රමණය හා භූමි භාවිතයේ වෙනස්කම් ===

සිංහරාජයේ සංරක්ෂණයට බලපාන ප්‍රධාන ගැටලුවක් වන්නේ වනාන්තර සීමා ආසන්නයේ වගාබිම් ව්‍යාප්ත වීම සහ අවට භූමි භාවිතයේ සිදුවන වෙනස්කම් ය. විශේෂයෙන් දකුණු සීමාව ආශ්‍රිතව වගා කටයුතු වනාන්තරය දෙසට ව්‍යාප්ත වීම පිළිබඳව යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම මධ්‍යස්ථානය අවධානය යොමු කර ඇත. මෙවැනි ක්‍රියාකාරකම් හේතුවෙන් ස්වාභාවික වාසස්ථාන අඩුවීම, වනාන්තරයේ සීමා වෙනස් වීම සහ වනජීවීන්ගේ ගමන් මාර්ගවලට බාධා ඇතිවීමේ අවදානම පවතී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

වනාන්තරයට යාබද ප්‍රදේශවල ඉඩම් භාවිතය නිසි ලෙස කළමනාකරණය නොකළහොත්, ආරක්ෂිත භූමිය තුළ සිදු නොවන ක්‍රියාකාරකම් පවා එහි පාරිසරික තත්ත්වයට බලපෑ හැකිය. එබැවින් සිංහරාජයේ සංරක්ෂණය වනාන්තරයේ නිල සීමාවට පමණක් සීමා නොකර, ඒ අවට භූමි ප්‍රදේශ ද සැලකිල්ලට ගනිමින් සිදු කළ යුතුය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Periodic Reporting Cycle 3, Section II: Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/document/216683 |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== නීතිවිරෝධී දැව කැපීම, දඩයම් කිරීම හා මැණික් ගැරීම ===

නීතිවිරෝධී දැව කැපීම, වන සතුන් දඩයම් කිරීම සහ මැණික් ගැරීම සිංහරාජයේ ජෛව විවිධත්වයට හා ස්වාභාවික අඛණ්ඩතාවට බලපෑ හැකි ක්‍රියාකාරකම් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. දැව ඉවත් කිරීමෙන් වනාන්තරයේ ව්‍යුහය වෙනස් විය හැකි අතර, දඩයම් කිරීමෙන් වනජීවී ගහනවල පැවැත්මට තර්ජන ඇති විය හැකිය. එසේම, මැණික් ගැරීම වැනි ක්‍රියාකාරකම් හේතුවෙන් පස හා භූමිය කැළඹීමට ලක්වීමේ අවදානම පවතී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

මෙවැනි ක්‍රියාකාරකම් පාලනය කිරීම සඳහා වනාන්තර ආරක්ෂක කටයුතු ශක්තිමත් කිරීම, සීමා නිසි ලෙස සලකුණු කිරීම, නිරන්තර නිරීක්ෂණ සිදු කිරීම සහ අදාළ නීති ක්‍රියාත්මක කිරීම වැදගත් වේ. යුනෙස්කෝ වාර්තාවල සඳහන් පරිදි, ප්‍රමාණවත් කාර්ය මණ්ඩලයක් නොමැතිවීම සහ දිගුකාලීන කළමනාකරණය සඳහා අවශ්‍ය මූල්‍ය සම්පත් සීමා වීම ද මෙම කටයුතු සඳහා අභියෝගයක් විය හැකිය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== මාර්ග හා අනෙකුත් සංවර්ධන ව්‍යාපෘති ===

සිංහරාජය තුළ හෝ එයට යාබද ප්‍රදේශවල සිදුකරන මාර්ග හා වෙනත් සංවර්ධන ව්‍යාපෘති පිළිබඳව පාරිසරික බලපෑම් සැලකිල්ලට ගැනීම අත්‍යවශ්‍ය වේ. 2020 ඔක්තෝබර් 9 දින යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම මධ්‍යස්ථානය සිංහරාජ ලෝක උරුම භූමිය හරහා කොන්ක්‍රීට් මාර්ගයක් ඉදිකිරීම සම්බන්ධයෙන් ලැබුණු තොරතුරු පිළිබඳව විවෘත ලිපියක් පළ කළේය. එමඟින් අදාළ ඉදිකිරීම් ලෝක උරුම භූමියේ විශ්වීය වටිනාකමට ඇති කළ හැකි බලපෑම් පිළිබඳව අවධානය යොමු කරමින්, අදාළ පාරිසරික හා උරුම බලපෑම් ඇගයීම් සිදු කිරීමේ වැදගත්කම පෙන්වා දෙන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Open Letter regarding the state of conservation of the World Heritage Property “Sinharaja Forest Reserve” (Sri Lanka) |url=https://whc.unesco.org/en/news/2184 |website=UNESCO World Heritage Centre |date=2020-10-09 |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

මෙම වාර්තාව 2020 දී පළ කරන ලද බැවින්, එහි සඳහන් ඉදිකිරීම්වල වර්තමාන තත්ත්වය තහවුරු කිරීම සඳහා නවතම නිල තොරතුරු අවශ්‍ය වේ. කෙසේ වෙතත්, සිංහරාජය වැනි ලෝක උරුම භූමියක සංවර්ධන ව්‍යාපෘති සැලසුම් කිරීමේදී පාරිසරික බලපෑම් ඇගයීම්, උරුම බලපෑම් ඇගයීම් සහ අවට ප්‍රදේශවල සමස්ත බලපෑම් පිළිබඳ ඇගයීම් සැලකිල්ලට ගැනීමේ වැදගත්කම මෙම සිද්ධියෙන් පැහැදිලි වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Open Letter regarding the state of conservation of the World Heritage Property “Sinharaja Forest Reserve” (Sri Lanka) |url=https://whc.unesco.org/en/news/2184 |website=UNESCO World Heritage Centre |date=2020-10-09 |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== කාර්ය මණ්ඩල හා මූල්‍ය සම්පත් සීමා ===

සිංහරාජයේ සංරක්ෂණ කටයුතු අඛණ්ඩව පවත්වාගෙන යාම සඳහා පුහුණු කාර්ය මණ්ඩලයක්, ප්‍රමාණවත් මූල්‍ය ප්‍රතිපාදන සහ විද්‍යාත්මක තොරතුරු මත පදනම් වූ කළමනාකරණ ක්‍රමවේද අවශ්‍ය වේ. යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම මධ්‍යස්ථානය පෙන්වා දෙන්නේ කාර්ය මණ්ඩල හිඟය නීතිවිරෝධී ක්‍රියාකාරකම් පාලනය කිරීමට බාධාවක් විය හැකි අතර, අරමුදල් සීමා වීම දිගුකාලීන කළමනාකරණයට බලපෑ හැකි බවයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

වනාන්තරයේ සීමා නිරීක්ෂණය කිරීම, ජෛව විවිධත්ව සමීක්ෂණ පැවැත්වීම, හායනයට ලක්වූ ප්‍රදේශ ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම සහ අවට ප්‍රදේශවල ඉඩම් භාවිතය නියාමනය කිරීම වැනි කටයුතු සඳහා දිගුකාලීන සැලසුම් අවශ්‍ය වේ. එමෙන්ම, විවිධ රාජ්‍ය ආයතන අතර සම්බන්ධීකරණය සහ සංරක්ෂණ වැඩසටහන්වල අඛණ්ඩතාව ද වැදගත් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Periodic Reporting Cycle 3, Section II: Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/document/216683 |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== දේශගුණික හා පාරිසරික වෙනස්කම් ===

සිංහරාජයේ වර්ෂාපතනය, උෂ්ණත්වය, ජල ප්‍රවාහ සහ වනාන්තරයේ ස්වාභාවික ක්‍රියාවලීන් අතර සමීප සම්බන්ධතාවක් පවතී. එබැවින් දේශගුණික තත්ත්වයන්හි දිගුකාලීන වෙනස්කම් වනාන්තරයේ පරිසර පද්ධති හා එහි ජීවත්වන විශේෂවලට ඇති කළ හැකි බලපෑම් අධ්‍යයනය කිරීම වැදගත් වේ. කෙසේ වෙතත්, දේශගුණික වෙනස්කම්වල නිශ්චිත බලපෑම් පිළිබඳ ප්‍රකාශ කිරීමේදී සිංහරාජය සම්බන්ධ දිගුකාලීන නිරීක්ෂණ සහ විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මත පදනම් විය යුතුය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Periodic Reporting Cycle 3, Section II: Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/document/216683 |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== සංරක්ෂණය සඳහා ඉදිරි අවශ්‍යතා ===

සිංහරාජයේ දිගුකාලීන ආරක්ෂාව සඳහා වනාන්තර සීමා පැහැදිලිව හඳුනාගෙන පවත්වා ගැනීම, නීතිවිරෝධී ක්‍රියාකාරකම් පාලනය කිරීම, අවට ප්‍රදේශවල සංවර්ධන කටයුතු නිසි ලෙස ඇගයීම සහ වනාන්තරයේ ජෛව විවිධත්වය අඛණ්ඩව නිරීක්ෂණය කිරීම වැදගත් වේ. එමෙන්ම, අවට ජනතාවගේ සහභාගීත්වය වර්ධනය කිරීම සහ සංරක්ෂණය සමඟ ගැළපෙන ජීවනෝපාය අවස්ථා ප්‍රවර්ධනය කිරීම ද ප්‍රයෝජනවත් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja |url=https://www.unesco.org/en/mab/sinharaja |website=UNESCO Man and the Biosphere Programme |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

සිංහරාජය ලෝක උරුමයක් ලෙස ආරක්ෂා කිරීමේදී එහි වර්තමාන තත්ත්වය නිසි ලෙස අධීක්ෂණය කිරීම, නවතම කළමනාකරණ සැලසුම් ක්‍රියාත්මක කිරීම සහ සංවර්ධන තීරණ ගැනීමේදී එහි විශ්වීය වටිනාකමට ප්‍රමුඛත්වය ලබාදීම අත්‍යවශ්‍ය වේ. මේ සඳහා රාජ්‍ය ආයතන, විද්‍යාඥයන්, පරිසර සංවිධාන සහ ප්‍රාදේශීය ප්‍රජාවන් අතර සහයෝගීතාව දීර්ඝකාලීන සංරක්ෂණයේ වැදගත් අංගයක් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;
== ලෝක උරුමයක් ලෙස ඇති වැදගත්කම ==

සිංහරාජ වන රක්ෂිතය ශ්‍රී ලංකාවේ ස්වාභාවික උරුමය නියෝජනය කරන සුවිශේෂී වනාන්තරයක් වන අතර, එහි ජෛව විවිධත්වය, ආවේණික විශේෂවල බහුලත්වය සහ පරිණාමීය ක්‍රියාවලීන් අධ්‍යයනය කිරීම සඳහා ඇති වැදගත්කම හේතුවෙන් ජාත්‍යන්තර පිළිගැනීමක් ලබා ඇත. 1988 දී එය යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම ලැයිස්තුවට ඇතුළත් කරන ලදී. එමඟින් සිංහරාජය ශ්‍රී ලංකාවට පමණක් නොව සමස්ත මානව වර්ගයාටම වැදගත් ස්වාභාවික උරුමයක් බව පිළිගෙන තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== ලෝක උරුම ලැයිස්තුවට ඇතුළත් කිරීම ===

සිංහරාජ වන රක්ෂිතය 1988 දී යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම ලැයිස්තුවට ඇතුළත් කරන ලද්දේ එහි සුවිශේෂී ස්වාභාවික වටිනාකම් සැලකිල්ලට ගනිමිනි. යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම මධ්‍යස්ථානයේ දත්ත අනුව, ලෝක උරුම භූමියේ වපසරිය හෙක්ටයාර 8,864 කි. එය හෙක්ටයාර 6,092 ක වන රක්ෂිත ප්‍රදේශයකින් සහ හෙක්ටයාර 2,772 ක යෝජිත වන රක්ෂිත ප්‍රදේශයකින් සමන්විත වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

සිංහරාජය ලෝක උරුම ලැයිස්තුවට ඇතුළත් කර ඇත්තේ ස්වාභාවික උරුම සඳහා අදාළ වන (ix) සහ (x) යන නිර්ණායක යටතේය. මෙම නිර්ණායක පිළිවෙළින් පාරිසරික හා ජීව විද්‍යාත්මක ක්‍රියාවලීන් අධ්‍යයනය කිරීමේ වැදගත්කම සහ ජෛව විවිධත්වය සංරක්ෂණය කිරීමේ වැදගත්කම සම්බන්ධ වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== විශ්වීය වටිනාකම ===

සිංහරාජයේ විශ්වීය වටිනාකමට ප්‍රධාන වශයෙන් දායක වන්නේ ශ්‍රී ලංකාවේ ඉතිරිව ඇති විශාලතම අඛණ්ඩ පහතරට ප්‍රාථමික වැසි වනාන්තර ප්‍රදේශ අතර එය ප්‍රමුඛ වීමයි. මෙහි පවතින සංකීර්ණ වනාන්තර ව්‍යුහය, කඳු වැටි, නිම්න සහ ඇළ දොළ පද්ධති එක්ව සුවිශේෂී පරිසර පද්ධතියක් නිර්මාණය කරයි. මෙම පරිසරය විවිධ ශාක හා සත්ත්ව විශේෂවල පැවැත්මට අවශ්‍ය වාසස්ථාන සපයයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

යුනෙස්කෝව සඳහන් කරන පරිදි, සිංහරාජයේ වාර්තා වී ඇති ශාක විවිධත්වය හා ආවේණිකත්වය ඉතා ඉහළය. ශ්‍රී ලංකාවේ පහතරට තෙත් කලාපයට අයත් ආවේණික දැවමය ශාක හා වැල් විශේෂ අතරින් විශාල ප්‍රමාණයක් මෙහි දක්නට ලැබේ. එමෙන්ම, ශ්‍රී ලංකාවට ආවේණික පක්ෂීන්, ක්ෂීරපායීන්, සමනලුන් සහ අනෙකුත් සත්ත්ව කාණ්ඩවල විශේෂ රැසක් මෙම වනාන්තරයේ වාසය කරයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== පාරිසරික හා පරිණාමීය වැදගත්කම ===

සිංහරාජය ජීව විද්‍යාත්මක පරිණාමය සහ නිවර්තන වැසි වනාන්තරවල පාරිසරික ක්‍රියාවලීන් අධ්‍යයනය කිරීම සඳහා වැදගත් ස්වාභාවික පර්යේෂණ භූමියකි. එහි වනාන්තර ශාක සංයුතිය, විශේෂ අතර අන්තර්ක්‍රියා සහ පරිසරයට අනුවර්තනය වීමේ ක්‍රියාවලීන් අධ්‍යයනය කිරීමෙන් ශ්‍රී ලංකාවේ ජෛව විවිධත්වයේ වර්ධනය හා පැතිරීම පිළිබඳ අවබෝධයක් ලබාගත හැකිය. යුනෙස්කෝව සිංහරාජයේ වෘක්ෂලතා අතර පැරණි භූගෝලීය හා පරිණාමීය ඉතිහාසය පිළිබිඹු කරන ලක්ෂණ පවතින බව ද සඳහන් කරයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

මෙහි ජල පෝෂක පද්ධති, වනාන්තර ආවරණය සහ විවිධ ජීවීන් අතර පවතින සම්බන්ධතා පරිසර පද්ධතියේ අඛණ්ඩ පැවැත්මට දායක වේ. එබැවින් සිංහරාජය ආරක්ෂා කිරීම යනු දුර්ලභ ශාක හා සත්ත්ව විශේෂ කිහිපයක් ආරක්ෂා කිරීමකට පමණක් සීමා නොවී, ඒවාට සහාය වන සමස්ත ස්වාභාවික පද්ධතිය ආරක්ෂා කිරීමක් ද වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== ජාත්‍යන්තර සංරක්ෂණ වගකීම් ===

ලෝක උරුම ලැයිස්තුවට ඇතුළත් කිරීමත් සමඟ සිංහරාජයේ විශ්වීය වටිනාකම ආරක්ෂා කිරීම ශ්‍රී ලංකාවට පැවරෙන ජාත්‍යන්තර වගකීමක් බවට පත්වේ. ලෝක උරුම සම්මුතිය යටතේ රාජ්‍යයන් තම භූමියේ පිහිටි ලෝක උරුමවල හඳුනාගැනීම, ආරක්ෂාව, සංරක්ෂණය සහ අනාගත පරම්පරාවන්ට උරුම කිරීම සඳහා ක්‍රියාමාර්ග ගත යුතුය. ඒ අනුව, සිංහරාජයේ ස්වාභාවික අගයන්ට හානි කළ හැකි ක්‍රියාකාරකම් පාලනය කිරීම සහ සංරක්ෂණයට ප්‍රමුඛත්වය දීම වැදගත් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Open Letter regarding the state of conservation of the World Heritage Property “Sinharaja Forest Reserve” (Sri Lanka) |url=https://whc.unesco.org/en/news/2184 |website=UNESCO World Heritage Centre |date=2020-10-09 |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

සිංහරාජය තුළ හෝ එයට යාබදව සිදුකරන සංවර්ධන ව්‍යාපෘති එහි විශ්වීය වටිනාකමට ඇති කළ හැකි බලපෑම් සලකා බැලිය යුතුය. 2020 දී යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම මධ්‍යස්ථානය සිංහරාජය හරහා කොන්ක්‍රීට් මාර්ගයක් ඉදිකිරීම සම්බන්ධයෙන් පළ කළ විවෘත ලිපියක, ලෝක උරුම භූමියක සංවර්ධන කටයුතු සිදු කිරීමට පෙර පාරිසරික හා උරුම බලපෑම් ඇගයීම් කිරීමේ අවශ්‍යතාව අවධාරණය කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Open Letter regarding the state of conservation of the World Heritage Property “Sinharaja Forest Reserve” (Sri Lanka) |url=https://whc.unesco.org/en/news/2184 |website=UNESCO World Heritage Centre |date=2020-10-09 |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

=== ජෛවගෝල රක්ෂිතයක් ලෙස ඇති වැදගත්කම ===

ලෝක උරුම තත්ත්වයට අමතරව, සිංහරාජය 1978 දී යුනෙස්කෝ මිනිසා සහ ජෛවගෝල වැඩසටහන යටතේ ජෛවගෝල රක්ෂිතයක් ලෙස ද නම් කරන ලදී. මෙම පිළිගැනීම මඟින් වනාන්තර සංරක්ෂණය, විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සහ අවට ජනතාවගේ ජීවනෝපාය අතර සම්බන්ධතාව කෙරෙහි අවධානය යොමු කෙරේ. යුනෙස්කෝ ජෛවගෝල රක්ෂිත දත්ත අනුව, මෙම ජෛවගෝල රක්ෂිතය ලෝක උරුම භූමියට වඩා විශාල භූමි ප්‍රදේශයක් ආවරණය කරයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja |url=https://www.unesco.org/en/mab/sinharaja |website=UNESCO Man and the Biosphere Programme |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

මෙම තත්ත්වයන් දෙක එකිනෙකට සම්බන්ධ වුවද ඒවායේ අරමුණු සහ භූමි සීමා සමාන නොවේ. ලෝක උරුම තත්ත්වය සිංහරාජයේ විශ්වීය ස්වාභාවික වටිනාකම පිළිගන්නා අතර, ජෛවගෝල රක්ෂිත වැඩසටහන සංරක්ෂණය, පර්යේෂණ සහ තිරසාර ප්‍රජා සංවර්ධනය අතර සමතුලිතතාවක් ඇති කිරීම කෙරෙහි අවධානය යොමු කරයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja |url=https://www.unesco.org/en/mab/sinharaja |website=UNESCO Man and the Biosphere Programme |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;
== භූගෝලීය පිහිටීම හා ප්‍රවේශ මාර්ග ==

සිංහරාජ වන රක්ෂිතය ශ්‍රී ලංකාවේ නිරිතදිග තෙත් කලාපයේ පිහිටා ඇත. එය සබරගමුව හා දකුණු පළාත්වලට අයත් රත්නපුර, ගාල්ල සහ මාතර දිස්ත්‍රික්ක ආශ්‍රිතව පැතිර පවතී. යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම මධ්‍යස්ථානය අනුව, ලෝක උරුම භූමියේ වපසරිය හෙක්ටයාර 8,864ක් වන අතර එය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 300ත් 1,170ත් අතර උසකින් පිහිටා ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

මෙම වනාන්තරය කඳු වැටි, නිම්න සහ ඇළ දොළ ජාලයකින් සමන්විත වේ. එහි ජලය දකුණු හා උතුරු දිශාවලට ගලා යන අතර, දකුණු සීමාව ආශ්‍රිත ජල ප්‍රවාහ ගිං ගඟටත් උතුරු ප්‍රදේශයේ ජල ප්‍රවාහ කිහිපයක් කළු ගඟේ ජල පෝෂක පද්ධතියටත් සම්බන්ධ වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

සිංහරාජයට ළඟාවීම සඳහා ප්‍රධාන වශයෙන් කලවාන–වැද්දාගල, රක්වාන–සූරියකන්ද–ඉලුඹකන්ද, හිනිදුම–නෙළුව සහ දෙණියාය–පල්ලේගම යන මාර්ග භාවිත කළ හැකිය. වනාන්තරයේ විවිධ පිවිසුම්වලට ළඟාවීමේ පහසුව ආරම්භක නගරය සහ තෝරාගත් මාර්ගය අනුව වෙනස් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Rain Forest |url=https://tourism.sg.gov.lk/sinharajaya/ |website=Southern Province Tourism |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

භූගෝලීය පිහිටීම සහ වර්ෂාපතනයේ ස්වභාවය හේතුවෙන් සිංහරාජයේ පස, ජල පද්ධති සහ වනාන්තර වෘක්ෂලතා අතර සමීප සම්බන්ධතාවක් පවතී. එම පාරිසරික ලක්ෂණ එහි ජෛව විවිධත්වය පවත්වා ගැනීමට දායක වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;
== පර්යේෂණ හා අධ්‍යාපනික වැදගත්කම ==

සිංහරාජ වන රක්ෂිතය නිවර්තන වැසි වනාන්තරවල ජෛව විවිධත්වය, පරිසර පද්ධති ක්‍රියාකාරිත්වය සහ ජීවීන්ගේ පරිණාමය අධ්‍යයනය කිරීම සඳහා වැදගත් ස්වාභාවික පර්යේෂණ භූමියකි. එහි පවතින ආවේණික ශාක හා සත්ත්ව විශේෂ, වනාන්තර ව්‍යුහය සහ ජල පද්ධති පරිසර විද්‍යාව, උද්භිද විද්‍යාව, සත්ත්ව විද්‍යාව සහ සංරක්ෂණ ජීව විද්‍යාව පිළිබඳ අධ්‍යයන සඳහා අවස්ථා සපයයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

මෙම වනාන්තරය පිළිබඳ පර්යේෂණ මඟින් ආවේණික විශේෂවල ව්‍යාප්තිය, වාසස්ථානවල තත්ත්වය, විශේෂ අතර පාරිසරික සම්බන්ධතා සහ මානව ක්‍රියාකාරකම්වල බලපෑම් පිළිබඳ දත්ත රැස් කළ හැකිය. එවැනි තොරතුරු වනාන්තර කළමනාකරණය, තර්ජනයට ලක්වූ විශේෂ ආරක්ෂා කිරීම සහ පරිසර පද්ධති ප්‍රතිසංස්කරණය සඳහා වැදගත් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ විද්‍යා පීඨයේ උද්භිද විද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවට අනුබද්ධ සිංහරාජ වන ආකෘති පර්යේෂණ භූමිය, ශිෂ්‍ය ඉගැන්වීම්, පර්යේෂණ සහ පාරිසරික අධ්‍යාපන වැඩසටහන් සඳහා භාවිත කරනු ලබයි. එමඟින් සිසුන්ට ස්වාභාවික පරිසරය තුළ ක්ෂේත්‍ර අධ්‍යයන සිදු කිරීමටත්, සංරක්ෂණය පිළිබඳ ප්‍රායෝගික දැනුම ලබාගැනීමටත් අවස්ථා සැලසේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Model: Services and Policies |url=https://sfm.sites.pdn.ac.lk/visit/hours-services-and-policies |website=University of Peradeniya |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

සිංහරාජය පිළිබඳ විද්‍යාත්මක දැනුම වර්ධනය කිරීමේදී දීර්ඝකාලීන නිරීක්ෂණ, විශේෂ ලේඛනගත කිරීම සහ පර්යේෂණ ප්‍රතිඵල සංරක්ෂණ සැලසුම්වලට ඇතුළත් කිරීම වැදගත් වේ. මෙවැනි ක්‍රියාමාර්ග මඟින් වනාන්තරයේ පාරිසරික වෙනස්කම් හඳුනාගැනීමටත්, අනාගත කළමනාකරණ තීරණ සඳහා විද්‍යාත්මක පදනමක් සැපයීමටත් හැකියාව ලැබේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja |url=https://www.unesco.org/en/mab/sinharaja |website=UNESCO Man and the Biosphere Programme |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;
== ප්‍රාදේශීය ජනතාව හා ජීවනෝපාය ==

සිංහරාජ වන රක්ෂිතය අවට ප්‍රදේශවල ජීවත් වන ජනතාවගේ ජීවනෝපාය කෘෂිකර්මාන්තය, වතු වගාව සහ වෙනත් ග්‍රාමීය ආර්ථික ක්‍රියාකාරකම් සමඟ සම්බන්ධ වී පවතී. යුනෙස්කෝ මිනිසා සහ ජෛවගෝල වැඩසටහනේ සිංහරාජය පිළිබඳ තොරතුරු අනුව, අවට ගම්මානවල පවුල් රබර්, තේ සහ කුරුඳු වගාවන් මෙන්ම වී හා එළවළු වගාව වැනි සෘතුමය කෘෂිකාර්මික කටයුතු මත ද යැපෙති. මෙම දත්ත කළමනාකරණ සැලැස්මක සඳහන් සංඛ්‍යාලේඛන මත පදනම් වන බැවින් ඒවා වර්තමාන ජනගහන සංඛ්‍යාවන් ලෙස නොසැලකිය යුතුය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja |url=https://www.unesco.org/en/mab/sinharaja |website=UNESCO Man and the Biosphere Programme |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

වනාන්තර සංරක්ෂණය සහ ප්‍රාදේශීය ජනතාවගේ ජීවනෝපාය අතර සමතුලිතතාවක් පවත්වා ගැනීම සිංහරාජයේ දිගුකාලීන ආරක්ෂාව සඳහා වැදගත් වේ. වනාන්තර සීමාව තුළ ස්වාභාවික සම්පත් භාවිතය සීමා කර ඇති බැවින්, සංරක්ෂණයට හානි නොවන ආදායම් මාර්ග සංවර්ධනය කිරීම සහ අවට ප්‍රජාවන්ට විකල්ප ජීවනෝපාය අවස්ථා ලබාදීම ප්‍රයෝජනවත් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

ජෛවගෝල රක්ෂිත සංකල්පය තුළ ස්වාභාවික පරිසරය ආරක්ෂා කිරීම පමණක් නොව, ප්‍රාදේශීය ප්‍රජාවන්ගේ සහභාගීත්වය සහ තිරසාර සංවර්ධනය ද වැදගත් වේ. සිංහරාජය ආශ්‍රිතව ප්‍රාදේශීය තරුණයන් සංචාරක මඟපෙන්වන්නන් ලෙස පුහුණු කිරීම, වනාන්තර සංරක්ෂණය පිළිබඳ දැනුවත්භාවය වර්ධනය කිරීම සහ පරිසරයට අනුකූල ආදායම් මාර්ග ප්‍රවර්ධනය කිරීම එවැනි ප්‍රවේශයන්ට උදාහරණ වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja |url=https://www.unesco.org/en/mab/sinharaja |website=UNESCO Man and the Biosphere Programme |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;

ප්‍රාදේශීය ජනතාව සංරක්ෂණ ක්‍රියාවලියට සම්බන්ධ කරගැනීමෙන් වනාන්තරය පිළිබඳ ඔවුන්ගේ දැනුම ප්‍රයෝජනයට ගැනීමටත්, නීතිවිරෝධී සම්පත් භාවිතය අඩු කිරීමටත්, සංරක්ෂණ වැඩසටහන් සඳහා සමාජ සහයෝගය ශක්තිමත් කිරීමටත් අවස්ථා සැලසේ. එබැවින් සිංහරාජයේ සංරක්ෂණය සාර්ථක කරගැනීම සඳහා රාජ්‍ය ආයතන සහ ප්‍රාදේශීය ප්‍රජාවන් අතර සහයෝගීතාව අත්‍යවශ්‍ය වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sinharaja Forest Reserve |url=https://whc.unesco.org/en/list/405/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;
==අමතර ලිපි==
== අමතර ලිපි ==

* [[සිංහරාජ වන රක්ෂිතය]]
* [[ශ්‍රී ලංකාවේ වනාන්තර]]
* [[ශ්‍රී ලංකාවේ ජෛව විවිධත්වය]]
* [[ශ්‍රී ලංකාවේ ආරක්ෂිත ප්‍රදේශ]]
* [[ශ්‍රී ලංකාවේ වන සංරක්ෂණය]]
* [[නිවර්තන වැසි වනාන්තර]]
* [[ජෛවගෝල රක්ෂිත]]
* [[ලෝක උරුම ස්ථාන]]
* [[යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම ලැයිස්තුව]]
* [[ශ්‍රී ලංකාවේ පරිසරය]]
* [[වන සංරක්ෂණ දෙපාර්තමේන්තුව (ශ්‍රී ලංකාව)]]
* [[ශ්‍රී ලංකාවේ ආවේණික විශේෂ]]
== ආශ්‍රිත ලිපි ==

* [[ශ්‍රී ලංකාවේ වනාන්තර]]
* [[ශ්‍රී ලංකාවේ ජෛව විවිධත්වය]]
* [[ශ්‍රී ලංකාවේ ජාතික උද්‍යාන]]
* [[ජෛවගෝල රක්ෂිත]]
* [[ලෝක උරුම ස්ථාන]]
* [[යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම ලැයිස්තුව]]
* [[වන සංරක්ෂණ දෙපාර්තමේන්තුව (ශ්‍රී ලංකාව)]]
==මූලාශ්‍ර==
{{Reflist}}
== බාහිර සබැඳි ==

* [https://whc.unesco.org/en/list/405/ යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම මධ්‍යස්ථානය — සිංහරාජ වන රක්ෂිතය]
* [https://www.unesco.org/en/mab/sinharaja යුනෙස්කෝ මිනිසා සහ ජෛවගෝල වැඩසටහන — සිංහරාජය]
* [https://whc.unesco.org/en/list/405/documents/ සිංහරාජය පිළිබඳ යුනෙස්කෝ ලේඛන හා වාර්තා]
* [https://tourism.sg.gov.lk/sinharajaya/ දකුණු පළාත් සංචාරක අමාත්‍යාංශය — සිංහරාජ වැසි වනාන්තරය]


*[http://www.lankadeepa.lk/Section/apeurumaya/082008/29082008.htm Lankadeepa:::Urumaya:::Sinharaja] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080905174923/http://www.lankadeepa.lk/Section/apeurumaya/082008/29082008.htm |date=2008-09-05 }}
*[https://roar.media/sinhala/main/features/sinharaja-rain-forest සිංහරාජ වනාන්තරය ගැන තොරතුරු බිඳක් (roar.media)] 
*[https://www.escamp.lk/wp-content/uploads/2017/11/Rathnapura-Sinharaja-PRA.pdf Rathnapura-Sinharaja-PRA.pdf (escamp.lk)]{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 

{{ශ්‍රී ලංකාවේ ලෝක උරුම අඩවි}}

[[Category:සදාහරිත වනාන්තර]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව තුළ පිහිටි ලෝක උරුම අඩවි]]</text>
      <sha1>e4chug6xt59bvs1hupxu7z2ct3nanas</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>හනුමාන්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19693</id>
    <revision>
      <id>802498</id>
      <parentid>744770</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T22:11:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rotondus</username>
        <id>38531</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* මූලාශ්‍ර */</comment>
      <origin>802498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5811" sha1="3hmht6jedfois35t2nrzodhg37woai2" xml:space="preserve">{{short description|හින්දු දෙවියෙක්}}
{{Infobox deity &lt;!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--&gt;
| type                     = හින්දු
| name                     = හනුමාන්
| image                    = Ravivarmapress.jpg
| caption                  = හනුමාන් තම හදවත තුළ [[රාම]] සහ [[සීතා දේවිය|සීතා]] පෙන්වයි.
| day = {{hlist|[[සෙනසුරාදා]]|[[අඟහරුවාදා]]}}
| god_of = ප්‍රඥාව, ශක්තිය, ධෛර්යය, භක්තිය සහ ස්වයං විනයෙහි දෙවියන්
| Devanagari               = हनुमान्
| Sanskrit_transliteration = {{IAST|Hanumān}} 
| affiliation              = රාම භක්තිකයෙක්, වානර, දේව, චිරංජීවි, බ්‍රහ්මචාර්ය
| abode                    = [[කිෂ්කින්ධා]]
| festivals                = [[හනුමාන් ජයන්ති]]&lt;br /&gt;[[දිවාලි]]
| mantra                   = ''&quot;ඕං ශ්‍රී හනුමතෙ නමඃ&quot;''
| father                   = කේසරි
| mother                   = [[අංජනා]]
| weapon                   = සෙංකෝලය (ගදාව)
| texts                    = [[රාමායණය]], හනුමාන් චාලිසා
| siblings                 = මතිමන්, ශ්‍රුතිමන්, කේතුමන්, ගතිමන්, සහ ධෘතිමන් (සහෝදරයන්)
}}
{{Vaishnavism}}
{{Hinduism small}} 
'''හනුමාන්'''{{efn|name=name|විවිධ ප්‍රදේශ සහ භාෂාවලින් ඔහු බොහෝ නම් වලින් හඳුන්වනු ලැබේ. මෙයට '''අංජනේය''' හෝ '''අංජලිපුත්‍ර''' (&quot;[[අංජනා]]ගේ පුත්‍රයා&quot; යන අර්ථය ඇති), '''බජ්‍රංගබාලි''' (&quot;ශක්තිමත් තැනැත්තා&quot;), '''රාම දූත''' (&quot;[[රාම|රාම දෙවියන්ගේ]] දූතයා&quot;), '''මහාකාය''' (&quot;යෝධයා&quot;), හෝ '''මාරුති''' (&quot;මාරුතගේ පුත්‍රයා&quot;, වායු දෙවියන් සඳහා තවත් නමක්) ඇතුළත් වේ.}} [[හින්දු ධර්මය|හින්දු ආගමේ]] දෙවියෙකු ලෙස ගෞරවයට පාත්‍ර වන වානාරයෙකි. [[රාමායණය|රාමායණ]] වීර කාව්‍යයේ කේන්ද්‍රීය චරිතයක් වන හනුමාන්, [[රාම|රාම දෙවියන්]] කෙරෙහි ඔහුගේ නොසැලෙන භක්තිය නිසා සමරනු ලබන අතර ඔහු චිරංජීවියෙකු ලෙස සැලකේ. ඔහුගේ කතා රාමායණයේ පමණක් නොව [[මහාභාරතය|මහාභාරතයේ]] සහ විවිධ [[පුරාණ]]වල ද විස්තර කෙරේ.

වානාරයෙකු ලෙස, ඔහුට අඩක් වඳුරෙකුගේ අඩක් මිනිසෙකුගේ පෙනුමක් ඇත. සාම්ප්‍රදායිකව, හනුමාන් ජීවිත කාලය පුරාම බ්‍රහ්මචාරීව සිටිමින්, නිර්මලත්වයේ ගුණාංග මූර්තිමත් කරන අයෙකු ලෙස සමරනු ලැබේ. ආයුධයක් ලෙස ඔහු සෙංකෝලයක් (ගදාව) භාවිතා කරයි. ඔහු &quot;ශක්තිය, වීර මුලපිරීම සහ ස්ථිරසාර විශිෂ්ටත්වය&quot; ඔහුගේ ස්වාමියා වන රාම කෙරෙහි &quot;ආදරණීය, චිත්තවේගීය භක්තිය&quot; සමඟ ඒකාබද්ධ කිරීම, ශක්ති සහ භක්ති යන දෙකම මූර්තිමත් කරයි. ඔහු ප්‍රඥාවේ සහ ධෛර්යයේ දෙවියා ද වේ. පසුකාලීන සාහිත්‍යයේ ඔහු සටන් කලාවන්, භාවනාව සහ ශාස්ත්‍රීය ක්‍රියාකාරකම්වල අනුග්‍රාහක දෙවියා ලෙස ඉඳහිට නිරූපණය කර ඇත. ඔහුගේ බාහිර වානර පෙනුම ඉක්මවා යමින්, ආත්ම දමනය, ඇදහිල්ල සහ අරමුණක් සඳහා කැපවීම පිළිබඳ ආදර්ශයක් ලෙස ඔහු ගෞරවයට පාත්‍ර වේ.

ඔහු සාම්ප්‍රදායිකව විශ්වාස කරනු ලබන්නේ ඔහුගේ උපතේදී සැලකිය යුතු කාර්යභාරයක් ඉටු කළ බව කියනු ලබන වායු සුළං දෙවියාගේ අධ්‍යාත්මික දරුවන් බවයි. ඔහු ඇති දැඩි කරන ලද්දේ ඔහුගේ පියා කේසරි සහ මව [[අංජනා]] විසිනි.

== සටහන් ==
{{Notelist}}

== මූලාශ්‍ර ==
{{Reflist}}

{{Ramayana}}
{{Hindu deities and texts}}

[[category:හින්දු ආගම]]
[[ප්‍රවර්ගය:Characters in the Ramayana]]</text>
      <sha1>3hmht6jedfois35t2nrzodhg37woai2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>අඟහරු ග්‍රහලොව</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20333</id>
    <revision>
      <id>802481</id>
      <parentid>798253</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T21:35:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54285" sha1="g4nl3jjyoaxuhsydcyp7h28sg40a2e2" xml:space="preserve">{{වෙනස්|අඟහරු (නක්‍ෂත්‍රය)}}
{{cs1 config|name-list-style=vanc|display-authors=3}}
{{Infobox planet
| name = අඟහරු
| symbol = [[File:Mars symbol (bold).svg|24px|♂]]
| image = Mars - August 30 2021 - Flickr - Kevin M. Gill.png
| image_alt = Orange-brown globe with white snow caps
| caption = Mars in true color,{{efn|The light filters are 635 nm, 546 nm, and 437 nm, roughly corresponding to red, green and blue respectively}} as captured by the [[Emirates Mars Mission|''Hope'']] orbiter. The [[Tharsis Montes]] can be seen at the center, with [[Olympus Mons]] just to the left and [[Valles Marineris]] at the right.
| background = Moccasin
| adjectives = Martian
| orbit_ref = &lt;ref name=&quot;VSOP87&quot;/&gt;
| epoch = [[J2000]]
| aphelion = {{convert|249261000|km|AU|comma=gaps|abbr=on|disp=x|&lt;br /&gt;(|)}}&lt;ref name=&quot;NasaFactSheet&quot;/&gt;
| perihelion = {{convert|206650000|km|AU|comma=gaps|abbr=on|disp=x|&lt;br /&gt;(|)}}&lt;ref name=&quot;NasaFactSheet&quot;/&gt;
| time_periastron = 2022-Jun-21&lt;ref name=horizons-perihelion&gt;{{cite web|url=https://ssd.jpl.nasa.gov/horizons_batch.cgi?batch=1&amp;COMMAND=%27499%27&amp;START_TIME=%272022-06-10%27&amp;STOP_TIME=%272022-07-05%27&amp;STEP_SIZE=%273%20hours%27&amp;QUANTITIES=%2719%27|title=HORIZONS Batch call for 2022 perihelion|publisher=Solar System Dynamics Group, Jet Propulsion Laboratory|type=Perihelion occurs when rdot flips from negative to positive|access-date=7 September 2021|archive-date=8 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210908011840/https://ssd.jpl.nasa.gov/horizons_batch.cgi?batch=1&amp;COMMAND=%27499%27&amp;START_TIME=%272022-06-10%27&amp;STOP_TIME=%272022-07-05%27&amp;STEP_SIZE=%273%20hours%27&amp;QUANTITIES=%2719%27|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| semimajor = {{convert|227939366|km|AU|comma=gaps|abbr=on|disp=x|&lt;br /&gt;(|)}}&lt;ref name=&quot;Allen2000&quot;/&gt;
| eccentricity = {{val|0.0934}}&lt;ref name=&quot;NasaFactSheet&quot;/&gt;
| period = {{convert|686.980|d|years|comma=gaps|abbr=on|lk=out|disp=x|&lt;br /&gt;(|; {{val|668.5991}}&amp;nbsp;[[timekeeping on Mars|sols]])}}&lt;ref name=&quot;NasaFactSheet&quot;/&gt;
| synodic_period = {{convert|779.94|d|years|comma=gaps|abbr=on|lk=out|disp=x|&lt;br /&gt;(|)}}&lt;ref name=&quot;Allen2000&quot;&gt;{{Cite book |last1=Allen |first1=Clabon Walter |url=https://books.google.com/books?id=4SWENr1tIJ0C&amp;pg=PA294 |title=Allen's Astrophysical Quantities |last2=Cox |first2=Arthur N. |date=2000 |publisher=Springer Science &amp; Business Media |isbn=978-0-387-95189-8 |pages=294 |language=en |access-date=18 May 2022 |archive-date=1 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301160836/https://books.google.com/books?id=4SWENr1tIJ0C&amp;pg=PA294#v=onepage&amp;q&amp;f=false |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| avg_speed = 24.07&amp;nbsp;km/s&lt;ref name=&quot;NasaFactSheet&quot;/&gt;
| inclination = {{ublist|class=nowrap |{{val|1.850|u=°}} to [[ecliptic]] |{{val|5.65|u=°}} to [[Sun]]'s [[equator]] |{{val|1.63|u=°}} to [[invariable plane]]&lt;ref name=Souami_Souchay_2012/&gt;}}
| asc_node = {{val|49.57854|u=°}}&lt;ref name=&quot;NasaFactSheet&quot;/&gt;
| arg_peri = {{val|286.5|u=°}}&lt;ref name=&quot;Allen2000&quot;/&gt;
| mean_anomaly = 19.412°&lt;ref name=&quot;NasaFactSheet&quot;/&gt;
| satellites = [[Moons of Mars|2]] ([[Phobos (moon)|Phobos]] and [[Deimos (moon)|Deimos]])
| allsatellites = yes
| mean_radius = {{val|3389.5|0.2|u=km}}{{efn|name=best-fit ellipsoid}}&lt;ref name=&quot;Seidelmann2007&quot;/&gt;
| equatorial_radius = {{val|3396.2|0.1|u=km}}{{efn|name=best-fit ellipsoid}}&lt;ref name=&quot;Seidelmann2007&quot;/&gt;&lt;br /&gt;(0.533 Earths)
| polar_radius = {{val|3376.2|0.1|u=km}}{{efn|name=best-fit ellipsoid}}&lt;ref name=&quot;Seidelmann2007&quot;/&gt;&lt;br /&gt;(0.531 Earths)
| flattening = {{val|0.00589|0.00015}}&lt;ref name=horizons-perihelion/&gt;&lt;ref name=&quot;Seidelmann2007&quot;/&gt; &lt;!-- calculated from data in ref name=&quot;Seidelmann2007&quot; --&gt;
| surface_area = {{val|1.4437e8|u=km2}}&lt;ref&gt;{{cite book|first1=Peter|last1=Grego|title=Mars and How to Observe It |url=https://archive.org/details/marshowtoobserve0000greg|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/marshowtoobserve0000greg/page/3 3]|publisher=[[Springer Science+Business Media]]|date=6 June 2012|isbn=978-1-4614-2302-7|via=Internet Archive}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;(0.284 Earths&lt;!--144,371,391 km2 in [http://www.peeep.us/7437231b]--&gt;)
| volume = {{val|1.63118|e=11|u=km3}}&lt;ref name=lodders1998/&gt;&lt;br /&gt;(0.151 Earths)
| mass = {{val|6.4171|e=23|u=kg}}&lt;ref name=konopliv2011/&gt;&lt;br /&gt;(0.107 Earths)
| density = 3.9335&amp;nbsp;g/cm&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;lodders1998&quot;/&gt;
| surface_grav = {{cvt|3.72076|m/s2|g0|4|lk=out}}&lt;ref name=&quot;Hirt2012&quot;&gt;{{Cite journal|title=Kilometer-resolution gravity field of Mars: MGM2011|journal=Planetary and Space Science|last1=Hirt|first1=C.|last2=Claessens|first2=S. J.|last3=Kuhn|first3=M.|last4=Featherstone|first4=W. E.|volume=67|issue=1|pages=147–154|date=July 2012|doi=10.1016/j.pss.2012.02.006|bibcode=2012P&amp;SS...67..147H|hdl=20.500.11937/32270|url=https://espace.curtin.edu.au/bitstream/20.500.11937/32270/2/173469_Hirt2012_MGM2011_PSS_av%5b1%5d%20updated.pdf|hdl-access=free|access-date=25 August 2019|archive-date=1 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240301160101/https://espace.curtin.edu.au/bitstream/handle/20.500.11937/32270/173469_Hirt2012_MGM2011_PSS_av&amp;#91;1&amp;#93;%20updated.pdf;jsessionid=1E3221E0465842BF0C2907102AA4216B?sequence=2|url-status=live |issn=0032-0633}}&lt;/ref&gt;
| moment_of_inertia_factor = {{val|0.3644|0.0005}}&lt;ref name=&quot;konopliv2011&quot;/&gt;
| escape_velocity = {{convert|5.027|km/s|km/h|comma=gaps|abbr=on|disp=x|&lt;br /&gt;(|)}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Jackson |first1=Alan P. |last2=Gabriel |first2=Travis S. J. |last3=Asphaug |first3=Erik I. |date=1 March 2018 |title=Constraints on the pre-impact orbits of Solar system giant impactors |url=http://academic.oup.com/mnras/article/474/3/2924/4628057 |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |language=en |volume=474 |issue=3 |pages=2924–2936 |doi=10.1093/mnras/stx2901 |issn=0035-8711 |doi-access=free |arxiv=1711.05285 |access-date=23 April 2022 |archive-date=23 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220423021614/https://academic.oup.com/mnras/article/474/3/2924/4628057 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| rotation = {{val|1.02749125|u=day}}&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Allison |first1=Michael |last2=Schmunk |first2=Robert |title=Mars24 Sunclock — Time on Mars |url=https://www.giss.nasa.gov/tools/mars24/help/notes.html |website=NASA GISS |access-date=19 August 2021 |archive-date=24 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170124071608/https://www.giss.nasa.gov/tools/mars24/help/notes.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt; {{RA|24|39|36}}
| sidereal_day = {{val|1.025957|u=day}}&lt;br /&gt;{{RA|24|37|22.7}}&lt;ref name=&quot;lodders1998&quot;/&gt;
| rot_velocity = {{convert|0.241|km/s|m/s km/h|order=out|comma=gaps|abbr=on|disp=x|&lt;br /&gt;(|)}}&lt;ref name=&quot;NasaFactSheet&quot;/&gt;
| axial_tilt = {{val|25.19|u=°}} to its orbital plane&lt;ref name=&quot;NasaFactSheet&quot;/&gt;
| right_asc_north_pole = {{val|317.269|u=°}}&lt;ref name=&quot;iau2015&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Archinal |first1=B. A. |last2=Acton |first2=C. H. |last3=A'Hearn |first3=M. F. |last4=Conrad |first4=A. |last5=Consolmagno |first5=G. J. |last6=Duxbury |first6=T. |last7=Hestroffer |first7=D. |last8=Hilton |first8=J. L. |last9=Kirk |first9=R. L. |last10=Klioner |first10=S. A. |last11=McCarthy |first11=D. |last12=Meech |first12=K. |last13=Oberst |first13=J. |last14=Ping |first14=J. |last15=Seidelmann |first15=P. K. |date=2018 |title=Report of the IAU Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements: 2015 |url=http://link.springer.com/10.1007/s10569-017-9805-5 |journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy |language=en |volume=130 |issue=3 |page=22 |doi=10.1007/s10569-017-9805-5 |bibcode=2018CeMDA.130...22A |issn=0923-2958}}&lt;/ref&gt;
| declination = {{val|54.432|u=°}}&lt;ref name=&quot;iau2015&quot;/&gt;
| albedo = {{ublist|class=nowrap |0.170 [[Geometric albedo|geometric]]&lt;ref name=&quot;MallamaMars&quot; /&gt; |0.25 [[Bond albedo|Bond]]&lt;ref name=&quot;NasaFactSheet&quot;/&gt;}}
| single_temperature = {{cvt|209|K|°C|0}} ([[Effective temperature|blackbody temperature]])&lt;ref name=&quot;American Chemical Society 2013&quot;&gt;{{cite web | title=Atmospheres and Planetary Temperatures | website=American Chemical Society | date=18 July 2013 | url=https://www.acs.org/climatescience/energybalance/planetarytemperatures.html | access-date=3 January 2023| archiveurl=https://web.archive.org/web/20230127144936/https://www.acs.org/climatescience/energybalance/planetarytemperatures.html
 |archivedate=27 January 2023}}&lt;/ref&gt;
| temp_name2 = &amp;nbsp;
| min_temp_2 = −110&amp;nbsp;°C&lt;ref name=hot/&gt;
| mean_temp_2 = −60&amp;nbsp;°C&lt;ref name=Marstemp&gt;{{Cite web |last1=Sharp |first1=Tim |last2=Gordon |first2=Jonathan |last3=Tillman |first3=Nola |date=31 January 2022 |title=What is the Temperature of Mars? |url=https://www.space.com/16907-what-is-the-temperature-of-mars.html |access-date=14 March 2022 |website=Space.com |language=en |archive-date=22 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422175412/https://www.space.com/16907-what-is-the-temperature-of-mars.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| max_temp_2 = 35&amp;nbsp;°C&lt;ref name=hot&gt;{{cite web|url=http://marsrover.nasa.gov/spotlight/20070612.html|title=Mars Exploration Rover Mission: Spotlight|work=Marsrover.nasa.gov|date=12 June 2007 |access-date=14 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102112312/http://marsrover.nasa.gov/spotlight/20070612.html|archive-date=2 November 2013|url-status=dead}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;
| surface_equivalent_dose_rate = {{convert |0.64 |mSv/d |μSv/h |disp=out}}&lt;ref name=&quot;surface-radiation&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Hassler DM, Zeitlin C, Wimmer-Schweingruber RF, Ehresmann B, Rafkin S, Eigenbrode JL, Brinza DE, Weigle G, Böttcher S, Böhm E, Burmeister S |author-link6=Jennifer Eigenbrode|date=24 January 2014 |title=Mars' Surface Radiation Environment Measured with the Mars Science Laboratory's Curiosity Rover |journal=Science |volume=343 |issue=6169 |doi=10.1126/science.1244797 |pmid=24324275 |bibcode=2014Sci...343D.386H |hdl=1874/309142 |s2cid=33661472 |at=Tables 1 and 2|doi-access=free |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;
| surface_absorbed_dose_rate = {{convert |0.210 |mGy/d |μGy/h |disp=out}}&lt;ref name=&quot;surface-radiation&quot;/&gt;
| magnitude = −2.94 to +1.86&lt;ref name=&quot;Mallama_and_Hilton&quot;/&gt;
| abs_magnitude = −1.5&lt;ref name=&quot;IMCCE&quot;&gt;{{cite web | title=Encyclopedia - the brightest bodies | website=IMCCE | url=https://promenade.imcce.fr/en/pages5/572.html | access-date=29 May 2023 | archive-date=24 July 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230724225002/https://promenade.imcce.fr/en/pages5/572.html | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| angular_size = 3.5–25.1{{pprime}}&lt;ref name=&quot;NasaFactSheet&quot;/&gt;
| atmosphere_ref = &lt;ref name=&quot;NasaFactSheet&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;barlow08&quot;/&gt;
| surface_pressure = 0.636 (0.4–0.87)&amp;nbsp;[[pascal (unit)|kPa]]&lt;br /&gt;0.00628&amp;nbsp;[[atmosphere (unit)|atm]]
| atmosphere_composition = {{plainlist|
* 95.97% [[carbon dioxide]]
* 1.93% [[argon]]
* 1.89% [[nitrogen]]
* 0.146% [[oxygen]]
* 0.0557% [[carbon monoxide]]
* 0.0210% [[water vapor]]
}}
}}
[[ගොනුව:Mars_Hubble.jpg|thumb|හබිල් අභ්‍යවකාශ දුරදක්නයකින් අඟහරු ග්‍රහයා දිස්වෙන අයුරු]]
'''අඟහරු ග්‍රහලොව''' ([[තාරකාශාස්ත්‍රමය සංකේත|සංකේතය]]: [[File:Mars symbol (fixed width).svg|16px|♂]]), සෞරග්‍රහ මණ්ඩලයේ ඇති ග්‍රහයන්ගෙන් සූර්යයාගේ සිට හතරවැන්නා වේ. එයට '''රතු ග්‍රහයා''' යන නම භාවිතා වන්නේ පෘථිවියේ සිට බලන කල එය රතු පැහැයෙන් දිස්වන බැවිනි. මාස් (Mars) යන ‍ඉංග්‍රීසි නාමය එයට ලැබී ඇත්තේ යුද්ධයට අධිපති රෝම දෙවිවරයා සිහිපත් කරමිනි.

අඟහරු ග්‍රහයා තුනී වායුගෝලයක් සහිත ‍භෞමික ග්‍රහයෙකු වන අතර චන්ද්‍රයාගේ දක්නට ඇති ගැටීම් නිසා ඇති වූ ආවාට සහ පෘථිවියේ දක්නට ඇති ගිනි කඳු, තැනිතලා, කාන්තාර සහ ධ්‍රැවවල ඇති අයිස් තොප්පිවල නෂ්ඨාවශේෂ අඟහරු පෘෂ්ඨය මතද දක්නට ලැබේ. සෞරග්‍රහ මණ්ඩලයේ උසම කන්ද ලෙස දැනට හඳුනාගෙන ඇති ඔලිම්පස් මොන්ස් කන්ද පිහිටා ඇත්තේ අඟහරු ග්‍රහයාගේ ය. තවද ‍විශාලතම අගාධය වන වැලිස් මැරියිනරීස් ද පිහිටා ඇත්තේ මෙහිය. මෙම භූගෝලීය ලක්ෂණ හැරුණු කොට අඟහරුගේ භ්‍රමණ කාලය සහ දේශගුණික සෘතු රටාවද පෘථිවියට සමානය.

1965 දී මැරිනර් 4 යානය අඟහරු අසලින් ගමන් ගන්නා තුරුම අඟහරු ග්‍රහ පෘෂ්ඨය මත ද්‍රව ජලය ඇති බව අනුමාන කෙරුණි. මෙම අනුමානය පදනම් වුයේ විශේෂයෙන් ම ධ්‍රැවාශිත අක්ෂාංශ වල දක්නට ලැබුණු අඳුරු සහ ලා පැහැති පැල්ලම් හේතුවෙනි. මෙම පැල්ලම් සමුද්‍ර සහ අර්ධද්වීප ලෙස පෙනී ගිය අතර අඳුරු පැහැති ඉරි, ඇතැම් නිරීක්ෂකයින් විසින් අර්ථකථනය කළේ ද්‍රව ජලය සහිත ජල මාර්ග ලෙසය. කෙසේ නමුත් පසු කලක මෙවැනි අඳුරු ඉරි දෘෂ්ටි මායාවක් ලෙසට පැහැදිලි කෙරුණි. සෞරග්‍රහ මණ්ඩලයේ ග්‍රහලෝක අතුරින් පෘථිවියේ හැරුණු විට ද්‍රව ජලය සහ ජීවය හමුවන්නට වඩාත් ම ඉඩ කඩ ඇත්තේ අඟහරු ග්‍රහයා මතය.

අඟහරු ග්‍රහයා වටා මේවන විට ක්‍රියාකාරී අභ්‍යාවකාශ යානා තුනක් කක්ෂ ගත කොට ඇත. [[මාර්ස් ඔඩිසි]], [[මාර්ස් එක්ස්ප්‍රස්]] සහ [[මාර්ස් රෙකොනයිසන්ස් ඕබිටර්]] ‍එම යානා තුනයි.

සෞරග්‍රහ මණ්ඩලයේ ග්‍රහයන් අතුරින් පෘථිවියට පසු වැඩිම යානා ගණනක් කක්ෂ ගත වී ඇත්තේ අඟහරු වටාය. තවද ස්පිරිට් සහ ඕපර්ච්නිටි නමැති අඟහරු ගවේෂණ ‍යානා දෙකක් ද එහි පෘෂ්ඨය මත තිබේ. මේවායින් ලබා ගන්නා භූගෝලීය සාක්ෂි වලින් යෝජනා වන්නේ අඟහරු ග්‍රහයා මින් පෙර විශාල ලෙස ජලයෙන් වැසී තිබෙන්නට ඇති බවත් මෑත කාලයේ දී කුඩා ජල දහරා ඒ මත ඇති වී තිබෙන බවත් ය.NASA (නාසා) ආයතනයේ අඟහරු විශ්ව ගවේෂණය මඟින් පෙනීගොස් ඇත්තේ දකුණු ධ්‍රැවයේ කොටසක ඇති ‍අයිස් තට්ටු අඩු වෙමින් පවතින බවය.

අඟහරු ග්‍රහයා සතුව [[ෆෝබොස්]] සහ [[ඩෙයිමෝස්]] නමින් චන්ද්‍රයන් දෙදෙනෙක් සිටී. මේවා අඟහරු වෙත හසුවුනු ග්‍රහකයන් විය හැකිය. පෘථිවියේ සිට පියවි ඇසින් අඟහරු ග්‍රහයා දැකගත හැකි අතර එහි විශාලත්වය 2.9 ක් වේ. එහි දීප්තිමත් බව දෙවැනි වන්නේ සිකුරු ග්‍රහයාට, චන්ද්‍රයාට සහ සූර්යයාට පමණි. කෙසේ නමුත් බොහෝ අවස්ථාවල දී බ්‍රහස්පති ග්‍රහයා අඟහරුට වඩා දීප්තිමත්ව පියවි ඇසට දිස් වේ.

==භෞතික ලක්ෂණ==
===භූගර්භ විද්‍යාව===
කක්ෂීය නිරීක්ෂණ හා අඟහරු උල්කාෂ්ම පරීක්ෂණ ප්‍රතිඵල අනුව, අඟහරුගේ පෘෂ්ඨයේ මූලික සංයුතිය වී ඇත්තේ බැසෝල්ට්වලින් බව පැහැදිලිය. අඟහරු පෘෂ්ඨයේ කොටසක් සාමාන්‍ය බැසෝල්ට්වලට වඩා සිලිකාවලින් පොහොසත් බව සමහර සාක්ෂිවලින් ඉඟි කෙරෙන අතර පෘථිවියේ ඇන්ඩසයිට් පාෂාණවලට සමාන වීමට ඉඩ ඇත. කෙසේ වුව ද මෙම නිරීක්ෂණ සිලිකා වීදුරු මඟින් ද පැහැදිලි කළ හැක. පෘෂ්ඨයෙන් විශාල කොටසක් ටැල්කම් කුඩු ගහන අයන් (III) ඔක්සයිඩ්වලින් ආවරණය වී ඇත.

[[ගොනුව:Mars rocks.jpg|thumb|අඟහරු පාත්පයින්ඩර් මඟින් ඡායාරූප ගත කරන ලද පාෂාණ විසිරුණු භූමිය.]]

අඟහරු නිසඟ චුම්භක ක්ෂේත්‍රයක් නොමැති වුව ද ග්‍රහලොවේ පෘෂ්ඨයේ සමහර ‍ෙකාටස් චුම්භකත්වයකට ලක්වී ඇති බව නිරීක්ෂණයට ලක් වී ඇති අතර මෙම විකල්ප ධ්‍රැවනය නිසා එහි ද්වී ධ්‍රැව මඟින් ඇති කෙරෙන ක්ෂේත්‍රය වෙනසකට ලක් වී ඇත. මෙම පාෂාණවල පෘථිවි සාගර පත්ලෙන් හමු වූ ප්‍රත්‍යාවර්ත තීරු (alternating bands ) වලට බොහෝ සමාන ලක්ෂණ ඇත. 1999 දී ප්‍රකාශයට පත්කෙරුණු 2005 ඔක්තෝබර් හි දී නැවත අධ්‍යයනට ලක් කෙරුණු එක් සිද්ධාන්තයකින් කියැවෙන්නේ (Mars Global Surveyor හි උදව් සහිතව) මෙම තීරු මඟින් ග්‍රහ ඩයිනමෝව ක්‍රියා විරහිත වී එහි චුම්භක ක්ෂේත්‍රය තුනී වී යාමට පෙර (අවු : බිලියන 4කට පෙර) අඟහරු මත තිබූ භුචලන තැටි ආදර්ශනය කෙරෙන බවයි.
ග්‍රහලොවේ වර්තමාන අභ්‍යන්තර පිළබඳ ආකෘති මඟින් කිලෝ මීටර් 1480 පමණ අරයකින් යුක්ත හරයක් දක්වයි. ඒ 14% - 17% පමණ සල්ෆර් හා යකඩ සහිතවය. මෙම අයන් සල්ෆයිඩ් හරය කොටසක් තරල වශයෙන් පවතින අතර මෙහි වඩා සැහැල්ලු මූලද්‍රව්‍යවල සාන්ද්‍රණය පෘථිවි හරයේ මෙන් දෙගුණයක් පමණ වේ. මෙම හරය අතීතයේ බොහෝ භූචලන හා ගිනි කඳු ක්‍රියාකාරකම්වලට හේතු වූ , දැන් අක්‍රියව පවතින සිලිකේට් වැස්මකින් ආවරණය වී ඇත. ග්‍රහලොවේ පි‍ටපොත්තේ මධ්‍යන්‍ය ඝනකම 50 km පමණ වන අතර එහි වැඩිම ඝනකම 125 km පමණ වේ. 40 km පමණ මධ්‍යන්‍ය පිට ඝනකමක් ඇති පෘථිවියේ පිට පොත්ත , ග්‍රහලෝකයන්හි ප්‍රමාණයන්ට සාපේක්ෂව බලන කල්හි අඟහරුගේ පිටපොත්ත මෙන් 3 ගුණයක් පමණ ඝනකම්ය.
අඟහරුගේ භූගර්භ ඉතිහාසය කාල පරිච්ඡේද බොහෝ ගණනකට බෙදිය හැකි වුව ද පහත දැක්වෙන්නේ ප්‍රධාන ඒවායි.
*Noachian යුගය -	 (Noachis Terra ගේ නමින් උපුටා ගනිමින්) : අඟහරුගේ විද්‍යාමාන පෘෂ්ඨවලින් පැරණිතම ආකාරය, (අවු: බිලියන 3.8 පෙර කාලයේ සිට අවු: බිලියන 3.5 පෙර දක්වා ) Noachian යුගයේ පෘෂ්ඨය බොහෝ විශාල ගිනි කඳු මුඛ මඟින් පලුදු වී ඇත. නෙරා ගිය Tharsis ඉහළ ගිනිකඳු භූමිය මෙම කාලයේ දී සකස් වී ඇති බවට විශ්වාස කෙරෙන අතර ඒ සමඟම යුගයේ අවසාන කාලයේ දී විශාල ද්‍රව ජලය ගැල්මක් ද සහිත වූ බවට සැක කෙරේ.
*Hesperian යුගය - (Hesperia Planum ගෙන් උපුටා ගනිමින්) : (අවු: බිලියන 3.5 පෙර සිට අවු: බිලියන 1.8 ක් පෙර කල දක්වා ) Hesperia යුගය විශාල ලාවා භූමි සකස් වීම් මඟින් සලකුණු වී ඇත.
*Amazonian යුගය - (Amazonis Planitia ගෙන් උපුටා ගනිමින්) : (අවු බිලියන 1.8 සිට වර්තමාන‍ය දක්වා ) Amazonian ප්‍රදේශවල උල්කාෂ්ම ගැටීම් නිසා ඇති වූ විවර හැරෙන්නට තරමක විවිධත්වයක් දක්වයි. අඟහරු මත විවිධ ප්‍රදේශවල ලාවා ගැලීම් සමඟම Olympus Mons නිර්මාණය වූයේ ද මෙම කාල පරිච්ඡේයේය.

===අඟහරුගේ ජල විද්‍යාව===
[[Image:Nasa_mars_opportunity_rock_water_150_eng_02mar04.jpg|thumb|අඟහරු මත ජලය තිබුණු බවට සළකුණක් වන ක්ෂුද්‍ර පාෂාණ, ඔපචුනිටි යානාව විසින් ඡායාරූපගත කරන ලද අයුරු]]

අඟහරුගේ පහත් වායුගෝලීය පීඩනය නිසා එහි පෘෂ්ඨය මත ද්‍රව ජලය තිබිය නොහැක. නමුත් එහි ධ්‍රැව ප්‍රධාන වශයෙන් සෑදී ඇත්තේ අයිස් තොප්පි වලින් බැවින් ඝන තත්වයේ ඇති ජලයෙන් නම් කිසිම හිඟයක් නැත. අඟහරුගේ දක්ෂිණ ධ්‍රැවයේ ඇති අයිස් තොප්පිය දියවී ගියහොත් එහි මුළු ග්‍රහ පෘෂ්ඨයම මීටර 11 ක් ගැඹුරට ජලයෙන් යට වී යනු ඇති බව 2007 මාර්තු මාසයේ දී නාසා ආයතනය විසින් නිවේදනය කරන ලදි.

අඟහරුගේ ඝනකම් සයිටොස්පියරයට යටින් ජලය විශාල ප්‍රමාණයක් සිර වී ඇති බව විශ්වාස කෙරේ. ගිනි කඳු පිපිරිමක් වැනි යමකින් එම ද්‍රව ජලය නිදහස් වීමට ඉඩ ඇත. අඟහරුගේ ඉතිහාසයේ දී මෙලෙස ද්‍රව ජලය නිදහස් වන්නට ඇති බවට මතයක් පල වී තිබේ.

මෑතක දී අඟහරු විශ්ව ගවේෂක යානාව මඟින් ගනු ලැබූ ඡායාරූප වලින් අඟහරු පෘෂ්ඨය මත ද්‍රව ජලයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ විස්තර වඩා හොඳින් ඉදිරිපත් කරයි. විශාල ගංගා මාර්ග සහ ඒවා ආශ්‍රිත අතු බෙදුනු ශාඛා ජල මාර්ග තිබුණු බවට සාක්ෂි හමුවුවත් ඒවායේ ආරම්භය සනිටුහන් කරන කුඩා ජල මාර්ග පිළිබඳ සාක්ෂි තවමත් හමු වී නැත.

දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ පැවති කාළගුණික විපර්යාස හේතුවෙන් පැරණි ගංගා නිම්නවල ලක්ෂණ යටපත් වී ගොස් ඇති බවට යෝජනා ඉදිරිපත් වී ඇත. අඟහරු විශ්ව ගවේෂකයා වැනි අභ්‍යාවකාශ යානා මඟින් කරන ලද අධි විභේදන නිරීක්ෂණවලින් ආවාට හා ආගාධ බිත්තිවල ඇති ලක්ෂණ සිය ගණනක් සනාථ කොට තිබේ.

අඟහරු පෘෂ්ඨය මත කලක් ද්‍රව ජලය පැවති බවට තවත් සාක්ෂියක් වන්නේ හෙමටයිට් හා ගොයිතයිට් නමැති විශේෂිත ඛනිජ ලවණ දෙක එහි පෘෂ්ඨයෙන් සොයා ගැනීමය. මේවා ජලය ඇති ඇතැම් අවස්ථාවලදී සෑදෙන ඛනිජ ලවණ දෙකකි.

===වායු ගෝලය===
[[ගොනුව:Mars atmosphere.jpg|thumb|left|අඟහරු‍ගේ වායු ගෝලය, මෙම පහත් කක්ෂීය ඡායාරුවේ දිගන්තයේ දෘෂ්‍යමානව.]]

අවුරුදු බිලියන 4කට පෙර එහි චුම්බකගෝලය අඟහරු හට අහිමි වූ අතර එම නිසා සූර්ය සුළං කෙලින්ම අඟහරු අයන ගෝලයට බැලපෑම් ඇති කරයි. මෙම ක්‍රියාවලිය බාහිර ස්ථරයෙන් පරමාණු ඉවත් කරමින් වායුගෝලය වඩාත් තුනී බවට පත් කර ඇත. මෙම අයනීකරණය වූ වායුගෝලීය අංශු අඟහරු පිටුපසින් ඇදී යනු Mars Global Surveyor හා Mars Express යන 2ම මඟින් අනාවරණය කරගන්නා ලදී. අඟහරුගේ වායුගෝලය දැන් සාපේක්ෂව ඉතා තුනීව පවතී. ඔලිම්පස් මොන්ස් සිට හෙලාස් ප්ලැනිෂියාහි අභ්‍යන්තරය දක්වා පෘෂ්ඨය මත වායු ගෝල‍ පීඩනය 30 Pa (0.03 kPa) සිට 1155 Pa (1.155 kPa) දක්වා වෙනස් වේ. අඟහරුගේ මධ්‍යන්‍ය පෘෂ්ඨ වායුගෝල පීඩනය 600 Pa (0.6 kPa) පමණ වේ. මෙය පෘථිවි පෘෂ්ඨ වායුගෝල පීඩනයෙන් (101.3 kPa) සියයෙන් එකකටත් වඩා අඩු ප්‍රමාණයකි. අඟහරුගේ මධ්‍යන්‍ය පෘෂ්ඨ වායුගෝල පීඩනය පෘථිවි පෘෂ්ඨයෙන් 35 km ඉහළ පවතින පීඩනයට සමාන වෙයි. වායුගෝලයේ පරිමානීය උස, 11 පමණ, පෘථිවියට වඩා වැඩි අතර (6 km) මෙයට හේතුව අඩු ගුරුත්වයයි.
අඟහරුගේ වායුගෝලයේ 95% කාබන් ඩයොක්සයිඩ්, 3% නයිට්‍රජන්, 1.6% ආගන් හා ඔක්සිජන්, ජලය අංශු මාත්‍ර වශයෙන් පවතී. වායුගෝලය දුහුවිලි සහිත වන අතර 1.5 µm පමණ විශ්කම්භයක් ඇති අංශුවලින් ගහනය. මෙම නිසා පෘෂ්ඨයේ සිට බලන කළ අඟහරු අහසට දුඹුරු  වර්ණයක් ලැබී ඇත.අඟහරු වායුගෝලයේ පරිමාව අනුව 10 ppb(අංශු බිලියනයට) සාන්ද්‍රණයක් සහිතව මෙතේන් පවතින බවට සමහර පරීක්ෂකයන් ප්‍රකාශ කරති. මෙතේන් පාරජම්බුල කිරණ මගින් බිඳ වැටෙන, ආකෘතික වශයෙන් අවුරුදු 340 ක් අඟහරු වායුගෝලයේ ජීව කාලයක් පවතින, අස්ථායී වායුවක් නිසා එහි පැවැත්ම ග්‍රහලොව මත වර්තමාන හෝ මෑත කාලීන ප්‍රභවයක් පිළිබඳ ඉඟි කරයි. ගිනි කඳු ක්‍රියාකාරකම් , ධූමකේතු ගැටීම් හා මෙතේන් නිපදවන ක්ෂුද්‍ර ජීවීන්ගේ පැවැත්ම මෙලෙස පැවතිය හැකි ප්‍රභවයන්ය. පසු කාලීනව අඟහරු මත බහුලව ඇති ඛනිජමය ඔලිවයින්, කාබන් ඩයොක්සයිඩ් හා ජලය එක්ව සිදුවිය හැකි ජීව විද්‍යාත්මක නොවන සංසිද්ධියක් වන “සර්පන්ටයින්කරණය” නම් ක්‍රියාවලිය මගින් ද මෙතේන් නිපදවෙන බව පෙන්වා දෙන ලදී.
ධ්‍රැව ශීත කාලවලදී මෙය දිගු අඳුරක පවතින අතර පෘෂ්ඨය සීතල කරමින් මුළු වායුගෝලයෙන් 25-30% පමණ ඝන  CO2 (වියළි අයිස්) ඵලක බවට මිදීමට ලක්වේ. ධ්‍රැවය සූර්යාලෝකයට නැවත නිරාවරණය වූ පසු මිදුණු CO2 ඌර්ධවපාතනය වී ධ්‍රැව හරහා 400 km/h වේගයෙන් හමායන වේගවත් සුළං ඇති කරයි. මෙම සෘතුමය ක්‍රියාකාරකම් දූවිලි හා ජල වාෂ්ප විශාල ප්‍රමාණවලින් ප්‍රවාහනයකට ලක් කරන අතර පෘථිවියේ මෙන් තුෂාර හා කෙඳි වළාකුළු ඇති කරයි. ජල අයිස්වලින් සැදුම් ලත් වළාකුළු 2004 ඔපචුනිටි රෝවරය මගින් ඡායාරූපගත කරන ලදී.

===දේශගුණය===
සියලුම ග්‍රහයින්ගෙන් පෘථිවියට වඩාත් සමාන සෘතු විපර්යාස දක්වන්නේ අඟහරුය. ඒ ග්‍රහලෝක දෙකෙහි භ්‍රමණ අක්ෂ දෙකෙහි ඇලවීමෙහි ඇති සමානතාවය නිසාය. කෙසේ වුවද අඟහරුගේ සිට සූර්යයාට ඇති දුර, පෘථිවියේ සිට සූර්යයාට ඇති දුරට වඩා වැඩි නිසා අඟහරුගේ වසරක් පෘථිවි වසර දෙකක් පමණ වන අතර එම නිසා අඟහරුගේ ඍතු අතර කාල ප්‍රාන්තර පෘථිවියේ මෙන් දෙගුණයක් පමණ වේ. අඟහරුගේ මතුපිට උෂ්ණත්වය ධ්‍රැව ශීත කාලයේදී -1400C (-2200F) පමණ අඩු අගයක සිට ග්‍රීස්ම ඍතුවේදී 200C(680F) දක්වා වැඩි අගයකට විචලනය වේ. අඟහරුට පවතින එතරම් සූර්ය තාපය දරා ගත නොහැකි තුනී වායු ගෝලය, අඩු වායුගෝලීය පීඩනය, හා අඟහරුගේ පස සතු අඩු තාපධාරිතාව මෙතරම් පුළුල් පරාසයක උෂ්ණත්වය විචලනයකට හේතු වේ. 

අඟහරුටද පෘථිවියට සමාන කක්ෂයක් තිබුණි නම් එහි සෘතුද පෘථිවියේ සෘතුවලට සමානවීමට ඉඩ තිබේ. මන්ද, එහි අක්ෂයේ ඇලවීමද පෘථිවියට සමාන බැවිණි. කෙසේ වුවද සංසන්දනාත්මකව වැඩි විකේන්ද්‍රිකතාවක් ඇති අඟහරුගේ කක්ෂයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයන් ඇත. අඟහරු සූර්යයාට වඩාත්ම ආසන්න ලක්ෂ ආසන්නයේදී දක්ෂිණ අර්ධ ගෝලයට ග්‍රීෂ්ම සෘතුවද උත්තර අර්ධ ගෝලයට ශීත සෘතුවද ඇති අතර සූර්යය‍ාට වඩාත් ඈත ලක්ෂයේදී දක්ෂිණ අර්ධ ගෝලයට ශීත සෘතුවද උතුරු අර්ධ ගෝලයට ග්‍රීෂ්ම සෘතුවද ඇති වේ. මේනිසා උතුරේ සෘතු වඩාත් සෞඛ්‍යමය හා දක්ෂිණ අර්ධ ගෝලයේ සෘතු වඩාත් තියුණු වේ. දක්ෂිණ ග්‍රීස්ම සෘතු උෂ්ණත්වය උතුරට වඩා 300C (240F) පමණ ඉහළ අගයක් ගත හැක.

[[ගොනුව:Mars NPArea-PIA00161.jpg|thumb|left|අඟහරුගේ උතුරු අයිස් ආවරණය]]

අප සෞරග්‍රහ මණ්ඩලයේ  දක්නට ඇති විශාලතම ධූලිකුණාටු ඇත්තේ අඟහරු මතය. මේවා කුඩා පෙදෙසක් ආවරණය කෙරෙන ධූලි කුණාටුවක සිට සමස්ත ග්‍රහලොවම ආවරණය කෙරෙන කුණාටුවක් දක්වා පරාසයක විචලන‍ය වේ. අඟහරු සූර්යයාට සමීපවත්ම මේවා ඇති වීමේ ප්‍රවණතාවක් ඇති අතර, ගෝලීය උණුසුම වැඩිකිරීමටද හේතුවන බව පෙනී ගොස් ඇත.

ධ්‍රැව ආසන්නව ඇති ධ්‍රැව ආවරණ මූලික වශයෙන් ජල අයිස්වලින් සමන්විතය. කෙසේ වුවද එහි මතුපිට වියළි අයිස් ද යම් ප්‍රතිශතයක් ඇත. උත්තර ධ්‍රැවයේ ශීත කාලයේදී පමණක් මිදුණු කාබන් ඩයොක්සයිඩ් (වියළි අයිස්) මීටර් එකක් පමණ ඝනකම තුනී තට්ටුවක් ලෙස පැතිරෙන අතර දක්ෂිණ ධ්‍රැවයේ මීටර් 8 ක් ඝනකම ඇති නිත්‍ය අයිස් තට්ටුවක් ඇත. අඟහරුගේ උතුරු ග්‍රීෂ්ම ඍතුවේදී උතුරු ධ්‍රැව වැස්මට 1000Km පමණ විශ්කම්භයක් ඇති අතර එහි අයිස් කියුබික් කිලෝමීටර මිලියන 1.6 පමණ ඇත. මෙම අයිස් ප්‍රමාණය වැස්ම පුරා සමානව ඇතිරුවහොත් 2km පමණ ඝනකම් වේ. (මෙය අයිස් කියුබික් කිලෝමීටර මිලියන 2.85 ක් සහිත ග්‍රීන්ලන්ත අයිස් තට්ටුව සමග සැස‍ඳේ) දක්ෂිණ ධ්‍රැව වැස්ම සතු මුළු අයිස් අයිස් පරිමාව හා යාබද අයිස් තට්ටු වල මුළු අයිස් පරිමාව කියුබික් ක්ලෝමීටර් මිලියන 1.6 බවට ගණන් බලා ඇත. ධ්‍රැව වැස්මවල් දෙකම සර්පිලාකාර නිම්න පෙන්වන අතර මෙයට හේතුව ලෙස සූර්ය තාපනයේ ඇති වෙනස්කම් සමගම අයිස් ඌර්ධවපාතනය හා ජල වාෂ්ප ඝණීභවනය බවට විශ්වාස කෙරේ. අඟහරු ඍතු විපර්යාසවල උෂ්ණත්වය උච්ඡාවචනය අනුව ධ්‍රැව වැස්ම දෙකම හැකිලීමකට හා වර්ධනයකට භාජනය වේ.

==අඟහරුගේ කක්ෂය සහ භ්‍රමණය==
[[Image:ThePlanets Orbits Ceres Mars PolarView.svg|thumb|අඟහරු සහ සිරිස්(Ceres) අතර සම්බන්ධතාවය පෙන්නුම් කරයි]]
අඟහරුගේ සිට සූර්යයාට සාමාන්‍ය දුර දළ වශයෙන් කිලෝමීටර මිලියන 230 ක් වන අතර එහි කක්ෂගත වීමේ කාලය පෘථිවි දින 687 ක් වේ. අඟහරුගේ සූර්ය දිනයක් පැය 24 මිනිත්තු 39 තත්පර 35.244 ක් වන බැවින් එය පෘථිවියේ සූර්ය දිනයකට වඩා වැඩි වන්නේ සුළු වශයෙනි. අඟහරුගේ වසරක් පාථිවි වර්ෂ 1.8809 කට නැතිනම් වසරක් දින 320 ක් සහ පැය 18.2 කට සමාන වේ.

අඟහරුගේ අක්ෂයෙහි අංශක 25.19 ක ආනතියක් ඇති අතර එය පෘථිවි අක්ෂයේ ආනතියට ආසන්න වශයෙන් සමාන වේ. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස අඟහරු ග්‍රහයාගේ ද පෘථිවියේ මෙන් සෘතු දක්නට ලැබෙන අතර අඟහරු ග්‍රහයාගේ වර්ෂය පෘථිවි වර්ෂයට වඩා දීර්ඝ බැවින් එහි සෘතු කාල පරාසයන් ද දීර්ඝ වේ. අඟහරු ග්‍රහයා සූර්යයාට සමීපතම ලක්ෂයට 2007 ජුනි මාසයේ දී පැමිණුන අතර සූර්යයාගෙන් දුරස්තම ලක්ෂයට පැමිණුනේ2008 මැයි මාසයේ දීය.

අඟහරු ග්‍රහයා සතුව 0.09 ක කක්ෂි විකේන්ද්‍රීයතාවයක් දක්නට ලැබෙන අතර සෞරග්‍රහ මණ්ඩලයේ අනෙක් ග්‍රහයන්ගේ මීට වැඩි විකේන්ද්‍රීයතාවයක් පෙන්නුම් කරන්නේ බුධ ග්‍රහයා පමණි. කෙසේ නමුත් අතිතයේ දී අඟහරු ග්‍රහයාගේ කක්ෂය දැනට වඩා වෘත්තාකාරව පැවති බව සොයා ගෙන තිබේ. පෘථිවි වර්ෂ මිලියන 1.35 කට පෙර එහි විකේන්ද්‍රීයතාවය 0.002 ක්ව පැවති අතර එය අද පෘථිවියේ දක්නට ලැබෙන විකේන්ද්‍රීයතාවයට වඩා අඩුය. අඟහරු පෘථිවි චක්‍රය වන වසර 100,000 සමඟ සසඳන විට අඟහරු ග්‍රහයාගේ විකේන්ද්‍රීයතා චක්‍රය පාථිවි වර්ෂ 96,000 ක් වේ. කෙසේ නමුත් අනෙක් ග්‍රහලෝක වල ගුරුත්වාකර්ෂණ බලපෑම නිසා අඟහරු ග්‍රහයාගේ විකේන්ද්‍රීය බව වැඩිවෙමින් පවතී. පෘථිවිය සහ අඟහරු ග්‍රහයා අතර ආසන්නතම දුර තවත් වසර 25,000 ක් ඇතුලත අඩු වී යනු ඇති බවට අනාවැකි පල වේ.

== කක්ෂයේ ලක්ෂණ ==

ඉහත රූපයේ ෆෝබෝස්  (Phobos) හා ඩෙයිමෝස් (Deimos) කක්ෂ පිහිටා ඇත.  අඟහරුගේ උතුරු ධ්‍රැවයේ සිට එය දැකිය හැකය.
(‘ෆෝබෝස්’ හා ඩෙයිමෝස්’යනු අගහරුගේ උපග්‍රහයන් 2කකි.)
ෆෝබෝස් හි කක්ෂය අගහරුට ඉතා ආසන්නව පිහිටයි.  මේ නිසා අසාමාන්‍ය ප්‍රතිඵල දැකිය හැකිය.
අගහරුගේ සිට බලන විට ෆෝබෝස් චන්ද්‍රයාගේ දර්ශනය පෘථිවියේ චන්ද්‍රයා පෙනෙන විශාලත්වය මෙන් 6400 ගුණයක් විශාලව පෙනේ.  එමෙන්ම පෘථිවියේ චන්ද්‍රයා මෙන් 2500 ගුණයක් දීප්තිමත් වේ.  අගහරුගේ අහසේ ¼ ක ප්‍රමාණයක් මෙම චන්ද්‍රයාගේ දර්ශනයෙන් වැසෙයි.
ෆෝබෝස් චන්ද්‍රයා පරිභ්‍රමණය වන්නේ අගහරු ග්‍රහයා භ්‍රමණය වන දිශාවටයි.  නමුත් පරිභ්‍රමණ වේගය අගහරුගේ භ්‍රමණ වේගයට වඩා ඉතා වැඩි වේ.  මේ හේතුවෙන් ෆෝබෝස් චන්ද්‍රයා බටහිරින් පායා, පැය 4 කින් පමණ නැගෙනහිරින්  බැස යයි.  දිනකට දෙවරක් මෙය සිදුවේ. (පැය 11 විනාඩි 6 කට වතාවක්)  ෆෝබෝස් අක්ෂය සමකයට ආසන්න වේ.  මේ හේතුවෙන් අංශක 70.4 ට ඉහළ අක්ෂාංශයන්ට මෙම චන්ද්‍රයා දැකිය නොහැකිය.
අගහරුගේ සමකයේ සිට ෆෝබෝස් චන්ද්‍රයාගේ විෂ්කම්භය පෘථිවියේ සිට, පෘථිවිය චන්ද්‍රයා දකින ආනතියෙන් 1/3 ක වෙනසක් දක්වයි.  අක්ෂාංශවල අගය ඉහළ වන විට මෙම ආනතිය අඩු වේ.  මෙ හේතුවෙන් ෆෝබෝස් හි දර්ශනය වන විශාලත්වය 45% ක පරාසයක විචලනය වේ.  දෘෂ්‍ය ආනතිය ෆෝබෝස් පායන විටදී 0.140 ද, බැස යන විට 0.200 ද වේ.  සූර්යයාගේ ආනතිය අගහරුට 0.350 ක් වේ.

'''සූර්යග්‍රහන'''
ෆෝබෝස් චන්ද්‍රයාගේ සමීප පිහිටීම නිසා නිරන්තර සූර්යග්‍රහන ඇතිවේ. නමුත් මේ සියල්ල අර්ධ සූර්යග්‍රහන වේ.  පූර්ණ සූර්යග්‍රහණයක් සිදු කිරීමට තරම් ෆෝබෝස් විශාල නොවේ.  මෙම අර්ධ සූර්යග්‍රහන අභ්‍යවකාශ යානාවලින් හා අගහරු මත ඇති රොබෝ යන්ත්‍ර වලින් ඡායාරූපගත කොට ඇත.

ෆෝබෝස් හි අනාගත ව්‍යසනය
ෆෝබෝස් ගේ ඉතා සමීප කක්ෂගත වීම නිසා අගහරුගේ ගුරුත්වය මගින් කක්ෂය තව ලං කරමින් තිබේ.  එය වසර 100 කට මීටර් 1.8 ක ප්‍රමාණයක් වේ.  උදම් බලයන්ගෙන් තුලනය වන සීමාව (Roche limit) ඉක්ම වූ විට ෆෝබෝස් හි අභ්‍යන්තර කුහර හා බිඳවැටීම් ඇති වේ.  ඉන්පසු මෙම කැබලි අගහරු වටා කක්ෂ ගත වේ.  නමුත් එයට තව වසර මිලියන 30 – 80 අතර කාලයක් ගත වේ.
 
== අමතර අවධානයට ==
* [[Astronomy on Mars|අඟහරු මත තාරකාවේදය]]
* {{Annotated link|Outline of Mars|අඟහරු වටසන}}
* {{Annotated link|List of missions to Mars|අඟහරු වෙත අජටාකාශ චාරිකා ලැයිස්තුව}}
* {{Annotated link|Magnetic field of Mars|අඟහරු චුම්භක ක්ෂේත්‍රය}}
* {{Annotated link|Mineralogy of Mars|අඟහරු ඛණිජවේදය}}

== සටහන් ==
{{reflist |group=caption}}
{{notelist |notes=
{{efn | name=best-fit ellipsoid | Best-fit [[ellipsoid]]}}
}}

== මූලාශ්‍ර ==
{{reflist|refs=

&lt;ref name=&quot;NasaFactSheet&quot;&gt;{{cite web|first=David|last=Williams|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html|title=Mars Fact Sheet |publisher=NASA Goddard Space Flight Center|year=2018 |access-date=22 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200317184127/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html|archive-date=17 March 2020}}; Mean Anomaly (deg) 19.412 = (Mean Longitude (deg) 355.45332) – (Longitude of perihelion (deg) 336.04084) {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Souami_Souchay_2012&gt;{{cite journal
 | title=The solar system's invariable plane
 | last1=Souami | first1=D. | last2=Souchay | first2=J.
 | journal=Astronomy &amp; Astrophysics
 | volume=543 | id=A133 | page=11 | date=July 2012
 | doi=10.1051/0004-6361/201219011 | bibcode=2012A&amp;A...543A.133S | doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=VSOP87&gt;{{cite journal |title=Numerical expressions for precession formulae and mean elements for the Moon and planets |url=https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1994-02-10_282_2/page/663 |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=282 |issue=2 |pages=663–683 |date=February 1994 |last1=Simon |first1=J.L. |last2=Bretagnon |first2=P. |last3=Chapront |first3=J. |last4=Chapront-Touzé |first4=M. |last5=Francou |first5=G. |last6=Laskar |first6=J. |bibcode=1994A&amp;A...282..663S}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Seidelmann2007&quot;&gt;{{cite journal|doi=10.1007/s10569-007-9072-y|last1=Seidelmann|first1=P. Kenneth|last2=Archinal|first2=Brent A.|last3=A'Hearn&lt;!-- written A'hearn here, mostly A'Hearn elsewhere --&gt; |first3=Michael F.|last4=Conrad|first4=Albert R.|last5=Consolmagno|first5=Guy J.|last6=Hestroffer|first6=Daniel|last7=Hilton|first7=James L.|last8=Krasinsky|first8=Georgij A.|last9=Neumann |first9=Gregory A.|last10=Oberst|first10=Jürgen|last11=Stooke|first11=Philip J.|last12=Tedesco|first12=Edward F.|last13=Tholen|first13=David J.|last14=Thomas|first14=Peter C.|last15=Williams|first15=Iwan P.
|year=2007|title=Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006|url=https://archive.org/details/sim_celestial-mechanics-and-dynamical-astronomy_2007_98_3/page/155|journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy|volume=98|issue=3|pages=155–180 |bibcode=2007CeMDA..98..155S|ref={{sfnRef|Seidelmann Archinal A'hearn et al.|2007}}|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;lodders1998&quot;&gt;{{cite book|title=The Planetary Scientist's Companion|url=https://archive.org/details/planetaryscienti00lodd_066|url-access=limited|publisher=Oxford University Press|first1=Katharina |last1=Lodders|author1-link=Katharina Lodders|first2=Bruce|last2=Fegley|page=[https://archive.org/details/planetaryscienti00lodd_066/page/n210 190]|date=1998|isbn=978-0-19-511694-6}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;konopliv2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Konopliv |first1=Alex S. |last2=Asmar |first2=Sami W. |last3=Folkner |first3=William M. |last4=Karatekin |first4=Özgür |last5=Nunes |first5=Daniel C. |last6=Smrekar |first6=Suzanne E. |last7=Yoder |first7=Charles F. |last8=Zuber |first8=Maria T. |title=Mars high resolution gravity fields from MRO, Mars seasonal gravity, and other dynamical parameters |journal=Icarus |volume=211 |issue=1 |date=January 2011 |pages=401–428 |bibcode=2011Icar..211..401K |doi=10.1016/j.icarus.2010.10.004}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref Name=&quot;MallamaMars&quot;&gt;{{cite journal |author=Mallama, A. |title=The magnitude and albedo of Mars |journal=Icarus |volume=192 |issue=2 |pages=404–416 |year=2007 |doi=10.1016/j.icarus.2007.07.011 |bibcode=2007Icar..192..404M}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Mallama_and_Hilton&quot;&gt;{{cite journal |title=Computing apparent planetary magnitudes for The Astronomical Almanac |journal=Astronomy and Computing |first1=Anthony |last1=Mallama |first2=James L. |last2=Hilton |volume=25 |pages=10–24 |date=October 2018 |doi=10.1016/j.ascom.2018.08.002 |bibcode=2018A&amp;C....25...10M |arxiv=1808.01973|s2cid=69912809 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;barlow08&quot;&gt;{{cite book|first=Nadine G.|last=Barlow|author-link1=Nadine G. Barlow|date=2008|title=Mars: an introduction to its interior, surface and atmosphere|series=Cambridge planetary science|page=21|volume=8|isbn=978-0-521-85226-5|publisher=Cambridge University Press}}&lt;/ref&gt;
}}

== භාහිර සබැඳි ==
* [https://trek.nasa.gov/mars/ Mars Trek], an integrated map browser of maps and datasets for Mars
* [http://www.google.com/mars/ Google Mars] and [https://www.google.com/maps/space/mars/ Google Mars 3D], interactive maps of the planet
* [https://www.cnn.com/2023/07/15/world/nasa-mariner-4-photo-mars-anniversary-scn/index.html First TV image of Mars (15 July 1965)], [[CNN News]]; 15 July 2023

{{Mars}}
{{Geography of Mars}}
{{Mars spacecraft}}
{{Human missions to Mars}}
{{සෞරග්‍රහ මණ්ඩලය}}
{{Portal bar|Stars|Spaceflight|Outer space}}
{{Sister bar}}
{{Authority control}}

[[Category:Mars| ]]
[[ප්‍රවර්ගය:අඟහරු| ]]
[[ප්‍රවර්ගය:සෞරග්‍රහ මණ්ඩලය]]
[[Category:සෞරග්‍රහ මණ්ඩලයේ ග්‍රහලෝක]]
[[ප්‍රවර්ගය:තාරකා විද්‍යාව]]
[[Category:Astronomical objects known since antiquity]]
[[Category:Planets of the Solar System]]
[[Category:Terrestrial planets]]</text>
      <sha1>g4nl3jjyoaxuhsydcyp7h28sg40a2e2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සිකුරු ග්‍රහලොව</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20359</id>
    <revision>
      <id>802491</id>
      <parentid>802025</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T22:00:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78934" sha1="kvi04x3d116vsdomdjjgo9lu654q3vh" xml:space="preserve">{{distinguish|සිකුරු ග්‍රහයා}}
{{Infobox planet
| name = සිකුරු
| symbol = [[File:Venus symbol (bold).svg|24px|♀]]
| image = Venus 2 Approach Image.jpg
| caption = [[MESSENGER]] space probe විසින් ගන්නා ලද, සිකුරු ග්‍රහලොව හි ස්වභාවික වර්ණ Near-global දර්ශනයක්
| background = #f8f9fa
| orbit_ref = &lt;ref name=&quot;fact&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;horizons&quot; /&gt;
| epoch = [[J2000]]
| aphelion = {{plainlist |
* {{val|0.728213|ul=AU}}
* {{nowrap|{{val|fmt=commas|108939000|u=km}}}}
  }}
| perihelion = {{plainlist |
* {{val|0.718440|u=AU}}
* {{nowrap|{{val|fmt=commas|107477000|u=km}}}}
  }}
| semimajor = {{plainlist |
* {{val|0.723332|u=AU}}
* {{nowrap|{{val|fmt=commas|108208000|u=km}}}}
  }}
| eccentricity = 0.006772&lt;ref name=&quot;VSOP87&quot; /&gt;
| period = {{plainlist |
* {{val|224.701|u=day}}&lt;ref name=&quot;fact&quot; /&gt;
* {{val|0.615198|u=[[julian year (astronomy)|yr]]}}
* 1.92 Venus [[solar day]]
  }}
| synodic_period = 583.92 days&lt;ref name=&quot;fact&quot; /&gt;
| avg_speed = 35.02{{nbs}}km/s
| inclination = {{plainlist |
* {{val|3.39458|u=°}} to [[ecliptic]]
* 3.86° to [[Sun]]'s [[equator]]
* 2.15° to [[invariable plane]]&lt;ref name=Souami_Souchay_2012 /&gt;
  }}
| asc_node = 76.680°&lt;ref name=&quot;VSOP87&quot; /&gt;
| arg_peri = 54.884°
| mean_anomaly = 50.115°
| satellites = None
| allsatellites = yes
| mean_radius = {{plainlist |
* {{nowrap|{{val|fmt=commas|6051.8|1.0|u=km}}}}&lt;ref name=&quot;Seidelmann2007&quot; /&gt;
* {{val|0.9499|u=Earths}}
  }}
| flattening = 0&lt;ref name=&quot;Seidelmann2007&quot; /&gt;
| surface_area = {{plainlist |
* {{val|4.6023|e=8|u=km2}}
* 0.902 Earths
  }}
| volume = {{plainlist |
* {{val|9.2843|e=11|u=km3}}
* 0.857 Earths
  }}
| mass = {{plainlist |
* {{val|4.8675|e=24|u=kg}}&lt;ref name=&quot;Konopliv1999&quot; /&gt;
* 0.815 Earths
  }}
| density = {{val|5.243|u=g/cm3}}
| surface_grav = {{plainlist |
* {{val|8.87|u=m/s2}}
* {{nowrap|0.904 ''[[g-force|g]]''}}
  }}
| escape_velocity = {{convert|10.36|km/s|abbr=on}}&lt;ref name=NASA_2015/&gt;
| rotation = {{val|-116.75|u=day}} ([[Retrograde motion|retrograde]])&lt;ref name=&quot;planetary-facts&quot;/&gt;
&lt;br&gt;1 Venus solar day
| sidereal_day = {{val|-243.0226|u=day}} &lt;small&gt;(retrograde)&lt;/small&gt;&lt;ref name=Margot_et_al_2021/&gt;
| rot_velocity = {{convert|6.52|km/h|m/s|abbr=on}}&lt;!--Since rot. vel. = circumference/sidereal day, and circumference is 2πr, rot. vel. = 2π6051km/243.025*24h = 6.52 km/h--&gt;
| axial_tilt = 2.64° &lt;small&gt;(for [[Retrograde motion|retrograde]] rotation)&lt;/small&gt;{{break}}177.36° (to orbit)&lt;ref name=fact/&gt;{{refn|group=note|Defining the rotation as retrograde, as done by NASA space missions and the USGS, puts [[Ishtar Terra]] in the northern hemisphere and makes the axial tilt 2.64°. Following the [[right-hand rule]] for prograde rotation puts Ishtar Terra in the southern hemisphere and makes the axial tilt 177.36°.}}
| right_asc_north_pole = {{plainlist |
* {{RA|18|11|2}}
* 272.76°&lt;ref name=&quot;iauwg_ccrsps2000&quot; /&gt;
  }}
| declination = 67.16°
| albedo = {{plainlist |
* 0.689 ([[Geometric albedo|geometric]])&lt;ref name=&quot;Mallama_et_al&quot;/&gt;
* 0.76 ([[Bond albedo|Bond]])&lt;ref name=&quot;Haus_et_al&quot;/&gt;
  }}
| magnitude = −4.92 to −2.98&lt;ref name=&quot;Mallama_and_Hilton&quot;/&gt;
| angular_size = {{nowrap|9.7″–66.0″}}&lt;ref name=&quot;fact&quot; /&gt;
| single_temperature = {{cvt|232|K|°C|0}} ([[Effective temperature|blackbody temperature]])&lt;ref name=&quot;American Chemical Society 2013&quot;/&gt;
| temp_name1 = [[Kelvin|කෙල්වින්]]
| mean_temp_1 = 737 K&lt;ref name=&quot;fact&quot; /&gt;
| temp_name2 = [[Celsius|සෙල්සියස්]]
| mean_temp_2 = 464 °C
| temp_name3 = [[Fahrenheit|ෆැරන්හයිට්]]
| mean_temp_3 = 867 °F
| surface_equivalent_dose_rate = {{convert |{{#expr:10^(19/54)}}e-9 |mSv/h |μSv/h |sigfig=2 |disp=out}}&lt;br/&gt;{{convert |{{#expr:10^(52/54)}}e-5 |- |{{#expr:10^(19/54)}}e-2 |mSv/h |μSv/h |sigfig=2 |disp=out}} at [[Life on Venus|habitable altitudes]]&lt;ref name=&quot;radiation-levels&quot;/&gt;&lt;!-- pixel values measured from the referenced figure --&gt;
| surface_absorbed_dose_rate = {{convert |{{#expr:10^(17/54)}}e-9 |mGy/h |μGy/h |sigfig=2 |disp=out}}&lt;ref name=&quot;radiation-levels&quot;/&gt;
| pronounced = {{IPAc-en|audio=en-us-Venus.ogg|ˈ|v|iː|n|ə|s}}
| named_after = [[Roman religion|Roman]] [[List of love and lust deities|goddess of love]] (see [[goddess Venus]])
| adjectives = {{nowrap|[[Venusian (disambiguation)|Venusian]] {{IPAc-en|v|ᵻ|ˈ|nj|uː|z|i|ə|n|,_|-|ʒ|ə|n}},&lt;ref name=Lexico_Venusian/&gt;}} rarely [[Cytherean]] {{IPAc-en|s|ɪ|θ|ə|'|r|iː|ə|n}}&lt;ref&gt;{{OED|Cytherean}}&lt;/ref&gt; or Venerean / Venerian {{IPAc-en|v|ᵻ|ˈ|n|ɪər|i|ə|n}}&lt;ref&gt;{{OED|Venerean, Venerian}}&lt;/ref&gt;
| atmosphere = yes
| atmosphere_ref = &lt;ref name=&quot;fact&quot; /&gt;
| surface_pressure = 93&amp;nbsp;[[bar (unit)|bar]] (9.3&amp;nbsp;[[Pascal (unit)|MPa]]){{break}}92 [[atmosphere (unit)|atm]]
| atmosphere_composition = {{plainlist | 
* 96.5% [[carbon dioxide]]
* 3.5% [[nitrogen]]
* 0.015% [[sulfur dioxide]]
* 0.0070% [[argon]]
* 0.0020% [[water vapour]]
* 0.0017% [[carbon monoxide]]
* 0.0012% [[helium]]
* 0.0007% [[neon]]
* Trace [[carbonyl sulfide]]
* Trace [[hydrogen chloride]]
* Trace [[hydrogen fluoride]]
  }}
}}
[[Image:Venus-real.jpg|thumb|සිකුරු (Venus) ග්‍රහයාගේ සැබෑ වර්ණ සහිත ඡායාරූපයකි]]

'''සිකුරු ග්‍රහලොව''' ([[තාරකාශාස්ත්‍රමය සංකේත|සංකේතය]]: [[File:Venus symbol (fixed width).svg|16px|♀]]) සූර්යයාට දෙවැනියට ළගින් ඇති ග්‍රහලෝකයයි. එයට සූර්යයා වටා භ්‍රමණය වීමට පෘථිවි දින 224.7 ක් ගත වේ. චන්ද්‍රයා හැරුණු විට අහසේ දක්නට ලැබෙන  දීප්තිමත් ම ස්වාභාවික වස්තුව මෙය වන අතර එහි දීප්තිමත් බව - 4.6 ක් වේ. සිකුරු ග්‍රහයා අප්‍රධාන ග්‍රහයෙක් වන බැවින් එය පෘථිවියේ සිට බලන කල සූර්යයාගෙන් වැඩි ඈතක ගමන් කරනු දක්නට නොලැබේ. එහි දිගාංශය 47.8 ක උපරිමයක් ගනී. සිකුරු ග්‍රහයාගේ උපරිම දීප්තිය දක්නට ලැබෙන්නේ ඉර උදාවට පෙර සහ ඉර බැසීමෙන් පසුවය. මේ නිසා එය '''පහන් තරුව''', '''උදා තරුව''' (Morning star) හෝ '''ඉරබටු තරුව'''  (Evening star)  ලෙසද හැදින්වේ. 

භෞමික ග්‍රහයන් ගණයට අයත් සිකුරු ග්‍රහයා පෘථිවියේ සහෝදරියක ලෙස සලකන්නේ ඒවායේ විශාලත්වය, ගුරුත්වාකර්ෂණය හා සංයුතිය සමාන වන බැවිනි. සිකුරු ග්‍රහයා ඉතා පරාවර්තනශිලී සල්ෆියුරික් වලාකුළු වලින් සැදුම් ලත්  පාරදෘෂ්‍ය ස්ථරයකින් වට වී ඇති අතර  එනිසා ආලෝකය ඇති විටදීත් අභ්‍යාවකාශයේ සිට බලන කල එහි පෘෂ්ඨය පෙනෙන්නේ නැත. විසිවන සියවසේ ග්‍රහ විද්‍යාව මඟින්  ඇතැම් රහස් හෙළි කරගන්නා තෙක් මෙය ඉතා කුතුහලය දනවන කාරණාවක් විය. භෞමික ග්‍රහයින් අතුරින්  ඝනත්වයෙන් වැඩිම වායුගෝලය ඇත්තේ සිකුරු ග්‍රහයා සතුවය. එහි වැඩිපුරම ඇත්තේ කාබන්ඩයොක්සයිඩ්ය. ඊට හේතුව පාෂාණ සහ ‍පෘෂ්ඨයේ ඇති වස්තු වෙත නැවත කාබන් ලබා දීමට හෝ ජෛව ස්කන්ධයට  කාබන් උරා ගැනීමට කාබනික ජීවින් එහි නොසිටීමය. සිකුරු ග්‍රහයාගේ උෂ්ණත්වය කෙතරම් ද කිවහොත් පෘථිවියේ මෙන් සාගර තරුණ සිකුරු ග්‍රහයාගේත් තිබෙන්නට ඇති අතර ඒවා සම්පූර්ණයෙන් ම වාෂ්ප වී වියලි දුවිලි සහ තහඩු වැනි පාෂාණ ස්ථර සහිත කාන්තාරයක් බවට පත් වී ඇත. මේ සඳහා ඉදිරිපත් වී ඇති හොඳම පැහැදිලි කිරීම වන්නේ සිකුරු ග්‍රහයා සතුව චුම්බක ක්ෂේත්‍රයක් නොතිබිම හේතුවෙන් සාගර වලින් වාෂ්ප වූ ජලය වියෝජනය වන්නට ඇති බවත් එමඟින් නිදහස් වූ හයිඩ්‍රජන් වායුව  අන්තර් ග්‍රහ අවකාශයට ඇදී යන්නට ඇති බවත් ය. සිකුරු ග්‍රහයාගේ පෘෂ්ඨය මත වායුගෝලීය පීඩනය පෘථිවියේ මෙන් 92 ගුණයකි.

==සිකුරු ග්‍රහලොව නිරීක්ෂණය කිරිම==

[[Image:Phases_Venus.jpg|thumb|සිකුරු ග්‍රහයාගේ විකසන අවස්ථා දෘශ්‍යමාන විෂ්කම්භ වලින් පෙන්නුම් කෙරේ]]
දීප්තිමත් තාරකාවන් වලටත් වඩා වැඩි දීප්තියක් ඇති සිකුරු ග්‍රහයාගේ දීප්තිය - 3.8 සිට 4.6 දක්වා අගයක් ගනී. මේ නිසා මධ්‍යහනයේ දී වුවත් දැක ගැනීමට තරම් එය දීප්තිමත් වන අතර ඉර බැස ගෙන යන විට එය ඉතා පහසුවෙන් දැකගත හැකිය. අධර ග්‍රහයකු ලෙස එය  සැමවිටම සුර්යයාට අංශක 47 ක් ඇතුලත පිහිටයි.

සූර්යයා වටා කක්ෂගත වීමේ දී සිකුරු තරුව සෑම දින 584 කට වරක්ම පෘථිවිය පසුකර යයි. පෙර ඉර බසින විට දුටු තරුව එවිට දැකගත හැකි වන්නේ ඉර නැගීමට පෙරය. අනෙක් අධර ග්‍රහයා වන බුධ ග්‍රහයා එහි උපරිම දීර්ඝනය(elongation) වන අංශක 28 ට පැමිණෙන නමුත් ඉර බැස යන විට  එය දැක ගැනීමට අපහසු නමුත් සිකුරු ග්‍රහයා ලෙහෙසියෙන් මග හැරෙන්නේ නැත. එහි දීප්තිමත්බව නිසා එය ඉර බැස ගොස් බොහෝ වේලාවක් යන තුරු වුවත් අඳුරු අහසේ දැක බලාගත හැකිය. පියාඹන පීරිසි ලෙස ‍බොහෝ විට වැරදි ලෙස වාර්තා වී ඇත්තේ සිකුරු ග්‍රහයාවයි.

1969 දී ඇමෙරිකානු ජනාධිපති ජිමි කාටර් විසින් දුටුවා යැයි කියන ලද පියාඹන පීරිසිය සිකුරු ග්‍රහයාම බව පසුව කරන ලද විශ්ලේෂණ වලදී තහවුරු විය.

තම කක්ෂය වටා ගමන් ගන්නා විට චන්ද්‍රයාගේ අවධි මෙන් අවධි සිකුරු ග්‍රහයා විසින්ද පෙන්නුම් කරයි. පෘථිවිය සහ සූර්යයා අතරින් ගමන් කිරීමේ දී එය  නව සඳ මෙන් වන අතර සූර්යයාට විරුද්ධ පසින් පිහිටන විට එය සම්පූර්ණයෙන් සූර්යයාගෙන් ද, සූර්යයාගෙන් උපරිම  දීර්ඝනය(elongation) ඇති විට, එය අඩ සඳ වැනි අවධියේත් පසුවේ. සිකුරු ග්‍රහයා දීප්තිමත් බවින් වැඩිම වන්නේ එය තුනී අඩ සඳක හැඩයක් ගන්නා විටය. එය පෘථිවියට ආසන්නව පිහිටන්නේ මෙවිටය.

සිකුරු ග්‍රහයාගේ කක්ෂය පෘථිවියේ කක්ෂයට මද ආනතියක් දක්වයි. එබැවින් සුර්යයා සහ පෘථිවිය අතරින් එය ගමන් කරද්දී සාමාන්‍යයෙන් සූර්යයාගේ මුහුණත පසුකර යන්නේ නැත.

සිකුරු නිරීක්ෂණය කිරීමේ දී බොහෝ කලක සිට ඇති පැනයක් වී ඇත්තේ ඇෂන් එළියයි. එසේත් නැතිනම්  ග්‍රහයාගේ අඳුරු පසින් දිස්වන දුබල ආලෝකයයි. මෙය මුල්වරට  නිරීක්ෂණය කළේ 1643 දීය. සිකුරු ග්‍රහයාගේ වායුගෝලයේ විද්‍යුත් ක්‍රියාකාරීත්වය නිසා මෙම ‍එළිය ඇති වන බවටත් ඉතා දීප්තිමත් අඩ සඳ හැඩැති වස්තුවක් දෙස බැලීමේ දී ඇතිවන භෞතික බලපෑම් ‍හේතුවෙන්  දක්නට ලැබෙන දෘෂ්ටි මායාවක් ලෙසටත් මත දෙකක් පවති.
Galileo (ගැලීලියෝ ගැලිලි) විසින් සිකුරු ග්‍රහයා සූර්යයාගේ වටා ගමන් කරන බව ඔප්පු කළේය.
හින්දුවරුන්ගේ ජ්‍යොතිෂ්‍යයේදී සිකුරු, ශුල්ක්‍රා ග්‍රහයා ලෙසත්, බටහිර පුද්ගලයින් “Wondering Star” ලෙසත් අතීතයේදී සිකුරු ග්‍රහයා හැදින්වීය.
අතීතයේ “Morning Star” හා “Evening Star” ලෙස තාරකා දෙකක් වශයෙන් සිකුරු සලකා ඇත.  නමුත් ඔවුන් එකම ග්‍රහලෝකය වෙනස් ආකාරයෙන් දකිනා බව නොදැන සිටියේය.  මෙය තනි වස්තුවක් බව “පයිතගරස්” පළමුවෙන් හදුනාගත්තේය.
ගැලීලියෝ විසින් 17 වැනි සියවසේ සිකුරුගේ චලනයන් නිරීක්ෂණයෙන්, එය සඳ මෙන් පෘතුවිය වටා නොයන බව සොයා ගත්තේය.  ඒ සමගම සූර්යා වටා ග්‍රහලෝක පරිභ්‍රමණය වේ යන සංකල්පය ඉදිරිපත් වීය.
Johann Schroter 1970දී සිකුරුගේ වායුගෝලයක් ඇති බව නිරීක්ෂණය කළේය.  සිකුරුගේ සූර්යයාට විවෘත ප්‍රදේශයේ 1800C ක උණුසුමක් ඇතිබවත්, සිකුරුගේ අඳුරු ප්‍රදේශක් නිරීක්ෂණයෙන් තහවුරු විය.  මෙම වායුගෝලයක් තිබීම නිසා භ්‍රමණ කාලය නිගමනය කිරීම් අපහසු විය.  Glovenni Cossin හා Johann Schroter  පැය 24 ක භ්‍රමණ කාලයක් ඇති බවට නිගමනය කළත් එය නිවැරදි නොවීය.

'''භූමිය පදනම් කරගෙන සිදු වූ පරීක්ෂණ'''

	UV,රේඩාර් හා දුරේක්ෂයන්ගේ දියුණුවත් සමග 20 සියවසේදී සිකුරු ගැන වඩා නිවැරදි දත්ත ලැබෙන්නට විය.  
	UV නිරීක්ෂණයන්හිදි, JR කිරණයන්ට හසු නොවූ දත්ත හමුවිය.  Frank. E. Rose ට අනුව ඊට හේතුව සිකුරුගේ වලාකුළුය.
	සිකුරුගෙන් 90% ක් ඇත්තේ ඝන පෘෂ්ඨයකි.  සිකුරුගේ භ්‍රමණ කාලය ඩොප්ලර් න්‍යායයේ ආලෝක පරාවර්තන් ආශ්‍රයෙන් හඳුනාගැනීමට උත්සහ කළද එය අසාර්ථක විය.  Vestor Slipher විසින් මෙම පරීක්ෂණය කළ අතර ප්‍රතිඵල රහිත වීමට හේතුව සිකුරුගේ භ්‍රමණ කාලය විශාල වීම බව ඔහු නිගමනය කළේය.  1950 දී සිකුරුගේ භ්‍රමණය ප්‍රතිගාමී (Retrograde) බව සොයාගන්නා ලදී.  රේඩාර් භාවිතයේදී නව අගයන්ට ආසන්න භ්‍රමණ කාලයක් වාර්තා විය.
	1970 රේඩාර් මගින් කළ පරීක්ෂණ වලදී “Arecibo Observetory” සිට සිකුරුගේ අති පරාවර්තිත ප්‍රදේශයන්ට හා කිරණ පතනය කර තොරතුරු රාශියක් සොයා ගන්නා ලදී. මෙහිදී භූමියේ ස්වභාවයන පිලිබඳව ලද තොරතුරු ප්‍රධාන වේ.  මෙහිදී “Moxwell montes” ලෙස නම් කළ කඳු පන්තියක් හමුවිය.
	පෘථිවියේ සිට ගත් හොඳම රේඩාර් ඡායාරූපය කි. මී. 50 ක පමණ පරාසයක විහිදේ.

== සිකුරු ග්‍රහයාගේ බාහිර ස්වභාවය ==

සිකුරු යනු භූමියක් සහිත ග්‍රහයෙකි.  සෞරග්‍රහ මණ්ඩලයට පෘථිවියද ඇතුළුව මෙවන් ග්‍රහලෝක 4 ක් ඇත.  අනෙක් ග්‍රහලෝක වායුන්ගේ එකතුවකි.  සිකුරු පෘථිවියට ඉතා සමානය.  එහි විෂ්කම්භය පෘථිවියට වඩා කි. මී. 650 ක් අඩු වේ. ස්කන්ධය පෘථිවියේ ස්කන්ධයෙන් 81.5% ක් වේ. එනමුත් සිකුරුගේ අභ්‍යන්තර තත්ත්වයන් පෘථිවියට වඩා වෙනස්ය.  එහි වායුගෝලයෙන් 96.5% කාබන්ඩයොක්සයිඩ් ද, 3.5% ක් නයිට්‍රජන් ද තිබේ.
	පෘථිවියේ හා සිකුරුගේ බාහිර සමානතාවය අනුව, අභ්‍යන්තර භූමියද පෘථිවියේ අභ්යන්තර භූමියට බොහෝ දුරට සමාන බව නිගමනය කල හැකිය.  එබැවින් සිකුරුගේ අභ්‍යන්තර හරය (Core) ද්‍රවමය යැයි ද උපකල්පනය කළ හැකිය.  පෘථිවියේ මෙන් භූතලයේ කම්පන සිකුරුගේ නැත.  එහි භූමිය වියළි හා වැස්මක් සහිත වේ.  මේ නිසා එහි උෂ්ණත්වය පහළ අගයකින් යුක්ත වන අතර, ධ්‍රැවයන්හි චුම්භක ක්‍රියාවලියට මෙම සීත පරිසරය පිටුවහල් වේ.
  
== භ්‍රමණය හා කක්ෂීය චලිතය==

සිකුරු ග්‍රහයා හා සුර්යයා අතර මධ්‍යන දුර 1.4  109 km. ග්‍රහයාගේ මධ්‍යන කක්ෂිය වේගය 9.69 km/s පමණ වේ. ග්‍රහයා සුර්යයා වටා එක් සම්පුර්ණ භ්‍රමණයක් යාමට අවුරැදු 29 ½ පමණ ගතවේ. ග්‍රහයාගේ ඉලිප්සීය කක්ෂය පෘථිවියෙහි කක්ෂිය තලයට 2.480 සාපේක්ෂව ඇත. 0.056 එකෙන්ද්‍රතාවයක් නිසා සිකුරු හා සුර්යයා අතර දුර සුර්යා සම්පකය හා සුර්ය දුරකය අතර 155 000 000 km. පමණ වෙනස් වේ.

සිකුරු ග්‍රහයා මත පිහිටි දෘශ්‍ය ලක්ෂණාවල භ්‍රමණ සීඝ්‍රතා අක්ෂාංශ මත බලාන අතර විවිධ කලාපවට බහු ගුණ භ්‍රමණ කාල පරිච්ඡේද සොයා ඇත. &quot;සිස්ටම්&quot; නැමිත කලාපයේ කාල පරිච්ඡේ‍දය පැය 10 විනාඩි 14 තප්පර 00 වන අතර &quot;සිස්ටම්&quot; හි කාල පරිච්ඡේදව පැය 10 විනාඩි 39 තත්පර 24 වේ. &quot;සිස්ටම්&quot; හි භ්‍රමණය කාල පරිච්ඡේදය පැය 10 විනාඩි 39 තත්පර 22.4 වේ.

ග්‍රහයාගේ අභ්‍යන්තරයෙහි භ්‍රමණ කාල පරිච්ඡේදය සොයා ගෙන නැත, 2004, සිකුරු ග්‍රහයාගේ රේඩියෝ භ්‍රමණ කාල පරිච්‍ඡේදය සැලකිය යුතු අගයතකින් වැඩිවී තිබු බව &quot;කැසිනි&quot; අභ්‍යවකාශ යානය මගින් පොළි විය.

රේඩියෝ විමෝචනය වල භ්‍රමණය ග්‍රහයාගේ භ්‍රමණයට අමතරව තවත් සාධකයක් මත පරායන්ත බව හෙළි විය. එනම්, කන්වේෂන් ප්ලාස්මා ඩිස්ක් යන සාධකයයි. මෙය ග්‍රහයාගේ පරිභ්‍රමණයට අමතකරව තවත් සාධක මත රදා පවතී. &quot; එන්සෙලාසිස්&quot; යන සිකුරැ ග්‍රහයාගේ චන්ද්‍රිකාව මගින් පිටවන ජල වාෂ්ප හේතු කෙනාට ගෙන සිකුරු ග්‍රහයාගේ චුම්භක ක්ෂේත්‍රයට බලපැම් ඇති කරන බවත්, එමගින් රේඩියෝ විමෝචන මගින් පරිභ්‍රමණය කාලයන් වල මිනුම් වෙන් වීමට තිබිය හැකි එක් හේතුවක් ලෙසට සිද්ධාන්තයක් ඉදිරිපත් කෙරිණි.

&quot;කැසිණි&quot;, &quot;වොයේජර්&quot; හා &quot;පගනියර්&quot; ඒෂණ මගින් 2007 හි හෙළි කරන ලද දත්ත වලට අනුව සිකුරු ග්‍රහයාගේ පරිභ්‍රමණය කාලය පැය 10 මිනිත්තු 32 තප්පර 35ලෙස සැප්තැම්බර් 2007 හි සටහන් කර ඇත.


==සිකුරු ග්‍රහයාගේ කක්ෂය සහ භ්‍රමණය==

සිකුරු ග්‍රහයාගේ සිට සූර්යයාට ඇති දුර කිලෝමීටර මිලියන 108 ක් පමණ වන අතර සෑම දින 224.65 කට වරක් ම එය තම කක්ෂය සම්පූර්ණ‍ කරයි. සෑම ග්‍රහ කක්ෂයක්ම ඉලිප්සාකාර වුවත් සිකුරුගේ කක්ෂය ආසන්න ලෙස වෘත්තාකාර වීම විශේෂිතය. එහි විකේන්ද්‍රීතාවය 0.01 කටත් අඩුය. අධර හමුවීම (Inferior conjunction) ලෙස හැඳින‍්වෙන සූර්යයා සහ පෘථිවිය අතර සිකුරු ග්‍රහයාගේ පිහිටීම පෘථිවියට ග්‍රහ‍ලෝකයක් දක්වන ආසන්නතම පිහිටීමයි. එවිට පෘථීවිය හා සිකුරු ග්‍රහයා අතර දුර කිලෝමීටර මිලියන 40 ක් පමණවේ. සෑම දින 584 කට වරක්ම සිකුරු ග්‍රහයා මෙම අධර හමුවීමට පැමිණේ.

සිකුරු ග්‍රහයා සෑම දින 243 කට වරක් ම භ්‍රමණය වන අතර එය ප්‍රධාන ග්‍රහ ලෝකයක ඇති අඩුම භ්‍රමණ වේගයයි. කෙසේ නමුත් සිකුරුගේ සූර්ය දිනය මීට වඩා කෙටි වන අතර එක් සූර්ය උදාවක සිට අනෙකට ඇති කාලය දින 116.5 කි. සූර්යයා බටහිරින් නැග නැගෙනහිරින් බැස යන අයුරක් දිස්වේ.

සිකුරු ග්‍රහයාගේ පෘෂ්ඨය එහි සමකයේ දී භ්‍රමණය වන්නේ පැයට කිලෝමීටර් 6.5 ක වේගයකින් වන අතර සමකයේ දී පෘථිවියේ භ්‍රමණ වේගය පැ.කි.මී. 1600 ක් වේ.

සූර්යයාගේ උතුරු ධ්‍රැවයේ සිට බලන කල බොහෝ ග්‍රහ ලෝක කක්ෂගත වන්නේ ඔර්ලෝසු කටුව කැ‍රකෙන දිශාවට ප්‍රතිවිරුද්ධවය (වාමාවර්ත). නමුත් සිකුරු ග්‍රහයා කක්ෂගත වන්නේ ඔරලෝසු කටුව කැරකෙන දිශාවටය (දක්ෂිනාවර්ත). සිකුරු ග්‍රහයාගේ අඩු භ්‍රමණ වේගය හා ප්‍රතිවිරුද්ධ දිශාවට කක්ෂගත වීම විද්‍යාඥයින්ට කුතුහලය ගෙන දුන් කාරණාවක් විය. සිකුරු ග්‍රහයා බිහි වූ මුල් කාලයේ දී එයට වැඩි භ්‍රමණ වේගයක් සහ අනෙක් ග්‍රහලෝක වල දිශාවට කක්ෂගත වීමක් තිබෙන්නට ඇති නමුත් වසර බිලියන ගණනාවක් තිස්සේ එහි ඇති ඝන වායු‍ගෝලයට ඇති වූ වඩදිය බලපෑම නිසා මෙලෙස අඩු භ්‍රමණ වේගයක් හිමිවන්නට ඇති බව ගණනය කිරිම් ඇසුරින් විද්‍යාඥ‍යෝ පෙන්වා දුන්හ.

සිකුරු ග්‍රහයාට තවමත් චන්ද්‍රයකු නොමැති නමුත් 2002 VE 68 නැමැති ග්‍රහකය එයට අර්ධ කක්ෂිය සබඳතාවයක් දක්වයි. වසර බිලියන ගණනකට පෙර ඇති වූ විශාල ගට්ටනයකින් එක් චන්ද්‍රයකුවත් සිකුරු සතුව සිටින්නට ඇති බවත් තවත් ගට්ටනයක් නිසා ග්‍රහයාගේ භ්‍රමණ දිශාව වෙනස්වන්නට ඇති බවත් ඇතැමුන්ගේ විශ්වාසයයි. භ්‍රමණ දිශාවේ වෙනස නිසා සිකුරුගේ චන්ද්‍රයා දඟකාරව සිකුරු වෙත ඇදී ගොස් එය සමඟ හා වෙන්නට ඇති බව ද ඔවුහු තවදුරටත් පෙන්වා දෙති.


==භෞතික ගති ලක්ෂණ==

සිකුරු යනු සෞරග්‍රහ මණ්ඩලයේ භෞමික ග්‍රහලෝක හතරෙන් එකක් වන අතර එහි තේරුම වන්නේ එය පාෂාණමය වස්තුවක් වන බවයි. විශාලත්වයෙන් හා ස්කන්ධයෙන් පෘථිවියට ඉතා සමාන අතර එබැවින් පෘථිවියේ නිවුන් සහෝදරයා ලෙස හැඳින්වේ. සිකුරුගේ විශ්කම්භය 650 km පමණක් වන අතර එය පෘථිවියේ අගයට වඩා අඩුය. එහි ස්කන්ධය පෘථිවියේ ස්කන්ධය මෙන් 81.5 % වේ. කෙසේ නමුත් පෘථීවි මතුපිට තත්වයෙන් සිකුරු මතුපිට සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් වේ. ඒ එහි ඝනකම් කාබන් ඩයොක්සයිඩ් වායුගෝලය නිසාය. සිකුරු වායු ගෝලයේ 96.5% ක් කාබන් ඩයොක්සයිඩ් වලින් සමන්විතවන අතර ඉතිරියෙන් වැඩි ප්‍රමාණයක් නයිට්‍රජන්වලින් සමන්විතය. 

අභ්‍යන්තර ව්‍යුහය පිළිබඳව තොරතුරු පවතින්නේ ඉතා අල්පයක් වුවත් පෘථිවියේ හා සිකුරුගේ ප්‍රමාණයන් සමාන වීම නිසා ඇඟවෙන්නේ එයට සමාන අභ්‍යන්තර ව්‍යුහයක් ද ඇති බවයි. ඊට හරයක් ප්‍රාවරණයක් හා කබොල්ලක් අයත්වන අතර පෘථිවියේ මෙන්ම සිකුරුගේ හරය ද අවම වශයෙන් බාගිකව හෝ ද්‍රව වේ. සිකුරුගේ මදක් ප්‍රමාණයෙන් කුඩාවීම මගින් ඇඟවෙන්නේ ගැඹුරු අභ්‍යන්තරයේ පීඩනයන් සැලකිය යුතු ලෙස පෘථිවියට වඩා අඩු බවයි. ග්‍රහලෝක දෙක අතර ප්‍රධාන වෙනස වන්නේ සිකුරු සතු භූ විෂමතාවයක් නොමැතිවීමයි. එයට හේතුව ලෙස පෙනෙන්නේ වියළි මතුපිට හා ප්‍රාවරණයයි. මෙහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ග්‍රහලෝකයෙන් උෂ්ණත්වය පිටවීම අවම වන අතර එනිසා එය සිසිල් වීම වැළකෙන අතර අභ්‍යන්තරව ජනනය වූ චුම්භක ක්ෂේත්‍රයක් නොමැතිවීමට ද හේතුවක් සපයයි.

== චුම්භක ක්ෂේත්‍රය හා හරය == 

වර්ෂ 1980 දී Pioneer සිකුරු කාක්ෂිකය සිකුරුගේ චුම්භක ක්ෂේත්‍රය පෘථිවියට වඩාකුඩා හා දුර්වල වන බව සොයා ගන්නා ලදී. (ග්‍රහලෝකයට ආසන්නය) එවැනි කුඩා චුම්භක ක්ෂේත්‍රයක් ඇති වීම ප්‍රේරණය වන්නේ අයණ ගෝලය හා සුර්යය සුළං අතර අන්තර් ක්‍රියාවකිනි. නමුත් පෘතුවි චුම්භක ක්ෂේත්‍රය ප්‍රේරණය වී ඇත්තේ හරයේ අභ්‍යන්තර ගතිකයන්ගෙනි. සිකුරුගේ චුම්භක ගෝලය වායුගෝලයේ කොස්මික් විකිරණවලින් ආරක්ෂා කිරීමට ප්‍රමාණවත් නැත.
  
සිකුරුගේ මෙම නිසඟ චුම්භක ක්ෂේත්‍රයක් විශ්මය ජනක වන්නේ එය පෘතුවියට වඩා කුඩා ග්‍රහලෝකයක් වන බැවිනි. එමෙන්ම එහි හරයේ උත්පාදකයක් ද අන්තර්ගත බව තව දුරටත් කියවේ. උත්පාදකයකට කරුණු තුනක් අවශ්‍යය. එනම් සන්නායක ද්‍රව්‍යයක්, භ්‍රමණයක් හා සංවහනයකි. හරය විද්‍යුත් වශයෙන් සන්නායක බව උපකල්පනය කෙරෙයි. කෙසේ නමුත් එහි භ්‍රමණය ඉතා සෙමින් සිදුවන බව උපකල්පනය කෙරේ.නමුත් සමාකරණයන් පෙන්වන පරිදි එය උත්පාදකයක් සම්පාදනයට, අනුවර්තනය වී ඇත. මෙයින් ඇඟවෙන්නේ උත්පාදකය නොමැතිවීමට හේතුව සිකුරුගේ හරයේ සංවහනයන්හි හිඟය බවයි. පෘතුවියේදී සංවහනයන් ඇතිවන්නේ හරයේ පිටත ද්විස්ථරයේය. ඊට හේතුව ද්විස්ථරයේ පතුල මතුපිටට වඩා උෂ්ණාධිකවීමයි. තාපය මුදාහැරීමට හැකි භූ විෂමතාවයන් සිකුරු සතු නොවන නිසා එයට ඝන අභ්‍යන්තර හරයක් නොමැති විය හැකිය. එසේ නැතහොත් එහි හරය වර්තමානයේ සිසිල් නොවීම නිසා හරයේ සමස්ථ ද්විකොටස දළ වශයෙන් එකම උෂ්ණත්වයක පවතිනවා විය හැකිය. වෙනත් හේතුවක් නම් එහි හරය මේ වන විටත් සම්පුර්ණ නොවීමය.

== වායු ගෝලය ==

සිකුරු වායුගෝලය ඉතා ඝනව පිහිටා ඇත. එය ප්‍රධාන වශයෙන් කාබන්ඩයොක්සයිට් සහ නයිට්‍රජන් සුළු ප්‍රමාණයකින් සමන්විතය. වායු ගෝලීය ස්කන්ධය පෘථිවි වායුගෝලීය ස්කන්ධය මෙන් 93 න් ගුණයක් වේ. මතුපිට පීඩනය පෘථිවි මතුපිට මෙන් 92 ගුණයකි. එය පෘථිවියේ 1km ක සාගර ගැඹුරක පීඩනයට සමාන වේ. මතුපිට ඝනත්වය 65 kg/m&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; (එයින් 6.5% ක් ජලය වේ) සෞරග්‍රහ මණ්ඩලය තුළ ප්‍රබලතම හරිතාගාර ආචරණය ජනනය කරන්නේ SO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ඝන වාලාකුළු සහ CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; වලින් පොහොසත් සිකුරු වායු ගෝලයයි. එහිදි මතුපිට උෂ්ණත්වය 460&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt;C කි. මේ අනුව -220&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt;C අවම උෂ්ණත්වයක් හා 420&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt;C උපරිම උෂ්ණත්වයක් ඇති බුධගේ මතුපිට උෂ්ණත්වයට වඩා සිකුරු මතුපිට උෂ්ණත්වය ඉහළවෙයි. එසේ වුවත් සිකුරු හිරුගේ සිට බුධ මෙන් දෙගුණයක දුරින් පිහිටා ඇති අතර බුධගේ සුර්ය ප්‍රතිකිරණය මෙන් 25% ක් පමණ ලබාගනී. සිකුරුගේ තෙතමනයක් නොමැති බැවින් මතුපිට සාපේක්ෂ ආර්ද්‍රතාව නොගැනිය හැකිතරම්ය. (1% කට වඩා අඩුවේ) ඒනිසා උෂ්ණත්ව දර්ශකය 450&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt;C සිට 480&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt;C දක්වා වේ.

[[Image:Venuspioneeruv.jpg|thumb|පාරජම්බුල නිරීක්ෂණ මගින් සොයාගත් සිකුරු වායුගෝලයේ වළාකුළු ව්‍යුහය]] 
අධ්‍යයන මගින් පෙන්වා දෙන පරිදි වසර බිලියන ගණනකට පෙර සිකුරු වායුගෝලය අදට වඩා පෘථිවි වායු ගෝලයට සමාන විය. එමෙන්ම ඇතැම් විට සැළකිය යුතු ප්‍රමාණයක ද්‍රව ජලයද මතුපිට පැවති බව සැලකේ. එහෙත් ඉහළ නගින හරිතාගාර ආචරණය එම ජලප්‍රභවයන් වාෂ්පකර දමන්නට ඇතැයි සැලකේ. එමගින් වායු ගෝලයේ හරිතාගාර වායුවල විශේෂ මට්ටමක් ජනනය කෙරිණි. තාප ආවස්ථිතිය සහ සුළං මගින් තාප සංක්‍රමණය සිකුරු පහළ වායුගෝලයේ දක්නට ලැබීමෙන් පැහැදිලි වන්නේ සිකුරු මතු පිට දිවා හා රාත්‍රිකාල වලදී සැලකිය යුතු ලෙස විචල්‍යයන් ඇති නොවන බවයි. ඒ ග්‍රහලෝකය ඉතා සෙමෙන් භ්‍රමණය වීමත්, මතුපිට සුළං පැයට කිලෝමීටර් කිහිපයක මද වේගයක් සහිත වීමත්, මතුපිට වායුගෝලයේ ඉහළ ඝනත්වයත් වැනි සාධක නිසා ඒවා ප්‍රතිරෝධයන්ට එරෙහිව සැලකිය යුතු බලයක් ඇති කරයි. එමෙන්ම දූවිලි හා කුඩා ගල් කැබලි පරිවහණය කරයි. උෂ්ණත්වය ප්‍රශ්නයක් නොවුනත් එහි මතුපිට මිනිසෙකුට ඇවිදිය හැකිද යන්න ගැටළු සහගතය. ඝන CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;ස්ථරයට ඉහළින් SO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; හා H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;SO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; වලින් සමන්විත ඝන වළාකුළු දැකගත හැකිය. ඒවා හිරු එළියෙන් 60% ක් පරාවර්තනය කරන අතර සිකුරු මතුපිට දෘෂ්‍ය ආලෝකයේ සෘජු නිරීක්ෂණයට ලක්වීම වළක්වයි. සිකුරු පෘථිවියට වඩා හිරුට සමීප වුවත් මෙම ස්ථිර වළාකුළු ආවරණය නිසා අව් රශ්මිය හොඳින් නොලැබේ. වායුගෝලයේ CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; මගින් ඇති කරන හරිතාගාර ආචරණයන් නොමැති විට සිකුරු මතුපිට උෂ්ණත්වය පෘථිවියට බොහෝ සමාන වනු ඇත. ග්‍රහලෝකයේ වාළාකුළු මුදුන් චක්‍රයේ 300 km/h ප්‍රබල සුළං පෘථිවි දින 4 කට 5 කට වරක් ඇති වේ.

2007 Venus Express ඒෂනිය ග්‍රහලෝකයේ දක්ෂිණත් ධ්‍රැවයේ විශාල ද්විත්ව වායුගෝලීය සුළි සුළං පවතිනු නිරීක්ෂණය කෙරිණි.

== පාෂ්ඨික විද්‍යාව==

සිතුරැ ග්‍රහ පෘෂ්ඨය වෙත ගොස් දත්ත රැගෙන නැවත පැමිණිය හැකි ලෙස අධි පීඩනයට ඔරොත්තු දිය හැකි අන්දමින් වෙරො 7 යානය ගොඩ නැගුණි. සිකුරැ ග්‍රහයා තුලට ඇතුළු වීමට පෙර එය සීත කෙරැණු අතර විනාඩි 35 ක් තුල යානාව ගොඩ බැස්විය හැකි  වීමට ‍විශේෂ පැරෂුටයක්  ද එහි සවිකරන ලදි.  1970 දෙසැම්බර් 15 දින වායුගෝලයට ඇතුලු වුනු වෙනෙරා යානයේ පුරෂුටය එය ගොඩබසින අවස්ථාවේ දී ඉරී ගිය අතර බරපතල  නොවූ නමුත් ඉතා තදින් යානාව සිතුරැ ග්‍රහයාගේ පෘෂ්ඨය මත  ගැටුනි. යානාව පසෙකට ඇලවුනු අතර, එමගින් මිනිත්තු 23 ක් යනතුරැ උෂ්ණත්වය දත්ත සපයා දුනි. වෙනත් ග්‍රහ පෘෂ්ඨයයක සිට ටෙලිමෙට්රි දත්ත  ලබා දුන් පළමු  අවස්ථාව මෙයයි.
වෙනෙරා වැඩසටහන දිගටම ක්‍රියාත්මක වුයේය වෙනෙරා 8 යානාව මගින් සිතුරැ ග්‍රහ පෘඨෂයේ සිට මිනිත්තු 50 ක් දත්ත සැපයු අතර වෙනෙරා 9 සහ වෙනෙරා 10 යානාවෙන් සිකුරැගේ භූ පිහිටීම පිළිබද පුථම ඡායාරැපය ලබා දුනි.


===පයනියර් නමැති සිකුරු වටා කක්ෂගතවන යානාව===

මේ අතර තුරේ ඇමරිකාව විසින් මැරිනර් 10 යානාව බුධ ග්‍රහයා වෙත දියත් කළ අතර ඒ ගමන් මග අතරතුරේදී සිකුරැ ග්‍රහයාට කිලෝමීටර් 5790 ක් ආසන්නයෙන් ගමන්කරමින් එහි ඡායාරෑප 4000 කට වඩා වැඩි ගණනක් ලබා ගැනීමට සමත් විය.

සාමාන්‍ය ආලෝකයේ දී ග්‍රහ ලෝකයේ කිසිම ලක්ෂණයක් එම ඡායාරෑප තුලින් හදුනාගැනීමට නොහැකි වූ වත්  පාරජමුබුල ආලෝකය මගින් පෙර පෘථිවියේ සිට කල නිරීක්ෂණ කිසිවකින් නොදුටු වලාකුළු පිළිබද විස්තර සොයාගත  හැකි විය.

ඇමරිකානු  පයනියර් සිකුරැ ව්‍යපෘතියේ මෙහෙවර 2 ක් විය.  සිකුරැ කක්ෂගාමියා 1978 දෙසැම්බර් 4 වන දින සිකුරැගේ ඉලිප්සාකාර කක්ෂිය තුලට  ඇතුළු කරන ලදි. එමගින් අවුරැදු 13 ක් පුරාවට රොඩාර් මගින් සිකුරැගේ වායුගෝලය අධ්‍යයනය කිරිමට සහ පෘෂ්ඨය සිතියම් ගත කිරිමට අවශ්‍ය දත්ත සැපයුවේය. පයනියර් සිකුරැ බහු යානාව මගින් යානා 5 ක් සිකුරැගේ වායුගෝලය වෙත ඇතුලු කරන ලද අතර එමගින් එහි සංයුතිය, සුළං සහ උෂ්ණත්වය පිළිබද තොරතුරැ ලබා ගත හැකි විය.

ඊළග වසර 4 ඇතුලත තවත් වෙනෙරා යානාවන් 4 දියත් කෙරැණි. වෙනෙරා 11 සහ 12 මගින් සිකුරැගේ විදුලි කුණාටු ද ‍ වෙනෙ‍රා 13 සහ 14 යානා මගින් එහි පෘෂ්ඨයේ ප්‍රථම වර්ණ ඡායාරැපච ලබා දුනි. 1983 ඔක්තෝබර් මාසයේ දී වෙනෙරා වැඩසටහන නිම වුයේ සිකු‍රැගේ සිතියම් කිරිම සදහා එහි කක්ෂිය වෙත වෙනෙරා 15 සහ 16 දියත් කිරිමෙන් අනතරැවය.
අභ්‍යන්තර සෞරග්‍රහ පද්ධතිය තුලින් ගමන් ගත් යානාවක් මගින් එකවර සිකුරැ ග්‍රහයා  සහ හැලී වල්ගා තරැව  අධ්‍යයනය කිරිමට 1985 දී සෝවියට් දේශය විසින් උත්සාහ ගත්තේය. එහිදී සිකුරැ ග්‍රහයාගේ වායුගෝලය පෙර සිතා සිටියාට  වඩා කැලඹිමකින් යුක්ත බව සොයා ගැනුනි.

== සිකුරු පිළිබද සිදුකළ පරීක්ෂණ ==

Venero 7 යනු සෝවියට් දේශය මගින් යවනු ලැබූ සිකුරු මතුපිට සිට දත්ත නිකුත් කිරීමට නිපදවූ යානයකි. Venero වැඩසටහන යනු සම්පුර්ණයෙන්ම සෝවියට් දේශය මගින් දියත් කරනු ලැබූ වැඩ සටහනකි .Venero මෙයට බාර් 180 ක පීඩනයක් දරාගත හැකිය. සිකුරුට ඇතුළු වීමට පෙර සීත කල මෙම යානය පැරෂුට් (Perochute) මගින් 1970 දෙසැම්බර් 5 සිකුරු මතට ගොඩබෑහ.  නමුත් මෙම ගොඩබෑම ඉතා සාර්ථක නොවීය.  යානාව බිදී නොගියත් ඉතා තද වැටීමකට ලක් වූ බව විශ්වාස කරයි.  විනාඩි 23 ක් පෘෂ්ඨයේ උෂ්ණත්වය ගැන දුර්වල සංඥා දුන් යානය විනාශ විය.
	Venera 8 යානය සිකුරු මත සිට විනාඩි 50 ක කාලයක් පුරා දත්ත සම්ප්‍රේෂණය (transmit) කළේය.  Venera 9 හා Venera 10 යවන ලද්දේ ඉන්පසුවයි.  Venera 10 පළමු වරට ඡායාරූපය සම්ප්‍රේෂණය කළේය. Venera 9 ආනත බෑවුමක්ද Venere 10 “Baselt” (ගිනිකදු පාෂාණ) වැනි ගලකද පතනය විය.
ගුරුත්ව ක්ෂේත්‍ර පිළිබද පරීක්ෂණය කිරීමට ඇමෙරිකාව යැවූ Marinor 10 යානය 1974 පෙබරවාරි 5 දින සිකුරු පසුකර බුධ දෙසට ගමන් කළේය.  එහිදී සිකුරු ග්‍රහයාගේ සිට කි. මී. 5790 ක් දුරින් පිහිටි යානය ඡායාරූප 4000 කට වැඩි ප්‍රමාණයක් සම්ප්‍රේෂණය කරනු ලැබිණි.  UV උපයෝගී කරගත් විට පෘථිවියේ සිට නිරීක්ෂණය කළ නොහැකි වලාකුළු පවා හමුවිය.
අමෙරිකාවේ Pioneer Venus ව්‍යාපෘතිය යටතේ මෙහෙයුම් 82 ක් සිදු විය.  
Pioneer Venus Orbiter හි ප්‍රථම මෙහෙයුම වූයේ සිකුරු වටා යානයක් කක්ෂගත කිරීමයි.  1978 දෙසැම්බර් 4 කක්ෂගත කළ යානය වසර 13 කට වැඩි කාලයක් සිකුරු මතුපිට රැදෙමින් රේඩාර් මගින් පරීක්ෂා කළේය.
Pioneer Venus Multiprobe යටතේ නිරීක්ෂණ යානා 5 ක් 1978 දෙසැම්බර් 5 සිදු කළ අතර, මෙහිදී සිකුරුගේ සුලභ හා උණුසුම් වායු ප්‍රවාහ නිරීක්ෂණයට ලක් කලේය.
ඊලග වසරේ Venera 11 – 14 ලෙස යානා 4 ක් ගොඩබෑවේය.  Venera 11 හා 12 මගින් විදුලි කුණාටු (Thunder Storm) නිරීක්ෂණය කරන ලදී.  Venera 13 හා 14, 1982 මාර්තු 1 හා 5 දිනයන්ගේ පිළිවෙලින් ගොඩ බෑවේය.  මෙම යානා ප්‍රථම වර්ණ ඡායාරූපය සම්ප්‍රේෂණය කළේය.
මේ සෑම යානාවක්ම සිකුරු මතුපිට පෘෂ්ඨයේ සිට කි. මී. 50 ක් ඉහළ සිට පැරෂුට් ආධාරයෙන් ගොඩබානා ලදී.  පහල වායුගෝලයේ ඝනත්වය නිසා ගොඩබෑම නිවැරදිව විය.  Venera 13 හා 14  “X raya Flourescence” වර්ණාවලි මානයක් (Spectrorreter) උපයෝගී කරගෙන පරීක්ෂා කළේය.  Venera 15 හා 16  යානා සිකුරු පෘෂ්ඨය “Synthetic aperture redar” භාවිතයෙන් නිරීක්ෂණය කළේය.  එම යානා 2 සමග  Venera ව්‍යාපෘතිය අවසන් විය.
රුසියාව 1985 දී සිකුරු හා හේලී ධූමකේතුව නිරීක්ෂණයට ව්‍යාපෘතියක් ඇරඹීය.  ධූමකේතුව නිරීක්ෂණයට පෙර Vega ව්‍යාපෘතියට අයත් යානා 2 ක් සිකුරු මතට නිරීක්ෂණ යානා යැවීම සිදු කළේය.  Vega 1 යානයෙන් මෙම ක්‍රියාව සාර්ථකව සිදු නොවීය.  බැලුන ආධාරයෙන් චලනය වූ මෙම නිරීක්ෂණ යානා ගුවන්ගත විය.  මෙම බැලුන සිකුරු මතුපිට සිට කි. මී. 53ක් ඉහළ ලක්ෂයකට පැමිණියේය.  මෙම ලක්ෂයේ පීඩනය පෘථිවි පීඩනයට සමාන විය.  පැය 46 ක් වූ සම්ප්‍රේෂිත දත්ත වලින් සිකුරු මතුපිට තද සුළං හා ප්‍රබල සංවහන ධාරා (Convection Cell) ඇති බව සොයා ගැනුනි.

== සිකුරු පිළිබඳ අධ්‍යයනයන් ==

===අතීත අධ්‍යයනයන්===


Galileo (ගැලීලියෝ ගැලිලි) විසින් සිකුරු ග්‍රහයා සූර්යයාගේ වටා ගමන් කරන බව ඔප්පු කළේය.
හින්දුවරුන්ගේ ජ්‍යොතිෂ්‍යයේදී සිකුරු, ශුල්ක්‍රා ග්‍රහයා ලෙසත්, බටහිර පුද්ගලයින් “Wondering Star” ලෙසත් අතීතයේදී සිකුරු ග්‍රහයා හැදින්වීය.
අතීතයේ “Morning Star” හා “Evening Star” ලෙස තාරකා දෙකක් වශයෙන් සිකුරු සලකා ඇත.  නමුත් ඔවුන් එකම ග්‍රහලෝකය වෙනස් ආකාරයෙන් දකිනා බව නොදැන සිටියේය.  මෙය තනි වස්තුවක් බව “පයිතගරස්” පළමුවෙන් හදුනාගත්තේය.
ගැලීලියෝ විසින් 17 වැනි සියවසේ සිකුරුගේ චලනයන් නිරීක්ෂණයෙන්, එය සඳ මෙන් පෘතුවිය වටා නොයන බව සොයා ගත්තේය.  ඒ සමගම සූර්යා වටා ග්‍රහලෝක පරිභ්‍රමණය වේ යන සංකල්පය ඉදිරිපත් වීය.
Johann Schroter 1970දී සිකුරුගේ වායුගෝලයක් ඇති බව නිරීක්ෂණය කළේය.  සිකුරුගේ සූර්යයාට විවෘත ප්‍රදේශයේ 1800C ක උණුසුමක් ඇතිබවත්, සිකුරුගේ අඳුරු ප්‍රදේශක් නිරීක්ෂණයෙන් තහවුරු විය.  මෙම වායුගෝලයක් තිබීම නිසා භ්‍රමණ කාලය නිගමනය කිරීම් අපහසු විය.  Glovenni Cossin හා Johann Schroter  පැය 24 ක භ්‍රමණ කාලයක් ඇති බවට නිගමනය කළත් එය නිවැරදි නොවීය.

'''භූමිය පදනම් කරගෙන සිදු වූ පරීක්ෂණ'''

	UV,රේඩාර් හා දුරේක්ෂයන්ගේ දියුණුවත් සමග 20 සියවසේදී සිකුරු ගැන වඩා නිවැරදි දත්ත ලැබෙන්නට විය.  
	UV නිරීක්ෂණයන්හිදි, JR කිරණයන්ට හසු නොවූ දත්ත හමුවිය.  Frank. E. Rose ට අනුව ඊට හේතුව සිකුරුගේ වලාකුළුය.
	සිකුරුගෙන් 90% ක් ඇත්තේ ඝන පෘෂ්ඨයකි.  සිකුරුගේ භ්‍රමණ කාලය ඩොප්ලර් න්‍යායයේ ආලෝක පරාවර්තන් ආශ්‍රයෙන් හඳුනාගැනීමට උත්සහ කළද එය අසාර්ථක විය.  Vestor Slipher විසින් මෙම පරීක්ෂණය කළ අතර ප්‍රතිඵල රහිත වීමට හේතුව සිකුරුගේ භ්‍රමණ කාලය විශාල වීම බව ඔහු නිගමනය කළේය.  1950 දී සිකුරුගේ භ්‍රමණය ප්‍රතිගාමී (Retrograde) බව සොයාගන්නා ලදී.  රේඩාර් භාවිතයේදී නව අගයන්ට ආසන්න භ්‍රමණ කාලයක් වාර්තා විය.
	1970 රේඩාර් මගින් කළ පරීක්ෂණ වලදී “Arecibo Observetory” සිට සිකුරුගේ අති පරාවර්තිත ප්‍රදේශයන්ට හා කිරණ පතනය කර තොරතුරු රාශියක් සොයා ගන්නා ලදී. මෙහිදී භූමියේ ස්වභාවයන පිලිබඳව ලද තොරතුරු ප්‍රධාන වේ.  මෙහිදී “Moxwell montes” ලෙස නම් කළ කඳු පන්තියක් හමුවිය.
	පෘථිවියේ සිට ගත් හොඳම රේඩාර් ඡායාරූපය කි. මී. 50 ක පමණ පරාසයක විහිදේ.

== රොබෝ අභ්‍යවකාශ මෙහෙයුම - සිකුරු ග්‍රහයා පිළිබඳ අතීත උත්සාහයන් ==

[[Image:Mariner 2.jpg|thumb|Mariner 2, දියත් කිරීම,1962]]
1961 පෙබරවාරි 12 ආරම්භවුණු Venera – 1 ඒෂණීය දියත් කිරීමත් සමග සිකුරුට මෙන්ම ඕනෑම ග්‍රහලොවකට දියත් කෙරුණු පළමු රොබෝ අභ්‍යවකාශ මෙහෙයුම ආරම්භ විය. මේ හැරුණු කොට ඉතා සාර්ථක වු වේනිරා වැඩ සටහනේ පළමු අභ්‍යවකාශ යානය මෙයයි. Venera – 1 සෘජු ගැටුම් පාරචක්‍රයක දියත් කෙරුණත් මෙහෙයුම් දින 7 ක් ඇතුළත පෘතුවියට කිලෝමීටර් මිලියන 2 ක දුරකදී සම්බන්ධතා ඇන හිටිණි. මධ්‍යන්‍යයේදී සිකුරුට 100000 km ක් පමණ ආසන්න වන තුරු ගමන් කරන්නට ඇතැයි සැලකෙයි.

ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපද සිකුරු ගවේෂණ Meriner – 1 ඒෂණීය දියත් කිරීමත් සමග අසාර්ථකව කටයුතු ආරම්භ කෙරුණි. 1962 දෙසැම්බර් 14 දින දින 109 ක කාක්ෂික සම්ප්‍රේෂණයකට පසුව ඊළඟ මැරීනර් 2 මෙහෙයුම අතිශය සාර්ථක විය. ඒ ලොව පළමු සාර්ථක අන්තර් ග්‍රහලෝක මෙහෙයුම බවට පත්වෙමිනි.එය සිකුරු මතුපිට 34833 km දුරක් ඉහළින් පියාසර කරන්නට ඇතැයි සැලකේ. ශුද්ධ තරංඟ හා අධෝරක්ත රේඩියෝමාපක හෙලිකළ අන්දමට සිකුරුගේ වළාකුළු මුදුන් සිසිල් වුවත් අවම වශයෙන් 425&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt;C වත් උෂ්ණත්වයක් මතුපිට පවතියි. ඒ අනුව භූමි පාදක ජීවයකට ග්‍රහලෝකය වාසස්ථාන සපයනු ඇතැයි පැවති බලාපොරොත්තුද බොද විය. සිකුරු ස්කන්ධය හා ගගනගාමී ඒකක පිළිබද වැඩි දියුණු දත්ත Meriner – 2 ලබාගත්ත ද විකිරණ වළලු හෝ චුම්භක ක්ෂේත්‍රයක් සොයා ගැනීමට අපොහොසත් විය.

== සිකුරු - වායුගෝලයට ඇතුල්වීම == 
[[Image:Pioneer_Venus_orbiter.jpg|thumb|පයිනීයර් වීනස් අභ්‍යවකාශ යානය]]
Venera – 3 1966 මාර්තු 1 දින සිකුරු මත ගොඩ බස්වන ලදී. එය මිනිසා විසින් නිපද වු වෙනත් අභ්‍යවකාශ යානයක් ග්‍රහලෝකයක වායුගෝලයට ඇතුල් වී මතු පිට ගැටුණු ප්‍රථම අවස්ථාව විය. එසේ වුවත් එහි සන්නිවේදන පද්ධතිය ග්‍රහලෝකය පිළිබද කිසිදු තොරතුරක් ලබාදීමට පෙර ඇන හිට ඇත. 1967 ඔක්තෝබර් 18 දින Venera – 4 වායුගෝලයට සාර්ථකව ඇතුල් වී විද්‍යාත්මක පරීක්ෂණ ගණනාවක යෙදී ඇත.පසුව මිනිසුන් රහිත යානය දෙවනවරට සිකුරු තුළට ඇතුල් විය. Venera – 4 මතුපිට උෂ්ණත්වය Mariner – 2 මගින් ගණනය කළ 5000&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt;C ට වඩා අධික උෂ්ණාත්වයක් බව පෙන්වා දුනි.එමෙන්ම වායු ගෝලයේ 90% - 95% දක්වා කාබන්ඩයොක්සයිට් පවතින බවද පෙන්වා දුනි. සිකුරු වායුගෝලයේ ඝණත්වය Venera – 4 සම්පාදකයන් අපෝහනය කළ ප්‍රමාණයට වඩා අධික විය. එබැවින් පැරෂුට අවරෝහණය අපේක්ෂිත මට්ටමට වඩා හෙමින් සිදු වු අතර මතුපිටට ලඟා වීමට පෙර කෝෂ විසර්ජනය විය. අවරෝහණයේදී විනාඩි 93 ක දත්ත ලබාගැනීමෙන් පසු Venera – 4 අවසාන පීඩන කියවීම 24.96 km උසකදී බාර් 18 ක් විය.
                     

1968 ඔක්තෝබර් 19 දින තවත් යානයක් සිකුරු තුළට ඇතුල් වුයේ Mariner – 5 වළාකුළු මුදුන් වලට 4000 km දුරකින් පියාසර කිරීමත් සමගය. Mariner – 5 විශේෂයෙන් නිර්මාණය කළේ අඟහරු හා සම්බන්ධ Mariner – 4 හි අනුරුවක් ලෙසය. නමුත් මෙහෙයුම සාර්ථක වු විට යානය සිකුරු මෙහෙයුම් සදහා යලි එකලස් කරන ලදී. එහිදී Mariner – 2 ට වඩා සංවේදී උපකරණ කට්ටලයක් යොදා ගත් අතර රේඩියෝ අන්තර්දාන පරීක්ෂණවලින් සිකුරු වායුගෝලයේ පීඩනය ඝනත්වය හා සංඝටක පිළිබද දත්ත ලබාදෙන ලදී. Venera – 4 හා Mariner – 5 දත්ත එකමුතු වෙන් සෝවියට් ඇමෙරිකානු සුසංයෝගී කණ්ඩායමක් විශ්ලේෂණය කොට ඊළඟ අවුරුද්දේ දී අභ්‍යාවකාශ සහයෝගීතාවයට නිදසුන් ලබාදුනි.

Venera – 4 න් ලබාගත් පාඩම් හා දත්තවලින් සන්නද්ධව සෝවියට් සමුහාණ්ඩුව Venera – 5 හා Venera – 6 යන නිවුන් යානා ද්විත්වය 1969 ජනවාරි මාසයේ පස් දින මෙහෙයුමකට යොදවන ලදී. ඒවා සිකුරු කරා ලඟා වුයේ එම වසරේ මැයි 16 හා මැයි 17 දිනයන්වලදීය. වායුගෝල 25 ක පීඩනයක් දරා සීටිමට හැකි පරිදි ඒවායේ කබොල්ල සවිගන්වා තිබුණි. එමෙන්ම වේගවත් අවරෝහණයක් ලබා ගැනීමට කුඩා පැරෂුට සවිකොට තිබුණි. එතැන් සිට වර්තමානය දක්වා සිකුරුගේ වායුගෝල ආකෘති වායුගෝල 75 හා 100 අතර මතුපිට පීඩනයක් අපේක්ෂා කළ අතර මතුපිට දී ඉතිරිවීමට කිසිවිටකත් බලාපොරොත්තු නොවීය. මිනිත්තු 50 කට වඩා වායු ගෝල දත්ත ලබාගැනීමෙන් පසු කිලෝමීටර් 20 ක් පමණ උන්නතාංශයකදී සිකුරුගේ රාත්‍රී ප්‍රදේශයේ මතුපිටට ලඟා වීමට පෙර යානා ද්විත්වයම විනාශ විය.

== ආශ්‍රිත ==
{{portal|සෞරග්‍රහ මණ්ඩලය|අභ්‍යවකාශය|තාරකා විද්‍යාව}}

* [[Geodynamics of Venus]]
* [[Outline of Venus]]
* [[Venus zone]]
* [[List of gravitationally rounded objects of the Solar System#Planets|Stats of planets in the Solar System]]

== සටහන් ==

{{Reflist|group=note}}

== මූලාශ්‍ර ==

{{Reflist|refs=
&lt;ref name=Lexico_Venusian&gt;{{Cite dictionary
 | title=Venusian
 | dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary
 | publisher=[[Oxford University Press]]
 | url=http://www.lexico.com/definition/Venusian
 | url-status=dead |archive-date=23 March 2020
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200323093029/https://www.lexico.com/definition/venusian
}}{{break}}{{MW|Venusian}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=VSOP87&gt;{{cite journal
 | title=Numerical expressions for precession formulae and mean elements for the Moon and planets
 | url=https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1994-02-10_282_2/page/663
 | last1=Simon | first1=J.L. | last2=Bretagnon | first2=P.
 | last3=Chapront | first3=J. | last4=Chapront-Touzé | first4=M.
 | last5=Francou | first5=G. | last6=Laskar | first6=J.
 | journal=[[Astronomy and Astrophysics]]
 | volume=282 | issue=2 | pages=663–683 | date=February 1994
 | bibcode=1994A&amp;A...282..663S
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;fact&quot;&gt;{{cite web
 | title=Venus Fact Sheet
 | last=Williams | first=David R. | date=25 November 2020
 | publisher=NASA Goddard Space Flight Center
 | url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html
 | access-date=2021-04-15 | archive-date=11 May 2018
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180511140851/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html
 | url-status=live 
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Souami_Souchay_2012&gt;{{cite journal
 | title=The solar system's invariable plane
 | last1=Souami | first1=D. | last2=Souchay | first2=J.
 | journal=Astronomy &amp; Astrophysics
 | volume=543 | id=A133 | pages=11 | date=July 2012
 | doi=10.1051/0004-6361/201219011 | bibcode=2012A&amp;A...543A.133S | doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;horizons&quot;&gt;{{cite web
 | title=HORIZONS Web-Interface for Venus (Major Body=2)
 | last=Yeomans | first=Donald K.
 | url=http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&amp;body_group=mb&amp;sstr=2
 | work=[[JPL Horizons On-Line Ephemeris System]]
 | access-date=30 November 2010 | archive-date=4 February 2021
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210204223838/http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&amp;body_group=mb&amp;sstr=2
 | url-status=live
}}—Select &quot;Ephemeris Type: Orbital Elements&quot;, &quot;Time Span: 2000-01-01 12:00 to 2000-01-02&quot;. (&quot;Target Body: Venus&quot; and &quot;Center: Sun&quot; should be set to default.) Results are instantaneous [[osculating orbit|osculating]] values at the precise [[J2000]] epoch.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Seidelmann2007&quot;&gt;{{cite journal
 | title=Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006
 | url=https://archive.org/details/sim_celestial-mechanics-and-dynamical-astronomy_2007_98_3/page/155
 | last1=Seidelmann | first1=P. Kenneth | last2=Archinal | first2=Brent A.
 | last3=A'Hearn&lt;!--written A'hearn here, mostly A'Hearn elsewhere--&gt; | first3=Michael F.
 | last4=Conrad | first4=Albert R. | last5=Consolmagno | first5=Guy J.
 | last6=Hestroffer | first6=Daniel | last7=Hilton | first7=James L.
 | last8=Krasinsky | first8=Georgij A. | last9=Neumann | first9=Gregory A.
 | last10=Oberst | first10=Jürgen | last11=Stooke | first11=Philip J.
 | last12=Tedesco | first12=Edward F. | last13=Tholen | first13=David J.
 | last14=Thomas | first14=Peter C. | last15=Williams | first15=Iwan P.
 | display-authors=3 | journal=[[Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy]]
 | volume=98 | issue=3 | pages=155–180 | year=2007
 | bibcode=2007CeMDA..98..155S | doi=10.1007/s10569-007-9072-y
 | ref={{sfnRef|Seidelmann Archinal A'hearn et al.|2007}} | doi-access=free 
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Konopliv1999&quot;&gt;{{cite journal
 | title=Venus Gravity: 180th Degree and Order Model
 | last1=Konopliv | first1=A. S. | last2=Banerdt | first2=W. B.
 | last3=Sjogren | first3=W. L.
 | journal=[[Icarus (journal)|Icarus]]
 | volume=139 |issue=1 |date=May 1999 |pages=3–18
 | bibcode=1999Icar..139....3K |doi=10.1006/icar.1999.6086
 | url=http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/bitstream/2014/20227/1/98-1117.pdf
 | archive-date=26 May 2010 |url-status=dead
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100526121353/http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/bitstream/2014/20227/1/98-1117.pdf
 | citeseerx=10.1.1.524.5176 
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=NASA_2015&gt;{{cite web
 | title=Planets and Pluto: Physical Characteristics
 | url=http://ssd.jpl.nasa.gov/?planet_phys_par
 | publisher=[[NASA]] | date=5 November 2008
 | access-date=26 August 2015 | archive-date=7 September 2006
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060907215218/http://ssd.jpl.nasa.gov/?planet_phys_par
 | url-status=live 
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;planetary-facts&quot;&gt;{{cite web
 | title=Planetary Facts
 | publisher=[[The Planetary Society]]
 | url=http://www.planetary.org/explore/space-topics/compare/planetary-facts.html
 | access-date=20 January 2016 |archive-date=11 May 2012
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120511011542/http://www.planetary.org/explore/space-topics/compare/planetary-facts.html
 | url-status=live 
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Margot_et_al_2021&gt;{{cite journal
 | title=Spin state and moment of inertia of Venus
 | display-authors=3 | last1=Margot | first1=Jean-Luc
 | last2=Campbell | first2=Donald B. | last3=Giorgini | first3=Jon D.
 | last4=Jao | first4=Joseph S. | last5=Snedeker | first5=Lawrence G.
 | last6=Ghigo | first6=Frank D. | last7=Bonsall | first7=Amber
 | journal=Nature Astronomy
 | date=29 April 2021 | volume=5 | issue=7 | pages=676–683
 | doi=10.1038/s41550-021-01339-7 | arxiv=2103.01504
 | bibcode=2021NatAs...5..676M | s2cid=232092194 
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;iauwg_ccrsps2000&quot;&gt;{{cite web
 | title=Report on the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements of the planets and satellites
 | publisher=International Astronomical Union |date=2000
 | url=http://www.hnsky.org/iau-iag.htm
 | access-date=12 April 2007 | archive-date=12 May 2020
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200512151452/http://www.hnsky.org/iau-iag.htm
 | url-status=dead 
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Mallama_et_al&quot;&gt;{{cite journal
 | title=Comprehensive wide-band magnitudes and albedos for the planets, with applications to exo-planets and Planet Nine
 | first1=Anthony | last1=Mallama | first2=Bruce | last2=Krobusek
 | first3=Hristo | last3=Pavlov
 | journal=Icarus | volume=282 | pages=19–33 | date=2017
 | doi=10.1016/j.icarus.2016.09.023 |arxiv=1609.05048
 | bibcode=2017Icar..282...19M |s2cid=119307693 
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Haus_et_al&quot;&gt;{{cite journal
 | title=Radiative energy balance of Venus based on improved models of the middle and lower atmosphere
 | first1=R. | last1=Haus | first2=D. | last2=Kappel
 | first3=G. | last3=Arnoldb
 | journal=Icarus
 | volume=272 | pages=178–205 | date=July 2016
 | doi=10.1016/j.icarus.2016.02.048
 | bibcode=2016Icar..272..178H |url=https://elib.dlr.de/109285/1/Haus%20et%20al%202017_ICARUS.pdf
 | access-date=25 June 2019 |archive-date=22 September 2017
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170922023312/http://elib.dlr.de/109285/1/Haus%20et%20al%202017_ICARUS.pdf 
 | url-status=live 
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;American Chemical Society 2013&quot;&gt;{{cite web
 | title=Atmospheres and Planetary Temperatures
 | website=American Chemical Society | date=2013-07-18
 | url=https://www.acs.org/climatescience/energybalance/planetarytemperatures.html
 | access-date=2023-01-03
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Mallama_and_Hilton&quot;&gt;{{cite journal
 | title=Computing apparent planetary magnitudes for The Astronomical Almanac
 | first1=Anthony | last1=Mallama | first2=James L. | last2=Hilton
 | journal=Astronomy and Computing
 | volume=25 | pages=10–24 | date=October 2018
 | doi=10.1016/j.ascom.2018.08.002 | s2cid=69912809 
 | bibcode=2018A&amp;C....25...10M | arxiv=1808.01973 
}}&lt;/ref&gt;
}}

== භාහිර සබැඳි ==
{{Wikisourcecat}}
{{Sister project links|commonscat=Venus (planet)}}
* [https://web.archive.org/web/20150906034051/http://solarsystem.nasa.gov/planets/venus සිකුරු පැතිකඩ],  නාසා සෞරග්‍රහ ගවේශන වෙබ් අඩවිය {{in lang|en}}
* [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planets/venuspage.html සිකුරු ග්‍රහලොව වෙත මෙහෙයුම්] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150210163349/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planets/venuspage.html |date=2015-02-10 }} සහ [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/imgcat/thumbnail_pages/venus_thumbnails.html සේයාරු කැටලොගය] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150329025335/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/imgcat/thumbnail_pages/venus_thumbnails.html |date=2015-03-29 }}, [[National Space Science Data Center|ජාතික අභ්‍යවකාශ විද්‍යා දත්ත මධ්‍යස්ථානය]] {{in lang|en}}
* [http://www.mentallandscape.com/V_Venus.htm සිකුරු ග්‍රහලොව සෝවියට් ගවේශනය] සහ [http://www.mentallandscape.com/C_CatalogVenus.htm සේයාරු කැටලොගය], Mentallandscape.com {{in lang|en}}
* [https://web.archive.org/web/20151015045714/http://www.strykfoto.org/venera.htm Venera මෙහෙයුමේ සේයාරු කැටලොගය] {{in lang|en}}
* [http://www.nineplanets.org/venus.html සිකුරු ග්‍රහලොව පිටුව], ''[[The Nine Planets|ද නයින් ප්ලැනට්ස්]]'' {{in lang|en}}
* [http://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalog/VenusCatalog.html සිකුරු සංක්‍රාන්තිය], NASA.gov {{in lang|en}}
* [https://web.archive.org/web/20150207003528/http://www.geody.com/?world=venus Geody Venus], මතුපිට ලක්ෂණ සඳහා වන සෙවුම් යන්ත්‍රයක් {{in lang|en}}


{{Venus}}
{{සෞරග්‍රහ මණ්ඩලය}}
{{Venus spacecraft}}
{{Portal bar|තාරකා|අභ්‍යවකාශ පියසැරි|අභ්‍යවකාශය}}
{{Authority control}}

[[Category:සිකුරු ග්‍රහයා]]
[[Category:තාරකා විද්‍යාව]]
[[Category:සෞරග්‍රහ මණ්ඩලයේ ග්‍රහලෝක]]
[[ප්‍රවර්ගය:භෞමික ග්‍රහලෝක]]
[[ප්‍රවර්ගය:පුරාතන යුගයේ සිට දැන සිටි අභ්‍යවකාශ වස්තු]]</text>
      <sha1>kvi04x3d116vsdomdjjgo9lu654q3vh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ක්‍ෂය රෝගය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21623</id>
    <revision>
      <id>802514</id>
      <parentid>796881</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T22:45:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19558" sha1="asduru1ydqpk4mj0yer7gth8k8skqkb" xml:space="preserve">{{පිටපත සංස්කරණය|date=ජූනි 2024}}
{{Infobox medical condition (new)
| name            = Tuberculosis
| image           = Tuberculosis-x-ray-1.jpg
| caption         = [[Chest radiograph|Chest X-ray]] of a person with advanced tuberculosis: Infection in both lungs is marked by white arrow-heads, and the formation of a cavity is marked by black arrows.
| field           = [[Infectious disease (medical specialty)|Infectious disease]], [[pulmonology]]
| synonyms        = Phthisis, phthisis pulmonalis, consumption
| symptoms        = [[Chronic cough]], [[fever]], [[hemoptysis|cough with bloody mucus]], weight loss&lt;ref name=WHO2015Fact/&gt;
| onset           = 
| duration        = 
| causes          = ''[[Mycobacterium tuberculosis]]''&lt;ref name=WHO2015Fact/&gt;
| risks           = Smoking, [[HIV/AIDS]]&lt;ref name=WHO2015Fact/&gt;
| diagnosis       = [[Chest X-ray|CXR]], [[microbial culture|culture]], [[tuberculin skin test]]&lt;ref name=WHO2015Fact/&gt;
| differential    = [[Necrotizing pneumonia]], [[histoplasmosis]], [[sarcoidosis]], [[coccidioidomycosis]]&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Ferri|first1=Fred F.|title=Ferri's differential diagnosis : a practical guide to the differential diagnosis of symptoms, signs, and clinical disorders|url=https://archive.org/details/ferrisdifferenti0000ferr|date=2010|publisher=Elsevier/Mosby|location=Philadelphia, PA|isbn=978-0-323-07699-9|page=Chapter T|edition=2nd}}&lt;/ref&gt;
| prevention      = Screening those at high risk, treatment of those infected, [[vaccination]] with [[bacillus Calmette-Guérin]] (BCG)&lt;ref name=Haw2014/&gt;&lt;ref name=TBCon2008/&gt;&lt;ref name=Harr2013/&gt;
| treatment       = [[Antibiotic]]s&lt;ref name=WHO2015Fact/&gt;
| medication      = 
| frequency       = 25% of people (latent TB)&lt;ref name=WHO2018Fact/&gt;
| deaths          = 1.6&amp;nbsp;million (2017)&lt;ref name=WHO2017Report/&gt;
}}

'''ක්‍ෂය රෝගය''' යනු ක්‍ෂීරපායීන්ට වැලඳෙන බෝවන රෝගයකි.

ක්‍ෂය රෝගය ටියුබකල් බැසිලස මගින් ඇති කෙරෙන ආසාදක රෝගයකි.ඕනෑම ඉන්ද්‍රියක් හෝ කොටසක් ආක්‍රමණය කිරීමට ටියුබකල් බැසිලසයට පුළුවනි.1882ඳී රොබට් කොක් නම් වෛද්‍යවරයා විසින් ක්‍ෂය රෝගයට හේතුකාරකයවන බැක්ටීරියාව වන ටියුවකියුලස් බැසිලස නම් ක්‍ෂද්‍ර ජීවී විශේෂය සොයා ගන්නා ලදී.
එමගින් වසා ග්‍රන්ථිවලත්, හන්දිවලත්, අන්ත්‍රවල හා අනුබද්ධයෙහිත්, වකුගඩුවල හා මුත්‍රාශ‍යෙහිත්, පිරිමින්ගේ වෘෂණවලත්, ස්ත්‍රින්ගේ ඩිම්බවලත්, පැලෝපීය නාලවලත්,සමෙහි හා දේහයේ වෙනත් පටකවලත් රෝගය ඇති කිරීමට පුළුවන.වැඩි වශයෙන් මරණය සිදුකරන තත්වය වන්නේ පෙනහැලිවල ක්‍ෂය රෝගයයි.

මෙම රෝගය වැළදීමෙන් ආරක්‍ෂාවීමට අප නිරන්තරව වගබලා ගතයුතුය.ඒ අනුව ප්‍රථමයෙන් ම මහමත්ම ජනතාව දැනුවත් කිරීම ඉතාමත්ම වැදගත්ය.විශේෂයෙන්ම ලැජ්ජාව හෝ භය හේතුවෙන් රෝගය සගවාගෙන සිටීමෙන් වළකින ලෙසට ජනතාවට උපදෙස් ලබාදීම වැදගත්ය.එසේම ඔවුන්ගේ දුර්වල වූ සෞඛ්‍යය පුරැදු ඇති කිරීම,B.C.G.එන්නත් ලබාදීම කළ හැක

== ඉතිහාසය ==

මෙම රෝගය සුදු මයා මාරිය,කාසය,කාස රෝගය ආදී නම්වලින් හදුන්වා ඇත.ශිලා යුගයේ පවා මෙම රෝගය පැවති බව හමු වු ඇටසැකිලිවලින් සාක්‍ෂි දරයි.එංගලන්තයේ රිචඩ් මෝටන්,ප්‍රංශ ජාතික ජින් ඇන්ටන් විලමින්,ලුයි පාස්ටර් යන විද්‍යාඥයින් ක්‍ෂය රෝගය සම්බන්ධව පර්යේෂණ කර ඇත.බොහෝ පර්යේෂණ ප්‍රතිඵල අනුව ක්‍ෂය රෝගයට විරුද්ධව ඇති එකම සාර්ථක එන්නත B.C.G.බව දැන් පිළිගැනේ.ඒ අනුව 1904 ඇමරිකාවේ ද 1898 දී එංගලන්තයේ ද ක්‍ෂය රෝගය සම්බන්ධ සංගම් ආරම්භ විය.1904 ජාතික ක්‍ෂය රෝග සංගමයේ සභාපති වු වෛද්‍ය ලිවින්ස්වන් ට්‍රැඩෝ 1905 දී පැවැත් වු මූලාසන දේශන‍යේ දී මෙසේ ප්‍රකාශ කළේය.&quot;ප්‍රථම හා ප්‍රධානම අවශ්‍යතාව වනුයේ මහජනතාවට අධ්‍යාපනය ලබා දී ඔවුන්ගේ මාර්ගයෙන් රජයට අධ්‍යාපනයක් ලබා දීමයි.&quot;කෙසේ ‍වෙතත් අදවනවිට ක්‍ෂය රෝගය සුවකළ හැකි  මට්ටමකට පැමිණ ඇත.

=== රෝග ලක්‍ෂණ ===
[[Image:Achalasia2010.jpg|200px|right|thumb]]
* කල්පවතින ලා උණ
* සති3 හෝ 4කට වඩා පවතින කැස්ස
* රාත්‍රි නින්දේදී දහඩිය දැමීම හා උණ
* ශරීරය කෙට්ටුවීම හෝ ක්‍රමයෙන් බර අඩුවීම
* සෙම හෝ කෙළ සමඟ ස්වල්ප වශයෙන් ලේ පිටවීම
* පපුවේ වේදනාව
* මහන්සිය
* කෙටි ශ්වසනය
* කෑම අරුචිය

===ක්‍ෂය රෝගය සෑදීමට හේතු===
* ආහාර මදකම හා දුෂ්පෝෂණය
* අධික මත්පැන් පානය
* පමණ ඉක්මවා වෙහෙසීම
* පිරිසිදු වාතයෙන් තොර ස්ථානවල ජීවත්වීම
* අධික දුම්පානය

== ක්‍ෂය රෝගය පිළිබද ලෝක තත්වය ==

1960 ගණන් වනවිට යටත් පිරිසෙන් එක්කෝටි පනස්ලක්‍ෂයක් පමණ මෙ‍ම ක්‍ෂය රෝගයෙන් පෙළිණි.මෙ‍ම රෝගයෙන් වර්ෂයක් පාසා තිස්ලක්‍ෂයකට වැඩි සංඛ්‍යාවක් මිය යයි.සංවර්ධිත රටවල ක්‍ෂය රෝගයෙන් සිදුවන මරණ පහළ බැස ඇති අතර ක්‍ෂය රෝගයෙන් පෙළෙන සංඛ්‍යාව පහළ බැස නැත.ක්‍ෂය රෝගයෙන් පෙළෙන්නන්ගෙන් 80% වැඩි ප්‍රමාණයක් ජීවත්වනුයේ සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවලය.ඉන්දියාවේ වසරක් පාසා ක්‍ෂය රෝගයෙන් 500000 පමණ මිය යයි.මේ වනවි‍ට ලංකාවේ වාර්තාගත වු ක්‍ෂය රෝග මරණ සංඛ්‍යාව හේතු කිහිපයකින් අසතුටුදායක විය.ක්‍ෂය රෝගය හා ආශ්‍රිත සමාජ කැලල නිසා ඉන් සිදුවන මරණ බොහෝ ගණනක් සැබවින්ම ක්‍ෂය රෝගය නිසා යයි සහතික නොවීය.ජනගහනයෙන් 80%ක්ම වාසය කරන ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල ක්‍ෂය රෝගීන්ගෙන් වැඩි ප්‍රමාණයක් නියම රෝග විනිශ්චයකට භාජනය නොවන නිසා ඔවුන් අතර වන මරණ ක්‍ෂය රෝගයෙන් සිදු වූ මරණ ලෙස වාර්තාගත නොවී යයි.ක්‍ෂය රෝගයෙන් සම්පූර්ණ සුවය ලැබීමට අවුරැද්දක් හෝ ඊට වැඩිකලක් ගතවේ.මෙය බෝවන රෝගයක් නිසා එකම පවුලක දෙදෙනකුට හෝ ඊට වැඩි ගණනකට හෝ එකවර රෝගය වැළදීම විරළ නොවීය.

ජගත් ක්‍ෂය රෝග දිනය මාර්තු 24 වේ. 2009 වසරේ ක්‍ෂය රෝග දිනයේ පාඨය-අපි ක්‍ෂය රෝගය වළකමු.සැබවින්ම එය කළ යුතුය.

== ක්‍ෂය රෝගය පිළිබද ලංකාවේ තත්වය ==

ලංකාවේ වසරකට නව ක්‍ෂය රෝගීන් 900-10000ත් අතර ප්‍රමාණයක් ජීවත් වේ.කොළඹ,ගම්පහ,කළුතර,නුවර,ගාල්ල යන දිස්ත්‍රික්කවල රෝගීන් වාර්තා වීම වැඩිය.ක්‍ෂය රෝගය සුව කිරීම සදහා අවශ්‍යවන සියලුම සම්පත් අදවනවිට අප සතුව පවතී.ක්‍ෂය රෝගය මිනිසා විසින්ම ඇතිකරගන්නා නිසා එය මැඩලීම අපහසුය.ලංකාවේ ළය රෝහල්,ළය සායනික හා ක්‍ෂය රෝගීන් සදහා වූ රජයේ අනෙක් සේවාවන්ගේ විශාල වෙනස්වීම් සිදු වී ඇත.ලජ්ජාව හා භය නිසා මෙම රෝගය සගවා සිටින පිරිස වැඩිය.එම නිසා ඔවුන්ගෙන් තව තවත් මේ රෝගය බෝ වේ.ක්‍ෂය රෝගය හේතුවෙන් බොහෝ විට දුක් විදීම,ආර්ථික අමාරැකම්,තම අසල්වාසීන් කොන් කිරීම නිසා රෝගීන්ගේ සිතෙහි ඇතිවන මානසික පෙලීම ආදී තත්ව දැකිය හැක.

අදවනවිට ලංකා රජයේ ක්‍රියාමාර්ගය වී ඇත්තේ සූතිකාගාරයෙන් මසකට සෑහෙන ඖෂධ ප්‍රමාණයක් නොමිලේ රෝගීන්ට ‍බෙදා දීමයි.රෝගී කාලය තුළ තනි පුද්ගලයකුට රු.40/=ක් සහ පවුලකට රු.80/= හෝ ඊට වැඩි ප්‍රමාණයක් හෝ දීමනාවක් රජය විසින් ලබා දේ.රෝගීන්ගෙන් වැඩිදෙනෙක් ක්‍රමවත් ලෙස ඖෂධ පාවිච්චි නොකිරීම නිසා සුවය නොලබා දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ එම දීමනා ලබා ගනිමින් සිටී.ලංකාව තුළ මෙම රෝගය සගවා ගෙන ජීවත්වන  පිරිස වැඩිය.කෙසේ වෙතත් ක්‍ෂය රෝගය නිට්ටාවටම සුව වූ පසුව ආයුෂ අඩු වීමක් සිදු නොවේ.අතුරු ආබාධ ඇතිවීම ද ඉතා අවමය.වර්තමානය වනවිට බෙහෙවින්ම අවශ්‍යවනුයේ ක්‍ෂය රෝගය පිළිබද නිසි තතු මාධ්‍ය මගින් හෝ ජනතාවට දැනුම්දීමයි.

==ක්‍ෂය රෝගය සම්බන්ධයෙන් මේතාක් ගෙන ඇති ක්‍රියා මාර්ග==
[[Image:Artificial patient FBE CTU.jpg|200px|right|thumb]]

* 1945 ක්‍ෂය රෝග මර්දන ව්‍යාපාරය ඇති කිරීම
* 1949 B.C.G.එන්නත ප්‍රථමවරට ලබාදීම
* 1953 දී රජයේ මුදල් යෝජනා ක්‍රමය ඇති කිරීම
* 1963 දී උපන් දරුවන් සදහා B.C.G.එන්නත ප්‍රථමවරට හදුන්වාදීම
* 1950 දී රැකියාවලට යන පුද්ගලයන්පරීක්‍ෂා කිරීම සදහා කුඩා X කිරණ ඡායාරෑප ගැනීම ආරම්භ කිරිම
* වාට්ටු සෑදීම හා ළය චිකිත්සාගාර ඇති කිරීම
* මහජනයා දැනුවත් කිරීමේ ව්‍යාපාර ඇති කිරීම
* ක්‍ෂය රෝගය සදහා ඖෂධ නොලේ සැපයීම
* දැනුවත් කිරීමේ වැඩසටහන් දියත් කිරීම

== අමතර අවධානයට ==
* [[List of deaths due to tuberculosis]]

== සටහන් ==
{{notelist}}

== මූලාශ්‍ර ==
{{reflist|refs=
&lt;ref name=WHO2015Fact&gt;{{cite web|title=Tuberculosis Fact sheet N°104|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/|publisher=World Health Organization (WHO)|access-date=11 February 2016|date=October 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120823143802/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/|archive-date=23 August 2012|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=Haw2014&gt;{{cite journal | vauthors = Hawn TR, Day TA, Scriba TJ, Hatherill M, Hanekom WA, Evans TG, Churchyard GJ, Kublin JG, Bekker LG, Self SG | display-authors = 3 | title = Tuberculosis vaccines and prevention of infection | url = https://archive.org/details/sim_microbiology-and-molecular-biology-reviews_2014-12_78_4/page/650 | journal = Microbiology and Molecular Biology Reviews | volume = 78 | issue = 4 | pages = 650–71 | date = December 2014 | pmid = 25428938 | pmc = 4248657 | doi = 10.1128/MMBR.00021-14 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=TBCon2008&gt;{{cite book|last1=Organization|first1=World Health|title=Implementing the WHO Stop TB Strategy: a handbook for national TB control programmes|date=2008|publisher=[[World Health Organization]] (WHO)|location=Geneva|isbn=978-92-4-154667-6|page=179|url=https://books.google.com/books?id=EUZXFCrlUaEC&amp;pg=PA179|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=Harr2013&gt;{{cite book|last1=Harris|first1=Randall E.|title=Epidemiology of chronic disease: global perspectives|url=https://archive.org/details/epidemiologyofch0000harr|date=2013|publisher=Jones &amp; Bartlett Learning|location=Burlington, MA|isbn=978-0-7637-8047-0|page=[https://archive.org/details/epidemiologyofch0000harr/page/682 682]|ref=https://books.google.com/books?id=KJLEIvX4wzoC&amp;pg=PA682}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=WHO2018Fact&gt;{{cite web |title=Tuberculosis (TB) |url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/tuberculosis |publisher=[[World Health Organization]] (WHO) |accessdate=15 September 2018 |date=16 February 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=WHO2017Report&gt;{{Cite web|url=http://www.who.int/tb/publications/global_report/en/|title=Global tuberculosis report|publisher=World Health Organization (WHO)|access-date=2017-11-09}}&lt;/ref&gt;
}}

==ආශ්‍රිත ග්‍රන්ථ ==
* කුලරත්න,එස්.ඒ.එම්.2004.ක්‍ෂය රෝගය,ගම්පොළ:එම්.ජී.මුද්‍රණාලය
* පෙරේරා,කේ.ඩී.සී.2000. ඖෂධ අතර සිර වූ මිනිස්සු,වැල්ලම්පිටිය:චතුර මුද්‍රණාලය
* ගොඩකුඹුර,ජී.ආර්.ඩබ්.1970.වෛද්‍යවරයෙක් කථා කරයි,කොළඹ:මහජන පුස්තකාලය
* ජයසූරිය,ජේ.එච්.එ‍ෆ්.1969.ක්‍ෂය රෝග අභියෝග,කොළඹ 10:කුලරත්න සහ සමාගම

== භාහිර සබැඳි ==
{{Sisterlinks|d=Q12204|wikt=tuberculosis|q=Tuberculosis|c=Category:Tuberculosis|n=no|b=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|s=no|species=Mycobacterium tuberculosis}}
{{Offline|med}}

* {{curlie|Health/Conditions_and_Diseases/Infectious_Diseases/Mycobacterial/Tuberculosis/}}
* {{cite web |url=https://www.cdc.gov/tb/default.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC) |title=Tuberculosis (TB)|date=24 October 2018 }}
* {{cite web |url=http://www.hpa.org.uk/infections/topics_az/tb/menu.htm |publisher=[[Health Protection Agency]] |location=London |title=Tuberculosis (TB) |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070705100742/http://www.hpa.org.uk/infections/topics_az/tb/menu.htm |archive-date=5 July 2007 }}
* [https://www.who.int/tb/global-tb-report-infographic.pdf?ua=1 WHO global 2016 TB report (infographic)]
* [https://www.who.int/tb/country/data/profiles/en/ WHO tuberculosis country profiles]
* [https://americanarchive.org/catalog/cpb-aacip_529-1c1td9p67s &quot;Tuberculosis Among African Americans&quot;], 1990-11-01, ''[[In Black America]]''; [[KUT|KUT Radio]], [[American Archive of Public Broadcasting]] ([[WGBH Educational Foundation|WGBH]] and the Library of Congress)
* [https://www.newtbdrugs.org/ Working Group on New TB drugs], tracking clinical trials and drug candidates

{{Medical condition classification and resources
| DiseasesDB = 8515
| ICD11           = {{ICD11|1B10}}-{{ICD11|1B1Z}}
| ICD10 = {{ICD10|A15-A19}}
| ICD9 = {{ICD9|010}}–{{ICD9|018}}
| OMIM = 607948
| MedlinePlus = 000077
| MedlinePlus_mult = {{MedlinePlus2|000624}}
| eMedicineSubj = med
| eMedicineTopic = 2324
| eMedicine_mult = {{eMedicine2|emerg|618}} {{eMedicine2|radio|411}}
| MeshID = D014376
| Orphanet=3389
| Scholia=Q12204
}}
{{Gram-positive actinobacteria diseases}}
{{Tuberculosis}}
{{Diseases of Poverty}}
{{Infectious disease}}
{{Portal bar | වෛද්‍යවේදය}}
{{Authority control}}

[[ප්‍රවර්ගය:ක්‍ෂය රෝගය| ]]
[[Category:Airborne diseases]]
[[Category:Health in Africa]]
[[Category:Healthcare-associated infections]]
[[Category:Infectious causes of cancer]]
[[Category:Mycobacterium-related cutaneous conditions]]
[[Category:Vaccine-preventable diseases]]
[[ප්‍රවර්ගය:රෝග]]</text>
      <sha1>asduru1ydqpk4mj0yer7gth8k8skqkb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ලිංගික සංසර්ගය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31709</id>
    <revision>
      <id>802482</id>
      <parentid>798278</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T21:39:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98791" sha1="shqsij55rvjj3gn6gsu591vtzgzc68s" xml:space="preserve">{{ශිරස්කසටහන|මෙම ලිපිය ප්‍රාථමික වශයෙන් මානවයින් පිළිබඳව වෙයි. අනෙකුත් සතුන් සඳහා, [[සත්ත්ව ලිංගික චර්යාව]] බලන්න.}}

'''ලිංගික සංසර්ගය''' යනු හුදෙක් වින්දනයක් ලැබීමට හෝ [[ප්‍රජනනය]] පිණිස හෝ එකී අරමුණු දෙක ම පිණිස පුරුෂ [[ශිශ්නය]] ස්ත්‍රී [[යෝනිය]] තුළට ඇතුළු කිරීමේ සහ යෝනිය තුළ තිබිය දී ම තෙරපමින් ඉදිරියට හා පසුපසට කිරීමේ ක්‍රියාවයි.&lt;ref name=&quot;Most common&quot;&gt;Sexual intercourse most commonly means penile–vaginal penetration for sexual pleasure and/or sexual reproduction; dictionary sources state that it especially means this, and scholarly sources over the years agree. See, for example;
*{{cite dictionary |title=Sexual intercourse| dictionary=[[Dictionary.com]]| accessdate=November 22, 2019|url=https://www.dictionary.com/browse/sexual-intercourse}}
*{{cite dictionary |title=Sexual intercourse| dictionary=[[Merriam-Webster]]| accessdate=December 5, 2014|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/sexual%20intercourse}}
*{{cite web |title=Sexual intercourse|publisher=[[Macmillandictionary.com]]| accessdate=May 9, 2019|url=https://www.macmillandictionary.com/us/dictionary/american/sexual-intercourse}}
*{{cite book | title = Handbook of Adolescent Psychology | publisher = [[John Wiley &amp; Sons]]| year = 2004 | pages = 193–196 | accessdate = April 29, 2013 |isbn = 978-0471690443|url = 11111111https://books.google.com/books?id=_wXasY1HyAYC&amp;pg=PA193|quote=When researchers use the term ''sex'', they nearly always mean sexual intercourse&amp;nbsp;– more specifically, penile–vaginal intercourse. [...] The widespread, unquestioned equation of penile–vaginal intercourse with sex reflects a failure to examine systematically 'whether the respondent's understanding of the question matches what the researcher had in mind.'| author = Richard M. Lerner| author-link = Richard M. Lerner| author2 = Laurence Steinberg| author2-link = Laurence Steinberg}}
*{{cite book| author = Fedwa Malti-Douglas|title = Encyclopedia of Sex and Gender: A-C| publisher = [[Macmillan Publishers|Macmillan Reference]] | year = 2007 | page = 308 |isbn = 978-0028659619| url = |quote=Sexual intercourse. [T]he term coitus indicates a specific act of sexual intercourse that also is known as coition or copulation. This 'coming together' is generally understood in heteronormative terms as the penetration of a woman's vagina by a man's penis.}} 
*{{cite book| author = Irving B. Weiner| author2 = W. Edward Craighead|title = The Corsini Encyclopedia of Psychology |volume=4 | publisher = [[John Wiley &amp; Sons]] | year = 2010 | page = 1577|accessdate = August 21, 2013 |isbn = 978-0470170236| url = 11&quot;1111&quot;https://books.google.com/books?id=pUSG1BONmekC&amp;pg=PA1577 |quote=Human sexual intercourse, or coitus, is one of the most common sexual outlets among adults. Sexual intercourse generally refers to penile penetration of the vagina.}}
*{{cite book| author = Clint E. Bruess| author2 = Elizabeth Schroeder|title = Sexuality Education Theory and Practice| publisher = [[Jones &amp; Bartlett Publishers]] | year = 2013 | page = 152 | accessdate = December 5, 2014 |isbn = 978-1449649289| url =https://books.google.com/books?id=WWFW6-kkAVoC&amp;pg=PA152|quote=In many cultures around the world, vaginal sex is what is usually implied when people refer to 'having sex' or 'sexual intercourse.' It is the most frequently studied behavior and is often the focus of sexuality education programming for youth.}}
*{{cite book| author = Cecie Starr|author2= Beverly McMillan|title = Human Biology| publisher = [[Cengage Learning]] | year = 2015 | page = 339| accessdate = December 27, 2017 |isbn = 978-1305445949| url =https://books.google.com/books?id=lS5-BAAAQBAJ&amp;pg=PT339|quote=Coitus and copulation are both technical terms for sexual intercourse. The male sex act involves an erection, in which the limp penis stiffens and lengthens. It also involves ejaculation, the forceful expulsion of semen into the urethra and out from the penis. [...] During coitus, pelvic thrusts stimulate the penis as well as the female's clitoris and vaginal wall. The stimulation triggers rhythmic, involuntary contractions in smooth muscle in the male reproductive tract, especially the vas deferens and the prostate. The contractions rapidly force sperm out of each epididymis. They also force the contents of seminal vesicles and the prostate gland into the urethra. The resulting mixture, semen, is ejaculated into the vagina.}}
*{{cite book| author = Janell L. Carroll|title = Sexuality Now: Embracing Diversity| publisher = [[Cengage Learning]] | year = 2018 | page = 289| accessdate = November 22, 2019 |isbn = 978-1337672061| url =https://books.google.com/books?id=9A9EDwAAQBAJ&amp;pg=PT289
|quote=Vaginal intercourse (also referred to as sexual intercourse) involves inserting the penis into the vagina.}}&lt;/ref&gt;  සාමාන්‍යයෙන් සිංහල භාෂාවේ ලිංගික සංසර්ගය, මෛථූන්‍ය, සම්භෝගය, සංවාසය යන වචන සේ ම ඉංග්‍රීසි භාෂාවේ sexual intercourse සහ ලිංගික ව හැසිරීම යන අරුත දෙන [having] sex යන ක්‍රියාපදය ද යෝනි-ශිෂ්ණ සංසර්ගය (vaginal intercourse) සමග සමාන කර සලකනු ලැබුව ද ලිංගික සංසර්ගය (sexual intercourse) යන යෙදුම ගුද සංසර්ගය/පායුක සංසර්ගය (anal sex/anal intercourse), [[මුඛ සංසර්ගය]] හෙවත් මෞඛ ලෝලනය (oral sex) සහ ඇගිළි/කෙළිබඩු යෝනිගත කිරීම යන අන්තර්ග්‍රාහක ලිංගික ක්‍රියා සදහා පොදු යෙදුමක් ලෙස ද භාවිත වේ.&lt;ref name=&quot;health.discovery.com&quot;&gt;{{cite web| title= Sexual Intercourse | publisher=[[Discovery Channel|Discovery.com]]| accessdate=January 12, 2008 | url=http://health.discovery.com/centers/sex/sexpedia/intercourse.html |archiveurl =https://web.archive.org/web/20080822040701/http://health.discovery.com/centers/sex/sexpedia/intercourse.html|archivedate = August 22, 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rathus&quot;&gt;{{Cite book|vauthors=Rathus SA, Nevid JS, Rathus LF| title = Human Sexuality in a World of Diversity| year = 2010 | publisher = [[Allyn &amp; Bacon]] |page=251 | isbn = 978-0205786060|url=https://books.google.com/books?id=ZotYAAAAYAAJ&amp;q}}&lt;/ref&gt; 

[[ගොනුව:Paul Avril - Les Sonnetts Luxurieux (1892) de Pietro Aretino, 2.jpg|thumb| මිනිසුන්ව අතර වඩාත් සුලබ සංසර්ගික ඉරියව්ව වන [[මිෂනරි පිහිටුව|සාම්ප්‍රදායික ඉරියව්ව (missionary position)]] හි ලිංගික සංසර්ගය,&lt;ref name=&quot;Roberts&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත |title=සෙක්ස්|publisher=ලෝටස් ප්‍රෙස් |year=2006|page=145|isbn = 8189093592|accessdate=අගෝස්තු 17, 2012|url=https://books.google.com/?id=zDS9kC03x2IC&amp;pg=PA145&amp;lpg=PA145|author=කීත් රොබර්ට්ස් }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Weiten, 2008&quot;/&gt;[[එඩුවර්ඩ්-හෙන්රි ඇව්රිල්]] ගේ සිතුවමකි. ]]
මෙම ක්‍රියාව විෂමලිංගික යුවලක් අතර කායික සමීපතාව පෙන්නුම් කරන අතර මිනිසුන් අතර හුදෙක් ශාරීරික හෝ මානසික වින්දනය පිණිස ද භාවිත විය හැකි ය. එමෙන් ම එය විෂමලිංගික පෙම්වතුන් දෙදෙනෙක් හෝ යුවලක් අතර බැදීම වැඩිදියුණු කිරීමට ද හේතු වේ.&lt;ref name=health.discovery.com/&gt;&lt;ref name=&quot;Freberg&quot;&gt;{{Cite book|vauthors=Freberg L|title = Discovering Biological Psychology | publisher = [[Cengage Learning]] | pages =308–310|isbn = 978-0547177793| year = 2009|url=https://books.google.com/books?id=-zyTMXAjzQsC&amp;pg=PA308}}&lt;/ref&gt;  

ලිංගික සංසර්ගය තුළින් එකෙකු තුළ පවතින ලිංගිකමය රෝග අනිකා වෙත ආසාදනය වීමේ ඉඩකඩක් ද පවතින බැවින් මේ සිදුකිරීමේ දී ආරක්ෂිත ලිංගික හැසිරීම් අනුගමනය කිරීමට දිරිමත් කිරීම සිදුකෙරේ.&lt;ref name=&quot;Hales&quot;&gt;{{Cite book|vauthors=Hales D|title=An Invitation to Health Brief 2010–2011| publisher = [[Cengage Learning]]|year = 2008|pages =269–271| isbn = 978-0495391920|url=https://books.google.com/books?id=oP91HVIMPRIC&amp;pg=PA269}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kumar&quot;&gt;{{Cite book|vauthors=Kumar B, Gupta S|title=Sexually Transmitted Infections| publisher = [[Elsevier Health Sciences]]|year = 2014|page=93|isbn = 978-8131229781|url=https://books.google.com/books?id=kQ9tAwAAQBAJ&amp;pg=PA93}}&lt;/ref&gt; 

විවිධ නීති පද්ධති තුළ ඇතැම්විට සංස්කෘතික අවශ්‍යතා ද හේතුවෙන් විවිධ පුද්ගල කාණ්ඩයන් හෝ සබදතාවන් අතර ලිංගික සංසර්ගය සම්බන්ධයෙන් සීමාවන් හෝ තහංචි පණවා තිබෙනු දැකිය හැකි ය. නිදසුන් ලෙස ලේ ඥාතීන් අතර, බාලවයස්කරුවන් සමග, ගණිකාවන් සමග, සතුන් සමග, අවිවාහකයන් අතර, විවාහයට පරිබාහිර පාර්ශ්වයන් සමග ලිංගික ව එක්වීම තහනම් කර තිබෙන අවස්ථා දැක්විය හැකි ය. සියලුම රටවල මේ සෑම ආකාරයක ම තහනම් කිරීම් දක්නට නැති වුව ද සෑම රටක ම පාහේ බාලවයස්කරුවන් සමග ලිංගික ව එක්වීම මෙන් ම කාන්තාවක් සමග ඇගේ කැමැත්තෙන් තොර ව ලිංගික ව එක්වීම ද තහනම් කර තිබේ. ලිංගික සංසර්ගය හෝ වෙන යම් ලිංගික ක්‍රියාවක් සම්බන්ධයෙන් පුද්ගලයකු ගන්නා තීරණ කෙරෙහි ආගමික මත ද බලපෑමක් සිදුකරයි. නිදසුන් ලෙස [[කන්‍යාභාවය]] සංකල්පයේ බලපෑම දැක්විය හැකි ය.&lt;ref name=&quot;Carpenter&quot;&gt;{{Cite book|author=Laura M. Carpenter|title=Virginity Lost: An Intimate Portrait of First Sexual Experiences|publisher=[[New York University|NYU Press]]|year = 2005|pages=295 pages |isbn=978-0-8147-1652-6|url=https://books.google.com/books?id=pXXZn_qSoDoC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Intimate&quot;&gt;{{Cite book|vauthors=Strong B, DeVault C, Cohen TF |title=The Marriage and Family Experience: Intimate Relationship in a Changing Society| publisher = [[Cengage Learning]]|year = 2010|accessdate=October 8, 2011 |page = 186| isbn = 978-0-534-62425-5|url=https://books.google.com/?id=qjvoSOMB5JMC&amp;pg=PA186|quote=Most people agree that we maintain virginity as long as we refrain from sexual (vaginal) intercourse. But occasionally we hear people speak of 'technical virginity' [...] Data indicate that 'a very significant proportion of teens ha[ve] had experience with oral sex, even if they haven't had sexual intercourse, and may think of themselves as virgins' [...] Other research, especially research looking into virginity loss, reports that 35% of virgins, defined as people who have never engaged in vaginal intercourse, have nonetheless engaged in one or more other forms of heterosexual sexual activity (e.g., oral sex, anal sex, or mutual masturbation).}}&lt;/ref&gt; එමෙන් ම ආගමික මත ලිංගික සංසර්ගය හෝ වෙන යම් ලිංගික ක්‍රියා සම්බන්ධ නෛතික සහ ප්‍රතිපත්තිමය කාරණා කෙරෙහි ද බලපෑම් කළ හැකි ය. ලිංගිකත්වය පිළිබද ආගමික මත ආගමින් ආගමට මෙන් ම එක ම ආගමක ද විවිධ පාර්ශ්වයන්/නිකායන් අතර වෙනස් වෙයි. කෙසේනමුත් අනාචාරය හෙලාදැකීම වැනි සැමට පොදු ආකල්ප ද දැකිය හැකි ය.  

ඇතැම් සත්ත්ව විශේෂයන්හි ලිංගික සංසර්ගය යෝනියක සහභාගීත්වයෙන් තොර ව සිදු වේ. නිදසුන් ලෙස ගුදය, මූත්‍ර විවරය සහ ප්‍රජනක විවරය යන තුනට ම එක් පොදු විවරයක් (ජම්බාලියක්) පවතින සතුන්ගේ ඒ හරහා පිරිමි සතුන් ශුක්‍රාණු ඇතුළු කිරීම දැක්විය හැකි ය. බොහෝ ක්ෂීරපායී විශේෂ තුළ විරුද්ධ ලිංගිකයන් යුගල වීම සහ සංසර්ගය මදන සමය (ස්ත්‍රී ප්‍රජනක චක්‍රය තුළ සඵලතාවය උච්ඡත ම කාල සීමාව) තුළ සිදු වන්නේ ප්‍රජනනය සාර්ථක වීමේ වැඩි සම්භාවිතාවක් උදාකරගනිමිනි.&lt;ref name=&quot;Kent&quot;&gt;{{Cite book| author =Michael Kent| title = Advanced biology| isbn = 978-0199141951| publisher = [[Oxford University Press]] | year = 2000 |pages =250–253|url=https://books.google.com/books?id=8aw4ZWLABQkC&amp;pg=PA250|accessdate=October 21, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Thorpe&quot;&gt;{{Cite book| author = Showick Thorpe| author2 = Edgar Thorpe | title = The Pearson General Studies Manual 2009, 1/e | publisher = [[Pearson Education|Pearson Education India]]| year = 2009 |page = 1.79 | isbn =978-8131721339 |url=https://books.google.com/books?id=oAo1X2eagywC&amp;pg=RA1-PR17|accessdate=October 21, 2015}}&lt;/ref&gt; කෙසේනමුත් බොනොබෝ, ඩොල්ෆින් සහ චිම්පන්සින් ගැහැනු සතා මදන සමයේ (estrus) සිටියත් නැතත් ලිංගික ව එක්වන බව සොයාගෙන තිබේ. එසේ ම මෙම සතුන් අතර සමලිංගික චර්යාවන් ද දක්නට ලැබෙන බව සොයාගෙන තිබේ.&lt;ref name=&quot;Non-human&quot;&gt;*{{Cite book|authors=Herbert L. Petri, John M. Govern| title = Motivation: Theory, Research, and Application| year = 2012 | publisher = [[Cengage Learning]] |page= 24 | isbn = 978-1285401515|url=https://books.google.com/books?id=DbwKAAAAQBAJ&amp;pg=PA24}}
*{{cite journal |vauthors=Bailey NW, Zuk M | title = Same-sex sexual behavior and evolution | journal = Trends Ecol. Evol. | volume = 24 | issue = 8 | pages = 439–46 | date = August 2009 | pmid = 19539396 | doi = 10.1016/j.tree.2009.03.014 }}&lt;/ref&gt; මෙම සතුන් අතර ලිංගික සංසර්ගය මදන නොවන සමයන් තුළ සිදුවීම මිනිසුන් මෙන් ම ඔවුන් ද එය වින්දනය පිණිස සිදුකරන්නක් බවට සාක්ෂියක් ලෙසත් ඔවුන්ගේ ප්‍රජා බැදීම් වැඩිදියුණු කිරීමට හේතු සාධකයක් ලෙසත් සලකා තිබේ.&lt;ref name=&quot;Balcombe&quot;&gt;{{Cite book|last=Balcombe|first=Jonathan|authorlink= Jonathan Balcombe | title = Pleasurable Kingdom: Animals and the Nature of Feeling Good| year = 2006 |publisher = [[Palgrave Macmillan]] |pages= [00&quot;00&quot;00&quot;https://archive.org/details/pleasurablekingd00balc_0/page/106 106]–118 | isbn = 978-0230552272|url=https://archive.org/details/pleasurablekingd00balc_0|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

==චර්යාවන්==
===උත්තේජනය===
ලිංගික සංසර්ගය හෝ වෙන යම් ලිංගික ක්‍රියාවක් පුලුල් පරාසයක පැතිරෙන ලිංගිකව උත්තේජනය කිරීම් අන්තර්ගත කරගත හැකි අතර ඒවා ශාරීරික හෝ මානසික විය හැකි ය. මිනිසුන් අතර බහුල ව භාවිත වන&lt;ref name=&quot;Weiten, 2008&quot;&gt;{{cite book|title=Psychology Applied to Modern Life: Adjustment in the 21st Century|isbn = 978-0495553397|publisher=[[Cengage Learning]]|year=2008|pages=422–423|accessdate=January 5, 2012 |url=https://books.google.com/books?id=Y6QRJb40C84C&amp;pg=PA422&amp;lpg=PA422|author1=Wayne Weiten |author2=Margaret A. Lloyd |author3=Dana S. Dunn |author4=Elizabeth Yost Hammer |quote=The man-above, or &quot;missionary,&quot; position is the most common [sex position].}}&lt;/ref&gt; සම්ප්‍රදායික ඉරියව්ව (missionary position) හැරුණු විට තවත් [[ලිංගික සංසර්ගික ඉරියව්|සංසර්ගික ඉරියව්]] රැසක් ම පවතී. එසේ ම ඇතැම්විට ලිංගික-කෙළිබඩු ද යොදාගැනේ.&lt;ref name=&quot;Taormino&quot;&gt;{{cite book |last=Taormino |first=Tristan |authorlink=Tristan Taormino |title=The Big Book of Sex Toys|publisher=Quiver|year=2009 |accessdate=June 9, 2014|page=52|isbn=978-1-59233-355-4|url=https://books.google.com/books?id=Hfly-iMkWRkC&amp;pg=PA52}}&lt;/ref&gt; ලිංගික හැසිරීම්වලට පෙර යුවල [[පෙරකෙළිය|පෙරකෙළියේ]] නිරත වීම බොහෝවිට දැකගත හැකි අතර මෙය සහකරුවන් දෙදෙනා අතර ලිංගික ආවේගය ඇතිකිරීම සිදුකරන අතර ශිශ්නය සෘජුවීම, යෝනියේ ස්වාභාවික ලිහිසි දියර ගැලීම ද සිදුවීමට හේතු වන බැවින්&lt;ref name=&quot;Weiten, 2011&quot;&gt;{{cite book|title=Psychology Applied to Modern Life: Adjustment in the 21st Century|isbn =978-1-111-18663-0|publisher=[[Cengage Learning]]|year=2011|pages=384–386|accessdate=January 5, 2012|url=https://books.google.com/?id=CGu96TeAZo0C&amp;pg=PT421 |author1=Wayne Weiten |author2=Dana S. Dunn |author3=Elizabeth Yost Hammer }}&lt;/ref&gt; සංසර්ගය සාර්ථක ව සිදුවීමට හේතු වේ. ලිංගික සංසර්ගය අතරතුර වුව ද සිපගැනීම, ලිංගිකමය ලෙස ස්පර්ශ කිරීම වැනි ක්‍රියා මගින් ද ලිංගික තෘප්තිය ළගාකරගැනීම මිනිසුන් අතර නිතර දැකිය හැකි ය.&lt;ref name=&quot;Alters2&quot;&gt;{{cite book| author = Sandra Alters| author2 = Wendy Schiff|title =Essential Concepts for Healthy Living Update|publisher = [[Jones &amp; Bartlett Publishers]] | year = 2011 | page = [11&quot;11&quot;11&quot;https://archive.org/details/essentialconcept00sand_1/page/154 154] | accessdate = December 9, 2014 |isbn = 978-1449653743| url =https://archive.org/details/essentialconcept00sand_1| url-access = registration}}&lt;/ref&gt; 

අග්‍රේශ (primate) නොවන සත්ත්ව විශේෂවල ගැහැනු සතුන් මදන සමයේ දී පමණක් ලිංගික ව එක් වන නමුත්&lt;ref name=&quot;Pfaus2015&quot; /&gt; කාන්තාවන්ට සිය ඔසප් චක්‍රයේ ඕනෑම අවස්ථාවක දී ලිංගික එක්විය හැකි ය.&lt;ref name=&quot;Reis&quot;&gt;{{Cite book|author= Harry T. Reis|author2= Susan Sprecher|author3= Susan K. Sprecher | title = Encyclopedia of Human Relationships |volume=1| year = 2009 | publisher = [[Sage Publications|SAGE]] |pages=541–543 | isbn = 978-1-4129-5846-2| url=https://books.google.com/books?id=3EkOwvSAtL4C&amp;pg=PA541}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dixson2012&quot;&gt;Dixson A.F. (2012) [https://global.oup.com/academic/product/primate-sexuality-9780199676613?cc=fr&amp;lang=en&amp; ''Primate sexuality: Comparative studies of the Prosimians, Monkeys, Apes, and Human Beings.''] Oxford University Press, 2nd edition.&lt;/ref&gt; විවිධ ජීවි විශේෂවල ලිංගික ෆෙරමෝන ලිංගික සංඥා නිකුත් කිරීමට උදව් වන නමුත් මිනිසුන් තුළ ෆෙරමෝන හදුනාගැනීමේ හැකියාව දුබල වී ඇති අතර එය අවශිෂ්ඨයක් පමණක් වේ.&lt;ref name=&quot;doty2014&quot;&gt;Doty R.L. (2014) [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK200980/ {{lang|en|Human Pheromones: Do They Exist?}}] in Mucignat-Caretta C. (Ed). ''Neurobiology of Chemical Communication.'' Boca Raton (FL): CRC Press, (19).&lt;/ref&gt; අග්‍රේශ නොවන විශේෂවල ගැහැනු සතුන් සංසර්ගයේ දී ස්වෙච්ඡාවෙන් ම ලෝර්ඩෝසිස් ඉරියව්වේ ස්ථානගත වන අතර අචල ව සිටිති. නමුත් මෙකී සංසර්ගාශ්‍රිත චාලකමය ප්‍රතීක ක්‍රියා කාන්තාවන් තුළ තවදුරටත් නො පවතී.&lt;ref name=&quot;Pfaus2015&quot;&gt;Pfaus J.G., Flanagan-Cato L.M., Blaustein J.D. (2015) Female sexual behavior. in Plant T., Zeleznik A. (Eds). Knobil and Neill's Physiology of Reproduction. Academic Press, 4th edition&lt;/ref&gt; 

සංසර්ගයේ නියුතු වීමේ දී සහකරුවෝ, ශිශ්නය උත්තේජනය කරමින් යෝනිය තුළ දී ම (ඉවතට නොගනිමින්) ඉදිරියට හා පසුපසට ගමන් කිරීමට හැකි වන පරිදි ශ්‍රෝණි ප්‍රදේශ සුදුසු පරිදි පිහිටුවීම සිදුකරති. මෙලෙස ඔවුන් දෙදෙනා ම හෝ එක් අයෙකුවත් [[සුරතාන්තය|සුරතාන්තයට]] පත්වන තුරු එකිනෙකා සහ තම තමන් ලිංගික ව උත්තේජනය කරගැනීම සිදු වේ.&lt;ref name=&quot;Kahn, Fawcett&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kahn, Fawcett&quot;&gt;{{cite book|vauthors=Kahn AP, Fawcett J|title = The Encyclopedia of Mental Health | publisher = [[Infobase Publishing]] | year = 2008 | page = 111|isbn = 978-0-8160-6454-0| url = https://books.google.com/books?id=tTFYIh-HcYYC&amp;pg=PA111}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Starr2&quot;&gt;{{cite book|title=Human Biology|isbn =978-0495561811|publisher=[[Cengage Learning]]|year=2008|page=314|accessdate=April 30, 2013|url=https://books.google.com/books?id=09reWGhFDqUC&amp;pg=PA314|author1=Cecie Starr |author2=Beverly McMillan }}&lt;/ref&gt; 

[[File:Manual stimulation of erogenous areas.jpg|thumb|Manual stimulation of erogenous areas]]

මානව ස්ත්‍රීන් සදහා ලිංගික ක්‍රියාවලිය තුළ දී [[භගමණිය|භගමණියේ]] උත්තේජනය සුවිශේෂී කාර්යභාරයක් ඉටුකරන අතර 70%-80% ක කාන්තාවන් පිරිසකට සුරතාන්තයට පත්වීමට භගමණිය වෙනම ම (අතින් හෝ මුඛයෙන්) උත්තේජනය කිරීම අවශ්‍ය වේ.&lt;ref name=&quot;Flaherty&quot;&gt;{{cite book|title=Psychiatry: Diagnosis &amp; therapy. A Lange clinical manual|isbn=978-0-8385-1267-8|publisher=[[McGraw-Hill|Appleton &amp; Lange]] (Original from Northwestern University)|year=1993|pages=[https://archive.org/details/psychiatrydiagno00flah/page/544 544 pages]|url=https://archive.org/details/psychiatrydiagno00flah/page/544|quote=The amount of time of sexual arousal needed to reach orgasm is variable&amp;nbsp;— and usually much longer&amp;nbsp;— in women than in men; thus, only 20–30% of women attain a coital climax. b. Many women (70–80%) require manual clitoral stimulation...|author1=Joseph A. Flaherty|author2=John Marcell Davis|author3=Philip G. Janicak}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kenneth Mah&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Mah K, Binik YM | title = The nature of human orgasm: a critical review of major trends |url=https://archive.org/details/sim_clinical-psychology-review_2001-08_21_6/page/823 | journal = [[Clinical Psychology Review]] | volume = 21 | issue = 6 | pages = 823–856 |date=January 7, 2001 | pmid = 11497209 | doi = 10.1016/S0272-7358(00)00069-6 | quote = Women rated clitoral stimulation as at least somewhat more important than vaginal stimulation in achieving orgasm; only about 20% indicated that they did not require additional clitoral stimulation during intercourse.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kammerer-Doak&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Kammerer-Doak D, Rogers RG | title = Female Sexual Function and Dysfunction |url=https://archive.org/details/sim_obstetrics-and-gynecology-clinics-of-north-america_2008-06_35_2/page/169 | journal = Obstetrics and Gynecology Clinics of North America | volume = 35 | issue = 2 | pages = 169–183 |date=June 2008 | pmid = 18486835 | doi = 10.1016/j.ogc.2008.03.006 | quote = Most women report the inability to achieve orgasm with vaginal intercourse and require direct clitoral stimulation ... About 20% have coital climaxes...}}&lt;/ref&gt; කෙසේනමුත් ලිංගික සංසර්ගය තුළ වක්‍ර ව සිදුවන භගමණියේ උත්තේජනය ද ඇතැම්විට ප්‍රමාණවත් විය හැකි ය.&lt;ref name=&quot;Lloyd&quot;&gt;{{cite book|author=Elisabeth Anne Lloyd|title=The case of the female orgasm: bias in the science of evolution|isbn = 978-0-674-01706-1|publisher=Harvard University Press|year=2005|page=53|accessdate=January 5, 2012|url=https://books.google.com/books?id=6GFNvA6TvlwC&amp;pg=PA53}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;O'Connell&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=O'Connell HE, Sanjeevan KV, Hutson JM | title = Anatomy of the clitoris | journal = The Journal of Urology | volume = 174 | issue = 4 Pt 1 | pages = 1189–95 | date = October 2005 | pmid = 16145367 | doi = 10.1097/01.ju.0000173639.38898.cd | lay-url = 222222http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/5013866.stm | laydate =June 11, 2006 | laysource = [[BBC News]] | url = bbcfbb3bbcfbb3bbcfbb3bbcfbb3bbcfbb3bbcfbb3bbcfbb3bbcfbb3bbcfbb3bbcfbb38bbcfbb3bbcfbb3bbcfbb3bbcfbb38bbcfbb3bbcfbb38bbcfbb3bbcfbb3bbcfbb3bbcfbb33bbcfbb3https://semanticscholar.org/paper/a636539b4628b63dd839c8fbbcfbb3bbcfbb3bbcfbb3bbcfbb3bbcfbb3bbcfbb3bbcfbb3bbcfbb3bbcfbb38bbcfbb3bbcfbb3bbcfbb3bbcfbb38bbcfbb3bbcfbb38bbcfbb3bbcfbb3bbcfbb3bbcfbb33bbcfbb3878b8b8bcc586dc3f }}&lt;/ref&gt; මේ නිසා භගමණිය උත්තේජනය වීමේ හැකියාව වැඩිකිරීම පිණිස ඇතැම් යුවලයෝ, කාන්තාව ඉහළින් පිහිටන සංසර්ගික ඉරියව් (women in top position) යොදාගැනීම මෙන් ම සම්ප්‍රදායික ඉරියව්ව තුළ ම හිදිමින් භගමණිය උත්තේජනය වීම වැඩිකරගැනීමේ අදහසින් කලව, ඉග වේගයෙන් උස් පහත් කරමින් ලිංගික හැසිරීම සමග සමපාත රිද්මයකින් තෙරපවීම සිදුකරති.&lt;ref name=&quot;Roberts&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Hurlbert&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Hurlbert DF, Apt C | title = The coital alignment technique and directed masturbation: a comparative study on female orgasm |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-and-marital-therapy_spring-1995_21_1/page/21 | journal = [[Journal of Sex &amp; Marital Therapy]] | volume = 21 | issue = 1 | pages = 21–29 | year = 1995 | pmid = 7608994 | doi = 10.1080/00926239508405968 }}&lt;/ref&gt;  

ගුදය, ගුදමාර්ගය හෝ ගුද කපාටය උත්තේජනය කරමින් ලිංගික වින්දනයක් සැපයීම හෝ ලැබීම ගුද ලිංගික ක්‍රියා (anal sex) යනුවෙන් හැදින්වේ. මෙය සාමාන්‍යයෙන් ව්‍යවහාර වන්නේ පිරිමියකුගේ ශිශ්නය තවත් අයකුගේ ගුදය තුළට ඇතුලු කිරීමෙන් ලිංගික වින්දනය ලැබීමේ/සැපයීමේ ක්‍රියාව (ගුද/පායුක සංසර්ගය) හැදින්වීමට වන නමුත් ලිංගික කෙළිබඩු හෝ ඇගිළි ගුදයට ඇතුලු කිරීම හෝ මුඛය මගින් ගුදය උත්තේජනය කිරීම (anilingus) ද ඉන් අදහස් විය හැකි ය.&lt;ref name=&quot;Answer&quot;&gt;{{cite book|author =Barry R. Komisaruk|author2 =Beverly Whipple|author2-link =Beverly Whipple|author3 =Sara Nasserzadeh|author4 =Carlos Beyer-Flores|title=The Orgasm Answer Guide|isbn = 978-0-8018-9396-4|publisher=[[Johns Hopkins University Press|JHU Press]]|year=2009|pages=[https://archive.org/details/orgasmanswerguid00komi/page/108 108]–109|accessdate=November 6, 2011|url=https://archive.org/details/orgasmanswerguid00komi|url-access =registration}}&lt;/ref&gt; 

ලිංගික අවයව හෝ ගුදය උත්තේජනය කිරීම සදහා මුඛය යොදාගනිමින් සිදුකරන ඕනෑම ලිංගික ක්‍රියාවක් මුඛ ලිංගික ක්‍රියා (oral sex) යනුවෙන් හැදින්විය හැකි ය. Oral sex is sometimes performed to the exclusion of all other forms of sexual activity, and may include the ingestion or absorption of semen (during fellatio) or vaginal fluids (during cunnilingus).&lt;ref name=&quot;Weiten, 2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kamen&quot;&gt;{{Cite book| author = Paula Kamen| title = Her Way: Young Women Remake the Sexual Revolution | isbn = 978-0814747339| publisher = [[New York University Press]]| year = 2000|pages = 74–77| accessdate=September 5, 2012|url=https://books.google.com/?id=9bXq3Qc4py0C&amp;pg=PA74&amp;lpg=PA74}}&lt;/ref&gt;

භගමණිය, යෝනිමුව ආශ්‍රිත සෙසු පෙදෙස, යෝනිය හෝ ගුදය මතින් අත්ළ සහ ඇගිළි මෙහෙයවීමෙන් ලිංගිකව උත්තේජනය කිරීම සහ ලිංගිකව කුලප්පු කිරීම ඇගිළි එබීම (fingering) වේ. මෙය ලිංගික හැසිරීමක එක ම ක්‍රියාව ලෙසින් මෙන් ම පෙරකෙළිය හෝ වෙනත් ලිංගික ක්‍රියාවක අංගයක් ලෙස ද සිදුවිය හැකි ය.&lt;ref name=&quot;Kinetics&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kinetics&quot;&gt;{{cite book| vauthors = Kinetics H | title = Health and Wellness for Life| publisher = Human Kinetics | year = 2009 | page = 207|isbn = 978-0-7360-6850-5| url =https://books.google.com/books?id=2GZ7N4wOeGYC pg=PA207}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hite&quot;&gt;{{cite book|last=Hite|first=Shere|author-link=Shere Hite|title=The Hite Report: A Nationwide Study of Female Sexuality |publisher=[[Seven Stories Press]]|year=2003|location=New York, NY|pages=512 pages|isbn=978-1-58322-569-1|accessdate=March 2, 2012|url=https://books.google.com/?id=s3OZaVn2wfkC&amp;lpg=PP1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Carroll2&quot;&gt;{{cite book | title =Sexuality Now: Embracing Diversity | publisher = [[Cengage Learning]] | year = 2009 | pages = 118, 252, and 264 | accessdate =June 23, 2012 | url = 58745874558745874858745874758745874458745874587458745874587458745874https://books.google.com/?id=5f8mQx7ULs4C&amp;pg=PA118&amp;lpg=PA118|isbn =978-0-495-60274-3| first = Janell L. | last = Carroll}}
&lt;/ref&gt;

===ආරක්ෂිත ලිංගික හැසිරීම් සහ උපත් පාලන ක්‍රම===  
විෂමලිංගික යුවලයන් අතර භාවිත වන ආරක්ෂිත ලිංගික හැසිරීම් ක්‍රම ගණනාවක් පවතින අතර නිර්-අන්තර්ග්‍රාහක ක්‍රමවලින් පමණක් ලිංගික වින්දනය ලැබීම ද ඉන් එකකි.&lt;ref name=&quot;Kumar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Durham&quot;&gt;{{cite book|title=The Person With HIV/AIDS: Nursing Perspectives|edition=3rd|isbn = 978-8122300048|publisher=[[Springer Publishing|Springer Publishing Company]]|year=2000|page=103|accessdate=January 29, 2012|url=https://books.google.com/?id=WSCQ4L8kSXsC&amp;pg=PA103|author1=Jerry D. Durham |author2=Felissa R. Lashley }}&lt;/ref&gt; එමෙන් ම ඔවුහු මුඛ හෝ ගුද සංසර්ගය උපත් පාලන ක්‍රමයක් ලෙස ද භාවිත කරති.&lt;ref name=&quot;Crooks&quot;&gt;{{cite book | title = Our Sexuality | publisher = [[Cengage Learning]] | year = 2010 | pages = 286–289 | accessdate = August 30, 2012 |isbn = 978-0495812944| url = https://books.google.com/?id=MpRnPtmdRVwC&amp;pg=PA286&amp;lpg=PA286|quote=Noncoital forms of sexual intimacy, which have been called outercourse, can be a viable form of birth control. Outercourse includes all avenues of sexual intimacy other than penile–vaginal intercourse, including kissing, touching, mutual masturbation, and oral and anal sex. |author1=Robert Crooks |author2=Karla Baur }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Feldmann J, Middleman AB | title = Adolescent sexuality and sexual behavior | journal = Current Opinion in Obstetrics and Gynecology | volume = 14 | issue = 5 | pages = 489–493 | year = 2002 | pmid = 12401976 | doi=10.1097/00001703-200210000-00008}}&lt;/ref&gt; නමුත් ගුද සංසර්ගය හෝ වෙනත් එවැනි ලිංගික ක්‍රියාවක (අන්තර්ගාත්‍රා-සංසර්ගය හෝ වෙන යම් ආකාරයකින් එකිනෙකාගේ ලිංගික අවයව අතර ඝර්ෂණයක) නියුතු වුව ද එහි දී ශිශ්නය යෝනියට සමීප වී තිබී, ඉන් නිකුත් වන ශුක්‍රාණු යෝනි මුව සමීපයේ තැන්පත් වී, එම ශුක්‍රාණු යෝනි ස්‍රාවයන් මගින් යෝනිය තුළට රැගෙන ගියේ නම් එවන් අවස්ථාවක දීද ගැබ් ගැනීම සිදු විය හැකි ය. ශිශ්නය යෝනියට සමීප නොවූ අවස්ථාවක දී ද ශුක්‍ර තරලය තැවරුණු අතැගිළි (හෝ වෙන යම් ලිංගික නොවන අවයවයක්) යෝනියෙහි ස්පර්ශ වීමෙන් ද ගැබ් ගැනීමේ අවදානමක් පවතී.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Thomas|first=R. Murray|title=Sex and the American teenager seeing through the myths and confronting the issues|year=2009|publisher=[[Rowman &amp; Littlefield|Rowman &amp; Littlefield Education]]|location=Lanham, Md.|isbn=9781607090182|page=81|url=https://books.google.com/books?id=gM9EFgsJHyoC&amp;pg=PA81|accessdate=October 21, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Edlin|first=Gordon|title=Health &amp; Wellness.|year=2012|publisher=[[Jones &amp; Bartlett Learning]]|isbn=9781449636470|page=213|url=https://books.google.com/books?id=csGk6j5rlN0C&amp;pg=PA213|accessdate=October 21, 2015}}&lt;/ref&gt;

[[කොන්ඩම්|කොන්ඩම]] හෙවත් උපත් පාලන කොපු උපත් පාලනය සදහා මෙන් ම ආරක්ෂිත ලිංගික හැසිරීම් පවත්වා ගැනීම සදහා ද භාවිත වෙයි.&lt;ref name=&quot;Mercer&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Mercer&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Chin HB, Sipe TA, Elder R, Mercer SL, Chattopadhyay SK, Jacob V, Wethington HR, Kirby D, Elliston DB, Griffith M, Chuke SO, Briss SC, Ericksen I, Galbraith JS, Herbst JH, Johnson RL, Kraft JM, Noar SM, Romero LM, Santelli J | title = The Effectiveness of Group-Based Comprehensive Risk-Reduction and Abstinence Education Interventions to Prevent or Reduce the Risk of Adolescent Pregnancy, Human Immunodeficiency Virus, and Sexually Transmitted Infections | journal = American Journal of Preventive Medicine | volume = 42 | issue = 3 | pages = 272–294 | year = 2012 | pmid = 22341164 | doi = 10.1016/j.amepre.2011.11.006 | url = http://www.ajpmonline.org/article/S0749-3797(11)00906-8/abstract}}&lt;/ref&gt; [[ලිංගාශ්‍රිත රෝග|ලිංගික සම්ප්‍රේෂණ රෝග]] වළක්වා ගැනීමේ ක්‍රමයක් ලෙස එය නිතර නිර්දේශ කරනු ලැබේ. National Institutes of Health (NIH) සහ ලෝක සෞඛ්‍යය සංවිධානයේ වාර්තාවලට අනුව නිවැරදි ව සහ චිරකාලීන ව සිදුකරන ලැටෙක්ස් කොන්ඩම භාවිතය [[මානව ප්‍රතිශක්ති ඌණතා වෛරසය|එච්. අයි. වී.]]/[[ඒඩ්ස්]] ආසාදනය වීමේ අවදානම (එයින් තොර ව සංසර්ගයේ යෙදීමට සාපේක්ෂව) දළ වශයෙන් 85-99%ක ප්‍රතිශතයකින් අඩුකරන බව පෙනී යයි.&lt;ref&gt;{{cite conference|author=National Institute of Allergy and Infectious Diseases |authorlink=National Institute of Allergy and Infectious Diseases |author2=National Institutes of Health, Department of Health and Human Services |title=Workshop Summary: Scientific Evidence on Condom Effectiveness for Sexually Transmitted Disease (STD) Prevention |pages=13–15 |date=July 20, 2001 |location=Hyatt Dulles Airport, Herndon, Virginia |url=http://www3.niaid.nih.gov/about/organization/dmid/PDF/condomReport.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100307132024/http://www3.niaid.nih.gov/about/organization/dmid/PDF/condomReport.pdf |archivedate=March 7, 2010 |accessdate=March 20, 2009 |url-status=dead |df= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WHO condoms&quot;&gt;{{cite web|title=Effectiveness of male latex condoms in protecting against pregnancy and sexually transmitted infections|publisher=[[World Health Organization]]|year=2000|accessdate=July 23, 2013|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs243/en/index.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100509064325/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs243/en/index.html |archivedate=May 9, 2010 }}&lt;/ref&gt; කෙසේනමුත් මුඛ සංසර්ගය පිණිස කොන්ඩම භාවිතා කෙරෙන්නේ කලාතුරකින් වන අතර ගුද සහ මුඛ සංසර්ගයන් පිණිස කොන්ඩම භාවිතා කිරීම ආශ්‍රිත සමීක්ෂණ ද සිදු ව ඇත්තේ ඉතා අඩු වශයෙනි.&lt;ref name=&quot;Kumar 2&quot;&gt;{{cite book|title=Sexually Transmitted Infections E book| author = Bhushan Kumar, Somesh Gupta| publisher = [[Elsevier Health Sciences]] | year = 2014 | page = 122 |isbn = 978-8131229781| url =https://www.google.com/books/edition/Sexually_Transmitted_Infections_E_book/kQ9tAwAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=PA122}}&lt;/ref&gt; ලිංගික ව සම්ප්‍රේෂණය වන රෝග වළක්වා ගැනීමේ වඩාත් ම ප්‍රතිඵලදායක ක්‍රමය වන්නේ යෝනික සංසර්ගය, ගුද සංසර්ගය හෝ මෞඛ ලෝලනය වැනි කිසිදු අන්තර්ග්‍රාහක ලිංගික ක්‍රියාවකින් වැළකී සිටීම ය.&lt;ref name=&quot;Mercer&quot; /&gt; 

උපත් පාලනය සම්බන්ධයෙන් ගන්නා තීරණ සහ ගත හැකි විකල්ප කෙරෙහි ආගමික මත, ස්ත්‍රී-පුරුෂ භූමිකාවන් සහ ජනවිශ්වාස වැනි සංස්කෘතික සාධක බල පෑමට ඉඩකඩ තිබේ.&lt;ref name=&quot;Hales2&quot;&gt;{{cite book | title = An Invitation to Health: Choosing to Change| publisher = [[Cengage Learning]]| year = 2010 | pages = 301–302| accessdate = March 30, 2013 |isbn = 978-0538736558| url = 0404&quot;0404&quot;04040404&quot;https://books.google.com/books?id=yPa0LZXizO4C&amp;pg=PA301 | author = Dianne Hales}}&lt;/ref&gt; [[අයර්ලන්තය]], [[ඉතාලිය]], [[පිලිපීනය]] වැනි දැඩි [[කතෝලික ධර්මය|කතෝලික]] රටවල දින ගණන/කැලැන්ඩර් ක්‍රමය මගින් සිදුකරන [[උපත් පාලනය]] කෙරෙහි වැඩි අවධාරණයක් සහ අනෙකුත් උපත් පාලන ක්‍රම කෙරෙහි අකමැත්තක් ද දැකිය හැකි ය.&lt;ref name=&quot;Hales&quot; /&gt; ලෝක මට්ටමින් ගත් කළ වද සැත්කම් කිරීම ප්‍රචලිත ම උපත් පාලන ක්‍රමයක් වන අතර&lt;ref name=&quot;Hales&quot; /&gt; අන්තර්ගර්භාෂික මෙවලමක් තැන්පත් කිරීම (IUD)/ලූපය ප්‍රතිවර්තනය කළ හැකි ගැබ් වැළකුම් ක්‍රම අතරින් වඩාත් ම ප්‍රචලිත සහ ඵලදායී ක්‍රමය වේ.&lt;ref name=&quot;Hales&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Winner2012&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Winner B, Peipert JF, Zhao Q, Buckel C, Madden T, Allsworth JE, Secura GM | title = Effectiveness of long-acting reversible contraception | journal = N. Engl. J. Med. | volume = 366 | issue = 21 | pages = 1998–2007 | year = 2012 | pmid = 22621627 | doi = 10.1056/NEJMoa1110855 | url = https://digitalcommons.wustl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3776&amp;context=open_access_pubs }}&lt;/ref&gt; පිළිසිදගැනීම සහ ගැබ් වැළකුම් ක්‍රම (contraception) සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල නම් ජීවිතය සහ මරණය අතර තත්ත්වයන් උදාකර තිබේ. ඒ සෑම කාන්තාවන් 3න් 1ක් ම අවුරුදු 20ට පෙර දරුඋපතක් සිදුකිරීම හේතුවෙනි. කෙසේනමුත් මෙම රටවල සිදුවන අනාරක්ෂිත ගැබ්ගැනීම්වලින් 90%ක් ම ඵලදායී ගැබ් වැළකුම් ක්‍රම භාවිතයෙන් වැළැක්විය හැකි ය.&lt;ref name=&quot;Hales&quot; /&gt;   
===ප්‍රජනනය=== 
[[File:Pregnancy chance by day near ovulation.jpg|thumb|Chance of [[human fertilization|fertilization]] by [[menstrual cycle]] day relative to ovulation&lt;ref name=&quot;DunsonBaird1999&quot;&gt;{{cite journal|last1=Dunson|first1=D.B.|last2=Baird|first2=D.D.|last3=Wilcox|first3=A.J.|last4=Weinberg|first4=C.R.|title=Day-specific probabilities of clinical pregnancy based on two studies with imperfect measures of ovulation|url=https://archive.org/details/sim_human-reproduction_human-reproduction_1999-07_14_7/page/1835|journal=Human Reproduction|volume=14|issue=7|year=1999|pages=1835–1839|issn=1460-2350|doi=10.1093/humrep/14.7.1835|pmid=10402400|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;]]
මානව ප්‍රජනනය ස්වාභාවික වශයෙන් සිදුවන්නේ යෝනි-ශිශ්න සංසර්ගය ආධාරයෙනි.&lt;ref name=&quot;Evan Jones&quot;&gt;{{cite book|title=Human Reproductive Biology|isbn =978-0120884650|publisher=[[Academic Press]]|year=2006|pages=[https://archive.org/details/humanreproductiv0000jone_l0u3/page/604 604] pages&lt;!-- As the title of the book implies, almost the entire book discusses this matter.--&gt;|accessdate=November 8, 2012|url=https://archive.org/details/humanreproductiv0000jone_l0u3|url-access=registration|author1=Richard Evan Jones |author2=Kristin H. López }}&lt;/ref&gt; ඒ පුරුෂ ජන්මාණු සෛල වන ශුක්‍රාණු අන්තර්ගත ශුක්‍ර තරලය පිරිමියාගේ ශිශ්නය තුළින් යෝනිය තුළට විදිනු ලැබීමෙනි. යෝනි විවරයෙන් ඇතුළු වන ශුක්‍රාණු ගැබ්ගෙල ඔස්සේ ගර්භාෂයටත්, එතැනින් පැලෝපියානු නාල තුළටත් ගමන් කරයි. එක් ශුක්‍ර විදුමක් තුළින් වරකට ශුක්‍රාණු මිලියන ගණනක් ඇතුලු වේ. ඒ සංසේචනය වීමේ සම්භාවිතාවය වැඩි කරමිනි. නමුත් එක් ශුක්‍රාණුවක් ඩිම්බයක් සංසේචනය කිරීමට ප්‍රමාණවත් වේ. සරු ඩිම්බයක් පැලෝපියානු නාල තුළ මුණගැසුණු විට පුරුෂ ජන්මාණුව ඒ සමග එක් ව සංසේචනය වන අතර ඉන් අනතුරු ව නව කළලයක් බිහි වේ. සංසේචිත ඩිම්බයක් ගර්භාෂයට පැමිණි විට ගර්භාෂ බිත්තියේ (එන්ඩොමෙට්‍රියමේ) රෝපණය වන අතර ස්ත්‍රියගේ ගර්භනීබව ඉන් අනතුරුව ඇරඹේ. &lt;ref name=&quot;Evan Jones&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Starr3&quot;&gt;{{cite book| author = Cecie Starr|author2= Beverly McMillan|title = Human Biology| publisher = [[Cengage Learning]] | year = 2015 | page = 339| accessdate = December 27, 2017 |isbn = 978-1305445949| url =https://books.google.com/books?id=lS5-BAAAQBAJ&amp;pg=PT339}}&lt;/ref&gt;

ලිංගික සංසර්ගයෙන් පසු ප්‍රජනනය සිදුවීමට වැඩි නැඹුරුවක් පෙන්වා ඇත්තේ (වැඩි ගැබ්ගැනීම් ගණනක් සිදු වන්නේ) [[ඔසප් චක්‍ර|ඔසප් චක්‍රය]] තුළ, ඔසප්වීමෙන් පසු එළඹෙන පළමු හෝ දෙවන දිනට දින 5කට කලින් කාලය තුළ ය.&lt;ref&gt;Pages.242,374 in: {{cite book|title=Taking Charge of Your Fertility|url=https://archive.org/details/takingchargeofyo00toni|url-access=registration|last=Weschler|first=Toni|publisher=HarperCollins|year=2002|isbn=978-0-06-093764-5|edition=Revised|location=New York|pages=[https://archive.org/details/takingchargeofyo00toni/page/359 359–361]}}&lt;/ref&gt; ප්‍රජනනය සිදුවීමේ ඉඩකඩ වඩාත් වැඩිකිරීමට සෑම දින 1ක් 2ක් සදහා ම&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/getting-pregnant/in-depth/how-to-get-pregnant/art-20047611|title=How to get pregnant|website=[[Mayo Clinic]]|date=2016-11-02|accessdate=2018-02-16}}&lt;/ref&gt; හෝ සෑම දින 2ක් 3ක් සදහා ම&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nice.org.uk/guidance/cg156/ifp/chapter/trying-for-a-baby|title=Fertility problems: assessment and treatment, Clinical guideline [CG156]|website=[[National Institute for Health and Care Excellence]]|accessdate=2018-02-16}} Published date: February 2013. Last updated: September 2017&lt;/ref&gt; ලිංගික සංසර්ගයේ යෙදීමට ද නිර්දේශ කරති. යෝනිය තුළට ශුක්‍ර තරලය විදීම සිදුවන තාක් දුරට ප්‍රජනනය සිදුවීමට ඇති ඉඩකඩ කෙරෙහි යොදාගන්නා ලිංගික ඉරියව්වල බලපෑමේ කිසිදු වෙනසක් නොමැති බව අධ්‍යයන විසින් පෙන්වා දී තිබේ.&lt;ref name=&quot;americanpregnancy&quot;&gt;{{cite web|url=http://americanpregnancy.org/getting-pregnant-ebook/p7M7O0q1c71703C/gettingpregnant.pdf|title=The Essential Guide to Getting Pregnant|website=American Pregnancy Association|author=Dr. Philip B. Imler &amp; David Wilbanks|date=November 2019}}&lt;/ref&gt; 

==සෞඛ්‍යය බලපෑම== 
===වාසි=== 
මිනිසුන් සම්බන්ධයෙන් ලිංගික සංසර්ගය ඇතුලු ලිංගික ක්‍රියාකාරකම් පොදු වශයෙන් සෞඛ්‍යයමය වාසි රැසක් ගෙනදෙන බව හෙළි වී ඇත. එනම් ශරීරයේ ප්‍රතිදේහ නිර්මාණය කිරීම වැඩිකිරීම මගින් ප්‍රතිශක්තිය ඉහළ නැංවීම සහ අනතුරුව සිදුවන රුධිර පීඩනයේ අඩුවීම&lt;ref name=&quot;Steptoe&quot;&gt;{{cite book| author = Andrew Steptoe| author2 = Kenneth Freedland| author3 = J. Richard Jennings| author4 = Maria M. Llabre| author5 = Stephen B Manuck| author6 = Elizabeth J. Susman|title =Handbook of Behavioral Medicine: Methods and Applications| publisher = [[Springer Science &amp; Business Media]] | year = 2010 | pages = 60–61 | accessdate = December 7, 2014 |isbn = 978-0387094885| url =https://books.google.com/books?id=Si9TtI5AGIEC&amp;pg=PA60}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hornstein&quot;&gt;{{cite book| author = Theresa Hornstein| author2 = Jeri Schwerin|title =Biology of Women| publisher = [[Cengage Learning]] | year = 2012 | page = 205 | accessdate = December 7, 2014 |isbn = 978-1285401027| url =https://books.google.com/books?id=ibgKAAAAQBAJ&amp;pg=PA205}}&lt;/ref&gt; සහ පුරස්ථි ග්‍රන්ථි පිළිකා අවදානම අඩුවීම වේ.&lt;ref name=&quot;Steptoe&quot;/&gt; ලිංගිකමය සමීපතාවය සහ සුරතාන්තයන් විසින් ශරීරය තුළ ඔක්සිටොසීන් (මෙය ආදර හෝර්මෝනය නමින් ද හැදින් වේ.) හෝර්මෝනයේ  මට්ටම වැඩිකිරීම සිදුකරන අතර මෙම හෝර්මෝනය මිනිසුන් අතර බැදීම් සහ අන්‍යෝන්‍ය විශ්වාසය ගොඩනංවාගැනීමට උපකාර වේ.&lt;ref name=&quot;Hornstein&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sigelman&quot;&gt;{{cite book| author = Carol Sigelman| author2 = Elizabeth Rider|title =Life-Span Human Development| publisher = [[Cengage Learning]] | year = 2011 | page = 452 | accessdate = December 7, 2014 |isbn = 978-1111342739| url =https://books.google.com/books?id=8smBuRecmDsC&amp;pg=PT480}}&lt;/ref&gt; ඔක්සිටොසීන් හෝර්මෝනය පිරිමින්ට වඩා කාන්තාවන් කෙරෙහි වැදගත් බලපෑමක් ඇති බව සැලකෙන අතර පිරිමින්ට සාපේක්ෂව කාන්තාවන් වැඩි වශයෙන් ලිංගික ආකර්ෂණය හෝ ලිංගික හැසිරීම් රාගය සහ ආලය පිළිබද ක්‍රියා ලෙස සලකන්නේ ඇයි ද යන්න මෙයින් පැහැදිලි වේ.&lt;ref name=&quot;Freberg&quot;/&gt; වයස 18 සහ 102 අතර පුද්ගලයන් 3500ක් යොදාගනිමින් සායනික ස්නායුමනෝවෛද්‍ය ඩේවිඩ් වීක්ස් විසින් සිදුකළ දීර්ඝකාලීන අධ්‍යයනයකින් පෙන්වා දෙන්නේ දෛනික මට්ටමින් ලිංගික හැසිරීම්වල නිරත වීම මිනිසුන්ගේ වයස සැබෑ වයසට වඩා තරුණ පෙනුමක් පෙනීමට හේතු විය හැකි බවයි. පර්යේෂණයට සහභාගී වූ පුද්ගලයන්ගේ ඡායාරූප කෙරෙහි සිදුකළ නොනැඹුරු ඇගැයීම් මගින් මෙම නිගමනයට එළඹෙන ලදී. &lt;ref&gt;{{cite book|last=Northrup|first=Christiane|title=Women's Bodies, Women's Wisdom: Creating Physical and Emotional Health and Healing|year=2010|publisher=Bantam|isbn=978-0-553-80793-6|page=232|url=https://books.google.com/books?id=V9S3keMnie8C&amp;pg=PA232&amp;lpg=PA232|accessdate=October 21, 2015}}&lt;/ref&gt;
===අවදානම්=== 
ලිංගික සබදතා (එනම් යෝනිමය, ගුද, මුඛ සංසර්ගයන් හෝ අනාරක්ෂිත ලිංගික හැසිරීම්) මගින් පැතිරෙන බැක්ටීරියා, වයිරස හා පරපෝෂිතයන් හා එම ආසාදන ලිංගික ව සම්ප්‍රේෂණය වන රෝග ලෙස හැදින්වේ.&lt;ref name=&quot;Hoeger&quot;&gt;{{cite book|vauthors=Hoeger W, HS, FA, HC|title=Principles and Labs for Fitness and Wellness| publisher = [[Cengage Learning]] | year = 2016 | pages = 538–540|isbn = 978-1337099974| url =https://www.google.com/books/edition/Principles_and_Labs_for_Fitness_and_Well/wdq5DQAAQBAJ?hl=PA538}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Women2017&gt;{{Cite web|url=https://www.womenshealth.gov/a-z-topics/sexually-transmitted-infections|title=Sexually transmitted infections|website=womenshealth.gov|language=en|access-date=2017-12-08|date=2017-02-22}}{{PD-notice}}&lt;/ref&gt; මුඛ සංසර්ගය යෝනිමය හා ගුද සංසර්ගයට වඩා අවදානම්සහගත බවින් අඩු ය.&lt;ref name=&quot;Gulanick&quot;&gt;{{cite book|vauthors=GM, MJ|title=Nursing Care Plans - E-Book: Diagnoses, Interventions, and Outcomes| publisher = [[Elsevier Health Sciences]] | year = 2016 | page = 725|isbn = 978-0323428101| url =https://www.google.com/books/edition/Nursing_Care_Plans_E_Book/NK2ADQAAQBAJ?hl=PA725}}&lt;/ref&gt; බොහෝ අවස්ථාවන්වල දී ලිංගික සම්ප්‍රේෂණ රෝග, රෝග ලක්ෂණ නොපෙන්වන අතර තමා ද නොදැනුවත් ව ලිංගික සහකරුවකුට හෝ වෙනත් අයකුට රෝගය කෙනකු වෙතින් සම්ප්‍රේෂණය වීමට වැඩි අවදානමක් මේ නිසා පවතී. &lt;ref&gt;{{cite book|vauthors=Murray PR, Rosenthal KS, Pfaller MA|title=Medical microbiology|date=2013|publisher=Mosby|location=St. Louis, MO|isbn=978-0-323-08692-9|page=418|edition=7th|url=https://books.google.com/books?id=RBEVsFmR2yQC&amp;pg=PA418 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151201070705/https://books.google.com/books?id=RBEVsFmR2yQC&amp;pg=PA418 |archivedate=2015-12-01|df=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Goering|first1=Richard V.|title=Mims' medical microbiology |date=2012 |publisher=Saunders|location=Edinburgh|isbn=978-0-7234-3601-0 |page=245 |edition=5th |url=https://books.google.com/books?id=pzQayLEQ5mQC&amp;pg=PA245|df=}}&lt;/ref&gt; 

සෑම වසරක ම ලිංගික ව සම්ප්‍රේෂණය වන රෝග ආසාදනය වීමේ නව සිද්ධි මිලියන 19ක් ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය තුළින් වාර්තා වේ.&lt;ref&gt;{{cite web|title=STD Trends in the United States: 2010 National Data for Gonorrhea, Chlamydia, and Syphilis|url=https://www.cdc.gov/std/stats10/trends.htm|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]]|accessdate=September 15, 2012}}&lt;/ref&gt; 2005 වසරේ දී ලෝක සෞඛ්‍යය සංවිධානය ඇස්තමේන්තු කළ පරිදි වයස 15ත් 49ත් අතර සිටින මිලියන 448ක පිරිසකට වසරක් තුළ (සිපිලිස්, ගොනෝරියා, ක්ලැමීඩියා වැනි) සුව කළ හැකි ලිංගික සම්ප්‍රේෂණ රෝග වැළදී ඇත.&lt;ref name=&quot;WHO 2015&quot;&gt;{{cite web| title=Sexually transmitted infections (STIs)|publisher=World Health Organization| url = http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/| accessdate = June 20, 2015}}&lt;/ref&gt; ඇතැම් ලිංගික සම්ප්‍රේෂණ රෝග ලිංගිකමය වණ වැනි ලක්ෂණ පෙන්විය හැකි අතර මෙවැනි ලක්ෂණ නොපෙන්වන රෝග ද ඇතුලුව මෙම රෝග එච්. වී. අයි. ආසාදනය වීමේ හා අන් අයට සම්ප්‍රේෂණය කිරීමේ අවදානම දස ගුණයක් දක්වා වැඩි කරයි.&lt;ref name=&quot;WHO 2015&quot; /&gt; හෙපටයිටිස් බී රෝගය ද ලිංගික සබදතා තුළින් සම්ප්‍රේෂණය විය හැකි ය.&lt;ref&gt;[https://www.cdc.gov/hepatitis/HBV/HBVfaq.htm#treatment CDC Hepatitis B Information for Health Professionals] Accessed May 27, 2010&lt;/ref&gt; ලොව පුරා දරුණු ගණයේ හෙපටයිටිස් බී රෝග වාහකයෝ මිලියන 257ක් පමණ සිටිති.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Hepatitis B|url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/hepatitis-b |publisher=[[World Health Organization]]|date=18 July 2018}}&lt;/ref&gt; එච්. අයි. වී. යනු ලොව ප්‍රමුඛ ම මාරක ආසාදනවලින් එකක් වන අතර වසංගතය ඇරඹුණු සමයේ සිට මේ දක්වා මෙමගින් දළ වශයෙන් මිලියන 30ක් මියයන්නට ඇතැ යි 2010 වසරේ දී ඇස්තමේන්තු කරන ලදී. ලොව පුරා නව එච්. අයි. වී. ආසාදන මිලියන 2.7ක් සිදුවන බවට 2010 දී ඇස්තමේන්තු කරන ලදී. මෙයින් මිලියන 1.9ක් ම, එනම් 70%ක් ම සිදුවන්නේ අප්‍රිකාව තුළ ය. ලෝක සෞඛ්‍යය සංවිධානය තවදුරටත් පවසන පරිදි “එච්. අයි. වී. ආශ්‍රිත රෝග තත්ත්වවලින් මියයන බවට 2010 වසරේ දී ගණන් බලා ඇති මිලියන 1.2ක් වන අප්‍රිකානු පිරිස ගෝලීය සමස්තය වන මිලියන 1.8ක් වන එවැනි මරණවලින් 69%ක ප්‍රතිශතයක් වෙයි.”&lt;ref name=&quot;WHO-HIV&quot;&gt;{{cite web|title=HIV/AIDS|url=http://www.who.int/gho/hiv/en/index.html|publisher=[[World Health Organization]]|accessdate=September 15, 2012}}&lt;/ref&gt; රුධිර පරීක්ෂාවන් තුළින් එච්. අයි. වී. ආසාදනය වී ඇති ද යන්න හදුනාගත හැකි අතර සුව කළ හැකි ක්‍රමයක් සොයාගෙන නැතත් ඒ සදහා ඇති ප්‍රති-රිට්රොවයිරස ඖෂධ භාවිතය තුළින් පාලනය කළ හැකි ය. එසේ රෝග තත්ත්වය කළමණාකරණය කරගනිමින් සෞඛ්‍යසම්පන්න සහ තෘප්තිමත් ජීවිතයක් ගත කිරීමට රෝගීන් හට හැකියාව තිබේ. &lt;ref name=&quot;WHO-2012&quot;&gt;{{cite web|title=HIV/AIDS|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs360/en/index.html|work=Fact sheet N° 360|publisher=[[World Health Organization]]|accessdate=September 8, 2012|date=July 2012}}&lt;/ref&gt;  

ආසාදනය වී ඇති දැයි සැකයක් පවතින ඕනෑම විටක මුල දී ම වෛද්‍ය අංශ කරා යොමුවීම බෙහෙවින් ඵලදායක බව හැමවිට ම පාහේ පෙනීගොස් ඇත. ඇමරිකාවේ CDC ආයතනය පවසන පරිදි “එච්. අයි. වී. ආසාදිත සහකරුවකු වෙතින් වෛරසය ආසාදනය වීමට මුඛ ලිංගික ක්‍රියාවක දී ඇත්තේ යෝනිමය හෝ ගුද සංසර්ගයක දී ආසාදනය වීමට ඇති ඉඩට වඩා අඩු ඉඩකි.” නමුත් “මුඛ ලිංගික ක්‍රියාවක ප්‍රතිඵලයක් ලෙස එච්. අයි. වී. ආසාදනය වීමේ නිසැක හැකියාව මැනීම ඉතා දුෂ්කර” බව ද ඔවුහු පවසති. “මෙයට හේතුව බොහෝ පිරිස් ලිංගික ව හැසිරීමේ දී මුඛ සංසර්ගය සිදුකරන්නේ යෝනිමය/හා ගුද සංසර්ගය වැනි වෙනත් ලිංගික ක්‍රියාවන් ද ඇතුළත් කරගත් ලිංගික එකමුතුවක අංගයක් ලෙසින් වීමත්, එ බැවින් වෛරසය සම්ප්‍රේෂණය වූයේ මුඛ ලිංගික ක්‍රියාව හේතුවෙන් ද නැතිනම් වඩා අවදානම් සහගත වෙනත් ලිංගික ක්‍රියාවලින් ද යන්න නිශ්චිත ව නිගමනය කිරීමට නොහැකි වීම” යැයි ද ඔවුහු සදහන් කරති. සම-සාධක කිහිපයක් මගින් මුඛ ලිංගික ක්‍රියාවක් තුළින් එච්. අයි. වී. ආසාදනය වීමේ අවදානම වැඩි කළ හැකි බව ඔවුහු වැඩිදුරටත් පවසති. එනම් වණ, bleeding gums, ලිංගික තුවාල සහ වෙනත් (එච්. අයි. වී. හැර) ලිංගික සම්ප්‍රේෂණ රෝග ආසාදනය වී පැවතීම වැනි කරුණු ය.&lt;ref name=&quot;CDC, oral sex&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;CDC, oral sex&quot;&gt;{{cite web|title=Key Statistics from the National Survey of Family Growth|access-date=February 9, 2013|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)|url=https://www.cdc.gov/nchs/nsfg/abc_list_s.htm}}&lt;/ref&gt;  

2005 වසරේ දී ලෝක සෞඛ්‍යය සංවිධානය ඇස්තමේන්තු කළ පරිදි සෑම වසරක ම ලොව පුරා කාන්තාවෝ මිලියන 123ක් ගර්භනී බවට පත්වෙති. එමෙන් ම මෙම ගර්භනීවීම්වලින් මිලියන 87කට ආසන්න ප්‍රමාණයක් අනපේක්ෂිත ගැබ්ගැනීම් ය. දළ වශයෙන් වසරකට ගර්භනී තත්ත්වයන්ගෙන් මිලියන 46ක් බලපෑම් මගින් ගබ්සා කිරීම සදහා යොමුකරවීම සිදුවේ.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Not Every Pregnancy is Welcome|url=http://www.who.int/whr/2005/chapter3/en/index3.html|work=The world health report 2005&amp;nbsp;– make every mother and child count|publisher=[[World Health Organization]]|accessdate=December 6, 2011}}&lt;/ref&gt;  

මොලයේ reward center (Nucleus accumbens) හි පවතින  ΔFosB (delta FosB) නමින් හැදින්වෙන ජාන පිටපත්කිරීමේ සාධකයක ප්‍රකාශනය වැඩිකිරීමට ලිංගික ක්‍රියාවට හැකි ය.&lt;ref name=&quot;ΔFosB reward&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Blum K, Werner T, Carnes S, Carnes P, Bowirrat A, Giordano J, Oscar-Berman M, Gold M | title = Sex, drugs, and rock 'n' roll: hypothesizing common mesolimbic activation as a function of reward gene polymorphisms | journal = Journal of Psychoactive Drugs | volume = 44 | issue = 1 | pages = 38–55 | year = 2012 | pmid = 22641964 | pmc = 4040958 | doi = 10.1080/02791072.2012.662112}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Natural and drug addictions&quot;&gt;{{cite journal | author = Olsen CM | title = Natural rewards, neuroplasticity, and non-drug addictions | journal = Neuropharmacology | volume = 61 | issue = 7 | pages = 1109–1122 |date=December 2011 | pmid = 21459101 | pmc = 3139704 | doi = 10.1016/j.neuropharm.2011.03.010 | url = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Amph and sex addiction&quot;&gt;&lt;!--Supplemental primary source--&gt;{{cite journal |vauthors=Pitchers KK, Vialou V, Nestler EJ, Laviolette SR, Lehman MN, Coolen LM | title = Natural and drug rewards act on common neural plasticity mechanisms with ΔFosB as a key mediator | journal = J. Neurosci. | volume = 33 | issue = 8 | pages = 3434–42 |date=February 2013 | pmid = 23426671 | pmc = 3865508 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.4881-12.2013 }}&lt;/ref&gt;  මෙහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස දිනපතා අධික ලෙස නිරන්තර ව ලිංගික ක්‍රියාකාරකම්වල නියුතු වීම ΔFosB හි අධිප්‍රකාශනයට හේතු වෙමින් ලිංගික හැසිරීමට ඇබ්බැහිතාවක් ඇති කළ හැකි ය.&lt;ref name=&quot;ΔFosB reward&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Natural and drug addictions&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Amph and sex addiction&quot; /&gt; ලිංගික ඇබ්බැහිවීම හෝ අධිලිංගිකත්වය ආවේග පාලන අක්‍රමිකතාවන් හෝ චර්යා ඇබ්බැහියක් ලෙසින් සුලබ ව සලකනු ලැබේ. ස්නායුරසායනිකයක් (neurotocine) වන ඩොපැමින් හි අසාමාන්‍ය තත්ත්වයන් සමග මෙය සම්බන්ධ බව සැලකේ. ලිංගික සංසර්ගය කෙරෙහි ඇලී සිටීම සහ කෝලබවින් තොරවීම මෙහි ගතිලක්ෂණ වේ. මෙම ඇබ්බැහිකාරී චර්යාව  DSM-5 වර්ගීකරණයේ ආවේගී-ප්‍රේරණ චර්යා ආබාධය යටතේ වර්ග කළ යුතු බවට යෝජනා වී ඇත. ලිංගික සංසර්ගයට ඇති ඇබ්බැහිවීම ජානමය සාධක විසින් ගෙනයන්නක් බවට සමහරු සැක කරති. ලිංගික සංසර්ගයට ඇබ්බැහියක් ඇති අය තුළ මොලයේ ඇතිවන දෘෂ්‍ය ලිංගික සංඥා කෙරෙහි ප්‍රබල ප්‍රතිචාර දැක්වීමක් පවතී. Those seeking [[Psychiatric treatment|treatment]] will typically see a physician for pharmacological management and therapy.&lt;!--&lt;ref name=&quot;Probstvan Eimeren2013&quot;&gt;{{cite journal|last1=Probst|first1=Catharina C.|last2=van Eimeren|first2=Thilo|title=The Functional Anatomy of Impulse Control Disorders|journal=Current Neurology and Neuroscience Reports|volume=13|issue=10|pages=386|year=2013|issn=1528-4042|doi=10.1007/s11910-013-0386-8|pmid=23963609|pmc=3779310}}&lt;/ref&gt;--&gt; අධිලිංගිකත්වයේ එක් ස්වරූපයක් වන්නේ ක්ලෙයින්-ලෙවින් සලක්ෂණය යි (Kleine-Levin syndrome). අධිනිද්‍රාව (hypersomnia) සහ අධිලිංගිකත්වය (hypersexuality) විසින් මෙය පෙන්නුම් කරන අතර දුර්ලභ තත්ත්වයකි.&lt;ref name=&quot;GuilleminaultMiglis2014&quot;&gt;{{cite journal|last1=Guilleminault|first1=Christian|last2=Miglis|first2=Mitchell|title=Kleine-Levin syndrome: a review|journal=Nature and Science of Sleep|volume=6|pages=19–26|year=2014|issn=1179-1608|doi=10.2147/NSS.S44750|pmid=24470783|pmc=3901778}}&lt;/ref&gt; 

ඇතැම්විට ලිංගික හැසිරීම මරණයට සෘජු හේතුකාරයක් විය හැකි ය. ඒ හෘද රුධිර සංසරණයේ ගැටලු හේතුවෙනි.&lt;ref name=&quot;Kahn, Fawcett&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kipshidze&quot;&gt;{{Cite book|author= Nicolas Kipshidze|author2= Jawad Fareed|author3= Patrick W. Serruys|author4= Jeff Moses | title = Textbook of Interventional Cardiovascular Pharmacology| year = 2007 | publisher = [[CRC Press]] |page=505 | isbn = 978-0203463048| url=https://books.google.com/books?id=13g_niZy0usC&amp;pg=PA505| accessdate=October 21, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dahabreh&quot;&gt;{{cite journal|last=Dahabreh|first=Issa J.|title=Association of Episodic Physical and Sexual Activity With Triggering of Acute Cardiac Events. Systematic Review and Meta-analysis|journal=JAMA: The Journal of the American Medical Association|date=March 23, 2011|volume=305|issue=12|pages=1225–33|doi=10.1001/jama.2011.336|pmid=21427375|pmc=5479331|quote=Acute cardiac events were significantly associated with episodic physical and sexual activity; this association was attenuated among persons with high levels of habitual physical activity.}}&lt;/ref&gt; කෙසේනමුත් මෙවන් මරණ සුවිශේෂී පරිදි දුර්ලභ ය.&lt;ref name=&quot;Kipshidze&quot; /&gt; ඇතැම් අය, විශේෂයෙන් ම ශාරීරික ව්‍යායාම මද හෝ නොලැබෙන පුද්ගලයන් කෙරෙහි ලිංගික සංසර්ගය හෝ එවැනි වෙනයම් ඉදහිට නිරත වන වෙහෙසකර ශාරීරික ක්‍රියාවක නිරත වීමේ දී හෘදයාබාධයක් ඇතිවීමේ හෝ එවැන්නකින් හදිසි මරණයක් හෝ සිදුවීමේ මදක් වැඩි අවදානමක් ඇත.&lt;ref name=&quot;Dahabreh&quot; /&gt; මෙම වැඩි අවදානම දෛනික ව්‍යායාම මගින් (මුලුමනින් ම නැති නොවුවත්) අඩු කරගත හැක.&lt;ref name=&quot;Dahabreh&quot; /&gt; 

===කාලය සහ ලිංගික ගැටලු=== 

[[File:Kamasutra1.jpg|thumb|320px|]]

පිරිමියා ශුක්‍ර විදීමෙන් ලිංගික සංසර්ගය බොහෝවිට අවසන් වන බැවින් ඇතැම්විට ස්ත්‍රියට සුරතාන්තයට ළගාවීමට තරම් ප්‍රමාණවත් කාලයක් නොලැබීමට පුලුවන.&lt;ref name=&quot;Wincze&quot;&gt;{{Cite book|author= John Wincze | title = Enhancing Sexuality : A Problem-Solving Approach to Treating Dysfunction| year = 2009 | publisher = [[Oxford University Press]] |pages=56–60 | isbn = 978-0199718023| url=https://books.google.com/books?id=8YxbeHsgiGMC&amp;pg=PA56}}&lt;/ref&gt; තවද ක්ෂණික මෝචනය හෙවත් අනිසි ඉක්මන් ශුක්‍ර විදීම (premature ejaculation) නිතර දැකිය හැකි තත්ත්වයක් වන අතර සුරතාන්තයට පත්වීම සදහා කාන්තාවට පිරිමියාට වඩා වැඩි කාලයක් ලිංගික උත්තේජනය සිය සහකරුවා වෙතින් ලැබීම ස්වාභාවික ව අවශ්‍ය වේ.&lt;ref name=&quot;Weiten, 2011&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Porst&quot;&gt;{{cite book |author = Hartmut Porst |author2 = Jacques Buvat|title =Standard Practice in Sexual Medicine| publisher = [[John Wiley &amp; Sons]] | year = 2008|accessdate=October 22, 2013 | page = 189|isbn = 978-1405178723|url=https://books.google.com/books?id=S4GJio79XOUC&amp;pg=PA189}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Emmanuele&quot;&gt;{{cite book |author = Emmanuele A. Jannini |author2 = Chris G. McMahon |authorlink3=Marcel D. Waldinger |author3 = Marcel D. Waldinger|title =Premature Ejaculation: From Etiology to Diagnosis and Treatment| publisher = [[Springer Publishing|Springer]] | year = 2012|accessdate=October 22, 2013 | pages = 159–162|isbn = 978-8847026469|url=https://books.google.com/books?id=iCXF3sWtgegC&amp;pg=PA159}}&lt;/ref&gt; වෙයිට්සන් සහ සෙසු අය පවසන පරිදි “බොහෝ යුවලයෝ සුරතාන්තය (යෝනි-ශිෂ්ණ) සංසර්ගය තුළින් ම අත්කරගත යුතු ය යන මතයට කොටු ව සිටිති. පෙරකෙළිය (foreplay) යන වචනයෙන් හැගවෙන්නේ ද වෙන යම් ඕනෑම ලිංගික උත්තේජනයක් හුදෙක් ප්‍රධාන ක්‍රියාවට සූදානම් කිරීමක් පමණක් බව ය. කාන්තාවන් හුදෙක් සංසර්ගය තුළින් සුරතාන්තයට ළගාවන්නේ පිරිමින්ට වඩා අඩු වශයෙනි.” එනිසා ඔවුහු සිය සහකරුවන් සතුටු කිරීමට ව්‍යාජ සුරතාන්තයක් මවාපෙන්වීමට පිරිමින්ට වඩා නැඹුරු වෙති. &lt;ref name=&quot;Weiten, 2011&quot;/&gt; 

1991 දී කින්සි (Kinsey) අධ්‍යයන ආයතනයේ පර්යේෂකයන් සදහන් කළ පරිදි “සත්‍ය. නම් ලිංගික අවයව විනිවිදීම සහ ශුක්‍ර විදීම අතර කාලය මිනිසාගෙන් මිනිසාට පමණක් නොව එක ම අයකු සංසර්ගයේ යෙදෙනෙ අවස්ථාවෙන් අවස්ථාවට ද වෙනස් වන බව ය.”  ඔවුන් වැඩිදුරටත් සදහන් කරන ලද්දේ ලිංගික සංසර්ගය පැවතිය යුතු සුදුසු කාල සීමාව විය යුත්තේ දෙදෙනාම අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් සතුටට පත්වීමට ගතවන්නේ කොපමණ කාලයක් ද එම කාලය බව ය. කින්සි සොයාගෙන ඇති පරිදි “පිරිමි 75%ක ප්‍රතිශතයක් ශිෂ්ණය ඇතුලු කිරීමෙන් මිනිත්තු 2ක් ඇතුළත ශුක්‍ර පිටකර තිබෙන නමුත් එම පුද්ගලයන් හෝ ඔවුන්ගේ සහකරුවන් මිනිත්තු 2 අන්‍යෝන්‍ය  සතුටකට ප්‍රමාණවත් ලෙස සලකන්නේ දැයි කින්සි විමසා නොමැති බව” අධ්‍යයන ආයතනය පෙන්වාදෙයි. “ඉතා මෑත සිදුකළ පර්යේෂණ වාර්තා තරමක් දිග සංසර්ග කාල වාර්තා කරන බව” ඔවුහු පෙන්වා දෙති. &lt;ref name=&quot;Reinisch&quot;&gt;{{cite book | title = The Kinsey Institute New Report On Sex| publisher = [[Macmillan Publishers|Macmillan]] | year = 1991 | pages = 129–130| accessdate = August 30, 2012 |isbn = 978-0312063863| url = https://books.google.com/?id=KsW6wPiXEd0C&amp;pg=PA129&amp;lpg=PA129 |author1=June M. Reinisch |author2=Ruth Beasley }}&lt;/ref&gt; 2008 වසරේ දී කැනඩියානු සහ ඇමරිකානු ලිංගික චිකිත්සකවරුන් විසින් සිදුකළ සමීක්ෂණයකින් හෙළි වූ පරිදි ලිංගික සංසර්ගය පවතින සාමාන්‍ය කාලය මිනිත්තු 7 වූ අතර මිනිත්තු 1 හා 2 ඉතා කෙටිබව ද, මිනිත්තු 3 සිට 7 ප්‍රමාණවත් බව ද, මිනිත්තු 7 සිට 13 ප්‍රිය කරන කාලය ලෙස/පවතින්නේ නම් වඩා හොද බව ද, මිනිත්තු 10 සිට 30 දිග වැඩි බව ද හෙළි විය.&lt;ref name=&quot;Carroll&quot;&gt;{{cite book | title =Sexuality Now: Embracing Diversity | publisher = [[Cengage Learning]] | year = 2009 | pages = 118, 252, and 264 | access-date =June 23, 2012 | url =
https://books.google.com/books?id=5f8mQx7ULs4C&amp;pg=PA118|isbn=978-0-495-60274-3| first = Janell L. | last = Carroll}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Corty EW, Guardiani JM | title = Canadian and American Sex Therapists' Perceptions of Normal and Abnormal Ejaculatory Latencies: How Long Should Intercourse Last? | journal = The Journal of Sexual Medicine | volume = 5 | issue = 5 | pages = 1251–1256 | year = 2008 | pmid = 18331255 | pmc = | doi = 10.1111/j.1743-6109.2008.00797.x }}&lt;/ref&gt; 

නිර්සුරතාන්තතාව (anorgasmia) යනු කෙතරම් ලිංගිකව උත්තේජනය කළ ද සුරතාන්තයට පත්වීමට නිරන්තර ව ඇතිවන දුෂ්කරතාව යි.&lt;ref name=&quot;Bullough&quot;&gt;{{cite book |author=Vern L Bullough |author2=Bonnie Bullough| title = Human Sexuality: An Encyclopedia | publisher =[[Routledge]]|page=32|year = 2014|accessdate=December 6, 2014| isbn = 978-1135825027 |url =https://books.google.com/books?id=-cqlAgAAQBAJ&amp;pg=PA32}}&lt;/ref&gt; මෙය පිරිමින්ට වඩා කාන්තාවන් තුළ සැලකිය යුතු තරම් වැඩියෙන් දක්නට ඇත.&lt;ref name=&quot;Rosenthal&quot;&gt;{{cite book |first=Martha |last= Rosenthal| title = Human Sexuality: From Cells to Society | publisher =[[Cengage Learning]]|year = 2012|page=150|accessdate=October 22, 2013| isbn = 9780618755714 |url =https://books.google.com/books?id=d58z5hgQ2gsC&amp;pg=PT170}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Weiner2&quot;&gt;{{cite book |author =Irving B. Weiner |author2 =George Stricker |author3 =Thomas A. Widiger|title =Handbook of Psychology, Clinical Psychology| publisher = [[John Wiley &amp; Sons]] | year = 2012|accessdate=October 22, 2013| pages = 172–175|isbn = 978-1118404430|url=https://books.google.com/books?id=A_NaK3cwQSsC&amp;pg=PA172}}&lt;/ref&gt; කාන්තාවන්ගේ ශරීරය සම්බන්ධයෙන් පවතින අඩු දැනුම, විශේෂයෙන් ම ලිංගිකත්වය පිළිබද පසුගාමී ආකල්ප තිබෙන සමාජවල ලිංගික අධ්‍යාපනය නිසි ලෙස නොලැබීම ද මෙයට හේතුවක් විය හැකි බව පැවසේ. ගැහැනියට සුරතාන්තය අත්කරගැනීමට මූලික වන්නේ භගමණිය (clitoris) යි.&lt;ref name=&quot;Weiner2&quot; /&gt; එහෙත් ලිංගික සංසර්ගයේ දී යොදාගන්නා පිහිටුම විසින් උත්තේජනය වන්නේ භගමණියට වඩා ශිෂ්ණය යි. භගමණියේ පිහිටුම අනුව එය මදක් සැග ව පවතින බැවින් ගැහැනිය සුරතාන්තයට පත්වීමට නම් එය අතින් හෝ මුඛයෙන් (තොල්වලින් හෝ දිවෙන්) උත්තේජනය කිරීම මේ අනුව හැමවිටම මෙන් අවශ්‍ය  වෙයි.&lt;ref name=&quot;Weiten, 2011&quot; /&gt; දළ වශයෙන් කාන්තාවෝ 25%ක පමණ පිරිසක් සුරතාන්තයට පත්වීම සම්බන්ධ ගැටලුවලට මුහුණ දෙති.&lt;ref name=&quot;Carroll&quot; /&gt; 10%කට පමණ කෙදිනකවත් සුරතාන්තයක් ලැබී නැති අතර &lt;ref name=&quot;Plotnik&quot;&gt;{{cite book |author1=Rod Plotnik |author2=Haig Kouyoumdjian |title =Introduction to Psychology|url=https://archive.org/details/introductiontops0000rodp_q7k8 | publisher = [[Cengage Learning]] | year = 2010 | page = [https://archive.org/details/introductiontops0000rodp_q7k8/page/344 344]|isbn = 978-0495903444| quote= Inhibited female orgasm refers to a persistent delay or absence of orgasm after becoming aroused and excited. About 10% of women never reach orgasm...}}&lt;/ref&gt; 40%ක් හෝ 40-50% පිරිසක් ලිංගික අතෘප්තිය හෝ ජීවිතයේ කිසියම් අවස්ථාවක ලිංගිකව පිබිදීම දුෂ්කර වීම පිළිබද ව පැමිණිළි කර තිබේ. &lt;ref name=&quot;Knoepp&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Knoepp LR, Shippey SH, Chen CC, Cundiff GW, Derogatis LR, Handa VL | title = Sexual complaints, pelvic floor symptoms, and sexual distress in women over forty | journal = [[The Journal of Sexual Medicine]] | volume = 7 | issue = 11 | pages = 3675–82 | year = 2010 | pmid = 20704643 | pmc = 3163299 | doi = 10.1111/j.1743-6109.2010.01955.x }}&lt;/ref&gt; 

යෝනි බන්ධය (vaginismus) යනු යෝනියේ ඇතුල් බිත්ති ඉබේ ම ආතතියකට ලක් වී තද වී සංසර්ගය හෝ වෙන යම් ආකාරයකින් යෝනිය විනිවිදීම වේදනාකාරී සහ ඇතැම්විට සිදු කළ නොහැකි කාර්යයක් වීම යි. මෙය pubococcygeus පේශියේ තත්ත්වාරෝපිත ප්‍රතීක ක්‍රියාවකි. යෝනි බන්ධය මගහැරීම ඉතා අපහසු විය හැකි ය.  ඒ කාන්තාවක් ලිංගික සංසර්ගයේ දී වේදනාවක් දැනෙනු ඇතැ යි බියෙන් සිටින විටක දීද එම මානසික ආතතිය සංසර්ගය වේදනාකාරී කිරීමට හේතුවනසුලු මාංශ පේශිවල ගැස්මක් ඇතිකිරීමට හේතුවිය හැකි බැවිනි.&lt;ref name=&quot;Weiner2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Ferri&quot;&gt;{{cite book|author=Fred F. Ferri|title=Ferri's Clinical Advisor 2013,5 Books in 1, Expert Consult&amp;nbsp;— Online and Print,1: Ferri's Clinical Advisor 2013|publisher=[[Elsevier Health Sciences]]|isbn=978-0323083737|year=2012|page=1134|accessdate=November 29, 2014|url=https://books.google.com/books?id=OR3VERnvzzEC&amp;pg=PA1134}}&lt;/ref&gt; යෝනි බන්ධයට සිදුකරන ප්‍රතිකාර බොහෝවිට මනෝවිද්‍යාත්මක සහ චර්යාත්මක ක්‍රමවේද වන අතර යෝනි විදාරකයන් (vaginal dilators) ද යොදාගැනේ. &lt;ref name=&quot;Goldman&quot;&gt;{{cite book |author= Marlene B. Goldman |author2= Rebecca Troisi |author3= Kathryn M. Rexrode| title = Women and Health | publisher =[[Academic Press]]|page=351|year = 2012|accessdate=December 6, 2014| isbn = 978-0123849793 |url =https://books.google.com/books?id=mavb4v8w8bsC&amp;pg=PA351}}&lt;/ref&gt; Botox ප්‍රතිකාරකය පිළියමක් ලෙස භාවිතා කිරීම ද අත්හදා බලා ඇති අතර භාවිත කිරීම සිදු වේ. &lt;ref name=&quot;Comer&quot;&gt;{{cite book |author= Ronald J. Comer| title = Fundamentals of Abnormal Psychology | publisher =[[Macmillan Publishers|Macmillan]]|page=338|year = 2010|accessdate=December 6, 2014| isbn = 978-1429216333 |url =https://books.google.com/books?id=y-FUzkLQ7GsC&amp;pg=PA338}}&lt;/ref&gt; වේදනාකාරී හෝ දුෂ්කර ලිංගික සංසර්ගය  dyspareunia තත්ත්ව යටතට ගැනේ. &lt;ref name=&quot;Goldman&quot; /&gt;

දළ වශයෙන් 49%ක් පිරිමි ශිශ්නය සෘජුකරගැනීම සම්බන්ධ කිසියම් ආකාරයක දුෂ්කරතාවකින් (erectile dysfunction) හෝ බෙලහීනත්වයෙන් (impotence) ඉදහිට හෝ පෙළෙන බව වාර්තා වී තිබේ. &lt;ref name=&quot;Schouten&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Schouten BW, Bohnen AM, Groeneveld FP, Dohle GR, Thomas S, Bosch JL | title = Erectile dysfunction in the community: trends over time in incidence, prevalence, GP consultation and medication use—the Krimpen study: trends in ED | journal = J Sex Med | volume = 7 | issue = 7 | pages = 2547–53 | date = July 2010 | pmid = 20497307 | doi = 10.1111/j.1743-6109.2010.01849.x }}&lt;/ref&gt; ක්ෂණික මෝචනය (සංසර්ගය ඇරඹී ඉතා ඉක්මනින් ශුක්‍ර පිටවීම) උදර්ජන දුෂ්කරතාවට වඩා බහුල බවට වාර්තා වී ඇතත් ප්‍රතිවිරුද්ධ මතයට සහය දෙන සංඛ්‍යා දත්තද පවතී.&lt;ref name=&quot;Porst&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Emmanuele&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Schouten&quot; /&gt; සමීක්ෂණවල දී සහභාගීකරුවන් තේරුම් ගන්නා ආකාරයන් වෙනස් වන නිසා ක්ෂණික මෝචනය සම්බන්ධ ව ඇති සංඛ්‍යා දත්ත උදර්ජන දුෂ්කරතාව පිළිබද සංඛ්‍යා දත්තයන්ට වඩා විවිධාකාර වේ.&lt;ref name=&quot;Porst&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Emmanuele&quot; /&gt; නිදසුන් ලෙස Mayo Clinic පවසන පරිදි “සංඛ්‍යා  දත්ත විවිධ වන නමුත් මිනිසුන් 3 දෙනෙකුගෙන් 1 අයෙක් තරම් ලොකු පිරිසක් කිසියම් අවස්ථාවක හෝ (ක්ෂණික මෝචනයට) ලක් වී ඇත.” &lt;ref name=&quot;Premature ejaculation&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/premature-ejaculation/DS00578|title=Premature ejaculation|publisher=[[Mayo Clinic]].com|accessdate=March 2, 2007}}&lt;/ref&gt; තවද “මාස්ටර්ස් සහ ජොන්සන් ගවේෂණය කළ පරිදි බොහෝ පිරිමින් වෛද්‍ය උපදෙස් පතන්නේ ශිශ්නය ප්‍රාණවත්කර ගැනීම සම්බන්ධ ගැටලුවලට වුවත් ක්ෂණික මෝචනය වඩාත් බහුල ලිංගික ගැටලුව වේ.” මෙයට හේතුව වන්නේ “15%ත් 20%ත් පිරිසක් ඉක්මන් ශුක්‍ර  විදීම පාලනය කරගැනීමේ ගැටලුවට මුහුණ දුන්නත් බොහෝදෙනා එය විසදුම් සෙවිය යුතු ගැටලුවක් ලෙස නොසැලකීමත්, කාන්තාවන් රැසකට සිය ලිංගික අවශ්‍යතා පැවසීම ගැටලු සහගත යමක් වීමත් ය.”&lt;ref name=&quot;Reinisch&quot; /&gt; ඇමරිකානු මෞත්‍රවේදීන්ගේ සංගමය (American Urological Association - AUA) පවසන පරිදි ක්ෂණික මෝචනය එක්සත් ජනපදයේ පිරිමින්ගෙන් 21%ක ප්‍රතිශතයක් මුහුණ දී තිබිය හැකි ගැටලුවකි.&lt;ref name=&quot;auanet.org&quot;&gt;{{cite web|title=Guideline on the pharmacologic management of premature ejaculation|publisher=[[American Urological Association]]|year=2004|accessdate=October 12, 2013|url=http://www.auanet.org/common/pdf/education/clinical-guidance/Premature-Ejaculation.pdf|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303170443/http://www.auanet.org/common/pdf/education/clinical-guidance/Premature-Ejaculation.pdf|archivedate=March 3, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; 

වෛද්‍ය හේතු මත බෙලහීනතාව ඇති වන පුද්ගලයන්ට Viagra, Cialis, සහ Levitra වැනි වෛද්‍ය නිර්දේශ යටතේ ලබාගත හැකි ඖෂධ පවතී. කෙසේනමුත් මෙම ඖෂධ නුවුමනා ලෙස ගැනීමෙන් වැළකෙන ලෙස වෛද්‍යවරු අනතුරු අගවති. ඒ මෙම ඖෂධවල ඇති, හෘදයාබාධ ඇතිවීමේ ඉඩකඩ වැඩිවීම වැනි බරපතල අවදානම් තත්ත්ව නිසා ය.&lt;ref name=&quot;Greenberg ED&quot;&gt;{{cite book |author= Jerrold S Greenberg |author2= Clint E. Bruess |author3= Dean Emeritus | title = Exploring the Dimensions of Human Sexuality | publisher =[[Jones &amp; Bartlett Publishers]]|page=633|year = 2010|accessdate=December 8, 2014| isbn = 978-0763797409 |url = https://books.google.com/books?id=6b36v8JHznIC&amp;pg=PA633}}&lt;/ref&gt; selective serotonin reuptake inhibitor (SSRI) සහ ප්‍රතිවිෂාද ඖෂධයක් වන dapoxetine ක්ෂණික මෝචනයට පිළියම් කිරීමට භාවිතා වී තිබේ.&lt;ref name=&quot;Balon&quot;&gt;{{cite book |author=Richard Balon |author2=Robert Taylor Segraves| title = Clinical Manual of Sexual Disorders | publisher =[[American Psychiatric Pub]]|page=292|year = 2009|accessdate=December 6, 2014| isbn = 978-1585629053 |url =https://books.google.com/books?id=YuP3Hb0TMLQC&amp;pg=PA292}}&lt;/ref&gt; සායනික අත්හදාබැලීම්වල දී dapoxetine ඖෂධය ලබාගත් ක්ෂණික මෝචනයෙන් පෙළුණු පුද්ගලයෝ ඖෂධයෙන් තොර අවස්ථාවල දී සුරතාන්තයට පෙර සංසර්ගයේ නියුතු වීමට සමත් වූ කාලය තෙක් තුන් හතර ගුණයක කාලයක් සංසර්ගයේ නියුතු වීමට සමත් වූහ.&lt;ref name=&quot;Architectural Press&quot;&gt;{{cite book| title = The Architects' Journal |volume=221 |issue=17–21 | publisher =[[Architectural Press]]|page=16|year = 2005|accessdate=December 6, 2014|url =https://books.google.com/?id=7HlNAAAAYAAJ&amp;q=The+Architects%27+Journal,+Volume+221,+Issues+17-21&amp;dq=The+Architects%27+Journal,+Volume+221,+Issues+17-21}}&lt;/ref&gt; පමා වූ ශුක්‍ර විදීම (delayed ejaculation) තවත් ශුක්‍ර විදීම හා සම්බන්ධ රෝග තත්ත්වයකි. Fluvoxamine වැනි ප්‍රතිවිෂාදී ඖෂධයක් නිතර ගැනීමේ අතුරු ආබාධයක් ලෙස මෙය ඇතිවිය හැකි ය. කෙසේනමුත් සෑම SSRI වර්ගයක ම ශුක්‍ර විදීම පමාකිරීමේ හැකියාව ඇති අතර ශුක්‍ර විදීම පමාකිරීමේ අඩු ම හැකියාව ඇත්තේ  Fluvoxamine හි ය.&lt;ref name=&quot;Balon2&quot;&gt;{{cite book |author= Richard Balon |author2= Robert Taylor Segraves| title = Clinical Manual of Sexual Disorders | publisher =[[American Psychiatric Pub]]|page=281|year = 2009|accessdate=December 6, 2014| isbn = 978-1585629053 |url =https://books.google.com/books?id=YuP3Hb0TMLQC&amp;pg=PA281}}&lt;/ref&gt; 

ප්‍රජනක අවයව සහ ව්‍යුහය ආශ්‍රිතව ප්‍රධාන වශයෙන් සිදුවන වෛද්‍යය ප්‍රතිකාරයන්ගෙන් අනතුරු ව පවා ලිංගික සංසර්ගය සිදුකිරීමේ ගැටලුවක් ඇති නොවේ. මෙය කාන්තාවන් සම්බන්ධයෙන් විශේෂයෙන් සත්‍යයකි. ගර්භාෂය ඉවත් කිරීම, ඩිම්බකෝෂ ඉවත් කිරීම පැලෝපීය නාලය ඉවත් කිරීම, ගෙඩි ඉවත් කිරීම, විදාරණය කිරීම සහ සීරීම, කන්‍යා පටලය ඉවත් කිරීම, බාතොලින් ග්‍රන්ථි ශල්‍යකර්මය, cervical conization, යෝනි තොල්වලින් ඇතුලු කොටස (vestibule) ඉවත් කිරීම, යෝනියේ ඇතුලු තොල් කුඩා කිරීම, වැනි ප්‍රබල නාරිවේදමය සැත්කම්වලින් පසු පවා සංසර්ගයේ යෙදිය හැකි ය. ශල්‍යමය සහ විකිරණවේදී පිළිකා ප්‍රතිකාර සහ කීමෝතෙරපි ප්‍රතිකාරවලින් පසුව ද එසේ ම ය.  Reconstructive surgery remains an option for women who have experienced benign and malignant conditions.&lt;ref name=&quot;Hoffman2012&quot;&gt;{{cite book | last = Hoffman | first = Barbara | title = Williams gynecology | url = https://archive.org/details/williamsgynecolo0000unse | edition = 2nd | publisher = McGraw-Hill Medical |page=[https://archive.org/details/williamsgynecolo0000unse/page/65 65] |location = New York | year = 2012 | isbn = 978-0071716727 }}&lt;/ref&gt;&lt;!--pages 1020-1348--&gt;

==මේවා ද බලන්න==
* [[ලිංගිකත්ව අධ්‍යාපනය]]
* [[ලිංගික ප්‍රජනනය]]
*[[ස්වයං වින්දනය]]
*[[කායවිච්ඡේදවේදය]]
*[[සුන්නත්කිරීම]]

== වැඩිදුර කියවීමට ==
* {{cite book
 |last= රාජසූරිය 
 |first= මහේෂ් 
 |author-link=
 |date= 2016 
 |title= රතිය විදු ඇසින් : මානව ලිංගිකත්වයට විද්‍යාත්මක පිවිසුමක් 
 |url=
 |location= නුගේගොඩ 
 |publisher= සරසවි ප්‍රකාශකයෝ 
 |page= &lt;!-- or pages= --&gt;
 |isbn=978-955-671-408-1 
}}

* {{cite book
 |last= ගමගේ 
 |first= ආරියසේන යූ. 
 |author-link=
 |date= 
 |title= පුද්ගලිකයි රහසිගතයි 
 |url=
 |location=
 |publisher=
 |page= &lt;!-- or pages= --&gt;
 |isbn=
}}

==ආශ්‍රිත නාමාවලිය==
{{reflist}}

{{සැකිල්ල:ලිංගිකත්වය}}[[Category:ලිංගිකත්වය]][[Category:ලිංගික ක්‍රියා]]</text>
      <sha1>shqsij55rvjj3gn6gsu591vtzgzc68s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ජානමය කේත</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36516</id>
    <revision>
      <id>802489</id>
      <parentid>798400</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T21:55:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82288" sha1="2u6tax8eoo6dqqk3dm0r12yq8uec4jk" xml:space="preserve">[[Image:RNA-codons.png|thumb| [[පණිවිඩකාරක ආර්.එන්.ඒ]] (mRNA) අණුවක කොටසක අඩංගු කෝඩෝන ශ්‍රේණියක්. එක් එක් කෝඩෝනයක් සාමාන්‍යයෙන් එක් [[ඇමයිනො අම්ලය]]කට අදාළ [[නියුක්ලියෝටයිඩ]] තුනකින් සමන්විත වෙනවා. මෙම නියුක්ලියෝටයිඩ A, U, G සහ C අකුරු වලින් කෙටියෙන් දක්වනවා. මෙහි දක්වා ඇත්තේ  U ([[යුරැසිල්]]) යොදාගන්නා mRNA අණුවකි. [[ඩී.එන්.ඒ]] ඒ වෙනුවට T ([[තයිමීන්]]) යොදා ගනියි. මෙම mRNA අණුව මෙම කේතයට අනුව ප්‍රෝටීනයක් සංස්ලේශණය කිරීමට [[රයිබසෝම]]යකට උපදෙස් දෙයී. ]]

'''ජානමය කේත හෙවත් ප්‍රවේණික කේත)''' ( genetic code ) යනු ජීවී [[සෛල (ජීව විද්‍යාව)|සෛල]] මගින් ප්‍රවේණික ද්‍රව්‍යවල ([[ඩී.එන්.ඒ]] හෝ [[mRNA]] අනුපිළිවෙල)  අඩංගු ප්‍රවේණික තොරතුරු, [[ප්‍රෝටීන]] ([[ඇමයිනො අම්ල]] අනුපිළිවෙල) බවට පත් කිරීමේ නීතී මාලාවකි.

ප්‍රෝටීන සංස්ලේශණ දී ඊළඟට එකතු වන්නේ කුමන ඇමයිනො අම්ලයදැයි නිශ්චිතව දක්වන '''කෝඩෝන''' නමැති [[නියුක්ලියෝටයිඩ]] තුනේ අනුපිළිවෙලවල්, මෙම කේතය මගින් නිර්ණය කෙරෙයි. අවස්ථා කිහිපයක දී හැරෙන්නට,&lt;ref name=&quot;pmid19131629&quot;&gt;{{cite journal | author = Turanov AA, Lobanov AV, Fomenko DE, Morrison HG, Sogin ML, Klobutcher LA, Hatfield DL, Gladyshev VN | title = Genetic code supports targeted insertion of two amino acids by one codon | url = https://archive.org/details/sim_science_2009-01-09_323_5911/page/259 | journal = Science | volume = 323 | issue = 5911 | pages = 259–61 | year = 2009 | month = January | pmid = 19131629 | doi = 10.1126/science.1164748 }}&lt;/ref&gt; නියුක්ලික් අම්ලයක ඇති [[නියුක්ලියෝටයිඩ]] තුනේ කෝඩෝනයක් එක් නිශ්චිත ඇමයිනො අම්ලයක් නිරූපණය කරයි. ඇතැම් [[#සම්මත ප්‍රවේණික කේතයෙන් වෙනස් වීම්|විචල්‍ය කේත]] විකාශනය වී පැවතුන ද, ජාන වල අති බහුතරය කේතනය වී ඇත්තේ මෙම කේතයෙන්ම ([[#ආර්.එන්.ඒ කෝඩෝන වගුව|ආර්.එන්.ඒ කෝඩෝන වගුව]] බලන්න) වන නිසා මෙම සුවිශේෂී කේතය සම්මත ප්‍රවේණි කේතය හෝ සරළව, ප්‍රවේණි කේතය ලෙස ව්‍යවහාර කෙරෙයි. උදාහරණ ලෙස, මිනිස් [[මයිටකොන්ඩ්‍රියානු|මයිටකොන්ඩ්‍රියා]]වල ප්‍රෝටීන සංස්ලේශණය සම්මත ප්‍රවේණි කේතයෙන් වෙනස් ප්‍රවේණි කේතයක් මගින් තීරණය වෙයි.

සියළුම ප්‍රවේණික තොරතුරු ගබඩා වන්නේ ප්‍රවේණි කේතය ඇසුරින් නොවේ. සියළුම ජීවීන්ගේ ඩී.එන්.ඒ තුළ යාමක අනුපිළිවෙලවල්, ජාන අතර කොටස්, ක්‍රොමසෝමික ව්‍යුහමය කලාප සහ වෙනත් [[කේතනය නොකරන ඩී.එන්.ඒ]] (වැඩිපුරම [[රූපානුදර්ශය]] සඳහා දායක වන) අඩංගු වේ. මෙකී අංග කෙරේ බලපැවැත්වෙන්නේ ප්‍රවේණි කේතය යටතේ ඇති කෝඩෝන-ඇමයිනෝ අම්ල බව‍ට පෙරළීමේ ක්‍රියාවලියෙන් වෙනස් වූ  නීති සමුදායකි.

== සොයාගැනීම ==
[[Image:GeneticCode21-version-2.svg|thumb|ප්‍රවේණි කේතය]]
[[ජේම්ස් ඩී. වොට්සන්|ජේම්ස් වොට්සන්]] සහ [[ෆ්‍රැන්සිස් ක්‍රීක්]] ඩී.එන්.ඒ වල ව්‍යුහය සොයා ගැනීමෙන් පසුව [[මොරිස් විල්කින්ස්]] සහ [[රොසලින් ‍ෆ්‍රෑන්ක්ලින්]]ගේ පරීක්ෂණ සාක්ෂි උපයෝගී කර ගනිමින් ප්‍රෝටීන වල කේතයෙහි ස්වභාවය අවබෝධ කර ගැනීමට සංකීර්ණ උත්සාහයන් ආරම්භ විය. ජීවී සෛල මගින් ප්‍රෝටීන සංකේතනයට යොදා ගත් සම්මත ඇමයිනෝ අම්ල 20 කේතනයට අකුරු 3ක කේතයක් අවශ්‍ය බව [[ජෝජ් ගැමොව්]] ප්‍රකාශ කරන ලදී. එකිනෙකට වෙනස් නියුක්ලියෝටයිඩ 4කින් නිරූපණය කළ හැකි නියුක්ලියෝටයිඩ 2කේ උපරිම ඇමයිනෝ ‍අම්ල සංඛ්‍යාව 4&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; හෝ 16කි. නියුක්ලියෝටයිඩ 3කින් කේතනය කළ හැකි උපරිම ඇමයිනෝ ‍අම්ල සංඛ්‍යාව 4&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; හෝ 64කි.&lt;ref name=&quot;isbn0-465-09138-5&quot;&gt;{{cite book | author = Crick, Francis | authorlink = | editor = | others = | title = What mad pursuit: a personal view of scientific discovery | url = https://archive.org/details/whatmadpursuit00fran | edition = | language = | publisher = Basic Books | location = New York | year = 1988 | origyear = | pages = [https://archive.org/details/whatmadpursuit00fran/page/89 89]–101 | quote = | isbn = 0-465-09138-5 | chapter = Chapter 8: The genetic code }}&lt;/ref&gt;

කෝ‍ඩෝනයක් ඩී.එන්.ඒ භෂ්ම 3කින් සමන්විත වන බව පළමුව ප්‍රකට කෙරුණේ [[ක්‍රීක් - බ්‍රෙනර් පර්යේෂණ]] මගිනි. කෝඩෝන පිළිබඳ පළමු පැහැදිළි කිරීම 1961දී [[මාර්ෂල් නිරෙන්බර්ග්]] හා [[හයින්රිච් ජේ. මැතෙයි]] විසින්‍ [[සෞඛ්‍ය පිළිබඳ ජාතික ආයතනයේ]] දී සිදු කරන ලදී. ඔවුහු පොලියුරැසිල් ආර්.එන්.ඒ අනුපිළිවෙළක් (උදා. UUUUU...) [[පරිවර්තනය (ජීව විද්‍යාව)|පරිවර්තනය]] කිරීමට [[නිදහස් සෛල පද්ධතියක්]] යොදා ගත්හ. මෙහිදී ඔවුන් සංස්ලේෂණය කළ [[පොලිපෙප්ටයිඩ]] දාමයේ අඩංගු වූයේ [[ෆෙනිලැලනීන්]] ඇමයිනෝ අම්ලය පමණක් බව නිරීක්ෂණය කරන ලදී. එමගින් ඔවුහු කෝඩෝනය ෆෙනිලැලනීන් ඇමයිනෝ අම්ලය සංකේතනය කරන බැව් තීරණය කරන ලදී. මේ ක්‍රමය අනුව යමින් [[සෙවරෝ ඔකාඕ]] පර්යේෂණාගාරයේ පර්යේෂණ එළිදැක්වූයේ පොලි-ඇඩිනීන් ආර්.එන්.ඒ අනුපිළිවෙල (උදා. AAAAA...) පොලි-ලයිසීන්&lt;ref name=&quot;pmid13946552&quot;&gt;{{cite journal | author = Gardner RS, Wahba AJ, Basilio C, Miller RS, Lengyel P, Speyer JF | title = Synthetic polynucleotides and the amino acid code. VII | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 48 | issue = 12| pages = 2087–94 | year = 1962 | month = December | pmid = 13946552 | pmc = 221128 | doi = 10.1073/pnas.48.12.2087  }}&lt;/ref&gt; පොලිපෙප්ටයිඩය සංකේත කරන බවත්, පොලි-සයිටොසීන් ආර්.එන්.ඒ අනුපිළිවෙල (උදා. CCCCC...) පොලි-ප්‍රෝලීන්&lt;ref name=&quot;pmid13998282&quot;&gt;{{cite journal | author = Wahba AJ, Gardner RS, Basilio C, Miller RS, Speyer JF, Lengyel P | title = Synthetic polynucleotides and the amino acid code. VIII | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 49 | issue = | pages = 116–22 | year = 1963 | month = January | pmid = 13998282 | pmc = 300638 | doi = 10.1073/pnas.49.1.116 }}&lt;/ref&gt; පොලිපෙප්ටයිඩය සංකේත කරන බවටත්ය. එමනිසා AAA කෝඩෝනය ලයිසීන් ඇමයිනෝ අම්ලයත්, CCC කෝඩෝනය ප්‍රෝලීන් ඇමයිනෝ අම්ලයත් විශේෂණය කරයි. විවිධ සහබහුඅවයවික මගින් ඉතිරි කෝඩෝනද හඳුනා ගන්නා ලදී. හාර් ගෝබයින්ඩ් කොරානා විසින් ප්‍රවේණි කේතයේ ඉතිරිය හඳුනා ගන්නා ලදී. නොබෝ කලකට පසුව රොබට් ‍ඩබ්. හොලි විසින් ආර්.එන්.ඒ ප්‍රෝටීන බවට පරිවර්තනය කරන ක්‍රියාවලියට දායක‍වන අනුවර්තිත අනුව වන හුවමාරුක RNA හි ව්‍යුහය තීරණය කරන ලදී. මෙය RNA සංස්ලේෂණයේ එන්සයිම විද්‍යාව පිළිබඳ කළ පර්යේෂණ වෙනුවෙන් 1959 දී නොබෙල් ත්‍යාගය හිමි කරගත් සෙවෙරෝ ඔකාඕගේ අධ්‍යයන මත පදනම් විය.

මෙම සොයාගැනීම ඉදිරියට ගෙන යමින් නිරෙන්බර්ග් සහ [[පිලිප් ලෙඩර්]] ප්‍රවේණි කේතයේ ත්‍රිත්ව ස්වභාවය එළිදැක්වූ අතර සම්මත ප්‍රවේණි කේතයේ කෝ‍ඩෝන විකේතනය කිරීමට මඟ පාදන ලදී. මෙම පර්යේෂණ වලදී [[mRNA]] වල විවිධ සංයෝජන සෛලයක ආර්.එන්.ඒ ප්‍රෝටීන බවට [[පරිවර්තනය (ජීව විද්‍යාව)|පරිවර්තනය]] කරන ඉන්ද්‍රයිකාව වන [[රයිබසෝම]] අඩංගු පෙරනයක් තුළින් ගමන් කරන ලදී. මෙහිදී විශිෂ්ට ත්‍රිත්ව මගින් විශේෂිත tRNA රයිබසෝම මත බන්ධනය දිරිගන්වන ලදී. 1968 දී කොරානා, හොලි සහ නිරෙන්බර්ග් වෛද්‍ය විද්‍යාව හා කායික විද්‍යාව සඳහා වූ නොබෙල් ත්‍යාගයෙන් ද පිදුම් ලැබීය.


== වැදගත් ලක්ෂණ ==

===අනුපිළිවෙල කියවීමේ රාමු===
පරිවර්තනය ආරම්භ වූ මූලික නියුක්ලියෝ‍ටයිඩයේ සිට [[කෝඩෝන]]යක් අර්ථ දක්වනු ලැබේ. උදාහරණ ලෙස GGGAAACCC රැහැන සළකමු. පළමු ස්ථානයේ සිට කයවූ විට එහි GGG, AAA සහ CCC කෝඩෝන අඩංගු වේ. දෙවන ස්ථානයේ සිට කියවූ විට GGA සහ AAC කෝඩෝන අඩංගු වේ. තෙවැනි ස්ථානයේ සිට කියවූ වි‍ට GAA සහ ACC ආදී ‍වශයෙන් ගත හැකිය. මේ අනුව සෑම අනුපිළිවෙලක්ම [[කියවීමේ රාමු]] 3කින් (පටන් ගන්නා ස්ථානය අනුව) කියවිය හැකිය. ඒ එක එකක් එකිනෙකට වෙනස් වූ ඇමයිනෝ අම්ල නිපදවයි. (දී ඇති උදාහරණයේ දී නම් අනුපිළිවෙලින් Gly-Lys-Pro, Gly-Asn හෝ Glu-Thr). ඩී.එන්.ඒ ද්විත්ව රැහැනක නම් මෙවැනි [[කියවීමේ රාමු]] 6ක් තිබිය හැකිය. ඒ එක් රැහැනක අනුලෝමව 3ක් හා අනෙක් රැහැනේ ප්‍රතිලෝමව 3ක් වශයෙනි.&lt;ref name=&quot;genetics_ dictionary&quot;/&gt;{{rp|330}} ප්‍රෝටීන අනුපිළිවෙලක පරිවර්තනය කෙරෙන නියම රාමුව [[ආරම්භක කෝඩෝන]]යක් (සාමාන්‍යයෙන් අනුපිළිවෙලක පළමු AUG කෝඩෝන) මගින් අර්ථ දැක්වෙයි.

=== ආරම්භක / නැවතුම්(අන්ත) කෝඩෝන ===
දාම [[ආරම්භක කෝඩෝන]]යකින් පරිවර්තනය ආරම්භ වෙයි. නැවතුම් කෝඩෝන මෙන් නොව මෙම ක්‍රියාවලිය ආරම්භ කිරීමට කෝඩෝන පමණක් තනිව තිබීම ප්‍රමාණවත් නොවෙයි. ආසන්න අනුපිළිවෙල ([[E. coli]] හි [[Shine-Dalgarno]] අනුපිළිවෙල වැනි) හා [[ආරම්භක සාධක]] පැවතීම ද වැදගත් වෙයි. මෙතියොනීන් ලෙස හෝ බැක්ටීරියා වලදී නම් ෆෝමයිල්මෙතියොනීන් ලෙස ව්‍යවහාර කෙරෙන වඩාත් සුලභතම ආරම්භක කෝඩෝනයයි. විකල්ප ආරම්භක කෝඩෝන වන හා පිළිවෙලින් වැලීන් හා ලියුසීන් නිරූපණය කරන නමුත් ඒවා ආරම්භක‍ කෝඩෝන ලෙස ක්‍රියාකරන විට මෙතියොනීන් හෝ ෆෝමයිල්මෙතියොනීන් බවට පරිවර්තනය වෙයි.&lt;ref name=&quot;pmid12867081&quot;&gt;{{cite journal | author = Touriol C, Bornes S, Bonnal S, Audigier S, Prats H, Prats AC, Vagner S | title = Generation of protein isoform diversity by alternative initiation of translation at non-AUG codons | journal = Biol. Cell | volume = 95 | issue = 3–4 | pages = 169–78 | year = 2003 | pmid = 12867081 | doi = 10.1016/S0248-4900(03)00033-9 }}&lt;/ref&gt;

[[නැවතුම් කෝඩෝන]] වන UAG ඇම්බර්(amber) ලෙස ද, UGA ඕපල්(opal) ලෙස ද, UAA ඕක්‍රේ(ochre) ලෙස ද නම් කෙරෙයි. රිචර්ඩ් එප්ස්ටීන් හා චාර්ල්ස් ස්ටෙයින්බර්ග් පර්යේෂකයන් දෙදෙනා විසින් “ඇම්බර්” නම තබන ලද්දේ, ජර්මානු භාෂාවෙන් සිය වාසගම “ඇම්බර්” වූ ඔවුන්ගේ මිත්‍ර හැරිස් බර්න්ස්ටීන්ට පසුවය. අනෙක් නැවතුම් කෝඩෝන ඕක්‍රේ සහ ඕපල් ලෙස නම් කොට ඇත්තේ “වර්ණ නාම තේමාව” පවත්වාගෙන යාමටය. නැවතුම් කෝඩෝන “අන්ත කෝඩෝන” හා “නිරර්ථක කෝඩෝන” ලෙස ද ව්‍යවහාර වේ. මෙම අන්ත කෝඩෝන වලට අනුපූරක ප්‍රතිකෝඩෝනයක් දරන සහජාත අණු නොමැති නිසා මේවා සෑදීගෙන එන පොලිපෙප්ටයිඩය රයිබසෝමයෙන් නිදහස් කිරීමට / ගිලිහීමට සංඥාවක් නිකුත් කරයි. මේ නිසා [[නිදහ‍ස් කිරීමේ සාධකය]]ක් ඒ වෙනුවට රයිබසෝමය මත බැ‍‍‍‍ඳෙයි. &lt;ref name=&quot;urlHow nonsense mutations got their names&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.sci.sdsu.edu/~smaloy/MicrobialGenetics/topics/rev-sup/amber-name.html | title = How nonsense mutations got their names | author = Maloy S | authorlink = | coauthors = | date = 2003-11-29 | work = Microbial Genetics Course | publisher = San Diego State University  | accessdate = 2010-03-10 }}&lt;/ref&gt;

=== විකෘති වල බලපෑම ===
[[File:Notable mutations.svg|300px|thumb|මිනිසා තුළ දක්නට ලැබෙන සැලකියයුතු [[විකෘති]] සඳහා උදාහරණ.&lt;ref&gt;References for the image are found in Wikimedia Commons page at: [[Commons:File:Notable mutations.svg#References]].&lt;/ref&gt;]]&lt;!--    EXPANSION OF THE IMAGE WITH MORE EXAMPLES IS EXPECTED (see its discussion page)--&gt;

[[ඩී.එන්.ඒ ප්‍රතිවලිත]] වීමේ ක්‍රියාවලියේ දෙවන රැහැන බහුඅවයවීකරණය ‍වීමේ දී ඇතැම් දෝෂ ඇති විය හැකිය. මෙ‍ම දෝෂ විකෘති නම් වන අතර මේවා ජානයක ප්‍රෝටීන සංකේතවත් කරන අනුපිළිවෙලෙහි දී සිදු වුවහොත්, ජීවියෙකුගේ රූපානුදර්ශය කෙරෙහි වැඩිපුර බලපෑම් කළ හැක. [[ඩී.එන්.ඒ පොලිමරේස්]]හි ඇති නැවත පිරික්සීමේ හැකියාව නිසා දෝෂ සිදුවීමේ ප්‍රවණතාවය භෂ්ම මිලියන 10-100කට එකක් වන තරමේ ඉතා අඩු අගයක් ගනියි.&lt;ref name=griffiths2000sect2706&gt;{{cite book |editor1-first=Anthony J. F. |editor1-last=Griffiths |editor2-first=Jeffrey H. |editor2-last=Miller |editor3-first=David T. |editor3-last=Suzuki |editor4-first=Richard C. |editor4-last=Lewontin |editor5-last=Gelbart |title=An Introduction to Genetic Analysis |year=2000 |isbn=0-7167-3520-2 |edition=7th |publisher=W. H. Freeman |location=New York |chapterurl=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=iga.section.2706 |chapter=Spontaneous mutations |editor-first=William M.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Kunkel&gt;{{cite journal |doi=10.1038/sj.emboj.7600158 |pmid=15057282 |year=2004 |last1=Freisinger |first1=E |last2=Grollman |last3=Miller |last4=Kisker |title=Lesion (in)tolerance reveals insights into DNA replication fidelity |volume=23 |issue=7 |pages=1494–505 |journal=The EMBO journal |first2=AP |first3=H |first4=C |pmc=391067}}&lt;/ref&gt;

[[සම සංවේදී විකෘති]] හා [[අසම සංවේදී විකෘති]] [[ලක්ෂ්‍ය විකෘති]] (ජාන විකෘති) වලට උදාහරණ වන අතර මේවා පිළිවෙලින් [[දෑකැති සෛල රක්තහීනතාවය]] හා [[තැලසීමියා]] වැනි ප්‍රවේණික රෝග වලට හේතු කාරක වේ.&lt;ref&gt;{{Harv | Boillée | 2006 | p=39}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid88735&quot;&gt;{{cite journal | author = Chang JC, Kan YW | title = beta 0 thalassemia, a nonsense mutation in man | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1979-06_76_6/page/2886 | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 76 | issue = 6 | pages = 2886–9 | year = 1979 | month = June | pmid = 88735 | pmc = 383714 | doi = 10.1073/pnas.76.6.2886 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid17015226&quot;&gt;{{cite journal | author = Boillée S, Vande Velde C, Cleveland DW | title = ALS: a disease of motor neurons and their nonneuronal neighbors | journal = Neuron | volume = 52 | issue = 1 | pages = 39–59 | year = 2006 | month = October | pmid = 17015226 | doi = 10.1016/j.neuron.2006.09.018 }}&lt;/ref&gt; සායනිකව වැදගත් වන සම සංවේදී විකෘති, කේතනය කරන ඇමයිනෝ අම්ලයේ ගුණ (භාෂ්මික, ආම්ලික, ධ්‍රැවීය හෝ නිර්ධ්‍රැවීය යන ඒවා අතර පරාසයක) වෙනස් කරයි. එහෙත් අසම සංවේදී විකෘති වල ප්‍රතිඵල‍ය වන්නේ [[නැවතුම් කෝඩෝන]]යකි.&lt;ref name=&quot;genetics_ dictionary&quot;&gt;{{cite book | author = Pamela K. Mulligan; King, Robert C.; Stansfield, William D. | authorlink = | editor = | others = | title = A dictionary of genetics | edition = | language = | publisher = Oxford University Press | location = Oxford [Oxfordshire] | year = 2006 | origyear = | pages = 608 | quote = | isbn = 0-19-530761-5  }}&lt;/ref&gt;{{rp|266}}

බහුගුණ නොවූ නියුක්ලියෝටයිඩ තුනේ භෂ්මයන්හි, නිවේශය (අළුතෙන් භෂ්මයක් එකතු වීම) හෝ ලෝපය මගින් කියවීමේ රාමු අනුපිළිවෙලට බාධා කරන විකෘති, රාමු විතැන් කිරීමේ විකෘති නම් වේ. මෙම විකෘති, මුල් පිටපතෙන් සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් පරිවර්තනයක් ප්‍රතිඵල ලෙස ගෙන දෙන අතර ප්‍රෝටීනයක් නිර්මාණය වීම නවත්වන නැවතුම් කෝඩෝනයක් කියවීමට සැලැස්වීමේ හැකියාව පවතී. මෙම විකෘති වලට, ප්‍රතිඵල ලෙස ගෙන දෙන ප්‍රෝටීනයෙහි ක්‍රියාකාරීත්වය අඩාල කළ හැකි නිසා vivo හි ප්‍රෝටීන සංකේත කිරීමේ අනුපිළිවෙලෙහි දැකිය හැක්කේ සුළු වශයෙනි. මෙවැනි විකෘති ප්‍රවේණිගත වීම අඩු වීමට එක් හේතුවක් වන්නේ, පරිවර්තනය වන ප්‍රෝටීනය ජීවියා මුහුණ දෙන නිශ්චිත බලපෑම් යටතේ වර්ධනය වීමට අත්‍යවශ්‍ය නම්, එවැනි කෘත්‍යමය ප්‍රෝ‍ටීනයක නොපැවතීම ජීවියා බිහිවීමට පළමුවම මාරක විය හැකි වීමයි. රාමු විතැන් කිරීමේ විකෘති, Tay-Sachs ‍‍රෝගය වැනි දරුණු ප්‍රවේණික රෝග ප්‍රතිඵල ලෙස ගෙන දිය හැකිය.

ප්‍රෝටීන අනුපිළිවෙල වෙනස්කරන බොහෝ විකෘති හානිදායක හෝ උදාසීන වනමුත් ඇතැම්වා ජීවියා කෙරේ ධනාත්මක ප්‍රතිඵල ද ගෙන දෙයි. මෙ‍ම විකෘති ජීවියා විශේෂිත පාරිසරික ආතති වලට වල් දර්ශ ජීවීන්ට වඩා සාර්ථකව මුහුණ දීමට හෝ වඩා ඉක්මණින් ප්‍රජනනයට හැකියාව ලබා දිය හැක. මෙම කාරණා වලදී විකෘති ස්වභාවික වරණය මගින් ගහනයක බහුල වීමට නැඹුරු විය හැක. සිය ප්‍රවේණික ද්‍රව්‍ය ලෙස RNA අඩංගුවන ‍වයිරස වල ඉතා අධික විකෘති සිදු‍වීමේ ශිඝ්‍රතාවයක් පවතියි. මෙය එම ජීවීන්ට වාසියක් විය හැකි අතර මේ හේතුවෙන් ‍වයිරස නිරන්තරයෙන් හා ශීඝ්‍රව පරිණාමය වනු ඇත. එයම මිනිස් ප්‍රතිශක්තීකරණ පද්ධතියේ ආරක්ෂක ප්‍රතිචාර මගහැර යාමට වයිරස වලට හැකියාව ලබා දී ඇත. අලිංගිකව ප්‍රජනනය සිදුවන ජීවීන්ගේ (උදා. E. coli) විශාල ගහන වල විවිධ වාසි සහිත විකෘති ඇති විය හැක. මෙම සංසිද්ධිය ක්ලෝනීය නිරෝධනය නම් වන අතර එය විකෘති අතර තරගයක් ඇති කරයි.

=== පිරිහුම් ===&lt;!-- This section is linked from [[Neutral theory of molecular evolution]] --&gt;

පිරිහුම් යනු ප්‍රවේණි‍ කේතයේ අතිරික්තතාව යි. ප්‍රවේණි කේතයේ අතිරික්තතාවයක් පැවතුණ ද ව්‍යාකූලත්වයක් නොපවතියි. (මෙ‍ම පූර්ණ සහසම්බන්ධය සඳහා ඉහත කෝඩෝන වගුව බලන්න). නිදසුනක් ලෙස GAA හා GAG යන කෝඩෝන දෙකම ග්ලුටැමික් අම්ලය නිරූපණය කළද ඉන් එකකුදු වෙනත් ඇමයිනෝ අම්ලයක් කේතනය නොකරයි. එක් ඇමයිනෝ අම්ලයක් සංකේතවත් කරන කෝඩෝන වල පිහිටුම් තුනෙන් ඕනෑම එකක් වෙනස් ව පැවතීමේ හැකියාව පවතියි. උදාහරණ ලෙස ග්ලුටැමික් අම්ලය GAA හා GAG කෝඩෝන මගින් ද (තෙවැනි පිහිටුම් වෙනස් ය) , ලියුසීන් ඇමයිනෝ අම්ලය UUA, UUG, CUU, CUC, CUA, CUG කෝඩෝන මගින් ද (පළමු හා තෙවන පිහිටුම් එකිනෙකට වෙනස් ය) , සෙරීන් ඇමයිනෝ අම්ලය UCA, UCG, UCC, UCU, AGU, AGC මගින් ද (පළමු, දෙවන හා තෙවන පිහිටුම් තුනේදීම එකිනෙකට වෙනස් ය)  විශේෂණය වීම දැක්විය හැකිය.&lt;ref name=&quot;MBG&quot;/&gt;{{rp|521–522}}

කෝඩෝනයක පිහිටුමක් චතුර්විධ පිරිහුම් පොළක් වන්නේ ‍එහි පිහිටුම් තුනෙන් නිශ්චිත පිහිටුමක ඕනෑම නියුක්ලියෝටයිඩයක් ඇති විට එකම ඇමයිනෝ අම්ලයක් විශේෂණය කරන විටදීය. නිදර්ශනයක් ලෙස ග්ලයිසීන් කෝඩෝනවල (GGA, GGG, GGC, GGG) තුන් වන පිහිටුම චතුර්විධ පිරිහුම් පොළකි. මන්ද එම පිහිටුමෙහි සෑම නියුක්ලියෝටයිඩ ආදේශයක්ම සම ප්‍රතිඵල ගෙන දෙන බැවිනි. එනම් ඇමයිනෝ අම්ලය වෙනස් නොකරයි. තෙවන පිහිටුම පමණක් සමහර කෝඩෝන වල දී මෙලෙස චතුර්විධ පිරිහුම් වේ. නියුක්ලියෝටයිඩ වර්ග හතරෙන් දෙකක් පමණක් කෝඩෝනයක එක් පිහිටුමක දී වෙනස් වුව ද එකම ඇමයිනෝ අම්ලය ගෙන දෙයි නම් එම පිහිටුම උභය පිරිහුම් පොළක් ලෙස සැළකෙයි. ග්ලුටැමික් අම්ල කෝඩෝනවල (GAA, GAG) තුන්වැනි පිහිටුම මේ සඳහා නිදසුන් සපයයි. මෙසේ සම ප්‍රතිඵල ගෙන දෙන නියුක්ලියෝටයිඩ දෙක සෑම විටම පියුරීන (A/G) දෙකක් හෝ පිරිමිඩීන (C/U) දෙකකි. එනම් උභය පිරිහුම් පොළකදී පියුරීන වෙනුවට පිරිමිඩීන හෝ පිරිමිඩීන වෙනුවට පියුරීන ආදේශ වුවහොත් අදාළ කෝඩෝන වෙනස් ඇමයිනෝ අම්ල විශේෂණය කරයි. කෝඩෝනයක පිහිටුමක සිදුවන ඕනෑම විකෘතියක් ප්‍රතිඵල ලෙස ‍එකිනෙකට වෙනස් ඇමයිනෝ අම්ල ගෙන දෙන්නේ නම් අදාළ කෝඩෝනයේ එම පිහිටුම පිරිහුම් නොවූ පොළක් ලෙස කියවේ. කෝ‍ඩෝනයක යම් පිහිටුමක තිබිය හැකි නියුක්ලියෝටයිඩ හතරෙන් තුනක්ම වෙනස් වුවුත් සංකේත කරන ඇමයිනෝ අම්ලය කෙරේ බලපෑමක් සිදු නොකරන ත්‍රිවිධ පිරිහුම් පොළ ඇත්තේ එකකි. වෙනස් වීම සිදු වූයේ ඉතිරි නියුක්ලියෝටයිඩය මගින් නම් සෑම විටම ඇමයිනෝ අම්ල ආදේශනයක් ප්‍රතිඵල ලෙස ගෙන දෙයි. අයිසොලියුසීන් කෝඩෝනවල තෙවන පිහිටුම සැළකූ විට AUU, AUC, AUA යන සියල්ල අයිසොලියුසීන් සංකේතවත් කළ ද AUG මෙතියොනීන් සංකේතවත් කරයි. පරිගණනයේ දී බොහෝ විට මෙම පිහිටුම උභය පිරිහුම් පොළක් ලෙස සළකනු ලැබේ.&lt;ref name=&quot;MBG&quot;/&gt;{{rp|521–522}}

වෙනස් කෝඩෝන 6ක් මගින් සංකේතවත් වන ඇමයිනෝ අම්ල 3කි. ඒවානම් සෙරීන්, ලියුසීන් හා ආර්ජිනීන් ය. තනි කෝඩෝනයකින් පමණක් විශේෂණය වන ඇමයිනෝ‍ අම්ල වන්නේ මෙතියොනීන් (AUG) හා ට්‍රිප්ටොෆෑන් (UGG) යන අම්ල පමණි. සම ප්‍රතිඵල ගෙන දෙන වෙනස් විකෘති පැවතීමට හේතුව ප්‍රවේණි කේතයේ ඇති පිරිහුම් ය.&lt;ref name=&quot;MBG&quot;/&gt;{{rp|Chp 15}}

සංකේතවත් කළ හැකි ඇමයිනෝ අම්ල ගණනට වඩා කෝඩෝන පැවතීම හේතුවෙන් පිරිහුම් ඇතිවෙයි. කෝඩෝනයක‍ට භෂ්ම දෙකක් පමණක් තිබුණෙනම් සංකේත කළ හැක්කේ ඇමයිනෝ අම්ල 16ක් (4&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;=16) පමණි. ඇමයිනෝ අම්ල 20 හා නැවතුම් කෝඩෝනය සඳහා අවම වශයෙන් කේත 21ක් වත් අවශ්‍ය වන නිසා කෝඩෝනයකට ගත‍ හැකි මීළඟට වැඩිම භෂ්ම සංඛ්‍යාව 3කි. එය කෝඩෝන 64ක් (4&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;=64) ගෙන දෙන බැවින් අනිවාර්යයෙන්ම පිරිහුම් පැවතිය යුතු ය. &lt;ref name=&quot;MBG&quot;/&gt;{{rp|521–522}}

ප්‍රවේණි කේතයෙහි මෙම ගුණය ලක්ෂ්‍ය විකෘති මගින් ඇතිවිය හැකි දෝෂ දරාගැනීමේ හැකි‍යාව වැඩි කරයි. උදාහරණ ලෙස චතුර්විධ පිරිහුම් කෝඩෝන වලට තෙවැනි පිහිටුමෙහි සිදුවන ඕනෑම විකෘතියක් දරාගත හැකිය. නමුත් බොහෝ ජීවීන් තුළ කෝඩෝන භාවිතයේ ඇති නැඹුරුවීම් මේ හැකියාව ප්‍රගුණනය සීමා කරයි. උභය පිරිහුම් කෝඩෝන වලට තෙවන පිහිටුමේ සිදු‍ විය හැකි විකෘති 3න් 1ක් දරාගත හැකිය. මන්ද විකෘති අතුරින් පියුරීනයක් වෙනුවට පියුරීනයක්ම ආදේශ වීම හෝ පිරිමිඩීනයක් වෙනුවට පිරිමිඩීනයක්ම ආදේශ වීම, පියුරීනයක් වෙනුවට පිරිමිඩීනයක් ආදේශ වීම හෝ පිරිමිඩීනයක් වෙනුවට පියුරීනයක් ආදේශ වීමට වඩා වැඩිපුර සිදුවන බැවිනි. පියුරීන හා පිරිමිඩීන වල මෙ‍ම හැසිරීම උභය පිරිහුම් පොළක දී දෝෂ දරා ගැනීමේ හැකියාව තවදුරටත් වැඩි කරයි.&lt;ref name=&quot;MBG&quot;/&gt;{{rp|531–532}}

[[Image:Genetic Code Bias 2.svg|thumb|ඇමයිනෝ අම්ලයේ අණුක පරිමාව හා හයිඩ්‍රොපති දර්ශකය අනුව කෝඩෝන කාණ්ඩ කිරීම]]

මෙම අතිරික්තතාවයේ ප්‍රායෝගික‍ ප්‍රතිඵලයක් වන්නේ ප්‍රවේණි කේතයේ ඇතැම් දෝෂ, නිහඬ විකෘතියකට හෝ ප්‍රෝටීන කෙරේ බල නොපාන දෝෂයකට පමණක් සීමා වීමයි. ජලකාමීත්වය හෝ ජලභීතිකත්වය පවත්වාගෙන යන්නේ ඇමයිනෝ අම්ල සමානව ආදේශනය මගිනි. NUN (N=ඕනෑම නියුක්ලියෝටයිඩයක්) කෝඩෝනය ජලභීතික ප්‍රෝටීන කේතනය කිරීමට ඉවහල් වේ. NCN ආකාරයේ ඇමයිනෝ අම්ල ප්‍රමාණයෙන් කුඩා මධ්‍යම හයිඩ්‍රොපති අගයක් ගනියි. NAN සංකේතවත් කරන්නේ සාමාන්‍ය ප්‍රමාණයේ ජලකාමී ඇමයිනෝ අම්ලයි. මෙම නැඹුරුතාවයන් මෙම කෝඩෝන වලට සම්බන්ධ ඇමයිනෝ ඇකිල් සින්තටේස් නිසා ලද ප්‍රතිඵල විය හැක.

මෙම අතිරික්තතාව තිබියදීත් ඒක-ලක්ෂ්‍ය විකෘති වලට තවමත් ක්‍රියාකාරීත්වය අඩාල වූ ප්‍රෝටීන ඇති කළ හැකිය. නිදසුනක් ලෙස විකෘත හිමොග්ලොබීන් ජාන දෑකැති සෛල රක්තහීනතාවය ඇතිකිරීම දැක්විය හැකිය. විකෘත හිමොග්ලොබීන් අණුවේ ජලකාමී ග්ලුටමේට්, ජලභීතික වැලීන් වලින් ආදේශ වී ඇත. එනම් GAA හෝ GAG, GUA හෝ GUG බවට පත්ව ඇත. මෙම ආදේශනය ß-ග්ලෝබියුලීන්හි ද්‍රාව්‍යතාවය අඩු කරයි. මේ නිසා හිමොග්ලොබීන් වැලීන් කාණ්ඩ අතර ජලභීතික අන්තර්ක්‍රියා නිසා බැඳුණු රේඛීය බහුඅවයවික සාදමින් රක්තාණු වල විරූපතාවයක් ඇති කරයි. සාමාන්‍යයෙන් දෑකැති සෛල රක්තහීනතාවයට හේතු වන්නේ ''de novo'' ආකාරයේ විකෘති නොවේ. අනෙක් අතට මැලේරියා රෝගය බහුල භූ ගෝලීය කලාප වල ඇතැම් විෂමයෝගී මිනිසුන් මැලේරියා ප්ලස්මෝඩියම් පරපෝෂිතයාට ප්‍රතිරෝධයක් දක්වයි. (විෂමයුග්මයක වාසි) &lt;ref name=&quot;pmid14962356&quot;&gt;{{cite journal | author = Hebbel RP | title = Sickle hemoglobin instability: a mechanism for malarial protection | journal = Redox Rep. | volume = 8 | issue = 5 | pages = 238–40 | year = 2003 | pmid = 14962356 | doi = 10.1179/135100003225002826 }}&lt;/ref&gt;

tRNA හි ප්‍රතිකෝඩෝනයේ පළමු පිහිටුමේ වෙනස් වූ භෂ්ම නිසා ඇමයිනෝ අම්ල සඳහා මෙවැනි විචල්‍ය කේත පැවතීමට අවකාශ ලැබී ඇත. මෙවැනි භෂ්ම යුගල වලට වෙවුලුම් භෂ්ම යුගල යැයි ව්‍යවහාර වෙයි. මෙම වෙනස් වූ භෂ්ම අතර ඉනොසීන් හා වොට්සන්-ක්‍රීක් ආකාරයේ නොවන U-G භෂ්ම යුගල අන්තර්ගතය.&lt;ref name=&quot;pmid11256617&quot;&gt;{{cite journal | author = Varani G, McClain WH | title = The G x U wobble base pair. A fundamental building block of RNA structure crucial to RNA function in diverse biological systems | journal = EMBO Rep. | volume = 1 | issue = 1 | pages = 18–23 | year = 2000 | month = July | pmid = 11256617 | pmc = 1083677 | doi = 10.1093/embo-reports/kvd001 }}&lt;/ref&gt;


== ප්‍රවේණි කේතය මගින් තොරතුරු සම්ප්‍රේෂණය ==

ජීවියකුගේ [[ගෙනෝමය]] අන්තර්ගත වන්නේ [[ඩී.එන්.ඒ]] තුළය. වයිරස වලදී නම් [[ආර්.එන්.ඒ]] තුළය. ප්‍රොටීනයක් හෝ ආර්.එන්.ඒ සඳහා වූ ගෙනෝමයේ කොටස [[ජාන]] නම් වේ. ප්‍රෝටීන සඳහා වූ කේත ලෙස ක්‍රියා කරන ජාන කෝඩෝන නම් නියුක්ලියෝටයිඩ ත්‍රිත්වයකින් සෑදී ඇත. එම එක් කෝඩෝනයක්, එක් ඇමයිනෝ අම්ලයක් සඳහා කේතයක් වේ. සෑම නියුක්ලියෝටයිඩ උප ඒකකයක්ම [[පොස්පේට්]] අණුවක්, [[ඩිඔක්සිරයිබෝස්]] සීනි අණුවක් හා [[නයිට්‍රජනීය භෂ්ම]]යකින් සමන්විත වේ. සාපේක්ෂව විශාල [[පියුරීන]] භෂ්ම වන [[ඇඩිනීන්]](A) හා [[ගුඇනීන්]](G) වල ඇරෝමැටික වලයන් ද්විත්වයකි. සාපේක්ෂව කුඩා [[පිරිමිඩීන්]] භෂ්ම වන [[සයිටොසීන්]](C) හා [[තයිමීන්]](T) වල ඇත්තේ එක් ඇරොමැටික වලයකි. ද්විත්ව හෙලික්සීය ව්‍යුහයේ දී ඩී.එන්.ඒ ‍රැහැන් දෙක එකිනෙක හයිඩ්‍රිජන් බන්ධන මගින් බැ‍ඳෙන්නේ [[භෂ්ම යුගල]]නය නම් සැකසුමකිනි. මෙම බන්ධන සෑම විටම ඇති වන්නේ එක් රැහැනක ඇඩිනීන් භෂ්මයක් හා අනෙක් ‍රැහැනේ තයිමින් භෂ්මයක් අතර හෝ එක් රැහැනක සයිටොසීන් භෂ්මයක් හා  අනෙක් ‍රැහැනේ ගුඇනීන් භෂ්මයක් අතරය.මේ අනුව ද්විත්ව හෙලික්සයක A හා T භෂ්ම ගණන, එහි අඩංගු G හා C භෂ්ම ගණනට සමානය.&lt;ref name=&quot;MBG&quot;&gt;{{cite book | author = Watson JD, Baker TA, Bell SP, Gann A, Levine M, Oosick R. | authorlink = | editor = | others = | title = Molecular Biology of the Gene | edition = | language = | publisher = Pearson/Benjamin Cummings | location = San Francisco | year = 2008 | origyear = | pages = | quote = | isbn = 0-8053-9592-X  }}&lt;/ref&gt;{{rp|102–117}} ආර්.එන්.ඒ හි දී තයිමීන්(T) [[යු‍රැසිල්]](U) මගින්ද, ඩිඔක්සිරයිබෝස් [[රයිබෝස්]] මගින් ද ආදේශනය වේ. &lt;ref name=&quot;MBG&quot;/&gt;{{rp|127}}

සෑම ප්‍රෝටීන කේතනය කරන ජානයක්ම අදාල ආර්.එන්.ඒ බහු අවයවිකයක් බවට [[පිටපත්(ප්‍රතිලේඛනය)]] කෙරෙයි. [[ප්‍රාක්න්‍යශ්ඨිකයින්]]ගේ මෙම ආර්.එන්.ඒ [[පණිවිඩකාරක ආර්.එන්.ඒ]]හෝ mRNA ලෙස ක්‍රියාකරනු ලබන අතර [[සුන්‍යශ්ඨිකයින්]]ගෙ පරිණත mRNA නිශ්පාදනයට [[පිටපත් කිරීමේ ක්‍රියාවලිය(ප්‍රතිලේඛනය)]] අවශ්‍යවේ. mRNA [[රයිබසෝම]] මතදී [[ඇමයිනෝ අම්ල]] දාමයක් හෝ [[පොලිපෙප්ටයිඩ]]යක් බවට පරිවර්තනය වේ.&lt;ref name=&quot;MBG&quot;/&gt;{{rp|Chp 12}} මෙම පරිවර්තන ක්‍රියාවලියට තනි හා සහසංයුජව ඒවාට බැඳුණු ඇමයිනෝ අම්ල සදහා විශේෂිත වූ [[හුවමාරුක ආර්.එන්.ඒ]], ශක්ති  ප්‍රභවයක් ලෙස [[ගුඇනොසීන් ට්‍රයිපොස්පේට්]] හා පරිවර්තන සාධක කිහිපයක්ද අවශ්‍යවේ. ආර්.එන්.ඒ වල , mRNA හි කෝඩෝන වලට අනුපූරක [[ප්‍රතිකෝඩෝන]] අඩංගු වන අතර දාමය අවසන් වන CCA අන්තයේ දී ඇමයිනො අම්ල මගින් [[සහසංයුජ]]ව ආරෝපණය කළ හැක. තනි tRNA අණුවලට [[ඇමයිනෝ ඇකිල් tRNA සින්තටේස්]] නම් වූ එන්සිමයක් මගින් විශේෂිත ඇමයිනෝ අම්ල සම්බන්ධ කෙරෙයි. ප්‍රෝටීන් පරිවර්තනයෙදී නිවැරදි බව පවත්වාගෙන යාමට ප්‍රධාන හේතුව මෙම එන්සයිම වල විශිෂ්ටතාවයයි.&lt;ref name=&quot;MBG&quot;/&gt;{{rp|464–469}}

නියුක්ලියෝටයිඩ 3 ක ත්‍රිත්ව කෝඩෝනයක් මගින් එකිනෙකට වෙනස් වු  කෝඩෝන සම්බන්ධතා 4&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; = 64 ක් සෑදීමට හැකිය. මේ කෝඩෝන 64 ම පරිවර්තනයේ දී නැවතුම් කෝඩෝන(අන්ත කෝඩෝන) හෝ ඇමයිනෝ අම්ල බවට හැරවේ. උදාහරණයක් වශයෙන් UUUAAACCC  ආර්.එන්.ඒ අනුපිළිවෙල සළකා බලමු. පළමුව U (සම්මතයක් ලෙස 5 සිට 3 දක්වා) වලින් පටන් ගන්නා කියවීමේ රාමුව තුළ UUU, AAA, සහ CCC ලෙස ඇමයිනෝ අම්ල 3ක් විශේෂණය කරන  කෝඩෝන 3කි. මෙම ආර්.එන්.ඒ අනුපිළිවෙල ඇමයිනෝ අම්ල 3ක දිගින් යුත් ඇමයිනෝ අම්ල අනුපිළිවෙලක් බවට පරිවර්තනය වෙයි.&lt;ref name=&quot;MBG&quot;/&gt;{{rp|521–539}} දෙන ලද ඇමයිනෝ අම්ලයක් 1 සිට 6 දක්ව වු වෙනස්  කෝඩෝන අනුපිළිවෙලක් මගින් සංකේතවත් කෙරෙයි. [[පරිගණක විද්‍යාව]] හා සංසන්ඳනය කිරීමේදී, කෝඩෝනයක් දත්ත හැසිරවීම සඳහා වූ සම්මත කොටස ලෙස සැළකෙන එක් [[පදය (දත්ත වර්ගය)|පදය]]කට(word) ද,  නියුක්ලියෝටයිඩයක් කුඩාම ඒකකය‍ ලෙස සැළකෙන [[බිට්]](bit) එකකටද සමාන වේ යයි දැක්විය හැක.

සම්මත ප්‍රවේණි කේතය පහත වගුවල නිරූපණය වෙයි. කෝඩෝන 64 මගින් නිරූපණය කෙරෙන ඇම්යිනෝ අම්ලය පළමු වන වගුවෙහි දැක්වේ. දෙවන වගුවෙන් පරිවර්තනයේදී දායක වෙන සම්මත ඇමයිනෝ අම්ල 20 දක්වා තිබේ. මේවා පිළිවෙලින් අනුලෝම හා ප්‍රතිලෝම කෝඩෝන වගු නම් වේ. නිදර්ශනයක් ලෙස AAU කෝඩනයක් නිරුපණය කරන්නේ [[ඇස්පරජයින්]] ඇමයිනෝ අම්ලයි. එමෙන්ම UGU සහ UGC [[සිස්ටීන්]] නිරුපනය කරයි. (සම්මත අකුරු ත්‍රිත්වයන් පිළිවෙලින් Asn හා Cys වේ.)&lt;ref name=&quot;MBG&quot;/&gt;{{rp|522}}


== ආර්.එන්.ඒ කෝඩෝන වගුව ==&lt;!-- This section is linked from [[Amino acid]] and [[DNA codon table]]; [[Codon table]], [[Codon dictionary]], [[RNA codon table]] redirect here --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; rowspan=2| නිර්ධ්‍රැවීය
| style=&quot;background:#b3dec0;&quot;| ධ්‍රැවීය
| style=&quot;background:#bbbfe0;&quot;| භාෂ්මික
| style=&quot;background:#f8b7d3;&quot;| ආම්ලික
| style=&quot;background:#B0B0B0;&quot;| (නැවතුම්/අන්ත කෝඩෝන)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
|-
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; | &amp;nbsp;
! colspan=&quot;8&quot; | දෙවන භෂ්මය
|-
! colspan=&quot;2&quot; | U
! colspan=&quot;2&quot; | C
! colspan=&quot;2&quot; | A
! colspan=&quot;2&quot; | G
|-

! rowspan=&quot;16&quot; | පළමු භෂ්මය
! rowspan=&quot;4&quot; | U
|UUU
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Phe/F) [[ෆෙනිලැලනීන්]]
|UCU
| style=&quot;background:#b3dec0;&quot; | (Ser/S) [[සෙරීන්]]
|UAU
| style=&quot;background:#b3dec0;&quot; | (Tyr/Y) [[ටයිරොසීන්]]
|UGU
| style=&quot;background:#b3dec0;&quot; | (Cys/C) [[සිස්ටීන්]]
|-
|UUC
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Phe/F) ෆෙනිලැලනීන්
|UCC
| style=&quot;background:#b3dec0;&quot; | (Ser/S) සෙරීන්
|UAC
| style=&quot;background:#b3dec0;&quot; | (Tyr/Y) ටයිරොසීන්
|UGC
| style=&quot;background:#b3dec0;&quot; | (Cys/C) සිස්ටීන්
|-
|UUA
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Leu/L) [[ලියුසීන්]]
|UCA
| style=&quot;background:#b3dec0;&quot; | (Ser/S) සෙරීන්
|UAA
| style=&quot;background:#B0B0B0;&quot; | [[නැවතුම් කෝඩෝන|නැවතුම්]] (''ඕක්‍රේ'')
|UGA
| style=&quot;background:#B0B0B0;&quot; | නැවතුම් (''ඕපල්'')
|-
|UUG
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Leu/L) ලියුසීන්
|UCG
| style=&quot;background:#b3dec0;&quot; | (Ser/S) සෙරීන්
|UAG
| style=&quot;background:#B0B0B0;&quot; | නැවතුම් (''ඇම්බර්'')
|UGG
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Trp/W) [[ට්‍රිප්ටොෆෑන්]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;!--to make the columns roughly the same width--&gt;
|-

! rowspan=&quot;4&quot; | C
|CUU
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Leu/L) ලියුසීන්
|CCU
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Pro/P) [[ප්‍රෝලීන්]]
|CAU
| style=&quot;background:#bbbfe0;&quot; | (His/H) [[හිස්ටිඩීන්]]
|CGU
| style=&quot;background:#bbbfe0;&quot; | (Arg/R) [[ආර්ජිනීන්]]
|-
|CUC
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Leu/L) ලියුසීන්
|CCC
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Pro/P) ප්‍රෝලීන්
|CAC
| style=&quot;background:#bbbfe0;&quot; | (His/H) හිස්ටිඩීන්
|CGC
| style=&quot;background:#bbbfe0;&quot; | (Arg/R) ආර්ජිනීන්
|-
|CUA
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Leu/L) ලියුසීන්
|CCA
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Pro/P) ප්‍රෝලීන්
|CAA
| style=&quot;background:#b3dec0;&quot; | (Gln/Q) [[ග්ලුටැමීන්]]
|CGA
| style=&quot;background:#bbbfe0;&quot; | (Arg/R) ආර්ජිනීන්
|-
|CUG
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Leu/L) ලියුසීන්
|CCG
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Pro/P) ප්‍රෝලීන්
|CAG
| style=&quot;background:#b3dec0;&quot; | (Gln/Q) ග්ලුටැමීන්
|CGG
| style=&quot;background:#bbbfe0;&quot; | (Arg/R) ආර්ජිනීන්
|-

! rowspan=&quot;4&quot; | A
|AUU
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Ile/I) [[අයිසොලියුසීන්]]
|ACU
| style=&quot;background:#b3dec0;&quot; | (Thr/T) [[ත්‍රියොනීන්]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;!--to make the columns roughly the same width--&gt;
|AAU
| style=&quot;background:#b3dec0;&quot; | (Asn/N) [[ඇස්පරජයින්]]
|AGU
| style=&quot;background:#b3dec0;&quot; | (Ser/S) සෙරීන්
|-
|AUC
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Ile/I) අයිසොලියුසීන්
|ACC
| style=&quot;background:#b3dec0;&quot; | (Thr/T) ත්‍රියොනීන්
|AAC
| style=&quot;background:#b3dec0;&quot; | (Asn/N) ඇස්පරජයින්
|AGC
| style=&quot;background:#b3dec0;&quot; | (Ser/S) සෙරීන්
|-
|AUA
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Ile/I) අයිසොලියුසීන්
|ACA
| style=&quot;background:#b3dec0;&quot; | (Thr/T) ත්‍රියොනීන්
|AAA
| style=&quot;background:#bbbfe0;&quot; | (Lys/K) [[ලයිසීන්]]
|AGA
| style=&quot;background:#bbbfe0;&quot; | (Arg/R) ආර්ජිනීන්
|-
|AUG{{ref label|මෙතියොනීන්|අ|අ}} 
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Met/M) [[මෙතියොනීන්]]
|ACG
| style=&quot;background:#b3dec0;&quot; | (Thr/T) ත්‍රියොනීන්
|AAG
| style=&quot;background:#bbbfe0;&quot; | (Lys/K) ලයිසීන්
|AGG
| style=&quot;background:#bbbfe0;&quot; | (Arg/R) ආර්ජිනීන්
|-

! rowspan=&quot;4&quot; | G
|GUU
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Val/V) [[වැලීන්]]
|GCU
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Ala/A) [[ඇලනීන්]]
|GAU
| style=&quot;background:#f8b7d3;&quot; | (Asp/D) [[ඇස්පාර්ටික් අම්ලය]]
|GGU
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Gly/G) [[ග්ලයිසීන්]]
|-
|GUC
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Val/V) වැලීන්
|GCC
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Ala/A) ඇලනීන්
|GAC
| style=&quot;background:#f8b7d3;&quot; | (Asp/D) ඇස්පාර්ටික් අම්ලය
|GGC
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Gly/G) ග්ලයිසීන්
|-
|GUA
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Val/V) වැලීන්
|GCA
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Ala/A) ඇලනීන්
|GAA
| style=&quot;background:#f8b7d3;&quot; | (Glu/E) [[ග්ලුටැමික් අම්ලය]]
|GGA
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Gly/G) ග්ලයිසීන්
|-
|GUG
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Val/V) වැලීන්
|GCG
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Ala/A) ඇලනීන්
|GAG
| style=&quot;background:#f8b7d3;&quot; | (Glu/E) ග්ලුටැමික් අම්ලය
|GGG
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Gly/G) ග්ලයිසීන්
|-
|}

:{{note label|මෙතියොනීන්|අ|අ}} AUG කෝඩෝනය මෙතියොනීන් ඇමයිනෝ අම්ලය සහ ආරම්භක පිහිටීම දැක්වීම යන දෙකටම කේතයක් වේ.: [[mRNA]] රැහැනක කේතීකරණ පෙදෙසෙහි මුල් AUG කෝඩෝනය ප්‍රෝටීන පරිවර්තනය ආරම්භ කරන පිහිටුමයි.&lt;ref name=&quot;pmid19056476&quot;&gt;{{cite journal | author = Nakamoto T | title = Evolution and the universality of the mechanism of initiation of protein synthesis | journal = Gene | volume = 432 | issue = 1–2 | pages = 1–6 | year = 2009 | month = March | pmid = 19056476 | doi = 10.1016/j.gene.2008.11.001 }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
ප්‍රතිලෝම වගුව
|-
! style=&quot;text-align:center; vertical-align:top;&quot;| '''Ala/A'''
| valign=&quot;top&quot; | GCU, GCC, GCA, GCG
! style=&quot;text-align:center; vertical-align:top;&quot;| '''Leu/L'''
| valign=&quot;top&quot; | UUA, UUG, CUU, CUC, CUA, CUG
|-
! style=&quot;text-align:center; vertical-align:top;&quot;| '''Arg/R'''
| valign=&quot;top&quot; | CGU, CGC, CGA, CGG, AGA, AGG
! style=&quot;width:50px; text-align:center; vertical-align:top;&quot;| '''Lys/K'''
| style=&quot;width:205px; vertical-align:top;&quot;| AAA, AAG
|-
! style=&quot;text-align:center; vertical-align:top;&quot;| '''Asn/N'''
| valign=&quot;top&quot; | AAU, AAC
! style=&quot;text-align:center; vertical-align:top;&quot;| '''Met/M'''
| valign=&quot;top&quot; | AUG
|-
! style=&quot;text-align:center; vertical-align:top;&quot;| '''Asp/D'''
| valign=&quot;top&quot; | GAU, GAC
! style=&quot;text-align:center; vertical-align:top;&quot;| '''Phe/F'''
| valign=&quot;top&quot; | UUU, UUC
|-
! style=&quot;text-align:center; vertical-align:top;&quot;| '''Cys/C'''
| valign=&quot;top&quot; | UGU, UGC
! style=&quot;text-align:center; vertical-align:top;&quot;| '''Pro/P'''
| valign=&quot;top&quot; | CCU, CCC, CCA, CCG
|-
! style=&quot;text-align:center; vertical-align:top;&quot;| '''Gln/Q'''
| valign=&quot;top&quot; | CAA, CAG
! style=&quot;text-align:center; vertical-align:top;&quot;| '''Ser/S'''
| valign=&quot;top&quot; | UCU, UCC, UCA, UCG, AGU, AGC
|-
! style=&quot;text-align:center; vertical-align:top;&quot;| '''Glu/E'''
| valign=&quot;top&quot; | GAA, GAG
! style=&quot;text-align:center; vertical-align:top;&quot;| '''Thr/T'''
| valign=&quot;top&quot; | ACU, ACC, ACA, ACG
|-
! style=&quot;text-align:center; vertical-align:top;&quot;| '''Gly/G'''
| valign=&quot;top&quot; | GGU, GGC, GGA, GGG
! style=&quot;text-align:center; vertical-align:top;&quot;| '''Trp/W'''
| valign=&quot;top&quot; | UGG
|-
! style=&quot;text-align:center; vertical-align:top;&quot;| '''His/H'''
| valign=&quot;top&quot; | CAU, CAC
! style=&quot;text-align:center; vertical-align:top;&quot;| '''Tyr/Y'''
| valign=&quot;top&quot; | UAU, UAC
|-
! style=&quot;text-align:center; vertical-align:top;&quot;| '''Ile/I'''
| valign=&quot;top&quot; | AUU, AUC, AUA
! style=&quot;text-align:center; vertical-align:top;&quot;| '''Val/V'''
| valign=&quot;top&quot; | GUU, GUC, GUA, GUG
|-
! style=&quot;text-align:center; vertical-align:top;&quot;| '''START'''
| valign=&quot;top&quot; | AUG
! style=&quot;text-align:center; vertical-align:top;&quot;| '''STOP'''
| valign=&quot;top&quot; | UAA, UGA, UAG
|}


==ඩී.එන්.ඒ කෝඩෝන වගුව==
{{main|ඩී.එන්.ඒ කෝඩෝන වගුව}}
ඩී.එන්.ඒ කෝඩෝන වගුව ආර්.එන්.ඒ කෝඩෝන වගුවට ඉඳුරාම සර්වසම වන අතර එකම වෙනස [[යුරැසිල්|U]] වෙනුවට [[තයිමීන්|T]] ප්‍රතිස්ථාපනය වී තිබීමයි.


== සම්මත ප්‍රවේණි කේතයෙහි ප්‍රභේදන ==

සම්මත‍ ප්‍රවේණි කේතයෙහි සුළු ප්‍රභේදන පිළිබඳ පෙරයීම් කොට තිබුණ ද 1979 ‍වසරේ මිනිස් මයිටකොන්ඩ්‍රියා වල ජාන පිළිබඳ අධ්‍යයනයක දී ඒවා විකල්ප කේතයක් භාවිතා කරන බැව් පරීක්ෂණ කණ්ඩායමක් විසින් සොයා ගන්නා‍ තුරුම තහවුරු වී නොතිබිණ. ඉන්පසුව තවත් සුළු විචල්‍යයන් කීපයක් ගැනම සොයා ගත් අතර විවිධ විකල්ප මයිටකොන්ඩ්‍රීය කේත, ''මයිකොප්ලාස්මා'' විශේෂය UGA කේතය ට්‍රිප්ටොෆෑන් බවට පරිවර්තනය කිරීම, ''කැන්ඩිඩා'' (''කැන්ඩිඩා ඇල්බිකන්ස්'' පිළිබඳ ලිපිය බලන්න) ගණයේ ඇතැම් සාමාජිකයින් CUG කේතය ලියුසීන් වෙනුවට සෙරී‍න් බවට පරිවර්තනය කිරීම ආදිය නිදසුන් ලෙස දැක්විය හැකිය. බැක්ටීරියා හා ආර්කියාවන්ගේ පොදු ආරම්භක කේත වන්නේ GUG හා UUG ය. එහෙත් කලාතුරකින් සමහර ප්‍රෝටීන අනේක් ජීවී විශේෂ සාමාන්‍යයෙන් භාවිතා නොකරන විකල්ප ආරම්භක කෝඩෝන භාවිතා කරයි.&lt;ref name=&quot;url_The_Genetic_Codes_NCBI&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Utils/wprintgc.cgi?mode=c | title = The Genetic Codes | author = Elzanowski  A, Ostell J | authorlink = | coauthors = | date = 2008-04-07 | format = | work = | publisher = National Center for Biotechnology Information (NCBI) | pages = | quote = | accessdate = 2010-03-10 }}&lt;/ref&gt;

පණිවුඩකාරක RNA හා සම්බන්ධ සංඥා අනුපිළිවෙල මත පදනම්ව සමහර ප්‍රෝටීන වලදී, සම්මත නොවන ඇමයිනෝ අම්ල, සම්මත නැවතුම් කෝඩෝන බවට ආදේශ වීම සිදුවෙයි. උදාහරණ ලෙස, UGA සෙලිනොසිස්ටීන් සඳහා ද, UAG පයිරොලයිසීන් සඳහා ද කේතනය කළ හැකිය. ‍මේවායින් සෙලිනොසිස්ටීන් 21වන ඇමයිනෝ අම්ලය ලෙසත්, පයිරොලයිසීන් 22වන ඇමයිනෝ අම්ලය ලෙසත් වර්තමානයේ නිරූපණ‍ය කෙරෙයි.&lt;ref name=&quot;url_The_Genetic_Codes_NCBI&quot;/&gt;

මෙම වෙනස්කම් හැරුණු විට, ස්වභාවිකව හටගන්නා අප දන්නා සෑම කේතයක්ම එකිනෙකට බොහෝ සෙයින් සමානය. එමෙන්ම සෑම ජීවියකු සඳහාම ඇත්තේ පොදු කේතීකරණ යාන්ත්‍රණයකි. භෂ්ම තුනේ කෝඩෝන, tRNA, රයිබසෝම, එකම දිශාවකට කෝඩෝනය කියවීම හා කේතයේ භෂ්ම ත්‍රිත්වයක් පමණක් වරෙකට ඇමයිනෝ අම්ල අනුපිළිවෙලක් බවට පරිවර්තනය කිරීම ආදී කරුණු වලින් මෙසේ සමානකම් දක්වයි.


===දීර්ඝ කළ ප්‍රවේණි කේතය===
{{main|දීර්ඝ කළ ප්‍රවේණි කේතය}}
{{see also|න්‍යෂ්ඨික අම්ල ප්‍රතිසම}}
ප්‍රෝටීන වල ව්‍යුහය හා කෘත්‍යය ‍ගවේෂණයටත්, නව වැඩි දියුණු කළ ප්‍රෝටීන නිර්මාණය සඳහා මෙවලමක් ලෙස භාවිතා කිරීමේ අරමුණත් ඇතිව විවිධ භෞතරසායනික හා ජෛව ‍විද්‍යාත්මක ගුණාංග කේතනය කිරීමට 2001 සිට කෘත්‍රිම ඇමයිනෝ අම්ල 40ක් ඒවායෙහි විශිෂ්ට කෝඩෝන හා අනුරූප tRNA, ඇමයිනො ඇකිල් tRNA සින්ත‍ටේස් යුගල සමඟින් ප්‍රෝටීන වලට එකතු කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;pmid16260173&quot;&gt;{{cite journal | author = Xie J, Schultz PG | title = Adding amino acids to the genetic repertoire | journal = Curr Opin Chem Biol | volume = 9 | issue = 6 | pages = 548–54 | year = 2005 | month = December | pmid = 16260173 | doi = 10.1016/j.cbpa.2005.10.011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid19318213&quot;&gt;{{cite journal | author = Wang Q, Parrish AR, Wang L | title = Expanding the genetic code for biological studies | journal = Chem. Biol. | volume = 16 | issue = 3 | pages = 323–36 | year = 2009 | month = March | pmid = 19318213 | doi = 10.1016/j.chembiol.2009.03.001 | pmc = 2696486 }}&lt;/ref&gt;

එච්. මුරකාමී සහ එම්. සිසිඩෝ, භෂ්ම හතරක් හෝ පහක් අඩංගු වන පරිදි සමහර කෝඩෝන දීර්ඝ කළහ. ස්ටීවන් ඒ. බෙනර් හැට පස්වන (''vivo'' තුළ) කෘත්‍යමය කෝඩෝනය ද ගොඩනැඟුවේය.&lt;ref name=&quot;isbn0-387-22046-1&quot;&gt;{{cite book | author = Simon M | title = Emergent computation: emphasizing bioinformatics | url = https://archive.org/details/emergentcomputat0000simo | publisher = AIP Press/Springer Science+Business Media | location = New York | year = 2005 | pages = [https://archive.org/details/emergentcomputat0000simo/page/105 105]–106 | isbn = 0-387-22046-1  }}&lt;/ref&gt;


== සම්භවය ==
පවත්නා ඉතා සුළු විචල්‍යයන් හැරුණු කොට, දන්නා සෑම ජී‍වී ආකාරයක්ම භාවිත කරන ප්‍රවේණි කේතය ආසන්න වශයෙන් සර්වත්‍ර වේ. කෙසේ වෙතත්, පැවතිය හැකි ප්‍රවේණි කේත සංඛ්‍යාව අති විශාලය. ඇමයිනෝ අම්ල, කෝඩෝන ත්‍රිත්ව හා අහඹුව සම්බන්ධ වේ නම්, පැවතිය හැකි ප්‍රවේණි‍ කේත ගණන 15 x 10&lt;sup&gt;84&lt;/sup&gt;කි. &lt;ref name=&quot;isbn0-674-05075-4&quot;&gt;{{cite book | author = Yarus M | title = Life from an RNA World: The Ancestor Within | url = https://archive.org/details/lifefromrnaworld0000yaru | publisher = Harvard University Press | location = Cambridge | year = 2010 | pages = [https://archive.org/details/lifefromrnaworld0000yaru/page/163 163] | isbn = 0-674-05075-4  }}&lt;/ref&gt;{{rp|163}}.

හුවමාරුක RNA පිළිබඳ වංශප්‍රවේණික විශ්ලේෂණයට අනුව, tRNA අණු පරිණාමය වී ඇත්තේ දැනට පවතින ඇමිනෝ ඇකිල් tRNA සින්තටේස් කුලකය‍ට පෙරාතුව ය.&lt;ref name=De1998&gt;{{cite journal | author = Ribas de Pouplana L, Turner RJ, Steer BA, Schimmel P | title = Genetic code origins: tRNAs older than their synthetases? | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1998-09-15_95_19/page/11295 | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 95 | issue = 19 | pages = 11295–300 | year = 1998 | month = September | pmid = 9736730 | pmc = 21636 | doi = 10.1073/pnas.95.19.11295}}&lt;/ref&gt;

ප්‍රවේණි කේතයෙහි පරිණාමය (එනිසා මෙම රටාවන්හි සම්භවය) පිළිබඳ නොයෙකුත් සිද්ධාන්ත හරහා දිව යන ප්‍රධාන තේමාවන් හතරකි.&lt;ref name=&quot;pmid10366854&quot;&gt;{{cite journal | author = Knight RD, Freeland SJ, Landweber LF | title = Selection, history and chemistry: the three faces of the genetic code | url = https://archive.org/details/sim_trends-in-biochemical-sciences_1999-06_24_6/page/241 | journal = Trends Biochem. Sci. | volume = 24 | issue = 6 | pages = 241–7 | year = 1999 | month = June | pmid = 10366854 | doi = 10.1016/S0968-0004(99)01392-4 }}&lt;/ref&gt;

* '''රසායනික මූලධර්ම'''  මගින් ඇමයිනෝ අම්ල සමඟ ඇති විශේෂිත RNA අන්තර්ක්‍රියා පාලනය කරයි. සමහර ඇමයිනෝ අම්ල ඒවා සඳහා කේත ලෙස ක්‍රියාකරන භෂ්ම ත්‍රිත්ව කෙරේ තෝරාගැණුනු රසායනික බන්ධුතාවයක් පවතින බව aptamers පර්යේෂණ වලින් පිළිබිඹු විය. මෑතකදී කෙරුණු පර්යේෂණ පෙන්නුම් කළේ, පරීක්ෂණයට බඳුන් කළ ඇමයිනෝ අම්ල 8කින් 6ක්ම RNA ත්‍රිත්ව හා ඇමයිනෝ අම්ල අතර මොනයම්ම හෝ සබඳතාවක් පෙන්නුම් කරන බවයි. මෙය ත්‍රිමාණරසායනික කේත‍ය නම් වන අතර එය මෙම කෝඩෝන වලට අදාළ ඇමයිනෝ අම්ල නියම වීමේ පුරාණතම හරය නිමවන්නට ඇත. tRNA හා ඊට හවුල් වන එන්සයිම සහභාගී වන, දැනට පවතින සංකීර්ණ පරිවර්තන යාන්ත්‍රණය පසුකාලීන සංවර්ධනයක් විය හැකි අතර ප්‍රෝටීන අනුපිළිවෙලවල් ඍජුවම මෙම භෂ්ම අනුපිළිවෙලවල් මත නිර්මාණය වූවා විය හැකිය.

* '''ජෛවසංස්ලේෂණ ප්‍රසාරණය'''. නූතන සම්මත ප්‍රවේණි කේතය වර්ධනය වූයේ කලින් පැවති සරල කේතයක් ජෛවසංස්ලේෂණ ප්‍රසාරණය නම් ක්‍රියාවලියකට භාජනය වීමෙනි. මෙහි අදහස වන්නේ ආදිම ජීවය නව ඇමයිනෝ අම්ල සොයාගෙන (නිදසුනක් ලෙස, පරිවෘත්තීය අතුරු ඵල වශයෙන්) පසුව පවේණි කේතීකරණ යාන්ත්‍රණයට ඉන් කිහිපයක් අන්තර්ගත කළ බවයි. අතීතයේ භාවිත වුණු වෙනස් ඇමයිනෝ අම්ල ගණන අදට වඩා අඩු බව හඟවන පරිවේෂණීය සාක්ෂ්‍ය සොයාගෙන තිබෙනමුත් ඇමයිනෝ අම්ල කේතනයට ඇතුළු වීම හා ඇතුළු වූ අනුපිළිවෙල පිළිබඳ වූ වඩා නිවැරදි හා සවිස්තරාත්මක කල්පිත මතභේදාත්මක ලෙස වැඩිදුරටත් සාධනය ‍කොට ඇත.&lt;ref name=&quot;pmid9115171&quot;&gt;{{cite journal | author = Amirnovin R | title = An analysis of the metabolic theory of the origin of the genetic code | url = https://archive.org/details/journal-of-molecular-evolution_1997-05_44_5/page/473 | journal = J. Mol. Evol. | volume = 44 | issue = 5 | pages = 473–6 | year = 1997 | month = May | pmid = 9115171 | doi = 10.1007/PL00006170 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid11087835&quot;&gt;{{cite journal | author = Ronneberg TA, Landweber LF, Freeland SJ | title = Testing a biosynthetic theory of the genetic code: fact or artifact? | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2000-12-05_97_25/page/13690 | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 97 | issue = 25 | pages = 13690–5 | year = 2000 | month = December | pmid = 11087835 | pmc = 17637 | doi = 10.1073/pnas.250403097 }}&lt;/ref&gt;

* '''ස්වභාවික වරණය''' විකෘති වල බලපෑම් අවම කරන අයුරින් ප්‍රවේණි කේතයේ කෝඩෝන නියම වීමට මූලික විය. මෑතක ඉදිරිපත් කෙරුණු කල්පිතයකින් කියැවුණේ ත්‍රිත්ව කේත වල ගොඩනැඟීම සිදුවුණේ ත්‍රිත්ව කෝඩෝන වලට වඩා දිගින් වැඩි කේත වලින් බවයි (චතුෂ්ක කෝඩෝන වැනි). ත්‍රිත්ව විකේතනයේදී ට වඩා, දිගින් වැඩි කෝඩෝන විකේත‍නයේ දී අතිරික්තතාව ඉහළ ප්‍රතිශතයකින් දැකිය හැකි අතර ත්‍රිත්ව විකේතනයේදී ට වඩා වැඩි දෝෂ ප්‍රතිරෝධතාවයක් දක්වයි. මෙම ලක්ෂණය සෛල රයිබසෝම ගොඩනැඟීම ආරම්භ කිරීමට පෙර පැවති ආකාරයේ ඉතා සංකීර්ණ පරිවර්තන ක්‍රියාවලීන්හි දී වඩා නිවැරදි විකේතනයක‍ට ඉඩ සලස්වයි.

* '''තොරතුරු නාලිකා:''' සෛද්ධාන්තික තොරතුරු ප්‍රවේශයන්ට අනුව ප්‍රවේණික කේතය යනු දෝෂ අවම තොරතුරු නාලිකාවකි. සෑම විටම නාලිකාවක නිසගව පවතින දෝෂ ජීවීන් කෙරේ මූලික ප්‍රශ්නයක් මතු කරයි. එනම් නිවැරදිව හා කාර්යක්ෂමව තොරතුරු පරිවර්තනය කරමින් දෝෂ වල බලපෑම හමුවේ නොබිඳී පවතින ප්‍රවේණි කේතයක් ගොඩනගන්නේ කෙසේ ද? යන්නයි. මෙම අනුපාතික විකෘති ආකෘතිය ඉදිරිපත් කරන ආකාරයට ප්‍රවේණි කේතයේ සම්භවය සිදුව ඇත්තේ එකිනෙකට විරුද්ධ පරිණාමීය බලපෑම් 3ක අභ්‍යන්තර ක්‍රියාකාරීත්වය නිසාය. ඒවානම්, වෙනස් ඇමයිනෝ අම්ල වල අවශ්‍යතාව, දෝෂ වලට ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව හා සම්පත් අවම ලෙස භාවිත කිරීම යන ඒවායි. කේත එළිදරවු වීම සිදු වන්නේ කේතීකරණ සංක්‍රාන්තියක දී ය. එනම් කෝඩෝන, ඇමයිනෝ අම්ල හා සිතියම්ගත වීම තවදුරටත් අහඹුව සිදුනොවන විටකදී ය. කේත වල මෙම එළිදරවු වීම, සසම්භාවී දෝෂ මගින් අර්ථ ගැන්වුණු ස්ථලකයකින් පාලන‍ය වන අතර සිතියම් වර්ණ ගැන්වීමේ ගැටළුව හා සබඳතාවක් දක්වයි.&lt;ref name=&quot;pmid 20558115&quot;&gt;{{cite journal | author = Tlusty T | title = A colorful origin for the genetic code: Information theory, statistical mechanics and the emergence of molecular codes| journal = Phys. Life. Rev. | volume =  7 | issue =  3 | pages = 362–376 | year = 2010 | month = Sept | pmid = 20558115 | doi = 10.1016/j.plrev.2010.06.002 }}&lt;/ref&gt;

සිද්ධාන්ත වලට අනුව ප්‍ර‍වේණික කේතය සම්පූර්ණයෙන් අහඹු (හිමායිත අහඹුවක්), සම්පූර්ණයෙන්ම අහඹු නොවන (ප්‍රශස්ත) හෝ අහඹු හෝ අහඹු නොවන යන මේවායෙහි එකතුවක් නිසා ඇති වූවකි. මේවායින් පළමුවැන්නේ භව්‍යත්වය බැහැර කිරීමට ප්‍රමාණවත් තරම් දත්ත පවතියි. ආරම්භයක් වශයෙන්, ප්‍රවේණි කේත වගුව ඉක්මණින් සෝදිසි කළ විට, කෝඩෝන වලට අදාළ ඇමයිනෝ අම්ල නියම වීමේ දී රාශිගත වීමේ රටා පෙන්නුම් කරන බැව් පෙනී යයි. එකම ජෛවසංස්ලේෂණ මාර්ගයේ කොටස්කරුවන් වන ඇමයිනෝ අම්ල ඔවුන්ගේ කෝඩෝන වල දී එක සමාන මුල් භෂ්ම දැරීමට නැඹුරු වන බවත්, සමාන භෞතික ගුණ ඇති ඇමයිනෝ අම්ල සමාන කෝඩෝන දැරීමට නැඹුරු වන බවත් ඉන් තවදුරටත් පැහැදිළි වෙයි. &lt;ref name=&quot;pmid2514270&quot;&gt;{{cite journal | author = Di Giulio M | title = The extension reached by the minimization of the polarity distances during the evolution of the genetic code | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_1989-10_29_4/page/288 | journal = J. Mol. Evol. | volume = 29 | issue = 4 | pages = 288–93 | year = 1989 | month = October | pmid = 2514270 | doi = 10.1007/BF02103616  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid6928661&quot;&gt;{{cite journal | author = Wong JT | title = Role of minimization of chemical distances between amino acids in the evolution of the genetic code | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 77 | issue = 2 | pages = 1083–6 | year = 1980 | month = February | pmid = 6928661 | pmc = 348428 | doi = 10.1073/pnas.77.2.1083  }}&lt;/ref&gt;ප්‍රවේණි කේතයේ සම්භවය පිළිබඳ වූ ශක්තිමත් කල්පිතයක, කෝඩෝන වගුවේ වූ පහත දළ ගුණාංග ආමන්ත්‍රණය කිරීම හෝ පුරෝකථනය සිදු විය යුතු යි.
# D-ඇමයිනෝ අම්ල සඳහා කෝ‍‍ඩෝන නොපැවතීම.
# සමහර ඇමයිනෝ අම්ල සඳහා ද්විතියික කෝඩෝන රටා පැවතීම.
# තෙවැනි පිහිටුමට සම පිහිටුම් රැඳී තිබීම.
# 64ට කිට්ටු අගයක් වෙනුවට ඇමයිනෝ අම්ල ගණන 20කට සීමා වීම.
# ඇමයිනෝ අම්ල කේතීකරණ රටාවට, නැවතුම් කෝඩෝන රටාව දක්වන සබඳතාව

==මේවාත් බලන්න==
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[ඩී.එන්.ඒ]]
* [[ප්‍රවේණිදර්ශය]]
* [[මිනිස් ගෙනෝම ව්‍යාපෘතිය]]
* [[විකෘති]]
* [[නියුක්ලියෝභෂ්ම]]
* [[රූපානුදර්ශය]]
* [[ප්‍රෝටීන]]
&lt;/div&gt;


==යොමුව==
{{reflist|colwidth=30em}}


==වැඩිදුර කියවීම==
{{refbegin}}
* {{cite book |author=Griffiths, Anthony J. F.; Miller, Jeffrey H.; Suzuki, David T.; Lewontin, Richard C.; Gelbart, William M. |title=An Introduction to genetic analysis |publisher=W.H. Freeman |location=San Francisco |year=1999 |isbn=0-7167-3771-X |edition=7th |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?call=bv.View..ShowTOC&amp;rid=iga.TOC}}
* {{cite book |author=Alberts, Bruce; Johnson, Alexander; Lewis, Julian; Raff, Martin; Roberts, Keith; Walter, Peter |title=Molecular biology of the cell |publisher=Garland Science |location=New York |year=2002 |isbn=0-8153-3218-1 |edition=4th |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?call=bv.View..ShowTOC&amp;rid=mboc4.TOC&amp;depth=2}}
* {{cite book |author=Lodish, Harvey F.; Berk, Arnold; Zipursky, S. Lawrence; Matsudaira, Paul; Baltimore, David; Darnell, James E. |title=Molecular cell biology |publisher=W.H. Freeman |location=San Francisco |year=2000 |isbn=0-7167-3706-X |edition=4th |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?call=bv.View..ShowTOC&amp;rid=mcb.TOC}}
{{refend}}


==ඈඳිය==
* [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Utils/wprintgc.cgi The Genetic Codes → Genetic Code Tables]
* The [http://www.kazusa.or.jp/codon/ Codon Usage Database] → Codon frequency tables for many organisms
* [http://history.nih.gov/exhibits/nirenberg/ History of deciphering the genetic code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071021040426/http://history.nih.gov/exhibits/nirenberg/ |date=2007-10-21 }}
* [http://dx.doi.org/10.1511/2004.6.494 American Scientist: Ode to the code (Origin)]
* [http://www.sciencenews.org/view/feature/id/69212/title/Alphabet_of_Life  Alphabet of Life (Origin)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003145226/http://www.sciencenews.org/view/feature/id/69212/title/Alphabet_of_Life |date=2012-10-03 }}
* [http://www.imb-jena.de/~sweta/genetic_code_and_evolution/ Symmetries in the genetic code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100330085331/http://www.imb-jena.de/~sweta/genetic_code_and_evolution/ |date=2010-03-30 }}

{{MolBioGeneExp}}
[[Category:අණුක ප්‍රවේණි විද්‍යාව]]
[[Category:ජාන ප්‍රකාශය]]
[[Category:ප්‍රෝටීන ජෛවසංස්ලේෂණය]]</text>
      <sha1>2u6tax8eoo6dqqk3dm0r12yq8uec4jk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කුරුණෑගල</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51221</id>
    <revision>
      <id>802541</id>
      <parentid>792884</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:34:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kesh Jayakody</username>
        <id>81687</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ කුරුණෑගල වැදගත් ඓතිහාසික විහාරස්ථාන එකතු කිරීම</comment>
      <origin>802541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10664" sha1="9us5suo5ahy6v6k9oc0hhmztkfc4w1h" xml:space="preserve">{{පිළිබඳ|නගරය}}
{{multiple issues|
{{ආශ්‍රවැඩිදියුණුව|date=සැප්තැම්බර් 2018}}
{{more citations needed}}
}}
{{තොරතුරුකොටුව ජනාවාසය
| name = කුරුණෑගල
| official_name = 
| native_name = 
| settlement_type = [[නගරය]]
| image_skyline = Kurunegala.jpg
| imagesize = 200px
| image_caption =ඇතාගල මුදුනෙහි සිට කුරුණෑගල දිස්වන අයුරු.
| image_flag = 
| image_seal = 
| image_shield = 
| nickname = ඇතුගල්පුර &lt;br&gt;හස්ති ශෛලපුර  
| image_map = 
| mapsize = 225px
| map_caption = ශ්‍රී ලංකාව තුල කුරුණෑගල පිහිටීම
| pushpin_map =ශ්‍රී ලංකාව
| pushpin_mapsize =250
| coordinates = {{coord|7|29|N|80|22|E|region:LK|display=inline,title}}
| subdivision_type       = [[රට]]
| subdivision_name       = ශ්‍රී ලංකාව
| subdivision_type1 = පළාත
| subdivision_name1 = [[වයඹ පළාත]]
| established_title = 
| established_date = 
| government_type = [[Municipal Council]]
| leader_title = [[Mayor]]
| leader_name = 
| unit_pref = [[Metric system|Metric]]
| area_total_km2 = 11
| area_land_km2 = 
| area_water_km2 = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_m = 116
| population_footnotes = 
| population_total = 30,315
| population_as_of = 2011
| population_density_km2 = 2817
| population_demonym = 
| timezone = [[ශ්‍රී ලංකාවේ සම්මත වේලා කලාපය]]
| utc_offset = +5:30
| timezone_DST = 
| utc_offset_DST = 
| postal_code_type = [[තැපැල් කේතය]]
| postal_code = 60000&lt;ref&gt;http://en.18dao.net/Postal_Code/Sri_Lanka&lt;/ref&gt;
| area_code = 037 / 0094
| website = 
}}
'''කුරුණෑගල''' [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] ප්‍රධාන නගරයන්ගෙන් එකක් වන අතර එය  [[වයඹ පළාත|වයඹ පළාතේ]] අගනගරය ද [[කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කය|කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කයේ]] ප්‍රධාන නගරය ද වෙයි. එමෙන්ම කුරුණෑගල නගරය ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන ගමන් සන්ධිස්ථානයක් සහ වැදගත් ආර්ථික මධ්‍යස්ථානයක් ද වේ.           == වැදගත් ස්ථාන ==
* [[අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරය|ඓතිහාසික අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරස්ථානය]]
* [[ඇත්කඳ විහාරය|ඓතිහාසික ඇත්කඳ පුරාණ රජමහා විහාරස්ථානය]]
* [[විල්බාව රජමහා විහාරය|ඓතිහාසික විල්බාව පුරාණ රජමහා විහාරස්ථානය]]

==අයත් ප්‍රදේශ==
[[කුරුණෑගල මහ නගර සභාව]]ට පහත සඳහන් කොට්ඨාස අයත්වේ.
* 01. ගංගොඩ 
* 02. අංගංගල
* 03. උතුරු වැව
* 04. මාලිගා පෙදෙස
* 05. කුරුණෑගල නගරය ඊසාන
* 06. ගැට්ටුවාන
* 07. මඩමේගම
* 08. ඉලුප්පුගෙදර
* 09. මල්කඩුවාව නාගරිකය
* 10. වැහැර නාගරිකය
* 11. ජයන්තිපුර
* 12. උඩවල්පොල
* 13. තෙලියාගොන්න
* 14. රිදිගම
* 15. රම්බඩගල්ල

==පිහිටීම==
කුරුණෑගල දිවයිනේ ප්‍රධාන මාර්ග කිහිපයක් එක්තැන් කරන ස්ථානයක් වන අතර, නගර සීමාව තුල [[ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු දුම්රිය මාර්ගය]] සම්බන්ධ කරමින් කුරුණෑගල සහ මුත්තෙට්ටුගල දුම්රියපොල දෙක පිහිටා ඇත. කුරුණෑගල නගරයේ මුළු ජනගහනය 28571 පමණ වේ. නගරයේ සිට A10 මාර්ගයේ වයඹ දිශාවට පුත්තලමට හා ගිණිකොන දිශාවට මහනුවරත්, A6 මාර්ගයේ උතුරින් දඹුල්ලට හා දකුණින් අඹේපුස්ස හරහා කොළඹටත් යා හැක.

==භූ විශමතාව සහ දේශගුණය ==
===භූ විශමතා===
කුරුණෑගල නගරය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර 116 ක උසින් පිහිටා ඇත. නගර මධ්‍යයේ පිහිටා ඇති ඇතාගල (ඇතුගල) කුරුණෑගල නගරයේ අනන්‍යතාවය විදහාපාන සංකේතයක් වැන්න. මෙය මීටර 316 ක උසින් යුතු හස්තියෙකුගේ විලාසය දක්වයි. කුරුණෑගල යන නාමය ඇති වීමට මෙම පර්වතය හේතු වූ බව බොහෝ දෙනාගේ විශ්වාසයයි. 

තවත් බොහෝ කොත් කඳු කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කය පුරා විසිර පවතී. [[ගල්ගිරියා කන්ද]] , නිකවැව කන්ද , යාපහුව ආදිය සංචාරයන් සඳහා ප්‍රසිද්ධ වෙමින් පවතී.

===={{Anchor|9Rocks}}කුරුණෑගල පිහිටි ප්‍රසිද්ධ පර්වතයන් ====
වයඹ පළාතේ සුවිශේෂී භූ විද්‍යාත්මක ලක්‍ෂණයක් වන ප්‍රධාන ගල් පර්වත කිහිපයකින් කුරුණෑගල වටවී ඇත.
 [[File:යක්දෙස්සාගල.jpg|thumb|
යක්දෙස්සගල (මායාකාරිය)]]
* ඇතාගල ([[අලියා]])
* ඉබ්බාගල ([[ඉබ්බා]])
* අඳගල ([[ආඳා]])
* එළුගල ([[එළු]])
* කුරුමිණියාගල ([[කුරුමිණියා]])
* වඳුරාගල ([[වඳුරා]])
* යක්දෙස්සගල (මායාකාරිය)
* ගෝනිගල (ගෝනි)
* ආඳගල

==දේශගුණය==
නගරයේ දේශගුණය  සෞම්‍ය ස්වභාවයක් උසුලන අතර වාර්ෂික වර්ෂාපතනය මිලිමීටර 1800 ක් පමණ වේ. 

==ඉතිහාසය==
ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1300දී [[දෙවන බුවනෙකබාහු රජ]]තුමා තම අග නගරය [[යාපහුව]] නගරයෙන් කුරුණෑගලට මාරු කරන ලදී. ඉන්පසු ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1302දී [[හතරවන පරාක්‍රමබාහු රජ]]තුමා ත්  ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1326 සිට 1341 දක්වා [[තුන්වන බුවනෙකබාහු රජ]]තුමා හා [[පස්වන විජයබාහු රජ]]තුමා ත් ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1341 දී [[සිව්වන බුවනෙකබාහු රජ]]තුමාත් ඇතුගල්පුර අගනුවර කරගෙන රාජ්‍යය කරවන ලදී. ඉන්පසු ටික කලෙකින් මේ රජතුමා තම රාජධානිය [[ගම්පොළ]]ට ගෙන යන ලදී. හස්තිශෛලපුර නමින් ඉතිහාස මූලාශ්‍රවල හදුන්වයි.
ඇරඹුම් වර්ශය නම් 1300

==පුරා විද්‍යත්මක වැදගත්කමක් ඇති ස්ථාන==
[[File:Kurunegala Clock Tower.jpg|right|thumb| [[කුරුණෑගල ඔරලෝසු කණුව]].]]
{{main|කුරුණෑගල නගරයේ පුරා විද්‍යත්මක ස්ථාන}}
===රජ මාලිගා සංකීර්ණය===
* රජ මාළිගාව
* දළදා මාළිගාව
* මගුල් මඩුව
* මාළිගා පිට්ටනිය

===රජ මාලිගා සංකීර්ණයෙන් පිටත ස්ථාන===
* ඉබ්බාගල සිරි පතුල
* ඇත්කඳ විහාරය
* රජ පිහිල්ල
* ගලේබණ්ඩාර දේවාලය
* වත්හිමි සොහොන
* නිශ්ශංක ලතා මණ්ඩපය

==පාසල්==
ශාන්ත ආනා විද්‍යාලය සහ [[මලියදේව විද්‍යාලය]] ඇතුළු පාසල් ගණනාවක් නාගරික සීමාව තුළම පිහිටා ඇත.
*මලියදේව බාලිකා
*ශුද්ධ වූ පවු‌ලේ කන්‍යාරාමය
*ඩී.බී වෙලගෙදර මධ්‍ය විද්‍යාලය
*ජනාධිපති බාලිිිකා විද්‍යාලය
*මලියදේව ආදර්ශ මහා විද්‍යාලය
*වයඹ රාජකීය විද්‍යාලය
*සර් ජෝන් කොතලාවල විද්‍යාලය
*ලක්දාස විද්‍යාලය
*නිශ්ශංක විද්‍යාලයද

මීට අමතරව ඇතුගල්පුර කුමර විද්‍යාලයද සහ රම්බඩගල්ල ආශ්‍රිතව රම්බඩගල්ල ජාතික විද්‍යාලයද කුරුණෑගලට අයත් විද්‍යාල වේ.{{citation needed}}

==සටහන්==
{{NoteFoot}}

==මූලාශ්‍ර==
{{reflist}}

{{ශ්‍රී ලංකාවේ පලාත් අගනුවරවල්}}
{{ශ්‍රී ලංකාවේ නගර}}

&lt;!--Categories--&gt;</text>
      <sha1>9us5suo5ahy6v6k9oc0hhmztkfc4w1h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>802544</id>
      <parentid>802541</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:46:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>කේශ් ජයකොඩි</username>
        <id>81785</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Removed non-existing pages, kept only valid temple link</comment>
      <origin>802544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10340" sha1="1msiovy3fa2nyy7z9oepaov8a8r34za" xml:space="preserve">{{පිළිබඳ|නගරය}}
{{multiple issues|
{{ආශ්‍රවැඩිදියුණුව|date=සැප්තැම්බර් 2018}}
{{more citations needed}}
}}
{{තොරතුරුකොටුව ජනාවාසය
| name = කුරුණෑගල
| official_name = 
| native_name = 
| settlement_type = [[නගරය]]
| image_skyline = Kurunegala.jpg
| imagesize = 200px
| image_caption =ඇතාගල මුදුනෙහි සිට කුරුණෑගල දිස්වන අයුරු.
| image_flag = 
| image_seal = 
| image_shield = 
| nickname = ඇතුගල්පුර &lt;br&gt;හස්ති ශෛලපුර  
| image_map = 
| mapsize = 225px
| map_caption = ශ්‍රී ලංකාව තුල කුරුණෑගල පිහිටීම
| pushpin_map =ශ්‍රී ලංකාව
| pushpin_mapsize =250
| coordinates = {{coord|7|29|N|80|22|E|region:LK|display=inline,title}}
| subdivision_type       = [[රට]]
| subdivision_name       = ශ්‍රී ලංකාව
| subdivision_type1 = පළාත
| subdivision_name1 = [[වයඹ පළාත]]
| established_title = 
| established_date = 
| government_type = [[Municipal Council]]
| leader_title = [[Mayor]]
| leader_name = 
| unit_pref = [[Metric system|Metric]]
| area_total_km2 = 11
| area_land_km2 = 
| area_water_km2 = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_m = 116
| population_footnotes = 
| population_total = 30,315
| population_as_of = 2011
| population_density_km2 = 2817
| population_demonym = 
| timezone = [[ශ්‍රී ලංකාවේ සම්මත වේලා කලාපය]]
| utc_offset = +5:30
| timezone_DST = 
| utc_offset_DST = 
| postal_code_type = [[තැපැල් කේතය]]
| postal_code = 60000&lt;ref&gt;http://en.18dao.net/Postal_Code/Sri_Lanka&lt;/ref&gt;
| area_code = 037 / 0094
| website = 
}}
'''කුරුණෑගල''' [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] ප්‍රධාන නගරයන්ගෙන් එකක් වන අතර එය  [[වයඹ පළාත|වයඹ පළාතේ]] අගනගරය ද [[කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කය|කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කයේ]] ප්‍රධාන නගරය ද වෙයි. එමෙන්ම කුරුණෑගල නගරය ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන ගමන් සන්ධිස්ථානයක් සහ වැදගත් ආර්ථික මධ්‍යස්ථානයක් ද වේ.           == වැදගත් ස්ථාන ==
* [[අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරය|ඓතිහාසික අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරස්ථානය]]

==අයත් ප්‍රදේශ==
[[කුරුණෑගල මහ නගර සභාව]]ට පහත සඳහන් කොට්ඨාස අයත්වේ.
* 01. ගංගොඩ 
* 02. අංගංගල
* 03. උතුරු වැව
* 04. මාලිගා පෙදෙස
* 05. කුරුණෑගල නගරය ඊසාන
* 06. ගැට්ටුවාන
* 07. මඩමේගම
* 08. ඉලුප්පුගෙදර
* 09. මල්කඩුවාව නාගරිකය
* 10. වැහැර නාගරිකය
* 11. ජයන්තිපුර
* 12. උඩවල්පොල
* 13. තෙලියාගොන්න
* 14. රිදිගම
* 15. රම්බඩගල්ල

==පිහිටීම==
කුරුණෑගල දිවයිනේ ප්‍රධාන මාර්ග කිහිපයක් එක්තැන් කරන ස්ථානයක් වන අතර, නගර සීමාව තුල [[ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු දුම්රිය මාර්ගය]] සම්බන්ධ කරමින් කුරුණෑගල සහ මුත්තෙට්ටුගල දුම්රියපොල දෙක පිහිටා ඇත. කුරුණෑගල නගරයේ මුළු ජනගහනය 28571 පමණ වේ. නගරයේ සිට A10 මාර්ගයේ වයඹ දිශාවට පුත්තලමට හා ගිණිකොන දිශාවට මහනුවරත්, A6 මාර්ගයේ උතුරින් දඹුල්ලට හා දකුණින් අඹේපුස්ස හරහා කොළඹටත් යා හැක.

==භූ විශමතාව සහ දේශගුණය ==
===භූ විශමතා===
කුරුණෑගල නගරය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර 116 ක උසින් පිහිටා ඇත. නගර මධ්‍යයේ පිහිටා ඇති ඇතාගල (ඇතුගල) කුරුණෑගල නගරයේ අනන්‍යතාවය විදහාපාන සංකේතයක් වැන්න. මෙය මීටර 316 ක උසින් යුතු හස්තියෙකුගේ විලාසය දක්වයි. කුරුණෑගල යන නාමය ඇති වීමට මෙම පර්වතය හේතු වූ බව බොහෝ දෙනාගේ විශ්වාසයයි. 

තවත් බොහෝ කොත් කඳු කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කය පුරා විසිර පවතී. [[ගල්ගිරියා කන්ද]] , නිකවැව කන්ද , යාපහුව ආදිය සංචාරයන් සඳහා ප්‍රසිද්ධ වෙමින් පවතී.

===={{Anchor|9Rocks}}කුරුණෑගල පිහිටි ප්‍රසිද්ධ පර්වතයන් ====
වයඹ පළාතේ සුවිශේෂී භූ විද්‍යාත්මක ලක්‍ෂණයක් වන ප්‍රධාන ගල් පර්වත කිහිපයකින් කුරුණෑගල වටවී ඇත.
 [[File:යක්දෙස්සාගල.jpg|thumb|
යක්දෙස්සගල (මායාකාරිය)]]
* ඇතාගල ([[අලියා]])
* ඉබ්බාගල ([[ඉබ්බා]])
* අඳගල ([[ආඳා]])
* එළුගල ([[එළු]])
* කුරුමිණියාගල ([[කුරුමිණියා]])
* වඳුරාගල ([[වඳුරා]])
* යක්දෙස්සගල (මායාකාරිය)
* ගෝනිගල (ගෝනි)
* ආඳගල

==දේශගුණය==
නගරයේ දේශගුණය  සෞම්‍ය ස්වභාවයක් උසුලන අතර වාර්ෂික වර්ෂාපතනය මිලිමීටර 1800 ක් පමණ වේ. 

==ඉතිහාසය==
ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1300දී [[දෙවන බුවනෙකබාහු රජ]]තුමා තම අග නගරය [[යාපහුව]] නගරයෙන් කුරුණෑගලට මාරු කරන ලදී. ඉන්පසු ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1302දී [[හතරවන පරාක්‍රමබාහු රජ]]තුමා ත්  ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1326 සිට 1341 දක්වා [[තුන්වන බුවනෙකබාහු රජ]]තුමා හා [[පස්වන විජයබාහු රජ]]තුමා ත් ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1341 දී [[සිව්වන බුවනෙකබාහු රජ]]තුමාත් ඇතුගල්පුර අගනුවර කරගෙන රාජ්‍යය කරවන ලදී. ඉන්පසු ටික කලෙකින් මේ රජතුමා තම රාජධානිය [[ගම්පොළ]]ට ගෙන යන ලදී. හස්තිශෛලපුර නමින් ඉතිහාස මූලාශ්‍රවල හදුන්වයි.
ඇරඹුම් වර්ශය නම් 1300

==පුරා විද්‍යත්මක වැදගත්කමක් ඇති ස්ථාන==
[[File:Kurunegala Clock Tower.jpg|right|thumb| [[කුරුණෑගල ඔරලෝසු කණුව]].]]
{{main|කුරුණෑගල නගරයේ පුරා විද්‍යත්මක ස්ථාන}}
===රජ මාලිගා සංකීර්ණය===
* රජ මාළිගාව
* දළදා මාළිගාව
* මගුල් මඩුව
* මාළිගා පිට්ටනිය

===රජ මාලිගා සංකීර්ණයෙන් පිටත ස්ථාන===
* ඉබ්බාගල සිරි පතුල
* ඇත්කඳ විහාරය
* රජ පිහිල්ල
* ගලේබණ්ඩාර දේවාලය
* වත්හිමි සොහොන
* නිශ්ශංක ලතා මණ්ඩපය

==පාසල්==
ශාන්ත ආනා විද්‍යාලය සහ [[මලියදේව විද්‍යාලය]] ඇතුළු පාසල් ගණනාවක් නාගරික සීමාව තුළම පිහිටා ඇත.
*මලියදේව බාලිකා
*ශුද්ධ වූ පවු‌ලේ කන්‍යාරාමය
*ඩී.බී වෙලගෙදර මධ්‍ය විද්‍යාලය
*ජනාධිපති බාලිිිකා විද්‍යාලය
*මලියදේව ආදර්ශ මහා විද්‍යාලය
*වයඹ රාජකීය විද්‍යාලය
*සර් ජෝන් කොතලාවල විද්‍යාලය
*ලක්දාස විද්‍යාලය
*නිශ්ශංක විද්‍යාලයද

මීට අමතරව ඇතුගල්පුර කුමර විද්‍යාලයද සහ රම්බඩගල්ල ආශ්‍රිතව රම්බඩගල්ල ජාතික විද්‍යාලයද කුරුණෑගලට අයත් විද්‍යාල වේ.{{citation needed}}

==සටහන්==
{{NoteFoot}}

==මූලාශ්‍ර==
{{reflist}}

{{ශ්‍රී ලංකාවේ පලාත් අගනුවරවල්}}
{{ශ්‍රී ලංකාවේ නගර}}

&lt;!--Categories--&gt;</text>
      <sha1>1msiovy3fa2nyy7z9oepaov8a8r34za</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ශරීරය සිදුරුකිරීම</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52560</id>
    <revision>
      <id>802476</id>
      <parentid>800263</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T21:15:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61915" sha1="ttz92b2mx6kvz6pw0e0xjls5gzmj95l" xml:space="preserve">[[ගොනුව:Body art.jpg|thumb|[[පුඩු විදුම|පුඩු විදුම්]], [[සිරස් පූර්වෝෂ්ඨ]] විදුම සහ [[ඇදීම (ශරීර විදුම)|ඇදි]] කන්]]
[[ගොනුව:Biigabe1.jpg|thumbnail|දකුණ|[[ජෙර්මනියෙන් සොයාගන්න ලද තෝඩුවක්]]]]


'''ශරීරය සිදුරුකිරීම''' යනු ආභරණ පැළදීමට හෝ ශරීරය වෙනස් කිරීමට හෝ ශරීරයේ කොටසක් සිදුරුකිරීම. සිදුරුකිරීම යන වචනය ක්‍රියාව හෝ ශරීරය විදීමට ලද පුහුණුව හෝ සිදුරු කිරීමෙන් ශරීරයේ කොටසක් වවෘත කිරීම හදුන්වයි. ශරීර විදීමේ ඉතිහාසය අසත්‍ය තොරතුරු නිසා නොපැහැදිළි වුවත් එය ලෝක ඈත අතීතයේ සිටම ස්ත්‍රී පුරුෂ දෙපාර්ශවයන් මගින්ම සිදුකර ඇති බව ප්‍රමාණවත් සාක්ෂී පවතී.

විශේෂයෙන්ම කන් විදීම හා නාසය විදීම බෙහෙවින් පැතිර ඇති අතර ඉතිහාස සටහන් වලද සදහන් කළ ඇති අතර එය ගාම්භීර ක්‍රියාවක් ලෙසද සැළකේ.පුද්ගලයාගෙන් පුද්ගලයාට ශරීර විදීම හා නොවිදීම සදහා කාරණය වෙනස් වේ.සමහර පුද්ගලයින් ආගමික කටයුතු සදහාද තවත් සමහර පුද්ගලයින් තමන්ගේ පෙනීම දියුණු කරගැනීම සදහාද ශරීර විදීම් සිදුකරයි. නමුත් සමහර ශරීර විදීම් තරුණයන් හා සසදන විට ආකාර මත භේදාකාරීවේ. තවද ශරීර විදීම් ප්‍රදර්ශනය කිරීම පාසල්වල, ආයතනවල සහ ආගමික පිරිස මගින් තහනම් කර ඇත. නමුත් සමහර පුද්ගලයින් ගිනස් වාර්තාවක් තැබීම අරමුණු කර ගැන අසීමිත ආකාරයෙන්ද ශරීර විදීම් සිදුකරයි. 

වර්තමානයේ ශරීර සිදුරු කීරීම, සුරක්‍ෂිත ශරීර සිදුරු කිරීමේ තාක්ෂණය යොදාගැනීම බෙහෙවින් අවධාරණය කරන අතර තවද මෙම කාර්ය සදහා විශේෂිතව නිර්මාණය කර ඇති මෙවලම්ද භාවිතා කරන ලෙසද බෙහෙවින් අවධාරණය කරයි. ශරීර සිදුරු කිරීමතරමක් අවදානම් සහිත ක්‍රියාවකි. අසාත්මික ප්‍රතික්‍රියා, ආසාදන රෝග බෝ වීම,අධික භියගන්වීම සහ අනපේක්ෂිත ශරීර ආබාධ යනාදීන් ශරීරකිරීම හා සම්බන්ධ අවධානම් වේ. නමුත් ඉහත සදහන් අවධානම් සෞඛ්‍යාරක්ෂක ශරීර විදීමේ ක්‍රියා පිළිපැදීම හා ශරීර විදීමෙන් පසු එය සුදුසු ආකාරයෙන් රැකීමෙන් අඩුකර ගත හැක. තවද  ශරීර විදුම් සිදු කළ විට එය සුවකිරීමට ගන්නා කාලය විදුමෙන් විදුමට වෙනස් වන අතර සමහර අවස්ථාවල එය මාසයකින් සුවවන අතර සමහර අවස්ථාවල එය සුවවීමට අවුරුදු 2 ක පමණ කාලයක්ද ගත වේ.

==අතීතය==

වර්තමානයේ ශරීර සිදුරු කිරීම පුරාවිද්‍යා ගවේෂකයින්ගේ මූලික ගවේෂණය බවට පත්වී ඇත. පුරාණ සටහන්වල ශරීර සිදුරුකිරීම පිළිබදව බොහොම කලාතුරයකින් සදහන් කර ඇති අතර තවද එහි සිදුරු කිරීමේ ක්‍රියාදාම, එහි තේරුම සහ භාවිතා කර ඇති ආභරණ පිළිබදව සදහන් දත්තද අසම්පූර්ණ ස්වභාවයක් ගනී. තවද නූතන දත්ත, ශරීර විදීම පිළිබදව මහත් උනන්දුවක් දක්වන Doug Malloy  ගේ 20 වන සියවස සොයාගැනීමත් සමග නිෂ්ප්‍රභා වී ඇත. 1960 සහ 1970 දී Malloy සමකාලීන ශරීර විදීමට එය අලෙවි කර නව ඉතිහාසයක් ලබා දුන්නේය. ඔහුගේ Body &amp; Genital Piercing in Brief නම් කෘතියේ, Prince Albert විසින් තමන්ගේ කලිසම තදට ඇදීමෙන් පෙනෙන තම ශරීරයේ ඇති විශාල පිරිමිඇඟ නොපෙන්වීමට භාවිතා කළ සිදුරු කිරීම පිළිබදවද,තවද රෝමානුවන් විසින් කරන ලද චුචුක සිදුරු කිරීම් පිළිබදවද එහි සදහන් වේ. එමනිසා Malloy ගේ කෘතියේ සදහන් මෙවන් සමහර කතා පසු ප්‍රකාශිත කෘතිවලද සදහන් වී ඇත.

මෑතක සිට ශ්‍රී ලංකාවේ ද මෙය ඉතාම ජනප්‍රිය විලාසිතාවක් බවට පත් වී ඇත. ගැහැණු ලමයෙකු ඉපදුන පසු මාස කිහිපයකින් ජෝතිශ්‍යට අනුව නැකතක් බලා ඇයගේ කන් විද කරාබු පලඳවනු ලබයි. ඉන් පසුව මෑතක ලංකාවේ කරාබු විලාසිතා බෙහෙවින් ජනප්‍රිය වී ඇති අතර බොහෝ ගැහැණු ලමුන් කුඩා කල විදිනු ලැබූ ස්ථානයට ඉහලින් කන විද තවත් කරාබුවක් පැලඳීම සිදු කරයි.

එසේම විලාසිතාවට මෙන්ම අලංකාරය තවත් වැඩි කිරීමේ ක්‍රමයකි. ලංකාවෙ ගැහැනු ලමුන් අතර නහය විදීම ද වර්ථමානයේ ජනප්‍රිය විලාසිතාවක් බවට පත්ව ඇත. ලංකාවේ ප්‍රධාන වශයෙන් ම කන විදීමට ක්‍රම කිහිපයක් භාවිතා කරයි. රත්තරන් කරාබුවක් ගෙන එහි නැට්ට උල් කර කෙලින් ම කන් පෙත්තට තබා තද කිරීම එක් ක්‍රමයකි. piercing gun යොදා ගැනීම piercing needles යොදා ගැනීම මෙන් ම iv cannula මගින් ද කන, නහය විදීම සිදු කල හැකිය.

ලංකාවේ වැනි පටු නොදියුනු අදහස් ඇති ජන කොසටස් අතර කන එක් වතාවකට වඩා විදීම නොවටිනා දෙයක් ලෙස හුවා දක්වන අතර එය වර්ථමානය වන විට පහව ගොස් විලාසිතාව ඉතාම ජනප්‍රිය වී ඇත.

ශරීරය විදීමේදී වේදනාව ඉතා අඩුය. එය තවත් අවම කර ගැනීමට අවශය නම් emla jel වැනි හිරිවැටෙන ආලේපයක් භාවිතා කල හැකිය


===කන් සිදුරු විදීම===

[[ගොනුව:Thai Earplug 5.jpg|thumbnail|වම|සාම්ප්‍රදායික තෝඩුවක් පළදමින් බුරුම කාන්තාවක්]]
ලෝකයපුරා කන් සිදුරුකිරීම ඈත අතීතයේ සිටම පුහුණු වී ඇත. තවද සැළකෙන ප්‍රමාණයේ ලිඛිත හා ගවේෂනාත්මක සධකද ඒ සදහා පවතී. තවද කන් සිදුරුවිදින ලද මමී වර්ගයන්ගේ දේහයන්ද සොයාගෙන ඇත. ඒ සදහා ඔස්ට්‍රේලියාවේදී සොයාගන්න ලද මෙතෙක් ලොව පැරණිම මමී වන අවුරුදු 5,300 ක් පමණ වයස ඇති Ötzi the Iceman ගේ දේහය උදාහරණයක් වේ. මෙම මමී විෂ්කම්භය 7-11 mm වූ කන් සිදුරක් විද සිටි බව ගවේශන කටයුතුවලදී සොයා ගෙන ඇත. 

තවද වයඹදිග ඇමෙරිකාවේ තෝඩු උදාරභාවයේ සහ ධනයෙහි සලකුණක් ලෙස සැලකේ. තවද කුඩා ළමුන්ට පළදන සෑම තෝඩුවක්ම මිල අධික පොට්ලෙවයකින් මිලදී ගැනීමට ඔවුන් පුරුදු වී සිටියහ. තවද 18 වන සියවසේ මැණික් තැබූ සහ රත්රන් තෝඩු උදාරභාවය සදහා වෙන්කර තිබුණි. පුරාණ ග්‍රීකවාසීන් පූජණීය පක්ෂීන්(demigods)ආකාරයේ වූ තෝඩු පැළදීමට පුරුදු වී සිටි අතර පුරාණ රෝම ස්ත්‍රීන් වටිනා මැණික් තැබූ තෝඩු පැළදීමට පුරුදුව සිටියහ.


===නාසය සිදුරුවිදීම===

[[ගොනුව:Kutia kondh woman 3.jpg|thumbnail|දකුණ|නාස් තෝඩුවක් පළදමින් සිටින කාන්තාවක් ]]
නාසය සිදුරු විදීමේ ක්‍රියාවටද ඉතා පැරණි ඉතිහාසයක් ඇත. හින්දු ආගම පරිදි ලක්ෂ්මි දේවියගේ නාසයේ ආභරණ පැළද සිටීම එයට නිදසුනකි. තවද නාසය සිදුරු විදීම ඉන්දියානු හින්දු කාන්තාවන්ට සම්ප්‍රදායක ක්‍රියාවක් බවට පත්වී තිබෙන අතර ඔවුන් එය කුඩා කළ සිටම පැළදීමට උනන්දුවක් දක්වයි. තවද ඔවුන් එය වම් නාස්පුඩුවට පැළදීමට උනන්දුවක් දක්වන අතර එය ආයුර්වේද ප්‍රතිකාරයක් ලෙසද ඔවුන් විශ්වාශ කරයි. තවද මෙම නාසය සිදුරු කිරීමේ ක්‍රියාව සමහර අවස්ථාවලදී කාන්තාවන් විවාහ වීමට පෙර දවසේ සිදුකිරීමට ඔවුන් උනන්දුවක් දක්වයි. තවද මෙම නාසය සිදුරුකිරීමේ ක්‍රියාවලිය ඉන්දියාවේ එක කුලයකට පමණක් කියා නොවන අතර පොදුවේ පිළිපදින ක්‍රියාදාමයකි. තවද මෙම නාසය සිදුරුකිරීම ඉන්දියාවේ පමණක් නොව පාකිස්ථානය හා බංග්ලාදේශයේද ප්‍රසිද්ධ වන අතර අරාබි රටවල්වල කාන්තාවන්ද මෙම ක්‍රියාවට උනන්දුවක් දක්වයි.


===තොල් සහ දිව සිදුරුවිදීම===

[[ගොනුව:Murzi2.jpg|thumbnail|වම|ඉතියෝපියාවේ Mursi කාන්තාවක්]]
තොල් සිදුරුකිරීම සහ තොල් දිගැදීම ඈත අතීතයේ සිටම අප්‍රිකාවේ සහ ඇමෙරිකාවේ පැවති කුලවල සාම්ප්‍රදායිකව ඉටුකරන ක්‍රියාවකි. සිදුරුවිදීමෙන් තොල් අලංකාර කිරීම Tlingit වාසීහූ විසින්ද තවද  Papua New Guinea හා Amazonia වල සිටින පිරිස් විසින් සිදු කර ඇති බව සාක්ෂි හමු වී ඇත. Aztecs හා Mayans වාසීහු ද තොල්වලට පළදන labret නම් ආභරණ පැළදු අතර Mail සහ ඉතියෝපියාවේ Nubu වාසීහූ තොල් සිදුරුකර තොල්වලට මුදු පැළදීමට පුරුදුව සිටියහ.

තවද තොල් දිගැද එය සිදුරුකර එයට ආභරණ පැළදීමේ ක්‍රියාව දකුණු ඇමෙරිකාව සහ වයඹදිග අප්‍රිකා වැසියන් විසින් සිදුකර ඇත. තවද Malawi වල පවතින සමහර ප්‍රදේශවල වසන කාන්තාවන් තමන්ගේ තොල්වලට Pelete නම් තැටියක් පැළදීමට පුරුදුව සිටියහ. වර්තමානයේද එම ක්‍රියාව සමහර ප්‍රදේශවල පුරුදුවෙමින් පවතී. තවද ඉතියෝපියාවේ Mursi ප්‍රදේශයේ සිටින කාන්තාවන් තොල්වලට මුදු පැළදීමට පුරුදුව සිටි අතර සමහර අවස්ථාවල එය 15 cm තරම් විශාල වනු ඇත. දිව සිදුරුකිරීම Aztec, Olmec සහ Mayan වාසීන් විසින් සිදුකළ ඇති අතර එය සසකෘතික සංකේතයක් ලෙසද භාවිතා වුණි.


===චූචූක,නාභිය හා ජනනේන්ද්‍රීය සිදුරුකිරීම===

[[ගොනුව:Bauchnabel-Piercing-2.jpg|thumbnail|සමහරක් විට නාභි සිදුරුකිරීම් ඊජිප්තුවේ සිදුවීමට ඇත. නමුත් ස්ථීරව කීමට තරම් සාක්ෂි නොමැත.]]
චූචූක,නාභිය හා ජනනේන්ද්‍රීය සිදුරුකිරීම හා අලංකාර කිරීම පිළිඹදව පැහැදිළි සටහන් කෘතිවල සටහන් වී නොමැත. උදාහරණයක් වශයෙන්, Malley ගේ මිත්‍රයෙකු වන Jim Ward ගේ සටහන පරිදි Malley විසින් නාභිය සිදුරුකර ආභරණ පළදීම් සිදුකර ඇති බවත් එය පුරාණයේ ඊජිප්තුවේ ප්‍රසිද්ධ ක්‍රියාවක් වූ බවත් පසුව එය වරදක් බව පවසා පොත් වල සටහන් කිරීමට මග හැරූ බවත් ඔහු පවසයි. තවද මේ ආකාරයේ තවත් සාධක සළකා බලන විට පුරාණයේ නාභි සිදුරුකිරීම සිදුවී ඇති බවට සාක්ෂි ලබා ගත හැක. නමුත් 20වංඅ සියවසේ චූචූක හා ජනනේන්ද්‍රීය සිදුරුකිරීම් සහ අලංකාර කිරීම සිදුවී ඇති බවට පැහැදිළි සටහන් හා සාක්ෂි පවතී. තවද චූචූක සිදුරුකිරීම් සහ අලංකාර කිරීම රෝම සොල්දාදුවන්ගේ පුරුෂකම විදහාපාන සාධකයක් ලෙසද සළකා ඇත.


===බටහිර ලෝකයේ ශරීර විදීම සදහා වර්ධනය වෙමින් පවතින ජනප්‍රියත්වය===

[[ගොනුව:Portrait of dark haired girl with beautiful eyes and several piercings.jpg|thumbnail|වම|විවිධ මුහුණු සිදුරුකිරීම් කර ඇති කාන්තාවක්]]


20 වන සියවසේදී ශරීරයේ ඕනෑම කොටසක් සිදුරුකිරීම හෝ අලංකාර කිරීම ප්‍රසිද්ධ ක්‍රියාවක් බවට නොතිබුණි. නමුත් දෙවනලෝක යුද්ධයෙන් පසු එය පිරිමින් අතර ජනප්‍රිය වීමට පටන්ගැනුණි. තවද කන් විදීමද ස්ත්‍රීන් අතර එතරම්ප්‍රසිද්ධ ක්‍රියාවක් බවට නොතිබුණි. නමුත් 1960 පමණ වන විට එය ක්‍රමක්‍රමයෙන් කාන්තාවන් අතර ප්‍රසිද්ධ වීමට පටන්ගැනුණි. නමුත් 1970 පමණ වන විට එය තව දුරටත් ප්‍රසිද්ධවීමට හා ව්‍යාප්තවීමට පටන්ගැනුණි.

ශරීර සිදුරුකිරීම හා අලංකාරකිරීමද කැලිෆෝනියා වාසීන් වන Mallay හා Ward විසින් ඇමෙරිකාවේ ප්‍රසිද්ධ කළ අතර එමනිසා ඔවුන් &quot;නූතන ශරීර විදීමේ පියා&quot; ලෙසද හදුන්වනු ලැබේ. 1975 වර්ෂයේ Ward විසින් බටහිර Hollywood හි ශරීර සිදුරුකිරීමේ හා අලංකාරකිරීමේ ව්‍යාපාරය ව්‍යාප්ත වූ අතර ඒ අතරතුරම Ward,Malley හා Musafar නම් පුද්ගලයන් එකතු වී මේ සම්බන්ධව කෘතිද හෙළිදැක්වූහ.

එංගලන්තයේ ශරීර සිදුරුකිරීම හා අලංකාරකිරීම 1987 වන විට වර්ධනයවීමට පටන්ගත් අතර ඇමෙරිකාවේ එය 1990 වනවිට ජනප්‍රිය විය. තවද ඒ සදහා අවශ්‍ය ආභරණ සුලභයෙන් ලබා ගත හැකිවීම මෙම ජනප්‍රියත්වයට හේතු සාධකයක් විය. සම්ප්‍රදායික සිරුරුවිදීම හා අලංකාරකිරීමේ ක්‍රම අමතරව වර්තමාන තාක්ෂණයේ දියුණුවත් සමගම තව තවත් ශරීර විදීමේ හා අලංකාරකිරීමේ ක්‍රම බිහි විය.


===21 සියවසේ සංඛ්‍යානය===

2005 වර්ෂයේදී එංගලන්තයේ වයස අවරුදු 16 ට වැඩි 10,503 පිරිසකගෙන් කළ සමීක්ෂණයකදී ආසන්න වශයෙන් ප්‍රදේශයේ 10% ක් පමණ පිරිසක් ශරීරවිදීම් සහ අලංකාරකිරීම් කර ඇති බව සොයාගෙන ඇත. එයිනුත් අවුරුදු 16-24 අතර පවතින කාන්තාවන් 46% ක් සිටින බවද සොයාගෙන ඇත. තවද 33% ක පිරිසක් නාභිය අලංකාර කර ඇති අතර නාසය 19% ක්ද,කන් 13% ක්ද,දිව 9% ක්ද,තොල් 8% ක්ද, අලංකාර කර ඇතිබව සොයාගෙන ඇත. තවද කාන්තාවන් අතර ඇස්බැම අලංකාර කිරීම ජනප්‍රිය බවද, පිරිමින් අතර නාභිය අලංකාර කිරීම  ජනප්‍රිය බවත් සමීක්ෂණයේදී හෙළිදරව්වේ.

==ශරීරය සිදුරුකිරීම සදහා හේතු==


ශරීර සිදුරුකිරීම සදහා හේතුන් රාශියක් තිබේ. 2001 වසරේදී Clinical Nursing Research නම් ආයතනය මගින් කළ සමීක්ෂණයකදී ශරීර විදීම් කරන පිරිසගෙන් 62% ක පිරිසක් එය සිදුකරනුයේ තමන්ගේ පෞද්ගලික කරුණු සදහා බව හෙළිදරව් වී ඇත. තවද මිනිසුන් තමන්ගේ ජීවිතයේ සිදුවුණු අප්‍රසන්න සිදුවීම්වලින් ඉවත්වීමට ශරීරවිදීම් සිදුකරයි. තවද සමහර මිනිසුන් තම ශරීරයේ අවයව ඉස්මතු කිරීම සදහාද ශරීර විදීම් සිදු කරයි. තවත් සමහර මිනිසුන් ලිංගික අභිමතය සදහාද තාවකාලික හෝ ස්ථිර ශරීර විදීම් සිදුකරයි.

==ශරීරය සිදුරුකිරීමේ තහනම සහ තහංචිය==

ශරීර සිදුරුකිරීම් සහ අලංකාර කිරීම ලෝකය පුර පැතිර තිබුණත් තවමත් එය තරුණයන් අතර මතභේදකාරී තත්ත්වයක පවතී. එම නිසා සමහර රටවල් බාලවයස්කරුන්ට ශරීර විදීම් සිදුකිරීමේදී දෙමව්පියන්ගේ අනුමැතිය ලබාගතයුතු බව නීති පනවා තිබේ. ස්කොට්ලන්ඩ්හි මෙම නීතිය වයස් අවුරුදු 16 ට අඩු ළමුන් සදහා ක්‍රියාත්මක වන අතර වේල්ස් හිද මෙම නීතිය ක්‍රියාත්මක කිරීමට පටන්ගෙන ඇත. තවද දෙමව්පියන්ගේ අනුමැතිය ලබාගැනීමට අමතරව බටහිර ඕස්ට්‍රේලියාවේ බාලවයස්කරුවන්ගේ සමහර අවයව විදීම් සිදුකිරීමට තහනම් කර ඇත. තවද ඇමෙරිකාවේ ඇති ප්‍රාන්ත බොහෝමයකවාගේ බලවයස්කරුවන්ට ශරීරවිදීම් සහ අලංකාර කිරීම් කිරීමට දෙමව්පියන්ගේ අනුමැතිය ඉල්ලයි.

==ලෝක වාර්තා==

[[ගොනුව:Elaine Davidson Front.jpg|thumbnail|වම|Elaine Davidson, &quot;අධික ශරීරවිදීම් ඇති කාන්තාව&quot;]]
ස්කොට්ලන්ඩ්හි Elaine Davidson සිරුරේ අධික විදීම්තිබීමේ ගිනස් ලෝක වාර්තාවට උරුමකම් කියන අතර එමනිසා ඇයට &quot;අධික ශරීරවිදීම් ඇති කාන්තාව&quot;(Most Pierced Woman) ලෙසද කියනු ලැබේ. ඇය මුලින්ම මෙම ගිනස් ලෝක වාර්තාව 2000 වර්ෂයේ තැබූ අතර එවිට ශරීරයේ විදීම් 462ක් ද මුහුණේ සහ ඔළුවේ විදීම් 192ක් ද තිබුණි. තවද එය 2006 ජූනි 8 වනවිට එම ශරීරවිදීම් සංඛ්‍යාව 4225 ක් දක්වා වැඩි කළ අතර 2009 පෙබරවාරි වනවිට එය 6005 වැඩිකර ගැනීමට ඇය සමත්විය.

තවද 2003 ජනවාරි මාසයේ කැනේඩියානු ජාතික Brent Moffat එක සැසියකදී අධික ශරීරවිදීම් ගණනක් තබාගැනීමේ ගිනස් ලෝක වාර්තාව උරුමකර ගත්තේය. එහිදී ඔහු පැය 7 ක කාලයකදී එකවරම ශරීරවිදීම් 700ක් තබා ගත්තේය. තවද එම අවුරුද්දේම Brent Moffat පැය 4ක් සහ විනාඩි 30ක කාලයකදී ශරීරවිදීම් 900ක් තබාගත්තේය. පසුව 2006 මාර්තු 4 වන දින Kam Ma විසින් එම ගිනස් වාර්තාව තමා වෙත හරවගන්න ලදී. ඒ සදහා ඔහු පැය 7ක් සහ විනාඩි 55ක කාලයක් තුළ ශරීරවිදීම් 1015ක් තබාගත්තේය.


==සමකාලීන ශරීරවිදීම් පුහුණුව==


===වර්තමානයේ ශරීරවිදීම් සදහා යොදාගන්නා ආභරණ===

ශරීර සිදුරුකිරීම සහ අලංකාරකිරීමට යොදාගන්නා ආභරණ එම ආභරණ මගින් අසාත්මික රෝග පැතිරීම වැළැක්විය හැකි ආභරණයක් විය යුතුය. ශරීර සිදුරුකිරීම සහ අලංකාර කිරීමට නොයෙකුත් උපකරණ භාවිතා කරන අතර ඒවායේ වැසි මෙන්ම අවාසිද පවතී. සුදු යකඩ, නයෝබියම්, ටයිටේනියම් මේ සදහා පොදුවේ භාවිතා කරන අතර අසාත්මික රෝග පැතිරීම වැළැක්වීමට ටයිටේනියම් මූලද්‍රව්‍ය වඩාත් උචිත වේ. තවද ප්ලැටිනම් සහ පැලෑඩ්යම්ද යෝග්‍ය විකල්පයන් වන අතර ඒවා පළමු වතාවට ශරීර සිදුරුකිරීම් සදහා භාවිතා කළ හැක. තවද මුල්වතවට සිදුරුකිරීමේදී ඒ සදහා රන් ආභරණ භාවිතා නොකළ යුතුය. හේතුව එහි අනෙකුත් ලෝහ මිශ්‍ර වී ඇති බැවිනි. තවද පිරිසිදු රිදී වලින් කරන ලද ආභරණ ශරීර සිදුරුකිරීම සහ අලංකාර කිරීමට යෝග්‍ය නොවේ. හේතුව එමගින් අසාත්මික රෝග පැතිරවිය හැකි බැවිනි.

===ශරීරවිදීමේ උපකරණ===

දිගුකාලීන ශරීරවිදීමක් සිදුකිරීමට, ශරීරයේ ශරීරවිදීම් සිදුකළ යුතු ස්‌ථානයට ඉතා තියුණු උපකරණයක් භාවීතාකර සිදුරුකිරීම සිදුකරයි. මෙය ශරීර විදීමේ කටුවක් භාවිතයෙන්ද සිදුකළ හැක. පහත සදහන් උපකරණ ශරීරවිදීමේදී භාවිතා වේ. 

'''ශරීරවිදීමේ කටුව'''

ඇමෙරිකාවේ ශරීරවිදීම් සිදුකිරීමේ සම්ප්‍රදායක ක්‍රමය වනුයේ විදීමේ කටු භාවිතා කිරීක වන අතර එම කටුව විවිධ දිගෙන්,විවිධ ප්‍රමාණයෙන් හා විවිධ ස්වභාවයෙන් පවතී. සෘජු කටු හා වක්‍ර කටු ලෙස කටු දෙවර්ගයක් තිබෙන අතර සෘජු කටු ශරීරයේ නොයෙකුත් ස්ථාන සිදුරුකිරීමට යෝග්‍ය වන අතර සෘජු කටු භාවිතා කළ නොහෙකි ස්ථානවලට වක්‍ර කටු භාවිතා වේ. විදීම් සදහා යොදාගන්නා කටුවේ පරිමාණය පළදන ආභාරණයේ පරිමනයෙන්ම තිබීම වඩාත් යෝග්‍ය වේ. කටුව අතින් ශරීරයට අතුල කරන අතර සමහර අවස්ථාවලදී ඒ සදහා පවතින අල්ලුවද භාවිතා කරනු ලබයි.

'''සිදුරුකිරීමේ තුවක්කුව'''

[[ගොනුව:Ear Piercing Gun.jpg|thumbnail|දකුණ|කන් සිදුරුකිරීමේ තුවක්කුව]]
බටහිර ලෝකයේ කාන්තාවන් විශාල ප්‍රමාණයක් කන් සිදුරුකිරීම සදහා මෙම උපකරණය භාවිතා කරයි. මෙය ඉතා ආරක්ෂාකාරී ක්‍රමයක් වන අතර ශරීරයේ අනෙකුත් අවයව හැර කන්පෙති සිදුරුකිරීමට මෙය යොදාගැනීම තරමක් අනතුරුදායක වේ.

'''කැන්නුලා'''(Cannula)

කැන්නුලා යනු ශරීරයට ඇතුල් කළ හැකි බටයක් හෝ නලයක් වැනි උපකරණයකි. අමෙරිකාවෙන් පිටත මෙම උපකරණ ශරීරවිදීම සදහා බහුලව භාවිතා වේ. හේතුව එම රටවල්වල ශරීරවිදීම සදහා කටු භාවිතාකිරීම නීතිවිරෝධී කටයුත්තක් බව සළකන බැවිනි.

'''චර්මීය කටුව'''(Dermal Punch)

මෙය තරමක් විශාල සිදුරුකිරීමට යෝග්‍ය වන අතර සිදුරු කලයුතු ස්ථානයේ ඇති ඉතා සියුම් වියමන් ඉවත්කිරීම සදහා උපකාරී වේ.

'''කෝක්''' (Cork)

කටුවකින් සිදුරුකිරීමේදී කටුව ලබාගැනීම සදහා මෙය සිරුරේ කටුව ඇතුල්වන පැත්තට විරුද්ධ පැත්තේ ස්ථානගත කරනු ලැබේ.

'''ඇනිස්තේසියා'''(Anaesthesia)

විශේෂයෙන් එංගලන්තය ඇතුළු යුරෝපා රටවල්වල ශරීර සිදුරුකිරීම් කිරීමට පෙර මෙය එන්නත් කිරීමෙන් ලබා දේ.

==ශරීර සිදුරුකිරීම් හා සම්බන්ධ අවදානම්==

[[ගොනුව:Melag Autoclave 01.JPG|thumbnail|දකුණ|ආභරණ වායුහරණය කිරීම සදහා යොදාගන්නා උපකරණය]]
ශරීරිව්දීම් යනු නොයෙකුත් අවදානම් සහිත ක්‍රියාදාමයකි. 2005 වසරේදී එංගලන්තයේ මිනිසුන් 10503ක ගෙන් කෙරුණු සමීක්ෂණයකදී, 31% ක පමණ පිරිසකට ශරීරවිදීම් මගින් අවුල් සහගත තත්ත්ව ඇති වූ අතර එයින් 15.2%ක පිරිසකට අවදානම සුවකිරීම සදහා වෘත්තීමය උදව් අවශ්‍ය වූ අතර 0.9% පිරිසකට බරපතල අවදානම් හේතුවෙන් රෝහල් ගතකිරීමට සිදුවුණු බවද වාර්තාවේ. 

ශරීරවිදීම් හා සම්බන්ධ අවදානම්

* ශරීර සිදුරුකර ආභරණ පැළදීමේදී එම ආභරණ තැන ඇති ලෝහය මගින් අසාත්මික විපාක ඇතිවිය හැක. තත්ත්වයෙන් උසස් ටයිටේනියම්,නයෝබියම් වැනි ආභරණ භාවිතාකිරීම මගින් මෙම අවදානම් තත්වය අඩුකරගත හැක.
* බැක්ටීරියා හෝ වෛරස් මගින් නොයෙකුත් ආසදන ඇතිවිය හැක. විශේෂයෙන් [[Staphylococcus aureus]], group A streptococcus සහ Pseudomonas spp යන ආසාදනයන් ඇතිවිය හැක.16 වන සියවසේදී වාර්තා වුණු යුරෝපයේ අනුජීවවිද්‍යා සයන සමිතිය විසින් වර්තාවුණු වාර්තාව අනුව බැක්ටීරියා මගින් ඇතිවන ආසාදන කලාතුරයකින් බරපතල ආසාදන බවට පත්වන බව සදහන් වේ. තවද 2006 වසරේදී ඉන්දියානා(Indiana)කාන්තාවක් තමන්ගේ චූචූකය විදීමෙන් ඇතිවූ ආසාදනයකින් පියයුරක් අහිමිකර ගත බවද වාර්තාවල සදහන් වේ.
* හයිපර්ට්‍රෝෆික් ලප(hypertrophic scar) සහ කැලොයිඩ්(Keloid) ආකාරයේ ලප අධික ලෙස පටකවල ඇතිවිය හැක. තවද ශරීරවිදීම් කළවිට එය ඉවත්කළ හැකිවූවද එමගින් ලප ඇතිවිය හැක.
* ශරීරවිදීම් සිදුකල ආභරණ ඉරීම,එකිනෙක ගැටීම සහ ගැස්සීමකින් සෙළවීම යනාදී කරුණු නිසා ශාරීරික ක්ෂතිය ඇතිවිය හැක. තවද ව්මගින් තුවාල ඇතිවූ විට සුවවීමට වැඩි කාලයක් ගනී. උචිත ප්‍රමාණයේ ආභරණ පැළදීම හා ඒවා අනවශ්‍ය ලෙස නොවෙනස් කිරීම මගින් මෙම අවදානම් තත්ත්ව මග හරවා ගත හැක.
* තවද දිව,තොල් සිදුරුකිරීමේදී දත්වලට හානි විය හැකි අතර එමගින් මුඛ ක්ෂතිය ඇතිවිය හැක.

වර්තමානයේ ශරීර සිදුරුකිරීම් කරනු ලබන ස්ථාන ශරීර සිදුකිරීම් කරනු ලබන පුද්ගලයාගේ සෞඛ්‍යය හා විදීම සිදුකරන ස්ථානය ආරක්ෂා කරගැනීමට නොයෙකුත් උපක්‍රම භාවිතා කරයි. තවද බොහෝ ස්ථානාවල විදීම සිදුකරන පුද්ගලයා විදීම සිදුකිරීමේදී අත්මේස් පැළද සිටින අතර විදීම කළ පසු විදීම කරනු ලබන පුද්ගලයාට අවශ්‍ය සනීපාරක්ෂක කටයුතු ලබාදේ. තවද භාවිතා කරන මෙම අත්මේස් විටින්විට මාරුකරන අතර සමහර ස්ථානවල පියවරෙන් පියවරට මාරුකිරීම සදහාද එම පුද්ගලයින් පුරුදු වී තිබේ. තවත් සමහර ප්‍රදේශවල මෙම කටයුතු කිරීමේදී නිර්වාණු කළ අත්මේස් භාවිතාකිරීම අනිවාර්ය වේ. තවද ෆ්ලොරිඩා (Florida) සහ සවුත් කැරෝලිනා (South Carolina) යන ප්‍රාන්තවල අත්මේස් මෙන්ම යොදාගන්නා ලද උපකරණ, ආභරණ යන සියල්ලන්ම නිර්වාණු හා වයුහරණය කිරීම අනිවාර්ය වේ.

==සුවවීමේ ක්‍රියාවලිය සහ ශරීරවිදීමෙන් පසු සැළකිය යුතු කරුණු==

ශරීරවිදීමෙන් පසු සැළකිල්ලෙන් සිටිය යුතු ආකාරය කාලයෙන් කාලයට වෙනස් වූ අතර ශරීරවිදීම් සිදුකරනු ලබන පුද්ගලයන් එම ක්‍රියාවලිය පිළිපැදිය යුතු බවද නිර්දේශ කර ඇත. තවද එම ක්‍රියාදාම පිළිබදව මිථ්‍යා හා අහිතකර නිර්දේශද පවතී. එමනිසා සමහර ප්‍රදේශවල ශරීරිව්දීම් සිදුකළ පසු සැළකිය යුතු කරුණු පිළිබදව උපදේශ ලබාදීම නීතිය මගින් අනිවාර්ය කර තිබේ.

ශරීරවිදීම් සුවවීමේ ක්රියවලියේ අදියර 03ක් පවතී.

* කුපීත කරවන අදියරය, මෙම අදියරයේදී තුවාලයෙන් එනම් විදපු සිදුරෙන් ලේ ගැලීම සිදුවේ.
* වර්ධනයවීමේ හෝ ප්‍රගුණනවීමේ අදියරය, මෙම අවස්ථාවේදී තුවාලය සුවවීමට අවශ්‍ය සෛල සහ ප්‍රෝටීන ශරීරය මගින් සැපයෙන අතර මෙම අදියර කාලය සතියක්,මාසයක් හෝ අවුරුද්දක් ලෙස පුද්ගලයාගෙන් පුද්ගලයාට වෙනස් වේ.
* පරිණතවීමේ හෝ නැවත සැකසීමේ අදියරය,මෙම අදියරය සම්පූර්ණවීමට මාසයක් හෝ අවුරුද්දක පමණ කාලයක් ගත වේ.

තවද ශරීරවිදීම් කළවිට සුවකිරීමට ගන්නා කාලය එය සිදුකල ස්ථානය මත රදා පවතී. ජනනේන්ද්‍රීය විදීම තරමක් ඉක්මනින් සුවවන අතර නාභිය විදීම සුවවීමට තරමක් කාලයක් ගනී. සමහර වාර්තා අනුව නාභිය සිදුරුවිදීම සුවවීමට මාස 6ක සිට අවුරුදු 2ක අතර කාලයක් ගන්නා බව සදහන් වේ. එයට හේතුව විය හැක්කේ නිරන්තරයෙන් නාභිය හා වස්ත්‍ර අතර සිදුවන ඝට්ටනයයි.

==නිර්දේශන==

{{refbegin|colwidth=33em}}
*&lt;!--3,000--&gt;{{cite news |title=3,000 Piercings as 9/11 Tributes |date=7 September 2004 |work=[[Daily Times (Pakistan)|Daily Times]] |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_7-9-2004_pg9_4 |accessdate=6 December 2009 | ref={{harvid|''Daily Times''|2004}} }}
*&lt;!--Adler, R--&gt;{{cite book|last=Adler|first=Rachel|authorlink=Rachel Adler|title=Engendering Judaism: an inclusive theology and ethics|date=January 1998|publisher=Jewish Publication Society|isbn=978-0-8276-0584-8|ref=harv}}
*&lt;!--Alvarez, M--&gt;{{cite web |title=Dr. Manny's Health Beat: Do's &amp; Don'ts for Safe Body Piercing |date=17 November 2006 |first=Manny |last=Alvarez |authorlink=Manny Alvarez |publisher=FOX News |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,230101,00.html |accessdate=6 December 2009 |ref=harv}}
*&lt;!--American--&gt;{{cite book |title=Anthropological Papers of the American Museum of Natural History |volume=16 |author=[[American Museum of Natural History]] |year=1921 |ref=harv}}
*&lt;!--Angel, E--&gt;{{cite book | ref = harv |title=The Piercing Bible: The Definitive Guide to Safe Body Piercing |first=Elayne |last=Angel |authorlink=Elayne Angel |url=http://books.google.com/?id=uz-84gxdYAgC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=isbn=1-58091-193-5&amp;cd=1#v=onepage&amp;q=|publisher=The Crossing Press |year=2009 |isbn=1-58091-193-5}}
*&lt;!--APP--&gt;{{cite web | title = APP Information | publisher = Association of Professional Piercers | accessdate = 18 May 2012 | url = http://www.safepiercing.org/piercing/faq/#guns | ref= harv}}
*&lt;!--BBC--&gt;{{cite news | author=BBC| title = Parents 'should approve skin piercings for under-16s'| work = [[BBC]] | date = 18 October 2011 | url = http://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-politics-15335707| ref={{harvid|BBC|2011}}}}
*&lt;!--Body--&gt;{{cite web |url=http://www.lds.org/ldsorg/v/index.jsp?vgnextoid=bbd508f54922d010VgnVCM1000004d82620aRCRD&amp;locale=0&amp;sourceId=810739b439c98010VgnVCM1000004d82620a____ |title=Body Piercing |publisher=[[The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints]] |accessdate=14 December 2009}} &lt;!--no idea what this is supposed to do ref={{harvid|Church of Jesus Christ of Latter-day Saints|2009}}--&gt;
*&lt;!--Bone, A--&gt;{{cite journal |title=Body Piercing in England: a Survey of Piercing at Sites Other than Earlobe |work=British Medical Journal |issue=336 |pages=1426–1428|doi=10.1136/bmj.39580.497176.25 |date=21 June 2008 |url=http://www.bmj.com/cgi/content/full/336/7658/1426#REF5 |last=Bone |first=Angie |author2=Fortune Ncube|author3=Tom Nichols|author4=Norman D Noah |accessdate=6 January 2010 |ref = {{harvid|Bone|Ncube|Nichols|Noah|2008}} |volume=336}}
*&lt;!--Brodsky, D--&gt;{{cite book|last=Brodsky|first=David|title=A Bride Without a Blessing: a Study in the Redaction and Content of Massekhet Kallah and its Gemara|year=2006|publisher=Mohr Siebeck|isbn=978-3-16-149019-4 |ref=harv}}
*&lt;!--Brody, J--&gt;{{cite news |title=Fresh Warnings on the Perils of Piercing |last=Brody |first=Jane E. |authorlink=Jane Brody|work=New York Times |date=4 April 2000 |accessdate=6 December 2009 |url=http://www.nytimes.com/2000/04/04/health/personal-health-fresh-warnings-on-the-perils-of-piercing.html?pagewanted=all |ref=harv}}
*&lt;!--Children--&gt;{{cite web | url = http://www.austlii.edu.au/au/legis/wa/consol_act/cacsa2004318/s104a.html | work = Western Australian Consolidated Acts | title = Children and Community Services Act 2004 - SECT 104A | year = 2004 | accessdate = 3 January 2013 | ref=harv}}
*&lt;!--Currie-McGee--&gt;{{cite book |title=Tattoos and Body Piercing |url=https://archive.org/details/tattoosbodypierc00curr |last=Currie-McGhee |first=Leanne K. |series=Lucent Overview Series |publisher=Lucent Books |year=2006 |page=[https://archive.org/details/tattoosbodypierc00curr/page/11 11] |isbn=1-59018-749-0|ref=harv}}
*&lt;!--De Cuyper--&gt;{{cite book | ref=harv|title=Dermatologic Complications with Body Art: Tattoos, Piercings and Permanent Make-Up | editor1-first= Christa |editor1-last=De Cuyper |editor2-first=Maria Luisa |editor2-last=Pérez-Cotopos | publisher = Springer Books | year = 2010 |isbn=978-3-642-03291-2 | chapter = Piercings: Techniques and Complications | last=De Cuyper | first = Christa | coauthors =Maria Luisa Pérez-Cotopos, Laura Cossio | pages = 43–52}}
*&lt;!--Department--&gt;{{cite web | url = http://www.public.health.wa.gov.au/cproot/1469/2/Use_of_Ear_Piercing_Guns.pdf | title = Use of Ear Piercing Guns | last = Department of Health, Western Australia | year = 2006 | accessdate = 3 January 2013 | ref = harv}}
*&lt;!--DeMello, M--&gt;{{cite book |ref=harv|title=Encyclopedia of Body Adornment |url=https://archive.org/details/encyclopediaofbo0000deme|first=Margo |last=DeMello |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2007 |isbn=0-313-33695-4}}
*&lt;!--DeMello, M--&gt;{{cite book | ref=harv|title=Faces Around the World| url=https://archive.org/details/facesaroundworld0000deme|first=Margo|last=DeMello | publisher=ABC-Clio|year=2012|isbn=1598846175}}
*&lt;!--Folkard--&gt;{{cite book |title=Guinness World Records |year=2004 |publisher=Guinness World Records |edition=50 |isbn=1-892051-22-2 |first= Claire | last= Folkard |ref = harv}}
*&lt;!--Gay, K.--&gt;{{cite book |title=Body Marks: Tattooing, Piercing, and Scarification |series=Women at War |last=Gay |first=Kathlyn |coauthors=Christine Whittington |publisher=Twenty-First Century Books |year=2002 |isbn=0-7613-2352-X |ref=harv}}
*&lt;!--Glenday, C--&gt;{{cite book |title=Guinness World Records |year=2009 |last=Glenday |first=Craig |publisher=Random House, Inc. |isbn=0-553-59256-4 |ref=harv}}
*&lt;!--Government--&gt;{{cite web | last = Government of Western Australia | first = Department for Child Protection | ref = harv | title = Written consent form for body piercing of a child under 18 years of age | url = http://www.dcp.wa.gov.au/ChildProtection/Documents/Piercing/PiercingConsentForm.pdf | accessdate = 3 January 2013}}
*&lt;!--Graves, B--&gt;{{cite book |title=Tattooing and Body Piercing: Perspectives on Physical Health |last=Graves |first=Bonnie B. |publisher=Capstone Press |year=2000 |isbn=0-7368-0417-X |ref=harv}}
*&lt;!--Hastings, J--&gt;{{cite book |ref = harv |title=Encyclopedia of Religion and Ethics, Part 17 |first=James |last=Hastings |editor1-first=John A. |editor1-last=Selbie |publisher=Kessinger Publishing |year=2003 |isbn=0-7661-3694-9 |page=397 |chapter=Nose-ornaments}}
*&lt;!--Hesse, R--&gt;{{cite book | ref = harv |title=Jewelrymaking through History: an Encyclopedia |url=http://books.google.com/books?id=IVgU0icm948C&amp;printsec=frontcover&amp;dq=isbn=0-313-33507-9&amp;cd=1#v=onepage&amp;q=&amp;f=false|series=Handicrafts Through World History |last=Hesse |first=Rayner W. |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2007 |isbn=0-313-33507-9}}
*&lt;!--Kern, Stephen--&gt;{{cite book |last=Kern |first=Stephen |title=Anatomy and Destiny: a Cultural History of the Human Body |url=https://archive.org/details/anatomydestiny0000unse |publisher=Bobbs-Merrill |year=1975 |isbn=0-672-52091-5|ref=harv}}
*&lt;!--King, D--&gt;{{cite book |title=The Nez Perce |url=https://archive.org/details/nezperce0000king |series=First Americans&amp;nbsp;– Group 3 |last=King |first=David C. |publisher=Marshall Cavendish |year=2007 |isbn=0-7614-2680-9 |ref = harv}}
*&lt;!--Koenig, L--&gt;{{cite journal |pmc=1496593 |doi=10.1046/j.1525-1497.1999.00357.x |title=Body Piercing: Medical Concerns with Cutting-Edge Fashion |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-general-internal-medicine_1999-06_14_6/page/379 |year=1999 |last1=Koenig | first1= Laura M. |journal=Journal of General Internal Medicine |volume=14 |pages=379–85 |pmid=10354260 |last2=Carnes |first2=M |issue=6|ref=harv}}
*&lt;!--Lawman, D--&gt;{{cite book |title=Illustrated Dictionary of Anthropology |editor1-first=Denise |editor1-last=Lawman |chapter=Labrets |publisher=Lotus Press |year=2004 |isbn=81-89093-10-X | ref ={{harvid|Koenig|Carnes|1999}}}}
*&lt;!--Levin--&gt;{{cite journal |first=Levin |last= Liran |title=Alveolar Bone Loss and Gingival Recession Due to Lip and Tongue Piercing |journal=N Y State Dent J |volume=73 |issue=4 |pages=48–50 |date=June 2007 |doi= |pmid=17891882| ref = harv}}
*&lt;!--Levin, Zadik--&gt;{{cite journal |first=Levin | last = Liran |author2=Yehuda Zadik  |title=Oral Piercing: Complications and Side Effects |journal=Am J Dent |volume=20 |issue=5 |pages=340–344 |date=October 2007 |doi=|pmid=17993034| ref = {{harvid|Levin|Zadik|2007}}}}
*&lt;!--Levin, Zadik &amp; Becker--&gt;{{cite journal |last=Liran |first=Levin |author2=Yehuda Zadik |author3=Tal Becker |title=Oral and Dental Complications of Intra-oral Piercing |journal=Dent Traumatol |volume=21 |issue=6 |pages=341–343 |date=December 2005 |pmid=16262620 |doi=10.1111/j.1600-9657.2005.00395.x |url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/118672805/abstract?CRETRY=1&amp;SRETRY=0 |accessdate=18 July 2008 |ref={{harvid|Levin|Zadik|Becker|2005}} |archive-date=18 December 2012 |archive-url=https://archive.today/20121218001707/http://www3.interscience.wiley.com/journal/118672805/abstract?CRETRY=1&amp;SRETRY=0 |url-status=dead }}
*&lt;!--Lundskow, G--&gt;{{cite book |ref=harv| title=The Sociology of Religion: A Substantive and Transdisciplinary Approach |url=https://archive.org/details/sociologyofrelig0000lund|first=George |last=Lundskow |publisher=Pine Forge Press |year=2008 |isbn=1412937213}}
*&lt;!--Mason--&gt;{{cite news | last = Mason | first = Jennifer | title = Tongue Piercing Infection Death Prompts Warning | work = [[Australian Broadcasting Corporation]] | date = 18 October 2009 | url = http://www.abc.net.au/news/stories/2009/10/18/2717129.htm | accessdate = 6 April 2010 | ref = harv | archive-date = 1 February 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100201044708/http://www.abc.net.au/news/stories/2009/10/18/2717129.htm | url-status = dead}}
*&lt;!--Mayo--&gt;{{cite web |title=Piercings: How to Prevent Complications |author=Mayo Clinic staff |url=http://www.mayoclinic.com/health/piercings/SN00049|publisher=Mayo Clinic |date=16 February 2008 |accessdate=6 December 2009 |ref = harv}}
*&lt;!--McRae, A--&gt;{{cite book |title=365 Awesome Facts &amp; Records about Everything |first=Anne |last=McRae |author2=Gill Davies |publisher=Struik |year=2006 |isbn=1-77007-428-7 |ref= {{harvid|McRae|Davies|2006}}}}
*&lt;!--Meltzer--&gt;{{cite journal |title=Complications of Body Piercing |journal=American Family Physicians |last=Meltzer |first=Donna I. |date=15 November 2005 |volume=72 |issue=10 |pages=2029–2034 |url=http://www.aafp.org/afp/2005/1115/p2029.html |accessdate=14 December 2009 | ref = harv}}
*&lt;!--Miller, J--&gt;{{cite book |title=The Body Art Book |url=https://archive.org/details/bodyartbookcompl0000mill |last=Miller |first=Jean-Chris |isbn=0-425-19726-3 |publisher=Penguin |year=2004 |ref=harv}}
*&lt;!--Most--&gt;{{cite web |url=http://www.guinnessworldrecords.com/records/human_body/body_beautiful/most_body_piercings_surgical_needles.aspx |title=Most Body Piercings (surgical needles) |publisher=Guinness World Records |accessdate=15 December 2009 | ref = {{harvid|Guinness World Records|2009}}}}
*&lt;!--NCSL--&gt;{{cite web | url = http://www.ncsl.org/issues-research/health/tattooing-and-body-piercing.aspx | title = Tattoos and Body Piercings for Minors | author = NCSL | publisher = National Conference of State Legislatures | date = December 2012 | accessdate = 3 January 2013 | ref = {{harvid|NCSL|2012}}}}
*&lt;!--Ooi--&gt;{{cite book |title=Southeast Asia: a Historical Encyclopedia, from Angkor Wat to East Timor |volume=1 |last=Ooi |first=Keat Gin |publisher=ABC-CLIO |year=2004 |isbn=1-57607-770-5 | ref = harv}}
*&lt;!--Parents--&gt;{{cite book|title=Parents|url=http://books.google.com/?id=KF8nAQAAIAAJ|accessdate=7 May 2010|date=1 January 2007|publisher=Stellan Consult Ltd.|ref=harv}}
*&lt;!--Past Out--&gt;{{cite journal |url=http://www.campkc.com/campkc-content.php?Page_ID=748 |title=Past Out—What was Operation Spanner? |date=24 December 2007 |journal=Camp |publisher=Kansas City Anti-Violence Project |accessdate=6 December 2009 | ref= {{harvid|''Camp''|2007}}}}
*&lt;!--Phillips, M--&gt;{{cite book |title=Ethiopia &amp; Eritrea |url=https://archive.org/details/ethiopiaeritrea0000phil |series=Lonely Planet guidebooks |publisher=Lonely Planet |first=Matt |last=Phillips |author2=Jean-Bernard Carillet |edition=3 |year=2006 |isbn=1-74104-436-7 |ref = {{harvid|Phillips|Carillet|2006}}}}
*&lt;!--Pitts, V--&gt;{{cite book |title=In the Flesh: the Cultural Politics of Body Modification |url=https://archive.org/details/infleshculturalp2003pitt |last=Pitts |first=Victoria |publisher=Palgrave Macmillan |year=2003 |isbn=0-312-29311-9 |ref = harv}}
*&lt;!--Pitts-Taylor, V--&gt;{{cite book|last=Pitts-Taylor|first=Victoria|title=Cultural Encyclopedia of the Body: M-Z|url=https://archive.org/details/culturalencyclop0000unse|year=2008|publisher=Greenwood Press|isbn=978-0-313-34147-2|ref = harv}}
*&lt;!--Porterfield--&gt;{{cite book |title=Religion and American Cultures: an Encyclopedia of Traditions, Diversity, and Popular Expressions |volume=2 |editors=Gary Laderman and Luis D. Leon |last=Porterfield |first=Amanda |publisher=ABC-CLIO |year=2003 |isbn=1-57607-238-X |ref= harv}}
*&lt;!--Prissant, C--&gt;{{cite book|last=Prisant|first=Carol|title=Antiques Roadshow Collectibles: the Complete Guide to Collecting 20th-century Toys, Glassware, Costume Jewelry, Memorabilia, Ceramics &amp; More|url=https://archive.org/details/antiquesroadshow0000pris|date=18 January 2003|publisher=Workman Publishing|isbn=978-0-7611-2822-9|ref=harv}}
*&lt;!--Romanienko--&gt;{{cite book | last = Romanienko | first = Lisiunia | year = 2011 | title = Body Piercing and Identity Construction | url = https://archive.org/details/bodypiercingiden0000roma | publisher = Palgrave Macmillan | isbn = 0-230-11032-0|ref=harv}}
*&lt;!--Rutty, G--&gt;{{cite book |last=Rutty |first=Guy N. |title=Essentials of Autopsy Practice |url=https://archive.org/details/essentialsofauto0000unse |date=31 January 2004 |publisher=Springer |isbn=978-1-85233-541-0 |ref=harv }}
*&lt;!--Siegel--&gt;{{cite news |last=Siegel |first=Judy |work=[[Jerusalem Post]] |title=Soldier's Tongue Piercing Causes Fatal Infection |date=23 September 2008 |url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-156541113.html |accessdate=6 April 2010 |ref=harv |archive-date=5 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121105220441/http://www.highbeam.com/doc/1P1-156541113.html |url-status=dead }}
*&lt;!--Smith, H--&gt;{{cite book |ref=harv|title=Jewellery |volume=16 |series=Connoisseur's library |last=Smith |first=Harold Clifford |editor1-last=Davenport |editor1-first=C. |edition=2nd |publisher=Methuen and co. |year=1908}}
*&lt;!--Smith, RJ--&gt;{{cite book |ref=harv |editor1=Jonathan Lethem |editor2=Paul Bresnick |title=Da Capo Best Music Writing 2002: The Year's Finest Writing on Rock, Pop, Jazz, Country, and More |year=2002 |publisher=Da Capo Press |isbn=0-306-81166-9 |chapter=The Many Faces of Korla Pandit |url=http://books.google.com/?id=8g9-L3ymrq4C&amp;printsec=frontcover&amp;dq=isbn=0-306-81166-9&amp;cd=1#v=onepage&amp;q= |url-status=live |accessdate=12 November 2013 }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*&lt;!--Tattoo--&gt;{{cite web |url=http://www.medicalnewstoday.com/articles/41238.php |title=Tattoo, Piercing and Breast Implantation Infections |date=8 April 2006 |accessdate=27 November 2008 |publisher = [[Medical News Today]]| ref = {{harvid|Medical News Today|2006}}}}
*&lt;!--Tongue--&gt;{{cite web |url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/399218.stm|title=Tongue Piercing 'Can Be Fatal' |author= |date=July 21, 1999 |work= |publisher=[[BBC News]] |accessdate=6 April 2010| ref = {{harvid|BBC News|1999}}}}
*&lt;!--Ullman, Y.--&gt;{{cite web | ref = harv |first=Yirmiyahu |last=Ullman |title=Hoops on Studs |url=http://ohr.edu/yhiy/article.php/3430 |work=Ask the Rabbi |publisher=Ohr Somayach |date=15 March 2008 |accessdate=4 April 2010 }}
*&lt;!--Vale, V--&gt;{{cite book|last1=Vale|first1=V.|author2=Andrea Juno|title=Modern Primitives: an Investigation of Contemporary Adornment &amp; Ritual|year=1989|publisher=Re/Search Publications|isbn=978-0-940642-14-0|ref={{harvid|Vale|Juno|1989}}}}
*&lt;!--van den Brink, J.--&gt;{{cite book |title=The Haida Indians: Cultural Change Mainly between 1876–1970  |url=https://archive.org/details/haidaindianscult0000brin  |year=1974 |isbn=90-04-03991-0 |first=Jacob Herman | last = van den Brink |publisher=Brill |location=Leiden | ref=harv}}
*&lt;!--Wagner, S--&gt;{{cite book|first=Stanley M. |last = Wagner|title=Onkelos on the Torah: Understanding the Bible Text|year=2006|publisher=Gefen Publishing House Ltd|isbn=978-965-229-341-1|ref=harv}}
*&lt;!--Ward, J.--&gt;{{cite web | ref = harv |url=http://www.gauntletenterprises.com/BME/jimward/20040315.html |title=Who was Doug Malloy |last=Ward | first=Jim |authorlink=Jim Ward (body piercer)|date=23 January 2004 |accessdate=7 May 2010 |publisher=[[BMEzine]]}}
*&lt;!--Weule, K.--&gt;{{cite book |title=Native Life in East Africa: the Results of an Ethnological Research Expedition |last=Weule |first=Karl |author2=Alice Werner |publisher=Sir I. Pitman &amp; Sons, ltd. |year=1909 |ref = {{harvid|Weule|Werner|1909}}}}
*&lt;!--White, J.--&gt;{{cite book |ref = harv |title=Ancient Egypt; Its Culture and History |url = https://archive.org/details/ancientegyptitsc00whit |last=White |first=Jon Ewbank Manchip |publisher=Courier Dover Publications |year=1970 |isbn=0-486-22548-8}}
*&lt;!--Wilkinson, J.--&gt;{{cite book |title=Manners and Customs of the Ancient Egyptians |volume=3 |last=Wilkinson |first=Sir John Gardner |year=1837 | publisher=J. Murray | ref = harv}}
*&lt;!--Wood, J.--&gt;{{cite book |title=The Natural History of Man |volume=1 |last=Wood |first=John George |publisher=Routledge |year=1874 |ref= harv}}
*&lt;!--Woods, S--&gt;{{cite web | ref = harv |url=http://www.esquire.com/women/sex/ESQ020602SEX_50 |title=Why is the Prince Albert Piercing Named after Prince Albert? |last=Woods |first=Stacey Grenrock |date=1 February 2006 |work=[[Esquire (magazine)|Esquire]] |accessdate=5 December 2009 }}
*&lt;!--World's--&gt;{{cite news |title=World's Most Pierced Woman Adds to Her Collection |date=23 February 2009 |work=[[The Daily Telegraph]]|url=http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/howaboutthat/4786930/Worlds-most-pierced-woman-adds-to-her-collection.html|accessdate=15 December 2009|ref={{harvid|''Daily Telegraph''|2009}}}}
*&lt;!--Zadik--&gt;{{cite journal |last=Zadik |first=Yehuda |author2=Sandler Vadim |title=Periodontal Attachment Loss Due to Applying Force by Tongue Piercing |journal=J Calif Dent Assoc |volume=35 |issue=8 |pages=550–553 |date=August 2007 |pmid=17941300 |doi= |url=http://www.cda.org/page/Library/cda_member/pubs/journal/jour0807/zadik.pdf |format=PDF |accessdate=16 July 2008 |ref={{harvid|Zadik|Sandler|2007}} |archive-date=10 September 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080910170125/http://www.cda.org/page/Library/cda_member/pubs/journal/jour0807/zadik.pdf |url-status=dead }}
*&lt;!--Zadik--&gt;{{cite journal |last = Zadik  | first = Yehuda |author2=Burnstein Saar|author3=Derazne Estella|author4=Sandler Vadim|author5=Ianculovici Clariel|author6=Halperin Tamar |title=Colonization of Candida: prevalence among tongue-pierced and non-pierced immunocompetent adults |journal=Oral Dis |volume=16 |issue=2 |pages=172–5 |date=March 2010 |pmid=19732353 | ref = {{harvid|Zadik|et al.|2010}} |doi=10.1111/j.1601-0825.2009.01618.x}}
{{refend}}</text>
      <sha1>ttz92b2mx6kvz6pw0e0xjls5gzmj95l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>රැධිර වර්ගය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52666</id>
    <revision>
      <id>802504</id>
      <parentid>798131</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T22:17:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38611" sha1="k0c429odwr5hotasdv7cwb8t3olhncx" xml:space="preserve">[[Image:ABO blood type.svg|thumb|right|410px|රැධිර වර්ගය (නොහොත් රැධිර ගණය) නිර්ණය කරනු ලබන්නේ, රතු රුධිර සෛලයන්ගේ පවතින ABO රැධිර ගණ ප්‍රතිදේහජනකයන් විසිනි.]]
''රැධිර වර්ගයක්''' (වෙනත් ලෙසකින් '''රැධිර ගණයක්''') යනු [[රතු රුධිර සෛල]]යන්ගේ (RBCs) පෘෂ්ඨය මත [[ප්‍රවේණිය|උරුම වු]] [[ප්‍රතිදේහජනක]] ධාතුන්ගේ පැවතීම හෝ නොපැවතීම මත [[රැධිර]] වර්ගීකරණයකි. රුධිර ගණ පද්ධතිය මත රදාපවතිමින්, මේ ප්‍රතිදේහජනකයන් [[ප්‍රෝටීන]], [[කාබෝහයිඩ්රේට]], [[ග්ල්ය්කෝප්‍රෝටීන]], හෝ [[ග්ල්ය්කෝලිපිඩ]], විය හැකිය. Some of these antigens are also present on the surface of other types of [[Cell (biology)#Eukaryotic cells|cell]]s of various [[Tissue (biology)|tissues]]. Several of these red blood cell surface antigens can stem from one [[allele]] (or very closely linked [[gene]]s) and collectively form a blood group system.&lt;ref&gt;{{cite book
  | last = Maton
  | first = Anthea
  | coauthors = Jean Hopkins, Charles William McLaughlin, Susan Johnson, Maryanna Quon Warner, David LaHart, Jill D. Wright
  | title = Human Biology and Health
  | url = https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho
  | publisher = Prentice Hall
  | year = 1993
  | location = Englewood Cliffs NJ
  | isbn = 0-13-981176-1}}&lt;/ref&gt;
Blood types are [[Biological inheritance|inherited]] and represent contributions from both parents. A total of 32 [[human blood group systems]] are now recognized by the [[International Society of Blood Transfusion]] (ISBT).&lt;ref name=iccbba/&gt; The two most important ones are [[ABO blood group system|ABO]] and the [[Rh blood group system|RhD antigen]]; they determine someone's blood type (A, B, AB and O, with + and - denoting RhD status).

Many [[Pregnancy|pregnant]] women carry a [[fetus]] with a blood type different from their own, and the mother can form [[antibodies]] against fetal RBCs. Sometimes these maternal antibodies are [[Immunoglobulin G|IgG]], a small immunoglobulin, which can cross the placenta and cause [[hemolysis]] of fetal RBCs, which in turn can lead to [[hemolytic disease of the newborn]] called erythroblastosis fetalis, an illness of [[Anemia|low fetal blood counts]] that ranges from mild to severe. Sometimes this is lethal for the fetus; in these cases it is called [[hydrops fetalis]].&lt;ref name =Letsky2000&gt;{{cite book |title =Antenatal &amp; neonatal screening |url =https://archive.org/details/antenatalneonata0000unse |edition = 2nd |chapter = Chapter 12: Rhesus and other haemolytic diseases |author = E.A. Letsky |author2=I. Leck|author3=J.M. Bowman |year = 2000 |publisher = Oxford University Press|isbn=978-0-19-262826-8}}&lt;/ref&gt;

==රුධිර ගණ==
A complete blood type would describe a full set of 30 substances on the surface of RBCs, and an individual's blood type  is one of many possible combinations of blood-group antigens.&lt;ref name=iccbba&gt;{{cite web |url=http://ibgrl.blood.co.uk/isbt%20pages/isbt%20terminology%20pages/table%20of%20blood%20group%20systems.htm |title=Table of blood group systems |accessdate=2008-09-12 |date=October 2008 |publisher=International Society of Blood Transfusion }}&lt;/ref&gt; Across the 30 blood groups, over 600 different blood-group antigens have been found,&lt;ref name=&quot;newenglandblood1&quot;&gt;&lt;!--
 --&gt;{{cite web |url=http://www.newenglandblood.org/medical/rare.htm |title=American Red Cross Blood Services, New England Region, Maine, Massachusetts, New Hampshire, Vermont |accessdate=2008-07-15 |year=2001 |publisher=American Red Cross Blood Services&amp;nbsp;– New England Region |quote=there are more than 600 known antigens besides A and B that characterize the proteins found on a person's red cells |archiveurl = http://web.archive.org/web/20080621091025/http://www.newenglandblood.org/medical/rare.htm |archivedate = June 21, 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;!--
 --&gt; but many of these are very rare, some being found mainly in certain ethnic groups.

Almost always, an individual has the same blood group for life, but very rarely an individual's blood type changes through addition or suppression of an antigen in [[infection]], [[malignancy]], or [[autoimmune disease]].&lt;ref&gt;{{harvnb|Dean|2005|loc=[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/n/rbcantigen/ch05ABO/ The ABO blood group] &quot;... A number of illnesses may alter a person's ABO phenotype ...&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Stayboldt C, Rearden A, Lane TA |title=B antigen acquired by normal A1 red cells exposed to a patient's serum |journal=Transfusion |volume=27 |issue=1 |pages=41–4 |year=1987 |pmid=3810822 |doi=10.1046/j.1537-2995.1987.27187121471.x}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Matsushita S, Imamura T, Mizuta T, Hanada M |title=Acquired B antigen and polyagglutination in a patient with gastric cancer |journal=The Japanese Journal of Surgery |volume=13 |issue=6 |pages=540–2 |date=November 1983 |pmid=6672386 |doi=10.1007/BF02469500}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Kremer Hovinga I, Koopmans M, de Heer E, Bruijn J, Bajema I |title=Change in blood group in systemic lupus erythematosus |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_january-19-26-2007_369_9557/page/186 |journal=Lancet |volume=369 |issue=9557 |pages=186–7; author reply 187 |year=2007 |doi= 10.1016/S0140-6736(07)60099-3 |pmid= 17240276}}&lt;/ref&gt; Another more common cause in blood type change is a [[bone marrow transplant]]. Bone-marrow transplants are performed for many [[leukemias]] and [[lymphomas]], among other diseases. If a person receives bone marrow from someone who is a different ABO type (e.g., a type A patient receives a type O bone marrow), the patient's blood type will eventually convert to the donor's type.

Some blood types are associated with inheritance of other diseases; for example, the [[Kell blood group system|Kell antigen]] is sometimes associated with [[McLeod syndrome]].&lt;ref&gt;&lt;!--
 --&gt;{{cite journal |author=Chown B., Lewis M., Kaita K. |title=A new Kell blood-group phenotype |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1957-10-05_180_4588/page/711 |journal=Nature |volume=180 |issue=4588 |page=711 |date=October 1957 |pmid=13477267 |doi=10.1038/180711a0}}&lt;/ref&gt;&lt;!--
 --&gt; Certain blood types may affect susceptibility to infections, an example being the resistance to specific [[malaria]] species seen in individuals lacking the [[Duffy antigen]].&lt;ref&gt;&lt;!--
 --&gt;{{cite journal |doi=10.1056/NEJM197608052950602 |author=Miller LH, Mason SJ, Clyde DF, McGinniss MH |title=The resistance factor to Plasmodium vivax in blacks. The Duffy-blood-group genotype, FyFy |url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_1976-08-05_295_6/page/302 |journal=The New England Journal of Medicine |volume=295 |issue=6 |pages=302–4 |date=August 1976 |pmid=778616}}&lt;/ref&gt;&lt;!--
 --&gt; The Duffy antigen, presumably as a result of [[natural selection]], is less common in ethnic groups from areas with a high incidence of malaria.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Kwiatkowski DP |title=How Malaria Has Affected the Human Genome and What Human Genetics Can Teach Us about Malaria |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2005-08_77_2/page/171 |journal=American Journal of Human Genetics |volume=77 |issue=2 |pages=171–92 |date=August 2005 |pmid=16001361 |pmc=1224522 |doi=10.1086/432519 |quote=The different geographic distributions of α thalassemia, G6PD deficiency, ovalocytosis, and the Duffy-negative blood group are further examples of the general principle that different populations have evolved different genetic variants to protect against malaria}}&lt;/ref&gt;

===ABO blood group system===
[[Image:ABO blood group diagram.svg|right|thumb|350px|''ABO blood group system'': diagram showing the carbohydrate chains that determine the ABO blood group]]
{{Main|ABO blood group system}}

The ''ABO system'' is the most important blood-group system in human-blood transfusion. The associated anti-A and anti-B antibodies are usually ''[[immunoglobulin M]]'', abbreviated [[IgM]], antibodies. ABO IgM [[antibodies]] are produced in the first years of life by sensitization to environmental substances such as food, [[bacteria]], and [[virus]]es. The ''O'' in ABO is often called ''0'' (''zero'', or ''null'') in other languages.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bloddonor.dk/fileadmin/Fil_Arkiv/PDF_filer/Andre/Your_Blood__June_2006.pdf |title=Your blood&amp;nbsp;– a textbook about blood and blood donation |accessdate=2008-07-15 |format=PDF |work= |page=63 |archiveurl = http://web.archive.org/web/20080626184746/http://www.bloddonor.dk/fileadmin/Fil_Arkiv/PDF_filer/Andre/Your_Blood__June_2006.pdf |archivedate = June 26, 2008}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! style=&quot;width:100px;&quot;|[[Phenotype]]
! style=&quot;width:100px;&quot;|[[Genotype]]
|-
| A  || AA or AO
|-
| B  || BB or BO
|-
| AB || AB
|-
| O  || OO
|}

===Rh blood group system===
{{Main|Rh blood group system}}
The Rh system (Rh meaning ''Rhesus'') is the second most significant blood-group system in human-blood transfusion with currently 50 antigens. The most significant Rh antigen is the D antigen, because it is the most likely to provoke an immune system response of the five main Rh antigens. It is common for D-negative individuals not to have any anti-D IgG or IgM antibodies, because anti-D antibodies are not usually produced by sensitization against environmental substances.  However, D-negative individuals can produce [[IgG]] anti-D antibodies following a sensitizing event: possibly a fetomaternal transfusion of blood from a fetus in pregnancy or occasionally a blood transfusion with D positive [[Red blood cell|RBC]]s.&lt;ref name=&quot;Talaro, Kathleen P. 2005 510–1&quot;&gt;{{cite book|author=Talaro, Kathleen P.|title=Foundations in microbiology|url=https://archive.org/details/foundationsinmic00kath|publisher=McGraw-Hill|location=New York|year=2005|pages=[https://archive.org/details/foundationsinmic00kath/page/512 510]–1|isbn=0-07-111203-0 |edition=5th}}&lt;/ref&gt; [[Rh disease]] can develop in these cases.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Moise KJ|title=Management of rhesus alloimmunization in pregnancy|url=https://archive.org/details/sim_obstetrics-and-gynecology_2008-07_112_1/page/164|journal=Obstetrics and Gynecology|volume=112|issue=1|pages=164–76|date=July 2008|pmid=18591322|doi=10.1097/AOG.0b013e31817d453c}}&lt;/ref&gt; Rh negative blood types are much less common in proportion of Asian populations (0.3%) than they are in White (15%).&lt;ref name=&quot;Rh group and its origin&quot;&gt;{{cite web|url=http://hospital.kingnet.com.tw/activity/blood/html/a.html|title=Rh血型的由來|publisher=Hospital.kingnet.com.tw|accessdate=2010-08-01}}&lt;/ref&gt;
The presence or absence of the Rh antigens is signified by the + or − sign, so that for example the A− group does not have any of the Rh antigens.

===ABO and Rh distribution by country===
{{main|Blood type distribution by country}}

As with many other genetic traits, the distribution of ABO and Rh blood groups varies significantly between populations and countries.

===Other blood group systems===
{{Main|Human blood group systems}}
32 blood-group systems have been identified, including the ABO and Rh systems.&lt;ref&gt;{{cite web
|url= http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=news&amp;storyID=13259
|title=Blood Mystery Solved
|author=Joshua E. Brown
|date=22 February 2012
|publisher=University Of Vermont
|accessdate=11 June 2012}}&lt;/ref&gt; Thus, in addition to the ABO antigens and Rh antigens, many other antigens are expressed on the RBC surface membrane. For example, an individual can be AB, D positive, and at the same time M and N positive ([[MNS antigen system|MNS system]]), K positive ([[Kell antigen system|Kell system]]), Le&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt; or Le&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt; negative ([[Lewis antigen system|Lewis system]]), and so on, being positive or negative for each blood group system antigen. Many of the blood group systems were named after the patients in whom the corresponding antibodies were initially encountered.

==සායනික වැදගත්කම==

===රුධිර පාරවිලනය===
{{Main|Blood transfusion}}
Transfusion medicine is a specialized branch of [[hematology]] that is concerned with the study of blood groups, along with the work of a [[blood bank]] to provide a [[Blood transfusion|transfusion]] service for blood and other blood products. Across the world, blood products must be prescribed by a medical doctor (licensed [[physician]] or [[surgeon]]) in a similar way as medicines.

[[File:Main symptoms of acute hemolytic reaction.png|thumb|right|220px|Main symptoms of [[acute hemolytic reaction]] due to blood type mismatch.&lt;ref&gt;[http://www.cancer.org/docroot/ETO/content/ETO_1_4x_Possible_Risks_of_Blood_Product_Transfusions.asp Possible Risks of Blood Product Transfusions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091105182210/http://www.cancer.org/docroot/ETO/content/ETO_1_4x_Possible_Risks_of_Blood_Product_Transfusions.asp |date=2009-11-05 }} from American Cancer Society. Last Medical Review: 03/08/2008. Last Revised: 01/13/2009&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.pathology.med.umich.edu/bloodbank/manual/bbch_7/index.html 7 adverse reactions to transfusion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141005151334/https://www.pathology.med.umich.edu/bloodbank/manual/bbch_7/index.html |date=2014-10-05 }} Pathology Department at University of Michigan. Version July 2004, Revised 11/5/08&lt;/ref&gt;]]

Much of the routine work of a [[blood bank]] involves testing blood from both donors and recipients to ensure that every individual recipient is given blood that is compatible and is as safe as possible.   If a unit of incompatible blood is [[Blood transfusion|transfused]] between a [[Blood donation|donor]] and recipient, a severe [[acute hemolytic reaction]] with [[hemolysis]] (RBC destruction), [[renal failure]] and [[shock (circulatory)|shock]] is likely to occur, and death is a possibility. Antibodies can be highly active and can attack RBCs and bind components of the [[complement system]] to cause massive hemolysis of the transfused blood.

Patients should ideally receive their own blood or type-specific blood products to minimize the chance of a [[transfusion reaction]].  Risks can be further reduced by [[cross-matching]] blood, but this may be skipped when blood is required for an emergency. Cross-matching involves mixing a sample of the recipient's serum with a sample of the donor's red blood cells and checking if the mixture ''agglutinates'', or forms clumps. If agglutination is not obvious by direct vision, blood bank technicians usually check for [[Agglutination (biology)|agglutination]] with a [[microscope]]. If agglutination occurs, that particular donor's blood cannot be transfused to that particular recipient.  In a blood bank it is vital that all blood specimens are correctly identified, so labelling has been standardized using a [[barcode]] system known as [[ISBT 128]].

The blood group may be included on [[Dog tag (identifier)|identification tags]] or on [[tattoo]]s worn by military personnel, in case they should need an emergency blood transfusion. Frontline German [[SS blood group tattoo|Waffen-SS had blood group tattoos]] during [[World War II]].

Rare blood types can cause supply problems for [[blood bank]]s and hospitals. For example [[Duffy antigen|Duffy]]-negative blood occurs much more frequently in people of African origin,&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Nickel RG |title=Determination of Duffy genotypes in three populations of African descent using PCR and sequence-specific oligonucleotides |journal=Human Immunology |volume=60 |issue=8 |pages=738–42 |date=August 1999 |pmid=10439320 |doi=10.1016/S0198-8859(99)00039-7 |author-separator=, |author2=Willadsen SA |author3=Freidhoff LR |display-authors=3 |last4=Huang |first4=Shau-Ku |last5=Caraballo |first5=Luis |last6=Naidu |first6=Raana P |last7=Levett |first7=Paul |last8=Blumenthal |first8=Malcolm |last9=Banks-Schlegel |first9=Susan}}&lt;/ref&gt; and the rarity of this blood type in the rest of the population can result in a shortage of Duffy-negative blood for these patients.  Similarly for RhD negative people, there is a risk associated with travelling to parts of the world where supplies of RhD negative blood are rare, particularly [[East Asia]], where blood services may endeavor to encourage Westerners to donate blood.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bloodcare.org.uk/html/resources_chairman_2001.htm |title=BCF&amp;nbsp;– Members&amp;nbsp;– Chairman's Annual Report |accessdate=2008-07-15 |last=Bruce |first=MG |date=May 2002 |publisher=The Blood Care Foundation |quote=As Rhesus Negative blood is rare amongst local nationals, this Agreement will be of particular value to Rhesus Negative expatriates and travellers }}{{dead link|date=December 2011}}&lt;/ref&gt;

===Hemolytic disease of the newborn (HDN)===
{{Main|Hemolytic disease of the newborn}}
A [[antenatal|pregnant]] woman can make [[IgG]] blood group antibodies if her fetus has a blood group antigen that she does not have. This can happen if some of the fetus' blood cells pass into the mother's blood circulation (e.g. a small fetomaternal [[bleeding|hemorrhage]] at the time of childbirth or obstetric intervention), or sometimes after a therapeutic [[blood transfusion]].  This can cause [[Rh disease]] or other forms of [[hemolytic disease of the newborn]] (HDN) in the current pregnancy and/or subsequent pregnancies.  If a pregnant woman is known to have anti-D antibodies, the Rh blood type of a [[fetus]] can be tested by analysis of fetal DNA in maternal plasma to assess the risk to the fetus of Rh disease.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Daniels G, Finning K, Martin P, Summers J |title=Fetal blood group genotyping: present and future |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |volume=1075 |issue= |pages=88–95 |date=September 2006 |pmid=17108196 |doi=10.1196/annals.1368.011}}&lt;/ref&gt; One of the major advances of twentieth century medicine was to prevent this disease by stopping the formation of Anti-D antibodies by D negative mothers with an injectable medication called [[Rho(D) immune globulin]].&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.rcog.org.uk/index.asp?PageID=1972 |title = Use of Anti-D Immunoglobulin for Rh Prophylaxis | publisher = [[Royal College of Obstetricians and Gynaecologists]]|date=May 2002}}{{dead link|date=December 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url =http://www.nice.org.uk/guidance/TA41/?c=91520 |title = Pregnancy&amp;nbsp;– routine anti-D prophylaxis for D-negative women |publisher = [[National Institute for Health and Clinical Excellence|NICE]] |date=May 2002}}&lt;/ref&gt; Antibodies associated with some blood groups can cause severe HDN, others can only cause mild HDN and others are not known to cause HDN.&lt;ref name =Letsky2000/&gt;

=== රුධිර නිෂ්පාදනය ===
To provide maximum benefit from each blood donation and to extend shelf-life, [[blood bank]]s [[blood fractionation|fractionate]] some whole blood into several products. The most common of these products are packed RBCs, [[Blood plasma|plasma]], [[platelet]]s, [[cryoprecipitate]], and [[Blood plasma#Fresh frozen plasma|fresh frozen plasma]] (FFP).  FFP is quick-frozen to retain the labile [[clotting factor]]s [[Factor V|V]] and [[Factor VIII|VIII]], which are usually administered to patients who have a potentially fatal clotting problem caused by a condition such as advanced [[liver]] disease, overdose of [[anticoagulant]], or [[disseminated intravascular coagulation]] (DIC).

Units of packed red cells are made by removing as much of the plasma as possible from whole blood units.

[[Clotting factors]] synthesized by modern [[Recombinant DNA|recombinant]] methods are now in routine clinical use for [[hemophilia]], as the risks of infection transmission that occur with pooled blood products are avoided.

===රතු රුධිර සෛල අනුකූලතාව===
*'''Blood group AB'''  individuals have both A and B antigens on the surface of their RBCs, and their [[blood plasma]] does not contain any antibodies against either A or B antigen. Therefore, an individual with type AB blood can receive blood from any group (with AB being preferable), but cannot donate blood to any group other than AB.  They are known as universal recipients.
*'''Blood group A'''  individuals have the A antigen on the surface of their RBCs, and blood serum containing [[IgM]] antibodies against the B antigen. Therefore, a group A individual can receive blood only from individuals of groups A or O (with A being preferable), and can donate blood to individuals with type A or AB.
*'''Blood group B'''  individuals have the B antigen on the surface of their RBCs, and blood serum containing IgM antibodies against the A antigen.  Therefore, a group B individual can receive blood only from individuals of groups B or O (with B being preferable), and can donate blood to individuals with type B or AB.
*'''Blood group O'''  (or blood group zero in some countries) individuals do not have either A or B antigens on the surface of their RBCs, and their blood serum contains IgM anti-A and anti-B antibodies against the A and B blood group antigens. Therefore, a group O individual can receive blood only from a group O individual, but can donate blood to individuals of any ABO blood group (i.e., A, B, O or AB). If a patient in a hospital situation were to need a blood transfusion in an emergency, and if the time taken to process the recipient's blood would cause a detrimental delay, O Negative blood can be issued.  They are known as universal donors.

[[Image:Blood Compatibility.svg|right|230px|thumb|'''Red blood cell compatibility chart'''&lt;br /&gt;In addition to donating to the same blood group; type O blood donors can give to A, B and AB; blood donors of types A and B can give to AB.]]
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Red blood cell compatibility table&lt;!--
 --&gt;&lt;ref name=rbccomp&gt;{{cite web |url=http://chapters.redcross.org/br/northernohio/INFO/bloodtype.html |title=RBC compatibility table |accessdate=2008-07-15 |date=December 2006 |publisher=American National Red Cross }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=bloodbook&gt;[http://www.bloodbook.com/compat.html Blood types and compatibility] bloodbook.com&lt;/ref&gt;&lt;!--
 --&gt;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | Recipient&lt;sup&gt;[1]&lt;/sup&gt;
! colspan=&quot;8&quot; | Donor&lt;sup&gt;[1]&lt;/sup&gt;
|-
! O−
! O+
! A−
! A+
! B−
! B+
! AB−
! AB+
|-
! O−
| style=&quot;width:3em&quot; | {{Y}}
| style=&quot;width:3em&quot; | {{N}}
| style=&quot;width:3em&quot; | {{N}}
| style=&quot;width:3em&quot; | {{N}}
| style=&quot;width:3em&quot; | {{N}}
| style=&quot;width:3em&quot; | {{N}}
| style=&quot;width:3em&quot; | {{N}}
| style=&quot;width:3em&quot; | {{N}}
|-
! O+
| {{Y}}
| {{Y}}
| {{N}}
| {{N}}
| {{N}}
| {{N}}
| {{N}}
| {{N}}
|-
! A−
| {{Y}}
| {{N}}
| {{Y}}
| {{N}}
| {{N}}
| {{N}}
| {{N}}
| {{N}}
|-
! A+
| {{Y}}
| {{Y}}
| {{Y}}
| {{Y}}
| {{N}}
| {{N}}
| {{N}}
| {{N}}
|-
! B−
| {{Y}}
| {{N}}
| {{N}}
| {{N}}
| {{Y}}
| {{N}}
| {{N}}
| {{N}}
|-
! B+
| {{Y}}
| {{Y}}
| {{N}}
| {{N}}
| {{Y}}
| {{Y}}
| {{N}}
| {{N}}
|-
! AB−
| {{Y}}
| {{N}}
| {{Y}}
| {{N}}
| {{Y}}
| {{N}}
| {{Y}}
| {{N}}
|-
! AB+
| {{Y}}
| {{Y}}
| {{Y}}
| {{Y}}
| {{Y}}
| {{Y}}
| {{Y}}
| {{Y}}
|}
&lt;small&gt;
Table note&lt;br /&gt;
1. Assumes absence of atypical antibodies that would cause an incompatibility between donor and recipient blood, as is usual for blood selected by cross matching.
&lt;/small&gt;

An Rh D-negative patient who does not have any anti-D antibodies (never being previously sensitized to D-positive RBCs) can receive a transfusion of D-positive blood once, but this would cause sensitization to the D antigen, and a female patient would become at risk for [[hemolytic disease of the newborn]].  If a D-negative patient has developed anti-D antibodies, a subsequent exposure to D-positive blood would lead to a potentially dangerous transfusion reaction. Rh D-positive blood should never be given to D-negative women of child bearing age or to patients with D antibodies, so blood banks must conserve Rh-negative blood for these patients. In extreme circumstances, such as for a major bleed when stocks of D-negative blood units are very low at the blood bank, D-positive blood might be given to D-negative females above child-bearing age or to Rh-negative males, providing that they did not have anti-D antibodies, to conserve D-negative blood stock in the blood bank. The converse is not true; Rh D-positive patients do not react to D negative blood.

This same matching is done for other antigens of the Rh system as C, c, E and e and for other blood group systems with a known risk for immunization such as the Kell system in particular for females of child-bearing age or patients with known need for many transfusions.

===ප්ලාස්මා අනුකූලතාව===
[[File:Plasma donation compatibility path.svg|right|190px|thumb|'''Plasma compatibility chart'''&lt;br /&gt;In addition to donating to the same blood group; plasma from type AB can be given to A, B and O; plasma from types A, B and AB can be given to O.]]
Recipients can receive plasma of the same blood group, but otherwise the donor-recipient compatibility for [[blood plasma]] is the converse of that of RBCs:{{citation needed|date=January 2013}} plasma extracted from type AB blood can be transfused to individuals of any blood group; individuals of blood group O can receive plasma from any blood group; and type O plasma can be used only by type O recipients.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Plasma compatibility table&lt;ref name=bloodbook /&gt;
! rowspan=2 | Recipient
! colspan=&quot;4&quot; | Donor&lt;sup&gt;[1]&lt;/sup&gt;
|-
! style=&quot;width:3em&quot; | O
! style=&quot;width:3em&quot; | A
! style=&quot;width:3em&quot; | B
! style=&quot;width:3em&quot; | AB
|-
! O
| {{Y}}
| {{Y}}
| {{Y}}
| {{Y}}
|-
! A
| {{N}}
| {{Y}}
| {{N}}
| {{Y}}
|-
! B
| {{N}}
| {{N}}
| {{Y}}
| {{Y}}
|-
! AB
| {{N}}
| {{N}}
| {{N}}
| {{Y}}
|}

&lt;small&gt;
Table note&lt;br /&gt;
1. Assumes absence of strong atypical antibodies in donor plasma
&lt;/small&gt;

Rh D antibodies are uncommon, so generally neither D negative nor D positive blood contain anti-D antibodies.  If a potential donor is found to have anti-D antibodies or any strong atypical blood group antibody by antibody screening in the blood bank, they would not be accepted as a donor (or in some blood banks the blood would be drawn but the product would need to be appropriately labeled); therefore, donor blood plasma issued by a blood bank can be selected to be free of D antibodies and free of other atypical antibodies, and such donor plasma issued from a blood bank would be suitable for a recipient who may be D positive or D negative, as long as blood plasma and the recipient are ABO compatible.{{Citation needed|date=December 2009}}

===Universal donors and universal recipients===
[[File:US Navy 060105-N-8154G-010 A hospital corpsman with the Blood Donor Team from Portsmouth Naval Hospital takes samples of blood from a donor for testing.jpg|thumb|right|220px|A hospital corpsman with the Blood Donor Team from [[Naval Medical Center Portsmouth]] takes samples of blood from a donor for testing]]

With regard to transfusions of packed red blood cells, individuals with type O Rh D negative blood are often called universal donors, and those with type AB Rh D positive blood are called universal recipients; however, these terms are only generally true with respect to possible reactions of the recipient's anti-A and anti-B antibodies to transfused red blood cells, and also possible sensitization to Rh D antigens. One exception is individuals with [[hh antigen system]] (also known as the Bombay phenotype) who can only receive blood safely from other hh donors, because they form antibodies against the H antigen present on all red blood cells.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Harrison's Principals of Internal Medicine |url=https://archive.org/details/harrisonsprincip02harr |last=Fauci |first=Anthony S. |coauthors=Eugene Braunwald, Kurt J. Isselbacher, Jean D. Wilson, Joseph B. Martin, Dennis L. Kasper, Stephen L. Hauser, Dan L. Longo |year=1998 |publisher=McGraw-Hill |isbn= 0-07-020291-5 |page=719 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.webmd.com/a-to-z-guides/blood-type-test |title=Universal acceptor and donor groups |publisher=Webmd.com |date=2008-06-12 |accessdate=2010-08-01}}&lt;/ref&gt;

Blood donors with particularly strong anti-A, anti-B or any atypical blood group antibody are excluded from blood donation. The possible reactions of anti-A and anti-B antibodies present in the transfused blood to the recipient's RBCs need not be considered, because a relatively small volume of plasma containing antibodies is transfused.

By way of example: considering the transfusion of O Rh D negative blood (universal donor blood) into a recipient of blood group A Rh D positive, an immune reaction between the recipient's anti-B antibodies and the transfused RBCs is not anticipated. However, the relatively small amount of plasma in the transfused blood contains anti-A antibodies, which could react with the A antigens on the surface of the recipients RBCs, but a significant reaction is unlikely because of the dilution factors.  Rh D sensitization is not anticipated.

Additionally, red blood cell surface antigens other than A, B and Rh D, might cause adverse reactions and sensitization, if they can bind to the corresponding antibodies to generate an immune response.  Transfusions are further complicated because [[platelet]]s and [[white blood cell]]s (WBCs) have their own systems of surface antigens, and sensitization to platelet or WBC antigens can occur as a result of transfusion.

With regard to transfusions of [[Plasma (blood)|plasma]], this situation is reversed. Type O plasma, containing both anti-A and anti-B antibodies, can only be given to O recipients.  The antibodies will attack the antigens on any other blood type.  Conversely, AB plasma can be given to patients of any ABO blood group due to not containing any anti-A or anti-B antibodies.

==Blood group genotyping==
In addition to the current practice of serologic testing of blood types, the progress in molecular diagnostics allows the increasing use of blood group genotyping. In contrast to serologic tests reporting a direct blood type phenotype, genotyping allows the prediction of a phenotype based on the knowledge of the molecular basis of the currently known antigens. This allows a more detailed determination of the blood type and therefore a better match for transfusion, which can be crucial in particular for patients with needs for many transfusions to prevent allo-immunization.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Anstee DJ |title=Red cell genotyping and the future of pretransfusion testing |journal=Blood |volume=114|issue=2|year= 2009|doi= 10.1182/blood-2008-11-146860|pmid=19411635| pages=248–56}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Avent ND |title=Large-scale blood group genotyping: clinical implications |journal=Br J Haematol |volume=144|issue=1|year= 2009|doi= 10.1111/j.1365-2141.2008.07285.x|pmid=19016734| pages=3–13}}&lt;/ref&gt;

==ඉතිහාසය==

The two most significant blood group systems were discovered by [[Karl Landsteiner]] during early experiments with blood transfusion: the [[ABO blood group system|ABO group]] in 1901&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Landsteiner K |title=Zur Kenntnis der antifermentativen, lytischen und agglutinierenden Wirkungen des Blutserums und der Lymphe |journal=Zentralblatt Bakteriologie |volume=27 |issue= |pages=357–62 |year=1900 |doi= |url=}}&lt;/ref&gt;  and in co-operation with [[Alexander S. Wiener]] the [[Rhesus blood group system|Rhesus group]] in 1937.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Landsteiner K, Wiener AS |title=An agglutinable factor in human blood recognized by immune sera for rhesus blood |journal=Proc Soc Exp Biol Med |volume=43 |issue= |pages=223–4 |year=1940 |doi= |url=}}&lt;/ref&gt;  Development of the [[Coombs test]] in 1945,&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Coombs RR, Mourant AE, Race RR |title=A new test for the detection of weak and incomplete Rh agglutinins |journal=Br J Exp Pathol |volume=26 |issue= |pages=255–66 |year=1945 |pmid=21006651 |pmc=2065689 }}&lt;/ref&gt;
the advent of [[transfusion medicine]], and the understanding of [[ABO hemolytic disease of the newborn]] led to discovery of more blood groups, and now 30 [[human blood group systems]] are recognized by the [[International Society of Blood Transfusion]] (ISBT),&lt;ref name=iccbba/&gt; and across the 30 blood groups, over 600 different blood group antigens have been found;&lt;ref name=&quot;newenglandblood1&quot;/&gt; many of these are very rare or are mainly found in certain ethnic groups.  Blood types have been used in [[forensic science]] and were formerly used to demonstrate impossibility of [[parental testing|paternity]] (e.g., a type AB man cannot be the father of a type O infant), but both of these uses are being replaced by [[genetic fingerprinting]], which provides greater certainty.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Johnson P, Williams R, Martin P |title=Genetics and Forensics: Making the National DNA Database |journal=Science Studies |volume=16 |issue=2 |pages=22–37 |year=2003 |pmid=16467921 |pmc=1351151}}&lt;/ref&gt;

==සමාජය හා සංස්කෘතිය==
{{Main|Blood types in Japanese culture}}
A [[Blood types in Japanese culture|popular belief in Japan]] is that a person's ABO blood type is predictive of their [[Personality psychology|personality]], [[moral character|character]], and [[Interpersonal compatibility|compatibility with others]]. This belief is also widespread elsewhere in [[Asia]], notably [[Taiwan]] and [[South Korea]].&lt;ref name=AP&gt;{{cite news | url = http://www.medbroadcast.com/channel_health_news_details.asp?news_id=17166&amp;channel_id=1000 | title = Despite scientific debunking, in Japan you are what your blood type is | agency = Associated Press | publisher = MediResource Inc. | accessdate = 2011-08-13 | date = 2009-02-01 | archive-date = 2011-09-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110928021954/http://www.medbroadcast.com/channel_health_news_details.asp?news_id=17166&amp;channel_id=1000 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; Deriving from ideas of historical [[scientific racism]], the theory reached Japan in a 1927 psychologist's report, and the militarist government of the time commissioned a study aimed at breeding better soldiers.&lt;ref name=&quot;AP&quot;/&gt; The fad faded in the 1930s due to its lack of scientific basis and ultimately the discovery of DNA in the following decades which it later became clear had a vastly more complex and important role in both heredity generally and personality specifically. No evidence has been found to support the theory by scientists, but it was revived in the 1970s by [[Masahiko Nomi]], a broadcaster with a background in law who had no scientific or medical background.&lt;ref name=&quot;AP&quot;/&gt; Despite these facts, the myth still persists widely in Japanese popular culture.&lt;ref name=Nuwer&gt;{{cite web|last=Nuwer|first=Rachel|title=You are what you bleed: In Japan and other east Asian countries some believe blood type dictates personality|url=http://blogs.scientificamerican.com/guest-blog/2011/02/15/you-are-what-you-bleed-in-japan-and-other-east-asian-countries-some-believe-blood-type-dictates-personality/|publisher=Scientific American|accessdate=16 Feb 2011}}&lt;/ref&gt;

==මේවාත් බලන්න==
*[[Blood type (non-human)]]

==යොමුව==
{{Reflist|2}}

==වැඩිදුර කියවීම්==
*{{cite book |title = Blood Groups and Red Cell Antigens, a guide to the differences in our blood types that complicate blood transfusions and pregnancy |last = Dean |first = Laura |publisher = [[National Center for Biotechnology Information]] |location=Bethesda MD |year=2005 |id=NBK2261 |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK2261/ |ref=harv |isbn=1-932811-05-2}}
*{{cite book |author=Mollison PL, Engelfriet CP, Contreras M |title=Blood Transfusion in Clinical Medicine |url=https://archive.org/details/bloodtransfusion0000moll |publisher=Blackwell Science |location=Oxford UK |year=1997 |isbn=0-86542-881-6 |edition=10th }}

==බාහිර සබැඳුම්==
*[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/gv/mhc/xslcgi.cgi?cmd=bgmut/home BGMUT] Blood Group Antigen Gene Mutation Database at [[National Center for Biotechnology Information|NCBI]], [[NIH]] has details of genes and proteins, and variations thereof, that are responsible for blood types
* {{OMIM|110300|ABO Glycosyltransferase; ABO}}
* {{OMIM|111680|Rhesus Blood Group, D Antigen; RHD}}
* {{cite journal |author=Farr AD |title=Blood group serology—the first four decades (1900–1939) |journal=Medical History |volume=23 |issue=2 |pages=215–26 |date=April 1979 |pmid=381816 |pmc=1082436}}
* {{cite web | url = http://www.gentest.ch/index.php?content=bloodtype&amp;langchange=en | title = Blood group test, Gentest.ch | accessdate = 2006 | publisher = Gentest.ch GmbH}}
* {{cite web | url = http://www.lifeshare.org/facts/raretraits.htm | title = Blood Facts&amp;nbsp;– Rare Traits | accessdate = September 15, 2006 | publisher = LifeShare Blood Centers}}
* {{cite web | url = http://anthro.palomar.edu/vary/vary_3.htm | title = Modern Human Variation: Distribution of Blood Types | accessdate = November 23, 2006 | date =  2001-06-06| publisher = Dr. Dennis O'Neil, Behavioral Sciences Department, Palomar College, San Marcos, California | archiveurl = http://web.archive.org/web/*/http://anthro.palomar.edu/vary/vary_3.htm| archivedate = 2006-02-21}}
* {{cite web | url = http://www.bloodbook.com/world-abo.html | title = Racial and Ethnic Distribution of ABO Blood Types&amp;nbsp;– BloodBook.com, Blood Information for Life | accessdate = September 15, 2006 | authorlink = | publisher = bloodbook.com}}
* {{cite web | url = http://abobloodgroup.googlepages.com/home | title = Molecular Genetic Basis of ABO | accessdate = July 31, 2008 | authorlink = | publisher =}}
* [http://www.pleacher.com/mp/mlessons/stat/blood2.html Blood types]&amp;nbsp;– intuitive explanation using [[Venn diagram]]s

{{Human group differences}}
{{HDN}}
{{transfusion medicine}}

{{DEFAULTSORT:Blood Type}}
[[ප්‍රවර්ගය:ලේ|Type]]
[[Category:Genetics]]
[[ප්‍රවර්ගය:රක්තවේදය]]
[[Category:Transfusion medicine]]</text>
      <sha1>k0c429odwr5hotasdv7cwb8t3olhncx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ඔස්ට්‍රලෝපිතකස්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68731</id>
    <revision>
      <id>802510</id>
      <parentid>798409</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T22:31:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33331" sha1="c3a8hpne34o97998bupy921aym52tsm" xml:space="preserve">'''''ඔස්ට්‍රලෝපිතකස් ''''' ({{Respell|AW|struh-loh|PITH|i-kuhs}}, {{IPAc-en|ˌ|ɒ|s|t|r|ə|l|ə|ˈ|p|ɪ|θ|ᵻ|k|ə|s|,_|ˌ|ɔː|-|,_|-|l|oʊ|-}};{{Refn|{{Citation |last=Jones |first=Daniel |author-link=Daniel Jones (phonetician) |title=English Pronouncing Dictionary |editors=Peter Roach, James Hartmann and Jane Setter |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |orig-year=1917 |year=2003 |isbn=3-12-539683-2 }}}}නිරුක්තිය [[ලතින්|Latin]] ''australis'' &quot;southern&quot;,දකුණු [[ග්‍රීක භාෂාව|Greek]] πίθηκος ''pithekos'' &quot;ape&quot;; වානරයා '''australopithecine''' or '''australopith''') ලතික් භාෂාවෙන් ඔස්ට්‍රලිස් යනු දකුණු යන්නයි  පිතකස් යනු ග්‍රීක බසින් වානරයා යන්නයි. එනම් දකුණු දිග වානරයා යන අරුතක් මෙයින් විද්‍යමානවේ.මෙම මානව පූර්වජකයාගේ ෆොසිල සාධක ප්‍රධාන වශයෙන් නැගෙනහිර අප්‍රිකාවෙන් සොයා හැනුණි. [http://tools.wmflabs.org/timescale/?Ma=4 4] මීට වසර මිලියන 4 කට පමණ පෙර මිහිතලයේ වාසය කර ඇත මෙම මානව පූර්වජකයා විශේෂ කිහිපයකට බෙදා දැක්වීමට මානව විද්‍යාඥයන් යොමු වී ඇත.ඒ මෙසේය ඔස්ට්‍රලෝපිතකස් ඇෆරෙන්සස්(&lt;span class=&quot;nourlexpansion plainlinks&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&lt;/span&gt;''Australopithecus afarensis) ඔස්ට්‍රලෝපිතකස්  අැෆරෙන්සිස් (A. africanus),ඔස්ට්‍රලෝපිතකස් ඇනමෙන්සිස්(A. anamensis),ඔස්ට්‍රලෝපිතකස් බහ්‍රඝාෂලි( A. bahrelghazali) යනු වෙනි.''

''ඔස්ට්‍රලෝපිතකස්'' විශේෂය මානව පරිණාමයේ ඉතා වැදගත් සාධකයකි.මොවුන් මිහිමත විසූ සක්‍රීය කාලය මීට වසර මිලියන 3 පෙර යුගයයි.නූතන මානවයා අයත්වන හොමිනිඩ් පවුලට අයත් මුල්ම මානව පූර්වජකයා ඔස්ට්‍රලෝපිතකස්ය.එමෙන්ම දියුනු ස්නායු පද්ධතියක් හා වර්ධනයවූ මොළයක් සහිත විශේෂ හැකියාවන් ගෙන් පරිපූර්ණ මානව පූර්වජයෙකු ද විය.&lt;ref name=&quot;Reardon2012&quot;&gt;Reardon, Sara (2012), &quot;The Humanity Switch&quot;, ''New Scientist'' (AU/NZ), 12 May 2012 No. 2864, pp. 10–11. &lt;/ref&gt; මෙම ''ඔස්ට්‍රලෝපිතකස් විශේෂය පසුව [[හෝමෝ හැබිලිස්]] ලෙස පරිණාමය වූබව විශ්වාස කෙරේ.

== &lt;ref&gt;හිස්  කබල්  &lt;/ref&gt;පරිණාමය ==
ඔස්ට්‍රලෝපිතකස් නම් වූ මෙම මානව පූර්වජකයා නැගෙනහිර හා උතුරු අප්‍රිකානු කලාපයේ මීට වසර මිලියන 3 පමණ පෙර අවධියේ විසිරී සිටි බව සොයාගෙන ඇක.මානව පූර්වජකයන් ගේ ෆොසිල සාධක හා පා සටහන් ටැන්සානියාව ආදී පෙදෙස් වලින් හමු වූ අතර මෙම සාධක මගින් මොවුන් තරමක් දුරට නූතන මානවයාට සමාන ලක්ෂණ දරන බව පිළිගැනේ.&lt;ref name=&quot;RaichlenEtal1010&quot;&gt;{{Cite journal|year=2010|authors=David A. Raichlen, Adam D. Gordon, William E. H. Harcourt-Smith, Adam D. Foster, Wm. Randall Haas, Jr|title=Laetoli Footprints Preserve Earliest Direct Evidence of Human-Like Bipedal Biomechanics|journal=PLoS ONE|pmid=20339543|PMID=20339543|volume=5|issue=3|pmc=2842428|PMC=2842428|page=e9769|doi=10.1371/journal.pone.0009769|DOI=10.1371/journal.pone.0009769|postscript=&lt;!--None--&gt;|editor1-last=Rosenberg|editor1-first=Karen|bibcode=2010PLoSO...5.9769R}}&lt;/ref&gt; 
[[ගොනුව:Map_of_the_fossil_sites_of_the_early_hominids_(4.4-1M_BP).svg|වම|thumb|ඔස්ට්‍රලෝපිතකස් මානව පූර්වජකයයාගේ ෆොසිල හමුවූ ප්‍රදේශ සිතියම]]
''ඔස්ට්‍රලෝපිතකස් ඇනමෙන්සිස්'',''ඔස්ට්‍රලෝපිතකස්  අැෆරෙන්සිස්සහ''  ''ඔස්ට්‍රලෝපිතකස්  ඇෆ්ප්‍රිකන්සිස් හොම්නිඩ් පවුලට අයත් මානව පූර්වජකයන් ලෙස ප්‍රකටය''.

පර්යේෂකයන්ට අනුව චිම්පන්සියා හා ''ඔස්ට්‍රලෝපිතකස්  මානව පූර්වජකයා  මීට වසර මිලියන 5 කට හෝ 6 පෙර  විසූ එකම පොදු පූර්වජකයෙකු ගෙන් පැවතෙන බවයි'' ,මොවුන් ගේ පරිණාමය ඉතා සෙමෙන් සිදු වී ඇත  කෙසේ වෙතත් පසුව මානව පූර්වජකයන් ගේ පරිණාමය වේගයෙන් සිදුවී ඇත.&lt;ref name=&quot;Bower2006&quot;&gt;{{Cite journal|author=Bower, Bruce|date=May 20, 2006|title=Hybrid-Driven Evolution: Genomes show complexity of human-chimp split|url=https://archive.org/details/sim_science-news-us_2006-05-20_169_20/page/308|journal=Science News|volume=169|issue=20|pages=308–309|doi=10.2307/4019102|DOI=10.2307/4019102}}&lt;/ref&gt;

''සිලන්ත්‍රොපතකස් චෙඩන්සිස්(Sahelanthropus tchadensis) හෙවත් ට(ර්)මල්  වානරයා වසර මිලියන 7 පමණ පෙර ද ඔරොරින් ටුගනේසිස් (rrorin tugenensis) වසර මිලියන 6 කට පෙර විවීසී.''   මෙනිසා මෙම පූර්වජකයින් ගෙන් පැවත එන මිනිසා හා චිම්පනසියා අතර ජානමය වශයෙන් බොහෝ සමානකම් දක්නට ලැබේ.&lt;ref name=&quot;Bower2006&quot;&gt;{{Cite journal|author=Bower, Bruce|date=May 20, 2006|title=Hybrid-Driven Evolution: Genomes show complexity of human-chimp split|url=https://archive.org/details/sim_science-news-us_2006-05-20_169_20/page/308|journal=Science News|volume=169|issue=20|pages=308–309|doi=10.2307/4019102|DOI=10.2307/4019102}}&lt;/ref&gt;

== රූපාකාරය ==
ඔස්ට්‍රෙලෝපිතකස් වානරයා ගේ මොළය නූතන මිනිස් මොළය මෙන් විශාලත්ව🙂යෙන් 35% පමණ විය.මොවුන් තම පසුපස ගාත්‍රා වලින් සිටගෙන ඍජු කාය විලාසයකින් සංචරණය වී ඇත.මෙම මානව පූර්වජකයා ගේ පිරිමි වනරයාට වඩා ගැහැණු වානරයා උසින් අඩුවිය.&lt;ref name=&quot;Beck1999&quot;&gt;{{Cite book|last=Beck|first=Roger B.|author2=Linda Black|author3=Larry S. Krieger|author4=Phillip C. Naylor|author5=Dahia Ibo Shabaka|title=World History: Patterns of Interaction|publisher=McDougal Littell|year=1999|location=Evans ton, IL|pages=|url=|doi=|DOI=|id=|ID=|isbn=0-395-87274-X|ISBN=0-395-87274-X}}&lt;/ref&gt;

මොවුන් ගේ සිරුර සම්පූර්ණයෙන් ලොම් වලින් වැසුන සිරුරක් වූ අතර වර්ථමාන මානවයාට වඩා මෙම මානව පූර්වජකයින් බාහිර පෙනුමෙන් සමාන වන්නේ චිම්පන්සියාටය.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=David-Barrett|first1=T.|last2=Dunbar|first2=R.I.M.|year=2016|title=Bipedality and Hair-loss Revisited: The Impact of Altitude and Activity Scheduling|doi=10.1016/j.jhevol.2016.02.006|DOI=10.1016/j.jhevol.2016.02.006|journal=Journal of Human Evolution|volume=94|issue=|pages=72–82}}&lt;/ref&gt;

වර්තමාන මිනිසාගේ ස්ත්‍රී පුරුෂ වශයෙන් ශරීර ප්‍රමාණයෙන් පැහැදිළි වෙනසක් නොපෙනුනද මෙම මානව පූර්වජකයා ගේ ස්ත්‍රී පුරුෂ රූපාකරයේ පැහැදිළි වෙනසක් පැවතින,මෙම මානව පූර්වජකයාගේ පිරිමි වානරයෙකුට වඩා ශරීර ප්‍රමාණයෙන් අඩක පමණ ප්‍රමාණයකින් ගැහැණු වානරයා කුඩාවිය.&lt;ref name=&quot;Beck1999&quot;&gt;{{Cite book|last=Beck|first=Roger B.|author2=Linda Black|author3=Larry S. Krieger|author4=Phillip C. Naylor|author5=Dahia Ibo Shabaka|title=World History: Patterns of Interaction|publisher=McDougal Littell|year=1999|location=Evans ton, IL|pages=|url=|doi=|DOI=|id=|ID=|isbn=0-395-87274-X|ISBN=0-395-87274-X}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
ෆොසිල සාධක ඇසුරින් විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සිදුකළ මානව විද්‍යාඥයන්ගේ අදහස් දැක්වීම්වලට අනුම ඔස්ට්‍රලෝපිතකස් මානව පූර්වජකයාට මානව ස්වරූපයකුත් වානර ස්වරූපයකුත් ඇතිබව පැහැදිලිය.එම නිසා මෙම මානව පූර්වජකයා මානවයෙකු හෝ වානරයෙකු ලෙස හදුන්වනවාට වඩා අර්ධමානවයෙකු ලෙස හදුන්වාදීමට බොහෝ මානව විද්‍යාඥයන් කැමැත්තක් පළකරයිˑ

== පරිණාමීය ක්‍රියාකලාපය ==
ඔස්ට්‍රලෝපිතකස් වානරයාගේ ෆොසිල සාධක පරික්ෂා කිරීමේ දී මෙම මානව පූර්වජකයා මිනිසා අයත් හොමිනිඩ් පවුලේ පොදු පූර්වජකයා වියහැකි බව මානව විද්‍යාඥයන් මතපල කරයි.වෙනත් සිවුපාවන්ට වඩා මෙම මානව පූර්වජකයින්ට ශක්තිමත්ව වර්ධනය වූ මොළයක් පැවතීම හේතු කොටගෙන අනෙකුත් සතුන් අභිබවා මිහිතලය මත තම ආදිප්‍ය පැතුරුවා හැරීමට මානව පූර්වජකයින්ට හැකිවිය.

ඔස්ත්‍රලෝපිතකස් වානරයාට මීට පෙර විසූ මානව පූර්වජකයින්ට වඩා දෙපයින් ඇවිදීමේ හැකියාව පැවතින.එහෙත් ශරීර ප්‍රමාණයට සාපේක්ෂව වර්ධනය වූ මොළයක් පැවතින.මොවුන් පසුපස ගාත්‍රා වලින් සංචරණය සිදු කරන අතරතුල ඉදිරි ගාත්‍රා යුවල නිදහස්ව තබා ගැනීමට හැකිවිය.මෙම නිදහස් ඉදිරි ගාත්‍රා කොළ වර්ග කඩා ගැනීමට පළතුරු කඩා ගැනීමට ආදී ආහාර සපයා ගැනීමට යෙදවීය.දෙපයින් එසවී ඉදිරියේ පවතින ආහාර හා විලෝපිතයන් දැකගැනීමට හැකිවිය.කෙසේ වෙතත් ඇතැම් මානව විද්‍යාඥයන් ගේ අදහස මොවුන් ගේ මෙම දෙපාවත්බව මෙම මානව පූර්වජකයාට එතරම් වාසි සහගත නොවූ බවයි.

මානව හා වානර පූර්වජකයන්ගේත් වර්තමාන වානරයන්ගේත් නූතන මානවයාගේත් ෆොසිල සාධක අධ්‍යන වලදී දෙපාවත් බව ඍජුකාය විලාසය හොමිනිඩ් පවුලේ පොදු ලක්ෂණයක් ලෙස හදුනා ගෙන ඇත.මොවුන් පයින් අැවිදින අතර ගස් අතු කඩා ගැනීමට ඉදිරි ගාත්‍රා යොදාගත් අතර ආහාර ඩැහැගැනීමට අත්තක සිට තවත් අත්තකට මාරුවීමට තම ඉදිරි ගාත්‍රා ඔවුක් යොදාගත්හ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Thorpe|first1=SK|last2=Holder|first2=RL|last3=Crompton|first3=RH.|year=2007|title=Origin of human bipedalism as an adaptation for locomotion on flexible branches|url=https://archive.org/details/sim_science_2007-06-01_316_5829/page/1328|journal=Science|volume=316|issue=5829|pages=1328–31|pmid=17540902|PMID=17540902|doi=10.1126/science.1140799|DOI=10.1126/science.1140799|bibcode=2007Sci...316.1328T}}&lt;/ref&gt;

ගොරිල්ලා හා චිම්පන්සියාගේ හා මානව පූර්වජකයින් ගස් නැගීමට හා පොළව මත ඇවිදීමට තම නම්‍යහීලි අකුල හා දණහිස් යොදා ගත්හ.එසේම වෙන්වූ ඇගිලි පුරුක්ද මෙම කාර්‍යයන් ඔවුන්ට පහසු කරවන්නට ඇත.මෙම අවදියේ ඇතිවූ දේශගුණික විපර්‍යාසයන් නිසා ඝණව වැඩුන රූස්ස ගස් වෙනුවට විශාල තෘණ භුමි ලදු කැළෑ හා වියලි තැනිතලා බිහි වීමත් සමග මෙතෙක් රුක්මත දිවිගෙවූ මානව පූර්වජකයින්ට වැඩි කාලයක් තැනිතලා තෘණ භුමි හා ලදු කැළැ වල විසීමට පුරුදුවිය.මෙම අවදියේ දී දෙපයින් ඇවිදීමට හා ඍජු දේහ විලාසයෙන් සංචරණය කිරීමට හුරුවන්නට ඇත..&lt;ref name=&quot;Rich01&quot;&gt;{{Cite journal|pmid=11786992|PMID=11786992|last1=Richmond|first1=BG|last2=Begun|first2=DR|last3=Strait|first3=DS|title=Origin of human bipedalism: The knuckle-walking hypothesis revisited|journal=American Journal of Physical Anthropology|volume=Suppl 33|year=2001|pages=70–105|doi=10.1002/ajpa.10019|DOI=10.1002/ajpa.10019}}&lt;/ref&gt;

කෙසේ වෙතත්මා නව පූර්වජකයින් චිම්පන්සි හා ගොරිල්ලා යන වානරයින් ගේ සංචරණ රටාවල පැහැදිලි වෙනසක් ඇතිබව මානව විද්‍යාඥයන් පවසයි.මානව පූර්වකයාට පමණක් පසුව ඍජුකාය විලාසයෙන් සංචරණය වීමට හැකිවන්නට ඇත.&lt;ref name=&quot;Kivell&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Kivell|first1=TL|last2=Schmitt|first2=D.|date=Aug 2009|title=Independent evolution of knuckle-walking in African apes shows that humans did not evolve from a knuckle-walking ancestor|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2009-08-25_106_34/page/14241|journal=Proc Natl Acad Sci U S A.|volume=106|issue=34|pages=14241–6|doi=10.1073/pnas.0901280106|DOI=10.1073/pnas.0901280106|pmc=2732797|PMC=2732797|pmid=19667206|PMID=19667206|bibcode=2009PNAS..10614241K}}&lt;/ref&gt; තවදුරටත් සංසන්දනය කිරීමේ දී වෙනත් ප්‍රිමාටාවන් ගේ මැණික් කටුව හා අල්ල ගස් අතු අතර සංචරණයට හැඩ ගැසෙන්නට ඇත..&lt;ref name=&quot;Kivell&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Kivell|first1=TL|last2=Schmitt|first2=D.|date=Aug 2009|title=Independent evolution of knuckle-walking in African apes shows that humans did not evolve from a knuckle-walking ancestor|url=|journal=Proc Natl Acad Sci U S A.|volume=106|issue=34|pages=14241–6|doi=10.1073/pnas.0901280106|DOI=10.1073/pnas.0901280106|pmc=2732797|PMC=2732797|pmid=19667206|PMID=19667206|bibcode=2009PNAS..10614241K}}&lt;/ref&gt;

මෙම මානව පූර්වජකයන් ගේ රූපාකෘති වෙනස් කම් සැලකීමේ දී ශ්‍රෝණිය සහ පාද බොහෝ විට නූතන මානවයාට සමාන ලක්ෂණ දැරීය..&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Lovejoy, C. O.|title=Evolution of Human walking|journal=Scientific American.|volume=259|issue=5|pages=82–89|year=1988|doi=10.1038/scientificamerican1188-118|DOI=10.1038/scientificamerican1188-118|pmid=3212438|PMID=3212438}}&lt;/ref&gt; මොවුන්ට කුඩා රදනක දත් හා වර්ධනයවූ චාර්වක දත් විය.එයට හේතුව ඔස්ට්‍රලෝපිතකස් වානරයන් ශාකභක්ෂකයන් වූ නිසා වියහැක.&lt;ref name=&quot;evolutionthe1st4billionyears&quot;&gt;{{Cite book|title=Evolution: The First Four Billion Years|url=https://archive.org/details/evolutionfirstfo00mich|author=McHenry, H. M.|chapter=Human Evolution|editors=Michael Ruse &amp; Joseph Travis|year=2009|publisher=The Belknap Press of Harvard University Press|location=Cambridge, Massachusetts|isbn=978-0-674-03175-3|ISBN=978-0-674-03175-3|pages=[https://archive.org/details/evolutionfirstfo00mich/page/261 261]–265}}&lt;/ref&gt;

බොහෝ ඔස්ට්‍රලෝපිතකස් විශේෂ අයුධ භාවිතය අවම වූ අතර ඔවුන් ගේ ආයුධ භාවිතය නූතන වානරයන් ගේ ආයුධ භාවිතය හා එතරම් වෙනසක් නොවීය.වර්තමානයේ ජීවත්වන වානරයින් වන අප්‍රිකානු වානරයින් චිමිපන්සීන් ගොරිල්ලා ආදී වානරයින් සුළු ආයුධ ශාවිත කරයි.උදාහරණ ලෙස තද කවචයකින් ආවරණය වූ ඇට වර්ග ලබා ගැනීම සදහා ගල් භාවිත කර තැලීමෙන් ඝන කවචය පලා මැද ඇති බීජය ආහාරයට ගනී.වේයන් වැනි කෘබි සතුන් ආහාරයට ගැනීම සදහා වියළි කොටුවක් තුඹසට ඇතුල් කර එයට එන කෘබීන් ගිල දමයි.මේ ආකාර සුළු ආයුධ භාවිතය නූතන වානරයන් පවා සිදු කරයි..

මෙම මානව පූර්වජකයන් සරල ශිලාමය ආයුධ තැනූ බව පර්යේෂණ මගින් සනාතවී ඇතˑඒ වසර මිලියන 2ˑ5 පෙරය.&lt;ref name=&quot;encylopediahumanevolution&quot;&gt;{{Cite book|title=The Cambridge Encyclopedia of Human Evolution|url=https://archive.org/details/cambridgeencyclo0000unse_c8j6|editors=Jones, S., Martin, R. &amp; Pilbeam, D.|year=1994|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-32370-3|ISBN=978-0-521-32370-3}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත් මීට වසර මිලියන 3ˑ4 පෙරද මානව පූර්වජකයින් ශිලාමය ආයුධ භාවිතකර ඇතිබව 2010 දී සිදුකල අධ්‍යනයකදී හෙලිවී ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite journal|doi=10.1038/nature09248|DOI=10.1038/nature09248|volume=466|issue=7308|pages=857–860|last=McPherron|pmid=20703305|PMID=20703305|first=Shannon P.|author2=Zeresenay Alemseged|author3=Curtis W. Marean|author4=Jonathan G. Wynn|author5=Denne Reed|author6=Denis Geraads|author7=Rene Bobe|author8=Hamdallah A. Bearat|title=Evidence for stone-tool-assisted consumption of animal tissues before 3.39 million years ago at Dikika, Ethiopia|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-08-12_466_7308/page/857|journal=Nature|year=2010|bibcode=2010Natur.466..857M}}&lt;/ref&gt;

== ආහාර ==
[[ගොනු|වම|thumb|ඔස්ට්‍රලෝපිතකස් මානව පූර්වජකයාගේ ආදර්ශ රූපයක්]]
1979 දී ඔස්ට්‍රලෝපිතකස් වානරයාගේ දන්ත ෆොසිල අධ්‍යනයෙන් මොවුන්ගේ ආහාර රටාව පිළිබද තොරතුරු සොයාගැනීමට හැකිවිය.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;  ඔස්ට්‍රලෝපිතකස්  වානරයා ශාකභක්ෂකයෙකු වූ අතර පළතුරු එළවලු මෙන්ම ඇතැම් විට කුඩා කෘමීන්ද ආහාරයට ගෙන ඇත., ඔස්ට්‍රලෝපිතකස් අැප්‍රිකන්සිස් ආදී මානව පූර්වජකයන්ගේ  චාර්වක දත් පැහැදිළිව වර්ධනය වී පැවතින..&lt;ref name=&quot;Grine1988&quot;&gt;{{Cite journal|author=Grine FE|year=1986|title=Dental evidence for dietary differences in Australopithecus and Paranthropus - a quantitative-analysis of permanent molar microwear|url=https://archive.org/details/journal-of-human-evolution_1986-12_15_8/page/783|journal=Journal of Human Evolution|volume=15|issue=8|pages=783–822|doi=10.1016/S0047-2484(86)80010-0|DOI=10.1016/S0047-2484(86)80010-0}}&lt;/ref&gt; මොවුන් ඇට වර්ග හා රළු බීජ  වැනි තරමක් රළු ආහාර ගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;Grine1988&quot;&gt;{{Cite journal|author=Grine FE|year=1986|title=Dental evidence for dietary differences in Australopithecus and Paranthropus - a quantitative-analysis of permanent molar microwear|url=https://archive.org/details/journal-of-human-evolution_1986-12_15_8/page/783|journal=Journal of Human Evolution|volume=15|issue=8|pages=783–822|doi=10.1016/S0047-2484(86)80010-0|DOI=10.1016/S0047-2484(86)80010-0}}&lt;/ref&gt; මෑතක දී සිදුකල පරීක්ෂණ මගින්ද මොවුන් රළු ආහාර වර්ග ගෙන ඇතිබව පැහැදිළි විය.&lt;ref name=&quot;Scott2005&quot;&gt;{{Cite journal|year=2005|title=Dental microwear texture analysis shows within-species diet variability in fossil hominins|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-08-04_436_7051/page/693|journal=Nature|volume=436|issue=7051|pages=693–695|doi=10.1038/nature03822|DOI=10.1038/nature03822|bibcode=2005Natur.436..693S|pmid=16079844|PMID=16079844}}&lt;/ref&gt;

මෙම මානව පූර්වජකයන් සුළු වශයෙන් මංශභක්ෂණයට යොමු වී සිටිබව ඇතැම් ෆොසිල සාධක මගින් අනාවරණයවෙයි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;

ක්‍රිස්තු වර්ෂ දී 2010 දී ඉතියොපියාවෙන් සොයාගත් වසර මිලියන3.4 ෆොසිල  සධක අද්‍යනය කල මානව විද්‍යාඥයන් ඔස්ට්‍රලෝපිතකස් මානව පූර්වජකයන් සුළු වශයෙන් මාංශභක්ෂණයට යොමුවී ඇතිබව අනුමාන කරයි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත් මොවුන් වැඩි වශයෙන් ආහාරයටගෙන ඇත්තේ ශාක කොටස්ය.

== අධ්‍යන ඉතිහාසය ==
මෙම ඔස්ට්‍රලෝපිතකස් මානව පූර්වජකයන් ගේ ෆොසිල මුල් වරට හමුවන්නේ 1924 දී දකුණු අප්‍රිකාවෙනි.ඒ [[රේමන් ඩාට්]] නම් පරයේෂකයාටය ඔහු එවක ජොහැනස්බර්ග් හි විවටරනඩ් විශ්ව විද්‍යාලයේ සේවය කළේය, ඔහුට හමුවූ මෙම ෆොසිලය ඔස්ට්‍රලෝපිතකස් ඇප්‍රිකන්සිස්  පූර්වජකයෙකුට අයත් විය. රේමන් ඩාර්ට් තම ප්‍රථම වාර්තාව 1925 පෙබරවාරි මාසයේ දී නිකුත් කළේය.ඔහු මෙහි දී ඔස්ට්‍රලෝපිතකස්   මානව පූර්වජයෙකු බව  සදහන් කළේය.&lt;ref name=&quot;historyofstudy&quot;&gt;{{Cite book|title=Human Evolution: An Illustrated Introduction|url=https://archive.org/details/humanevolutionil0000lewi|author=Lewin, R.|chapter=The Australopithecines|year=1999|publisher=Blackwell Science|location=|isbn=|ISBN=|pages=[https://archive.org/details/humanevolutionil0000lewi/page/112 112]}}&lt;/ref&gt; පසුව ස්කොට්ලන්ත ජාතික රොබට් බෘෘම් ද මේ සම්බන්ධව පර්යේෂණ සිදුකලහ.&lt;ref name=&quot;historyofstudy&quot;&gt;{{Cite book|title=Human Evolution: An Illustrated Introduction|url=https://archive.org/details/humanevolutionil0000lewi|author=Lewin, R.|chapter=The Australopithecines|year=1999|publisher=Blackwell Science|location=|isbn=|ISBN=|pages=[https://archive.org/details/humanevolutionil0000lewi/page/112 112]}}&lt;/ref&gt;

මීලගට 1956 දී ඔස්ට්‍රලෝපිතකස් ෆොසිලයක් නැගනහිර අප්‍රිකාවට අයත් ටැන්සානියාවේ දී  මේරි ලිකී විසින් සොයාගන්නාලදී.මෙතැන් සිට ලිකී පවුලේ අය දිගටම කැනීම් සිදුකරගෙන ගියොය.මෙහිදී ඔවුන්ට [[හෝමෝ හැබිලිස්]] සහ [[හෝමෝ ඉරෙක්ටස්]]    මානව පූර්වජකයන්ගේ ෆොසිලද හමුවිය.&lt;ref name=&quot;historyofstudy-113&quot;&gt;{{Cite book|title=Human Evolution: An Illustrated Introduction|url=https://archive.org/details/humanevolutionil0000lewi|author=Lewin, R.|chapter=The Australopithecines|year=1999|publisher=Blackwell Science|location=|isbn=|ISBN=|pages=[https://archive.org/details/humanevolutionil0000lewi/page/113 113]}}&lt;/ref&gt; 

1997 දී  බොහෝ දුරට සම්පූර්ණ ඇට සැකිල්ලක් දකුණු අප්‍රිකාවේ ගුටෙන්ග්හි ස්ටෙක්ෆොන්ටන් නම් ගුහාවේ තිබී  යමුවිය. මෙය මිලියන තුනක් පමණ පැරණි ෆොසිලයක් විය.එය ඔස්ට්‍රෙලාපිතකස් ප්‍රොමෙතියස්  සෙ නම්කර ඇත&lt;ref&gt;BRUXELLES L., CLARKE R. J., MAIRE R., ORTEGA R., et STRATFORD D. – 2014. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://phys.org/news/2014-03-stratigraphic-foot-oldest-australopithecus.html&lt;/ref&gt; තවත් බොහෝ ෆොසිල මෙම ගුහාවෙන් සොයාගැනිණි.

== සටහන් ==
* Australopithecus bahrelghazali, mandibular fragment, discovered 1995 in Sahara, Chad
* AL 129-1, an ''A. afarensis'' knee joint, discovered 1973 in Hadar, Ethiopia
* Karabo, a juvenile male ''A. sediba'', discovered in South Africa
* Laetoli footprints, preserved hominin footprints in Tanzania
* Lucy, a 40%-complete skeleton of a female ''A. afarensis'', discovered 1974 in Hadar, Ethiopia
* Selam, remains of a three-year-old ''A. afarensis'' female, discovered in Dikika, Ethiopia
* STS 5 (Mrs. Ples), the most complete skull of an ''A. africanus'' ever found in South Africa
* STS 14, remains of an ''A. africanus'', discovered 1947 in Sterkfontein, South Africa
* STS 71, skull of an ''A. africanus'', discovered 1947 in Sterkfontein, South Africa
* Taung Child, skull of a young ''A. africanus'', discovered 1924 in Taung, South Africa

== ගැලරිය ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Plaque marking the discovery of Australopithecus in Tanzania.jpg|The spot where the first Australopithecus boisei was discovered in Tanzania
Mrs Ples.jpg|Original skull of Mrs. Ples, a female A. africanus
Taung child - Skin and Muscles.png|Taung Child by Cicero Moraes, Arc-Team, Antrocom NPO, Museum of the University of Padua
Lucy blackbg.jpg|Cast of the skeleton of Lucy, an A. afarensis
Australopithecus africanus - Cast of taung child.jpg|Skull of the Taung child
&lt;/gallery&gt;

== මේවාත් බලන්න ==
* [[හෝමෝ හැබිලිස්]]
* [[හෝමෝ ඉරෙක්ටස්]]

== යොමුව ==
{{Reflist|30em}}

== වැඩිදුර කියවීම් ==
* {{Cite book|title=Atlas of World History|url=https://archive.org/details/isbn_9780723003045|last=Barraclough|first=G.|edition=3rd|editor-last=Stone|editor-first=N.|year=1989|publisher=Times Books Limited|isbn=0-7230-0304-1|ISBN=0-7230-0304-1|postscript=&lt;!--None--&gt;}}.
* {{Cite book|title=The Origins of Human Kind|author-link=Richard Leakey|authorlink=Richard Leakey|last=Leakey|first=Richard|year=1994|isbn=0-465-03135-8|ISBN=0-465-03135-8|publisher=BasicBooks|location=New York|postscript=&lt;!--None--&gt;}}.
* {{Cite journal|last=White|first=Tim D.|last2=WoldeGabriel|first2=Giday|last3=Asfaw|first3=Berhane|last4=Ambrose|first4=S|last5=Beyene|first5=Y|last6=Bernor|first6=RL|last7=Boisserie|first7=JR|last8=Currie|first8=B|last9=Gilbert|first9=H|title=Asa Issie, Aramis and the Origin of Australopithecus|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-04-13_440_7086/page/883|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=440|issue=7086|year=2006|pages=883–889|pmid=16612373|PMID=16612373|doi=10.1038/nature04629|DOI=10.1038/nature04629|postscript=&lt;!--None--&gt;|bibcode=2006Natur.440..883W}}.
* {{Cite book|last=Gibbons|first=Ann|year=2006|title=The first human|url=https://archive.org/details/firsthumanraceto00gibb|page=306|publisher=Doubleday|location=New York|isbn=978-0385512268|ISBN=978-0385512268}}
* {{Cite book|last=Reader|first=John|year=2011|title=Missing links: in search of human origins|url=https://archive.org/details/missinglinksinse0000read|page=[https://archive.org/details/missinglinksinse0000read/page/538 538]|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=978-0-19-927685-1|ISBN=978-0-19-927685-1}}
* {{Cite book|title=Masters of the Planet, the search for our human origins|url=https://archive.org/details/mastersofplanets0000tatt_u6v4|pages=[https://archive.org/details/mastersofplanets0000tatt_u6v4/page/1 1]–79|last=Tattersall|first=Ian|author-link=Ian Tattersall|authorlink=Ian Tattersall|publisher=Palgrave-Macmillan|year=2012|isbn=978-0-230-10875-2|ISBN=978-0-230-10875-2}}

== බාහිර සබැදුම් ==
* [https://www.nespos.org/display/PublicNesposSpace/Australopithecus Metadata and Virtual Models of Australopithecus Fossils on NESPOS]
* [http://atlasofthehumanjourney.com/australopithecus.asp The Age of Australopithecus] - Interactive Map of the Evolution of Australopithecus
* [http://humanorigins.si.edu/evidence/human-evolution-timeline-interactive Human Timeline (Interactive)] – Smithsonian, National Museum of Natural History (August 2016).

[[ප්‍රවර්ගය:මානවවේද]]</text>
      <sha1>c3a8hpne34o97998bupy921aym52tsm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>මානව පැපිලෝමා වෛරසය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75362</id>
    <revision>
      <id>802505</id>
      <parentid>800339</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T22:19:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109627" sha1="rya20a1z1m2o6ipl3hc197hvo82q1ja" xml:space="preserve">[[ගොනුව:PDB 1svm EBI.jpg|thumb|මානව පැපිලෝමා වෛරසයේ පරිගනක චිත්‍රයක්]]
'''මානව පැපිලෝමා වෛරසය''' (HPV) මිසකුගෙන් මිනිසකුට බොවියහැකි වෛරසයකි.&lt;ref name=&quot;Mil2015&quot;&gt;{{cite book|last1=Milner|first1=Danny A.|title=Diagnostic Pathology: Infectious Diseases|date=2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=9780323400374|page=40|url=https://books.google.com/books?id=YJ_uCQAAQBAJ&amp;pg=PA40|language=en|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170911003204/https://books.google.com/books?id=YJ_uCQAAQBAJ&amp;pg=PA40|archivedate=11 September 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; මෙම වෛරසය මානව සිරුරතුල විවිධ රෝග ලක්ෂණ ඇතිවීමට හේතුවේ. මෙම වෛරසය අසාදනය වූවිට සිරුරේ ඉන්නන් තුවාල ආදිය ඇතිවීම වැනි සංකූලතා දක්නට ලැබේ. ඇතැම් තුවාල පිළිකා දක්වා වර්ධනයවේ.ගැබ්ගෙල,යෝනිය, ශිශ්නය, උගුර, ගුදය,මුඛය ආශිත පිළිකා මේ අතර ප්‍රධානය.&lt;ref name=&quot;Lj2014&quot;&gt;{{cite journal|last1=Ljubojevic|first1=Suzana|last2=Skerlev|first2=Mihael|title=HPV-associated diseases|journal=Clinics in Dermatology|volume=32|issue=2|year=2014|pages=227–234|issn=0738-081X|doi=10.1016/j.clindermatol.2013.08.007|pmid=24559558}}&lt;/ref&gt; මෙම පිළිකා අතරින් වැඩිම මරණ සංඛාවක් වාර්ථා වෙන්නේ ගැබ්ගෙල පිළිකා ආශිතවය.මෙම ගැබ්ගෙල පිළිකා ඇතිකරවන වෛරස වර්ග අතර HPV16 සහ PV18, ප්‍රමුඛය.&lt;ref name=&quot;WHO2016&quot;&gt;{{cite web|title=Human papillomavirus (HPV) and cervical cancer|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs380/en/|website=WHO|accessdate=10 August 2016|date=June 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160805111143/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs380/en/|archivedate=5 August 2016|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CDC2015Can&quot;&gt;{{cite web|title=The Link Between HPV and Cancer|url=https://www.cdc.gov/hpv/parents/cancer.html|website=CDC|accessdate=11 August 2016|date=September 30, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151109134544/http://www.cdc.gov/hpv/parents/cancer.html|archive-date=9 November 2015}}&lt;/ref&gt; වෙනත් පිළිකා කෙරෙහිද මෙම වෛරසය ඍජු බලපෑමක් ඇත. HPV6 සහ HPV11 යන වෛරස් කාණ්ඩ නිසා  ලිංගික පෙදෙස්වල ඉන්නන් ඇතිවේ.

මෙම මානව පැපිලෝමා වෛරස් පවුලට අයත් වෛරස් විශේෂ 170 පමණ පවතී. මේ අතරින් වෛරස් විශේෂ 40 පමණ ලිංගිකව සංප්‍රේෙෂණයවේ. බොහෝවිට මෙම වෛරසය ප්‍රථම ලිංගික එක්වීමේදී ආසාධනයවේ.මීට අමතරව සමලිංගික වර්‍යා,ලිංගික සහකරුවන් කිහිප දෙනෙක් සමග සංසර්ගයේ යෙදීම,දුම්පානය හා ප්‍රතිශක්තිකරණ පද්ධතියේ ඇති දුර්වලතා හේතුවෙන් ආසාධනයවේ. මෙම වෛරසය ඍජු ස්පර්ශය මගින් ද ආසාධනයවේ. ඇතැම්විට මවගෙන් දරුවාටද බොවේ. කෙසේ වෙතත් පොදු වැසිකිළි භාවිතය මෙයට ඍජුව බලපෑමක් නොකරයි. මෙම වෛරස විශේෂ කිහිපයක් පවතී. මෙම වෛරසය මිනිසාගෙන් මිනිසාට පමණක් බෝවේ.සතුන් මගින් බෝ නොවන වෛරසයකි.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Pink Book (Human Papillomavirus)|url=https://www.cdc.gov/vaccines/pubs/pinkbook/downloads/hpv.pdf|website=CDC.gov|accessdate=18 April 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170321110050/https://www.cdc.gov/vaccines/pubs/pinkbook/downloads/hpv.pdf|archivedate=21 March 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

මෙම වෛරස් කාණ්ඩ කිහිපයක්ම පවතී.&lt;ref name=&quot;CDC2015What&quot;&gt;{{cite web|title=What is HPV?|url=https://www.cdc.gov/hpv/parents/whatishpv.html|website=CDC|accessdate=10 August 2016|date=28 December 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160807084000/http://www.cdc.gov/hpv/parents/whatishpv.html|archivedate=7 August 2016|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; මෙම වෛරස ආසාදනය වැළක්වීම සදහා විවිද ක්‍රම පවතී.ඒ අතර ප්‍රතිශක්තීකරණ එන්නත් මූලික තැනක් ගනී.විශේෂයෙන් කාන්තාවන්ට වැළදෙන ගැබ්ගෙල පිළිකා වැළක්වීම සදහා පාසැල් වයසේ සිටින වයස අවුරුදු නමයත් දහතුනත් අතර වයසේ ගැහැණු ළමුන්ට මෙම ප්‍රතිශක්තිකරණ එන්නත ලබාදෙයි.මෙම වෛරසය ආසාධනයවී දීර්ඝ කාලයකට පසුව පිළිකා තත්වය දක්වා වර්ධනයවීම සිදුවේ.ප්‍රතිශක්තීකරන එන්නත ලබාදීම ඉතා සාර්ථක හා ප්‍රථිපලදායි ක්‍රමයක් ලෙස පර්යේෂකයන් පෙන්වාදෙයි.සංවර්ධනය වෙමින්පවතින රටවල් රැසකම ගැබ්ගෙල පිළිකා නිසා මියයන ප්‍රමානය ඉතා ඉහල අගයක් ගනී.&lt;ref name=&quot;Saw2015&quot;&gt;{{cite journal|last1=Sawaya|first1=GF|last2=Kulasingam|first2=S|last3=Denberg|first3=TD|last4=Qaseem|first4=A|last5=Clinical Guidelines Committee of American College of|first5=Physicians|title=Cervical Cancer Screening in Average-Risk Women: Best Practice Advice From the Clinical Guidelines Committee of the American College of Physicians.|journal=Annals of Internal Medicine|date=16 June 2015|volume=162|issue=12|pages=851–9|doi=10.7326/M14-2426|pmid=25928075|url=http://annals.org/article.aspx?articleid=2281177|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150505031129/http://annals.org/article.aspx?articleid=2281177|archivedate=5 May 2015|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; එබැවින් බොහෝ රජ්‍යයන් වර්ථමානයේදී මානව පැපිලෝම වෛරසය සදහා ප්‍රතිශක්තීකරණ එන්නත ලබාදීමට පියවරගෙන ඇත.

ලොව පුරා ලිංගිකව සම්ප්‍රේෂණය වන වෛරස අතරින් වැඩිම මරණ සංඛ්‍යාවකට හේතුවී ඇත්තේ මෙම මානව පැපිලෝමා වෛරසයයි.2012 වසරේදී ඇමරිකාවේ මෙම වෛරසය ආසාදනයවූ පුද්ගලයන්  528,000  අතරින් 266,000ම මියගොස් ඇත.&lt;ref name=&quot;WCR2014&quot;&gt;{{cite book|title=World Cancer Report 2014|url=https://archive.org/details/worldcancerrepor0000unse_p0u5|date=2014|publisher=World Health Organization|isbn=9283204298|pages=Chapter 5.12}}&lt;/ref&gt; විශේෂයෙන් දියුණු වෙමින් පවතින රටවල වෛරස ආසාධනයවූවන් අතරින් මියයන ප්‍රමාණය 85% පමණ වෛයි.&lt;ref name=&quot;CDC2015QA&quot;&gt;{{cite web|title=Human Papillomavirus (HPV) Questions and Answers|url=https://www.cdc.gov/hpv/parents/questions-answers.html|website=CDC|accessdate=11 August 2016|date=28 December 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160811085444/http://www.cdc.gov/hpv/parents/questions-answers.html|archivedate=11 August 2016|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; මෙම වෛරසය නිසා ඇතිවන ලිංගික ඉන්නන් පිළිබද අතීතයේ සිට දැනුමක් තිබුනද මෙය වෛරසය මුල්වරට සොයාගනු ලැබූවේ 1907දීය.&lt;ref name=&quot;CRC Press&quot;&gt;{{cite book|last1=Tyring|first1=Stephen|last2=Moore|first2=Angela Yen|last3=Lupi|first3=Omar|title=Mucocutaneous Manifestations of Viral Diseases: An Illustrated Guide to Diagnosis and Management|date=2016|publisher=CRC Press|isbn=9781420073133|page=207|edition=2|url=https://books.google.com/books?id=uAjLBQAAQBAJ&amp;pg=PA207|language=en|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170911003204/https://books.google.com/books?id=uAjLBQAAQBAJ&amp;pg=PA207|archivedate=11 September 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

== රෝග ලක්ෂණ ==
[[ගොනුව:HPV_tree_1.png|thumb|මානව පැපිලෝමා වෛරස කාණ්ඩ හා රෝග&lt;ref&gt;{{Citation|title=EHPV|url=http://ehpv.org/|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141217090044/http://ehpv.org/|archivedate=17 December 2014|df=dmy-all}}.&lt;/ref&gt; ]]
මානව පැපිලෝමා වෛරස (HPV) කාණ්ඩ 170 පමණ සොයාගෙන ඇති අතර මේවා වර්ගීකරණයකට ලක්කර ඇත.&lt;ref name=&quot;Bzhalava2013&quot;&gt;{{Citation|last1=Bzhalava|first1=D|first2=P|last2=Guan|first3=S|last3=Franceschi|first4=J|last4=Dillner|first5=G|last5=Clifford|year=2013|title=A systematic review of the prevalence of mucosal and cutaneous human papillomavirus types|journal=Virology|volume=445|issue=1–2|pages=224–31|doi=10.1016/j.virol.2013.07.015|pmid=23928291}}.&lt;/ref&gt;

ඇතැම් මානව පැපිලෝමා වෛරස (HPV) කාණ්ඩ ශරීරගත වුවද කිසිදු රෝග ලක්ෂණයක් පෙන්නුම් නොකරයි.උදාහරණ ලෙස HPV-5 වෛරස කාණ්ඩය දැක්විය හැක.HPV   1 සහ 2 කාණ්ඩ මගින් කුඩා ඉන්නන් කිප දෙනෙක් ඇතිවීම පමණක් සිදුවේ.HPV  6 සහ 11 මගින් ලිංගික අවයව තුල ඉන්නන් ඇතිවේ.HPV  16, 18, 31, 33, 35, 39, 45, 51, 52, 56, 58, 59, 68, 73, සහ 82 යන වෛරස කාණ්ඩ මගින් පිළිකා අවධානම ඇතිවේ.&lt;ref&gt;{{Citation|title=Epidemiologic classification of human papillomavirus types associated with cervical cancer|journal=The New England Journal of Medicine|volume=348|issue=6|pages=518–27|url=http://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMoa021641|doi=10.1056/NEJMoa021641|pmid=12571259|year=2003|author1=Muñoz|first1=N|last2=Bosch|first2=F. X.|last3=De Sanjosé|first3=S|last4=Herrero|first4=R|last5=Castellsagué|first5=X|last6=Shah|first6=K. V.|last7=Snijders|first7=P. J.|last8=Meijer|first8=C. J.|author9=International Agency for Research on Cancer Multicenter Cervical Cancer Study Group|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120430053849/http://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMoa021641|archivedate=30 April 2012|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 10px;&quot;
! රෝගය
! මානව පැපිලෝමා වෛරස කාණ්ඩය
|-
| සාමාන්‍ය ඉන්නන්
| 2, 7, 22
|-
| ගල්තැලුම්
| 1, 2, 4, 63
|-
| පැතලි ඉන්නන්
| 3, 10, 8
|-
| ලිංගික ඉන්නන්
| 6, 11, 42, 44 සහ වෙනත්
|-
| ගුද මාර්ගයේ තුවාල
| 6, 16, 18, 31, 53, 58&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://jid.oxfordjournals.org/content/177/2/361.long|title=Prevalence and Risk Factors for Human Papillomavirus Infection of the Anal Canal in Human Immunodeﬁciency Virus (HIV)–Positive and HIV-Negative Homosexual Men|last1=Palefsky|first1=Joel M.|last2=Holly|first2=Elizabeth A.|last3=Ralston|first3=Mary L.|last4=Jay|first4=Naomi|department=Departments of Laboratory Medicine, Stomatology, and Epidemiology Biostatistics, University of California, San Francisco|journal=The Journal of Infectious Diseases [[Oxford University Press]]|date=February 1988|format=PDF|accessdate=2 March 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130115002842/http://jid.oxfordjournals.org/content/177/2/361.long|archivedate=15 January 2013|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
| ලිංගික පෙදෙස් වල පිළිකා
|
* දැඩි අවදානම්:&lt;ref name=&quot;Kumar19&quot;&gt;{{cite book|author1=Kumar, Vinay|author2=Abbas, Abul K.|author3=Fausto, Nelson|author4=Mitchell, Richard|title=Robbins Basic Pathology|url=https://archive.org/details/robbinsbasicpath0000unse_q0t1|publisher=Saunders|location=Philadelphia|year=2007|pages=|isbn=1-4160-2973-7|oclc=|doi=|edition=8|chapter=Chapter 19 The Female Genital System and Breast}}&lt;/ref&gt; 16, 18, 31, 45
* සාමාන්‍ය:&lt;ref name=&quot;Etiology_of_human_cancer&quot;&gt;{{cite journal|author=Muñoz N, Castellsagué X, de González AB, Gissmann L|title=Chapter 1: HPV in the etiology of human cancer|journal=Vaccine|volume=24|issue=3|pages=S1–S10|year=2006|pmid=16949995|doi=10.1016/j.vaccine.2006.05.115|last2=Castellsagué|last3=De González}}CS1 maint: Multiple names: authors list ([//en.wikipedia.org/wiki/Category:CS1_maint:_Multiple_names:_authors_list link])
[[ප්‍රවර්ගය:CS1 maint: multiple names: authors list|Category:CS1 maint: Multiple names: authors list]]&lt;/ref&gt; 33, 35, 39, 51, 52, 56, 58, 59
* කලාතුරකින් 26, 53, 66, 68, 73, 82
|-
| සමේ ගැටිති
| වෛරස කාණ්ඩ 15 වැඩි 
|-
| අතිප්ලාස්මීයතාව
| 13, 32
|-
| මුඛයේ තුවාල
| 6, 7, 11, 16, 32
|-
| ස්වරාලයේ පිළිකා
| 16
|-
| විසප්පු ගෙඩි
| 60
|-
| ස්වරාලයේ තුවාල
| 6, 11
|}

=== ඉන්නන් ===
[[ගොනුව:Papilloma_2009_G1.jpg|thumb|ඉන්නෙක්]]
මානව පැපිලෝමා වෛරසය (HPV) සමග සුලභ ලෙස ඉන්නන් ඇතිවීම දැකිය හැකිය.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Antonsson A, Forslund O, Ekberg H, Sterner G, Hansson BG|title=The ubiquity and impressive genomic diversity of human skin papillomaviruses suggest a commensalic nature of these viruses|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-virology_2000-12_74_24/page/11636|journal=J. Virol.|volume=74|issue=24|pages=11636–41|year=2000|pmid=11090162|pmc=112445|doi=10.1128/JVI.74.24.11636-11641.2000}}&lt;/ref&gt; HPV වෛරසය ආසාදනය හේතුවෙන් සම මතුපිට ඇති සෛල වේගයෙන් වර්ධනයවීමට පටන්ගනී.මෙය ඉන්නන් ලෙස දිස්වේ.&lt;ref&gt;Mayo Clinic.com, Common warts, http://www.mayoclinic.com/print/common-warts/DS00370/DSECTION=all&amp;METHOD=print {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017103048/http://www.mayoclinic.com/print/common-warts/DS00370/DSECTION%3Dall%26METHOD%3Dprint|date=17 October 2011}}&lt;/ref&gt; 

HPV වෛරසය හේතුවෙන් කුඩා දරුවන්ටද සම මතුපිට ඉන්නන් ඇතිවීම දැකිය හැකිය.කෙසේ වෙතත් මානව පැපිලෝමා වෛරසය ශරීරගතවී බොහෝ කලකට පසුව රෝග ලක්ෂණ මතුවීම සාමන්‍යයේන් සිදුවන්නකි.ඇතැම් විට පුද්ගලයන්ගේ ප්‍රතිශක්තිකරණ පද්ධතිය ශක්තිමත් නම් මෙම වෛරසය සම්පූර්ණයෙන්ම ඉවත්වීයයි.එවිට කිසිදු අවදානමක් ඇති නොවේ.ඇතැම් මානව පැපිලොමා වෛරස (HPV) කාණ්ඩ ආසාදනයවූ පුද්ගලයන්ට කිසිදු රෝග ලක්ෂණයක් පෙන්නුම්කර නැත.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=De Koning MN, Quint KD, Bruggink SC, Gussekloo J, Bouwes Bavinck JN, Feltkamp MC, Quint WG, Eekhof JA|title=High prevalence of cutaneous warts in elementary school children and ubiquitous presence of wart-associated HPV on clinically normal skin|journal=The British Journal of Dermatology|year=2014|pmid=24976535|doi=10.1111/bjd.13216|volume=172|pages=196–201}}&lt;/ref&gt;

ඉන්නන් ප්‍රභේද කිහිපයක් ඇත.
* බොහෝවිට මානව පැපිලෝමා වෛරසය හේතුවෙන් ඇතිවන ඉන්නන් ප්‍රධාන වශයෙන් දෙඅත්,දෙපා හා වැලමිට හෝ දණහිස් අසළ ඇතිවේ.ඇතැම්විට ලිංගික අවයව අශ්‍රීතවද ඉන්නන් ඇතිවේ.නමුත් මෙම ඉන්නන් හා පිළිකා අතර සම්භන්ධයක් නැත.
* ඇතැම් ඉන්නන් පාදයේ හටගන්නා අතර අවිදීමේදී වේදනාවක් ඇතිවේ.
* ඇතැම් ඉන්නන් නියපොතු ඇසුරුකරගෙන වැඩේ.මෙම ඉන්නන්ට ප්‍රතිකාර කිරීමද අපහසුය.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Lountzis NI, Rahman O|title=Images in clinical medicine. Digital verrucae|journal=N. Engl. J. Med.|volume=359|issue=2|page=177|year=2008|pmid=18614785|doi=10.1056/NEJMicm071912|url=http://content.nejm.org/cgi/pmidlookup?view=short&amp;pmid=18614785&amp;promo=ONFLNS19}}&lt;/ref&gt;
* අත් මුහුණ නළල යන ස්ථාන වලද මානව පැපිලෝමා වෛරසය හේතුවෙන් ඉන්නන් ඇතිවේ.මේවාද පිළිකා කෙරෙහි සම්භන්ධයක් නැත.&lt;ref&gt;MedlinePlus, Warts, https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/warts.html#cat42 {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160605063307/https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/warts.html|date=5 June 2016}} (general reference with links). Also, see&lt;/ref&gt;
මෙම ඉන්නන් ස්පර්ශය මගින් පුද්ගලයෙකුගෙන් තවත් පුද්ගලයෙකුට වෛරසය පැතිරේ.

==== ලිංගික ඉන්නන් ====
HPV වෛරසය හේතුවෙන් ලිංගික අවයව ආශ්‍රිත ඉන්නන් ඇතිවීම බොහෝ දුරට අසන්නට ලැබේ.විශේෂයෙන් ජනනේද්‍රිය හා ගුදය ආශ්‍රිතව ඉන්නන් හටගනී.සමලිංගික චර්‍යා හා ගුද ලිංගික චර්‍යා මගින් මෙය ඉක්මනින් ව්‍යාප්තවේ.

මානව පැපිලෝමා වෛරසය මගින් ඇතිවන ලිංගික ඉන්නන් හා සිරුරෙ අනෙකුත් ප්‍රදේශවල ඇතිවන ඉන්නන් අතර වෙනසක් පවතී.ලිංගික ඉන්නන් ඇතිවීම කෙරෙහි  HPV 6 හා  HPV 11 යන වෛරස කාණ්ඩ ප්‍රධානය.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Greer CE, Wheeler CM, Ladner MB, Beutner K, Coyne MY, Liang H, Langenberg A, Yen TS, Ralston R|title=Human papillomavirus (HPV) type distribution and serological response to HPV type 6 virus-like particles in patients with genital warts|journal=J. Clin. Microbiol.|volume=33|issue=8|pages=2058–63|year=1995|pmid=7559948|pmc=228335|doi=}}&lt;/ref&gt;  HPV වෛරස කාණ්ඩ 40 පමණ ලිංගිකව සම්ප්‍රේෂණය වෙයි.

HPV හෙවත් මානව පැපිලෝමා වෛරසය ආසාදනය වීම හා රෝග ලක්ෂණ පෙන්වීම පුද්ගලයා ගෙන් පුද්ගලයාට වෙනස්වේ.ඇතමුන්ගේ ප්‍රතිශක්තිකරන පද්ධතිය ශක්තිමත් නිසා වෛරසය ශරීරගත වුවද එය මැඩපැවැත්වීමට ප්‍රතිශක්තිකරණ පද්ධතියට හැකිවේ.ඇතැම් අයට මෙය ශරීරගතවී පැවතුනද කිසිදු රෝග ලක්ෂණයක් පෙන්නුම් නොකරන අතර කෙසේ වෙතත් තවදුරටත් ඔහු රෝග වාහකයෙකු ලෙස ක්‍රියාකරයි.එවන් රෝග වාහකයෙකු සමග ඇතිකරගන්නා ලිංගික සංසර්ගයක් මගින් නිරෝගී පුද්ගලයෙකුය බෝවේ.ඇතැම්විට රෝග ලක්ෂණ පෙන්නුම් කරන පුද්ගලයෙකු හා ලිංගිකව එක් වුවද අනෙකාගේ ස්වාභාවික ප්‍රතිශක්තිකරණ පද්ධතිය ශක්තිමත් නම් කිසිදු රෝග ලක්ෂණයක් පෙන්නුම් නොකරයි. HPV වෛරසය ලිංගිකව පැතිරීමේදී සමලිංගික ඇසුර මගින් බෝවීමේ ප්‍රවනතාව ඉතා ඉහළ අවධානමක් ඇති අතර විරුද්ධ ලිංගිකයන් කිහිපදෙනෙක් සමග ඇසුර මගින් පැතිරීම ඊට සාපේක්ෂව අඩුය.එක් අයකු සමග පමණක් ලිංගිකව ඇසුරු සිදුකල අය අතර පවා  HPV වෛරසය ආසාදනයවූවන් දක්නට ලැබේ.එයට හේතුව  HPV වෛරසය ශරීරගතවීමට ලිංගික ඇසුර පමනක් නොව වෙනත් සාධකත් බලපාන නිසාය.ලිංගික ඉන්නන් සහිත පුද්ලයන්ගේ ඉන්නන් සමෙහි ස්පර්ෂ වීමෙන්ද බෝවේ.එම ස්පර්ශයන් ලිංගික හෝ ලිංගික නොවන ස්පර්ශයන් වියහැක.

=== පිළිකා ===
[[ගොනුව:Cases_of_HPV_cancers_graph.png|thumb]]
මානව පැපිලෝමා වෛරස කාණ්ඩ දොළහක් පමණ පිළිකා ඇතිකිරීමේ වැඩි අවධානමක පවතී.මෙම වෛරස යෝනිය,ශිශ්නය,ගැබ්ගෙල,ගුදය වැනි ස්ථානවල පිළිකා ඇති කිරීමට හේතුවේ.&lt;ref name=&quot;Lj2014&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Parkin06&quot;&gt;{{cite journal|author=Parkin DM|title=The global health burden of infection-associated cancers in the year 2002|journal=Int. J. Cancer|volume=118|issue=12|pages=3030–44|year=2006|pmid=16404738|doi=10.1002/ijc.21731}}&lt;/ref&gt; HPV 16 මෙන්ම HIV 18 වෛරසද ගැබ්ගෙල හා ගුද පිළිකා ඇතිවීමේ ඇතිවීමේ අවධානම වැඩි කරයි.

මානව පැපිලෝමා වෛරසය හේතුවෙන් ඇතිවන පිළිකා රෝග ලොවපුරාම බහුලව වාර්ථාවේ.සංවර්ධිත හා සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවලද මෙය දක්නට ලැබේ.කෙසේ වෙතත් සංවර්ධිත රටවලට වඩා සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල රෝගීන් ප්‍රමාණය හා ඒ හේතුවෙන් මියයන ප්‍රමාණය වැඩිය.සංවර්ධිත රටවල පවතින ඉහළ සෞඛ්‍ය පහසුකම් නිසා මෙම පිළිකා රෝග ඉතා පහසුවෙන් හඳුනාගෙන ප්‍රතිකාර කරන බැවින් රෝගීන් ඉක්මනින් සුවය ලැබීම සිදුවේ.එබැවින් මරණ සංඛාවද සංවර්ධිත රටවල අවමය.

පහත දැක්වෙන්නේ ඇමරිකාවේ වාර්ථාවූ මානව පැපිලෝමා වෛරස ආසාදනය හා පිළිකා පිළිබදවය.මෙම වගුවෙන් දැක්වෙන පරිධී පිළිකා රෝග රැසකටම මානව පැපිලෝමා වෛරස ආසාදනය හේතුවී ඇතැයි අනුමාන කළහැක.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 10px;&quot;
|+අමරිකාවේ 2004-2008 වර්ෂතුල වාර්ථාවූ  HPV වෛරසය අශ්‍රිත පිළිකා.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.medscape.org/viewarticle/768633_slide|title=Archived copy|accessdate=2012-08-24|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120824182649/http://www.medscape.org/viewarticle/768633_slide|archivedate=24 August 2012|df=dmy-all}}(subscription required)
[[Category:Pages containing links to subscription-only content|Category:Pages containing links to subscription-only content]]
[[Category:Wikipedia articles needing clarification from November 2015|Category:Wikipedia articles needing clarification from November 2015]]&lt;/ref&gt;
! පිළිකා ප්‍රදේශ
! වාර්ෂික රෝගී සංඛාව
! HPV ආසාදිත බව තහවුරුවූ
! HPV 16/18 ආසාදිත බව තහවුරුවූ
|-
| ගැබ්ගෙල
| 11,967
| 11,500
| 9,100
|-
| යෝනිය මුඛය
| 3,136
| 1,600
| 1,400
|-
| යෝනිය
| 729
| 500
| 400
|-
| ශිශ්නය
| 1,046
| 400
| 300
|-
| ගුදය (ස්ත්‍රී)
| 3,089
| 2,900
| 2,700
|-
| ගුදය (පුරුෂ)
| 1,678
| 1,600
| 1,500
|-
| ග්‍රසනිකාව (ස්ත්‍රී)
| 2,370
| 1,500
| 1,400
|-
| ග්‍රසනිකාව (පුරුෂ)
| 9,356
| 5,900
| 5,600
|-
| සම්පූර්ණl (ස්ත්‍රී)
| 21,291
| 18,000
| 15,000
|-
| සම්පූර්ණl (පුරුෂ)
| 12,080
| 7,900
| 7,600
|}
[[ගොනුව:HPV-16_genome_organization.png|thumb|HPV 16 වෛරස කාණ්ඩය ගැබ්ගෙල පිළිකා ඇතිවීම කෙරේ වැඩි අවදානමක් ඇති කරයි]]
බොහෝ පුද්ගලයන්ගේ ප්‍රතිශක්තීකරණ පද්ධතිය ඇතැම් වෛරස කාණ්ඩ හමුවේ දුර්වලවී ඇතිබව පෙනේ.විශේෂයෙන් 16,18,31 හා 45 යන වෛරස කාණ්ඩ ඉතා බලවත් බව පර්යේෂකයන් පවසයි.මෙම වෛරස කාණ්ඩ හතර පිළිකා ඇතිකිරීමේ ඉහළ අවධානමක් සහිතය.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Schiffman M, Castle PE|title=The promise of global cervical-cancer prevention|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2005-11-17_353_20/page/2101|journal=N. Engl. J. Med.|volume=353|issue=20|pages=2101–4|year=2005|pmid=16291978|doi=10.1056/NEJMp058171}}&lt;/ref&gt; මානව පැපිලෝමා වෛරය නිසා ඇතිවන පිළිකා තත්වය වර්ධනය කිරීමට දුම්පානය හේතුවේ.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Alam S, Conway MJ, Chen HS, Meyers C|title=Cigarette Smoke Carcinogen Benzo[a]pyrene Enhances Human Papillomavirus Synthesis|journal=J Virol|volume=82|issue=2|pages=1053–8|year=2007|pmid=17989183|pmc=2224590|doi=10.1128/JVI.01813-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Lu B, Hagensee ME, Lee JH, Wu Y, Stockwell HG, Nielson CM, Abrahamsen M, Papenfuss M, Harris RB, Giuliano AR|title=Epidemiologic factors associated with seropositivity to human papillomavirus type 16 and 18 virus-like particles and risk of subsequent infection in men|journal=Cancer Epidemiol. Biomarkers Prev.|volume=19|issue=2|pages=511–6|date=February 2010|pmid=20086109|doi=10.1158/1055-9965.EPI-09-0790|url=http://cebp.aacrjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&amp;pmid=20086109|name-list-format=vanc}}&lt;/ref&gt; දුම්බීම, දුම්කොළ සැපීම හා වෙනත් දුම්කොළ ආශ්‍රිත මත්ද්‍රව්‍ය භාවිත කිරීම නිසා නිකොටින්,ඇල්කොලොයිඩ් වැනි ප්‍රබල පිළිකා කාරක ශරීරගතවේ.එමගින් HPV ආසාධිතයන්ට පිළිකා ඇතිවීමේ අවධානම ඉහළයයි.මානව පැපිලෝමා වෛරස හේතුවෙන් පිළිකා ඇතිවූ බොහෝ දෙනෙක් දුම්පානය,දුම්කොළ සැපීම හා වෙනත් දුම්කොළ ආශ්‍රිත මත්ද්‍රව්‍ය භාවිතා කරන්නන් බව පෙනීගොස් ඇත.

HPV වෛරසය නිසා ඇතිවන පිළිකා සඳහා ජානමය සාධකද ඉතා ඉහළ බලපෑමක් ඇතිකරයි.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Liu|first1=Ying|title=Comprehensive mapping of the human papillomavirus (HPV) DNA integration sites in cervical carcinomas by HPV capture technology|doi=10.18632/oncotarget.6809|volume=7|journal=Oncotarget|pages=5852–5864|pmid=26735580|pmc=4868726|year=2015}}&lt;/ref&gt; එබැවින් පවුලේ සමීප ඥාතියෙකුට(ලේ ඥාතියෙකුට) මානව පැපිලෝමා වෛරසය හේතුවෙන් ඇතිවුන පිළිකාවක් ඇතිවූයේනම් ඔවුන්ගේ ඉරදිරි පරපුරේ ඥාතියෙකුට පිළිකා ඇතිවීමේ අවධානම ඉතා ඉහළ මට්ටමක පවතී.උදාහරණ ලෙස තම මවට පියාට හෝ සහෝදර සහෝදරියකට පිළිකාවක් ඇත්නම් තමාටද පිළිකා අවධානම ඇති බව දැනගත යුතුය.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Parfenov|first1=Michael|title=Characterization of HPV and host genome interactions in primary head and neck cancers|doi=10.1073/pnas.1416074111|volume=111|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|pages=15544–15549|pmid=25313082|pmc=4217452|year=2014}}&lt;/ref&gt;

==== ගැබ්ගෙල පිළිකා ====
ගැබ්ගෙල පිළිකා ඇතිවීම කෙරෙහි ප්‍රධාන වශයෙන් බලපාන්නේ HPV16 සහ HPV18,  යන වෛරස් කාණ්ඩයි.ගැබ්ගෙල පිළිකා අතරින් 70% හේතුව මෙම වෛරස කාණ්ඩ දෙකයි.&lt;ref name=&quot;WHO2016&quot;&gt;{{cite web|title=Human papillomavirus (HPV) and cervical cancer|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs380/en/|website=WHO|accessdate=10 August 2016|date=June 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160805111143/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs380/en/|archivedate=5 August 2016|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Cohen J|title=Public health. High hopes and dilemmas for a cervical cancer vaccine|url=https://archive.org/details/sim_science_2005-04-29_308_5722/page/n33|journal=Science|volume=308|issue=5722|pages=618–21|year=2005|pmid=15860602|doi=10.1126/science.308.5722.618}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ault_2006&quot;&gt;{{cite journal|author=Ault KA|title=Epidemiology and Natural History of Human Papillomavirus Infections in the Female Genital tract|journal=Infectious Diseases in Obstetrics and Gynecology|volume=2006|pages=1–5|year=2006|pmid=16967912|pmc=1581465|doi=10.1155/IDOG/2006/40470}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Human papillomavirus types in head and neck squamous cell carcinomas worldwide: a systematic review|journal=Cancer Epidemiology, Biomarkers &amp; Prevention|date=1 February 2005|issn=1055-9965|pmid=15734974|pages=467–475|volume=14|issue=2|doi=10.1158/1055-9965.EPI-04-0551|first=Aimee R.|last=Kreimer|first2=Gary M.|last2=Clifford|first3=Peter|last3=Boyle|first4=Silvia|last4=Franceschi}}&lt;/ref&gt;

HPV 16 යන වෛරස කාණ්ඩයේ පිළිකා රෝගීන් ප්‍රතිශතයක් ලෙස 54%  කි.එනම් වැඩිම පිළිකා අවධානමක් ඇති වෛරස කාණ්ඩය HPV 16 බව පැහැදිළිය.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Noel J, Lespagnard L, Fayt I, Verhest A, Dargent J|title=Evidence of human papilloma virus infection but lack of Epstein-Barr virus in lymphoepithelioma-like carcinoma of uterine cervix: report of two cases and review of the literature|url=https://archive.org/details/sim_human-pathology_2001-01_32_1/page/135|journal=Hum. Pathol.|volume=32|issue=1|pages=135–8|year=2001|pmid=11172309|doi=10.1053/hupa.2001.20901}}&lt;/ref&gt; ගැබ්ගෙල පිළිකා වලට අමතරව HPV 16 මගින් ශීශ්නය හා ගුදය ආශ්‍රිතවද පිළිකා ඇතිකරයි,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nurse-practitioners.advanceweb.com/Article/Vulvar-Intraepithelial-Neoplasia.aspx|title=Vulvar Intraepithelial Neoplasia: Varied signs, varied symptoms: what you need to know|publisher=www.advanceweb.com|accessdate=5 August 2009|url-status=live|archiveurl=https://archive.is/20120716205333/http://nurse-practitioners.advanceweb.com/Article/Vulvar-Intraepithelial-Neoplasia.aspx|archivedate=16 July 2012|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Bolt J, Vo QN, Kim WJ, McWhorter AJ, Thomson J, Hagensee ME, Friedlander P, Brown KD, Gilbert J|title=The ATM/p53 pathway is commonly targeted for inactivation in squamous cell carcinoma of the head and neck (SCCHN) by multiple molecular mechanisms|journal=Oral Oncol.|volume=41|issue=10|pages=1013–20|year=2005|pmid=16139561|doi=10.1016/j.oraloncology.2005.06.003}}&lt;/ref&gt;

ලොවපුරා වැඩිම පිළිකා රෝගී මරණ සංඛ්‍යාවක් වාර්ථා වන්නේ ගැබ්ගෙල පිළිකාව හේතුවෙන්ය.&lt;ref name=&quot;WCR2014&quot;/&gt; සංවර්ධනය වෙම්න් පවතින රටවල මෙම තත්වය ඉතා ඉහළ අගයක් ගනී.

HPV වෛරසය ප්‍රතිශක්තීකරණ පද්ධතියේ දුර්වලතා නිසා ඉක්මනින් වර්ධනයවේ.කෙසේ වෙතත් මෙම වෛරසය ආසාධනයවී ඉතා දිගු කලකට පසුව රෝග ලක්ෂණ පහළවීම දක්නට ලැබේ.සාමාන්‍යයෙන් මෙම කාලය වසර දහයක් හෝ විස්සක් වියහැකිය.&lt;ref name=&quot;Sinal_2005&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Sinal SH, Woods CR|title=Human papillomavirus infections of the genital and respiratory tracts in young children|journal=Seminars in Pediatric Infectious Diseases|volume=16|issue=4|pages=306–16|year=2005|pmid=16210110|doi=10.1053/j.spid.2005.06.010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Greenblatt|first1=R. J.|title=Human papillomaviruses: Diseases, diagnosis, and a possible vaccine|journal=Clinical Microbiology Newsletter|volume=27|issue=18|pages=139–145|year=2005|pmid=|pmc=|doi=10.1016/j.clinmicnews.2005.09.001}}&lt;/ref&gt; වර්ථමානයේදී බොහෝ රටවල ගැබ්ගෙල පිළිකා වළක්වා ගැනීමට වයස අවුරුදු නමයත් දහතුනත් අතර වයසේ පසුවන දැරියන්ට ප්‍රතිශක්තිකරණ එන්නත ලබාදෙයි.එමගින් මැදිවියේදී ඇතිවියහැකි මාතෘ මරණ ඉතා සාර්ථකව මැඩපවත්වා ගැනීමට හැකිවී ඇත.

==== ලිංගික අවයව ආශ්‍රිත පිළිකා ====
ගුදය හා ශිශ්නය ආශ්‍රිත පිළිකා ඇතිකරන HPV වෛරස කාණ්ඩ වැඩිවශයෙන්ම ලිංගිකව සම්ප්‍රේශනය වන බව සොයාගෙන ඇත.විශේෂයෙන් සමලිංගික සබදතා පවත්වන පුරුෂයින් අතර මෙය බහුලව දක්නට ලැබේ.විශේෂයෙන් ගුදය ආශ්‍රිතව ඇතිවන පිළිකාවලට ප්‍රබල හේතුවක් ලෙස සමලිංගික ගුද සංසර්ගය හේතුවන බව සොයාගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;CDC men&quot;&gt;{{cite web|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)|url=https://www.cdc.gov/std/hpv/STDFact-HPV-and-men.htm|title=HPV and Men — CDC Fact Sheet|date=3 April 2008|accessdate=13 November 2009|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091017213347/http://www.cdc.gov/std/hpv/stdfact-hpv-and-men.htm|archivedate=17 October 2009|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Frisch M, Smith E, Grulich A, Johansen C|title=Cancer in a population-based cohort of men and women in registered homosexual partnerships|journal=Am. J. Epidemiol.|volume=157|issue=11|pages=966–72|year=2003|pmid=12777359|doi=10.1093/aje/kwg067|url=http://aje.oxfordjournals.org/cgi/content/full/157/11/966|quote=However, the risk for invasive anal squamous carcinoma, which is believed to be caused by certain types of sexually transmitted human papillomaviruses, a notable one being type 16, was significantly 31-fold elevated at a crude incidence of 25.6 per 100,000 person-years|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090519223209/http://aje.oxfordjournals.org/cgi/content/full/157/11/966|archivedate=19 May 2009|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;  ඇතැම් සමීක්ෂණයන් අනුව විරුද්ධ ලිංගිකයන් කිහිප දෙනකු ඇසුරු කරන පුරුෂයන් හා එක් සහකාරියක් සමග පමණක් ලිංගික සබදතා පැවැත්වූ පුරුෂයන් අතර පිළිකා තත්වයේ වෙනසක් දක්නට ලැබී නැත.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The Influence of Sexual Orientation and Sexual Role on Male Grooming-Related Injuries and Infections|author=Thomas W. Gaither|journal=J Sex Med|year=2015|volume=12|issue=3|pages=631–640|doi=10.1111/jsm.12780|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt;.ගුද පිළිකා  වැඩි වශයෙන්ම වාර්ථාවන්නේ පුරුෂයන් අතරය..&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Chin-Hong PV, Vittinghoff E, Cranston RD, Browne L, Buchbinder S, Colfax G, Da Costa M, Darragh T, Benet DJ, Judson F, Koblin B, Mayer KH, Palefsky JM|title=Age-related prevalence of anal cancer precursors in homosexual men: the EXPLORE study|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-national-cancer-institute_2005-06-15_97_12/page/896|journal=J. Natl. Cancer Inst.|volume=97|issue=12|pages=896–905|year=2005|pmid=15956651|doi=10.1093/jnci/dji163}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aidsmeds.com/articles/aids_anal_pap_2042_14727.shtml|title=AIDSmeds Web Exclusives : Pap Smears for Anal Cancer? — by David Evans|publisher=AIDSmeds.com|accessdate=29 August 2010|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110707094737/http://www.aidsmeds.com/articles/aids_anal_pap_2042_14727.shtml|archivedate=7 July 2011|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Goldie SJ, Kuntz KM, Weinstein MC, Freedberg KA, Palefsky JM|title=Cost-effectiveness of screening for anal squamous intraepithelial lesions and anal cancer in human immunodeficiency virus-negative homosexual and bisexual men|journal=Am. J. Med.|volume=108|issue=8|pages=634–41|date=June 2000|pmid=10856411|doi=10.1016/S0002-9343(00)00349-1|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0002-9343(00)00349-1}}&lt;/ref&gt;

==== මුඛ හා උගුර ආශ්‍රිත පිළිකා ====
හිස සහ බෙල්ලේ පිළිකා සදහාද  HPV 16 සහ HPV 18 යන වෛරස ප්‍රබල බලපෑමක් එල්ල කරයි.&lt;ref name=&quot;Ault_2006&quot;/&gt; මුඛය හා උගුර ආශ්‍රිත පිළික ඇතිකරන මානව පැපිලෝමා වෛරස කාණ්ඩ රැසක්ම ලිංගිකව සම්ප්‍රේශනය වෙයි.දුම්පානය කරන පුද්ගලයන්ට මෙම පිළිකා අවධානම ඉහළ අතර දම්නොබොන පුද්ගලයන්ට පවා කලාතුරකින් මෙම පිළිකා තත්වයන් ඇතිවේ.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Gillison ML, Koch WM, Capone RB, Spafford M, Westra WH, Wu L, Zahurak ML, Daniel RW, Viglione M, Symer DE, Shah KV, Sidransky D|title=Evidence for a causal association between human papillomavirus and a subset of head and neck cancers|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-national-cancer-institute_2000-05-03_92_9/page/709|journal=J. Natl. Cancer Inst.|volume=92|issue=9|pages=709–20|year=2000|pmid=10793107|doi=10.1093/jnci/92.9.709}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Gillison ML|title=Human papillomavirus and prognosis of oropharyngeal squamous cell carcinoma: implications for clinical research in head and neck cancers|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-oncology_2006-12-20_24_36/page/5623|journal=J. Clin. Oncol.|volume=24|issue=36|pages=5623–5|year=2006|pmid=17179099|doi=10.1200/JCO.2006.07.1829}}&lt;/ref&gt; මුඛ හා ගුද ලිංගික සංසර්ගය මගින් එක් අයෙකුගෙන් තවත් අයෙකුට වෛරසය පැතිරේ.HPV- 16 වෛරසය පිළිකා ඇතිවීම කෙරේ ඉහළ බලපෑමක් සිදුකරයි.&lt;ref name=&quot;D'Souza_2007&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=D'Souza G, Kreimer AR, Viscidi R, Pawlita M, Fakhry C, Koch WM, Westra WH, Gillison ML|title=Case-control study of human papillomavirus and oropharyngeal cancer|journal=N. Engl. J. Med.|volume=356|issue=19|pages=1944–56|year=2007|pmid=17494927|doi=10.1056/NEJMoa065497|url=http://content.nejm.org/cgi/content/full/356/19/1944|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070512040650/http://content.nejm.org/cgi/content/full/356/19/1944|archivedate=12 May 2007|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ridge&quot;&gt;Ridge JA, Glisson BS, Lango MN, et al. [http://www.cancernetwork.com/cancer-management-11/chapter04/article/10165/1402663 &quot;Head and Neck Tumors&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090720201346/http://www.cancernetwork.com/cancer-management-11/chapter04/article/10165/1402663|date=20 July 2009}} in Pazdur R, Wagman LD, Camphausen KA, Hoskins WJ (Eds) [http://www.cancernetwork.com/cancer-management-11/ Cancer Management: A Multidisciplinary Approach] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004224102/http://www.cancernetwork.com/cancer-management-11/|date=4 October 2013}}. 11 ed. 2008.&lt;/ref&gt; මෙම පිළිකා වර්ධනය කෙරේ දුම්කොළ හා ඇල්කොහොල් වැනි මත්ද්‍රව්‍ය හේතුවේ.දුම්කොළ හා දුම්කොළ ආශ්‍රිත මත්ද්‍රව්‍ය හාවිත කිරීම නිසා පිළික තත්වයන් ඉතා භයානක තත්වයන් දක්වා වර්ධනය වියහැකි බව පැවසේ.ඇතැම් පර්යේෂකයන් පෙන්වා දෙන්නේ ඉදිරියේදී ගැබ්ගෙල පිළිකා අභිබවා මුඛ පිළික නිසා ඇතිවන මරණ සංඛ්‍යාව ඉහළ යනු ඇති බවයි.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cdha.org/downloads/PDFOralCancer.pdf|title=Oral Cancer on the rise among non-smokers under 50|publisher=California Dental Hygienists’ Association|accessdate=10 January 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110124115605/http://www.cdha.org/downloads/PDFOralCancer.pdf|archivedate=24 January 2011|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Human papillomavirus and rising oropharyngeal cancer incidence in the United States|journal=Journal of Clinical Oncology|date=10 November 2011|issn=1527-7755|pmc=3221528|pmid=21969503|pages=4294–4301|volume=29|issue=32|doi=10.1200/JCO.2011.36.4596|first=Anil K.|last=Chaturvedi|first2=Eric A.|last2=Engels|first3=Ruth M.|last3=Pfeiffer|first4=Brenda Y.|last4=Hernandez|first5=Weihong|last5=Xiao|first6=Esther|last6=Kim|first7=Bo|last7=Jiang|first8=Marc T.|last8=Goodman|first9=Maria|last9=Sibug-Saber}}&lt;/ref&gt; මෙම නිසා හැකි පමන දුම්කොළ භාවිතය නැවැත්වීමට රජ්‍ය අංශයේ අවධානය වහාම ලක්වියයුතුය බව පර්යේෂකයන් පෙන්වා දෙයි.ශ්‍රී ලංකාව හා ඇතැම් දකුණු ආසියාතික රටවලද මුඛ පිළිකා බහුලව දක්නට ලැබේ.මෙයට හේතුව ඔවුන් අතර පවතින බුලත්ටිට කෑම නිසාය.බුලත් විට සදහා යොදා ගන්නා පුවක් වල ඇල්කොලොයිඩ් නම් පිළිකා කාරකයත් දුම්කොළවල නිකොටින් නම් පිළිකා කාරකයත් අඩංගුය.

මෑතකදී ඇමරිකාවේ සිදුකළ පරීක්ෂණවලදී පෙනීගොස් ඇත්තේ HPV 16 වෛරස් කාණ්ඩය නිසා එරට උගුරේ පිළිකා සහිත රෝගීන් සීග්‍රයෙන් වර්ධනයවී ඇති බවයි.&lt;ref name=&quot;pmid21969503&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Chaturvedi AK, Engels EA, Pfeiffer RM, Hernandez BY, Xiao W, Kim E, Jiang B, Goodman MT, Sibug-Saber M, Cozen W, Liu L, Lynch CF, Wentzensen N, Jordan RC, Altekruse S, Anderson WF, Rosenberg PS, Gillison ML|title=Human Papillomavirus and Rising Oropharyngeal Cancer Incidence in the United States|journal=Journal of Clinical Oncology|volume=29|issue=32|pages=4294–301|date=October 2011|pmid=21969503|pmc=3221528|doi=10.1200/JCO.2011.36.4596|url=|name-list-format=vanc}}&lt;/ref&gt; පර්යේෂකයන් පෙන්වා දෙන්නේ මුඛ පිළිකා ඇතිකරන ඇතැම් මානව පැපිලෝමා වෛරස කාණ්ඩ වැඩි වශයෙන් පැතිරී ඇත්තේ මුඛ සංසර්ගය නිසා බවයි.සාමාන්‍යයෙන් මුඛ පිළිකා ඇතිවීම කාන්තාවන්ට වඩා පුරුෂයන් අතර බහුලව දක්නට ලැබේ.&lt;ref name=&quot;pmid17891052&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Ernster JA, Sciotto CG, O'Brien MM, Finch JL, Robinson LJ, Willson T, Mathews M|title=Rising incidence of oropharyngeal cancer and the role of oncogenic human papilloma virus|journal=The Laryngoscope|volume=117|issue=12|pages=2115–28|date=December 2007|pmid=17891052|doi=10.1097/MLG.0b013e31813e5fbb|url=https://archive.org/details/sim_laryngoscope_2007-12_117_12/page/2115|name-list-format=vanc}}&lt;/ref&gt;  වර්ථමානයේ ගැහැණු ළමුන් සදහා ගැබ්ගෙල පිළිකා වළක්වාගැනීමට ප්‍රතිශක්තීකරණ එන්නත් නිපදවා ඇත.එහෙත් එමගින් උගුරේ ඇතිවන පිළිකා වළක්වාගත නොහැක.&lt;ref name=&quot;pmid21449154&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Kidon MI, Shechter E, Toubi E|title=[Vaccination against human papilloma virus and cervical cancer]|language=Hebrew|journal=Harefuah|volume=150|issue=1|pages=33–6, 68|date=January 2011|pmid=21449154|doi=|url=}}&lt;/ref&gt;

==== පෙනහළු පිළිකා ====
මානව පැපිලෝමා වෛරසය නිසා ඇතිවන පිළිකා අතර පෙනහළු පිළිකාද බහුලව වාර්ථාවන පිළිකා විශේෂයකි.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Lung Cancer Risk Rises in the Presence of HPV Antibodies|url=http://www.aacr.org/home/public--media/aacr-in-the-news.aspx?d=2328|work=Lung Cancer Risk Rises in the Presence of HPV Antibodies|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120427221343/http://www.aacr.org/home/public--media/aacr-in-the-news.aspx?d=2328|archivedate=27 April 2012|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; පෙනහළු පිළිකා රෝගීන් බොහෝ දෙනකුට මානව පැපිලෝමා වෛරසය ශරීරගතවී තිබුණබව පර්යේෂකයන් පෙන්වාදී ඇත. පෙනහළු පිළිකා ඇතිවීම කෙරේ දුම්පානය ප්‍රබල හේතුවක්වී ඇත.

=== ප්‍රතිශක්තීකරණ ඌනතා ===
ඇතැම් පර්යේෂණයන්ට අනුව මානව පැපිලෝමා වෛරසය හේතුවෙන් ප්‍රතිශක්තීකරණ ඌනතා ඇතිවනබව සොයාගෙන ඇත.මෙම වෛරසය මහින් ප්‍රතිශක්තීකරණ පද්ධතිය දුර්වල කරන බැවින් කෙරටීන් වැඩි වශයෙන් නිපදවීමත් සම මතුපිට සෛල අසාමාන්‍ය ලෙස වර්ධනයවීමටත් පටන්ගිනී.මෙහි ප්‍රථිපල ලෙස සම මතුපිට ඉන්නන් හා තුවාල ඇතිවේ.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2007/11/12/wtree112.xml|title=Tree man 'who grew roots' may be cured|last=Moore|first=Matthew|date=12 November 2007|work=The Daily Telegraph|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071113060629/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2007%2F11%2F12%2Fwtree112.xml|archivedate=13 November 2007|url-status=live|location=London|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

== හේතුව ==
ලිංගිකව සම්ප්‍රේෂණයවන මානව පැපිලෝමා වෛරස ප්‍රධාන වශයෙන් කොටස් දෙකකට බෙදා වෙන්කලහැක.ඒ අඩු අවදානම් වෛරස කාණ්ඩ හා වැඩි අවදානම් වෛරස කාණ්ඩ ලෙසයි.අඩු අවදානම් වෛරස කාණ්ඩ මගින් ඉන්නන් ඇතිවීම වැනි සුළු රෝග තත්වයන් පෙන්වන අතර වැඩි අවදානම් කාණ්ඩ මගින් පිළිකා ඇතිකරයි.

=== ව්‍යාප්තිය ===
නවයොවුන් අවධියේදී ඇතිකරගන්නා ලිංගික සම්භන්දතා හේතුවෙන් බොහෝවිට HPV වෛරසය ශරීරගතවේ.සමලිංගික සංසර්ගයන්,විරුද්ධ ලිංගික සංසර්ගයන්,බහු සහකරු සංසර්ගයන්,දුම්පානය,ප්‍රතිශක්තීකරණ පද්ධතියේ ඇතිවන දුර්වලතා හේතුවෙන් මෙම වෛරසය ශරීරගතවේ.මෙම වෛරසය ලිංගික ස්‍රාවයන් හෝ රුධිරය මගින් පමණක් නොව ස්පර්ශයෙන්ද පැතිරේ.අනාරක්ෂිත යොනි හා ගුද සංසර්ගයන් වැඩි අවධානම් මට්ටමක පවතී.මුඛ සංසර්ගය මගින් බෝවීම ඊට සාපේක්ෂව අවම අගයක් ගනී.මවගෙන් දරුවාට වෛරසය ශරීරගතවීම ගැබිනි සමයේදී සිදුවේ.රෝගීන් භාවිතා කළ ඇතැම් දුව්‍ය උපකරණ හවුලේ භාවිතය මගින් ව්‍යාප්තිය ඉතා කලාතුරකින් සිදුවන්නකි. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=Control of Communicable Diseases Manual|url=https://archive.org/details/controlofcommuni0000unse|last=Heymann, MD|first=David|publisher=Apha Press|year=2015|isbn=978-0-87553-018-5|edition=20th|location=Washington D.C.|pages=[https://archive.org/details/controlofcommuni0000unse/page/299 299]–300}}&lt;/ref&gt;

==== ගර්භනීබව ====
මවගෙන් දරුවාට වෛරසය පැතිරීම සිදුවන්නේ  HPV  ආසාදිත මවක් ගර්භනී සමයේදී ඇගේ කුසතුල සිටින දරුවාට බොවීමයි.එහෙත් ළදරුවකු උපත ලැබූ පසු ඔහුට හෝ ඇයට රෝග ලක්ෂණ ඉක්මනින් පහළ නොවේ.ඇතැම්විට රෝග ලක්ෂණ මතුවීමට වසර විස්සකට වඩා කල්ගතවිය හැක. 

==== ලිංගිකව සම්ප්‍රේෂණය ====
ගැබ්ගෙල පිළිකා ඇතිකරන මානව පැපිලෝමා වෛරසය ලිංගිව සම්ප්‍රේෂණය වෛරස කාණ්ඩ අතර ප්‍රධාන තැනක් ගනී.කෙසේ වෙතත් මෙම පිළිකාව වැළැක්වීම සදහා එන්නත් ලබාදීම බොහේ රටවල සිදුකෙරේ.එමගින් සාර්ථක ප්‍රතිපල ලබා ඇත.

HPV වෛරස ප්‍රථමික ලිංගික ක්‍රියාවන් මගින් වුවද පැතිරේ.උදාහරණ ලෙස ලිංගික අවයව අතින් ස්පර්ෂ කිරීම දැක්විය හැක.&lt;ref name=&quot;cite pmid|16950018&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Burchell AN, Winer RL, de Sanjosé S, Franco EL|title=Chapter 6: Epidemiology and transmission dynamics of genital HPV infection|journal=Vaccine|volume=24 Suppl 3|issue=|pages=S3/52–61|date=Aug 2006|pmid=16950018|doi=10.1016/j.vaccine.2006.05.031|issn=0264-410X}}&lt;/ref&gt;

මානව පැපිලෝමා වෛරස කාණ්ඩ 120 අතරිනුත් 51 පමණ වඩාත් සක්‍රීය බව සොයාගෙන ඇත.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Schmitt M, Depuydt C, Benoy I, Bogers J, Antoine J, Arbyn M, Pawlita M|year=2012|title=Prevalence and viral load of 51 genital human papillomavirus types and 3 subtypes|url=|journal=Int J Cancer|volume=132|issue=|pages=2395–2403|doi=10.1002/ijc.27891}}&lt;/ref&gt;  මෙයින් 15 ක් අධි අවදානම් තත්වයේ ඇත.(16, 18, 31, 33, 35, 39, 45, 51, 52, 56, 58, 59, 68, 73, සහ 82), ඇතැම් කාණ්ඩ මධ්‍යම අවදානම් මට්ටමක් පෙන්වයි (26, 53, සහ 66), ඇතැම් වෛරක කාණ්ඩ අඩු අවදානම් මට්ටමක් ඇත 12 ,6, 11, 40, 42, 43, 44, 54, 61, 70, 72, 81, සහ1 08).&lt;ref name=&quot;pmid12571259&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Muñoz N, Bosch FX, de Sanjosé S, Herrero R, Castellsagué X, Shah KV, Snijders PJ, Meijer CJ|title=Epidemiologic classification of human papillomavirus types associated with cervical cancer|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2003-02-06_348_6/page/518|journal=N. Engl. J. Med.|volume=348|issue=6|pages=518–27|year=2003|pmid=12571259|doi=10.1056/NEJMoa021641}}&lt;/ref&gt;

උපත් පාලන කොපු භාවිතය මෙම වෛරසය සදහා වඩාත් සාර්ථක උපක්‍රමයක් නොවන්නේ මෙම ඍජු ස්පර්ශය මගින් පවා බෝවන බැවිනි.අනෙක් ලිංගික රෝග ඇතිකරන වෛරස හා බැක්ටීරියා ලිංගික ස්‍රාව ශ්‍රක්‍රාණු,මුත්‍රා,රුධිරය  මගින් ව්‍යාප්තවන නිසා උපත් පාලක කොපු භාවිතය හොද ආරක්ෂික ක්‍රමයකි.

==== අත ====
HPV වෛරසය ශරීරගතවීම ආසාදිත පුද්ගලයෙකුගේ ලිංගික පෙදෙස නිරෝගී අයකු අතපතගෑම මගින් හෝ  ආසදිතයෙකු නිරෝගී පුද්ගලයෙකුගේ ලිංගික අවයව ස්පර්ශය මගින්ද ව්‍යාප්තවේ.විරුද්ධ ලිංගිකයන් අතර සිදුවන ලිංගික අවයව ස්පර්ශයේදී ආසාදිත ස්ත්‍රියක් පුරුෂයෙකුගේ ලිංගික අවයව ස්පර්ශය වැඩි අවදානම් තත්වයත් ලෙස සැළකේ.සමලිංගික සම්භන්දයකදී ආසාදිත පුුරුෂයා හෝ ස්ත්‍රිය විසින් නිරෝගී ස්ත්‍රිය හෝ පුරුෂයාගේ ලිංගික අවයව ස්පර්ශ කිරීම වැඩි අවදානම් සහිතය.කෙසේ වෙතත් යොනි,ගුද හා මුඛ සංසර්ගයන්ට සාපේක්ෂව අතපතගෑමෙන් වෛරස ආසාදනයවීම ඉතා අවම අගයක් ගනී.අතින් ලිංගික අවයවයන් ස්පර්ශයේදී පුරුෂයන්ගේ අතින් සිදුකරන ස්පපර්ශයන් වඩාත් අවදානම් සහගතය. ලිංගික නොවන අතපතගෑම් වලදී ද මීට සමාන තත්වයක් ඇත.

==== ද්‍රව්‍ය ====
ඇතැම් ද්‍රව්‍ය උපකරණ හවුලේ භාවිතා කිරීම මගින්ද මානව පැපිලෝමා වෛරසය ව්‍යාප්තවිය හැක.උදාහරණ ලෙස රැවුල කපන උපකරණ,දත් බුරුසු ආදිය දැක්විය හැක.&lt;ref name=&quot;pmid8849195&quot;&gt;{{cite journal|author=Tay SK|title=Genital oncogenic human papillomavirus infection: a short review on the mode of transmission|journal=Annals of the Academy of Medicine, Singapore|volume=24|issue=4|pages=598–601|date=Jul 1995|pmid=8849195|url=https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/reproductivehealth.html|issn=0304-4602|format=Free full text|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120727124342/http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/reproductivehealth.html|archivedate=27 July 2012|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Pao CC, Tsai PL, Chang YL, Hsieh TT, Jin JY|title=Possible non-sexual transmission of genital human papillomavirus infections in young women|journal=European Journal of Clinical Microbiology &amp; Infectious Diseases|volume=12|issue=3|pages=221–222|date=Mar 1993|pmid=8389707|doi=10.1007/BF01967118|issn=0934-9723}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Tay SK, Ho TH, Lim-Tan SK|title=Is genital human papillomavirus infection always sexually transmitted?|journal=The Australian &amp; New Zealand Journal of Obstetrics &amp; Gynaecology|volume=30|issue=3|pages=240–242|date=Aug 1990|pmid=2256864|doi=10.1111/j.1479-828X.1990.tb03223.x|url=https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/genitalwarts.html|issn=0004-8666|format=Free full text|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160406191006/https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/genitalwarts.html|archivedate=6 April 2016|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ඇතැම් විට ස්වංවින්දනය සදහා ස්ත්‍රීන් භාවිත කරන කෘතිම ශිශ්න ආදිය හවුලේ භාවිතය මගින් ද මෙ පැතිරිය හැක.&lt;ref name=&quot;Sonnex&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Sonnex C, Strauss S, Gray JJ|title=Detection of human papillomavirus DNA on the fingers of patients with genital warts|journal=Sexually Transmitted Infections|volume=75|issue=5|pages=317–319|date=October 1999|pmid=10616355|pmc=1758241|doi=10.1136/sti.75.5.317|issn=1368-4973}}&lt;/ref&gt;

==== රුධිරය ====
මීට ඉහතදී පර්යේෂකයන් විශ්වාස කළේ මානව පැපිලෝමා වෛරසය රුධිරය මගින් බෝ නොවන බවයි.එහෙත් නවතම අධ්‍යනයන්ට අනුව මෙම වෛරසය රුධිරය මගින්ද බෝවන බව සොයාගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;KruegerStuart2010&quot;&gt;{{cite book|author1=Hans Krueger|author2=Gavin Stuart|author3=Richard Gallagher|author4=Dan Williams, Jon Kerner|title=HPV and Other Infectious Agents in Cancer:Opportunities for Prevention and Public Health: Opportunities for Prevention and Public Health|url=https://books.google.com/books?id=engBMqjQ6SQC&amp;pg=PA34|accessdate=24 December 2012|date=12 April 2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-973291-3|page=34|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130609085053/http://books.google.com/books?id=engBMqjQ6SQC&amp;pg=PA34|archivedate=9 June 2013|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;  මානව පැපිලෝමා වෛරස ආසාධිතපුද්ගලයන් ගෙන් ලබාගත් රුධිර සාම්පල ශිතකරණයක රදවා පසුව නැවත පරික්ෂා කිරීමේදී තවමත් සජීවී තත්වයේ සිටි වෛරස හමුවී ඇත.&lt;ref name=&quot;pmid&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Bodaghi S, Wood LV, Roby G, Ryder C, Steinberg SM, Zheng ZM|title=Could human papillomaviruses be spread through blood?|journal=J. Clin. Microbiol.|volume=43|issue=11|pages=5428–34|date=November 2005|pmid=16272465|pmc=1287818|doi=10.1128/JCM.43.11.5428-5434.2005|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-microbiology_2005-11_43_11/page/5428}}&lt;/ref&gt; එමගින් රුධිර පාරවිලනය මගින් මානව පැපිලෝමා වෛරසය පැතිරෙන බව ප්‍රත්‍යක්ෂවී ඇත.2009 දී ඕස්ට්‍ර්ලියාවේ රතු කුරුස සංවිධානය මගින් සංවිධානය කළ ලේ දන්දීමේ වැඩසටහනකදී පුරුෂයන් ගෙන් ලබාගත් රුධිර සාම්පල තුල සජීවී මානව පැපිලෝමා වෛරස අඩංගුවී තිබී ඇත.&lt;ref name=&quot;pmid19697401&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Chen AC, Keleher A, Kedda MA, Spurdle AB, McMillan NA, Antonsson A|title=Human papillomavirus DNA detected in peripheral blood samples from healthy Australian male blood donors|journal=J. Med. Virol.|volume=81|issue=10|pages=1792–6|date=October 2009|pmid=19697401|doi=10.1002/jmv.21592|url=}}&lt;/ref&gt; 

==== සැත්කම් ====
ඇතැම් සැත්කම් සිදුකිරීමේදී ජීවානුහරණය නොකළ ශල්‍ය උපකරණ පොදුවේ භාවිත කිරීමේදී මානව පැපිලෝමා වෛරසය ශරීරගතවිය හැක..&lt;ref name=&quot;PMC147&quot;&gt;{{cite journal|title=Human Papillomavirus: Confronting the Epidemic—A Urologist’s Perspective|pmc=1477576|pmid=16985824|volume=7|year=2005|pages=135–44|vauthors=Watson RA|journal=Rev Urol}}&lt;/ref&gt;  

=== වෛරස අධ්‍යනය ===
{{වර්ගීකරණකොටුව|image=Papilloma Virus (HPV) EM.jpg|image_caption=[[transmission electron microscopy|TEM]] of ''papillomavirus''|ordo=''Unassigned''|familia='''''[[Papillomaviridae]]'''''|virus_group=i|subdivision_ranks=Genera|subdivision=''Alphapapillomavirus''&lt;br&gt;''Betapapillomavirus''&lt;br&gt;''Gammapapillomavirus''&lt;br&gt;''Mupapillomavirus ''&lt;br&gt;''Nupapillomavirus''}}HPV වෛරසය සජීවී පටක තුල නොව අජීවී පටක තුල වර්ධනයවේ.මෙම වෛරසය ආසාදනයවීම සිදුවන්නේ ඉතා සෙමිනි.ලිංගික සංසර්ගයකින් හෝ සමෙහි ඇතිවන තුවාලයකින් සීරීමක් තුලින් වෛරසය ශරීරයට ඇතුළු වෙයි.රෝග ලක්ෂණ පහළවීමද ඉතා සෙමින් සිදුවේ.

== රෝග නිර්නය ==
මානව පැපිලෝමා වෛරස ප්‍රධාව වශයෙන් එහි බලපෑම් මත කොටස් දෙකකට බෙදේ.එක් වර්ගයක් අඩු අවදානම් සහිත වන අතර එමගින් ඉන්නන් ඇතිවීම වැනි සුළු ආබාධ පමණක් ඇතිවේ.අනෙත් වර්ගය වැඩි අවදානම් සහිත වෛරස වන අතර එම වෛරස මගින් පිළිකා ඇතිකරයි.&lt;ref name=&quot;pmid12873163&quot;&gt;{{cite journal|author=Schiffman M, Castle PE|title=Human papillomavirus: epidemiology and public health|journal=Arch. Pathol. Lab. Med.|volume=127|issue=8|pages=930–4|date=August 2003|pmid=12873163|doi=10.1043/1543-2165(2003)127&lt;930:HPEAPH&gt;2.0.CO;2|url=http://www.archivesofpathology.org/doi/full/10.1043/1543-2165(2003)127%3C930:HPEAPH%3E2.0.CO;2|doi_brokendate=1 January 2017|issn=1543-2165|last2=Castle}}&lt;/ref&gt;

සෞඛය අංශ පෙන්වා දෙන්නේ මානව පැපිලෝමා වෛරසය ශරීරගතවී ඇතැයි සක කරන ලක්ෂණ පහලවූ වහාම ඒ සම්භන්දව වෛද්‍ය පරීක්ෂණ වෙත යොමුවීම වැදගත් බවයි.

=== ගැබ්ගෙල පර්ක්ෂාව ===
HPV වෛරසය ශරීරගතවී ඇතිබව දැනගත්විට එම වෛරසය  HPV 16හෝ17 ද යන්න  DNA පරීක්යෂණයන්න මගින් සනාථ කරගත හැකිය. කාණ්ඩයන්ට අයත් වෛරස මගින් ගැබ්ගෙ පිළිකා ඇතිකරනු ලබයි. 

“Theoretically, the HPV DNA and RNA tests could be used to identify HPV infections in cells taken from any part of the body. However, the tests are approved by the FDA for only two indications: for follow-up testing of women who seem to have abnormal Pap test results and for cervical cancer screening in combination with a Pap test among women over age 30.”
&lt;ref&gt;{{cite web|title=National Cancer Institute Fact Sheet: HPV and Cancer|url=http://www.cancer.gov/cancertopics/factsheet/Risk/HPV|publisher=Cancer.gov|accessdate=23 October 2013|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131031233555/http://www.cancer.gov/cancertopics/factsheet/Risk/HPV|archivedate=31 October 2013|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

In April 2011, the Food and Drug Administration approved the cobas HPV Test, manufactured by Roche.&lt;ref name=&quot;U.S Food and Drug Administration&quot;&gt;{{cite web|title=FDA Approval of cobas HPV Test – P1000020|url=http://www.fda.gov/MedicalDevices/ProductsandMedicalProcedures/DeviceApprovalsandClearances/Recently-ApprovedDevices/ucm254518.htm|publisher=U.S Food and Drug Administration|accessdate=23 October 2013|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130215064634/http://www.fda.gov/MedicalDevices/ProductsandMedicalProcedures/DeviceApprovalsandClearances/Recently-ApprovedDevices/ucm254518.htm|archivedate=15 February 2013|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; This cervical cancer screening test “specifically identifies types HPV 16 and HPV 18 while concurrently detecting the rest of the high risk types (31, 33, 35, 39, 45, 51, 52, 56, 58, 59, 66 and 68).”

The cobas HPV Test was evaluated in the ATHENA trial, which studied more than 47,000 U.S. women 21 years old and older undergoing routine cervical cancer screening.&lt;ref name=&quot;Wright 2011 578–586&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Wright TC, Stoler MH, Sharma A, Zhang G, Behrens C, Wright TL|title=Evaluation of HPV-16 and HPV-18 genotyping for the triage of women with high-risk HPV+ cytology-negative results|journal=Am. J. Clin. Pathol.|volume=136|issue=4|pages=578–586|year=2011|pmid=21917680|doi=10.1309/ajcptus5exas6dkz|url=http://ajcp.ascpjournals.org/content/136/4/578.long}}&lt;/ref&gt;  Results from the ATHENA trial demonstrated that 1 in 10 women, age 30 and older, who tested positive for HPV 16 and/or 18, actually had cervical pre-cancer even though they showed normal results with the Pap test.

In March 2003, the U.S. Food and Drug Administration (FDA) approved the Hybrid Capture 2 test manufactured by Qiagen/Digene,&lt;ref&gt;[http://www1.qiagen.com/Products/digeneHPVTesthc2.aspx Digene HPV HC2 DNA Test] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100827020806/http://www.qiagen.com/products/digenehpvtesthc2.aspx|date=27 August 2010}} Qiagen HPV test&lt;/ref&gt; which is a &quot;hybrid-capture&quot; test&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?sec=health&amp;res=9C06E2DF1130F937A35755C0A9619C8B63|title=Qiagen to Buy Digene, Maker of Tests for Cancer-Causing Virus|date=4 June 2007|newspaper=[[The New York Times]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170630122924/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?sec=health&amp;res=9C06E2DF1130F937A35755C0A9619C8B63|archivedate=30 June 2017|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/08/19/AR2007081901430.html|title=So Close Together for So Long, and Now One|date=20 August 2007|newspaper=[[The Washington Post]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170706201152/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/08/19/AR2007081901430.html|archivedate=6 July 2017|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; as an adjunct to Pap testing. The test may be performed during a routine Pap smear. It detects the DNA of 13 &quot;high-risk&quot; HPV types that most commonly affect the cervix, it does not determine the specific HPV types. Hybrid Capture 2 is the most widely studied commercially available HPV assay and the majority of the evidence for HPV primary testing in population-based screening programs is based on the Hybrid Capture 2 assay.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(13)62218-7/abstract|title=Efficacy of HPV-based screening for prevention of invasive cervical cancer: follow-up of four European randomised controlled trials|doi=10.1016/S0140-6736(13)62218-7|volume=383|journal=The Lancet|pages=524–532|year=2014|vauthors=Ronco G}}&lt;/ref&gt;

The recent outcomes in the identification of molecular pathways involved in cervical cancer provide helpful information about novel bio- or oncogenic markers that allow monitoring of these essential molecular events in cytological smears, histological, or cytological specimens. These bio- or onco- markers are likely to improve the detection of lesions that have a high risk of progression in both primary screening and triage settings. E6 and E7 mRNA detection PreTect HPV-Proofer (HPV OncoTect) or p16 cell-cycle protein levels are examples of these new molecular markers. According to published results, these markers, which are highly sensitive and specific, allow to identify cells going through malignant transformation.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Wentzensen N, von Knebel Doeberitz M|title=Biomarkers in cervical cancer screening|journal=Dis. Markers|volume=23|issue=4|pages=315–30|year=2007|pmid=17627065|doi=10.1155/2007/678793|url=http://iospress.metapress.com/content/1408573t76l656x4/}}{{dead link|date=September 2017|bot=Level C|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Molden T, Kraus I, Skomedal H, Nordstrøm T, Karlsen F|title=PreTect HPV-Proofer: real-time detection and typing of E6/E7 mRNA from carcinogenic human papillomaviruses|journal=J. Virol. Methods|volume=142|issue=1–2|pages=204–12|date=June 2007|pmid=17379322|doi=10.1016/j.jviromet.2007.01.036}}&lt;/ref&gt;

In October  2011 the US Food and Drug Administration approved the Aptima HPV Assay test for RNA created when and if any HPV strains start creating cancers (see virology).&lt;ref&gt;[http://www.fda.gov/MedicalDevices/ProductsandMedicalProcedures/DeviceApprovalsandClearances/Recently-ApprovedDevices/ucm278520.htm FDA approval of APTIMA HPV Assay - P100042] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121214082331/http://www.fda.gov/MedicalDevices/ProductsandMedicalProcedures/DeviceApprovalsandClearances/Recently-ApprovedDevices/ucm278520.htm|date=14 December 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dockter Clinical&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Dockter J, Schroder A, Hill C, Guzenski L, Monsonego J, Giachetti C|title=Clinical performance of the APTIMA® HPV Assay for the detection of high-risk HPV and high-grade cervical lesions|journal=Journal of Clinical Virology|volume=45|pages=S55–S61|year=2009|pmid=19651370|pmc=|doi=10.1016/S1386-6532(09)70009-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gen-probe.com/news/PressReleaseText.asp?compid=135117&amp;releaseID=1623562|title=Press|work=gen-probe.com|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121212065944/http://www.gen-probe.com/news/PressReleaseText.asp?compid=135117&amp;releaseID=1623562|archivedate=12 December 2012|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

The vulva/vagina has been sampled with Dacron swabs and shows more HPV than the cervix. Among women who were HPV positive in either place, 90% were positive in the vulvovaginal region, 46% in the cervix.

=== මුඛය පරික්ෂාව ===
මුඛය පිරිමැදීමෙන් ලබාගන්නා සෛල සම්පල විද්‍යාගරයකදී පරික්ෂාකර එහි ඇති HPV වෛරසය පවතින්නේනම් එම වෛරස වැඩි අවදානම් කාණ්ඩයට අයත් දැයි පරික්ෂා කරගත හැකි.

=== පුරුෂයන් ===
පර්යේෂකයන්ට අනුව ඇඟිලි,මුඛය,ඛේටය,ගුදය,මුත්‍ර මාර්ගය,මුත්‍රා,ශුක්‍රාණු,රුධිරය,වෘෂණ හා ශිශ්නය ආශ්‍රිතව මානව පැපිලෝමා වෛරසය හමුවන බවයි.මෙම පෙදෙස් හා ස්‍රාවයන් ස්පර්ශයෙන් ආසාධිතයකුගේ සිට නිරෝගී පුද්ගලයෙකුට වෛරසය පැතිරේ

බ්‍රසීලය තුල සිදුකල පර්යේෂණයකට අනුව වැඩි වශයෙන්ම ශිශ්නය හා වෘෂණ ආශ්‍රිතව වෛරස වැඩි වශයෙන් පවතිනබව සොයාගෙන ඇත.ශිශ්න-යෝනි හෝ ශිශ්න-ගුද සංසර්ගයන් තුලින් වැඩි වශයෙන් වෛරසය පැතිරේ.මෙසේ ශිශ්නය මගින් වෛරස පැතිරීම වැළැක්වීමට සංසර්ගයට පෙර ශිශ්නය විෂබීජ නාශක යොදා පිරිසිදු කිරීම හෝ උපත් පාලන කොපු පැළදීම වඩාත් සුදුසුය.

කේසිකානු පර්යේෂණ ක්ණ්ඩායමක් විසින් පුරුෂයන්ගේ ශීශ්නය කුඩා බුරුසුවකින් පිරිමැදීමෙන් ලබාගත් සෛල සාම්පලවල සජීවී HPV වෛරස දැකගතහැකිවිය පසුව ඔවුන් එම පුරුෂයන්ට තම ශිශ්නය හොදින් පිරිසිදු කර ගන්නා ලෙස උපදෙස්දී පැය 12 කට කලින් යලින් සෛල සාම්පල රැගෙන පරික්ෂා කළහ.එහිදී ඔවුන්ට කලින්ට වඩා ඉතා අඩු වෛරස ප්‍රතිශතයක් දැකගත හැකිවිය.ඒ අනුව සංසර්ගයට පෙර ශිශ්නය පිරිසිදුව තබා ගැනීම මගින් මෙම වෛරසය ව්‍යාප්තිය පාලනය කලහැකිබව ඔවුන් පෙන්වා දුන්හ.&lt;ref name=&quot;Aguilar&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Aguilar LV, Lazcano-Ponce E, Vaccarella S, Cruz A, Hernández P, Smith JS, Muñoz N, Kornegay JR, Hernández-Avila M, Franceschi S|title=Human papillomavirus in men: Comparison of different genital sites|journal=Sexually Transmitted Infections|volume=82|issue=1|pages=31–33|year=2006|pmid=16461598|pmc=2563819|doi=10.1136/sti.2005.015131}}&lt;/ref&gt; 

=== වෙනත් ===
Although it is possible to test for HPV DNA in other kinds of infections,&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Dunne EF, Nielson CM, Stone KM, Markowitz LE, Giuliano AR|title=Prevalence of HPV infection among men: A systematic review of the literature|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_2006-10-15_194_8/page/1044|journal=J. Infect. Dis.|volume=194|issue=8|pages=1044–57|year=2006|pmid=16991079|doi=10.1086/507432}}&lt;/ref&gt; there are no FDA-approved tests for general screening in the United States or tests approved by the Canadian government,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.phac-aspc.gc.ca/std-mts/hpv-vph/hpv-vph-man-eng.php|title=Human Papillomavirus (HPV) and Men: Questions and Answers|accessdate=10 September 2008|year=2007|quote=Currently, in Canada there is an HPV DNA test approved for women but not for men.|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080914045949/http://www.phac-aspc.gc.ca/std-mts/hpv-vph/hpv-vph-man-eng.php|archivedate=14 September 2008|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; since the testing is inconclusive and considered medically unnecessary.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thehpvtest.com/HPV-for-men-FAQ.html#testmen|title=What Men Need to Know About HPV|accessdate=4 April 2007|year=2006|quote=There is currently no FDA-approved test to detect HPV in men. That is because an effective, reliable way to collect a sample of male genital skin cells, which would allow detection of HPV, has yet to be developed.|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070407202850/http://www.thehpvtest.com/HPV-for-men-FAQ.html#testmen|archivedate=7 April 2007|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

Genital warts are the only visible sign of low-risk genital HPV and can be identified with a visual check. These visible growths, however, are the result of non-carcinogenic HPV types. Five percent acetic acid (vinegar) is used to identify both warts and squamous intraepithelial neoplasia (SIL) lesions with limited success{{තහවුරු​ කරන්න}} by causing abnormal tissue to appear white, but most doctors have found this technique helpful only in moist areas, such as the female genital tract.{{තහවුරු​ කරන්න}} At this time, HPV test for males are used only in research.{{තහවුරු​ කරන්න}}

Research into testing for HPV by antibody presence has been done. The approach is looking for an immune response in blood, which would contain antibodies for HPV if the patient is HPV positive.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Haedicke|first1=Juliane|author2=Thomas Iftner|title=Detection of Immunoglobulin G against E7 of Human Papillomavirus in Non-Small-Cell Lung Cancer|journal=Journal of Oncology|year=2013|url=http://www.hindawi.com/journals/jo/2013/240164/|accessdate=18 March 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140318211617/http://www.hindawi.com/journals/jo/2013/240164/|archivedate=18 March 2014|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Rocha-Zavaleta L, Ambrosio JP, Mora-Garcia Mde L, Cruz-Talonia F, Hernandez-Montes J, Weiss-Steider B, Ortiz-Navarrete V, Monroy-Garcia A|title=Detection of antibodies against a human papillomavirus (HPV) type 16 peptide that differentiate high-risk from low-risk HPV-associated low-grade squamous intraepithelial lesions|journal=Journal of General Virology|volume=85|issue=9|pages=2643–2650|year=2004|pmid=15302958|doi=10.1099/vir.0.80077-0|url=http://vir.sgmjournals.org/content/85/9/2643.full.pdf|accessdate=18 March 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Bolhassani|first1=Azam|author2=Farnaz Zahedifard, Yasaman Taslimi, Mohammad Taghikhani, Bijan Nahavandian, Sima Rafati|title=Antibody detection against HPV16 E7 &amp; GP96 fragments as biomarkers in cervical cancer patients|journal=Indian J. Med.|year=2009|issue=130|pages=533–541|url=http://icmr.nic.in/ijmr/2009/november/1107.pdf|accessdate=18 March 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101216013119/http://icmr.nic.in/ijmr/2009/November/1107.pdf|archivedate=16 December 2010|df=dmy-all}}CS1 maint: Multiple names: authors list ([//en.wikipedia.org/wiki/Category:CS1_maint:_Multiple_names:_authors_list link])
[[ප්‍රවර්ගය:CS1 maint: multiple names: authors list|Category:CS1 maint: Multiple names: authors list]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.medicalnewstoday.com/articles/262143.php|title=Blood Test May Detect Sexually Transmitted Throat Cancer|last=Fitzgerald|first=Kelly|date=18 June 2013|newspaper=Medical News Today|accessdate=18 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407012824/http://www.medicalnewstoday.com/articles/262143.php|archivedate=7 April 2014|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; The reliability of such tests hasn't been proven, as there hasn't been a FDA approved product as of March 2014; testing by blood would be a less invasive test for screening purposes.

== වැලැක්වීම ==
The HPV vaccines can prevent the most common types of infection.&lt;ref name=&quot;CDC2015What&quot;&gt;{{cite web|title=What is HPV?|url=https://www.cdc.gov/hpv/parents/whatishpv.html|website=CDC|accessdate=10 August 2016|date=28 December 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160807084000/http://www.cdc.gov/hpv/parents/whatishpv.html|archivedate=7 August 2016|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; To be effective they must be used before an infection occurs and are therefore recommended between the ages of nine and thirteen. Cervical cancer screening, such as with the Papanicolaou test (pap) or looking at the cervix after using [[ඇසිටික් අම්ලය|acetic acid]], can detect early cancer or abnormal cells that may develop into cancer. This allows for early treatment which results in better outcomes. Screening has reduced both the number and deaths from cervical cancer in the developed world.&lt;ref name=&quot;Saw2015&quot;/&gt; Warts can be removed by freezing.

Methods of reducing the chances of infection include sexual abstinence,{{තහවුරු​ කරන්න}} [[උපත් පාලන කොපු|condoms]], vaccination, and microbicides.

=== එන්නත් ===
HPV වෛරසය නිසා ඇතිවන පිළිකා වළක්වා ගැනීම සදහා භාවිත කරන එන්නත් වර්ග තුනක් ඇත. ඒවා නම් ගාඩෙසිල්( Gardasil), සර්වැරික්ස්(Cervarix), සහ ගාඩෙසිල් 9 (Gardasil 9) එන්නත්ය. මේ සියල්ලෙස්  HPV 16 සහ 18 නිසා ඇතිවන පිළිකා වලින් ආරක්ෂාව සපයයි.ගාඩෙසිල් එන්නත HPV 6 11 වලින්ද ආරක්ෂාව සපයයි..මෙම එන්නත් මගින් සාර්ථකවම වලක්වාගත හැක්කේ ගැබ්ගෙල පිළිකාවයි.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm426485.htm|title=Archived copy|accessdate=2015-03-08|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150110233107/http://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm426485.htm|archivedate=10 January 2015|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; මෙම එන්නත් මගින් අනෙකුත් පිළිකාද වළක්වා ගැනීමේ හැකියාව පවතී.

දැනටමත් වෛරසය ශරීරගතවී ඇත්නම් ප්‍රතිශක්තීකරන එන්නත් මගින් නිසි ඵල ලබාගත නොහැකිය.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Human Papillomavirus Epidemiology and Prevention of Vaccine-Preventable Diseases|url=https://www.cdc.gov/vaccines/pubs/pinkbook/hpv.html|work=CDC.gov|accessdate=30 January 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140203022707/http://www.cdc.gov/vaccines/pubs/pinkbook/hpv.html|archivedate=3 February 2014|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; සාර්ථක ප්‍රථිපල සදහා වෛරසය ශරීරගතවීමට ප්‍රථම එන්නත් ලබාදිය යුතුය.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Human papillomavirus vaccines. WHO position paper|journal=Wkly. Epidemiol. Rec.|volume=84|issue=15|pages=118–31|date=April 2009|pmid=19360985|url=http://www.who.int/wer/2009/wer8415.pdf|format=PDF|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101224093748/http://www.who.int/wer/2009/wer8415.pdf|archivedate=24 December 2010|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

The CDC recommends the vaccines be delivered in two shots, with an interval of at least 6 months between them, for those who are 11 to 12, and three doses for those who are older.&lt;ref&gt;{{cite web|title=CDC recommends only two HPV shots for younger adolescents|url=https://www.cdc.gov/media/releases/2016/p1020-hpv-shots.html|website=CDC|date=20 October 2016|accessdate=24 March 2017|language=en-us|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170323234605/https://www.cdc.gov/media/releases/2016/p1020-hpv-shots.html|archivedate=23 March 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; In most countries, they are funded only for female use, but are approved for male use in many countries, and funded for teenage boys in Australia. The vaccine does not have any therapeutic effect on existing HPV infections or cervical lesions. In 2010, 49% of teenage girls in the US got the HPV vaccine.

Following studies suggesting that the vaccine is more effective in younger girls&lt;ref name=&quot;Dobson&quot;&gt;{{cite journal|author1=Simon R. M. Dobson|author2=MD et. al.|title=Immunogenicity of 2 Doses of HPV Vaccine in Younger Adolescents vs 3 Doses in Young Women A Randomized Clinical Trial|journal=JAMA|volume=309|issue=17|pages=1793–1802|date=1 May 2013|url=http://jama.jamanetwork.com/article.aspx?articleid=1682939%20|accessdate=2 June 2015|doi=10.1001/jama.2013.1625|pmid=23632723|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150606000201/http://jama.jamanetwork.com/article.aspx?articleid=1682939%20|archivedate=6 June 2015|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; than in older teenagers, the United Kingdom, Switzerland, Mexico, the Netherlands and Quebec began offering the vaccine in a two-dose schedule for girls aged under 15 in 2014.

Cervical cancer screening recommendations have not changed for females who receive HPV vaccine. It remains a recommendation that women continue cervical screening, such as Pap smear testing, even after receiving the vaccine, since it does not prevent all types of cervical cancer.&lt;ref name=&quot;CDC_gardasil_reccomendations&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Markowitz LE, Dunne EF, Saraiya M, Lawson HW, Chesson H, Unger ER|title=Quadrivalent Human Papillomavirus Vaccine: Recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices (ACIP) (Cervical Cancer Screening Among Vaccinated Females)|journal=MMWR Recomm Rep|volume=56|issue=RR–2|pages=1–24 [17]|date=March 2007|pmid=17380109|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5602a1.htm|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170520111925/https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5602a1.htm|archivedate=20 May 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=HPV Vaccine Information For Young Women|url=https://www.cdc.gov/std/hpv/stdfact-hpv-vaccine-young-women.htm|website=CDC|date=3 January 2017|accessdate=24 March 2017|language=en-us|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170325201535/https://www.cdc.gov/std/hpv/stdfact-hpv-vaccine-young-women.htm|archivedate=25 March 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

Both men and women are carriers of HPV.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.webmd.com/sexual-conditions/hpv-genital-warts/hpv-virus-information-about-human-papillomavirus|title=HPV Virus: Information About Human Papillomavirus&lt;!-- Bot generated title --&gt;|publisher=WebMD|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080308164035/http://www.webmd.com/sexual-conditions/hpv-genital-warts/hpv-virus-information-about-human-papillomavirus|archivedate=8 March 2008|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; The Gardasil vaccine also protects men against anal cancers and warts and genital warts.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.merck.com/product/usa/pi_circulars/g/gardasil/gardasil_pi.pdf|title=Archived copy|accessdate=2009-11-11|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091012101324/http://www.merck.com/product/usa/pi_circulars/g/gardasil/gardasil_pi.pdf|archivedate=12 October 2009|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

Duration of both vaccines' efficacy has been observed since they were first developed, and is expected to be longlasting.&lt;ref name=&quot;Deler&quot;&gt;{{cite journal|author=Yvonne Deleré|title=The Efficacy and Duration of Vaccine Protection Against Human Papillomavirus: A Systematic Review and Meta-analysis|journal=Dtsch Arztebl Int|volume=111|pages=35–36|date=September 2014|display-authors=etal|pmc=4174682|pmid=25249360|doi=10.3238/arztebl.2014.0584}}&lt;/ref&gt;

In December 2014, the FDA approved a nine-valent Gardasil-based vaccine, Gardasil 9, to protect against infection with the four strains of HPV covered by the first generation of Gardasil as well as five other strains responsible for 20% of cervical cancers (HPV-31, HPV-33, HPV-45, HPV-52, and HPV-58).&lt;ref name=&quot;Gardasil9&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm426485.htm|type=press release|title=FDA approves Gardasil 9 for prevention of certain cancers caused by five additional types of HPV|date=10 December 2014|accessdate=28 February 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150110233107/http://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm426485.htm|archivedate=10 January 2015|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

=== උපත් පාලන කොපු ===
මානව පැපිලෝමා වෛරස ව්‍යාප්තිය වැළැක්වීමේ ඉතා සාර්තක ක්‍රමයක් ලෙස උපත් පාලන කොපු දැක්වියහැක.කෙසේ වෙතත් මෙම වෛරසය අනෙකුත් ලිංගිකව සම්ප්‍රේෂණයවන රෝග මෙන් ලිංගික ස්‍රාවයන් හා රුධිරය මගින් පමණක් ව්‍යාප්ත නොවන බැවින් අනෙකුත් වෛරස හා සාපේක්ෂව සංකීර්ණ ස්වභාවයක් ගනී.කෙසේ වෙතත් වැඩි අවධානමක් සහිත HPV වෛරස කාණ්ඩ ස්පර්ශයෙන් බොනොවේ.&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)|url=https://www.cdc.gov/condomeffectiveness/latex.htm|title=CDC — Condom Effectiveness — Male Latex Condoms and Sexually Transmitted Diseases|date=22 October 2009|accessdate=23 October 2009|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091017190441/http://www.cdc.gov/condomeffectiveness/latex.htm|archivedate=17 October 2009|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

උපත් පාලන කොපු අතරින් පුරුෂයන් භාවිත කරන උපත් පාලන කොපු වලට වඩා කාන්තාවන් භාවිතා කරන උපත් පාලන කොපු වඩා ආරක්ෂිතය.&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=City of Toronto Public Health Agency|url=http://www.toronto.ca/health/immune_human_papillomavirus.htm|title=Information About What is Human Papillomavirus (HPV)?|date=September 2010|accessdate=20 July 2011}}{{dead link|date=September 2017|bot=Level C|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;

බොහෝ අධ්‍යනයන්ට උපත් පාලන කොපු භාවිත කරමින් සංසර්ගයේ යෙදුනද පුද්ගලයන්ට වෛරස ආසාදනය ඉතාමත් අවම මට්ටමක පවතීනබව ප්‍රත්‍යක්ෂවී ඇත.

=== විෂබීජනාශක ===
මෙම වෛරසය විෂබීජ නාශක මගින් විනාශ කිරීම අපහසුය.එතනෝල් මගින් විනාඩියක් පමණ සේදීමෙන් 90% පමණ වෛරස විනාශ කළහැක.මීට අමතරව වෙනත් විශබීජ නාශක මගින් ඉතා සුළු වශයෙන් වෛරසය අඩපන කළහැක.&lt;ref name=&quot;phac&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.phac-aspc.gc.ca/lab-bio/res/psds-ftss/papillome-eng.php|title=Human papillomavirus - Public Health Agency of Canada|work=phac-aspc.gc.ca|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150823044955/http://www.phac-aspc.gc.ca/lab-bio/res/psds-ftss/papillome-eng.php|archivedate=23 August 2015|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

මානව පැපිලෝමා වෛරසය වියළ හා උණුසුම් පරිසරයන්හිදී උදාසීනවේ.{{Convert|100|C}}  වැනි උෂ්ණත්වයකදී මෙම වෛරසය සම්පූර්ණයෙන්ම විනාශවේ.මීට අමතරව පාලජම්බුල කිරණ මගින්ත ඉතා සාර්තකව විනාශ කළහැක.

== ප්‍රතිකාර ==
මානව පැපිලෝමා වෛරසය සදහා ප්‍රත්‍යක්ෂ ප්‍රතිකාරයක් තවම සොයාගෙන නැත.&lt;ref name=&quot;CDC-HPV-Fact&quot;&gt;{{cite web|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)|url=https://www.cdc.gov/std/HPV/STDFact-HPV.htm|title=Genital HPV Infection Fact Sheet|date=10 April 2008|accessdate=13 November 2009|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120911095019/http://www.cdc.gov/STD/HPV/STDFact-HPV.htm|archivedate=11 September 2012|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CDC_HPV_Vacc&quot;&gt;{{cite web|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)|url=https://www.cdc.gov/std/hpv/STDFact-HPV-vaccine-young-women.htm|title=HPV Vaccine Information For Young Women|date=26 June 2008|accessdate=13 November 2009|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091026150738/http://cdc.gov/std/hpv/STDFact-HPV-vaccine-young-women.htm|archivedate=26 October 2009|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ACS CCRisk&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cancer.org/docroot/CRI/content/CRI_2_4_2X_What_are_the_risk_factors_for_cervical_cancer_8.asp|title=What Are the Risk Factors for Cervical Cancer?|author=American Cancer Society|accessdate=21 February 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080219151934/http://www.cancer.org/docroot/CRI/content/CRI_2_4_2X_What_are_the_risk_factors_for_cervical_cancer_8.asp &lt;!-- Bot retrieved archive --&gt;|archivedate=19 February 2008}}&lt;/ref&gt; එහෙත් වෛරස ආසාදනය ලක්වූවන්ට වඩා ප්‍රතිපලදායක ඖෂධ පවතී.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.webmd.com/sexual-conditions/hpv-genital-warts/hpv-treatment-is-there-hpv-cure|title=Cure for HPV|publisher=Webmd.com|accessdate=29 August 2010|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100818011132/http://www.webmd.com/sexual-conditions/hpv-genital-warts/hpv-treatment-is-there-hpv-cure|archivedate=18 August 2010|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; මෙම වෛරසය ආසාදනයෙන් පසු රෝග ලක්ෂණ ඇතිවීමට දීර්ඝ කාලයක් ගතවන බැවින් කලින් හදුනාගැනීම අපහසුය.&lt;ref name=&quot;Gilbert2003&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Gilbert LK, Alexander L, Grosshans JF, Jolley L|title=Answering frequently asked questions about HPV|journal=Sex. Transm. Dis.|volume=30|issue=3|pages=193–4|year=2003|pmid=12616133|doi=10.1097/00007435-200303000-00002|url=http://journals.lww.com/stdjournal/pages/articleviewer.aspx?year=2003&amp;issue=03000&amp;article=00002&amp;type=fulltext|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111224214859/http://journals.lww.com/stdjournal/pages/articleviewer.aspx?year=2003&amp;issue=03000&amp;article=00002&amp;type=fulltext|archivedate=24 December 2011|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ගැබ්ගෙල පිළිකා වැළැක්වීමට වර්තමානයේ ප්‍රතිශක්තීකරණ එන්නත් සාර්ථකව භාවිතවේ. 

== වසංගතවේදය ==
Worldwide, HPV is estimated to infect about 12% of women at any given time.&lt;ref name=&quot;WHO2014&quot;&gt;{{cite journal|title=Human papillomavirus vaccines: WHO position paper, October 2014.|journal=Weekly Epidemiological Record|date=24 October 2014|volume=89|pages=465–492|pmid=25346960|url=http://www.who.int/wer/2014/wer8943.pdf|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151019062101/http://www.who.int/wer/2014/wer8943.pdf|archivedate=19 October 2015|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; HPV infection is the most frequently [[ලිංගාශ්‍රිත රෝග|sexually transmitted disease]] in the world.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Gavillon N, Vervaet H, Derniaux E, Terrosi P, Graesslin O, Quereux C|title=Papillomavirus humain (HPV) : comment ai-je attrapé ça ?|journal=Gynécologie Obstétrique &amp; Fertilité|volume=38|issue=3|pages=199–204|year=2010|pmid=20189438|doi=10.1016/j.gyobfe.2010.01.003}}&lt;/ref&gt;

=== ඇමරිකාව ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;float: right; margin-bottom: 10px;&quot;
|+ HPV prevalence among women by age, including 20 low-risk types and 23 high-risk types
! Age (years)
! Prevalence (%)
|-
|14 to 19 
|24.5%
|-
|20 to 24 
|44.8%
|-
|25 to 29 
|27.4%
|-
|30 to 39 
|27.5%
|-
|40 to 49 
|25.2%
|-
|50 to 59 
|19.6%
|- class=&quot;sortbottom&quot;
!14 to 59 
!26.8%
|}
HPV is estimated to be the most common sexually transmitted infection in the United States. Most sexually active men and women will probably acquire genital HPV infection at some point in their lives.&lt;ref name=&quot;Baseman&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Baseman JG, Koutsky LA|title=The epidemiology of human papillomavirus infections|journal=J. Clin. Virol.|volume=32|issue=Suppl 1|pages=S16–24|year=2005|pmid=15753008|doi=10.1016/j.jcv.2004.12.008|quote=Overall, these DNA-based studies, combined with measurements of type-specific antibodies against HPV capsid antigens, have shown that most (&gt;50%) sexually active women have been infected by one or more genital HPV types at some point in time [S17].}}&lt;/ref&gt; The American Social Health Association estimates that about 75–80% of sexually active Americans will be infected with HPV at some point in their lifetime.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ashastd.org/hpv/hpv_learn_men.cfm|title=American Social Health Association — HPV Resource Center|accessdate=17 August 2007|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070718164248/http://www.ashastd.org/hpv/hpv_learn_men.cfm|archivedate=18 July 2007|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ashastd.org/hpv/hpv_learn_patfactsheet.cfm|title=American Social Health Association — National HPV and Cervical Cancer Prevention Resource Center|accessdate=1 July 2008|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080619005506/http://www.ashastd.org/hpv/hpv_learn_patfactsheet.cfm|archivedate=19 June 2008|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;  By the age of 50 more than 80% of American women will have contracted at least one strain of genital HPV.&lt;ref name=&quot;Dunne 2007&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Dunne EF, Unger ER, Sternberg M, McQuillan G, Swan DC, Patel SS, Markowitz LE|title=Prevalence of HPV infection among females in the United States|journal=JAMA|volume=297|issue=8|pages=813–9|date=February 2007|pmid=17327523|doi=10.1001/jama.297.8.813|url=http://jama.ama-assn.org/content/297/8/813.full|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110530014925/http://jama.ama-assn.org/content/297/8/813.full|archivedate=30 May 2011|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation|title=STD, HIV|contribution=HPV vaccine report|contribution-url=http://www.plannedparenthood.org/issues-action/std-hiv/hpv-vaccine/reports/HPV-6359.htm|publisher=Planned Parenthood|quote=In fact, the lifetime risk for contracting HPV is at least 50 percent for all sexually active women and men, and, it is estimated that, by the age of 50, at least 80 percent of women will have acquired sexually transmitted HPV (CDC, 2004; CDC, 2006).|access-date=2017-10-20|archive-date=2009-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090425184948/http://www.plannedparenthood.org/issues-action/std-hiv/HPV-vaccine/reports/HPV-6359.htm}}&lt;/ref&gt; It was estimated that, in the year 2000, there were approximately 6.2 million new HPV infections among Americans aged 15–44; of these, an estimated 74% occurred to people between ages of 15 and 24.&lt;ref name=&quot;Weinstock04&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Weinstock H, Berman S, Cates W|title=Sexually Transmitted Diseases Among American Youth: Incidence and Prevalence Estimates, 2000|journal=Perspectives on Sexual and Reproductive Health|volume=36|issue=1|pages=6–10|date=January–February 2004|pmid=14982671|doi=10.1363/3600604|url=http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3600604.html|publisher=Gutt Macher|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080704215120/http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3600604.html|archivedate=4 July 2008|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; Of the STDs studied, genital HPV was the most commonly acquired. In the United States, it is estimated that 10% of the population has an active HPV infection, 4% has an infection that has caused cytological abnormalities, and an additional 1% has an infection causing genital warts.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Koutsky|first=LA|title=Epidemiology of human papilomavirus infection|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-medicine_1997-03-17_102_3a/page/3|journal=The American Journal of Medicine|year=1997|volume=102|pages=3–8|doi=10.1016/s0002-9343(97)00177-0}}&lt;/ref&gt;

Estimates of HPV prevalence vary from 14% to more than 90%.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Revzina NV, Diclemente RJ|title=Prevalence and incidence of human papillomavirus infection in women in the USA: a systematic review|journal=International Journal of STD &amp; AIDS|volume=16|issue=8|pages=528–37|year=2005|pmid=16105186|doi=10.1258/0956462054679214|quote=The prevalence of HPV reported in the assessed studies ranged from 14% to more than 90%.}}&lt;/ref&gt; One reason for the difference is that some studies report women who currently have a detectable infection, while other studies report women who have ever had a detectable infection.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.philly.com/mld/inquirer/living/health/16798039.htm|title=Cancer-virus strains rarer than first estimated|last=McCullough|first=Marie|date=28 February 2007|work=[[The Philadelphia Inquirer]]|accessdate=2 March 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070310030819/http://www.philly.com/mld/inquirer/living/health/16798039.htm &lt;!-- Bot retrieved archive --&gt;|archivedate=10 March 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2007/02/28/MNGOCOCAF61.DTL|title=Study finds more women than expected have HPV|last=Brown|first=David|date=28 February 2007|work=San Francisco Chronicle|accessdate=2 March 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071109234438/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2007%2F02%2F28%2FMNGOCOCAF61.DTL|archivedate=9 November 2007|url-status=live|origyear=The [[Washington Post]], &quot;More American Women Have HPV Than Previously Thought&quot;|df=dmy-all}}.&lt;/ref&gt; Another cause of discrepancy is the difference in strains that were tested for.

One study found that, during 2003–2004, at any given time, 26.8% of women aged 14 to 59 were infected with at least one type of HPV. This was higher than previous estimates; 15.2% were infected with one or more of the high-risk types that can cause cancer.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.newsvine.com/_news/2008/03/11/1358811-study-finds-1-in-4-us-teens-has-a-std|title=Study Finds 1 in 4 US Teens Has a STD|last=Tanner|first=Lindsey|date=11 March 2008|work=[[Newsvine]]|accessdate=17 March 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080316031331/http://www.newsvine.com/_news/2008/03/11/1358811-study-finds-1-in-4-us-teens-has-a-std|archivedate=16 March 2008|url-status=live|agency=[[Associated Press]]|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

The prevalence for high-risk and low-risk types is roughly similar over time.

Human papillomavirus is not included among the diseases that are typically reportable to the CDC as of 2011.&lt;ref&gt;{{cite web|title=MMWR: Summary of Notifiable Diseases|url=https://www.cdc.gov/mmwr/mmwr_nd/|publisher=CDC|work=Morbidity and Mortality Weekly Report|accessdate=18 August 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140817021902/http://www.cdc.gov/mmwr/mmwr_nd/|archivedate=17 August 2014|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/001929.htm Reportable diseases] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160412095010/https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/001929.htm|date=12 April 2016}}, from [//en.wikipedia.org/wiki/MedlinePlus MedlinePlus], a service of the U.S. National Library of Medicine, from the National Institutes of Health. Update: 19 May 2013 by Jatin M. Vyas. Also reviewed by David Zieve.&lt;/ref&gt;

== යොමුව ==
{{Reflist}}

== බාහිර යොමු ==</text>
      <sha1>rya20a1z1m2o6ipl3hc197hvo82q1ja</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>බෙන්සීන්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78563</id>
    <revision>
      <id>802512</id>
      <parentid>779303</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T22:37:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10460" sha1="0ywdw2tza995yybhvrdkvnw1vhv7hr6" xml:space="preserve">{{Chembox|Name=Benzene|ImageFile2=File:Benzene-3D-vdW.png|ImageFileL1=Benzene geometrie.svg|ImageFileR1=Benzene-aromatic-3D-balls.png|ImageNameL1=Skeletal formula detail of benzene.|ImageSizeL1=130px|ImageNameR1=Benzene ball-and-stick model|ImageSizeR1=125px|ImageName2=Benzene molecule|ImageSize2=150px|PIN=Benzene &lt;!-- Nomenclature of Organic Chemistry – IUPAC Recommendations and Preferred Names 2013 (Blue Book) --&gt;|Section1={{Chembox Identifiers
| CASNo = 71-43-2
| CASNo_Ref = {{cascite|correct|CAS}}
| PubChem = 241
| ChemSpiderID = 236
| ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}}
| UNII = J64922108F
| UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}}
| KEGG = C01407
| KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}}
| ChEBI = 16716
| ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}}
| ChEMBL = 277500
| ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}}
| RTECS = CY1400000
| SMILES = c1ccccc1
| EINECS = 200-753-7
| InChI = 1/C6H6/c1-2-4-6-5-3-1/h1-6H
| InChIKey = UHOVQNZJYSORNB-UHFFFAOYAH
| StdInChI = 1S/C6H6/c1-2-4-6-5-3-1/h1-6H
| StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}}
| StdInChIKey = UHOVQNZJYSORNB-UHFFFAOYSA-N
| StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}}
  }}|Section2={{Chembox Properties
| C=6 | H=6
| Appearance = Colorless liquid
| Odour = Aromatic, gasoline-like
| Density = 0.8765(20) g/cm&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;handbook13&quot;&gt;{{RubberBible86th}}&lt;/ref&gt;
| Solubility = 1.53 g/L (0 °C)&lt;br&gt; 1.81 g/L (9 °C)&lt;br&gt; 1.79 g/L (15 °C)&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Arnold |first1=D. |last2=Plank |first2=C. |last3=Erickson |first3=E. |last4=Pike |first4=F. |title=Solubility of Benzene in Water |year=1958 |journal=Industrial &amp; Engineering Chemistry Chemical &amp; Engineering Data Series |volume=3 |issue=2 |pages=253–256 |doi=10.1021/i460004a016}}&lt;/ref&gt;&lt;!--1st ref is most comprehensive but is paywalled---&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Breslow |first1=R. |last2=Guo |first2=T. |title=Surface tension measurements show that chaotropic salting-in denaturants are not just water-structure breakers |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1990-01_87_1/page/167 |year=1990 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=87 |issue=1 |pages=167–9 |pmid=2153285 |pmc=53221 |doi=10.1073/pnas.87.1.167|bibcode = 1990PNAS...87..167B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Coker |first1=A. Kayode |last2=Ludwig |first2=Ernest E. |title=Ludwig's Applied Process Design for Chemical And Petrochemical Plants |url=https://books.google.com/books?id=N8RcH8juG_YC&amp;pg=PA114 |accessdate=2012-05-31 |volume=1 |year=2007 |publisher=Elsevier |isbn=0-7506-7766-X |page=114}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; 1.84 g/L (30 °C)&lt;br&gt; 2.26 g/L (61 °C)&lt;br&gt; 3.94 g/L (100 °C)&lt;br&gt; 21.7 g/kg (200 °C, 6.5 MPa)&lt;br&gt; 17.8 g/kg (200 °C, 40 MPa)&lt;ref name=chemister&gt;{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://chemister.ru/Database/properties-en.php?dbid=1&amp;id=644 |access-date=2018-05-06 |archive-date=2014-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529232137/http://chemister.ru/Database/properties-en.php?dbid=1&amp;id=644 }}&lt;/ref&gt;
| SolubleOther = Soluble in [[alcohol]], [[chloroform|CHCl&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;]], [[carbon tetrachloride|CCl&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;]], [[diethyl ether]], [[acetone]], [[acetic acid]]&lt;ref name=chemister &gt;&lt;/ref&gt;
| Solubility1 = 5.83 g/100 g (20 °C)&lt;br&gt; 6.61 g/100 g (40 °C)&lt;br&gt; 7.61 g/100 g (60 °C)&lt;ref name=chemister &gt;&lt;/ref&gt;
| Solvent1 = ethanediol
| Solubility2 = 20 °C, solution in water:&lt;br&gt; 1.2 mL/L (20% v/v)&lt;ref name=sioc&gt;{{cite book|author1=Atherton Seidell|author2=William F. Linke|title=Solubilities of Inorganic and Organic Compounds: A Compilation of Solubility Data from the Periodical Literature. Supplement|url=https://books.google.com/books?id=k2e5AAAAIAAJ|year=1952|publisher=Van Nostrand}}&lt;/ref&gt;
| Solvent2 = ethanol
| Solubility3 = 20 °C, solution in water:&lt;br&gt; 7.69 mL/L (38.46% v/v)&lt;br&gt; 49.4 mL/L (62.5% v/v)&lt;ref name=sioc &gt;&lt;/ref&gt;
| Solvent3 = acetone
| Solubility4 = 52 g/100 g (20 °C)&lt;ref name=chemister &gt;&lt;/ref&gt;
| Solvent4 = diethylene glycol
| MeltingPtC = 5.53
| BoilingPtC = 80.1
| Viscosity = 0.7528 [[Poise (unit)|cP]] (10 °C)&lt;br&gt; 0.6076 cP (25 °C)&lt;br&gt; 0.4965 cP (40 °C)&lt;br&gt; 0.3075 cP (80 °C)
| LambdaMax = 255 nm
| RefractIndex = 1.5011 (20 °C)&lt;br&gt; 1.4948 (30 °C)&lt;ref name=chemister &gt;&lt;/ref&gt;
| LogP = 2.13
| MagSus = -54.8·10&lt;sup&gt;−6&lt;/sup&gt; cm&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/mol
| VaporPressure = 12.7 kPa (25 °C)&lt;br&gt; 24.4 kPa (40 °C)&lt;br&gt; 181 kPa (100 °C)&lt;ref name=nist&gt;{{nist|name=Benzene|id=C71432|accessdate=2014-05-29|mask=FFFF|units=SI}}&lt;/ref&gt;
  }}|Section3={{Chembox Structure
| MolShape = [[Trigonal planar molecular geometry|Trigonal planar]]
| Dipole = 0 [[Debye|D]]
 }}|Section4={{Chembox Thermochemistry
| DeltaHf = 48.7 kJ/mol
| HeatCapacity = 134.8 J/mol·K
| Entropy = 173.26 J/mol·K&lt;ref name=nist &gt;&lt;/ref&gt;
| DeltaHc = 3267.6 kJ/mol&lt;ref name=nist &gt;&lt;/ref&gt;
 }}|Section7={{Chembox Hazards
| ExternalSDS = [http://www.hmdb.ca/system/metabolites/msds/000/001/365/original/HMDB01505.pdf?1358893540 HMDB]
| GHSPictograms = {{GHS02}}{{GHS07}}{{GHS08}}&lt;ref name=&quot;sigma&quot;&gt;[[Sigma-Aldrich|Sigma-Aldrich Co.]], [http://www.sigmaaldrich.com/catalog/product/sial/401765 Benzene]. Retrieved on 2014-05-29.&lt;/ref&gt;
| GHSSignalWord = Danger
| HPhrases = {{H-phrases|225|304|315|319|340|350|372}}&lt;ref name=&quot;sigma&quot; &gt;&lt;/ref&gt;
| PPhrases = {{P-phrases|201|210|301+310|305+351+338|308+313|331}}&lt;ref name=&quot;sigma&quot; &gt;&lt;/ref&gt;
| FlashPtC = −11.63
| AutoignitionPtC = 497.78
| ExploLimits = 1.2–7.8%
| NFPA-H = 2
| NFPA-F = 3
| NFPA-R = 0
| LD50 = 930 mg/kg (rat, oral)
| PEL = TWA 1 ppm, ST 5 ppm&lt;ref name=PGCH&gt;{{PGCH|0049}}&lt;/ref&gt;
| REL = Ca TWA 0.1 ppm ST 1 ppm&lt;ref name=PGCH&gt;&lt;/ref&gt;
| IDLH = 500 ppm&lt;ref name=PGCH&gt;&lt;/ref&gt;
| MainHazards = potential occupational carcinogen, flammable
| LCLo = 44,000 ppm (rabbit, 30 min)&lt;br/&gt;44,923 ppm (dog)&lt;br/&gt;52,308 ppm (cat)&lt;br/&gt;20,000 ppm (human, 5 min)&lt;ref&gt;{{IDLH|71432|Benzene}}&lt;/ref&gt;
  }}|Section8={{Chembox Related
| OtherCompounds = [[Toluene]]&lt;br&gt; [[Borazine]]
  }}|Watchedfields=changed|verifiedrevid=464365162}}
'''බෙන්සීන්''' යනු වැදගත් කාබනික [[රසායනික සංයෝග|රසායනික සංයෝගයකි.]] එහි [[රසායනික සූත්‍ර|රසායනික සූත්‍රය]] [[කාබන්|C]]&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;[[හයිඩ්‍රජන්|H]]&lt;sub&gt;6 &lt;/sub&gt;වේ. බෙන්සීන් අණුවක් සමන්විත වන්නේ හයිඩ්‍රජන් පරමාණු 6ක් එක බැගින් සබැඳුණු කාබන් පරමාණු 6ක් වළල්ලක් සේ හා වීම මඟින් ය. කාබන් හා හයිඩ්‍රජන් පරමාණුවලින් පමණක් සමන්විත වන නිසා එය [[හයිඩ්‍රොකාබන|හයිඩ්‍රොකාබනයක්]] ලෙස වර්ගීකරණය වෙයි. තාපාංක‌ය 80C ද ද්‍රවාංකය 5C ද ‌ෙ. 

බෙන්සීන් [[ඛනිජ තෙල්]]හි ස්වභාවික සංඝටකයක් වන අතර මූලික [[පෙට්‍රෝරසායන]]යක් වෙයි. කාබන් පරමාණු අතර චක්‍රීය නොකැඩි [[පයි බන්ධනය]] හෙයින් බෙන්සීන් ඇරෝමැටික හයිඩ්‍රොකාබනයක් ලෙස [දෙවැනි [''n'']-ඇන්‍යූලීනය ([6]-annulene)ලෙස] වර්ග කරයි. යම්විටෙක Ph–H ලෙස ද කෙටි කර ලියයි. බෙන්සීන් සුගන්ධ, [[අවර්ණ]] හා  අති ගිනිගන්නාසුලු ද්‍රවයකි. පෙට්‍රල් පිරවුම්හල් අසල ඇති ගන්ධයට වගකිවයුත්තේ ද එය යි. කිලෝග්‍රෑම් බිලියන ගණන් නිපදවෙන [[එතිල්බෙන්සීන්]] හා [[ක්‍යූමීන්]] වැනි වඩා සංකීර්ණ ව්‍යූහැති රසායනයන් නිපැයුමේදී පුරෝගාමී රසායනයක් ලෙස සාමාන්‍යයෙන් බෙන්සීන් භාවිතා වේ. බෙන්සීන්වලට ඉහළ [[ඔක්ටේන් අංකය]]ක් ඇති නිසා, එය [[ගැසලීන්]]හි වැදගත් සංඝටකයකි.

බෙන්සීන් මිනිසුන්ට [[පිළිකාකාරක]]යක් නිසා කාර්මික නො වන යෙදුම් සඳහා බෙන්සීන් භාවිතය සීමා වෙයි. 

c ප්‍රතිශතය අධික නිසා දහනයේදි අධික කළු  දුමාරයක් පිටවේ. 

== ව්‍යූහය ==
[[ගොනුව:Benzene_Representations.svg|වම|thumb|400x400පික්|බෙන්සීන් හි විවිධාකාර නිරූපණබෙන්සීන් ව්‍යුහය ඇන්දේ  මහාචාර්ය  කැකුලේ විසිනි]]

== නිපදවීම ==
කාර්මිකව බෙන්සීන් නිෂ්පාදනය සඳහා රසායනික ක්‍රියාවලි 4ක් මුල් වෙයි: උත්ප්‍රේරික පිළිසකරුව, ටොලුයීන් හයිඩ්‍රෝවිඇල්කිල්කරණය, ටොලුයීන් ද්විධාකරණය හා වාෂ්ප බිඳීම. බෙන්සීන්හි ATSDR විෂවිද්‍යාත්මක පැතිකඩ අනුව 1978 හා 1981 අතර, ඇ.එ.ජ. බෙන්සීන් නිෂ්පාදනයෙන් 44-50% ප්‍රමාණයක් උත්ප්‍රේරිත පිළිසකරුවෙන් නිපදවා ඇත.&lt;ref name=&quot;Ullmann&quot;&gt;{{cite encyclopedia|author=Hillis O. Folkins|title=Benzene|encyclopedia=Ullmann’s Encyclopedia of Industrial Chemistry|publisher=Wiley-VCH|place=Weinheim|year=2005|doi=10.1002/14356007.a03_475}}&lt;/ref&gt;

== යොමු ==
{{reflist|30em}}</text>
      <sha1>0ywdw2tza995yybhvrdkvnw1vhv7hr6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>රාවණා රජ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>85337</id>
    <revision>
      <id>802468</id>
      <parentid>799653</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T20:35:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rotondus</username>
        <id>38531</id>
      </contributor>
      <origin>802468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19215" sha1="mo4n84v3ay3vbqkxxp62awrkwlmumbk" xml:space="preserve">{{Disputed}}
{{pp-semi-indef}}
{{pp-move-indef}}
{{Short description|හින්දු වීර කාව්‍යයක් වන රාමායණයේ ප්‍රධාන විරුද්ධවාදියා සහ ශ්‍රී ලංකාව ආශ්‍රිත ජනප්‍රවාදවල ප්‍රකට චරිතයක්}}
[[ගොනුව:Ravana.jpg|thumb]]
'''රාවණ''' (IAST: ''Rāvaṇa''; සංස්කෘත: रावण) යනු [[රාමායණය]] ඇතුළු දකුණු ආසියානු රාමා කතා සම්ප්‍රදායන්හි ප්‍රධාන චරිතයකි. [[වාල්මිකි]] රාමායණයේ ඔහු ලංකාවේ රජු ලෙසත්, [[රාම]] කුමරුගේ ප්‍රධාන විරුද්ධවාදියා ලෙසත් නිරූපණය වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ravana's Kingdom: The Ramayana and Sri Lankan History from Below |url=https://academic.oup.com/book/45390 |publisher=Oxford University Press |access-date=2026-09-12}}&lt;/ref&gt;

රාමායණයට අනුව, රාවණ විසින් [[සීතා]] පැහැරගෙන ලංකාවට රැගෙන යාමෙන් පසුව රාම හා රාවණ අතර යුද්ධයක් ඇති වේ. අවසානයේ රාම විසින් රාවණ පරාජය කරනු ලබන අතර [[විභීෂණ]] ලංකාවේ රජු බවට පත්වේ.

කෙසේ වෙතත්, රාවණ පිළිබඳ නිරූපණය සියලුම රාමායණ අනුවාදවල එක සමාන නොවේ. ඉන්දියානු, ශ්‍රී ලාංකික සහ දකුණු-නැගෙනහිර ආසියානු සම්ප්‍රදායන් තුළ ඔහුට විවිධ ආගමික, සාහිත්‍යමය සහ සංස්කෘතික අර්ථකථන ලබා දී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ravana's Kingdom: The Ramayana and Sri Lankan History from Below |url=https://academic.oup.com/book/45390 |publisher=Oxford University Press |access-date=2026-09-12}}&lt;/ref&gt;

==රාමායණයේ රාවණ==

වාල්මිකි රාමායණයට අනුව රාවණ යනු [[විශ්‍රවස්]] මුණිවරයාගේ සහ [[කෛකේෂි]]ගේ පුත්‍රයෙකි. ඔහුට [[කුම්භකර්ණ]], [[විභීෂණ]] සහ [[ශූර්පණකා]] යන සහෝදර සහෝදරියන් සිටින අතර, [[කුවේර]] ඔහුගේ අර්ධ සහෝදරයෙකු ලෙස දැක්වේ.

රාවණ බලවත් රජෙකු, යුධ ශූරයෙකු සහ දැඩි තපස් කළ පුද්ගලයෙකු ලෙස රාමායණයේ නිරූපණය වේ. පසුකාලීන හින්දු සම්ප්‍රදායන්හි ඔහු [[ශිව]] දෙවියන්ගේ ප්‍රබල බැතිමතෙකු ලෙසද සැලකේ.

රාමායණයේ ප්‍රධාන කතා ප්‍රවාහයට අනුව, [[ශූර්පණකා]] සම්බන්ධ සිදුවීම් මාලාවකින් පසුව රාවණ සීතා කෙරෙහි අවධානය යොමු කරයි. [[මාරීච]]ගේ සහාය ලබාගෙන රාම සහ [[ලක්ෂ්මණ]] ඔවුන්ගේ වාසස්ථානයෙන් ඉවතට යැවීමෙන් පසුව රාවණ සීතාව ලංකාවට රැගෙන යයි. සීතා අශෝක වනයේ රඳවා තබන අතර, ඇයව ආපසු ලබාගැනීම සඳහා රාම වානර සේනාව සමඟ ලංකාවට පැමිණෙයි.

වාල්මිකි රාමායණයේ මුල් සංස්කෘත පාඨය සඳහා සංරක්ෂිත/ඩිජිටල් පාඨ සම්පතක් ලෙස [https://www.valmikiramayan.net/ Valmiki Ramayana] භාවිතා කළ හැක.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Valmiki Ramayana |url=https://www.valmikiramayan.net/ |access-date=2026-09-12}}&lt;/ref&gt;

==උපත සහ පෙළපත==

රාමායණ සම්ප්‍රදාය අනුව රාවණගේ පියා [[විශ්‍රවස්]] හෝ [[විශ්‍රාවාස]] ලෙස හඳුන්වන ඍෂිවරයෙකි. ඔහුගේ මව [[කෛකේෂි]] ය.

ඔහුගේ පිය පාර්ශ්වයේ සීයා ලෙස [[පුලස්ත්‍ය]] ඍෂිවරයා සඳහන් වේ. මව් පාර්ශ්වයෙන් ඔහු [[සුමාලි]] සමඟ සම්බන්ධ කර දැක්වේ.

රාවණගේ පෙළපත පිළිබඳ විස්තර විවිධ රාමායණ, පුරාණ සහ පසුකාලීන ප්‍රාදේශීය සම්ප්‍රදායන් අනුව වෙනස් විය හැකිය. එබැවින් සියලුම සම්බන්ධතා එකම සම්මත ඓතිහාසික පෙළපතක් ලෙස සැලකීම සුදුසු නොවේ.

==ලංකාව සහ ලංකාපුර==

රාමායණයේ සඳහන් ''ලංකා'' හෝ ''ලංකාපුර'' නගරය නූතන [[ශ්‍රී ලංකාව]]ට සෘජුව සමාන කිරීම පිළිබඳ විද්වත් සාකච්ඡාවක් පවතී.

නූතන ශ්‍රී ලංකාවේ ජනප්‍රවාද හා සංචාරක සම්ප්‍රදායන් තුළ රාවණගේ ලංකාව ශ්‍රී ලංකාව සමඟ සම්බන්ධ කරනු ලැබේ. [[ශ්‍රී ලංකා සංචාරක ප්‍රවර්ධන කාර්යාංශය]] විසින්ද රාමායණය හා රාවණ සම්බන්ධ ස්ථාන සංචාරක උරුමයක් ලෙස ප්‍රවර්ධනය කරයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ramayanaya Yathra |url=https://www.srilanka.travel/ramayanaya/ |publisher=Sri Lanka Tourism |access-date=2026-09-12}}&lt;/ref&gt;

කෙසේ වෙතත්, රාවණගේ රාජධානිය නූතන ශ්‍රී ලංකාවේ නිශ්චිත ස්ථානයක පැවති බව තහවුරු කරන සෘජු පුරාවිද්‍යාත්මක හෝ සමකාලීන ශිලා ලේඛන සාක්ෂි පිළිබඳ විද්වත් එකඟතාවක් නොමැත.

==ශ්‍රී ලංකාවේ රාවණ පිළිබඳ ජනප්‍රවාද==

ශ්‍රී ලංකාවේ සිංහල හා දෙමළ ජනප්‍රවාදවල රාවණ පිළිබඳ විවිධ කතා පවතී. සමහර සම්ප්‍රදායන්හි ඔහු බලවත් පුරාණ රජෙකු, ශිව භක්තිකයෙකු හෝ විද්වතෙකු ලෙස නිරූපණය වේ.

ශ්‍රී ලංකාවේ [[රාවණ ඇල්ල]], [[රාවණ ගුහාව]], [[සීතා අම්මාන් කෝවිල]] සහ වෙනත් ස්ථාන රාමායණ කතා සමඟ සම්බන්ධ කරනු ලැබේ. ශ්‍රී ලංකා සංචාරක ප්‍රවර්ධන කාර්යාංශයේ නිල ''Ramayanaya Yathra'' වැඩසටහන තුළද රාමායණය හා සම්බන්ධ ශ්‍රී ලංකාවේ ස්ථාන හඳුන්වා දී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ramayanaya Yathra |url=https://www.srilanka.travel/ramayanaya/ |publisher=Sri Lanka Tourism |access-date=2026-09-12}}&lt;/ref&gt;

මෙම ස්ථාන රාවණගේ ඓතිහාසික රාජධානියට අයත් බව පුරාවිද්‍යාත්මකව තහවුරු වී ඇතැයි පැවසීමට දැනට ප්‍රමාණවත් සාක්ෂි නොමැත.

==නූතන රාවණ සංකල්පය==

විසි එක්වන සියවසේ ශ්‍රී ලංකාව තුළ රාවණ පිළිබඳ නව ජනප්‍රිය අර්ථකථන වර්ධනය වී ඇත. එහිදී ඔහු රාමායණයේ විරුද්ධවාදියා පමණක් නොව, පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බලවත් රජෙකු සහ දියුණු ශිෂ්ටාචාරයක නායකයෙකු ලෙසද නිරූපණය කරනු ලැබේ.

Justin W. Henry විසින් Oxford University Press මගින් 2022දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද ''Ravana's Kingdom: The Ramayana and Sri Lankan History from Below'' කෘතිය ශ්‍රී ලංකාවේ රාවණ පිළිබඳ නූතන ජනප්‍රවාද, සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදායන් සහ ඉතිහාසය පිළිබඳ නවීන අර්ථකථන විශ්ලේෂණය කරයි.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Henry |first=Justin W. |title=Ravana's Kingdom: The Ramayana and Sri Lankan History from Below |publisher=Oxford University Press |year=2022 |url=https://academic.oup.com/book/45390 |doi=10.1093/oso/9780197630794.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Henryගේ අධ්‍යයනය අනුව ශ්‍රී ලංකාවේ රාවණ පිළිබඳ නවීන ජනප්‍රිය ප්‍රතිරූපය පැරණි සාහිත්‍යය සහ ජනප්‍රවාද සමඟ පමණක් නොව, නවකතා, ජනමාධ්‍ය, අන්තර්ජාලය සහ සමාජ මාධ්‍ය සමඟද සම්බන්ධ වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ravana's Kingdom |url=https://academic.oup.com/book/45390 |publisher=Oxford University Press |access-date=2026-09-12}}&lt;/ref&gt;

==ශිව භක්තිය==

රාමායණ සහ පසුකාලීන හින්දු සම්ප්‍රදායන්හි රාවණ ශිව දෙවියන්ගේ බලවත් බැතිමතෙකු ලෙස නිරූපණය වේ.

රාවණ ශිව දෙවියන් සතුටු කිරීම සඳහා දැඩි තපස් කළ බවත්, ශිවගෙන් වර ලබාගත් බවත් විවිධ පුරාණ හා ආගමික සම්ප්‍රදායන්හි සඳහන් වේ.

රාවණ විසින් ශිව තාණ්ඩව ස්තෝත්‍රය රචනා කළ බවට ජනප්‍රවාදයක් පැවතියද, එය රාවණ නම් ඓතිහාසික පුද්ගලයෙකු විසින් රචනා කළ බව තහවුරු කරන නිශ්චිත ඓතිහාසික සාක්ෂි නොමැත.

==රාවණ සහ පුෂ්පක විමානය==

රාමායණයේ ''පුෂ්පක'' නමැති ආකාශ රථයක් පිළිබඳ සඳහන් වේ. පසුකාලීන ශ්‍රී ලාංකික ජනප්‍රවාද තුළ එය ''දඬුමොණරය'' ලෙසද හැඳින්වේ.

කෙසේ වෙතත්, පුෂ්පක විමානය නූතන විද්‍යාත්මක අර්ථයෙන් ගුවන් යානයක් බව තහවුරු කරන පුරාවිද්‍යාත්මක හෝ තාක්ෂණික සාක්ෂි නොමැත.

==ඓතිහාසිකත්වය පිළිබඳ විවාදය==

රාවණ සැබෑ ඓතිහාසික රජෙකු ලෙස පැවති බවට ශ්‍රී ලංකාවේ ජනප්‍රවාද සහ නවීන ජනප්‍රිය සාහිත්‍ය තුළ විවිධ මත පවතී.

එහෙත් රාවණ රාමායණයේ විස්තර කරන ආකාරයටම ශ්‍රී ලංකාව පාලනය කළ ඓතිහාසික පුද්ගලයෙකු බව තහවුරු කරන පිළිගත් පුරාවිද්‍යාත්මක හෝ සමකාලීන ශිලා ලේඛන සාක්ෂි පිළිබඳ විද්වත් එකඟතාවක් දැනට නොමැත.

එබැවින් රාවණ පිළිබඳ කරුණු දැක්වීමේදී පහත කරුණු වෙන්කර සැලකීම වැදගත් වේ:

* '''රාමායණ සම්ප්‍රදාය''' – රාවණ රාම කතාවේ ප්‍රධාන විරුද්ධවාදියා වේ.
* '''ශ්‍රී ලාංකික ජනප්‍රවාදය''' – රාවණ බලවත් පුරාණ ලංකා රජෙකු ලෙස නිරූපණය වේ.
* '''නූතන ඓතිහාසික අර්ථකථන''' – රාවණගේ ඓතිහාසිකත්වය පිළිබඳ විවිධ මත පවතී.

මෙම කරුණු තුන එකම මට්ටමේ ඓතිහාසික සාක්ෂි ලෙස සැලකිය නොහැක.

==නවීන ශාස්ත්‍රීය පර්යේෂණ==

2022දී Oxford University Press මගින් ප්‍රකාශයට පත් කළ Justin W. Henryගේ ''Ravana's Kingdom'' කෘතිය ශ්‍රී ලංකාවේ රාවණ පිළිබඳ ජනප්‍රවාද සහ නූතන අර්ථකථන පිළිබඳ විශේෂ ශාස්ත්‍රීය අධ්‍යයනයකි.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Henry |first=Justin W. |title=Ravana's Kingdom: The Ramayana and Sri Lankan History from Below |publisher=Oxford University Press |year=2022 |url=https://academic.oup.com/book/45390}}&lt;/ref&gt;

එම කෘතියේ ''The Many Ramayanas of Lanka'' යන පරිච්ඡේදය ශ්‍රී ලංකාවේ රාමායණ සම්ප්‍රදායන්ගේ විවිධත්වය සහ රාවණගේ චරිතය පිළිබඳ සාකච්ඡා කරයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Many Ramayanas of Lanka |url=https://academic.oup.com/book/45390/chapter-abstract/389339558 |publisher=Oxford University Press |access-date=2026-09-12}}&lt;/ref&gt;

''Terraforming the Past'' යන පරිච්ඡේදය නූතන ශ්‍රී ලංකාවේ රාවණ සංකල්පය, ජනප්‍රවාද, Ramayana Trail සහ නවීන මාධ්‍ය අතර ඇති සම්බන්ධතා පිළිබඳව සාකච්ඡා කරයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Terraforming the Past |url=https://academic.oup.com/book/45390/chapter-abstract/389340595 |publisher=Oxford University Press |access-date=2026-09-12}}&lt;/ref&gt;

2025දී පළ වූ ''The Ramayana Trail and the Mediatization of Materiality in the Relationship between Myth and History'' නම් පර්යේෂණයද ශ්‍රී ලංකාවේ Ramayana Trail, භෞතික ස්ථාන, ඩිජිටල් මාධ්‍ය සහ මිථ්‍යාව හා ඉතිහාසය අතර ඇති සම්බන්ධතාවය විශ්ලේෂණය කරයි.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Ramayana Trail and the Mediatization of Materiality in the Relationship between Myth and History |year=2025 |url=https://www.researchgate.net/publication/394313928_The_Ramayana_Trail_and_the_Mediatization_of_Materiality_in_the_Relationship_between_Myth_and_History |access-date=2026-09-12}}&lt;/ref&gt;

==රාවණට ආරෝපණය කරන ලද ග්‍රන්ථ==

විවිධ ආගමික හා සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදායන් තුළ රාවණට ග්‍රන්ථ කිහිපයක් ආරෝපණය කර ඇත. ඒ අතර රාවණ සංහිතා සම්ප්‍රදායන් සහ ශිව භක්තිය සම්බන්ධ කෘති ඇතුළත් වේ.

කෙසේ වෙතත්, මෙම සියලුම කෘති රාවණ නම් ඓතිහාසික පුද්ගලයෙකු විසින් රචනා කරන ලද බව තහවුරු කරන නිශ්චිත ඓතිහාසික සාක්ෂි නොමැත. එබැවින් ඒවා ''රාවණට ආරෝපණය කරන ලද කෘති'' ලෙස දැක්වීම වඩාත් සුදුසුය.

==මූලාශ්‍ර==

{{reflist}}

==තවද බලන්න==

* [[රාමායණය]]
* [[රාම]]
* [[සීතා]]
* [[හනුමාන්]]
* [[විභීෂණ]]
* [[කුම්භකර්ණ]]
* [[ලංකාපුර]]
* [[දඬුමොණරය]]
* [[රාවණහත්ත]]
* [[ශිව]]
* [[රාමායණය සංචාරක මංපෙත]]
* [[බුද්ධ වන්දනා සංචාරක මංපෙත]]

==බාහිර සබැඳි==

* [https://academic.oup.com/book/45390 ''Ravana's Kingdom'' — Oxford University Press]
* [https://academic.oup.com/book/45390/chapter-abstract/389339558 ''The Many Ramayanas of Lanka'' — Oxford Academic]
* [https://academic.oup.com/book/45390/chapter-abstract/389340595 ''Terraforming the Past'' — Oxford Academic]
* [https://www.valmikiramayan.net/ Valmiki Ramayana]
* [https://www.srilanka.travel/ramayanaya/ Ramayanaya Yathra — Sri Lanka Tourism]
* [https://www.researchgate.net/publication/394313928_The_Ramayana_Trail_and_the_Mediatization_of_Materiality_in_the_Relationship_between_Myth_and_History ''The Ramayana Trail and the Mediatization of Materiality in the Relationship between Myth and History'']

{{Ramayana}}

[[ප්‍රවර්ගය:රාමායණය]]
[[ප්‍රවර්ගය:හින්දු පුරාණෝක්ති]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ ජනප්‍රවාද]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතිය]]
[[ප්‍රවර්ගය:Characters in the Ramayana]]

{{DEFAULTSORT:රාවණ}}</text>
      <sha1>mo4n84v3ay3vbqkxxp62awrkwlmumbk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ජීව විද්‍යාව සහ ලිංගික දිශානතිය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86265</id>
    <revision>
      <id>802469</id>
      <parentid>800121</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T21:05:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="146436" sha1="netsf6gmvrc8sv38sipb5i9ar0maaqv" xml:space="preserve">'''ජීව විද්‍යාව සහ ලිංගික දිශානතිය''' අතර සම්බන්ධතාවය පර්යේෂණ විෂයයකි. [[සැකිල්ල:Sexual orientation|ලිංගික දිශානතියට]] නිශ්චිත හේතුව විද්‍යාඥයන් නොදන්නා නමුත් ඔවුන් සිතන්නේ එය [[ප්‍රවේණි විද්‍යාව|ජානමය]], හෝමෝන හා පාරිසරික බලපෑම්වල සංකීර්ණ අන්තර් ක්‍රියාකාරිත්වයක් නිසා ඇති වන බව ය. &lt;ref name=&quot;Frankowski&quot;&gt;{{Cite journal|last=Frankowski BL|last2=American Academy of Pediatrics Committee on Adolescence|date=June 2004|title=Sexual orientation and adolescents|url=http://pediatrics.aappublications.org/cgi/content/full/113/6/1827?maxtoshow=&amp;hits=10&amp;RESULTFORMAT=&amp;fulltext=%22Sexual+orientation+and+adolescents%22&amp;searchid=1&amp;FIRSTINDEX=0&amp;sortspec=relevance&amp;resourcetype=HWCIT|journal=[[Pediatrics (journal)|Pediatrics]]|volume=113|issue=6|pages=1827–32|doi=10.1542/peds.113.6.1827|pmid=15173519|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Lamanna&quot;&gt;{{Cite book|author1=Mary Ann Lamanna|author2=Agnes Riedmann|author3=Susan D Stewart|title=Marriages, Families, and Relationships: Making Choices in a Diverse Society|publisher=[[Cengage Learning]]|isbn=978-1305176898|year=2014|page=82|accessdate=February 11, 2016|url=https://books.google.com/books?id=fofaAgAAQBAJ&amp;pg=PA82|quote=The reason some individuals develop a gay sexual identity has not been definitively established &amp;nbsp;– nor do we yet understand the development of heterosexuality. The American Psychological Association (APA) takes the position that a variety of factors impact a person's sexuality. The most recent literature from the APA says that sexual orientation is not a choice that can be changed at will, and that sexual orientation is most likely the result of a complex interaction of environmental, cognitive and biological factors...is shaped at an early age...[and evidence suggests] biological, including genetic or inborn hormonal factors, play a significant role in a person's sexuality (American Psychological Association 2010).}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Stuart&quot;&gt;{{Cite book|author1=Gail Wiscarz Stuart|title=Principles and Practice of Psychiatric Nursing|publisher=[[Elsevier Health Sciences]]|isbn=978-0323294126|year=2014|page=502|accessdate=February 11, 2016|url=https://books.google.com/books?id=ivALBAAAQBAJ&amp;pg=PA502|quote=No conclusive evidence supports any one specific cause of homosexuality; however, most researchers agree that biological and social factors influence the development of sexual orientation.}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, පශ්චාත්-උපත් සමාජ පරිසරය ලිංගික දිශානතිය කෙරෙහි ඇති කරන බලපෑම පිළිබඳ උපකල්පනයන් (විශේෂයෙන්ම පිරිමි පිළිබඳ ඇති උපකල්පනයන්) දුර්වල ය. &lt;ref name=&quot;Bailey1&quot;&gt;{{Cite journal|date=2016|title=Sexual Orientation, Controversy, and Science|journal=[[Psychological Science in the Public Interest]]|volume=17|issue=21|pages=45–101|doi=10.1177/1529100616637616|pmid=27113562|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; 

ලිංගික දිශානතියට හේතු පැහැදිලි කිරීම සඳහා ජීව විද්‍යාත්මක න්‍යායයන් විද්‍යාඥයින් විසින් අනුමත කරනු ලැබේ. &lt;ref name=&quot;Frankowski&quot;/&gt; ලිංගික දිශානතියක වර්ධනයට සම්බන්ධ විය හැකි මෙම සාධක අතර [[ජාන]], මුල් ගර්භාෂ පරිසරය ( ප්‍රසව හෝමෝන වැනි ) සහ [[මිනිස් මොළය|මොළයේ]] ව්‍යුහය ඇතුළත් වේ. 

== ආනුභවික අධ්‍යයන ==

=== නිවුන් අධ්‍යයන  ===
ලිංගික දිශානතිය නිර්ණය කිරීමේදී ජාන විද්‍යාවේ හා පරිසරයේ සාපේක්ෂ වැදගත්කම සංසන්දනය කිරීමට නිවුන් පර්යේෂණ ගණනාවක් උත්සාහ කර ඇත. 1991 දී කරන ලද අධ්‍යයනයක දී, බේලි සහ පිලාඩ් විසින් පිරිමි නිවුන් දරුවන් පිළිබඳ අධ්‍යයනයක් කළ අතර, මොනොසයිගොටික් (MZ) සහෝදරයන්ගෙන් 52% ක් (ඔවුන්ගෙන් 59 දෙනෙකු ප්‍රශ්න කරන ලදී) සහ ඩයිසිගොටික් (DZ) නිවුන් දරුවන්ගෙන් 22%කගේ ලිංගික දිශානතිය ද සමාන වන බව සොයා ගන්නා ලදී (සුසංගත). &lt;ref&gt;{{Cite journal|year=1991|title=A Genetic Study of Male Sexual Orientation|journal=Archives of General Psychiatry|volume=48|issue=12|pages=1089–96|doi=10.1001/archpsyc.1991.01810360053008|pmid=1845227}}&lt;/ref&gt; 'MZ' යනු එකම ජාන සමූහයක් සහිත සමාන නිවුන් දරුවන් ද, 'DZ' යනු නිවුන් දරුවන් නොවන සහෝදර සහෝදරියන් හට සමාන ආකාරයට ජාන මිශ්‍ර වී ඇති  නිවුන් දරුවන් ද වේ. නිවුන් දරුවන් යුගල 61 ක් පිළිබඳ අධ්‍යයනයක දී, පර්යේෂකයන් ඔවුන්ගේ වැඩි වශයෙන් පිරිමි පුද්ගලයන් අතර සමලිංගිකත්වය සඳහා සමජාතීය අනුපාතය 66% ක් මොනොසයිගොටික් නිවුන් දරුවන් අතර සහ 30% ක් ඩිසයිගොටික් නිවුන් දරුවන් අතර සොයා ගත්හ. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Whitam FL|displayauthors=etal|year=1993|title=Homosexual orientation in twins: a report on 61 pairs and three triplet sets|url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1993-06_22_3/page/187|journal=Arch. Sex. Behav.|volume=22|issue=3|pages=187–206|doi=10.1007/bf01541765|pmid=8494487}}&lt;/ref&gt; 2000 දී බේලි, ඩූන් සහ මාටින් ඕස්ට්‍රේලියානු නිවුන් දරුවන් 4,901 ක විශාල නියැදියක් අධ්‍යයනය කළ නමුත් වාර්තා වූයේ අනුගම්‍යතාවයේ මට්ටමෙන් අඩකටත් වඩා අඩු ප්‍රමාණයකි. &lt;ref&gt;{{Cite journal|date=March 2000|title=Genetic and environmental influences on sexual orientation and its correlates in an Australian twin sample|url=http://content.apa.org/journals/psp/78/3/524|journal=J Pers Soc Psychol|volume=78|issue=3|pages=524–36|citeseerx=10.1.1.519.4486|doi=10.1037/0022-3514.78.3.524|pmid=10743878}}&lt;/ref&gt; පිරිමි අංගසමාන හෝ MZ නිවුන් දරුවන්ගෙන් 20% ක අනුකූලතාවයක් සහ ගැහැණු සමාන හෝ MZ නිවුන් දරුවන් සඳහා 24% අනුකූලතාවයක් ඔවුන් විසින් සොයා ගන්නා ලදී. සැකයක් පහළ වුවහොත් ස්වවාර්තාගත zygosity, ලිංගික ආකර්ෂණය, මනඃස්සෘෂ්ටි හා හැසිරීම් පිළිබඳ ප්රශ්නාවලියක්  මඟින් පරීක්ෂා කරන ලදී. වෙනත් පර්යේෂකයන් ද පුරුෂයින්ගේ හා කාන්තාවන්ගේ ලිංගික දිශානතිය සඳහා ජීව විද්‍යාත්මක හේතූන් සඳහා සහාය වන සොයා ගැනීම් සිදුකර ඇත. &lt;ref&gt;Hershberger, Scott L. 2001. Biological Factors in the Development of Sexual Orientation. Pp. 27–51 in Lesbian, Gay, and Bisexual Identities and Youth: Psychological Perspectives, edited by Anthony R. D’Augelli and Charlotte J. Patterson. Oxford, New York: Oxford University Press. Quoted in Bearman and Bruckner, 2002.&lt;/ref&gt; 

බෙයර්මන් සහ බෘක්නර් (2002) කුඩා, තෝරාගත් සාම්පල &lt;ref name=&quot;Bearman&quot;&gt;{{Cite journal|last=Bearman P. S.|last2=Bruckner H.|year=2002|title=Opposite-sex twins and adolescent same-sex attraction|url=http://iserp.columbia.edu/content/opposite-sex-twins-and-adolescent-same-sex-attraction|journal=American Journal of Sociology|volume=107|issue=5|pages=1179–1205|citeseerx=10.1.1.483.4722|doi=10.1086/341906|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719175100/http://iserp.columbia.edu/content/opposite-sex-twins-and-adolescent-same-sex-attraction|archive-date=2011-07-19}}&lt;/ref&gt; සහ ඔවුන්ගේ විෂයයන් නියෝජනය නොකරන තෝරා ගැනීම් කෙරෙහි අවධානය යොමු කරන මුල් අධ්‍යයනයන් විවේචනය කළහ.  7 -12 වසරවල නව යොවුන් වියේ දරුවන් පිළිබඳ 1994-1995 පාසල් පදනම් කරගත් අධ්‍යයනයකට ඔවුන් සමාන නිවුන් යුගල 289 ක් (මොනොසයිගොටික්, හෝ එක් ඩිම්බයකින් සංසේචනය වූ) සහ සහෝදර නිවුන් යුගල 495 (ඩයිසිගොටික්, හෝ ඩිම්බ දෙකකින් සංසේචනය වූ) ප්‍රතිචාර අධ්‍යයනය කළහ. සමලිංගික ආකර්ෂණය සඳහා ශ්‍රේණි සහ සම්මුති අනුපාත පිරිමි සමාන නිවුන් දරුවන් සඳහා 7.7% ක් සහ කාන්තාවන් සඳහා 5.3% ක් පමණි.  

ස්වීඩනයේ සියලුම වැඩිහිටි නිවුන් දරුවන් පිළිබඳ 2010 අධ්‍යයනයකින් (නිවුන් දරුවන් 7,600 කට වඩා වැඩි) &lt;ref name=&quot;karolinska&quot;&gt;{{Cite journal|date=February 2010|title=Genetic and environmental effects on same-sex sexual behavior: a population study of twins in Sweden|url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_2010-02_39_1/page/75|journal=Arch Sex Behav|volume=39|issue=1|pages=75–80|doi=10.1007/s10508-008-9386-1|pmid=18536986}}&lt;/ref&gt; සමලිංගික හැසිරීම උරුම සාධක සහ පුද්ගල විශේෂිත පාරිසරික ප්‍රභවයන් (ප්‍රසව පරිසරය, රෝගාබාධ හා කම්පනය වැනි අත්දැකීම්) මගින් පැහැදිලි කර ඇති බව සොයා ගන්නා ලදී. සම වයස් කණ්ඩායම් සහ ලිංගික අත්දැකීම් ලෙස), පවුල් පරිසරය සහ සමාජ ආකල්ප වැනි හවුල්-පරිසර විචල්‍යයන්ගේ බලපෑම් දුර්වල නමුත් සැලකිය යුතු බලපෑමක් ඇති කළේය. පරම්පරාගත බලපෑම්වල දුර්වල බලපෑමට කාන්තාවන් සංඛ්‍යානමය වශයෙන් සැලකිය යුතු නොවන ප්‍රවණතාවක් පෙන්නුම් කළ අතර පිරිමින් හවුල් පාරිසරික බලපෑම්වල කිසිදු බලපෑමක් නොපෙන්වයි. ස්වීඩනයේ සියලුම වැඩිහිටි නිවුන් දරුවන්ගේ භාවිතය සැලසුම් කර ඇත්තේ ස්වේච්ඡා අධ්‍යයනයන්හි සමලිංගික නිවුන් දරුවන්ගේ සහභාගීත්වය කෙරෙහි විභව නැඹුරුවකින් එහි ප්‍රතිඵල කෙරෙහි බලපෑම් කළ හැකි බවට විවේචන ආමන්ත්‍රණය කිරීම සඳහා ය. 


ජෛවමිතික ආදෘශ්‍යනය මඟින් පෙනී ගොස් ඇත්තේ, පිරිමින් අතර, ජානමය සාධක මඟින් .34-.39 අතර ලිංගික දිශානතිය සඳහා විචලතාවක් ද, හවුල් පාරිසරික බලපෑම් .00 ක විචලතාවක් ද, පුද්ගල-විශේෂිත පාරිසරික බලපෑම් මඟින් .61-.66 අතර විචලතාවක් ද පෙන්වන බවයි. කාන්තාවන් සඳහා තක්සේරුව ජානමය සාධක සඳහා .18-.19 ද, හවුල් පාරිසරික සාධක සඳහා .16-.17 ද, අනන්‍ය පාරිසරික සාධක සඳහා .64-.66 ද විචලතාව ලෙස ලැබුණි. පෘථුල විශ්‍රම්භ ප්‍රාන්තර මඟින් දැක්වෙන්නේ සමලිංගික හැසිරීම්වල සම්භවය පිළිබඳ ප්‍රතිඵල ප්‍රධාන වශයෙන් ජානමය සාධක සහ අනන්‍ය පාරිසරික (සමාජයීය සහ ජීව විද්‍යාත්මක) සාධක වෙත දෛශික වන බව යි. 

==== විවේචන ====
සමලිංගික සහෝදර සහෝදරියන් සමඟ සමලිංගිකයන් අධ්‍යයන කටයුතු සඳහා ස්වේච්ඡාවෙන් ඉදිරිපත් වීමට ඉඩ ඇති ස්වයං-තේරීම් නැඹුරුව ඇතුළු විවේචන ගණනාවක් ද්විත්ව අධ්‍යයනවලට ලැබී තිබේ. එසේ වුවද, සමාන නිවුන් දරුවන් සමූහයක ලිංගිකත්වයේ වෙනස සැලකිල්ලට ගෙන, ලිංගික දිශානතිය ජානමය සාධක මත පමණක් ආරෝපණය කළ නොහැකි බව නිගමනය කළ හැකිය.  

තවත් කාරණයක් නම්, මොනොසයිගොටික් නිවුන් දරුවන් පවා වෙනස් විය හැකි බව සොයා ගැනීම සහ සමලිංගිකත්වය සඳහා මොනොසයිගොටික් නිවුන් දරුවන් අසමාන වීම සඳහා හේතු විය හැකි යාන්ත්‍රණයක් තිබේ. ග්‍රින්ගාස් සහ චෙන් (2001) මොනොසයිගොටික් නිවුන් දරුවන් අතර වෙනස්කම් වලට තුඩු දිය හැකි යාන්ත්‍රණ ගණනාවක් විස්තර කරයි, මෙහි වඩාත්ම අදාළ වන්නේ chorionicity සහ amnionicity ය. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Gringas|first=P.|last2=Chen|first2=W.|year=2001|title=Mechanisms for difference in monozygous twins|url=|journal=Early Human Development|volume=64|issue=2|pages=105–117|doi=10.1016/S0378-3782(01)00171-2|pmid=11440823}}&lt;/ref&gt; ද්විභාෂා නිවුන් දරුවන්ට විවිධ හෝමෝන පරිසරයන් ඇති බැවින් ඔවුන්ට වෙනම වැදෑමහයෙන් මාතෘ රුධිරය ලැබෙන අතර, මෙය මොළයේ පුරුෂ ලිංගයේ විවිධ මට්ටම් වලට හේතු විය හැක. මොනොඇම්නියොටික් නිවුන් දරුවන් හෝමෝනමය වාතාවරණයක් ඇති නමුත් එක් නිවුන් දරුවන් “සාපේක්ෂව රුධිරයෙන් පුරවා ඇති අතර අනෙකා අධික ලෙස ව්‍යාප්ත වී ඇති” “නිවුන් සිට නිවුන් බද්ධ කිරීමේ සින්ඩ්‍රෝමය” වලින් පීඩා විඳිය හැකිය. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Grant|first=Seth G. N.|date=April 2006|title=Michael Rutter: Genes and behavior: nature-nurture interplay explained|journal=Genes, Brain and Behavior|language=en|volume=5|issue=3|pages=303|doi=10.1111/j.1601-183x.2006.00219.x|issn=1601-1848}}&lt;/ref&gt; 

=== වර්ණදේහ සම්බන්ධතා අධ්‍යයන ===
ලිංගික දිශානතිය පිළිබඳ වර්ණදේහ සම්බන්ධතා අධ්‍යයනයන් මගින් පෙන්නුම් කර ඇත්තේ ප්‍රවේණිගත වීම සඳහා දායක වන ජානමය සාධක කිහිපයක් ඇති බවයි. 1993 දී ඩීන් හාමර් සහ සගයන් සමලිංගික සහෝදරයන් 76 දෙනෙකුගේ සහ ඔවුන්ගේ පවුල්වලින් යුත් නියැදියක සම්බන්ධතා විශ්ලේෂණයකින් ලද සොයා ගැනීම් ප්‍රකාශයට පත් කළහ. &lt;ref&gt;{{Cite journal|date=July 1993|title=A linkage between DNA markers on the X chromosome and male sexual orientation|url=https://zenodo.org/record/1231257|journal=Science|volume=261|issue=5119|pages=321–7|doi=10.1126/science.8332896|pmid=8332896}}&lt;/ref&gt; හාමර් සහ සගයන්, සමලිංගික පුරුෂයින්ට ඔවුන්ගේ පියාගේ පැත්තට වඩා වැඩිපුර මවගේ පැත්තේ නෑදෑයන් අතර සමලිංගික මාමලා සහ ඥාති සහෝදරයන් සිටින බව සොයා ගන්නා ලදී. මෙම මාතෘ පරම්පරාවේ වූ සමලිංගික සහෝදරයන් පසුව X වර්ණදේහ සම්බන්ධතාවය සඳහා පරීක්‍ෂාවට ලක් කරන ලද අතර, X වර්ණදේහයේ සලකුණු විසි දෙකක් භාවිතා කරමින් සමාන ඇලීල පරීක්‍ෂා කරන ලදී. තවත් සොයා ගැනීමක දී, පරීක්ෂාවට ලක් කළ මෙවන් සහෝදරයන් යුගල හතළිහක් අතුරින් තිස් තුනකහි ම Xq28 හි දුර කලාපයේ සමාන ඇලීල ඇති බව සොයා ගත් අතර එය පිය පාර්ශවයෙන් වූ ඥාති සහෝදරයන් සඳහා වූ අපේක්ෂිත 50% අනුපාතයට වඩා සැලකිය යුතු ලෙස වැඩි විය. මෙය ජනමාධ්‍ය තුළ &quot; '''සමලිංගික ජානය''' &quot; ලෙස ජනප්‍රිය වූ අතර සැලකිය යුතු ලෙස මතභේදයන්ට තුඩු දුන්නේය. සැන්ඩර්ස් සහ පිරිස 1998 දී ඔවුන්ගේ සමාන අධ්‍යයනයක් වාර්තා කළ අතර, එහිදී ඔවුන් සොයා ගත්තේ පියාගේ පැත්තේ 6% ට සාපේක්ෂව මාතෘ පාර්ශවයේ සමලිංගික සහෝදරයන්ගේ මාමාවරුන්ගෙන් 13% ක් සමලිංගිකයන් වන බව යි.  

හූ සහ පිරිස විසින් පසුව කරන ලද විශ්ලේෂණයක් කලින් සොයාගැනීම්  ප්‍රතිවලිත කර වැඩිදියුණු කරන ලදී. මෙම අධ්‍යයනයෙන් හෙළි වූයේ නව සංතෘප්ත සාම්පලයක සමලිංගික සහෝදරයන්ගෙන් 67% ක් සඳහා Xq28 හි X වර්ණදේහයේ සලකුණු කාරකයක් පොදු වූ බවයි. &lt;ref name=&quot;Huetal95&quot;&gt;{{Cite journal|displayauthors=etal|date=November 1995|title=Linkage between sexual orientation and chromosome Xq28 in males but not in females|url=https://zenodo.org/record/1233407|journal=Nat. Genet.|type=Submitted manuscript|volume=11|issue=3|pages=248–56|doi=10.1038/ng1195-248|pmid=7581447}}&lt;/ref&gt; තවත් අධ්‍යයන දෙකක් (බේලි හා පිරිස, 1999; මැක්නයිට් සහ මැල්කම්, 2000) සමලිංගික පුරුෂයින්ගේ මාතෘ රේඛාවේ සමලිංගික ඥාතීන් බහුතරයක් සොයා ගැනීමට අසමත් විය. 1999 දී රයිස් සහ පිරිස විසින් කරන ලද අධ්‍යයනයක් Xq28 සම්බන්ධතාව ප්‍රතිවලිත කිරීමට අපොහොසත් විය. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Vilain E|year=2000|title=Genetics of sexual development|url=|journal=Annu Rev Sex Res|volume=11|issue=|pages=1–25|doi=|pmid=11351829}}&lt;/ref&gt; පවතින සියලුම සම්බන්ධතා දත්තවල මෙටා විශ්ලේෂණය මඟින් Xq28 සමඟ සැලකිය යුතු සම්බන්ධයක් පෙන්නුම් කරන නමුත් ලිංගික දිශානතියේ පූර්ණ උරුමය සඳහා අතිරේක ජාන  ද තිබිය යුතු බව දක්වයි. &lt;ref name=&quot;HamerRiceSciencemeta&quot;&gt;{{Cite journal|last=Hamer DH|last2=Rice G|last3=Risch N|last4=Ebers G|date=1999|title=Genetics and Male Sexual Orientation|journal=Science|volume=285|issue=5429|page=803|doi=10.1126/science.285.5429.803a|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; 

මුස්තන්ස්කි සහ පිරිස (2005) මීට පෙර හාමර් සහ පිරිස විසින් (1993) දී සහ හූ සහ අල්. (1995) දී වාර්තා කරන ලද පුද්ගලයින් සහ පවුල් මෙන්ම නව අතිරේක පුද්ගලයන් සඳහා පූර්ණ-ජානමය ස්කෑන් පරීක්ෂණයක් (එක්ස් වර්ණදේහ පමණක් පරීක්ෂා කිරීම වෙනුවට) සිදු කරන ලදී. නමුත් ඔහු සම්පූර්ණ නියැදියෙන් Xq28 සමඟ සම්බන්ධතාවක් සොයා ගැනීමට අපොහොසත් විය. &lt;ref&gt;{{Cite journal|date=March 2005|title=A genomewide scan of male sexual orientation|url=http://mypage.iu.edu/~bmustans/Mustanski_etal_2005.pdf|journal=Hum. Genet.|volume=116|issue=4|pages=272–8|doi=10.1007/s00439-004-1241-4|pmid=15645181|archive-url=https://web.archive.org/web/20050415233637/http://mypage.iu.edu/~bmustans/Mustanski_etal_2005.pdf|archive-date=2005-04-15}}&lt;/ref&gt; 

පිරිමි ලිංගික දිශානතිය පිළිබඳ පළමු විශාල, පුළුල් බහු-මධ්‍යස්ථානික ජාන සම්බන්ධතා අධ්‍යයනයේ ප්‍රතිඵල 2012 දී ඇමරිකානු මානව ජාන විද්‍යාවේ ස්වාධීන පර්යේෂකයන් කණ්ඩායමක් විසින් වාර්තා කරන ලදී. &lt;ref name=&quot;camb20141117&quot;&gt;{{Cite journal|date=November 2014|title=Genome-wide scan demonstrates significant linkage for male sexual orientation|journal=Psychological Medicine|volume=45|issue=7|pages=1379–88|doi=10.1017/S0033291714002451|pmid=25399360}}&lt;/ref&gt; අධ්‍යයන ජනගහනයට සමලිංගික සහෝදරයන් යුගල් 409 ක් ඇතුළත් වූ අතර ඔවුන් 300,000 කට අධික තනි නියුක්ලියෝටයිඩ බහුමාපක සලකුණු සමඟ විශ්ලේෂණය කරන ලදී. ද්වි-ලක්ෂ්‍ය සහ බහු ලක්ෂ්‍ය (MERLIN) LOD ලකුණු සිතියම්ගත කිරීම මගින් තීරණය කරන පරිදි දත්ත හාමර් Xq28 සොයාගැනීම් දැඩි ලෙස ප්‍රතිනිර්මාණය කළේය. හැමර් විද්‍යාගාරයේ පෙර ජානමය අධ්‍යයනයේ දී අනාවරණය වූ එක් කලාපයක් සමඟ අතිච්ඡාදනය වන වර්ණදේහ 8 හි පරිකේන්ද්‍රමය කලාපයේ ද සැලකිය යුතු සම්බන්ධතාවක් අනාවරණය විය. කතුවරුන් නිගමනය කළේ, “අපගේ සොයාගැනීම්, පෙර කෘති සමඟ සන්දර්භය තුළ ගත් විට, මෙම එක් එක් කලාපයේ ජානමය විචලනය පිරිමි ලිංගික දිශානතියේ වැදගත් මානසික ගති ලක්ෂණ වර්ධනය කිරීමට දායක වන බවයි“. ගැහැණු ලිංගික දිශානතිය Xq28 &lt;ref name=&quot;Huetal95&quot;/&gt;  සමඟ සම්බන්ධ වී ඇති බවක් නොපෙනේ. &lt;ref name=&quot;Sandersetal2014&quot;&gt;{{Cite journal|last=Sanders AR|last2=Martin ER|last3=Beecham GW|last4=Guo S|last5=Dawood K|last6=Rieger G|last7=Badner JA|last8=Gershon ES|last9=Krishnappa RS|date=2014|title=Genome-wide scan demonstrates significant linkage for male sexual orientation|journal=Psychol Med|volume=45|issue=7|pages=1379–88|doi=10.1017/S0033291714002451|pmid=25399360}}&lt;/ref&gt; 

ලිංගික වර්ණදේහ දායකත්වයට අමතරව, සමලිංගික දිශානතිය වර්ධනය කිරීම සඳහා අලිංග වර්ණදේහයේ ජානමය දායකත්වයක් ද ඇති විය හැකි බවට යෝජනා කර ඇත. සහභාගිවන්නන් 7000 කට වැඩි සංඛ්‍යාවක්ගෙන් සමන්විත අධ්‍යයන ජනගහනයක, එලිස් සහ පිරිස (2008) සමලිංගිකයන් හා විෂමලිංගිකයන් අතර රුධිර වර්ගය A සුලබතාවේ සංඛ්‍යාත්මකව සැලකිය යුතු වෙනසක් සොයා ගන්නා ලදී. විෂමලිංගිකයන්ට සාපේක්ෂව සමලිංගික පිරිමි හා සමලිංගික කාන්තාවන්ගේ “අසාමාන්‍ය ලෙස ඉහළ” අගයක් Rh ඍණ බව ඔවුන් සොයා ගත්හ. රුධිර වර්ගය සහ Rh  සාධකය යන දෙකම පිළිවෙලින් වර්ණදේහ 9 සහ වර්ණදේහ 1 මත පිහිටා ඇති ඇලිල මගින් පාලනය වන ජානමය වශයෙන් උරුම වූ ගති ලක්ෂණ වන බැවින්, අධ්‍යයනයෙන් පෙන්නුම් කරන්නේ අලිංග වර්ණදේහයේ ජාන හා සමලිංගිකත්වය අතර සම්බන්ධයක් ද තිබිය හැකි බවයි. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Ellis L|last2=Ficek C|last3=Burke D|last4=Das S|date=2008|title=Eye Color, Hair Color, Blood Type, and the Rhesus Factor: Exploring Possible Genetic Links to Sexual Orientation|url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_2008-02_37_1/page/145|journal=Arch. Sex. Behav.|volume=37|issue=1|pages=145–9|doi=10.1007/s10508-007-9274-0|issn=1573-2800|pmid=18074215}}&lt;/ref&gt;  

ලිංගික දිශානතියේ ජීව විද්‍යාව සත්ව ආකෘති පද්ධති කිහිපයක් ඇසුරින් විස්තරාත්මකව අධ්‍යයනය කර ඇත. පොදු පලතුරු මැස්සන් වන ''ඩ්‍රොසෝෆිලා මෙලනොගාස්ටර් හි'', මොළයේ ලිංගික ප්‍රභේදය හා එමගින්  පාලනය කරන හැසිරීම් පිරිමි සහ ගැහැණු යන දෙඅංශයෙන්ම මනාව තහවුරු වී ඇති අතර එය ජීව විද්‍යාත්මකව පාලනය වන ආශ්‍රය පිළිබඳ සංක්ෂිප්ත ආකෘතියක් සපයයි. &lt;ref&gt;{{Cite journal|date=February 2013|title=Courtship behavior in Drosophila melanogaster: towards a 'courtship connectome'|journal=Current Opinion in Neurobiology|volume=23|issue=1|pages=76–83|doi=10.1016/j.conb.2012.09.002|pmc=3563961|pmid=23021897}}&lt;/ref&gt; ක්ෂීරපායීන් පිළිබඳ පරීක්ෂණයක් ලෙස, කොරියාවේ උසස් විද්‍යා හා තාක්ෂණ ආයතනයේ ජාන විද්‍යාඥයින් කණ්ඩායමක් ලිංගික හැසිරීම් හා සම්බන්ධ විශේෂිත ජානයක් රහිත වූ ගැහැණු මීයන් බෝ කළහ. ජානය නොමැති ගැහැණු මීයන් පුරුෂ ලිංගික හැසිරීම් සහ අනෙක් ගැහැණු මීයන්ගේ මුත්‍රා කෙරෙහි ආකර්ෂණය ප්‍රදර්ශනය කරන ලදී. ෆියුකෝස් මුටරෝටේස් (FucM) නම් එම ජානය ඉවත් නොකළ ගැහැණු මීයන්, පිරිමි මීයන් වෙත ආකර්ෂණය විය. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Park|first=D|last2=Choi|first2=D|last3=Lee|first3=J|last4=Lim|first4=DS|last5=Park|first5=C|year=2010|title=Male-like sexual behavior of female mouse lacking fucose mutarotase|journal=BMC Genetics|volume=11|pages=62|doi=10.1186/1471-2156-11-62|pmc=2912782|pmid=20609214}}&lt;/ref&gt; 

පුවත්පත් සමඟ සම්මුඛ සාකච්ඡා වලදී පර්යේෂකයන් පෙන්වා දී ඇත්තේ ජානමය බලපෑම් පිළිබඳ සාක්ෂි ජාන නිර්ණායකයට සමාන නොකළ යුතු බවයි. ඩීන් හාමර් සහ මයිකල් බේලි පවසන පරිදි, ජානමය අංශ සමලිංගික චර්යාවන්හි බහුවිධ හේතු වලින් එකක් පමණි.   

2017 දී ''විද්‍යාත්මක වාර්තා'' පිරිමි ලිංගික දිශානතිය පිළිබඳ සමස්ත ජානමය ආශ්‍රිත අධ්‍යයනයක් සහිත ලිපියක් පළ කළේය. පර්යේෂණය සමලිංගික පිරිමින් 1,077 කින් සහ විෂමලිංගික පිරිමින් 1,231 කින් සමන්විත විය. 13 ‌වන වර්ණදේහයෙ හි ''SLITRK6'' නම් ජානයක් හඳුනා ගන්නා ලදී. &lt;ref name=&quot;Nature21&quot;&gt;{{Cite journal|last=Sanders|first=Alan R.|last2=Beecham|first2=Gary W.|last3=Guo|first3=Shengru|last4=Dawood|first4=Khytam|last5=Rieger|first5=Gerulf|last6=Badner|first6=Judith A.|last7=Gershon|first7=Elliot S.|last8=Krishnappa|first8=Ritesha S.|last9=Kolundzija|first9=Alana B.|date=December 2017|title=Genome-Wide Association Study of Male Sexual Orientation|journal=Scientific Reports|language=En|volume=7|issue=1|pages=16950|doi=10.1038/s41598-017-15736-4|issn=2045-2322|pmc=5721098|pmid=29217827}}&lt;/ref&gt; ස්නායු විද්‍යාඥ සයිමන් ලෙවේ විසින් කරන ලද තවත් අධ්‍යයනයක් මෙම පර්යේෂණය මගින් තහවුරු වෙයි. සමලිංගික පුරුෂයින්ගේ හයිපොතලමසය විසමලිංගික පිරිමින්ට වඩා වෙනස් බව ලෙවේගේ පර්යේෂණයෙන් හෙළි විය. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=LeVay|first=S.|date=30 August 1991|title=A difference in hypothalamic structure between heterosexual and homosexual men|url=https://archive.org/details/sim_science_1991-08-30_253_5023/page/1034|journal=Science|volume=253|issue=5023|pages=1034–1037|doi=10.1126/science.1887219|issn=0036-8075|pmid=1887219}}&lt;/ref&gt; SLITRK6 හයිපොතලමසය පවතින මැද මොළයේ ක්‍රියාකාරීත්වයට උපකාරී වේ. 14 වන වර්ණදේහයෙහි ඇති තයිරොයිඩ් උත්තේජක හෝමෝන ප්‍රතිග්‍රාහකය (TSHR) සමලිංගික හා විසමලිංගික මිනිසුන් අතර අනුක්‍රමික වෙනස්කම් පෙන්වන බව පර්යේෂකයෝ සොයා ගත්හ.  ග්‍රේව්ස් රෝගය TSHR අසාමාන්‍යතා ආශ්‍රිත රෝගයක් වන අතර, මෙම පර්යේෂණයෙන් හෙළි වූයේ විසමලිංගික පිරිමින්ට වඩා සමලිංගික පුරුෂයින් අතර ග්‍රේව්ස් රෝගය බහුලව පවතින බවයි. &lt;ref name=&quot;nielsen2013&quot;&gt;{{Cite journal|last=Frisch|first=Morten|last2=Nielsen|first2=Nete Munk|last3=Pedersen|first3=Bo Vestergaard|date=2013|title=Same-sex marriage, autoimmune thyroid gland dysfunction and other autoimmune diseases in Denmark 1989-2008|journal=European Journal of Epidemiology|volume=29|issue=1|pages=63–71|doi=10.1007/s10654-013-9869-9|issn=1573-7284|pmid=24306355}}&lt;/ref&gt; සමලිංගිකයින්ට විසමලිංගික පුද්ගලයින්ට වඩා අඩු ශරීර බරක් ඇති බව පර්යේෂණ වලින් හෙළි විය. අධි ක්‍රියාකාරී TSHR හෝමෝනය සමලිංගිකයින්ගේ ශරීර බර අඩු කරන බව යෝජනා වී ඇතත් මෙය සනාථ කර නොමැත. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Deputy|first=Nicholas P|last2=Boehmer|first2=Ulrike|date=1 August 2010|title=Determinants of body weight among men of different sexual orientation|journal=Preventive Medicine|language=en|volume=51|issue=2|pages=129–131|doi=10.1016/j.ypmed.2010.05.010|issn=0091-7435|pmid=20510272}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Blanchard|first=Ray|last2=Bogaert|first2=Anthony F.|date=December 1996|title=Biodemographic comparisons of homosexual and heterosexual men in the kinsey interview data|url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1996-12_25_6/page/551|journal=Archives of Sexual Behavior|volume=25|issue=6|pages=551–579|doi=10.1007/BF02437839|pmid=8931880}}&lt;/ref&gt; 

2018 දී Ganna සහ පිරිස, අවම වශයෙන් එක් සමලිංගික සහකරුවෙකු හෝ සිටි පිරිමින් හා කාන්තාවන් 26,890 දෙනෙකුගේ දත්ත සහ පාලිත දත්ත 450,939ක් සහිත ලිංගික දිශානතිය පිළිබඳ තවත් සමස්ත ජානමය ආශ්‍රිත අධ්‍යයනයක් සිදු කරන ලදී. අධ්‍යයනයේ දත්ත මෙටා විශ්ලේෂණය කර එක්සත් රාජධානියේ ජෛව බැංකු අධ්‍යයනයෙන් සහ 23andMe වෙතින් ලබා ගන්නා ලදී. අවම වශයෙන් එක් සමලිංගික අත්දැකීමක් හෝ වාර්තා කළ පුද්ගලයින්ගේ 7, 11, 12 සහ 15 වර්ණදේහවල වඩාත් සුලභ ප්‍රභේද හතරක් පර්යේෂකයන් විසින් හඳුනා ගන්නා ලදී. වර්ණදේහ 11 සහ 15 හි ප්‍රභේද පිරිමින්ට විශේෂිත වූ අතර වර්ණදේහ 11 හි ප්‍රභේදය ආඝ‍්‍රාණ ජානයක පිහිටා ඇති අතර වර්ණදේහ 15 හි ප්‍රභේදය මීට පෙර පිරිමි රටා තට්ටයට සම්බන්ධ කර ඇත. මෙම ප්‍රභේද හතර මනෝභාවය සහ මානසික සෞඛ්‍ය ආබාධ සමඟ ද සම්බන්ධ වී ඇත; එනම් පුරුෂයින් තුළ ප්‍රධාන අවපීඩන ආබාධ සහ භින්නෝන්මාදය සහ කාන්තාවන් තුළ ද්වීධ්‍රැව අක්‍රමිකතාව වැනි ආබාධයන්. කෙසේ වෙතත්, ප්‍රභේද හතරෙන් එකකටවත් නිවැරදිව ලිංගික දිශානතිය නීර්ණය කළ නොහැකිය.  

2019 අගෝස්තු මාසයේදී පුද්ගලයන් 493,001 දෙනෙකුගේ සමස්ත ජානමය ආශ්‍රිත අධ්‍යයනයකින් නිගමනය වූයේ ජානමය ප්‍රභේද සිය ගණනක් හෝ දහස් ගණනක් ස්ත්‍රී පුරුෂ දෙපාර්ශවයේම සමලිංගික හැසිරීම් වලට සාධක වන අතර විශේෂයෙන් ප්‍රභේද 5 ක් සැලකිය යුතු ලෙස සම්බන්ධ වී ඇති බවයි. මෙම ප්‍රභේදයන්ගෙන් සමහරක් ලිංගික විශේෂිත බලපෑම් ඇති කළ අතර, මෙම ප්‍රභේදයන්ගෙන් දෙකක් ලිංගික හෝමෝන නියාමනය හා ආඝ‍්‍රාණය සම්බන්ධ ජීව විද්‍යාත්මක මාර්ග වලට සම්බන්ධකම් පෙන්වයි. සියලුම ප්‍රභේදයන් සමලිංගික හැසිරීම් වල පුද්ගල වෙනස්කම් වල විචල්‍යතාවයෙන් 8 ත් 25% ත් අතර ප්‍රමාණයක් හසුකර ගන්නා ලදී. මෙම ජාන අර්ධ වශයෙන් අත්දැකීම් සඳහා විවෘතභාවය සහ අවදානම් ගැනීමේ හැසිරීම ඇතුළුව තවත් ගති ලක්ෂණ කිහිපයක් සඳහා වන ජාන සමග අතිච්ඡාදනය වෙයි. අතිරේක විශ්ලේෂණයන් යෝජනා කොට ඇත්තේ ලිංගික හැසිරීම, ආකර්ශනය, අනන්‍යතාවය සහ මනස්ඍෂ්ටියන් සමාන ජාන ප්‍රභේද සමූහයක බලපෑමට යටත් වන බවයි. සමලිංගික හැසිරීම් වලින් විෂමලිංගික හැසිරීම් වෙන්කර දැක්වෙන ජානමය බලපෑම්, අඩු හෝ වැඩි හවුල්කරුවන් ගණනක් සිටින සමලිංගිකයන් වෙන් කරන ජානමය බලපෑම් වලට සමාන නොවන බව ඔවුන් සොයා ගත් අතර, එයින් ඇඟවෙන්නේ කිංසි පරිමාණයෙන් හැඟවෙන ආකාරයේ  පූර්ණ විෂමලිංගික සිට පූර්ණ සමලිංගික මනාපයන් දක්වා තනි අඛණ්ඩතාවයක් නොමැති බවයි.

=== අපිජනක අධ්‍යයන ===
මවකගේ ජාන සැකැස්ම සහ ඇගේ පුතුන්ගේ සමලිංගිකත්වය අතර සම්බන්ධයක් අධ්‍යයනයකින් යෝජනා කෙරේ. කාන්තාවන්ට එක්ස් වර්ණදේහ දෙකක් ඇති අතර ඉන් එකක් &quot;ක්‍රියා විරහිත&quot; වේ. X වර්ණදේහයේ අක්‍රිය වීම කලලරූපය පුරා අහඹු ලෙස සිදු වන අතර එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සෛල වර්ණදේහ සක්‍රීය වර්ණදේහයන්ට අනුරූපව මොසෙයික් වේ. සමහර අවස්ථාවලදී, මෙම මාරුවීම අහඹු නොවන ආකාරයකින් සිදුවිය හැකි බව පෙනේ. බොක්ලන්ඩ් සහ පිරිස (2006) වාර්තා කළේ, සමලිංගික පිරිමින්ගේ මව්වරුන් තුළ, එක්ස් වර්ණදේහ අක්‍රියතාවයේ අධික ලෙස කුටිකතා සහිත කාන්තාවන්ගේ සංඛ්‍යාව සමලිංගික පුතුන් නොමැති මව්වරුන්ට වඩා සැලකිය යුතු ලෙස වැඩි බවයි. සමලිංගික පුතෙකු නොමැති මව්වරුන්ගෙන් 13% ක් සහ සමලිංගික පුතුන් දෙදෙනෙකු සිටින මව්වරුන්ගෙන් 23% ක් සමලිංගික පුතුන් නොමැති මව්වරුන්ගෙන් 4% ක් සමඟ සසඳන විට අධික ලෙස කුටිකතාවන් පෙන්නුම් කළහ. &lt;ref name=&quot;Bocklandt et al. 2006&quot;&gt;{{Cite journal|date=February 2006|title=Extreme skewing of X chromosome inactivation in mothers of homosexual men|url=http://repositories.cdlib.org/postprints/1413|journal=Hum. Genet.|volume=118|issue=6|pages=691–4|citeseerx=10.1.1.533.4517|doi=10.1007/s00439-005-0119-4|pmid=16369763}}&lt;/ref&gt; 

=== උපත් පිළිවෙල ===
බ්ලැන්චාර්ඩ් සහ ක්ලැසන් (1997) වාර්තා කළේ සෑම අමතර වැඩිමහල් සහෝදරයෙක්ම සමලිංගිකයෙකු වීමේ සම්භාවිතාව 33% කින් වැඩි කරන බවයි. &lt;ref name=&quot;Blanchard and Klassen 1997&quot;&gt;{{Cite journal|date=April 1997|title=H-Y antigen and homosexuality in men|url=http://faculty.bennington.edu/~sherman/sex/H-Y%20anitgen.pdf|journal=J. Theor. Biol.|volume=185|issue=3|pages=373–8|citeseerx=10.1.1.602.8423|doi=10.1006/jtbi.1996.0315|pmid=9156085|access-date=2020-08-05|archive-date=2012-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20120915214732/http://faculty.bennington.edu/~sherman/sex/H-Y%20anitgen.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2007/04/10/health/10gene.html|title=Pas de Deux of Sexuality Is Written in the Genes|last=Wade|first=Nicholas|date=10 April 2007|work=The New York Times}}&lt;/ref&gt; මෙය දැන් &quot;ලිංගික දිශානතිය පිළිබඳ අධ්‍යයනයේ දී හඳුනාගෙන ඇති වඩාත්ම විශ්වාසදායක වසංගත විද්‍යාත්මක විචල්‍යයන්ගෙන් එකකි&quot;. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Blanchard R|year=1997|title=Birth order and sibling sex ratio in homosexual versus heterosexual males and females|url=|journal=Annu Rev Sex Res|volume=8|issue=|pages=27–67|doi=|pmid=10051890}}&lt;/ref&gt; මෙම සොයා ගැනීම පැහැදිලි කිරීම සඳහා, පිරිමි කලලරූපය මාතෘ ප්‍රතිශක්තිකරණ ප්‍රතික්‍රියාවක් ඇති කරන බවට යෝජනා වී ඇති අතර එය එක් එක් පිරිමි කලලරූපය සමඟ ශක්තිමත් වේ. මෙම මාතෘ ප්‍රතිශක්තිකරණ උපකල්පනය (MIH) ආරම්භ වන්නේ පිරිමි කලලයක සෛල ගර්භණී සමයේදී හෝ දරු ප්‍රසූතියේදී මවගේ සංසරණයට ඇතුළු වන විටය. &lt;ref name=&quot;Anthony2011&quot;&gt;{{Cite journal|last=Anthony F. Bogaert|author-link=Anthony F. Bogaert|last2=Malvina Skorska|author-link2=Malvina Skorska|last-author-amp=yes|date=April 2011|title=Sexual orientation, fraternal birth order, and the maternal immune hypothesis: a review|journal=[[Frontiers in Neuroendocrinology]]|volume=32|issue=2|pages=247–254|doi=10.1016/j.yfrne.2011.02.004|pmid=21315103}}&lt;/ref&gt; පිරිමි කලලරූපය H-Y ප්‍රතිදේහජනක නිපදවන අතර ඒවා “පෘෂ්ඨවංශීන්ගේ ලිංගික අවකලනය සඳහා නිසැකවම පාහේ සම්බන්ධ වේ”. මෙම Y- සම්බන්ධිත ප්‍රෝටීන මවගේ ප්‍රතිශක්තිකරණ පද්ධතිය තුළ හඳුනා නොගන්නේ ඇය ගැහැණු නිසා, වැදෑමහ බාධක හරහා භ්‍රෑණ මැදිරියට ගමන් කරන ප්‍රතිදේහ නිපදවීමටය. මෙතැන් සිට, පිරිමි විරෝධී සිරුරු වර්ධනය වන භ්‍රෑණ මොළයේ රුධිර / මොළයේ බාධක (බීබීබී) පසුකර, ලිංගික දිශානතියට සාපේක්ෂව ලිංගික-ද්විමාන මොළයේ ව්‍යුහයන් වෙනස් කරමින්, නිරාවරණය වූ පුත්‍රයා පිරිමින්ට වඩා ආකර්ෂණය වීමේ සම්භාවිතාව වැඩි කරයි. කාන්තා.  මාතෘ H-Y ප්‍රතිදේහ ප්‍රතික්‍රියා කිරීමට සහ 'මතක තබා ගැනීමට' යෝජනා කරනුයේ මෙම ප්‍රතිදේහජනක ය. අනුප්‍රාප්තික පිරිමි කලලරූපයට පසුව H-Y ප්‍රතිදේහ මගින් පහර දෙනු ලැබේ.  

කෙසේ වෙතත්, මාතෘ ප්‍රතිශක්තිකරණ උපකල්පනය විවේචනයට ලක්ව ඇත්තේ සමලිංගික සේවනයේ ප්‍රවර්තනයට සාපේක්ෂව යෝජිත ප්‍රතිශක්තිකරණ ප්‍රහාරයේ ප්‍රවණතාව දුර්ලභ බැවිනි. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Whitehead NE|year=2007|title=An antiboy antibody? Re-examination of the maternal immune hypothesis|journal=J Biosocial Sci|volume=39|issue=6|pages=905–921|citeseerx=10.1.1.573.5483|doi=10.1017/S0021932007001903|pmid=17316469}}&lt;/ref&gt; 

එනමුත්, &quot;සහෝදර උපත් පිළිවෙලෙහි බලපෑම&quot; මඟින් පිරිමි සමලිංගික මනාපයන්ගෙන් 71-85% අතර ප්‍රමාණයක් විස්තර කළ නොහැක. &lt;ref&gt;Cantor, Blanchard, Paterson, &amp; Bogaert, 2002; Blanchard &amp; Bogaert, 2004&lt;/ref&gt; මීට අමතරව, පවුලක කුලුඳුල් දරුවෙකු පිරිමි සමලිංගික මනාපයන් (MHP) පෙන්වන අවස්ථා එය පැහැදිලි නොකරයි. &lt;ref&gt;Blanchard, 2011; Rieger et al., 2012&lt;/ref&gt; 

වැඩිහිටි සහෝදරයන් සිටින සමලිංගිකයන්ගේ ජීව විද්‍යාත්මක යාන්ත්‍රණයක් 2017 දී පර්යේෂකයන් විසින් සොයා ගන්නා ලදී. ඔවුන් සිතන්නේ නියුරොලිජින් 4 වයි-සම්බන්ධිත ප්‍රෝටීන් පසුකාලීන පුතෙකු සමලිංගිකයෙකු වීමට වගකිව යුතු බවයි. කාන්තාවන්ට පිරිමින්ට වඩා සැලකිය යුතු ලෙස ප්‍රති-NLGN4Y මට්ටම් ඇති බව ඔවුන් සොයා ගත්හ. ප්‍රතිඵලයෙන් පෙන්නුම් කරන්නේ සමලිංගික පුතුන්ගේ මව්වරුන්, විශේෂයෙන් වැඩිමහල් සහෝදරයන් සිටින දරුවන්, විෂමලිංගික පුතුන්ගේ මව්වරුන් ඇතුළු කාන්තාවන්ගේ පාලන සාම්පලවලට වඩා සැලකිය යුතු ලෙස ප්‍රති-NLGN4Y මට්ටම් ඇති බවයි. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bogaert|first=Anthony F.|last2=Skorska|first2=Malvina N.|last3=Wang|first3=Chao|last4=Gabrie|first4=José|last5=MacNeil|first5=Adam J.|last6=Hoffarth|first6=Mark R.|last7=VanderLaan|first7=Doug P.|last8=Zucker|first8=Kenneth J.|last9=Blanchard|first9=Ray|date=9 January 2018|title=Male homosexuality and maternal immune responsivity to the Y-linked protein NLGN4Y|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=115|issue=2|pages=302–306|doi=10.1073/pnas.1705895114|issn=0027-8424|pmc=5777026|pmid=29229842}}&lt;/ref&gt; 

=== ස්ත්‍රී සරුභාවය ===
2004 දී ඉතාලි පර්යේෂකයන් විසින් සමලිංගිකයින් 98 දෙනෙකුගේ සහ විෂමලිංගික පුරුෂයින් 100 දෙනෙකුගේ    ඥාතීන් වූ පුද්ගලයින් 4,600 ක් පිළිබඳව අධ්‍යයනයක් කරන ලදී. සමලිංගික පිරිමින්ගේ ගැහැණු  ඥාතීන් විෂමලිංගික පිරිමින්ට වඩා දරුවන් ඇති කර ගත්හ. මවගේ පැත්තේ සිටින සමලිංගික පුරුෂයන්ගේ ගැහැණු ඥාතීන් පියාගේ පැත්තේ සිටින දරුවන්ට වඩා දරුවන් ඇති කර ගත්හ. පර්යේෂකයන්ගේ නිගමනය වූයේ එක්ස් වර්ණදේහය මත ජානමය ද්‍රව්‍ය සම්ප්‍රේෂණය වන අතර එමඟින් මවගේ සාරවත් බව සහ ඇගේ පිරිමි දරුවන් තුළ සමලිංගිකත්වය ප්‍රවර්ධනය කිරීමයි. සොයාගත් සම්බන්ධතා මගින් අධ්‍යයනය කරන ලද සිද්ධීන්ගෙන් 20% ක් පමණ පැහැදිලි කරනු ඇත, මෙය ඉතා වැදගත් නමුත් ලිංගික දිශානතිය තීරණය කරන එකම ජානමය සාධකය නොවන බව පෙන්නුම් කරයි. &lt;ref name=&quot;Camperio-Ciani et al. 2004&quot;&gt;{{Cite journal|date=November 2004|title=Evidence for maternally inherited factors favouring male homosexuality and promoting female fecundity|journal=Proc. Biol. Sci.|volume=271|issue=1554|pages=2217–21|doi=10.1098/rspb.2004.2872|pmc=1691850|pmid=15539346}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;camperio08&quot;&gt;{{Cite journal|last=A. Camperio Ciani|last2=P. Cermelli|last3=G. Zanzotto|year=2008|title=Sexually Antagonistic Selection in Human Male Homosexuality|journal=PLOS ONE|volume=3|issue=6|pages=e2282|doi=10.1371/journal.pone.0002282|pmc=2427196|pmid=18560521}}&lt;/ref&gt; 

=== ෆෙරමෝන අධ්‍යයන ===
පර්යේෂණ ස්වීඩනයේ සිදු &lt;ref name=&quot;pmid15883379&quot;&gt;{{Cite journal|date=May 2005|title=Brain response to putative pheromones in homosexual men|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2005-05-17_102_20/page/7356|journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.|volume=102|issue=20|pages=7356–61|doi=10.1073/pnas.0407998102|pmc=1129091|pmid=15883379}}&lt;/ref&gt; සමලිංගික සහ කෙළින්ම මිනිසුන් සම්බන්ධ බව විශ්වාස කරන බව මැලව දෙකක් වෙනස් ප්රතිචාර බවට ද යෝජනා කර තිබේ ලිංගික නොවීම . පර්යේෂණයෙන් පෙන්නුම් කළේ විෂමලිංගික කාන්තාවන් සහ සමලිංගික පිරිමින් පිරිමින්ගේ දහඩියෙහි ඇති ටෙස්ටොස්ටෙරෝන් ව්‍යුත්පන්නයකට නිරාවරණය වන විට, හයිපොතලමස් හි කලාපයක් සක්‍රීය වන බවයි. අනෙක් අතට, සමලිංගික පුරුෂයින් කාන්තාවන්ගේ මුත්රා වල ඇති ඊස්ට්‍රජන් වැනි සංයෝගයකට සමාන ප්‍රතිචාරයක් දක්වයි. &lt;ref&gt;Wade, Nicholas. (May 9, 2005). &quot;[https://www.nytimes.com/2005/05/09/science/09cnd-smell.html Gay Men Are Found to Have Different Scent of Attraction].&quot; ''New York Times''.&lt;/ref&gt; නිගමනය වන්නේ ලිංගික ආකර්ෂණය සමලිංගික හෝ විරුද්ධ ලිංගයේ අය වේවා ජීව විද්‍යාත්මක මට්ටමින් ක්‍රියාත්මක වන බවයි. පර්යේෂකයන් යෝජනා කර ඇත්තේ තරුණ විෂයයන් අධ්‍යයනය කිරීමෙන් හයිපොතලමස් හි සමාන ප්‍රතිචාර සොයාගත හැකිදැයි සොයා බලා වැඩිහිටි ලිංගික දිශානතිය සමඟ මෙම දත්ත සහසම්බන්ධ වන බවයි. {{තහවුරු​ කරන්න|date=March 2007}}   

=== මොළයේ ව්‍යුහයේ අධ්‍යයනයන් ===
[[මිනිස් මොළය|මොළයේ]] කොටස් ගණනාවක් ලිංගික අපිරිසිදු බව වාර්තා වී ඇත; එනම්, ඔවුන් පිරිමින් සහ කාන්තාවන් අතර වෙනස් වේ. ලිංගික දිශානතියට අනුරූප මොළයේ ව්‍යුහයේ වෙනස්කම් ද වාර්තා වී තිබේ. 1990 දී ඩික් ස්වාබ් සහ මයිකල් ඒ. හොෆ්මන් සමලිංගික හා විෂමලිංගික පිරිමින් අතර අතිධ්වනි න්‍යෂ්ටියේ ප්‍රමාණයෙහි වෙනසක් වාර්තා කළහ. &lt;ref&gt;{{Cite journal|date=December 1990|title=An enlarged suprachiasmatic nucleus in homosexual men|url=https://pure.knaw.nl/portal/files/488706/14928_285_swaab.pdf|journal=Brain Res.|volume=537|issue=1–2|pages=141–8|doi=10.1016/0006-8993(90)90350-K|pmid=2085769}}&lt;/ref&gt; 1992 දී, ඇලන් හා Gorski පූූූූූර්ව ‌යෝනියහි ප්‍රමාණය ලිංගික දිශානතිය හා සම්බන්ධව වෙනස් වන බව වාර්තා කළ‌&lt;ref name=&quot;pmid1496013&quot;&gt;{{Cite journal|last=Allen|first=L. S.|last2=Gorski|first2=R. A.|year=1992|title=Sexual orientation and the size of the anterior commissure in the human brain|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=89|issue=15|pages=7199–7202|doi=10.1073/pnas.89.15.7199|issn=0027-8424|pmc=49673|pmid=1496013}}&lt;/ref&gt;නමුත්, මෙම පර්යේෂණයෙහි පූර්ණ විචල්‍යතාව එක් බහිඃස්ථිතයක් මඟින් තීරණය වන බව සොයා ගැනීමෙන් පසුව නිෂ්ප්රභා කරන ලදී. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Byne W.|last2=Parsons B.|year=1993|title=Human sexual orientation: The biological theories reappraised|url=|journal=Archives of General Psychiatry|volume=50|issue=3|pages=228–239|doi=10.1001/archpsyc.1993.01820150078009|pmid=8439245}}&lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;{{Cite journal|date=May 2002|title=A lack of dimorphism of sex or sexual orientation in the human anterior commissure|url=https://archive.org/details/sim_brain-research_2002-05-17_936_1-2/page/95|journal=Brain Res.|volume=936|issue=1–2|pages=95–8|doi=10.1016/s0006-8993(02)02590-8|pmid=11988236}}&lt;/ref&gt; 

පිරිමි සහ ගැහැණු මොළ අතර භෞතික විද්‍යාත්මක වෙනස්කම් පිළිබඳ පර්යේෂණ පදනම් වී ඇත්තේ මිනිසුන්ට පිරිමි හෝ ගැහැණු මොළයක් ඇතැයි යන අදහස මත වන අතර, මෙය ස්ත්‍රී පුරුෂ දෙපාර්ශ්වය අතර චර්යාත්මක වෙනස්කම් පිළිබිඹු කරයි. සමහර පර්යේෂකයන් පවසන්නේ මේ සඳහා ස්ථිර විද්‍යාත්මක සහයෝගයක් නොමැති බවයි. මොළයේ විශාලත්වය සහ විශේෂිත මොළයේ ප්‍රදේශ ඇතුළුව ස්ථාවර වෙනස්කම් හඳුනාගෙන ඇතත්, පිරිමි සහ ගැහැණු මොළය බෙහෙවින් සමාන ය. &lt;ref&gt;Cahill, 2006; Lenroot and Giedd, 2010; McCarthy et al., 2009; Sakuma, 2009&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Berenbaum and Beltz, 2016.&lt;/ref&gt; 

==== පූර්ව හයිපොතලමසයෙහි ලිංගික ද්විමාන න්යෂ්ටීන් ====
ලෙවේ විසින් මෙම මුල් පර්යේෂණ කිහිපයක් ද පවත්වන ලදී. හයිපොතලමස් හි නියුරෝන කාණ්ඩ හතරක් ඔහු අධ්‍යයනය කළේය. මෙය අධ්‍යයනය කිරීම සඳහා මොළයේ අදාළ ක්ෂේත්‍රයක් විය, එය සතුන්ගේ ලිංගික හැසිරීම් නියාමනය කිරීමේ කාර්යභාරයක් ඉටු කළ බවට සාක්ෂි සහ INAH2 සහ INAH3 මීට පෙර පිරිමින් සහ කාන්තාවන් අතර ප්‍රමාණයෙන් වෙනස් බව වාර්තා වී තිබීම නිසා ය. &lt;ref name=&quot;LeVay 1991&quot;/&gt; 

ඔහු මියගිය රෝහල් රෝගීන් 41 දෙනෙකුගෙන් මොළ ලබා ගත්තේය. මේවා කාණ්ඩ තුනකට වර්ග කරන ලදී. පළමු කණ්ඩායම [[ඒඩ්ස්]] රෝගාශ්‍රිත ව්‍යාධි නිසා මිය ගිය සමලිංගික පිරිමි 19ගෙන් සමන්විත විය. දෙවන කණ්ඩායමට පුරුෂයින් 16 දෙනෙකුගෙන් සමන්විත වූ අතර ඔවුන්ගේ ලිංගික දිශානතිය නොදන්නා නමුත් පර්යේෂකයන් විෂමලිංගික යැයි අනුමාන කළහ. මෙම පුද්ගලයින් හය දෙනා ඒඩ්ස් ආශ්‍රිත රෝගවලින් මිය ගොස් ඇත. තෙවන කණ්ඩායම කාන්තාවන් හය දෙනෙකුගෙන් සමන්විත වූ අතර පර්යේෂකයන් විෂමලිංගික යැයි අනුමාන කළහ. එක් කාන්තාවක් ඒඩ්ස් ආශ්‍රිත රෝගයකින් මිය ගොස් ඇත. &lt;ref name=&quot;LeVay 1991&quot;/&gt; 

එච්.අයි.වී ආසාදිත පුද්ගලයින් අනුමාන වශයෙන් විෂමලිංගික රෝගී කණ්ඩායම් වෛද්‍ය වාර්තා වලින් හඳුනාගෙන ඇත්තේ එක්කෝ මත්ද්‍රව්‍ය අනිසි ලෙස භාවිතා කරන්නන් හෝ රුධිර පාරවිලයනය කළ අය ලෙස ය . විෂමලිංගිකයන් ලෙස හඳුනාගත් පිරිමින් දෙදෙනෙකු සමලිංගික ලිංගික ක්‍රියාවක නිරත වීම කිසිසේත් ප්‍රතික්ෂේප කළහ. ඉතිරි විෂමලිංගික විෂයයන්හි වාර්තාවල ඔවුන්ගේ ලිංගික දිශානතිය පිළිබඳ තොරතුරු අඩංගු නොවීය. ඔවුන් මූලික වශයෙන් හෝ තනිකරම විෂමලිංගිකයන් යැයි උපකල්පනය කරන ලද්දේ “ජනගහනයේ විෂමලිංගික පිරිමින්ගේ සංඛ්‍යාත්මක පෙර සූදානම මත” ය. &lt;ref name=&quot;LeVay 1991&quot;&gt;{{Cite journal|last=LeVay|first=Simon|year=1991|title=A difference in hypothalamic structure between heterosexual and homosexual men|url=https://archive.org/details/sim_science_1991-08-30_253_5023/page/1034|journal=Science|volume=253|issue=5023|pages=1034–1037|doi=10.1126/science.1887219|issn=0036-8075|pmid=1887219}}&lt;/ref&gt; 

INAH1, INAH2 හෝ INAH4 ප්‍රමාණයෙන් කණ්ඩායම් අතර වෙනසක් ඇති බවට කිසිදු සාක්ෂියක් LeVay විසින් සොයාගෙන නොමැත. කෙසේ වෙතත්, INAH3 කණ්ඩායම සමලිංගික පිරිමි කණ්ඩායමට වඩා විෂමලිංගික පිරිමි කණ්ඩායමට වඩා දෙගුණයක් විශාල බව පෙනෙන්නට තිබුණි; වෙනස බෙහෙවින් වැදගත් වූ අතර විෂමලිංගික කණ්ඩායමට ඒඩ්ස් රෝගීන් හය දෙනා පමණක් ඇතුළත් වූ විට එය සැලකිය යුතු මට්ටමක පැවතුනි. සමලිංගික පිරිමි මොළයේ INAH3 හි ප්‍රමාණය විෂමලිංගික කාන්තාවන්ගේ මොළයේ INAH3 ප්‍රමාණය හා සැසඳිය. {{තහවුරු​ කරන්න|date=March 2019}}   

කෙසේ වෙතත්, වෙනත් අධ්‍යයනවලින් හෙළි වී ඇත්තේ පූර්ව ප්‍රසව කලාපයේ ලිංගික ද්විමාන න්‍යෂ්ටිය, අයිඑන්ඒඑච් 3 ද ඇතුළුව, සමලිංගික පුරුෂයින් අතර ඒඩ්ස් රෝගයෙන් මියගිය විෂමලිංගික පිරිමින්ට සමාන ප්‍රමාණයක් ඇති බවත්, එම නිසා ගැහැණුන්ට වඩා විශාල බවත් ය. සමලිංගික පිරිමින්ට ගැහැණු හයිපොතලමස් ඇති බවට උපකල්පනයට මෙය පැහැදිලිවම පටහැනිය. තවද, සමලිංගික පිරිමින්ගේ SCN අතිශයින් විශාලය (පරිමාව හා නියුරෝන සංඛ්‍යාව විෂමලිංගික පිරිමින්ට වඩා දෙගුණයක් වේ). හයිපොතලමස් හි මෙම ප්‍රදේශ තවමත් සමලිංගික කාන්තාවන් හෝ ද්වීලිංගික පිරිමි හෝ ගැහැණු සතුන් තුළ ගවේෂණය කර නොමැත. එවැනි සොයාගැනීම්වල ක්‍රියාකාරී ඇඟවුම් තවමත් සවිස්තරාත්මකව විමසා බැලුවේ නැතත්, සමලිංගික පිරිමින්ට “ගැහැණු හයිපොතලමස්” ඇති බවට පුළුල් ලෙස පිළිගත් ඩර්නර් උපකල්පනය පිළිබඳව ඔවුන් බරපතල සැක පහළ කරයි. &quot;යනු ප්‍රසව අවධියේදී ටෙස්ටොස්ටෙරෝන් වල එපජෙනෙටික් බලපෑමයි. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Swaab|first=D. F.|last2=Gooren|first2=L. J.|last3=Hofman|first3=M. A.|year=1992|title=Gender and sexual orientation in relation to hypothalamic structures|url=https://pure.knaw.nl/portal/en/publications/gender-and-sexual-orientation-in-relation-to-hypothalamic-structures(7cb8b769-4329-407a-b0ee-13e011017f68).html|journal=Horm Res|type=Submitted manuscript|volume=38 Suppl 2|issue=2|pages=51–61|doi=10.1159/000182597|pmid=1292983|hdl-access=free|access-date=2020-08-05|archive-date=2018-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20181010134954/https://pure.knaw.nl/portal/en/publications/gender-and-sexual-orientation-in-relation-to-hypothalamic-structures(7cb8b769-4329-407a-b0ee-13e011017f68).html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

විලියම් බයින් සහ පිරිස INAH 1-4 හි වාර්තා වී ඇති ප්‍රමාණයේ වෙනස්කම් හඳුනා ගැනීමට උත්සාහ කළේ වෙනත් විෂයයන්ගෙන් මොළයේ නියැදියක් භාවිතා කරමින් ය. (9 එච්.අයි.වී. විෂමලිංගික පිරිමින් සහ විෂමලිංගික කාන්තාවන් අතර INAH3 ප්‍රමාණයේ සැලකිය යුතු වෙනසක් පර්යේෂකයන් විසින් සොයා ගන්නා ලදී. සමලිංගික පිරිමින්ගේ INAH3 ප්‍රමාණය විෂමලිංගික පිරිමින්ට වඩා කුඩා වන අතර විෂමලිංගික කාන්තාවන්ට වඩා විශාල විය. &lt;ref name=&quot;Byne 2001&quot;&gt;{{Cite journal|displayauthors=etal|date=September 2001|title=The interstitial nuclei of the human anterior hypothalamus: an investigation of variation with sex, sexual orientation, and HIV status|journal=Horm Behav|volume=40|issue=2|pages=86–92|doi=10.1006/hbeh.2001.1680|pmid=11534967}}{{Dead link|date=March 2020}}&lt;/ref&gt; 

බයින් සහ සගයන් ද ලෙවේ විසින් සිදු නොකරන ලද අයිඑන්ඒඑච් 3 පරීක්ෂණවල නියුරෝන ගණන කිරා මැන බැලූහ. INAH3 බර සඳහා වූ ප්‍රති results ල INAH3 ප්‍රමාණයට සමාන විය; එනම්, විෂමලිංගික පිරිමි මොළ සඳහා වන INAH3 බර විෂමලිංගික කාන්තා මොළයට වඩා සැලකිය යුතු තරම් විශාල වූ අතර සමලිංගික පිරිමි කණ්ඩායමේ ප්‍රති results ල අනෙක් කණ්ඩායම් දෙක අතර වූ නමුත් ඒවායින් සැලකිය යුතු ලෙස වෙනස් නොවේ. නියුරෝන ගණනය කිරීම INAH3 හි පිරිමි-ගැහැණු වෙනසක් ද සොයා ගත් නමුත් ලිංගික දිශානතිය හා සම්බන්ධ ප්‍රවණතාවක් හමු නොවීය.  

ගාර්ෂියා-ෆල්ගුරස් සහ ස්වාබ් විසින් 2010 දී කරන ලද අධ්‍යයනයකින් කියැවුණේ “වර්ධනය වන ස්නායු සෛල මත ටෙස්ටොස්ටෙරෝන් සෘජු ක්‍රියාමාර්ගයක් මගින් හෝ ගැහැණු දිශාවට මෙම හෝමෝන නැගීම නොමැතිවීම තුළින් භ්‍රෑණ මොළය පිරිමි දිශාවට අභ්‍යන්තර ගර්භාෂ කාලය තුළ වර්ධනය වන බවයි. මේ ආකාරයට, අපගේ ස්ත්‍රී පුරුෂ අනන්‍යතාවය (පිරිමි හෝ ගැහැණු ලිංගභේදයට අයත් බවට ඒත්තු ගැන්වීම) සහ ලිංගික දිශානතිය අප ගර්භාෂයේ සිටින විට අපගේ මොළයේ ව්‍යුහයන් තුළට වැඩසටහන්ගත කර හෝ සංවිධානය කර ඇත. උපතින් පසු සමාජ පරිසරය ස්ත්‍රී පුරුෂභාවය හෝ ලිංගික දිශානතිය කෙරෙහි බලපෑමක් ඇති කරන බවට කිසිදු සාක්ෂියක් නොමැත. ” &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Sexual Hormones and the Brain: An Essential Alliance for Sexual Identity and Sexual Orientation|journal=Endocr Dev|volume=17|issue=|pages=22–35|pmid=19955753|doi=10.1159/000262525}}&lt;/ref&gt; 

==== ඩිම්බ මෝචනය ====
[[බැටළුවා|ගෘහස්ථ බැටළුවා]] සමලිංගිකත්වයට යටත් වන ස්නායුක යාන්ත්‍රණයන්හි මුල් වැඩසටහන් අධ්‍යයනය කිරීම සඳහා පර්යේෂණාත්මක ආකෘතියක් ලෙස භාවිතා කරයි, ගෘහස්ථ බැටළුවන්ගෙන් 8% ක් පමණ වෙනත් බැටළුවන් (පිරිමි-නැඹුරු) වෙත ලිංගික ආකර්ෂණය ලබා ගන්නා බව නිරීක්ෂණය කිරීමෙන් වර්ධනය වේ. ගැහැණු-නැඹුරු. බොහෝ විශේෂ වල, ලිංගික අවකලනයෙහි කැපී පෙනෙන ලක්‍ෂණයක් වන්නේ පූර්ව ද්වි-හයිපොතලමස් තුළ ලිංගික ද්විමාන න්‍යෂ්ටියක් (එස්ඩීඑන්) තිබීම, එය කාන්තාවන්ට වඩා පිරිමින්ට වඩා විශාල වීමයි. 

රොසෙලි සහ වෙනත් අය. ප්‍රෙපොප්ටික් හයිපොතලමස් හි ඩිම්බකෝෂ එස්ඩීඑන් (ඕඑස්ඩීඑන්) සොයා ගන්නා ලද්දේ ගැහැණු-නැඹුරු බැටළුවන්ට වඩා පිරිමි-නැඹුරු බැටළුවන්ට වඩා කුඩා නමුත් කාන්තාවන්ගේ ඕඑස්ඩීඑන් ප්‍රමාණයට සමාන ය. ඕඑස්ඩීඑන් හි නියුරෝන ඇරෝමැටේස් ප්‍රකාශනය පෙන්වන අතර එය පිරිමි-නැඹුරු බැටළුවන් හා ගැහැණු-නැඹුරු බැටළුවන් අතර කුඩා වන අතර, ලිංගික දිශානතිය ස්නායු විද්‍යාත්මකව දෘඩ වයර් ඇති බවත් හෝමෝන මගින් බලපෑම් ඇති කළ හැකි බවත් යෝජනා කරයි. කෙසේ වෙතත්, කලලරූපයෙහි මොළයේ ඇරෝමැටේස් ක්‍රියාකාරිත්වයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස වැඩිහිටි ලිංගික සහකරුගේ මනාපයන් හෝ ඕඑස්ඩීඑන් පරිමාව නිර්වචනය නොකිරීම හේතුවෙන් බැටළුවන්ගේ මොළයේ හා හැසිරීම් වල ලිංගික අවකලනයෙහි ස්නායුක ඇරෝමැටේස්ගේ භූමිකාව සම්බන්ධ කිරීමට ප්‍රතිඵල අසමත් විය. තීරණාත්මක කාල පරිච්ඡේදය. මෙය පවසා තිබෙන අතර, එය වැඩි oSDN ඵලයේ සමලිංගික සේවනය සහ ඇතුළත් නොවේ බව androgen ධාරකෙය් හරහා වැඩසටහන්ගත කළ හැකි බව ය aromatisation . බොහෝ දත්ත වලට අනුව, ගැහැණු-නැඹුරු බැටළුවන් මෙන් සමලිංගික බැටළුවන්, සවි කිරීම, ප්‍රතිග්‍රාහකත්වය සහ ගොනඩොට්‍රොෆින් ස්‍රාවය සම්බන්ධයෙන් පුරුෂාධිපත්‍යය හා නිර්වචනය කර ඇති නමුත් ලිංගික සහකරුගේ මනාපයන් සඳහා නිර්වචනය කර නොමැති අතර එවැනි හැසිරීම් වෙනස් ආකාරයකින් වැඩසටහන්ගත කළ හැකි යැයි යෝජනා කරයි. ඕඑස්ඩීඑන් හි නිශ්චිත ක්‍රියාකාරිත්වය සම්පූර්ණයෙන් නොදන්නා නමුත්, එහි පරිමාව, දිග සහ සෛල අංකය ලිංගික දිශානතිය සමඟ සහසම්බන්ධ වන බව පෙනේ. එහි පරිමාව හා සෛලවල ද්විමානකරණය හවුල්කරුවන් තෝරා ගැනීමේදී සැකසුම් ඉඟි වලට නැඹුරු විය හැකිය. oSDN හි සංවර්ධනයේ අවශ්‍යතා සහ වේලාවන් සහ වැඩිහිටි වියේදී සහකරු හෝ සහකාරියගේ තේරීම ප්‍රකාශයට පත් කිරීමට ප්‍රසව වැඩසටහන්කරණය බලපාන්නේ කෙසේද යන්න අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා වැඩි පර්යේෂණ අවශ්‍ය වේ. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=C. E. Roselli|author-link=C. E. Roselli|last2=F. Stormshak|author-link2=F. Stormshak|last-author-amp=yes|date=March 2009|title=Prenatal programming of sexual partner preference: the ram model|journal=[[Journal of Neuroendocrinology]]|volume=21|issue=4|pages=359–364|doi=10.1111/j.1365-2826.2009.01828.x|pmc=2668810|pmid=19207819}}&lt;/ref&gt; 

=== සැත්කම් මගින් ස්ත්‍රීලිංග ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කරන ලද පිරිමි ළමයින් ===
1960 සහ 2000 අතර වකවානුවේ බොහෝ අලුත උපන් ළදරු පිරිමි ළමුන් ශල්‍යකර්මයෙන් ගැහැණු ලෙස ලිංග නිර්ණය කරනු ලැබුවේ ඔවුන් විකෘත වූ ශිෂ්ණයක් සහිත ව උපත ලැබුවහොත් හෝ හදිසි අනතුරු වලදී ශිෂ්ණය අහිමි වුවහොත් ය. &lt;ref name=&quot;Bailey1&quot;/&gt; {{Rp|72-73}} බොහෝ ශල්‍ය වෛද්‍යවරුන් විශ්වාස කළේ එවැනි පිරිමින් හට සමාජයීය ව හා ශල්‍ය විද්‍යාත්මක ව ගැහැණු ළමයින් වීම සතුටක් වනු ඇති බවයි. නමුත් ඔවුන්ගේ  ලිංගික දිශානතිය පිළිබඳ තොරතුරු සපයා ඇති ප්‍රකාශිත අවස්ථා හතෙහිම, ඔවුන් කාන්තාවන් වෙත ආකර්ෂණයත් සමඟ වර්ධනය වූහ. හතෙන් හය දෙනෙකු  කාන්තාවන් සඳහා පමණක් ආකර්ෂණය වූ අතර එක් අයෙක් 'ප්‍රධාන වශයෙන්' කාන්තාවන් වෙත ආකර්ෂණය විය. ජේ. මයිකල් බේලි ඇතුළු පර්යේෂකයන් හයදෙනෙකු ''ජනහිතකාමී මනෝවිද්‍යාත්මක විද්‍යාව'' සඟරාවේ සමාලෝචන ලිපියක සඳහන් කරන්නේ මෙය උපත ලැබීමට පෙර සිටම පිරිමින්ගේ ලිංගික දිශානතිය අර්ධ වශයෙන් හෝ ස්ථිර ව පවතින බවට ප්‍රබල අවස්ථාවක් බවයි: 


&quot;මෙම පරීක්ෂණය මඟින් අපට ලැබෙන ප්‍රතිඵලය සම්පූර්ණ වශයෙන්ම ප්‍රකෘති ස්වාභාවයෙන් හටගන්නා සංසිද්ධියකින් අපේක්ෂා කරන ප්‍රතිඵලය හා සමාන වන අතර ලිංගික දිශානතිය මනුෂ්‍යයෙකුගේ ඇති දැඩි වන වටපිටාවෙන් තීරණය වන්නේ නම් මෙවැනි ප්‍රතිඵලයක් නො ලැබෙනු ඇත. මන්ද එලෙස මානුෂ වර්ධනය සාධක වූයේ නම් මෙම පරීක්ෂණය‌ට අදාල කිසිදු පුද්ගල පාර්ශවයක් ප්‍රධාන වශයෙන් කාන්තාවන් කෙරේ ආකර්ෂණය විය නොහැක.&quot;

ලිංගික දිශානතිය පිළිබඳ සමාජ පරිසරයේ ඇති වැදගත්කම පිළිබඳව මෙය ප්‍රශ්න මතු කරන බව ඔවුන් තවදුරටත් තර්ක කරමින්, “ළදරු අවධියේදී ශිෂ්ණය කපා ගැහැණු ළමයෙකු ලෙස ඇති දැඩි කිරීමෙන් පිරිමි මිනිසෙකු අනෙක් පිරිමින් වෙත ආකර්ෂණය වීමට විශ්වාසදායක ලෙස නොහැකි නම්, කුමක් ද? වෙනත් මනෝ සමාජීය මැදිහත්වීමකින් එම බලපෑම ඇති විය හැකිද? තව දුරටත් සඳහන් කර ඇත්තේ ක්ලෝකාල් එක්ස්ට්‍රොෆි (ශිෂ්ණ විකෘතතාවක් ) හෝ ශල්‍යකර්ම අනතුරු, ප්‍රසව ඇන්ඩ්‍රොජන් වල අසාමාන්‍යතා සමඟ සම්බන්ධ නොවන බවයි. මේ අනුව, මෙම පුද්ගලයන්ගේ මොළය උපතේදීම පිරිමි සංවිධානාත්මක විය. පසු විපරම් කිරීමේදී විෂමලිංගික පිරිමින් ලෙස හත්දෙනෙකු හඳුනාගෙන ඇති අතර, ඔවුන් ශල්‍යකර්මයෙන් වෙනස් කොට කාන්තාවන් ලෙස හදා වඩා ගෙන ඇතත්, පර්යේෂකයන් තවදුරටත් මෙසේ පැවසීය: “පවතින අවස්ථා වලදී, මෙම දරුවන් ගැහැණු ළමයින් ලෙස හා ස්ත්‍රී පුරුෂ භාවය අනුව හැදී වැඩීමට දෙමාපියන් දැඩි කැපවීමකින් සිටින බව පෙන්නුම් කරයි. හැකි ආකාරයකින්. ” බේලි සහ වෙනත් අය. පිරිමි සමලිංගික සේවනය සම්බන්ධයෙන් 'ස්වභාව ධර්මය' හා 'පෝෂණය' හා 'පෝෂණය' අතර බලපෑම මැනීම සඳහා මෙම ලිංගික නැවත පැවරුම් සිදුවීම &quot;ආසන්නතම අර්ධ-අත්හදා බැලීමක්&quot; ලෙස විස්තර කරන්න. &lt;ref name=&quot;Bailey1&quot;/&gt; 

=== ළමාවිය ස්ත්‍රී පුරුෂ සමාජභාවයේ නොගැලපීම් ===
සමලිංගික පුරුෂයින් හා සමලිංගිකයන් බහුතරයක් ඔවුන්ගේ ළමා කාලය තුළ ස්ත්‍රී පුරුෂ භාවය අනුව වෙනස් නොවන බව අධ්‍යයනවලින් නිතර සොයාගෙන ඇත. අධ්‍යයන 48 ක මෙටා විශ්ලේෂණයකින් පෙන්නුම් කළේ පිරිමි සහ ගැහැණු යන දෙපක්ෂයටම සමලිංගික දිශානතියක ප්‍රබලම පුරෝකථනය ළමා වියේ ස්ත්‍රී පුරුෂ භාවය නොගැලපීමයි. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bailey|first=J.M.|last2=Zucker|first2=K.J.|year=1995|title=Childhood sex-typed behavior and sexual orientation: A conceptual analysis and quantitative review|url=https://www.researchgate.net/profile/Kenneth_Zucker3/publication/232563268_Childhood_Sex-Typed_Behavior_and_Sexual_Orientation_A_Conceptual_Analysis_and_Quantitative_Review/links/56c92abf08aee3cee53d83c7/Childhood-Sex-Typed-Behavior-and-Sexual-Orientation-A-Conceptual-Analysis-and-Quantitative-Review.pdf|journal=Developmental Psychology|volume=31|issue=1|pages=43–55|doi=10.1037/0012-1649.31.1.43}}&lt;/ref&gt; “අනාගත” අධ්‍යයන හයකදී, එනම්, වයස අවුරුදු 7 දී පමණ ස්ත්‍රී පුරුෂ සමාජභාවය අනුව හැඩගස්වා නොගත් පිරිමි ළමයින්ගෙන් ආරම්භ වී ඔවුන් නව යොවුන් වියට හා වැඩිහිටිභාවයට පත්විය. &lt;ref&gt;Zucker, K.J. (1990) [https://www.researchgate.net/profile/Kenneth_Zucker3/publication/232592931_Gender_identity_disorders_in_children_Clinical_descriptions_and_natural_history/links/56d5ba2a08aebabdb4004d13/Gender-identity-disorders-in-children-Clinical-descriptions-and-natural-history.pdf Gender identity disorders in children: clinical descriptions and natural history.] p.1–23 in R. Blanchard &amp; B.W. Steiner (eds) Clinical management of gender identity disorders in children and adults. Washington DC, American Psychiatric Press.&lt;/ref&gt; 

== ලිංගික දිශානතියට හේතුව පිළිබඳ ජීව විද්‍යාත්මක න්‍යායයන් ==

=== පූර්ව ප්‍රතිෂ්ඨාපන උපකල්පනය ===
පූර්ව සවි කිරීම් උපකල්පනයට පූර්ව ප්‍රසව සංවර්ධනය පිළිබඳ පර්යේෂණ සහ මොළයේ පුරුෂාධිපත්‍යය පාලනය කරන පාරිසරික සාධක ඇතුළත් වේ. සමහර අධ්‍යයනයන් ලිංගික දිශානතිය තීරණය කිරීමේ මූලික සාධකය ලෙස පූර්ව-උපත් හෝමෝන නිරාවරණ දැක ඇත.  &lt;ref&gt;Wilson, G.D. &amp; Rahman, Q (2005) Born Gay: The Psychobiology of Sex Orientation, Peter Owen, London&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|date=January 1974|title=Plasma testosterone levels in heterosexual and homosexual men|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_1974-01_131_1/page/82|journal=Am J Psychiatry|volume=131|issue=1|pages=82–3|doi=10.1176/ajp.131.1.82|pmid=4808435}}&lt;/ref&gt; මෙම උපකල්පනයට සමලිංගික හා විෂමලිංගික පිරිමින් අතර මොළයේ ව්‍යුහයේ සහ සංජානන සැකසුම්වල දක්නට ලැබෙන වෙනස්කම් දෙකම සහාය වේ. මෙම වෙනස්කම් සඳහා එක් පැහැදිලි කිරීමක් නම්, කලලරූපී වර්ධනයේදී ගර්භාෂයේ හෝමෝන මට්ටමට අවකලනය නිරාවරණය වීම සමලිංගික පුරුෂයින් තුළ මොළයේ පුරුෂාධිපත්‍යය වෙනස් කළ හැකි බවයි. මෙම රසායනික ද්‍රව්‍යවල සාන්ද්‍රණය භ්‍රෑණ හා මාතෘ ප්‍රතිශක්තිකරණ පද්ධතිය, ඇතැම් ඖෂධවල මාතෘ පරිභෝජනය, මාතෘ ආතතිය සහ සෘජු එන්නත් කිරීම කෙරෙහි බලපෑම් ඇති කරයි. මෙම උපකල්පනය ලිංගික දිශානතිය කෙරෙහි සහෝදර උපත් පිළිවෙල මනාව මනින ලද බලපෑමට සම්බන්ධ වේ. {{තහවුරු​ කරන්න|date=March 2019}}   

=== අනිජයෙන් ශෘංගාරයට  ===
කෝර්නෙල් විශ්ව විද්‍යාලයේ සමාජ මනෝ විද්‍යාඥ ඩැරල් බෙම් න්‍යායාත්මක කර ඇත්තේ ලිංගික දිශානතිය කෙරෙහි ජීව විද්‍යාත්මක සාධකවල බලපෑම ළමා වියේ අත්දැකීම් මගින් මැදිහත් විය හැකි බවයි. දරුවෙකුගේ ස්වභාවය, දරුවාට අනෙක් ක්‍රියාකාරකම්වලට වඩා යම් ක්‍රියාකාරකම් වලට වැඩි කැමැත්තක් දක්වයි. ජානමය සාධක වැනි ජෛව විද්‍යාත්මක විචල්‍යයන්ගෙන් බලපෑමට ලක්වන ඔවුන්ගේ ස්වභාවය නිසා, සමහර දරුවන් එකම ලිංගයේ අනෙක් ළමයින් විසින් පොදුවේ භුක්ති විඳින ක්‍රියාකාරකම් වෙත ආකර්ෂණය වනු ඇත. තවත් අය වෙනත් ලිංගභේදයකට සමාන ක්‍රියාකාරකම් වලට වැඩි කැමැත්තක් දක්වනු ඇත. මෙමඟින් ස්ත්‍රී පුරුෂ භාවය අනුව කටයුතු කරන දරුවෙකුට විරුද්ධ ලිංගයේ ළමයින්ට වඩා වෙනස් හැඟීමක් ඇති වන අතර ස්ත්‍රී පුරුෂ භාවය අනුව හැඩගස්වා නොගන්නා දරුවන්ට ඔවුන්ගේම ලිංගයේ දරුවන්ට වඩා වෙනස් හැඟීමක් දැනෙනු ඇත. බෙම්ට අනුව, මෙම වෙනස පිළිබඳ හැඟීම දරුවා 'වෙනස්' යැයි සලකන ස්ත්‍රී පුරුෂ සමාජභාවයේ සාමාජිකයන් අසල සිටින විට මානසික උද්දීපනයක් ඇති කරයි. මෙම මානසික උද්දීපනය පසුකාලීනව ලිංගික උද්දීපනයක් බවට පරිවර්තනය වනු ඇතැයි බෙම් න්‍යාය කරයි: ළමයින් වෙනස් ලෙස පෙනෙන (&quot;විදේශීය&quot;) ස්ත්‍රී පුරුෂ භාවය කෙරෙහි ලිංගික ආකර්ෂණයට පත්වනු ඇත. මෙම යෝජනාව &quot;විදේශීය කාමුක බවට පත්වේ&quot; න්‍යාය ලෙස හැඳින්වේ.  

බෙම් ප්‍රකාශිත සාහිත්‍යයෙන් සහය පැතූ නමුත් ඔහුගේ න්‍යාය පරීක්ෂා කරමින් නව දත්ත ඉදිරිපත් කළේ නැත. &lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite journal|last=Peplau|first=Letitia A.|last2=Garnets|first2=Linda D.|last3=Spalding|first3=Leah R|last4=Conley|first4=Terri D.|last5=Veniegas|first5=Rosemary C.|date=May 1998|title=A Critique of Bern's &quot;Exotic Becomes Erotic&quot; Theory of Sexual Orientation|url=https://www.researchgate.net/publication/13707155|format=PDF|journal=Psychological Review|volume=105|issue=2|pages=387–394|doi=10.1037/0033-295X.105.2.387|pmid=9577243|via=PubMed}}&lt;/ref&gt; “විදේශීය කාමුක බවට පත්වේ” න්‍යායට සාක්ෂි ලෙස ඔහු විසින් කරන ලද පර්යේෂණයන්ට බෙල් සහ වෙනත් අය විසින් ''ලිංගික මනාපයන්'' අධ්‍යයනය කිරීම ඇතුළත් වේ. (1981) සහ සමලිංගික පුරුෂයින් හා සමලිංගිකයන් බහුතරයක් ඔවුන්ගේ ළමා කාලය තුළ ස්ත්‍රී පුරුෂ භාවය අනුව වෙනස් නොවන බව නිරන්තරයෙන් සොයා ගන්නා අධ්‍යයන පෙන්නුම් කරයි.  

''මනෝවිද්‍යාත්මක සමාලෝචන'' සඟරාවේ බෙම්ගේ න්‍යාය විවේචනයට ලක් වූයේ 1970 ගණන්වල සිට සමලිංගිකයින්ගේ අහඹු නොවන නියැදියක් මත විශ්වාසය තැබීම සහ මුල් අධ්‍යයනයට පටහැනි නිගමනවලට එළඹීම නිසාය. &lt;ref name=&quot;:12&quot;/&gt; “මුල් දත්ත පරීක්ෂා කිරීමෙන් පෙනී ගියේ ප්‍රතිචාර දැක්වූ සියල්ලන්ම පාහේ ස්ත්‍රී පුරුෂ දෙපාර්ශවයේම දරුවන් ගැන හුරුපුරුදු” බවත්, සමලිංගික පුරුෂයින්ගෙන් 9% ක් පමණක් කියා සිටියේ ඔවුන්ගේ මිතුරන්ගෙන් කිසිවෙකු හෝ ස්වල්ප දෙනෙක් පමණක් පිරිමි බවත් බොහෝ සමලිංගික පිරිමින් (74%) ) ශ්‍රේණියේ පාසැලේදී “එකම ලිංගයේ විශේෂයෙන් කිට්ටු මිතුරෙකු” සිටින බව වාර්තා විය.  සමලිංගික පුරුෂයින්ගෙන් 71% ක් අනෙක් පිරිමි ළමයින්ට වඩා වෙනස් යැයි හැඟෙන බව වාර්තා වන නමුත් විෂමලිංගික පිරිමින්ගෙන් 38% ක් එසේ විය. සමලිංගික පුරුෂයින් සඳහා වෙනස විශාල වන නමුත් සමලිංගික සම වයසේ මිතුරන්ට වඩා වෙනස් හැඟීමක් විෂමලිංගික පිරිමින්ට පොදු වූ බව තවමත් පෙන්නුම් කරයි. &quot;ඊබීඊ න්‍යාය ප්‍රකාශයට පටහැනි බව පෙනෙන&quot; හරස් සංස්කෘතික අධ්‍යයනයන් උපුටා දැක්වීම ගැන ද එය විවේචනයට ලක් විය.  

== ලිංගික දිශානතිය හා පරිණාමය ==

=== පොදු ===
විෂමලිංගික සංසර්ගයේ සංඛ්‍යාතය සැලකිය යුතු ලෙස අඩු කරන ලිංගික භාවිතයන් ද සාර්ථක ප්‍රතිනිෂ්පාදනය කිරීමේ සම්භාවිතාව සැලකිය යුතු ලෙස අඩු කරයි. මේ හේතුව නිසා ස්වාභාවික වරණය පිළිබඳ සරල ඩාවින් ආකෘතියක් (පුද්ගලයන් අතර තරඟය) අනුගමනය කරමින් [[පරිණාමය|පරිණාමීය]] සන්දර්භයක් තුළ ඒවා අක්‍රමික බව පෙනේ. සමලිංගිකත්වය මෙම සංඛ්‍යාතය අඩු කරයි යැයි උපකල්පනය කිරීම. මෙම පරස්පරතාව පැහැදිලි කිරීම සඳහා න්‍යායන් කිහිපයක් ඉදිරිපත් කර ඇති අතර නව පර්යේෂණාත්මක සාක්ෂි මගින් ඒවායේ ශක්‍යතාව පෙන්නුම් කර ඇත. &lt;ref name=&quot;MacIntyre F, Estep KW 1993 223-33&quot;&gt;{{Cite journal|year=1993|title=Sperm competition and the persistence of genes for male homosexuality|url=https://archive.org/details/sim_bio-systems_1993_31_2-3/page/223|journal=BioSystems|volume=31|issue=2–3|pages=223–33|doi=10.1016/0303-2647(93)90051-D|pmid=8155854}}&lt;/ref&gt; 

සමහර විද්වතුන් &lt;ref name=&quot;MacIntyre F, Estep KW 1993 223-33&quot;/&gt; සමලිංගිකත්වය වක්‍රව අනුවර්තනය වන බව යෝජනා කර ඇත්තේ, විෂමලිංගික සහෝදර සහෝදරියන්ට හෝ ඔවුන්ගේ දරුවන්ට පැහැදිලි නොවන ආකාරයෙන් ප්‍රජනන වාසියක් ලබා දීමෙන්, in ාතීන් තෝරා ගැනීමේ උපකල්පිත අවස්ථාවකි. ප්‍රතිසමයන් අනුව, පිටපත් දෙකක් ඇති විට දෑකැති සෛල රක්තහීනතාවයට හේතු වන ඇලිලේ (ජානයක විශේෂිත අනුවාදයක්), එක් පිටපතක් ඇති විට අඩු රක්තහීනතාවයකින් [[මැලේරියාව|මැලේරියාවට]] ප්‍රතිරෝධය දක්වයි (මෙය විෂමජාතීය වාසිය ලෙස හැඳින්වේ) . &lt;ref name=&quot;swars&quot;&gt;Baker, Robin (1996) Sperm Wars: The Science of Sex, p.241 ff.&lt;/ref&gt; 

ක්වීන්ස්ලන්ත වෛද්‍ය පර්යේෂණ ආයතනයේ බ්‍රෙන්ඩන් සියෙට්ෂ් යෝජනා කරන්නේ ස්ත්‍රී ගති ලක්ෂණ ප්‍රදර්ශනය කරන පිරිමින් කාන්තාවන්ට වඩා ආකර්ෂණීය වන අතර එමඟින් සංසර්ගයේ යෙදීමට වැඩි ඉඩක් ඇති බවයි. &lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2008-10-23|title=Gender bending|url=http://www.economist.com/science/displaystory.cfm?story_id=12465295|journal=The Economist}}&lt;/ref&gt; 

2008 දී කරන ලද අධ්‍යයනයක දී එහි කතුවරුන් ප්‍රකාශ කළේ &quot;මානව ලිංගික දිශානතිය ජානමය වශයෙන් බලපා ඇති බවට සැලකිය යුතු සාක්ෂි ඇති බැවින් ප්‍රජනන සාර්ථකත්වය අඩු කිරීමට නැඹුරු වන සමලිංගිකත්වය ජනගහනය තුළ සාපේක්ෂව ඉහළ සංඛ්‍යාතයකින් පවත්වා ගෙන යන්නේ කෙසේද යන්න නොදනී.&quot; ඔවුන් උපකල්පනය කළේ &quot;සමලිංගිකත්වයට නැඹුරු ජාන මගින් සමලිංගිකයින්ගේ ප්‍රජනන සාර්ථකත්වය අඩු කරන අතරම, ඔවුන් රැගෙන යන විෂමලිංගිකයන්ට යම් වාසියක් ලබා දිය හැකිය&quot;. ඔවුන්ගේ ප්‍රති results ල අනුව &quot;සමලිංගිකත්වයට නැඹුරු ජාන මගින් විෂමලිංගිකයන් තුළ සංසර්ගයේ වාසියක් ලබා ගත හැකි අතර එය ජනගහනයේ සමලිංගිකත්වයේ පරිණාමය හා නඩත්තුව පැහැදිලි කිරීමට උපකාරී වේ&quot;. &lt;ref name=&quot;Zietsch 2008&quot;&gt;{{Cite journal|last=Zietsch, B.|last2=Morley, K.|last3=Shekar, S.|last4=Verweij, K.|last5=Keller, M.|last6=Macgregor, S.|displayauthors=etal|date=November 2008|title=Genetic factors predisposing to homosexuality may increase mating success in heterosexuals|url=https://archive.org/details/sim_evolution-and-human-behavior_2008-11_29_6/page/424|journal=Evolution and Human Behavior|volume=29|issue=6|pages=424–433|doi=10.1016/j.evolhumbehav.2008.07.002}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, එම අධ්‍යයනයේම, කතුවරුන් සඳහන් කළේ සමලිංගික-විෂමලිංගික නිවුන් යුගලයේ විෂමලිංගිකයින්ට වැඩි හවුල්කරුවන් ඇති වීමට හේතුවක් ලෙස “නොන්ජෙනටික් විකල්ප පැහැදිලි කිරීම් බැහැර කළ නොහැකි” බවයි. එක් විකල්ප පැහැදිලි කිරීමකට උදාහරණයක් ලෙස වඩාත් විෂමලිංගික මාර්ගයක් ”(සහ ඒ අනුව වැඩි ලිංගික සහකරුවන් සංඛ්‍යාවක් සොයා ගන්න). ලිංගික හවුල්කරුවන් විශාල සංඛ්‍යාවක් වැඩි ප්‍රජනන සාර්ථකත්වයක් කරා නොයන බව අධ්‍යයනය පිළිගනී, විශේෂයෙන් සඳහන් කරන්නේ “වර්තමාන හෝ අපගේ පරිණාමීය අතීතයේ දී ලිංගික හවුල්කරුවන්ගේ සංඛ්‍යාව සහ සැබෑ ප්‍රජනන සාර්ථකත්වය පිළිබඳ සාක්ෂි නොමැති” බවයි.  

සමලිංගික පුරුෂයින්ගේ කාන්තා විවාහක relatives ාතීන් තුළ වැඩි මූල්‍යමය බවක් පෙන්නුම් කරන 2004 ඉතාලි අධ්‍යයනය මගින් විෂමලිංගික වාසි උපකල්පනයට ප්‍රබල සහයෝගයක් ලබා දෙන ලදී. &lt;ref name=&quot;Camperio-Ciani et al. 2004&quot;/&gt; &lt;ref name=&quot;camperio08&quot;/&gt; හාමර් විසින් මුලින් පෙන්වා දුන් පරිදි, &lt;ref&gt;Hamer, D., Copeland, P. The Science of Desire: The Search for the Gay Gene and the Biology of Behavior (Simon and Schuster, 1994) {{ISBN|0-684-80446-8}}&lt;/ref&gt; “සමලිංගික ජානයක්” රැගෙන යන කාන්තාවන්ගේ ප්‍රජනන ධාරිතාවයේ සුළු වැඩිවීමක් පවා ජනගහනයේ ඉහළ මට්ටම්වල නඩත්තු කිරීම සඳහා පහසුවෙන්ම හේතු වේ.  

=== සමලිංගික මාමණ්ඩියගේ උපකල්පනය ===
&quot;සමලිංගික මාමා උපකල්පනය&quot; මඟින් කියා සිටින්නේ තමන්ටම දරුවන් නොමැති පුද්ගලයින් අනාගත පරම්පරාවල තම පවුලේ ජානවල ව්‍යාප්තිය වැඩි කළ හැකි බවයි. ඔවුන්ගේ සමීපතම ඥාතීන්ගේ දරුවන්ට සම්පත් (උදා: ආහාර, අධීක්ෂණය, ආරක්ෂාව, නවාතැන්) ලබා දීමෙන්. {{තහවුරු​ කරන්න|date=March 2019}}   

මෙම උපකල්පනය ඥාතීන් තෝරා ගැනීමේ න්‍යායේ දිගුවක් වන අතර එය මුලින් වර්ධනය වූයේ අක්‍රමික යැයි පෙනෙන පරාර්ථකාමී ක්‍රියාවන් පැහැදිලි කිරීම සඳහා ය. මූලික සංකල්පය විසින් යෝජනා කරන ලදී JBS Haldane 1932 දී සහ පසුව ද ඇතුලු වෙනත් බොහෝ අය විසින් විස්තාරනය ජෝන් මේනාඩ් ස්මිත්, ඩබ්ලිව් හැමිල්ටන් හා Mary Jane West-Eberhard . &lt;ref name=&quot;Mayr 1982&quot;&gt;Mayr, E. (1982). ''The Growth of Biological Thought: Diversity, Evolution, and Inheritance''. Cambridge: Harvard University Press. p 598.&lt;/ref&gt; මෙම සංකල්පය බොහෝ සාමාජිකයින් ප්‍රජනනය නොවන සමාජ කෘමීන්ගේ රටාවන් පැහැදිලි කිරීමට ද භාවිතා කරන ලදී. 

වාසී සහ වැන්ඩර්ලන් (2010) පැසිෆික් දූපත වන සමෝවා හි දී න්‍යාය අත්හදා බැලූ අතර එහිදී ඔවුන් කාන්තාවන්, විසමලිංගික පිරිමින් සහ ෆැෆෆයින් අධ්‍යයනය කළහ, අනෙක් පිරිමින්ට ලිංගික හවුල්කරුවන් ලෙස කැමති සහ සංස්කෘතිය තුළ පිළිගත් තුන්වන ස්ත්‍රී පුරුෂ සමාජභාවය . වාසී සහ වැන්ඩර්ලාන් සොයා ගත් පරිදි ෆාෆෆයින් කියා සිටියේ ඔවුන් ඥාතීන්ට උදව් කිරීමට වඩා වැඩි කැමැත්තක් දක්වන නමුත් පවුලේ නොවන දරුවන්ට උපකාර කිරීමට එතරම් උනන්දුවක් නොදක්වන බවත් ඥාතීන් තෝරා ගැනීමේ උපකල්පනයට සහාය දැක්වීමට පළමු සාක්ෂි සපයන බවත්ය.   

මෙම උපකල්පනය සමලිංගිකත්වය පිළිබඳ වෙනත් අධ්‍යයනයන්ට අනුකූල වන අතර එයින් පෙන්නුම් කරන්නේ එය සහෝදර සහෝදරියන් සහ නිවුන් දරුවන් අතර වඩාත් ප්‍රචලිත බවයි.   

අනුවර්තීව නිර්මාණය කරන ලද පිරිමි පිරිමි ඇන්ඩ්‍රොෆිලික් ෆීනෝටයිපයක් පවතින්නේ නම් සහ එහි සංවර්ධනය විශේෂිත සමාජ පරිසරයක් මත අඛණ්ඩව පවතී නම්, සාමූහික සංස්කෘතික සන්දර්භයක් එවැනි සංසිද්ධියක් ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා ප්‍රමාණවත් නොවන බවට වාසී සහ වැන්ඩර්ලන් (2011) සාක්ෂි සපයයි. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Vasey|first=Paul L|last2=Vanderlaan|first2=Doug P|year=2011|title=Sexual Orientation in Men and Avuncularity in Japan: Implications for the Kin Selection Hypothesis|journal=Archives of Sexual Behavior|volume=41|issue=1|pages=209–215|doi=10.1007/s10508-011-9763-z|pmid=21656333}}&lt;/ref&gt; 

== සමලිංගික පිරිමි සහ සමලිංගික කාන්තාවන් අතර ජීව විද්‍යාත්මක වෙනස්කම් ==

=== කායික ===
සමහර අධ්‍යයනයන් මගින් මිනිසුන්ගේ කායික විද්‍යාව සහ ඔවුන්ගේ ලිංගිකත්වය අතර සහසම්බන්ධතා සොයාගෙන ඇත; මෙම අධ්‍යයනයන් මෙයින් ඇඟවෙන සාක්ෂි සපයයි: 

* සමලිංගික පිරිමින් සහ විසමලිංගික කාන්තාවන් සාමාන්‍යයෙන් සමානව සමානුපාතික මොළයේ අර්ධගෝල ඇත. සමලිංගික කාන්තාවන් සහ විසමලිංගික පිරිමින්ට සාමාන්‍යයෙන් තරමක් විශාල දකුණු මොළයේ අර්ධගෝල ඇත. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/7456588.stm|title=BBC NEWS - Health - Scans see 'gay brain differences'|date=2008-06-16}}&lt;/ref&gt; 
* මෙම suprachiasmatic න්යෂ්ටිය පිලිබඳ hypothalamus සමලිංගික නොවන මිනිසුන් වඩා සමලිංගික මිනිසුන් විශාල විය Swaab හා Hopffman විසින් සොයා ගත්, &lt;ref&gt;http://www.dafml.unito.it/anatomy/panzica/pubblicazioni/pdf/1995PanzicaJEI.pdf{{dead link|date=May 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; මෙම suprachiasmatic න්යෂ්ටිය ද කාන්තාවන් වඩා මිනිසුන් විශාල විය ඇතැයි දැන ගැනීමට තිබේ. &lt;ref&gt;{{Cite journal|year=1994|title=Development of vasoactive intestinal polypeptide neurons in the human suprachiasmatic nucleus in relation to birth and sex|url=https://archive.org/details/sim_developmental-brain-research_1994-06-17_79_2/page/249|journal=Brain Res. Dev. Brain Res.|volume=79|issue=2|pages=249–59|doi=10.1016/0165-3806(94)90129-5|pmid=7955323}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book|author=Roughgarden|title=Evolution's Rainbow: Diversity, Gender, and Sexuality in Nature and People|year=2005|url=https://archive.org/details/evolutionsrainbo0000joan}}&lt;/ref&gt; 
* සමලිංගික පිරිමින්ට සමලිංගික නොවන පිරිමින්ට වඩා තරමක් දිගු පුළුල් ශිෂ්ණයන් වර්ධනය බව වාර්තා කරයි. &lt;ref&gt;{{Cite journal|year=1999|title=The relation between sexual orientation and penile size|url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1999-06_28_3/page/213|journal=Arch Sex Behav|volume=28|issue=3|pages=213–21|doi=10.1023/A:1018780108597|pmid=10410197}}&lt;/ref&gt; 
* සමලිංගික පුරුෂයින්ගේ මොළයේ ඇති INAH 3 හි සාමාන්‍ය ප්‍රමාණය කාන්තාවන්ගේ INAH 3 ට සමාන ප්‍රමාණයකි. එය සැලකිය යුතු තරම් කුඩා වන අතර සෛල විෂමලිංගික පිරිමින්ගේ මොළවලට වඩා ඝනත්වයෙන් පිරී ඇත. &lt;ref name=&quot;LeVay 1991&quot;/&gt; 
* anterior commissureය පිරිමින්ට වඩා කාන්තාවන් තුළ විශාල වන අතර සමලිංගික නොවන පිරිමින්ට වඩා සමලිංගික පුරුෂයින් අතර විශාල බව වාර්තා විය, &lt;ref name=&quot;pmid1496013&quot;/&gt; නමුත් පසුව කරන ලද අධ්‍යයනයකින් එවැනි වෙනසක් දක්නට නොලැබුණි. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Lasco|first=M. S.|last2=Jordan|first2=T. J.|last3=Edgar|first3=M. A.|last4=Petito|first4=C. K.|last5=Byne|first5=W.|year=2002|title=A lack of dimorphism of sex or sexual orientation in the human anterior commissure|url=https://archive.org/details/sim_brain-research_2002-05-17_936_1-2/page/95|journal=Brain Research|volume=936|issue=1–2|pages=95–98|doi=10.1016/S0006-8993(02)02590-8|pmid=11988236}}&lt;/ref&gt; 
* සමලිංගිකයන් හා ද්වීලිංගික කාන්තාවන් තුළ අභ්‍යන්තර කණ හා මධ්‍යම ශ්‍රවණ පද්ධතියේ ක්‍රියාකාරිත්වය සමලිංගික නොවන කාන්තාවන්ට වඩා පිරිමින් තුළ දක්නට ලැබෙන ක්‍රියාකාරී ගුණාංගවලට සමාන ය (පර්යේෂකයන් තර්ක කළේ මෙම සොයා ගැනීම ලිංගික දිශානතිය පිළිබඳ පූර්ව හෝමෝන න්‍යායට අනුකූල බවයි). &lt;ref name=&quot;mcf&quot;&gt;{{Cite journal|last=McFadden D|year=2002|title=Masculinization effects in the auditory system|url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_2002-02_31_1/page/99|journal=Arch Sex Behav|volume=31|issue=1|pages=99–111|doi=10.1023/A:1014087319682|pmid=11910797}}&lt;/ref&gt; 
* ආරම්භක ප්‍රතිචාරය (විශාල ශබ්දයකින් පසුව ඇහිබැම චලනය) සමලිංගික හා ද්වීලිංගික කාන්තාවන් තුළද පුරුෂාධිපත්‍යය දරයි. &lt;ref&gt;{{Cite journal|year=2003|title=Sexual orientation-related differences in prepulse inhibition of the human startle response|url=https://archive.org/details/sim_behavioral-neuroscience_2003-10_117_5/page/1096|journal=Behav. Neurosci.|volume=117|issue=5|pages=1096–102|doi=10.1037/0735-7044.117.5.1096|pmid=14570558}}&lt;/ref&gt; 
* සමලිංගික හා සමලිංගික නොවන අයගේ මොළය ලිංගික ලිංගික ෆෙරමෝන් දෙකකට වෙනස් ලෙස ප්‍රතිචාර දක්වයි (සහ, පිරිමි කකුල් ස්‍රාවයන්ගෙන් සොයා ගන්නා අතර ගැහැණු මුත්රා වල ඇති EST). &lt;ref name=&quot;pmid15883379&quot;/&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|year=2001|title=Smelling of odorous sex hormone-like compounds causes sex-differentiated hypothalamic activations in humans|journal=Neuron|volume=31|issue=4|pages=661–8|doi=10.1016/S0896-6273(01)00390-7|pmid=11545724}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|year=2006|title=Brain response to putative pheromones in lesbian women|journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.|volume=103|issue=21|pages=8269–74|doi=10.1073/pnas.0600331103|pmc=1570103|pmid=16705035}}&lt;/ref&gt; 
* මොළයේ කලාපයක් වන ඇමිග්ඩලා සමලිංගික නොවන පිරිමින්ට වඩා ක්‍රියාශීලී වන්නේ ලිංගික කාරණා වලට නිරාවරණය වන විටය. &lt;ref&gt;{{Cite journal|year=2007|title=Neural correlates of sexual arousal in homosexual and heterosexual men|url=https://archive.org/details/sim_behavioral-neuroscience_2007-04_121_2/page/237|journal=Behav. Neurosci.|volume=121|issue=2|pages=237–48|doi=10.1037/0735-7044.121.2.237|pmid=17469913}}. The authors of the study caution that any interpretation of this finding must take into account that the group difference in brain activation between heterosexual men and homosexual men in the amygdala region is not large and that the most robust finding is that both heterosexual and homosexual men used the same areas when they reacted to sexually preferred stimuli. &quot;For the most part, homosexual and heterosexual men showed very similar patterns of activation (albeit to different erotic stimuli). One possible exception was the amygdala, in which homosexual men showed greater activational differences between preferred and nonpreferred erotic stimuli compared with heterosexual men. However, this difference was not hypothesized a priori, was not large, and was the only group difference found out of many tested. Thus, this finding needs replication.&quot;(Debra A. Hope (editor), ''What is Sexual Orientation and Do Women Have One?'' (presentation by J.M. Bailey), Nebraska Symposium on Motivation, Volume 54 p. 47, Springer Science, 2009.)&lt;/ref&gt; 
* දර්ශකය සහ මුදු ඇඟිලි අතර ඇඟිලි දිග අනුපාත සාමාන්‍යයෙන් සමලිංගික නොවන හා සමලිංගික කාන්තාවන් අතර වෙනස් බව වාර්තා වේ. &lt;ref name=&quot;Williams, T.J. et al. (2000)&quot;&gt;{{Cite journal|last=Williams TJ|last2=Pepitone ME|last3=Christensen SE|last4=Cooke|first4=Bradley M.|last5=Huberman|first5=Andrew D.|last6=Breedlove|first6=Nicholas J.|last7=Breedlove|first7=Tessa J.|last8=Jordan|first8=Cynthia L.|last9=Breedlove|first9=S. Marc|displayauthors=3|date=March 2000|title=Finger-length ratios and sexual orientation|url=http://msu.edu/~breedsm/pdf/breedlove2000.pdf|journal=Nature|volume=404|issue=6777|pages=455–6|doi=10.1038/35006555|pmid=10761903|archive-url=https://web.archive.org/web/20150626212809/https://www.msu.edu/~breedsm/pdf/breedlove2000.pdf|archive-date=2015-06-26|access-date=2014-04-23}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Tortorice, J.L. (2002)&quot;&gt;{{Cite journal|last=Tortorice JL|year=2002|title=Written on the body: butch vs. femme lesbian gender identity and biological correlates of low digit ratio|publisher=Rutgers University|oclc=80234273}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Hall and Love (2003)&quot;&gt;{{Cite journal|date=February 2003|title=Finger-length ratios in female monozygotic twins discordant for sexual orientation|url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_2003-02_32_1/page/23|journal=Archives of Sexual Behavior|volume=32|issue=1|pages=23–8|doi=10.1023/A:1021837211630|pmid=12597269}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Rahman and Wilson (2003)&quot;&gt;{{Cite journal|date=April 2003|title=Sexual orientation and the 2nd to 4th finger length ratio: evidence for organising effects of sex hormones or developmental instability?|url=https://archive.org/details/sim_psychoneuroendocrinology_2003-04_28_3/page/288|journal=Psychoneuroendocrinology|volume=28|issue=3|pages=288–303|doi=10.1016/S0306-4530(02)00022-7|pmid=12573297}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Putz, D.A. et al. (2004)&quot;&gt;{{Cite journal|last=Putz|first=David A.|last2=Gaulin|first2=Steven J. C.|last3=Sporter|first3=Robert J.|last4=McBurney|first4=Donald H.|date=May 2004|title=Sex hormones and finger length: What does 2D:4D indicate?|url=http://www.anth.ucsb.edu/faculty/gaulin/page1/Puts_et_al_2004.pdf|journal=Evolution and Human Behavior|volume=25|issue=3|pages=182–99|doi=10.1016/j.evolhumbehav.2004.03.005|archive-url=https://web.archive.org/web/20100107082947/http://www.anth.ucsb.edu/faculty/gaulin/page1/Puts_et_al_2004.pdf|archive-date=2010-01-07}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Rahman, Q. (2005)&quot;&gt;{{Cite journal|last=Rahman Q|date=May 2005|title=Fluctuating asymmetry, second to fourth finger length ratios and human sexual orientation|url=https://archive.org/details/sim_psychoneuroendocrinology_2005-05_30_4/page/382|journal=Psychoneuroendocrinology|volume=30|issue=4|pages=382–91|doi=10.1016/j.psyneuen.2004.10.006|pmid=15694118}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Kraemer et al. (2006)&quot;&gt;{{Cite journal|year=2006|title=Finger length ratio (2D:4D) and dimensions of sexual orientation|journal=Neuropsychobiology|volume=53|issue=4|pages=210–4|doi=10.1159/000094730|pmid=16874008}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Wallien et al. (2008)&quot;&gt;{{Cite journal|date=August 2008|title=2D:4D finger-length ratios in children and adults with gender identity disorder|journal=Hormones and Behavior|volume=54|issue=3|pages=450–4|doi=10.1016/j.yhbeh.2008.05.002|pmid=18585715}}&lt;/ref&gt;  &lt;ref name=&quot;Hiraishi, K. (2012)&quot;&gt;{{Cite journal|date=Jun 2012|title=The second to fourth digit ratio (2D:4D) in a Japanese twin sample: heritability, prenatal hormone transfer, and association with sexual orientation|url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_2012-06_41_3/page/711|journal=Arch Sex Behav|volume=41|issue=3|pages=711–24|doi=10.1007/s10508-011-9889-z|pmid=22270254}}&lt;/ref&gt; 
* සමලිංගික පුරුෂයින් හා සමලිංගිකයන් සමලිංගික නොවන පිරිමින්ට හා කාන්තාවන්ට වඩා සැලකිය යුතු ලෙස වම් අත හෝ වික්ෂිප්ත විය හැකිය ; &lt;ref&gt;{{Cite journal|year=2000|title=Sexual orientation and handedness in men and women: a meta-analysis|url=https://archive.org/details/sim_psychological-bulletin_2000-07_126_4/page/575|journal=Psychol Bull|volume=126|issue=4|pages=575–92|doi=10.1037/0033-2909.126.4.575|pmid=10900997}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|year=2002|title=Dermatoglyphics, handedness, sex, and sexual orientation|url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_2002-02_31_1/page/113|journal=Arch Sex Behav|volume=31|issue=1|pages=113–22|doi=10.1023/A:1014039403752|pmid=11910784}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Lippa RA|year=2003|title=Handedness, sexual orientation, and gender-related personality traits in men and women|url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_2003-04_32_2/page/103|journal=Arch Sex Behav|volume=32|issue=2|pages=103–14|doi=10.1023/A:1022444223812|pmid=12710825}}&lt;/ref&gt; සයිමන් ලෙවේ තර්ක කරන්නේ, &quot;මනාපයන් උපතට පෙර නිරීක්ෂණය කළ හැකි බැවිනි ... &lt;ref&gt;{{Cite journal|year=1991|title=Handedness in the human fetus|url=https://archive.org/details/sim_neuropsychologia_1991_29_11/page/1107|journal=Neuropsychologia|volume=29|issue=11|pages=1107–11|doi=10.1016/0028-3932(91)90080-R|pmid=1775228}}&lt;/ref&gt; [t] සමලිංගිකයන් තුළ දකුණත නොවන බව වැඩිවීම පිළිබඳව ඔහු නිරීක්ෂණය කිරීම එබැවින් අනුකූල වේ. ලිංගික දිශානතිය ප්‍රසව ක්‍රියාවලියට බලපෑම් ඇති කරයි යන අදහස, “සමහර විට පරම්පරාව.
* සමලිංගික පුරුෂයින් 50 කට වැඩි පිරිසක කළ අධ්‍යයනයකින් හෙළි වූයේ සාමාන්‍ය ජනගහනයෙන් 8% ට සාපේක්ෂව 23% ක් පමණ ප්‍රතිවිරුද්ධ කෙස් වර්ල් ඇති බවයි. මෙය වම් අත සමග සම්බන්ධ විය හැකිය. &lt;ref name=&quot;nymag&quot;&gt;[http://nymag.com/news/features/33520/ The Science of Gaydar] by David France. New York Magazine. 18 June 2007.&lt;/ref&gt; 
* සමලිංගික පුරුෂයින්ගේ වම් මාපටැඟිලි සහ කුඩා ඇඟිලි වල ඇඟිලි සලකුණු වල රිජ් dens නත්වය වැඩි වී ඇත.  
* සාමාන්‍ය ජනගහනයට වඩා උස හා සසඳන විට සමලිංගික පුරුෂයින්ගේ අත් සහ අත් වල දිග කුඩා වන නමුත් සුදු මිනිසුන් අතර පමණි.  

== දේශපාලනික පැතිකඩ ==
ලිංගික දිශානතියේ පදනම ජාන හෝ වෙනත් භෞතික විද්‍යාත්මක නිර්ණායකයන් වේ ද යන්න අතිශයින් දේශපාලනීකරණය වූ කරුණකි. එක්සත් ජනපදයේ සමලිංගික ප්‍රවෘත්ති සඟරාවක් වන ''ඇඩ්වොකේට්'' 1996 දී වාර්තා කළේ 61% ක් පාඨකයින් විශ්වාස කළේ “සමලිංගිකත්වය ජීව විද්‍යාත්මකව තීරණය වුවහොත් එය බොහෝ දුරට සමලිංගික හා සමලිංගික අයිතිවාසිකම් සඳහා උපකාරී වනු ඇති” බවයි. &lt;ref&gt;The Advocate (1996, February 6). Advocate Poll Results. p. 8.&lt;/ref&gt; [[එක්සත් ජනපදය]], [[පිලිපීනය]] සහ [[ස්වීඩනය|ස්වීඩනය යන රටවල]] හරස් ජාතික අධ්‍යයනයකින් හෙළි වූයේ “සමලිංගිකයන් ඒ ආකාරයෙන් උපත ලබයි” යැයි විශ්වාස කළ අය “සමලිංගිකයන් ඒ ආකාරයෙන් තෝරා ගනී” හෝ “එයාකාරය ඉගෙන ගනී&quot; යන මත දරන්නන්ට වඩා වැඩි බව යි. &lt;ref&gt;{{Cite journal|date=December 1989|title=Biological explanation, psychological explanation, and tolerance of homosexuals: a cross-national analysis of beliefs and attitudes|url=|journal=Psychol Rep|volume=65|issue=3 Pt 1|pages=1003–10|doi=10.2466/pr0.1989.65.3.1003|pmid=2608821}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Whitley B. E. Jr|year=1990|title=The relationship of heterosexuals' attributions for the causes of homosexuality to attitudes toward lesbians and gay men|url=https://archive.org/details/sim_personality-and-social-psychology-bulletin_1990-06_16_2/page/369|journal=[[Personality and Social Psychology Bulletin]]|volume=16|issue=2|pages=369–377|doi=10.1177/0146167290162016}}&lt;/ref&gt; 

සමාන ආරක්ෂාව රජය අවශ්යතා කණ්ඩායම් &quot;සැකකරු වර්ගීකරණය&quot; නිර්මාණය හා ඒ නිසා උත්සන්න සඳහා සුදුසුකම් විට එක්සත් ජනපද නීතිය විශ්ලේෂණය තීරණය පරීක්ෂාවට වේ එයින් එකක් කිහිපයක් සාධක මත පදනම් පිළිම්ඹු . &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Leslie|first=Christopher R.|date=2017|title=The Geography of Equal Protection|url=https://www.minnesotalawreview.org/wp-content/uploads/2017/04/Leslie.pdf|journal=[[Minnesota Law Review]]|volume=101|issue=4|pages=1580|archive-url=https://web.archive.org/web/20181223052607/http://www.minnesotalawreview.org/wp-content/uploads/2017/04/Leslie.pdf|archive-date=2018-12-23|access-date=2019-12-22|quote=Thus, because the level of scrutiny is often outcome determinative, the probability of courts protecting gay Americans from discrimination is often a function of whether judges conclude that sexual orientation is a suspect classification. To determine this, courts generally consider four factors: whether the members of the group: (1) have historically been subjected to discrimination; (2) share a defining characteristic unrelated to their ability to perform or contribute to society; (3) share a defining immutable characteristic; and (4) lack political power.|via=}}&lt;/ref&gt; 

ලිංගික දිශානතිය ජීව විද්‍යාත්මකව තීරණය කර ඇති බවට සාක්ෂි (එම නිසා නෛතික අර්ථයෙන් වෙනස් කළ නොහැකි) එම පදනම මත වෙනස් කොට සැලකෙන නීති දැඩි ලෙස සෝදිසි කිරීම සඳහා නීතිමය නඩුව ශක්තිමත් කරනු ඇත. &lt;ref&gt;Balog, Kari (2005–2006) &quot;Equal Protection for Homosexuals: Why the Immutability Argument is Necessary and How it is Met.&quot;, Cleveland St. L. Rev. 545–573.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;&quot;Is Sexuality Immutable?&quot;, Margaret Talbot, The New Yorker, January 25, 2010.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2010-01-26|title=Prop. 8 trial: defenders of gay-marriage ban make their case|url=http://www.csmonitor.com/USA/Justice/2010/0125/Prop.-8-trial-defenders-of-gay-marriage-ban-make-their-case|journal=Christian Science Monitor|access-date=27 January 2010}}&lt;/ref&gt; 

ලිංගික දිශානතියේ ප්‍රත්‍යක්ෂ හේතුන් සමාජ කොන්සර්වේටිව්වරුන්ගේ ඇස් හමුවේ ලිංගික සුලුතරයේ තත්වය කෙරෙහි සැලකිය යුතු බලපෑමක් ඇති කරයි. වොෂිංටන් ඩී.සී. හි ගතානුගතික ක්‍රිස්තියානි චින්තන ටැංකියක් වන ෆැමිලි රිසර්ච් කවුන්සිලය, ''ගැටිං ඉට් කෙලින්ම'' පොතේ තර්ක කරන්නේ මිනිසුන් සමලිංගිකයන් ලෙස උපත ලැබීම “ලිංගික දිශානතිය ජාතිය වැනි සහජ ලක්ෂණයකි; අප්‍රිකානු වැනි සමලිංගිකයන් ය යන අදහස ඉදිරියට ගෙන යනු ඇත. ඇමරිකානුවන්, 'වෙනස් කොට සැලකීමට' එරෙහිව නීත්‍යානුකූලව ආරක්ෂා කළ යුතුය. සමලිංගිකත්වය ප්‍රතික්ෂේප කිරීම ජාතිවාදය තරම් සමාජීය වශයෙන් අපකීර්තියට පත්විය යුතුය. කෙසේ වෙතත්, එය සත්යයක් නොවේ. ” අනෙක් අතට, පූජක රොබට් ෂෙන්ක් වැනි සමහර සමාජ කොන්සර්වේටිව්වරු සමලිංගික සේවනයට සදාචාරාත්මකව විරුද්ධ වන අතරම ඕනෑම විද්‍යාත්මක සාක්ෂි පිළිගත හැකි යැයි තර්ක කරති. &lt;ref name=&quot;neil&quot;&gt;[http://www.boston.com/news/globe/magazine/articles/2005/08/14/what_makes_people_gay/ What Makes People Gay?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120102070427/http://www.boston.com/news/globe/magazine/articles/2005/08/14/what_makes_people_gay/ |date=2012-01-02 }} By Neil Swidey. ''[[The Boston Globe]]''. Published August 14, 2005. Accessed June 18, 2009.&lt;/ref&gt; විවාහ මණ්ඩලයේ ජාතික සංවිධානයේ සහ ප්‍රබන්ධ ලේඛක ඕර්සන් ස්කොට් කාඩ් සමලිංගිකත්වය පිළිබඳ ජෛව විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සඳහා සහාය ලබා දී ඇති අතර, “සමලිංගිකත්වය සම්බන්ධයෙන් අපගේ විද්‍යාත්මක උත්සාහයන් විය යුත්තේ ජාන හා ගර්භාෂ හේතු හඳුනා ගැනීමයි ... එවිට මෙම අක්‍රියතාව අවම කර ගත හැකිය. . . . . [කෙසේ වෙතත්, මෙය සමලිංගිකයන්ට එරෙහි ප්‍රහාරයක් ලෙස සමලිංගික ප්‍රජාවට එරෙහිව 'ජන සංහාරයක්' කිරීමට ඇති ආශාව ලෙස සැලකිය යුතු නොවේ. . . . සමලිංගික සේවනය සඳහා 'ප්‍රතිකාරයක්' නොමැති බැවින් එය රෝගයක් නොවේ. කෙසේ වෙතත්, සමලිංගික ආශාවන් සමඟ ජීවත් වීමට විවිධ ක්‍රම තිබේ. ” &lt;ref name=&quot;choice&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.mormontimes.com/content/single/10235|title=Science on gays falls short|last=Card|first=Orson Scott|date=August 7, 2008|work=[[Deseret Morning News]]|access-date=June 12, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101204234621/http://www.mormontimes.com/content/single/10235|archive-date=December 4, 2010}}&lt;/ref&gt; 

ලිංගික සුලුතරයන්ගේ අයිතිවාසිකම් වෙනුවෙන් පෙනී සිටින සමහර අය, 'විකෘති' ලිංගිකත්වය ව්යාධි විද්යාව හෝ වෛද්යකරණය කිරීමට දරන උත්සාහයන් ලෙස ඔවුන් සලකන දේට විරුද්ධ වන අතර සදාචාරාත්මක හෝ සමාජ ක්ෂේත්රයක පිළිගැනීම සඳහා සටන් කිරීමට තෝරා ගනී. &lt;ref name=&quot;neil&quot;/&gt; මාධ්‍යවේදී චැන්ඩ්ලර් බර් ප්‍රකාශ කර ඇත්තේ සමලිංගික සේවනය සඳහා කලින් කළ මනෝචිකිත්සක ප්‍රතිකාරයන් සිහිපත් කරමින් ජන සංහාරයේ බීජ ජෛව විද්‍යාත්මක ගවේෂණයෙන් වටහා ගන්නා බවයි. ඔවුන් සමලිංගිකයින්ගේ ශල්‍ය හෝ රසායනික “පුනර්ජීවනය” හෝ ගර්භාෂයේ දඩයම් කරන ලද භ්‍රෑණ සමලිංගිකයන් ගබ්සා කිරීම පිළිබඳ අවතාරය හුවා දක්වයි. &lt;ref&gt;[https://www.theatlantic.com/doc/199706/homosexuality-biology/4 Homosexuality and Biology]. By Chandler Burr. ''[[The Atlantic Monthly]]''. June 2007.&lt;/ref&gt; සමලිංගිකයන් හා සමලිංගිකයන් විසින් එවැනි විවේචන එල්ල කරන ලිපි වලට ප්‍රතිචාර වශයෙන් ලෙවේ පවසා ඇත්තේ මෙම පර්යේෂණය “සමාජයේ සමලිංගිකයින්ගේ තත්වයට හේතු වී ඇති” බවයි.  

== මෙයද බලන්න ==

* ''සොබාදහමට එරෙහිද?'' 
* පරිසරය සහ ලිංගික දිශානතිය 
* සමලිංගිකත්වයේ එපජෙනෙටික් න්‍යායන් 
* සමලිංගික බෝම්බය 
* සතුන් තුළ සමලිංගික හැසිරීම 
* ස්නායු විද්‍යාව සහ ලිංගික දිශානතිය 
* ප්‍රතික්‍රියා වල සම්මතයන් 
* සමලිංගිකත්වයට හේතු 

== සටහන් ==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}

== යොමු ==

* බීබීසී (අප්රේල් 23, 1999). [http://news.bbc.co.uk/hi/english/sci/tech/newsid_325000/325979.stm 'සමලිංගික ජානය' පිළිබඳ සැකයක්] . ''බීබීසී ප්‍රවෘත්ති'' . 
* ආචාර්ය ඩැරල් බෙම්ගේ ලිපි [https://web.archive.org/web/20051229173501/http://dbem.ws/online_pubs.html] හි සොයාගත හැකිය 
* {{Cite journal|last=Byne|first=William|year=1994|title=The Biological Evidence Challenged|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/assault/genetics/biochallenge.html|journal=Scientific American|volume=270|issue=5|pages=50–55|doi=10.1038/scientificamerican0594-50|pmid=8197445}} 
* ත්‍රිෂා මැක්නෙයාර් (යාවත්කාලීන නොකළ). [https://web.archive.org/web/20040407160810/http://www.bbc.co.uk/health/features/genes_behaviour.shtml ජාන විද්‍යාව සහ මිනිස් හැසිරීම] . ''බීබීසී සෞඛ්‍යය'' . 
* තිමෝති එෆ්. මර්ෆි (වැටීම 2000). [https://web.archive.org/web/20030626223153/http://www.apa.udel.edu/apa/publications/newsletters/v00n1/lgbt/04.asp දැන් මොකක්ද?] [https://web.archive.org/web/20030626223153/http://www.apa.udel.edu/apa/publications/newsletters/v00n1/lgbt/04.asp සමලිංගිකත්වයේ නවතම න්‍යාය] . ''දර්ශනය සහ සමලිංගික, සමලිංගික, ද්වීලිංගික සහ සංක්‍රාන්ති ලිංගික ගැටළු පිළිබඳ APA පුවත් පත්‍රිකාව'' . 
* {{Cite journal|last=Muscarella|first=F.|last2=Fink|first2=B.|last3=Grammer|first3=K.|last4=Kirk-Smith|first4=M.|year=2001|title=Homosexual Orientation in Males: Evolutionary and Ethological Aspects|url=http://evolution.anthro.univie.ac.at/institutes/urbanethology/resources/pdf/NEL220601R01_Muscarella_.pdf|journal=Neuroendocrinology Letters|volume=22|issue=6|pages=393–400|pmid=11781535}} 
* ජෛව විද්‍යාව පිළිබඳ නෆීල්ඩ් කවුන්සිලය (2002). ''[https://web.archive.org/web/20101017145337/http://www.nuffieldbioethics.org/publications/geneticsandhb/rep0000001098.asp ජාන විද්‍යාව සහ මිනිස් හැසිරීම]'' . ලන්ඩන්: කර්තෘ. [https://web.archive.org/web/20101017145332/http://www.nuffieldbioethics.org/publications/geneticsandhb/rep0000001031.asp 10 වන පරිච්ඡේදය] ලිංගික දිශානතිය ගැන සාකච්ඡා කරයි. 
* [https://www.imdb.com/title/tt0422898 අවුට් ඉන් නේචර්: සමලිංගික හැසිරීම සත්ව රාජධානියේ], ස්ටෙෆාන් ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රෙස්කෝ, බර්ට්‍රන්ඩ් ලොයර් සහ ජෙසිකා මෙන්ඩෙස්ගේ වාර්තා චිත්‍රපටයකි 
* රහ්මාන් Q. (2005). මානව ලිංගික දිශානතියේ ස්නායු සංවර්ධනය. ''ස්නායු විද්‍යාව සහ ජෛව චර්යා සමාලෝචන'' '''29''' : 1057-1066. 
* {{Cite journal|date=June 1984|title=Fetal effects on sexual behavior and aggression in young and old female mice treated with estrogen and testosterone|url=https://archive.org/details/hormones-and-behavior_1984-06_18_2/page/117|journal=Horm Behav|volume=18|issue=2|pages=117–29|doi=10.1016/0018-506X(84)90037-0|pmid=6539747}} 
* {{Cite journal|last=Veniegas|first=Rosemary C.|last2=Conley|first2=Terri D.|year=2000|title=Biological Research on Women's Sexual Orientations: Evaluating the Scientific Evidence|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-social-issues_summer-2000_56_2/page/267|journal=Journal of Social Issues|volume=56|issue=2|pages=267–282|doi=10.1111/0022-4537.00165}} 
* {{Cite journal|date=October 2002|title=Intrauterine position effects|url=https://archive.org/details/sim_neuroscience-and-biobehavioral-reviews_2002-10_26_6/page/665|journal=Neurosci Biobehav Rev|volume=26|issue=6|pages=665–78|doi=10.1016/S0149-7634(02)00038-6|pmid=12479841}} 
* {{Cite journal|last=LeVay|first=Simon|author-link=Simon LeVay|last2=Hamer|first2=Dean H.|year=1994|title=Evidence for a Biological Influence in Male Homosexuality|url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_1994-05_270_5/page/n47|journal=Scientific American|volume=270|issue=5|pages=44–49|doi=10.1038/scientificamerican0594-44|pmid=8197444}} 
* ටී. ජේ. ටේලර් (1992). ''[http://www.tim-taylor.com/papers/twin_studies/ සමලිංගිකත්වය පිළිබඳ ද්විත්ව අධ්‍යයන]'' . දෙවන කොටස පර්යේෂණාත්මක මනෝවිද්‍යාත්මක ප්‍රකාශනය (ප්‍රකාශයට පත් නොකල), එක්සත් රාජධානියේ කේම්බ්‍රිජ් විශ්ව විද්‍යාලය. 
* {{Cite journal|last=vom Saal FS|date=July 1989|title=Sexual differentiation in litter-bearing mammals: influence of sex of adjacent fetuses in utero|url=http://jas.fass.org/cgi/pmidlookup?view=long&amp;pmid=2670873|journal=J. Anim. Sci.|volume=67|issue=7|pages=1824–40|doi=10.2527/jas1989.6771824x|pmid=2670873}}    
* {{Cite journal|date=May 1980|title=Sexual characteristics of adult female mice are correlated with their blood testosterone levels during prenatal development|url=https://archive.org/details/sim_science_1980-05-09_208_4444/page/597|journal=Science|volume=208|issue=4444|pages=597–9|doi=10.1126/science.7367881|pmid=7367881}} 
* මැකාර්ටි, ලින්ඩා. &quot;මගේ අනන්‍යතාවය පළඳින්න: පන්ති කාමරයේ සංක්‍රාන්ති ලිංගික ගුරුවරයෙක්.&quot; අධ්‍යාපනයේ සමානාත්මතාවය සහ විශිෂ්ටත්වය 36.2 (2003 ජූනි): 170–183. පුළුල් කරන ලද ශාස්ත්‍රීය ASAP. ගේල්. යූසී සැන්ටා බාබරා. 2007 දෙසැම්බර් 10 [https://web.archive.org/web/20070119072327/http://find.galegroup.com/itx/start.do?prodId=EAIM] . 
* බෙග්ලි, ෂැරොන්. &quot;සොබාදහම සහ පෝෂණය.&quot; නිව්ස්වීක් 126.n20 (1995 නොවැම්බර් 13): 72 (1). පුළුල් කරන ලද ශාස්ත්‍රීය ASAP. ගේල්. යූසී සැන්ටා බාබරා. 2007 දෙසැම්බර් 10 [https://web.archive.org/web/20071011021736/http://find.galegroup.com/ips/start.do?prodId=IPS] . 
* ජෝන්ස්, ස්ටීව්. &quot;ඔව් සහ ඒ නිසා.&quot; නිව් ස්ටේට්ස්මන් ඇන්ඩ් සොසයිටි 6.n256 (1993 ජූනි 11): 30 (2). පුළුල් කරන ලද ශාස්ත්‍රීය ASAP. ගේල්. යූසී සැන්ටා බාබරා. 2007 දෙසැම්බර් 10 [https://web.archive.org/web/20071011021736/http://find.galegroup.com/ips/start.do?prodId=IPS] . 
* ලෙවේ, සයිමන් (2011). ''සමලිංගික, සෘජු සහ හේතුව ඇයි: ලිංගික දිශානතිය පිළිබඳ විද්‍යාව'' . ඔක්ස්ෆර්ඩ් විශ්ව විද්‍යාල මුද්‍රණාලය. 
[[ප්‍රවර්ගය:ජාන]]
[[ප්‍රවර්ගය:ජීව විද්‍යාව]]
[[ප්‍රවර්ගය:ලිංගිකත්වය]]
[[ප්‍රවර්ගය:ලිංගික ආකර්ෂණය]]
[[ප්‍රවර්ගය:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>netsf6gmvrc8sv38sipb5i9ar0maaqv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>අන්දියානු කඳුකර බළලා</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89719</id>
    <revision>
      <id>802490</id>
      <parentid>798363</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T21:57:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18367" sha1="i3y0riz6m0a9ya3w6a5ax2odod2q3wu" xml:space="preserve">{{short description|Small wild cat}}
{{Use dmy dates|date=June 2013}}
{{Speciesbox
| name = Andean mountain cat
| image = Andean cat 1 Jim Sanderson.jpg
| image_caption = 
| status = EN
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=iucn&gt;{{Cite iucn |title=''Leopardus jacobita'' |author=Villalba, L. |author2=Lucherini, M. |author3=Walker, S. |author4=Lagos, N. |author5=Cossios, D. |author6=Bennett, M. |author7=Huaranca, J. |name-list-style=amp |page=e.T15452A50657407 |date=2016 |access-date=29 October 2018}}&lt;/ref&gt;
| genus = Leopardus
| species = jacobita&lt;ref name=msw3&gt;{{MSW3 Wozencraft|id=14000096|heading=Species ''Leopardus jacobitus''}}&lt;/ref&gt;
| authority = ([[Emilio Cornalia|Cornalia]], 1865)
| range_map = AndeanCat_distribution.jpg
| range_map_caption = Distribution of the Andean cat, 2016&lt;ref name=iucn/&gt;
| synonyms = ''Oreailurus jacobita''
}}

The '''Andean mountain cat''' (''Leopardus jacobita'') is a small [[Felinae|wild cat]] native to the high [[Andes]] that has been listed as [[Endangered]] on the [[IUCN Red List]] because fewer than 2,500 individuals are thought to exist in the wild.&lt;ref name=iucn/&gt; It is traditionally considered a sacred animal by indigenous [[Aymara people|Aymara]] and [[Quechua people]].&lt;ref&gt;{{Cite book |editor1=Macdonald, D.W. |editor2=Loveridge, A.J. |title=The Biology and Conservation of Wild Felids |author1=Macdonald, D.W. |author2=Loveridge, A.J. |name-list-style=amp |author3=Nowell, K. |date=2010 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-923444-8 |chapter=''Dramatis personae'': an introduction to the wild felids. Andean cat ''Leopardus jacobita'' (Cornalia, 1865) |page=35 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Z6USDAAAQBAJ&amp;pg=PA35}}&lt;/ref&gt;

It was first described by [[Emilio Cornalia]] who named it in honour of Jacobita Mantegazza.&lt;ref name=YensenSeymour&gt;{{cite journal |last1=Yensen |first1=E. |last2=Seymour |first2=K. L. |year=2000 |title=''Oreailurus jacobita'' |journal=Mammalian Species |volume=644 |issue=644 |pages=1–6 |doi=10.1644/1545-1410(2000)644&lt;0001:OJ&gt;2.0.CO;2 |url=http://www.science.smith.edu/msi/pdf/644_Oreailurus_jacobita.pdf |access-date=3 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303220322/http://www.science.smith.edu/msi/pdf/644_Oreailurus_jacobita.pdf |archive-date=3 March 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

==Characteristics==
The Andean mountain cat has ashy-gray fur, a gray head, ears and face. The areas around the lips and cheeks are white; two dark brown lines run from the corners of the eyes across the cheeks. There are some black spots on the forelegs, yellowish-brown blotches on the flanks, and up to two narrow, dark rings on the hind limbs. The long bushy tail has 6&amp;ndash;9 rings, which are dark brown to black. The markings of juveniles are darker and smaller than those of adults. The skulls of adult specimens range in length from {{convert|100.4|to|114.8|mm|in|abbr=on}} and are larger than those of the [[pampas cat]] and [[cat|domestic cat]].&lt;ref name=Garcia-Perea&gt;{{Cite journal|author = Garcia-Perea, R.|year=2002 |title=Andean Mountain Cat, ''Oreailurus jacobita'': Morphological Description and Comparison With Other Felines From The Altiplano|url = https://archive.org/details/sim_journal-of-mammalogy_2002-02_83_1/page/110|journal=Journal of Mammalogy|volume=83| issue=1| pages= 110–124 |doi=10.1644/1545-1542(2002)083&lt;0110:amcojm&gt;2.0.co;2|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

The Andean mountain cat has a black nose and lips, and rounded ears. On the back and on the tail, the hair is {{convert|40–45|mm|in|abbr=on}} long. Its rounded footprints are {{convert|4|cm|in|abbr=on}} long and {{convert|3.5|cm|in|abbr=on}} wide. Its pads are covered with hair.&lt;ref name=YensenSeymour/&gt;

Adult specimens range from {{convert|57.7|to|85|cm|in|abbr=on}} in head-to-body length, with a {{convert|41.3|to|48.5|cm|in|abbr=on}} long tail.&lt;ref name=YensenSeymour/&gt;&lt;ref name=Garcia-Perea/&gt; The shoulder height is about {{convert|36|cm|in|abbr=on}} and body weight is up to {{convert|5.5|kg|lb}}.

The Andean mountain cat and [[pampas cat]] look similar. This makes it difficult to identify which cat is observed and makes correct estimations of populations problematic. This can be especially difficult when attempting to gain correct information from the observations of individuals that have seen one of these cats but are not aware to look for specific features to distinguish between the two.&lt;ref&gt;Palacios, R. (2007). Manual para identificación de carnívoros andinos. Alianza Gato Andino, Córdoba, Argentina. 40 pp.&lt;/ref&gt;

{|class = &quot;wikitable&quot;
|+ Differences between Andean and pampas cats&lt;ref name=YensenSeymour/&gt;&lt;ref name=Garcia-Perea/&gt;
|-
|-
! Andean cat
! Trait
! Pampas Cat
|-
| {{frac|2|3}} of the total body length. Thick and blunt with 6&amp;ndash;9 wide rings.
| Tail
| {{frac|1|2}} of the total body length. Thin and tapered with 9 thin rings.
|-
| Maximum width of rings: 60mm
| Tail rings
| Maximum width of rings: 20mm
|-
| Distinctive lines on sides of eyes. Rounded tips of ears.
| Facial features
| If lines are present, they are brown and less dramatic. Triangular-tipped ears are present for most of this species.
|-
| Very dark or black
| Nose
| Light colored, generally pink
|-
| Yellow&amp;ndash; and rust-colored or gray and black
| Overall color
| Cream, red, rust, and black in color
|-
| One consistent coat pattern
| Coat pattern
| Three different coat patterns with different variations
|-
| Uniform coloration of the base color
| Ear color
| Patterned colored ears
|- 
|Rings are not complete; stripes are spot-like in appearance
|Front paws
|Two or more well-defined, complete, black rings
|-
|-
|}

==Distribution and habitat==
[[File:Gato andino.jpg|thumb|Andean mountain cat]]

The Andean mountain cat lives only at high elevations in the [[Andes]].&lt;ref name=nowell96&gt;{{cite book |last1=Nowell |first1=K. |last2=Jackson |first2=P. |name-list-style=amp |year=1996 |title=Wild Cats: status survey and conservation action plan |publisher=IUCN/SSC Cat Specialist Group |location=Gland, Switzerland |chapter=Andean mountain cat, ''Oreailurus jacobitus'' (Cornalia, 1865) |pages=116–118 |chapter-url=http://carnivoractionplans1.free.fr/wildcats.pdf#page=141}}&lt;/ref&gt; Records in [[Argentina]] indicate that it lives at elevations from {{convert|1800|m|ft|abbr=on}} in the southern Andes to over {{convert|4000|m|ft|abbr=on}} in [[Chile]], [[Bolivia]] and central [[Peru]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Sorli, L. E. |author2=Martinez, F. D. |author3=Lardelli, U. |author4=Brandi, S. |name-list-style=amp |year=2006 |title=Andean cat in Mendoza, Argentina – Further south and at lowest elevation ever recorded |journal=Cat News |issue=44 |pages=24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Napolitano2008&gt;{{cite journal |author1=Napolitano, C. |author2=Bennett, M. |author3=Johnson, W. E. |author4=O'Brien, S. J. |author5=Marquet, P. A. |author6=Barría, I. |author7=Poulin, E. |author8=Iriarte, A. |name-list-style=amp |year=2008 |title=Ecological and biogeographical inferences on two sympatric and enigmatic Andean cat species using genetic identification of faecal samples |journal=Molecular Ecology |volume=17 |issue=2 |pages=678–690 |doi=10.1111/j.1365-294X.2007.03606.x |pmid=18205675|s2cid=8517958 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Villalba2008&gt;{{cite journal |author1=Villalba, M. L. |name-list-style=amp |author2=Bernal, N. |author3=Nowell, K. |author4=MacDonald, D. W. |year=2008 |title=Distribution of two Andean small cats (''Leopardus jacobita'' and pampas cat ''Leopardus colocolo'') in Bolivia and the potential impacts of traditional beliefs on their conservation |journal=Endangered Species Research |volume=16 |issue=1 |pages=85–94 |doi=10.3354/esr00389 |url=https://www.int-res.com/articles/esr_oa/n016p085.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Cossios2007&gt;{{cite journal |author1=Cossíos, D. E. |author2=Madrid, A. |author3=Condori, J. L. |author4=Fajardo, U. |name-list-style=amp |year=2007 |title=Update on the distribution of the Andean cat ''Oreailurus jacobita'' and the pampas cat ''Lynchailurus colocolo'' in Peru |journal=Endangered Species Research |volume=3 |issue=3 |pages=313–320 |doi=10.3354/esr00059|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; This terrain is arid, sparsely vegetated, rocky and steep. The population in the [[Salar de Surire Natural Monument]] was estimated at five individuals in an area of {{convert|250|km2|sqmi|abbr=on}}.&lt;ref name=Napolitano2008/&gt; Results of a survey in the [[Jujuy Province]] of northwestern Argentina indicates a density of seven to 12 individuals per {{convert|100|km2|sqmi|abbr=on}} at an elevation of about {{convert|4200|m|ft|abbr=on}}.&lt;ref name=Reppucci2011&gt;{{cite journal |author1=Reppucci, J. |author2=Gardner, B. |author3=Lucherini, M. |name-list-style=amp |year=2011 |title=Estimating detection and density of the Andean cat in the high Andes |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-mammalogy_2011-02_92_1/page/140 |journal=Journal of Mammalogy |volume=92 |issue=1 |pages=140–147 |doi=10.1644/10-MAMM-A-053.1|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

Its habitat in the Andes is fragmented by deep valleys, and its preferred prey, [[Southern Viscacha|mountain viscacha]]s (''Lagidium'') occur in patchy colonies.&lt;ref name=iucn/&gt;
Across this range, the level of [[genetic diversity]] is very low.&lt;ref name=Cossios2007/&gt;

It is also probable that mountain [[chinchilla]]s were previously important prey of the Andean mountain cat before their populations were drastically reduced due to hunting for the fur trade.&lt;ref name=Villalba2008/&gt;

== Ecology and behaviour ==
Six different species of carnivores live in the Andes Mountain range. Apart from the Andean cat, there are two other cat species: the [[pampas cat]] and the [[cougar|puma]]. The puma is a large predator, while the Andean and Pampas Cat are medium-sized predators. These two medium-sized predators are very much alike. They both hunt within the same territory. They hunt the same prey, the [[Lagidium|mountain viscacha]] (''Lagidium viscacia''), a rodent. The viscacha makes up 93.9% of the biomass consumed in the Andean cat's diet while the Pampas Cat depends on it for 74.8% of its biomass consumption.&lt;ref name=Napolitano2008/&gt; Both of these cats depend on a specific prey to make up a large portion of their dietary needs. In some areas, the mountain viscacha will make up 53% of the Andean cat's prey items. This is because the other prey items are so significantly smaller that even though the Andean cat will successfully hunt, kill, and eat a mountain viscacha half the time, the mountain viscacha is so much larger than the other food items, it makes up more substance.&lt;ref name= Walker&gt;{{cite journal | author = Walker, R. S. | author2 = Novaro, A. J. | author3 = Perovic, P. | author4 = Palacios, R. | author5 = Donadio, E. | author6 = Lucherini, M. | author7 = Pia, M. | author8 = López, M. S. | name-list-style = amp | year = 2007| title= Diets of three species of Andean Carnivores in High Altitude Deserts of Argentina| journal= Journal of Mammalogy| volume= 88| issue= 2| pages= 519–525| doi=10.1644/06-mamm-a-172r.1| doi-access = free }}&lt;/ref&gt; They also hunt frequently during the same periods. During one study, both the Andean cat and the Pampas Cat were seen most frequently during moonless nights; the second most sightings of these cats were during full moons.&lt;ref name=Lucherini&gt;{{cite journal | author = Lucherini, M. | year = 2009| title= Activity Pattern Segregation of Carnivores in the High Andes| url = https://archive.org/details/sim_journal-of-mammalogy_2009-12_90_6/page/1404 | journal= Journal of Mammalogy | volume = 90 | issue = 6 | pages = 1404–1409 | doi=10.1644/09-mamm-a-002r.1| s2cid = 76656004}}&lt;/ref&gt;

By using the residents' observations of Andean cats in coupled pairs with their litters, it is theorized that the mating season for the Andean cat is within the months of July and August. Because kittens have been seen in the months of April and October, this could mean that the mating season extends into November or even December. A litter will usually consist of one or two offspring born in the spring and summer months. This is common with many other species that also have their young when food resources are increasing.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Cossíos D. |author2=Beltrán Saavedra, F. |author3=Bennet, M. |author4=Bernal, N. |author5= Fajardo, U. |author6=Lucherini, M. |author7=Merino, M. J. |author8=Marino, J. |author9=Napolitano, C. |author10=Palacios, R. |author11=Perovic, P. |author12=Ramirez, Y. |author13=Villalba, L. |author14=Walker, S. |author15=Sillero-Zubiri, C. |name-list-style=amp |year=2007 |title=Manual de metodologías para relevamientos de carnívoros alto andinos |location=Buenos Aires, Argentina |publisher=Alianza Gato Andino }}&lt;/ref&gt;

==Threats==
The following table lists the threat to the Andean cat and proposed interventions to mitigate them:&lt;ref name=ACA2011&gt;{{Cite book |editor1=Palacios, R. |editor2=Villalba, L. |title=Plan Estratégico para la Conservación del Gato Andino, 2011–2016 |date=2011 |location=La Paz, Bolivia |publisher=Alianza Gato Andino |url=https://gatoandino.org/wp-content/uploads/2019/09/Plan-Estrategico-AGA-2011-2016.pdf}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Priority
! Direct threat
! Indirect threat
|-
| 1
| Habitat loss
| Various forms of land use including mining, and water extraction, potentially increased by climate change.
| Creation of protected areas and consolidation or improvement of existing ones; obeying with government and the industry sector; implementation of existing legislation; involvement of local communities on conservation and land use decisions; research on desertification processes affecting the Andean cat.
|-
| 2
| Habitat degradation
| Inappropriate pastoralist and agricultural practices; unregulated tourism; mining, oil/gas extraction; unregulated use of water.
| Working with communities to improve livestock management; lobbying with governments, industries and local communities to regulate tourist activities; implementation of existing legislation; implementation of water management plans when existing; research on the impacts of habitat degradation on Andean Cat population.
|-
| 3
| Hunting not for human use
| Conflicting with small livestock breeding; lack of knowledge of the species by local community member; presence of dogs, incidental capture
| Conflict mitigation, community education, implementation of existing legislation; research on the most effective methods to mitigate conflicts and improvement of perception of the species by local people.
|-
| 4
| Traditional hunting
| Religious use of skins or taxidermy, hunting due to traditional beliefs
| Education; rekindling of traditional knowledge.
Skins decorated and used in festivals, religious ceremonies, and folk magic.
|-
| 5
| Reduction of prey populations
| Hunting, presence of domestic dogs
| Community education; implementation of existing legislation; research on predator-prey dynamics
|-
| 6
| Introduction of diseases
| Dogs and cats as reservoirs and/or vectors
| Research to determine the true extent of this threat
|-
| 7
| Hybridization
| Sympatric with phylogenetically related species (''L. colocolo'')
| Research to determine the true extent of this threat.
|}

==Conservation==
The Andean cat is listed on [[CITES Appendix I]].&lt;ref name=iucn/&gt;
It is protected in all the countries of its range.&lt;ref name=ACCA2004&gt;{{cite book |author1=Villalba, L. |author2=Lucherini, M. |author3=Walker, S. |author4=Cossios, D. |author5=Iriarte, A. |author6=Sanderson, J. |author7=Gallardo, G. |author8=Alfaro, F. |author9=Napolitano, C. |author10=Sillero-Zubiri, C. |year=2004 |title=The Andean Cat Conservation Action Plan |location=La Paz, Bolivia |publisher=Andean Cat Alliance |url=https://gatoandino.org/wp-content/uploads/2019/11/el-gato-andino-plan-accion-conservacion.pdf}}&lt;/ref&gt;

The [[Andean Cat Alliance]] was formed in 2003 by representatives from Argentina, Bolivia, Peru and Chile with the aim of fostering research and conservation of the Andean cat.&lt;ref name=ACA2011/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Legislation and policies protecting the Andean cat&lt;ref name=ACCA2004/&gt;
|-
|-
! Country
! Law or policy
! Protection offered
! Year enacted
! Number of protected areas 
! Sightings within protected areas
! Unevaluated areas
|-
| rowspan=3 | Argentina
| National Law 22421 of Wildlife Conservation
| rowspan=3 | Prohibits hunting and/or trade of the Andean cat
| rowspan=3 | Unknown
| rowspan=3 | 9 protected areas
| rowspan=3 | Evidence found in 7 areas
| rowspan=3 | 1 unevaluated, 1 partial
|-
| Statutory Decree 666/97
|- 
| Resolution No. 63/86 of the Secretary of Agriculture 
|-
| Bolivia
| Decree No. 22421
| General and undefined ban on hunting, capture, storage, and/or conditioning of wild animals and their by-products
| 1990
| 8 protected areas
| Evidence found in 6 areas
| 2 areas unevaluated
|-
| Chile
| Law No. 19473
| Ban on hunting all felids, with penalties of up to $6,000 fine and/or imprisonment up to 3 years
| 1972
| 7 protected areas
| Evidence found in 7 areas
| All areas evaluated
|-
| Peru
| Supreme Decree No. 013-99-AG
| Ban on hunting, trading, and possession of living, dead, or body parts of the Andean cat
| 1999
| 12 protected areas
| Evidence found in 4 areas
| 8 areas unevaluated
|}

==References==
{{Reflist}}

==External links==
{{Commons+cat|Leopardus jacobita|Leopardus jacobita}}
{{Wikispecies|Leopardus jacobita}}
* {{cite web |url=http://catinthinair.org/ |title=Cat in Thin Air}}
* {{cite web |url=http://www.gatoandino.org |website=Andean Cat Alliance |title=Alianza Gato Andino}}
* {{cite web |url=http://www.catsg.org/index.php?id=86 |title=Andean cat |website=IUCN/SSC Cat Specialist Group}}

{{Carnivora|Fe.}}
{{Portal bar|අන්දීස්|බළල්ලු}}
{{Taxonbar|from=Q213047}}

[[Category:Leopardus]]
[[Category:Felids of South America]]
[[Category:Mammals of the Andes]]
[[Category:Mammals of Chile|Cat, Andean mountain]]
[[Category:Mammals of Argentina|Cat, Andean mountain]]
[[Category:Mammals of Peru|Cat, Andean mountain]]
[[Category:Mammals of Bolivia|Cat, Andean mountain]]
[[Category:Endangered animals]]
[[Category:Endangered biota of South America]]
[[Category:Mammals described in 1865]]
[[Category:Taxa named by Emilio Cornalia]]
[[Category:Species endangered by habitat fragmentation]]</text>
      <sha1>i3y0riz6m0a9ya3w6a5ax2odod2q3wu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>WorldCat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90145</id>
    <revision>
      <id>802499</id>
      <parentid>796950</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T22:11:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7874" sha1="g65vvhrl9ys3e8u6w1iaa2j5j3iyoi3" xml:space="preserve">{{Self reference|විකිපීඩියා ලිපි වල WorldCat සබැඳි භාවිතය පිළිබඳ තොරතුරු දැනගැනීම සඳහා, [[සැකිල්ල:OCLC]] වෙතට යොමුවන්න.}}
{{Infobox website
| name                 = WorldCat
| logo                 = WorldCat logo.svg
| logo_size            =
| logo_alt             = Five-color WorldCat emblem, with WorldCat in black letters and OCLC in smaller grey letters
| logo_caption         =
| screenshot           = WorldCat homepage.png
| collapsible          = y
| collapsetext         = Screenshot
| background           = gainsboro &lt;!-- for collapsetext heading; default grey (gainsboro) --&gt;
| screenshot_size      =
| screenshot_alt       =
| caption              = WorldCat [[homepage]] as of June 2019
| url                  = {{Official URL}}
| commercial           = No
| type                 = Network of library content and services
| registration         = Optional, but some features require registration (such as writing reviews and making lists or bibliographies)
| language             = {{hlist|Chinese (Simplified)|Chinese (Traditional)|Czech|Dutch|English|French|German|Italian|Korean|Japanese|Portuguese|Spanish|Thai|Urdu}}
| language_count       = 13
| language_footnote    = &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.worldcat.org/account/?page=searchItems|title=Search for library items|website=WorldCat|publisher=[[OCLC]]|access-date=2017-03-29}}&lt;/ref&gt;
| num_users            =
| content_license      = [http://www.oclc.org/en/policies/copyright.html Copyright policy]
| programming_language =
| owner                = [[OCLC]]
| launch_date          = {{start date and age|1998|1|21}}&lt;ref&gt;1998 is the date of registry of the WorldCat.org domain; see: {{cite web|url=http://whois.domaintools.com/worldcat.org|title=WorldCat.org WHOIS, DNS, &amp; Domain Info – DomainTools|work=[[WHOIS]]|access-date=2017-01-21}} However, the union catalog that became WorldCat was started three decades earlier, and it was already available on the web to subscriber libraries at OCLC.org several years before WorldCat.org was a registered domain name; see: {{cite web|url=http://whois.domaintools.com/oclc.org|title=OCLC.org WHOIS, DNS, &amp; Domain Info – DomainTools|work=[[WHOIS]]|access-date=2019-06-26}}&lt;/ref&gt;
| issn                 = &lt;!-- ISSN, e.g. 1085-6706 (automatically linked to http://www.worldcat.org) --&gt;
| oclc                 = 756372754
| current_status       = Online
}}

'''WorldCat''' යනු [[OCLC]] global cooperative හි සහභාගී වන රටවල් 107 ක [[library|පුස්තකාල]] 15,600 ක ඇති අන්තර්ගතය ලැයිස්තුගත කරන [[union catalog]] එකකි.&lt;ref name=&quot;statistics&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.oclc.org/en/about.html |title=About OCLC|publisher=[[OCLC]]|access-date=January 4, 2021}}&lt;/ref&gt; එය මෙහෙයවනු ලබන්නේ OCLC, Inc විසින් ය.&lt;ref name=&quot;InsideWorldCat&quot;&gt;{{cite web |title=Inside WorldCat |url=https://www.oclc.org/en/worldcat/inside-worldcat.html |website=www.oclc.org |publisher=OCLC |access-date=19 August 2019}}&lt;/ref&gt;

=={{anchor|Identifier}}ඉතිහාසය==
1967 දී [[Fred Kilgour|ෆ්‍රෙඩ් කිල්ගෝර්]] ගේ නායකත්වය යටතේ [[OCLC]] ආරම්භ කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Fox&quot;&gt;{{cite news|author=Margalit Fox|title=Frederick G. Kilgour, Innovative Librarian, Dies at 92|url=https://www.nytimes.com/2006/08/02/us/02kilgour.html|quote=Frederick G. Kilgour, a distinguished librarian who nearly 40 years ago transformed a consortium of Ohio libraries into what is now the largest library cooperative in the world, making the catalogs of thousands of libraries around the globe instantly accessible to far-flung patrons, died on Monday in Chapel Hill, N.C. He was 92.|work=[[The New York Times]]|date=August 2, 2006|access-date=2009-12-22|author-link=Margalit Fox}}&lt;/ref&gt; එම වසරේ දී OCLC විසින් union catalog technology ආරම්භ කළ අතර එය පසුව WorldCat බවට පරිණාමය වීම සිදුවිය. ප්‍රථම catalog records 1971 දී එක් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Fox&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.oclc.org/worldcat/catalog/timeline.en.html|title=A brief history of WorldCat|author=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt;|date=February 10, 2015|website= oclc.org|access-date=February 13, 2014}}&lt;/ref&gt;

==ආශ්‍රිත==
* [[Copac]]
* [[Faceted Application of Subject Terminology]] (FAST)
* [[List of academic databases and search engines]]
* [[Open Library]]

== මූලාශ්‍ර ==
{{Reflist}}

==Further reading==
{{Refbegin}}
* {{cite journal |last1=Blackman |first1=Cathy |last2=Moore |first2=Erica Rae |last3=Seikel |first3=Michele |last4=Smith |first4=Mandi |date=July 2014 |title=WorldCat and SkyRiver: a comparison of record quantity and fullness |url=https://archive.org/details/sim_library-resources-technical-services_2014-07_58_3/page/178 |journal=Library Resources &amp; Technical Services |volume=58 |issue=3 |pages=178–186 |doi=10.5860/lrts.58n3.178 |doi-access=free }}
* {{cite journal |last=Breeding |first=Marshall |date=May 2015 |title=Library services platforms: a maturing genre of products |journal=Library Technology Reports |volume=51 |issue=4 |pages=1–38 |doi=10.5860/ltr.51n4 }}
* {{cite journal |last=Matthews |first=Joseph R. |date=July 2016 |title=An environmental scan of OCLC alternatives: a management perspective |journal=Public Library Quarterly |volume=35 |issue=3 |pages=175–187 |doi=10.1080/01616846.2016.1210440|doi-access=free }}
* {{cite techreport |last=McKenzie |first=Elizabeth |date=January 2012 |title=OCLC changes its rules for use of records in WorldCat: library community pushback through blogs and cultures of resistance|number=Research paper 12-06|location=Boston |institution=[[Suffolk University Law School]]|url=https://ssrn.com/abstract=1988221}}
* {{cite book|date=1997|title=What the OCLC online union catalog means to me: a collection of essays|url=https://archive.org/details/whatoclconlineun0000unse|location=Dublin, Ohio|publisher=OCLC|isbn=1556532237|oclc=37492023}}
* {{cite journal|last=Wilson|first=Kristen|date=August 2016|title=The knowledge base at the center of the universe|journal=Library Technology Reports|volume=52|issue=6|pages=1–35|doi=10.5860/ltr.52n6 }}
* {{cite web |title=WorldCat data licensing|url=https://www.oclc.org/content/dam/oclc/worldcat/documents/worldcat-data-licensing.pdf|website=oclc.org|access-date=2018-12-31}} See also: {{cite web|title=Data licenses &amp; attribution |url=https://www.oclc.org/developer/develop/data-sets/attribution.en.html|website=oclc.org| date=January 14, 2017|access-date=2018-12-31}} Information about licensing of WorldCat records and some other OCLC data.
{{Refend}}

== භාහිර සබැඳි ==
* {{Official website}}
* {{cite web |title=WorldCat |url=https://www.oclc.org/en/worldcat.html |publisher=oclc.org |access-date=2018-12-31}} Information on the OCLC website about WorldCat.
** [https://www.worldcat.org/whatis/default.jsp What is WorldCat?]—WorldCat ගැන කෙටි පැහැදිලි කිරීමක් (ඉංග්‍රීසි)
* {{cite web |title=Bibliographic Formats and Standards |url=http://www.oclc.org/bibformats/default.htm |publisher=oclc.org |access-date=2018-12-31}}
* {{cite web |title=WorldCat Identities |url=http://www.worldcat.org/identities/ |publisher=worldcat.org |access-date=2018-12-31}}

{{Authority control files}}
{{Authority control}}

[[Category:Bibliographic databases and indexes]]
[[Category:Cooperatives]]
[[Category:Library catalogues]]
[[Category:OCLC]]

{{අසම්පූර්ණ}}</text>
      <sha1>g65vvhrl9ys3e8u6w1iaa2j5j3iyoi3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Facebook like button</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93180</id>
    <revision>
      <id>802493</id>
      <parentid>762694</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T22:04:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39047" sha1="q2td8n0xk6ha300b7molh0o54wg7ud9" xml:space="preserve">[[ගොනුව:Facebook_Thumb_icon.svg|දකුණ|thumb| ෆේස්බුක් වැනි බොත්තම]]
'''ෆේස්බුක් වැනි බොත්තම''' යනු [[ෆේස්බුක්]] සමාජ ජාල වෙබ් අඩවියේ විශේෂාංගයකි. එය මුලින් ම සක්‍රීය කළේ 2009 පෙබරවාරි මාසයේදී ය. කැමති බොත්තම පරිශීලකයින්ට තත්ත්ව යාවත්කාලීන, අදහස්, ඡායාරූප සහ වීඩියෝ, මිතුරන් විසින් බෙදා ගන්නා සබැඳි සහ වෙළඳ දැන්වීම් සමඟ පහසුවෙන් අන්තර් ක්‍රියා කිරීමට හැකියාව ලබා දෙයි. පරිශීලකයෙකු විසින් ක්ලික් කළ පසු, නම් කරන ලද අන්තර්ගතය එම පරිශීලකයාගේ මිතුරන්ගේ ප්‍රවෘත්ති සංග්‍රහවල දිස් වන අතර, එම පරිශීලකයින්ගේ සම්පූර්ණ හෝ අර්ධ ලැයිස්තුවක් ඇතුළුව අන්තර්ගතයට කැමති වූ අනෙකුත් පරිශීලකයින් සංඛ්‍යාව ද බොත්තම පෙන්වයි. කැමති බොත්තම 2010 ජූනි මාසයේ දී අදහස් දක්වා දීර්ඝ කරන ලදී. &quot;අකමැත්ත&quot; බොත්තමක් ඇතුළත් කිරීමේ අභිප්‍රායක් තිබේ ද යන්න පිළිබඳ ව පුළුල් පරීක්‍ෂණයකින් සහ මහජනයාගෙන් වසර ගණනාවක ප්‍රශ්නවලින් පසුව, Facebook නිල වශයෙන් 2016 පෙබරවාරි 24 දින ලොව පුරා පරිශීලකයින්ට &quot;ප්‍රතික්‍රියා&quot; නිකුත් කරන ලද අතර, පරිශීලකයින්ට කැමති බොත්තම දිගු වේලාවක් එබීමට ඉඩ සලසයි. &quot;ආදරය&quot;, &quot;හහා&quot;, &quot;වාව්&quot;, &quot;දුක&quot;, හෝ &quot;කෝප&quot; ඇතුළුව, පෙර නිර්වචනය කළ හැඟීම් පහෙන් එකක් භාවිතා කිරීමට විකල්පයක්. 2017 මැයි මාසයේ දී අදහස් දැක්වීම් සඳහා ද ප්‍රතිචාර දීර්ඝ කරන ලද අතර, 2019 අප්‍රේල් මාසයේ දී විශාල චිත්‍රක ප්‍රතිසංස්කරණයක් සිදු කරන ලදී.

කැමති බොත්තම යනු ෆේස්බුක් සමාජ ප්ලග් ඉන් එකකි, එහි බොත්තම තෙවෙන පාර්ශවී ය වෙබ් අඩවි මත තැබිය හැකි ය. එහි භාවිතය මධ්‍යස්ථාන වන්නේ වෙළඳ ප්‍රචාරණ ජාලයක ආකාරයක් වටා වන අතර, කුමන පරිශීලකයින් කුමන වෙබ් අඩවි වලට පිවිසෙන්නේ ද යන්න පිළිබඳ තොරතුරු රැස් කරයි. මෙම ආකාරයේ ක්‍රියාකාරීත්වය, එක්තරා ආකාරයක වෙබ් බීකනය, පුද්ගලිකත්ව ය සඳහා සැලකිය යුතු ලෙස විවේචනයට ලක් ව ඇත. ප්ලග් ඉන් හරහා දත්ත රැස් කිරීම නවත්තන ලෙස රහස්‍යතා ක්‍රියාකාරී සංවිධාන ෆේස්බුක් වෙතින් ඉල්ලා ඇති අතර, සිදු විය හැකි රහස්‍යතා නීති උල්ලංඝණය කිරීම් සඳහා ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ ව රජය න් පරීක්ෂණ ආරම්භ කර ඇත. Facebook විසින් මාස තුනකට පසු තොරතුරු නිර්නාමික කරන බව ප්‍රකාශ කර ඇති අතර, එකතු කරන ලද දත්ත තෙවෙන පාර්ශවයකට බෙදා නො ගැනීම හෝ විකිණීම සිදු නො කෙරේ. මීට අමතරව, ජනප්‍රියත්වයේ මිනුමක් ලෙස කැමති බොත්තම භාවිතා කිරීම සමහර සමාගම් ව්‍යාජ ෆේස්බුක් ගිණුම් හරහා කැමති විකිණීමට හේතු වී ඇති අතර, එමඟින් නිසි පරිශීලක ප්‍රමිතික විකෘති කර ඇති ව්‍යාජ ලයික් බහුලව ලැබී ඇති බවට ෆේස්බුක් හි ප්‍රචාරණ කරන සමහර සමාගම්වලින් පැමිණිලි ඇති විය. . Facebook එහි සේවා කොන්දේසි ගිවිසුමේ සඳහන් කරන්නේ පරිශීලකයින්ට එක් පුද්ගලික පිටුවක් පමණක් නිර්මාණය කළ හැකි බවත්, ව්‍යාජ ගිණුම් ව්‍යාප්ත කිරීමට එරෙහිව එහි අඛණ්ඩ උත්සාහයන් පවතින බවත් ය.

== ෆේස්බුක් හි භාවිතා කරන්න ==
කැමති බොත්තම යනු සමාජ ජාල සේවාව වන Facebook හි විශේෂාංගයකි, පරිශීලකයින්ට තත්ත්ව යාවත්කාලීන කිරීම්, අදහස්, ඡායාරූප සහ වීඩියෝ, මිතුරන් විසින් බෙදා ගන්නා සබැඳි සහ වෙළඳ දැන්වීම් වැනි අන්තර්ගත යන්ට කැමති විය හැක. විශේෂාංගය 2009 පෙබරවාරි 9 සක්‍රීය කරන ලදී  එය ෆේස්බුක් වේදිකාවේ විශේෂාංගයක් වන අතර එය සහභාගී වන වෙබ් අඩවි වලට වෙබ් අඩවියේ අන්තර්ගතය මිතුරන් සමඟ බෙදා ගැනීමට හැකි බොත්තමක් ප්‍රදර්ශනය කිරීමට ඉඩ සලසයි. 

පරිශීලකයෙකු කැමති බොත්තම ක්ලික් කළ විට, එම පරිශීලකයාගේ මිතුරන්ගේ පුවත් සංග්‍රහවල අන්තර්ගතය දිස් වේ.   බොත්තම එක් එක් අන්තර්ගතයට කැමති පරිශීලකයින් සංඛ්‍යාව ද පෙන්වයි, එම පරිශීලකයින්ගේ සම්පූර්ණ හෝ අර්ධ ලැයිස්තුවක් පෙන්විය හැක.  පරිශීලකයින්ගේ අදහස් වලට කැමති වීමේ හැකියාව 2010 ජුනි මාසයේ දී එකතු කරන ලදී,  සහ &quot;ආදරය&quot;, &quot;හහා&quot;, &quot;වාව්&quot;, &quot;සැඩ්&quot;, හෝ &quot;කෝපාවිෂ්ට&quot; ඇතුළුව පූර්ව නිර්වචනය කළ හැඟීම් පහෙන් එකක් සමඟ ප්‍රතික්‍රියා කිරීමේ හැකියාව &quot;, 2017 මැයි මාසයේ දී එකතු කරන ලදී.  
[[File:Facebook_Reactions.png|thumb|309x309පික්| ෆේස්බුක් ප්රතික්රියා; වමේ සිට දකුණට: Like, Love, Haha, Wow, Sad, Angry]]
වසරකට වැඩි කාලයක් පරීක්‍ෂා කිරීමෙන් පසුව, &lt;ref name=&quot;verge-reactions&quot; /&gt; අයර්ලන්තයේ සහ ස්පාඤ්ඤයේ 2015 ඔක්තෝබර් ලබා ගත හැකි වීම ඇතුළුව,  Facebook විසින් 2016 පෙබරවාරි 24 වන දින ලොව පුරා සිටින පරිශීලකයින්ට &quot;ප්‍රතික්‍රියා&quot; නිල වශයෙන් ඉදිරිපත් කරන ලදී. &quot;Love&quot;, &quot;Haha&quot;, &quot;Wow&quot;, &quot;Sad&quot;, &quot;angry&quot; වැනි පූර්ව නිර්වචනය කළ හැඟීම් පහක් අතර විකල්ප ලබා ගැනීමට කැමති බොත්තම දිගු වේලාවක් එබීම සඳහා මෙම විශේෂාංගය පරිශීලකයින්ට ඉඩ සලසයි.  &lt;ref name=&quot;wired-reactions&quot;&gt;{{Cite journal|last=Stinson|first=Liz|date=February 24, 2016|title=Facebook Reactions, the Totally Redesigned Like Button, Is Here|url=https://www.wired.com/2016/02/facebook-reactions-totally-redesigned-like-button|journal=[[Wired (website)|Wired]]|publisher=[[Condé Nast]]|access-date=May 30, 2017}}&lt;/ref&gt; 2017 ජුනි මාසයේ දී, අභිමානවත් මාසය සැමරීමේ දී, Facebook එහි ප්‍රතික්‍රියා විකල්පවල කොටසක් ලෙස දේදුනු ධජයක් හඳුන්වා දුන්නේ ය.   

ප්‍රතික්‍රියා වල සැලසුම 2019 අප්‍රේල් මාසයේ දී යාවත්කාලීන කරන ලදී, අයිකන වල සජීවි කරණ මෙන්ම සාමාන්‍ය චිත්‍රක ප්‍රතිසංස්කරණයකින් සමන්විත තවත් රාමු .  ප්‍රතික්‍රියා පළමු ව ප්‍රතිලෝම ඉංජිනේරු විශේෂඥ ජේන් මැන්චුන් වොන්ග් විසින් [[ට්විටර්]] හි  ප්‍රතිචාර ලෙස සහ ෆේස්බුක් හි මිශ්‍ර ප්‍රතික්‍රියා සහිත ව පෙන්වා දෙන ලදී.

2019 සැප්තැම්බරයේ දී හෙළිදරව් වූයේ ෆේස්බුක් විසින් පෝස්ට් වල ලයික් ගණන සැඟවීමට ඕස්ට්‍රේලියාවේ අත්හදා බැලීමක් පවත්වන බවයි.  2020 දී COVID-19 පුපුරා යාමේ දී, &quot;Care&quot; ප්‍රතික්‍රියාවක් Facebook වෙත එක් කරන ලදී. 

=== &quot;අකමැත්ත&quot; බොත්තම ===
2014 දෙසැම්බරයේ මහජන ප්‍රශ්නෝත්තර සැසියක දී, ප්‍රධාන විධායක නිලධාරී මාර්ක් සකර්බර්ග් ෆේස්බුක් හි &quot;අකමැත්ත&quot; බොත්තමක් තිබීමට මහජනතාවගේ කැමැත්ත සම්බන්ධයෙන් ප්‍රශ්නවලට පිළිතුරු දුන්නේ ය. සකර්බර්ග් මෙසේ පැවසීය: &quot;'කැමති' බොත්තම' ගැන ඉතා සරල දෙයක් තිබේ ... නමුත් මිනිසුන්ට වැඩි හැඟීම් ප්‍රකාශ කිරීමට තවත් ක්‍රම ලබා දීම බලවත් වනු ඇත. අපි එය කිරීමට නිවැරදි මාර්ගය සොයා ගත යුතුය, එවිට එය නරක සඳහා බලවේගයක් නොව යහපත සඳහා බලවේගයක් වන අතර මිනිසුන් එහි පළ කරන පෝස්ට් හෑල්ලූ වට ලක් කරයි. කැමති බොත්තම සුදුසු නොවන බව හැඟෙන පරිශීලකයින් සඳහා අදහස් දැක්වීමේ ක්ෂේත්‍රය යෝජනා කරන අතරම, ඔහු පැවසු වේ අකමැති බොත්තමක් හඳුන්වා දීමට Facebook හට &quot;සැලසුම් නොමැති&quot; බවයි. 

2015 සැප්තැම්බරයේ නව ප්‍රශ්නෝත්තර යක දී, සකර්බර්ග් පැවසු වේ ඛේදවාචකවලට ගොදුරු වූ වන්ට සහය දැක්වීම වැනි &quot;සංවේදක බොත්තමක්&quot; මත Facebook කටයුතු කරන බවයි. ඔහු වැඩිදුරටත් අදහස් දක්වමින්, “මිනිස්සු අන් අයගේ තනතුරු අඩු කිරීමට හැකියාවක් සොයන්නේ නැත. ඔවුන්ට ඇත්තටම අවශ්‍ය වන්නේ සංවේදනය ප්‍රකාශ කිරීමට හැකි වීමයි. හැම මොහොතක් ම හොඳ අවස්ථාවක් නෙ වෙයි නේද? ඔබ දුකට පත් වන දෙයක් බෙදා ගන්නේ නම්, එය සරණාගත අර්බුදය වැනි වර්තමාන සිදුවීම්වල දී ඔබ ව ස්පර්ශ කරන දෙයක් හෝ පවුලේ සාමාජිකයෙකු මිය ගිය හොත්, එම පෝස්ටය ට Like කිරීම පහසු නො වනු ඇත.&quot;  2016 පෙබරවාරි මාසයේ දී Facebook විසින් එහි &quot;ප්‍රතික්‍රියා&quot; නිවේදනය කරන ලද අතර, පරිශීලකයින්ට &quot;Love&quot;, &quot;Haha&quot;, &quot;Wow&quot;, &quot;Sad&quot;, සහ &quot;Angry&quot;,  &lt;ref name=&quot;wired-reactions&quot;/&gt; [[කොවිඩ්-19 ව්‍යාප්ත වසංගතය|COVID-19 වසංගතය]] හේතුවෙන් 2020 මාර්තු මාසයේ දී &quot;Care&quot; පසුව එකතු කිරීමත් සමඟ . 

=== මහජන ===
Like බොත්තම යනු Facebook සමාජ ප්ලග්-ඉන් වලින් එකකි, එය එහි විවෘත [[ප්‍රස්ථාර]] යේ කොටසක් ලෙස Facebook වලින් පිටත වෙබ් අඩවි සඳහා විශේෂාංග වේ.  &lt;ref name=&quot;Time F8 like&quot;&gt;{{Cite journal|last=Fletcher|first=Dan|date=April 22, 2010|title=Facebook Looks to Get Personal|url=http://content.time.com/time/business/article/0,8599,1983721,00.html|journal=[[Time (magazine)|Time]]|access-date=May 30, 2017|archive-date=August 6, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170806040104/http://content.time.com/time/business/article/0,8599,1983721,00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2010 අප්‍රේල් 21 වන දින සමාගමේ [[ෆේස්බුක් F8|F8 සංවර්ධක සමුළුවේදී]] අදහස් දක්වමින් ප්‍රධාන විධායක නිලධාරී [[මාක් සකර්බර්ග්|මාර්ක් සකර්බර්ග්]] පැවසුවේ &quot;අපි පෙරනිමිය සමාජීය වන වෙබ් අඩවියක් ගොඩනඟමු&quot; යනුවෙනි. &lt;ref name=&quot;Time F8 like&quot; /&gt;  කැමති බොත්තම වෙළඳ ප්‍රචාරණ ජාලයකට සමානව ක්‍රියාත්මක වේ, එහි වැඩි වෙබ් අඩවි සහභාගී වන විට, කුමන වෙබ් අඩවි වලට පිවිසෙන්නේ ද සහ කවදාද යන්න පිළිබඳ ව [[ෆේස්බුක්]] වෙත විශාල තොරතුරු ප්‍රමාණයක් ලබා දේ. කැමති බොත්තම සක්‍රීය කර ඇති වෙබ් අඩවියක් පූරණය කරන විට, පරිශීලකයාගේ [[වෙබ් බ්‍රව්සර|වෙබ් බ්‍රවුසරය]] Facebook හි සේවාදායකයන් වෙත සම්බන්ධ වන අතර එමඟින් කුමන වෙබ් අඩවියට පිවිසුණේ ද සහ කුමන පරිශීලකයා විසින් ද යන්න වාර්තා කරයි. 

සමාජ ප්ලගීන නිකුත් කර සතියකට පසු, [[ෆේස්බුක්]] වෙබ් අඩවි 50,000 ක් වැනි බොත්තම ඇතුළු විශේෂාංග ස්ථාපනය කර ඇති බව නිවේදනය කළේ ය.  මාස පහකට පසු එම සංඛ්‍යාව වෙබ් අඩවි මිලියන 2 දක්වා වැඩි විය. 

2010 දෙසැම්බරයේ දී සහ එක්සත් ජනපදයේ, [[මයික්‍රොසොෆ්ට්|Microsoft]] හි [[Bing (සෙවුම් යන්ත්‍රය)|Bing සෙවුම් යන්ත්‍රය]] [[Facebook]] සමඟ හවුල් වී සෙවුම් ප්‍රතිඵලවල ඇති සබැඳි සෙවුම් කරුගේ [[Facebook]] මිතුරන් විසින් &quot;කැමති&quot; කර ඇත්තේ කුමක් දැයි හඳුනා ගැනීමට.  

== විවේචනය ==

=== ව්යාජ &quot;කැමති&quot; ===
[[Facebook]] හි ඇති &quot;කැමති&quot; සංඛ්‍යාව යම් වෙළඳ නාමයක්, නිෂ්පාදනයක් හෝ පෞරුෂයක් තුළ ඇති උනන්දුව සහ/හෝ ජනප්‍රියත්වය මැන බැලීමක් ලෙස ක්‍රියා කළ හැකි නමුත්, කැමති වල &quot;අති පිරුණු වැදගත්කම&quot; පිළිබඳ වාර්තා ද ඇත.  කීර්තිය හැඩගැස්වීමේ දී සමාජ මාධ්‍යවල බලපෑම හේතුවෙන්,  ව්‍යාජ ගිණුම් වලින් &quot;කැමති&quot; විකිණීමේ විශේෂිත සමාගම් තිබේ.  සත්‍ය පරිශීලක ප්‍රමිතික විකෘති කරන විශ්වසනීයත්වයකින් තොරව කැමති ප්‍රමාණයක් ලැබීම හේතුවෙන් මෙය [[Facebook]] හි ප්‍රචාරණය කරන සමාගම්වලට ගැටළු ඇති කර තිබේ. &lt;ref name=&quot;fake-likes&quot; /&gt; [[Facebook]] හි සේවා කොන්දේසි ගිවිසුමේ සඳහන් වන්නේ පරිශීලකයින්ට එක් පුද්ගලික පිටුවක් පමණක් තිබීමට අවසර ඇති බවත්,  එයට ව්‍යාජ ගිණුම් වලට එරෙහිව &quot;යුද්ධයක්&quot; පවතින බවත්ය.   2015 මැයි මස ඇස්තමේන්තුවක් මගින් ව්‍යාජ ගිණුම් සංඛ්‍යාව මිලියන 170 ක් ලෙස දක්වා ඇත,  සහ 2011 සැප්තැම්බර් මාසයේ දී [[NortonLifeLock|Symantec]] අධ්‍යයනයකින් හෙළි වූයේ මිලියන 3.5 ක වීඩියෝ පළ කිරීම් වලින් 15% ව්‍යාජ ලයික් හරහා සිදු කර ඇති බවයි. 

=== අඩු ළඟා ===
අන්තර්ගත විශ්ලේෂණයක් මගින් පෙන්වා දෙන්නේ “කැමති” ප්‍රතික්‍රියාව “තිරිංග ආචරණයක්” ලෙස ලබා දී ඇති [[Facebook]] සටහනෙහි කාබනි ක ප්‍රවේශය අඩු කිරීමට ඉඩ ඇති බවයි. [[Facebook]] භාවිතා කරන්නන් බොහෝ විට මෙම අන්තර්ක්‍රියා බොත්තම යොදන්න, සමහර විට මේ නිසා [[Facebook]] ඇල්ගොරිතම අන්තර්ගත ශ්‍රේණිගත කිරීමේ දී ඍණාත්මක අංගයක් ලෙස &quot;like&quot; ප්‍රතික්‍රියාව භාවිතා කරයි. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Pócs|first=Dávid|last2=Adamovits|first2=Otília|last3=Watti|first3=Jezdancher|last4=Kovács|first4=Róbert|last5=Kelemen|first5=Oguz|date=2021-06-21|title=Facebook Users' Interactions, Organic Reach, and Engagement in a Smoking Cessation Intervention: Content Analysis|journal=Journal of Medical Internet Research|language=en|volume=23|issue=6|pages=e27853|doi=10.2196/27853|issn=1438-8871|pmc=8277334|pmid=34152280|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== ලුහුබැඳීම ===
[[ගොනුව:Open_letter_to_Facebook_demanding_civil_rights_changes_20100616.pdf|දකුණ|thumb| සිවිල් අයිතිවාසිකම් වෙනස්කම් ඉල්ලා [[ෆේස්බුක්]] වෙත විවෘත ලිපියක්]]
[[පුද්ගලිකව හඳුනාගත හැකි තොරතුරු|පුද්ගලික ව හඳුනා ගත හැකි තොරතුරු]] සමඟ චර්යා ඉලක්ක කිරීම වැනි [[ඉලක්කගත වෙළඳ දැන්වීම්|ඉලක්ක ගත වෙළඳ ප්‍රචාරණ]] සඳහා පරිශීලක ක්‍රියාකාරකම් නිරීක්ෂණය කිරීමට [[වෙබ් ආලෝකය|වෙබ් බීකන්ස්]] ලෙස ඔවුන්ගේ වෙබ් අඩවි හැර වෙනත් වෙබ් අඩවිවල බොත්තම් වැනි සමාජ ජාලය බොහෝ විට භාවිතා වන අතර එය අන්තර්ජාල පෞද්ගලිකත්වය උල්ලංඝනය කිරීමක් ලෙස සැලකිය හැකි ය.     2010 ජූනි මාසයේ දී, [[ඇමරිකානු සිවිල් නිදහස සංගමය|ඇමරිකානු සිවිල් නිදහස් සංගමය]], [[ප්රජාතන්ත්රවාදය සහ තාක්ෂණය සඳහා මධ්යස්ථානය|ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය සහ තාක්ෂණ]] මධ්‍යස්ථානය, ඩිජිටල් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය සඳහා මධ්‍යස්ථානය, [[පාරිභෝගික ක්‍රියාව]], [[පාරිභෝගික මුරකරු|පාරිභෝගික මුර කරු]], ඉලෙක්ට්‍රොනික මායිම් පදනම, [[ඉලෙක්ට්‍රොනික රහස්‍යතා තොරතුරු මධ්‍යස්ථානය|ඉලෙක්ට්‍රොනික පෞද්ගලිකත්ව තොරතුරු මධ්‍යස්ථානය]], රහස්‍යතා ක්‍රියාකාරීත්වය, පෞද්ගලිකත්ව අයිතිවාසිකම් සහ රහස්‍යතා අයිතිවාසිකම් විවෘත ලිපියක් එවන ලදී. ෆේස්බුක් වෙත ඉල්ලා සිටින්නේ &quot;අඩවි නරඹන්නන් එම මෙවලම් සමඟ අන්තර් ක්‍රියා කිරීමට තෝරා ගන්නේ නම් මිස, &quot;සමාජ ප්ලගීන&quot; හෝ &quot;වැනි&quot; බොත්තම ඇතුළත් තෙවෙන පාර්ශවීය අඩවි වෙත නිශ්චිත අමුත්තන් පිළිබඳ දත්ත රඳවා නො ගන්න.  

මෙම ක්‍රියාකාරකම සම්බන්ධයෙන් විවිධ රජයන් ද පරීක්ෂණ ආරම්භ කර ඇත. 2010 සැප්තැම්බර් මාසයේ දී එවකට [[කැනඩාවේ පෞද්ගලිකත්ව කොමසාරිස්|කැනඩාවේ රහස්‍යතා කොමසාරිස්]] [[ජෙනිෆර් ස්ටෝඩාර්ට්|Jennifer Stoddart]] [[Facebook]] ට එරෙහිව නව විමර්ශනයක් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද අතර, [[Facebook]] වෙතින් පිටත ඇති කැමති බොත්තම කැනඩාවේ රහස්‍යතා නීති උල්ලංඝනය කරන බවට චෝදනා කළේය.  2011 අගෝස්තු මාසයේ දී, ජර්මානු දත්ත ආරක්ෂණ කොමසාරිස් කාර්යාලය ෆෙඩරල් ආයතනවලට ෆේස්බුක් භාවිතය නතර කරන ලෙසත් ඔවුන්ගේ වෙබ් අඩවිවලින් කැමති බොත්තම ඉවත් කරන ලෙසත් නියෝග කළේය.  2015 නොවැම්බරයේ දී, බෙල්ජියමේ රජය [[Facebook]] වෙත පුරනය නොවූ පුද්ගලයින් ලුහුබැඳීම නැවැත්වීමට [[Facebook]] වෙත පැය 48ක් ලබා දී ඇත, එසේත් නැතිනම් [[යුරෝ|EUR €]] 250,000 ක දෛනික දඩයක් ලැබෙනු ඇත,  එය අභියාචනා කරන බව [[Facebook]] පැවසීය. 

එහි ආරක්ෂාව සඳහා, [[Facebook]] 2010 ජූනි මාසයේ දී ''[[CNET]]'' වෙත පැවසු වේ කුමන වෙබ් අඩවි වලට පිවිසියේ ද යන්න පිළිබඳ තොරතුරු මාස තුනකට පසුව නිර්නාමික කර ඇති අතර, තෙවෙන පාර්ශවයත් සමඟ බෙදා නො ගැනී ම හෝ විකිණීම සිදු නො කරන බවයි. 

=== නිදහස් අදහස් ===
2009 දී [[හැම්ප්ටන්, වර්ජිනියා|, වර්ජිනියාවේ හැම්ප්ටන්]] හි ෂෙරිෆ් බීජේ රොබට්ස් ෂෙරිෆ්ගේ මැතිවරණයේ දී ඔහුගේ ප්‍රතිවාදියාගේ [[ෆේස්බුක්]] පිටුවට &quot;ලයික්&quot; කළ සේවකයින් කිහිප දෙනෙකු සේවයෙන් පහ කළේය. [[එක්සත් ජනපදයේ කතා කිරීමේ නිදහස|භාෂණයේ නිදහස]] පිළිබඳ [[එක්සත් ජනපද ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවේ පළමු සංශෝධනය|එක්සත් ජනපද ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ පළමු සංශෝධනය]] මගින් &quot;කැමති&quot; එකක් ආරක්ෂා කළ යුතු බවට තර්කයක් සමඟ එක් සේවකයෙක් උසාවියේ දී නැවත සටන් කළේ ය.   2013 සැප්තැම්බරයේ දී, ෆෙඩරල් අභියාචනාධිකරණයක් &quot;කැමති&quot; යනු සංශෝධන යටතේ ආරක්ෂිත කථන ආකාරයක් බවට තීන්දු කරන ලද අතර, &quot;වඩාත් ම මූලික මට්ටමින්, 'ලයික්' බොත්තම ක්ලික් කිරීම වචනාර්ථයෙන් පරිශීලකයා' යන ප්‍රකාශය ප්‍රකාශයට පත් කිරීමට හේතු වන බව ප්‍රකාශ කළේ ය. යමක් කැමති, එය ම වැදගත් ප්‍රකාශයකි. දේශපාලන ව්‍යාපාරයක පිටුවක සන්දර්භය තුළ, පරිශීලකයා කැමති පිටුවට කැමති අපේක්ෂකත්වය අනුමත කරයි යන අර්ථය නොවරදවා ම වේ. පරිශීලකයෙකුට එම පණිවිඩය තනි යතුරු පහරවල් කිහිපයකින් ටයිප් කරනවා වෙනුවට ඔහු පිටුවට කැමති බවට එම පණිවිඩය නිපදවීමට තනි මූසික ක්ලික් කිරීමක් භාවිතා කළ හැකි බව ව්‍යවස්ථාම ය වශයෙන් වැදගත් නොවේ.&quot;  

=== සමාගම් පිටු සඳහා කාබනික ප්‍රවේශය අඩු වීම ===
2014 දී, [[ඔගිල්වි සහ මාදර්]] ප්‍රචාරණ ආයතනයේ අංශයක් වන Social@Ogilvy විසින් &quot;Facebook Zero: Considering Life After the Demise of Organic&quot; නමින් පුළුල් ලෙස උපුටා දක්වන ලද     &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Tso|first=Richard L.|date=April 14, 2014|title=Why Facebook's Move to End Organic Search Isn't Surprising|url=http://archive.wired.com/insights/2014/04/facebooks-move-end-organic-search-isnt-surprising|journal=[[Wired (website)|Wired]]|publisher=[[Condé Nast]]|access-date=May 30, 2017}}&lt;/ref&gt; [[ධවල පත්‍රිකා|ධවල පත්‍රිකාවක්]] ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. Reach&quot;, ව්‍යාපාර සහ වෙළඳ නාම පිටු වලින් ප්‍රකාශනය කරන ලද අන්තර්ගත සීමා කිරීම [[Facebook]] හි ලේඛන ගත කිරීම. බිංදුව යනු ඕනෑම පිටුවක අනුගාමිකයින්ගේ ප්‍රක්ෂේපණය කළ ප්‍රතිශතයට හෝ &quot;Likes&quot; ඔවුන්ගේ පුද්ගලික පුවත් සංග්‍රහවල එම පිටුවෙන් පළ කිරීම් දැකීමට හැකි වේ. [[ෆේස්බුක්]] ඇල්ගොරිතමවල ගැලපීම් මගින් නො ගෙවන ව්‍යාපාරික පිටු සඳහා කාබනික ප්‍රවේශය (අවම වශයෙන් 500,000 Likes ඇති) 2012 හි සියයට 16 සිට 2014  වන විට සියයට 2 දක්වා අඩු වී ඇති බව පුවත්පතේ කතුවරයා නිරීක්ෂණය කරයි.

=== බාලවයස්කරුවන්ට ප්‍රචාරණයට &quot;කැමති&quot; වීමේ හැකියාව ===
2010 දී නඩුවක් ගොනු කරන ලද්දේ [[ෆේස්බුක්]] බාලවයස්කරුවන්ට වෙළඳ දැන්වීම් වලට &quot;ලයික්&quot; කිරීම ට ඉඩ නොදි ය යුතු බව පවසමි නි. ෆේස්බුක් පැවසු වේ ඇඳුම &quot;සම්පූර්ණයෙන්ම කුසලතාවකින් තොර ව&quot; බවයි. 

=== සමීප පරිශීලක විස්තර ===
ලිංගික දිශානතිය, දේශපාලන සහ ආගමික අදහස්, ජාතිය, මත් ද්‍රව්‍ය භාවිතය, බුද්ධිය සහ පෞරුෂය වැනි පුද්ගලයෙකු පිළිබඳ සමීප තොරතුරු අනුමාන කිරීමට [[Facebook]] කැමැත්ත ස්වයංක්‍රීය ව සැකසිය හැකි බව පර්යේෂණවලින් පෙනී යයි. ඵලදායි ලෙස, තනි පුද්ගල අදහස් සහ මනාපය න් සෘජු ව ප්‍රකාශ නො කළත් හෝ ආශ්‍රිත අන්තර්ගතයට කැමති වීමෙන් ඇඟවුම් නො කළත් හෙළි කළ හැක. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Kosinski|first=Michal|last2=Stillwell, D.|last3=Graepel, T.|year=2013|title=Private traits and attributes are predictable from digital records of human behavior|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2013-04-09_110_15/page/5802|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=110|issue=15|pages=5802–5805|bibcode=2013PNAS..110.5802K|doi=10.1073/pnas.1218772110|pmc=3625324|pmid=23479631|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== &quot;Surfbook&quot; නීතිමය ක්‍රියාමාර්ග ===
2013 පෙබරවාරියේ දී, පේටන්ට් බලපත්‍ර හිමි සමාගමක් වන Rembrandt Social Media විසින් [[Facebook]] වෙත එරෙහිව නීතිමය ක්‍රියාමාර්ග ගෙන ඇත. 2004 දී මිය ගිය ලන්දේසි ක්‍රමලේඛකයෙකු වන ජොආන්ස් ජොසෙෆ් එවරාර්ඩස් වැන් ඩර් මීර් විසින් ලබාගත් පේටන්ට් බලපත්‍ර කිහිපයක් රෙම්බ්‍රාන්ඩ් සතු ව ඇත  මේවාට 1998 දී වැන් ඩර් මීර්ගේ නව සමාජ ජාලය [[Surfbook|වන Surfbook සම්බන්ධව]] ගොනු කරන ලද පේටන්ට් බලපත්‍ර ඇතුළත් වේ, පේටන්ට් බලපත්‍ර හිමියා විසින් ගොනු කරන ලද නීතිමය පත්‍රිකාවලට අනුව, පරිශීලකයින්ට &quot;කැමති&quot; බොත්තමක් භාවිතයෙන් දත්ත අනුමත කිරීමේ හැකියාව ඇතුළුව. 

=== &quot;ප්‍රයිඩ්&quot; ප්‍රතික්‍රියාවේ සීමිත භූගෝලීය ප්‍රවේශය ===
2017 ජුනි මාසයේ දී, [[සමලිංගික අභිමානය|අභිමානවත් මාසය]] සැමරීමේ දී, [[Facebook]] එහි ප්‍රතික්‍රියා විකල්පවල කොටසක් ලෙස දේදුනු ධජයක් හඳුන්වා දුන්නේ ය.    කෙසේ වෙතත්, දේදුනු ප්රතික්රියාව ට ප්රවේශ ය ස්ථානය මත රඳා පවතී. &quot;ප්‍රයිඩ් සැමරුම් සහිත ප්‍රධාන වෙලඳ පොලවල්&quot; සඳහා, අභිමානවත් ප්‍රතික්‍රියාව පෙරනිමියෙන් ලබා ගත හැකි අතර අනෙකුත් ප්‍රදේශවල, [[Facebook]] හි LGBTQ පිටුවට &quot;Like&quot; කිරීම විශේෂාංගය සබල කරයි. සමලිංගිකත්ව ය නීති විරෝධී වන ප්‍රදේශවල, විශේෂාංගය කිසිසේත්ම නො ලැබේ.  මෙය විවාදයට තුඩු දුන් අතර, ''[[උප (සඟරාව)|වයිස්ගේ]]'' ''මවු'' පුවරුවේ ජිලියන් යෝර්ක් විසින් {{'}} [[ෆේස්බුක්]] හි අරමුණ ලෝකය වඩාත් විවෘත හා සම්බන්ධ කිරීම නම්, එය ආරම්භ කළ හැක්කේ විකාර ප්‍රජාවන්ට සමානාත්මතාවයෙන් සැලකීමෙන්&quot;, &lt;ref name=&quot;Pride Motherboard&quot; /&gt; සහ ''ද නෙක්ස්ට් වෙබ්'' ලිවීමේ ට්‍රිස්ටන් ග්‍රීන් &quot;මට නොතේරෙන දේ, [[ෆේස්බුක්]], ඔබ මේ දේවල් කිසිසේත් සීමා කරන්නේ ඇයි? නැඟෙනහිර අර්ධගෝලයේ [[ෆේස්බුක්]] වසා දැමීමට පෙර ඔබට බොහෝ දේදුන්නක් පමණක් ඇති මතකයේ වාරිකයක් ති බේද?&quot;  බ්ලොග් සටහනක [[ෆේස්බුක්]] ප්‍රකාශ කළේ &quot;මෙය අප විසින් පරීක්‍ෂා කරන ලද නව අත්දැකීමක් බැවින්&quot; විවිධ මට්ටමේ ප්‍රවේශයන් අවශ්‍ය වූ බවයි, නමුත් පරිශීලක ප්‍රතිපෝෂණය කැප වූ හැලොවීන් සහ මව්වරු න් ඇතුළු කලින් තාවකාලික ප්‍රතික්‍රියා පෙන්වා දීමෙන් මෙම චින්තනය ප්‍රශ්න කර ඇත. හැමෝම සමරන්නේ නැතත් සියලු ම පරිශීලකයින්ට ලබා ගත හැකි දින ප්‍රතිචාර. 

*</text>
      <sha1>q2td8n0xk6ha300b7molh0o54wg7ud9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>රොබට් බොයිල්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101447</id>
    <revision>
      <id>802495</id>
      <parentid>787181</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T22:07:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6778" sha1="c1tt73dv0c997u9oz0ln2uj9ets51zl" xml:space="preserve">{{Infobox scientist
| honorific_prefix  = [[The Honourable]]
| name              = රොබට් බොයිල්
| native_name       = Robert Boyle
| native_name_lang  = en
| honorific_suffix  = {{post-nominals|country=GBR|FRS|size=100%}}
| image             = The Shannon Portrait of the Hon Robert Boyle.jpg
| caption           = Boyle in 1689, by [[Johann Kerseboom]]
| birth_date        = {{birth date|df=y|1627|1|25}}
| birth_place       = [[Lismore Castle]], [[Lismore, County Waterford]], [[Kingdom of Ireland|Ireland]]
| death_date        = {{death date and age|df=y|1691|12|31|1627|1|25}}
| death_place       = [[London]], [[Kingdom of England|England]]
| nationality       = 
| residence         = 
| fields            = [[Physics]], [[chemistry]]
| workplaces        = [[Royal Society]]
| education         = [[Eton College]]
| alma_mater        = 
| academic_advisors = 
| notable_students  = [[Robert Hooke]]
| known_for         = {{Plainlist|
* [[Boyle's law]]
* [[Corpuscularianism]]&lt;ref name=:0&gt;[[Vere Claiborne Chappell]] (ed.), ''The Cambridge Companion to Locke'', Cambridge University Press, 1994, p. 56.&lt;/ref&gt;
}}
| influences        = {{Plainlist|
* [[Galileo Galilei]]
* [[Otto von Guericke]]
* [[Francis Bacon]]
* [[Evangelista Torricelli]]&lt;ref&gt;Marie Boas, ''Robert Boyle and Seventeenth-century Chemistry'', CUP Archive, 1958, p. 43.&lt;/ref&gt;
* [[Samuel Hartlib]]&lt;ref name=&quot;O'Brien1965&quot;&gt;{{cite journal|last1=O'Brien|first1=John J.|title=Samuel Hartlib's influence on Robert Boyle's scientific development|url=https://archive.org/details/annals-of-science_1965-12_21_4/page/257|journal=Annals of Science|volume=21|issue=4|year=1965|pages=257–76|issn=0003-3790|doi=10.1080/00033796500200141}}&lt;/ref&gt;}}
[[Katherine Jones, Viscountess Ranelagh|Katherine Boyle Jones]]
| influenced        = [[Isaac Newton]]&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|last1=Newton|first1=Isaac|author-link1=Isaac Newton|title=Philosophical tract from Mr Isaac Newton|url=http://www.newtonproject.sussex.ac.uk/view/texts/normalized/NATP00275|date=February 1678|quote=But because I am indebted to you &amp; yesterday met with a friend Mr Maulyverer, who told me he was going to London &amp; intended to give you the trouble of a visit, I could not forbear to take the opportunity of conveying this to you by him.|publisher=[[Cambridge University]]}}&lt;/ref&gt;
| signature         = 
| footnotes         = 
}}

'''රොබට් බොයිල්''' ({{en|Robert Boyle}}) {{post-nominals|country=GBR|FRS}}&lt;ref name=frs/&gt; ({{IPAc-en|b|ɔɪ|l}}; 25 January 1627 &amp;ndash; 31 December 1691) යනු [[Anglo-Irish|ඇන්ග්ලො-අයිරිෂ්]]&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/76496/Robert-Boyle|title=Robert Boyle|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=24 February 2016}}&lt;/ref&gt; [[natural philosopher]], [[chemist|රසායන විද්‍යාඥයෙක්]], [[physicist|භෞතික විද්‍යාඥයෙක්]], [[Alchemy|ඇල්කෙමිවරයෙක්]] සහ නව නිපැයුම් කරුවෙක් වේ.

==චරිතාපදානය==
===දිවියේ මුල් අවදිය===
[[File:Young Robert Boyle on monument St. Patricks.jpg|thumb|Sculpture of a young boy, thought to be Boyle, on his parents' monument in [[St Patrick's Cathedral, Dublin]].]]
{{empty section}}

==අශ්‍රිත==
*{{annotated link|Ambrose Godfrey}}, phosphorus manufacturer who started as Boyle's assistant
*{{annotated link|An Experiment on a Bird in the Air Pump|''An Experiment on a Bird in the Air Pump''}}, a painting of a demonstration of one of Boyle's experiments
*{{annotated link|Boyle temperature}}, thermodynamic quantity named after Boyle
*{{annotated link|George Starkey}}
*{{annotated link|Invisible College}}

==මූලාශ්‍ර==
{{Reflist|30em|refs=
&lt;ref name=&quot;frs&quot;&gt;{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20150316060617/https://royalsociety.org/about-us/fellowship/fellows/|archive-date=16 March 2015|url=https://royalsociety.org/about-us/fellowship/fellows/|publisher=Royal Society|location=London|title=Fellows of the Royal Society}}&lt;/ref&gt;
}}

==භාහිර සබැඳි==
{{Library resources box|by=yes|onlinebooksby=yes|viaf=51698379}}
{{commons|Robert Boyle|Robert Boyle}}
{{wikiquote}}
{{wikisource author}}
* [http://www.iep.utm.edu/boyle/ Robert Boyle], ''Internet Encyclopedia of Philosophy''
* {{Internet Archive author |sname=Robert Boyle}}
* [http://www.earlymoderntexts.com Readable versions of Excellence of the mechanical hypothesis, Excellence of theology, and Origin of forms and qualities]
* [http://www.bbk.ac.uk/boyle/ Robert Boyle Project, Birkbeck, University of London]
* [http://cogweb.ucla.edu/EarlyModern/Boyle_1661.html Summary juxtaposition of Boyle's ''The Sceptical Chymist'' and his ''The Christian Virtuoso'']
* [http://www.asa3.org/ASA/PSCF/1997/PSCF3-97Woodall.html The Relationship between Science and Scripture in the Thought of Robert Boyle]
* [https://books.google.com/books?id=nsrrMF81RHEC Robert Boyle and His Alchemical Quest : Including Boyle's &quot;Lost&quot; Dialogue on the Transmutation of Metals], [[Princeton University Press]], 1998, {{ISBN|0-691-05082-1}}
* Robert Boyle's (1690) [http://lhldigital.lindahall.org/cdm/ref/collection/color/id/28555 ''Experimenta et considerationes de coloribus''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181126134925/http://lhldigital.lindahall.org/cdm/ref/collection/color/id/28555 |date=2018-11-26 }} – digital facsimile from the [[Linda Hall Library]]

{{Underwater diving|divmed}}
{{Age of Enlightenment}}
{{Alchemy}}

{{portal bar|Biography}}
{{Authority control}}

[[Category:1627 උපත්]]
[[Category:Irish Anglicans]]
[[Category:1691 deaths]]
[[Category:17th-century Anglo-Irish people]]
[[Category:Discoverers of chemical elements]]
[[Category:English alchemists]]
[[Category:17th-century English chemists]]
[[Category:English physicists]]
[[Category:Founder Fellows of the Royal Society]]
[[Category:Independent scientists]]
[[Category:Irish alchemists]]
[[Category:Irish chemists]]
[[Category:Irish physicists]]
[[Category:People educated at Eton College]]
[[Category:People from Lismore, County Waterford]]
[[Category:Philosophers of science]]
[[Category:Boyle family|Robert]]
[[Category:Younger sons of earls]]
[[ප්‍රවර්ගය:17 වන සියවස තුළ ඉංග්‍රීසි ලේඛකයෝ]]
[[ප්‍රවර්ගය:17 වන සියවස තුළ අයර්ලන්ත ලේඛකයෝ]]
[[Category:17th-century Irish philosophers]]
[[Category:17th-century English philosophers]]
[[Category:Fluid dynamicists]]
[[Category:17th-century alchemists]]
[[Category:Writers about religion and science]]</text>
      <sha1>c1tt73dv0c997u9oz0ln2uj9ets51zl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ව්‍යාධිජනක බැක්ටීරියා</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156901</id>
    <revision>
      <id>802471</id>
      <parentid>800326</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T21:08:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61397" sha1="65mnzvwnjrkt4xqaad7a1bt1i57t4ca" xml:space="preserve">{{Infobox medical condition (new)
| name = Pathogenic bacteria
| image = Neisseria gonorrhoea in pus - Gram stain.jpg
| alt =
| caption = ''[[Neisseria gonorrhoeae]]'' (small red dots) in [[pus]] from a man with a [[urethritis|urethral discharge]]  ([[Gram stain]])
}}

'''රෝගකාරක බැක්ටීරියා''' එසේත් නැත්නම් '''ව්‍යාධිජනක බැක්ටීරියා''' ({{en|Pathogenic bacteria}}) යනු [[disease|රෝග]] ඇති කළ හැකි [[bacteria|බැක්ටීරියා]] වෙයි.&lt;ref name=&quot;SherrisPathogen2014&quot;&gt;{{cite book|last1=Ryan|first1=Kenneth J.|last2=Ray|first2=C. George|last3=Ahmad|first3=Nafees|last4=Drew|first4=W. Lawrence|last5=Lagunoff|first5=Michael|last6=Pottinger|first6=Paul|last7=Reller|first7=L. Barth|last8=Sterling|first8=Charles R.|title=Sherris Medical Microbiology|date=2014|publisher=McGraw Hill Education|location=New York|isbn=978-0-07-181826-1|pages=391–406|edition=6th|chapter=Pathogenesis of Bacterial Infections}}&lt;/ref&gt; මෙම ලිපිය මිනිසුන් හට [[pathogenic|රෝගා සාදන]] බැක්ටීරියා පිළිබඳව ය. බොහෝ බැක්ටීරියා [[species|විශේෂ]], හානිකර නොවන අතර බොහෝ විට [[Probiotic|වැඩදායක]] වන නමුත් අනෙක් ඒවා [[infectious diseases|බෝවන රෝග]] ඇති කළ හැක. මිනිසාට හානිදායක බැක්ටීරියා විශේෂ ගණන සියයකට වඩා අඩු යැයි ඇස්තමේන්තුකර ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=McFall-Ngai|first=Margaret|date=2007-01-11|title=Adaptive Immunity: Care for the community|journal=Nature|language=en|volume=445|issue=7124|pages=153|doi=10.1038/445153a|pmid=17215830|bibcode=2007Natur.445..153M|s2cid=9273396|issn=0028-0836|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; එසේ වන්නේ, [[digestive tract|ආහාර මාර්ගය]] තුළ පමණක් බැක්ටීරියා විශේෂ දහස් ගණන් වාසය කරන්නේ යැයි සැළකෙන අතර ය.{{තහවුරු​ කරන්න|date=ජූනි 2024}}

==List of genera and microscopy features==
Many [[genera]] contain pathogenic bacterial [[species]]. They often possess characteristics that help to classify and organize them into groups. The following is a partial listing.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:0.8em;&quot;
|-
! Genus
! Species
! [[Gram staining]]
! Shape
! Oxygen requirement
! Intra/Extracellular
|-
| ''[[Bacillus]]''&lt;ref name=MicrobiologyUnless&gt;Unless else specified in boxes then ref is: {{cite book |author1=Fisher, Bruce |author2=Harvey, Richard P. |author3=Champe, Pamela C. |title=Lippincott's Illustrated Reviews: Microbiology (Lippincott's Illustrated Reviews Series) |url=https://archive.org/details/microbiology0000harv |publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins |location=Hagerstown, MD |year= 2007|pages=[https://archive.org/details/microbiology0000harv/page/332 332]–353 |isbn=978-0-7817-8215-9 }}&lt;/ref&gt;
|
* ''[[Bacillus anthracis]]''
* ''[[Bacillus cereus]]''
| Positive
| Rods
| [[Facultative anaerobic organism|Facultative anaerobic]]
| Extracellular
|-
| ''[[Bartonella]]''&lt;ref name=MicrobiologyUnless/&gt;
|
* ''[[Bartonella henselae]]''
* ''[[Bartonella quintana]]''
| Negative
| Rods
| Aerobic
| Facultative intracellular
|-
| ''[[Bordetella]]''&lt;ref name=MicrobiologyUnless/&gt;
|
* ''[[Bordetella pertussis]]''&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Kurzynski TA, Boehm DM, Rott-Petri JA, Schell RF, Allison PE |title=Comparison of modified Bordet-Gengou and modified Regan-Lowe media for the isolation of Bordetella pertussis and Bordetella parapertussis |journal=J. Clin. Microbiol. |volume=26 |issue=12 |pages=2661–3 |year=1988 |doi=10.1128/JCM.26.12.2661-2663.1988 |pmid=2906642 |pmc=266968 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Lippincott&gt;{{cite book |author1=Fisher, Bruce |author2=Harvey, Richard P. |author3=Champe, Pamela C. |title=Lippincott's Illustrated Reviews: Microbiology (Lippincott's Illustrated Reviews Series) |url=https://archive.org/details/microbiology0000harv |publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins |location=Hagerstown, MD |year= 2007|pages=[https://archive.org/details/microbiology0000harv/page/332 332]–353 |isbn=978-0-7817-8215-9 }}&lt;/ref&gt;
| Negative
| Small [[coccobacilli]]
| Aerobic
| Extracellular
|-
| ''[[Borrelia]]''&lt;ref name=MicrobiologyUnless/&gt;
|
* ''[[Borrelia burgdorferi]]''
* ''[[Borrelia garinii]]''
* ''[[Borrelia afzelii]]''
* ''[[Borrelia recurrentis]]''
| Negative, stains poorly
| [[Spirochete]]
| Anaerobic
| Extracellular
|-
| ''[[Brucella]]''&lt;ref name=MicrobiologyUnless/&gt;
|
* ''[[Brucella abortus]]''
* ''[[Brucella canis]]''
* ''[[Brucella melitensis]]''
* ''[[Brucella suis]]''
| Negative
| [[Coccobacilli]]
| Aerobic
| Intracellular
|-
| ''[[Campylobacter]]''&lt;ref name=MicrobiologyUnless/&gt;
|
* ''[[Campylobacter jejuni]]''
| Negative
| Spiral rods&lt;ref name=Epps2013&gt;{{cite journal |vauthors=Epps SV, Harvey RB, Hume ME, Phillips TD, Anderson RC, Nisbet DJ |title=Foodborne Campylobacter: infections, metabolism, pathogenesis and reservoirs |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |volume=10 |issue=12 |pages=6292–304 |year=2013 |pmid=24287853 |pmc=3881114 |doi=10.3390/ijerph10126292 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt; coccoid in older cultures&lt;ref name=Epps2013/&gt;
| [[Microaerophilic]]&lt;ref name=Epps2013/&gt;
| Extracellular
|-
| ''[[Chlamydia (bacterium)|Chlamydia]]'' and ''[[Chlamydophila]]''&lt;ref name=MicrobiologyUnless/&gt;
|
* ''[[Chlamydia pneumoniae]]''
* ''[[Chlamydia trachomatis]]''
* ''[[Chlamydophila psittaci]]''
| (not Gram-stained)
| Small, round, ovoid
| Facultative or strictly aerobic
| Obligate intracellular
|-
| ''[[Clostridium]]''&lt;ref name=MicrobiologyUnless/&gt;
|
* ''[[Clostridium botulinum]]''
* ''[[Clostridium difficile (bacteria)|Clostridium difficile]]''
* ''[[Clostridium perfringens]]''
* ''[[Clostridium tetani]]''
| Positive
| Large, blunt-ended rods
| Obligate anaerobic
| Extracellular
|-
| ''[[Corynebacterium]]''&lt;ref name=MicrobiologyUnless/&gt;
|
* ''[[Corynebacterium diphtheriae]]''&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Bowden/&gt;&lt;ref name=Baron&gt;{{cite book|first=Samuel|last=Baron|title=Medical Microbiology|url=https://archive.org/details/medicalmicrobiol0000unse_d4e1|edition=4th|date=1996|isbn= 978-0-9631172-1-2|publisher=University of Texas Medical Branch at Galveston, Galveston, Texas}}&lt;/ref&gt;
| Positive (unevenly)
| Rods
| Mostly facultative anaerobic
| Extracellular
|-
| ''[[Enterococcus]]''&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=&quot;urlBSCI424 Laboratory Media&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.life.umd.edu/classroom/bsci424/LabMaterialsMethods/BSCI424Media.htm |title=BSCI424 Laboratory Media |access-date=2008-11-18|first=David M.|last=Rollins|date=2000|publisher=University of Maryland}}&lt;/ref&gt;
|
* ''[[Enterococcus faecalis]]''
* ''[[Enterococcus faecium]]''
| Positive
| [[Coccus|Cocci]]
| Facultative Anaerobic
| Extracellular
|-
| ''[[Escherichia]]''&lt;ref name=&quot;SantoshamChan2013&quot;/&gt;&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://iws2.collin.edu/dcain/CCCCD%20Micro/macconkeyagar.htm|title=MacConkey Agar (CCCCD Microbiology|first=Donna|last=Cain|date=January 14, 2015|publisher=[[Collin College]]|access-date=May 3, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150426154407/http://iws2.collin.edu/dcain/CCCCD%20Micro/macconkeyagar.htm|archive-date=April 26, 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|
* ''[[Escherichia coli]]''
| Negative
| Rods
| Facultative anaerobic
| Extracellular or Intracellular
|-
| ''[[Francisella]]''&lt;ref name=MicrobiologyUnless/&gt;
|
* ''[[Francisella tularensis]]''
| Negative
| [[Coccobacillus]]
| Strictly aerobic
| Facultative intracellular
|-
| ''[[Haemophilus]]''
|
* ''[[Haemophilus influenzae]]''&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Gunn BA |title=Chocolate agar, a differential medium for gram-positive cocci |journal=Journal of Clinical Microbiology |volume=20 |issue=4 |pages=822–3 |year=1984 |doi=10.1128/JCM.20.4.822-823.1984 |pmid=6490866 |pmc=271442 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-microbiology_1984-10_20_4/page/822}}&lt;/ref&gt;
| Negative
| Coccobacilli to long and slender filaments
|Facultative anaerobic 5 - 10% CO2
| Extracellular
|-
| ''[[Helicobacter]]''
|
* ''[[Helicobacter pylori]]''&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Stevenson TH, Castillo A, Lucia LM, Acuff GR |title=Growth of Helicobacter pylori in various liquid and plating media |journal=Lett. Appl. Microbiol. |volume=30 |issue=3 |pages=192–6 |year=2000 |pmid=10747249 |doi= 10.1046/j.1472-765x.2000.00699.x|s2cid=24668819 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
| Negative
| Spiral rod
| Microaerophile
| Extracellular
|-
| ''[[Legionella]]''&lt;ref name=MicrobiologyUnless/&gt;
|
* ''[[Legionella pneumophila]]''
| Negative, stains poorly
| Cocobacilli
| Aerobic
| Facultative intracellular
|-
| ''[[Leptospira]]''&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid6027998&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Johnson RC, Harris VG |title=Differentiation of Pathogenic and Saprophytic Leptospires I. Growth at Low Temperatures |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-bacteriology_1967-07_94_1/page/27 |journal=J. Bacteriol. |volume=94 |issue=1 |pages=27–31 |year=1967 |doi=10.1128/JB.94.1.27-31.1967 |pmid=6027998 |pmc=251866}}&lt;/ref&gt;
|
* ''[[Leptospira interrogans]]''
* ''[[Leptospira santarosai]]''
* ''[[Leptospira weilii]]''
* ''[[Leptospira noguchii]]''
| Negative, stains poorly
| [[Spirochete]]
| Strictly aerobic
| Extracellular
|-
| ''[[Listeria]]''&lt;ref name=MicrobiologyUnless/&gt;
|
* ''[[Listeria monocytogenes]]''
| Positive, darkly
| Slender, short rods
| Facultative Anaerobic
| Facultative intracellular
|-
| ''[[Mycobacterium]]''&lt;ref name=MicrobiologyUnless/&gt;
|
* ''[[Mycobacterium leprae]]''
* ''[[Mycobacterium tuberculosis]]''
* ''[[Mycobacterium ulcerans]]''
| (none)
| Long, slender rods
| Aerobic
| Intracellular
|-
| ''[[Mycoplasma]]''&lt;ref name=MicrobiologyUnless/&gt;
|
* ''[[Mycoplasma pneumoniae]]''
| (none)
| Indistinct 'fried egg' appearance, no cell wall
| Mostly facultative anaerobic; ''M. pneumoniae'' strictly aerobic
| Extracellular
|-
| ''[[Neisseria]]''&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://webmedia.unmc.edu/alliedhealth/CLS/CLS418%2008/Thayer%20Martin%20Agar%20Procedure%2008.pdf|title=Thayer Martin Agar (Modified) Procedure|publisher=[[University of Nebraska]]-Medical Center, Clinical Laboratory Science Program|access-date=2015-05-03}}&lt;/ref&gt;
|
* ''[[Neisseria gonorrhoeae]]''
* ''[[Neisseria meningitidis]]''
| Negative
| Kidney bean-shaped
| Aerobic
| ''Gonococcus'': facultative intracellular''&lt;br&gt;N. meningitidis'': extracellular
|-
| ''[[Pseudomonas]]''&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.microbelibrary.org/component/resource/laboratory-test/2855-macconkey-agar-plates-protocols|title=MacConkey Agar Plates Protocols|publisher=[[American Society for Microbiology]]|year=2005|first=Mary E.|last=Allen|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150507033028/http://www.microbelibrary.org/component/resource/laboratory-test/2855-macconkey-agar-plates-protocols|archive-date=2015-05-07}} Created: 30 September 2005. Last update: 01 April 2013&lt;/ref&gt;
|
* ''[[Pseudomonas aeruginosa]]''
| Negative
| Rods
| Obligate aerobic
| Extracellular
|-
| ''[[Rickettsia]]''&lt;ref name=MicrobiologyUnless/&gt;
|
* ''[[Rickettsia rickettsii]]''
| Negative, stains poorly
| Small, rod-like coccobacillary
| Aerobic
| Obligate intracellular
|-
| ''[[Salmonella]]''&lt;ref name=MicrobiologyUnless/&gt;
|
* ''[[Salmonella typhi]]''
* ''[[Salmonella typhimurium]]''
| Negative
| [[Bacillus (shape)|Rods]]
| Facultative anaerobica
| Facultative intracellular
|-
| ''[[Shigella]]''&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.austincc.edu/microbugz/hektoen_enteric_agar.php|title=Hektoen Enteric Agar|publisher=[[Austin Community College District]]|access-date=2015-05-03}}&lt;/ref&gt;
|
* ''[[Shigella sonnei]]''
| Negative
| Rods
| Facultative anaerobic
| Extracellular
|-
| ''[[Staphylococcus]]''&lt;ref name=&quot;SantoshamChan2013&quot;/&gt;
|
* ''[[Staphylococcus aureus]]''
* ''[[Staphylococcus epidermidis]]''
* ''[[Staphylococcus saprophyticus]]''
| Positive, darkly
| Round [[Coccus|cocci]]
| Facultative anaerobic
| Extracellular, facultative intracellular
|-
| ''[[Streptococcus]]''&lt;ref name=MicrobiologyUnless/&gt;
|
* ''[[Streptococcus agalactiae]]''
* ''[[Streptococcus pneumoniae]]''
* ''[[Streptococcus pyogenes]]''
| Positive
| Ovoid to spherical

| Facultative anaerobic
| Extracellular
|-
| ''[[Treponema]]''&lt;ref name=MicrobiologyUnless/&gt;
|
* ''[[Treponema pallidum]]''
| Negative, stains poorly
| [[Spiral bacteria#Spirochete|Spirochete]]
| Aerobic
| Extracellular
|-
|''[[Ureaplasma]]''&lt;ref name=&quot;SantoshamChan2013&quot;/&gt;
|
* ''[[Ureaplasma urealyticum]]''
| Stains poorly&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Cassell GH, Waites KB, Crouse DT, Rudd PT, Canupp KC, Stagno S, Cutter GR |title=Association of Ureaplasma urealyticum infection of the lower respiratory tract with chronic lung disease and death in very-low-birth-weight infants |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_1988-07-30_2_8605/page/240 |journal=Lancet |volume=2 |issue=8605 |pages=240–5 |year=1988 |pmid=2899235 |doi= 10.1016/s0140-6736(88)92536-6|s2cid=6685738 }}&lt;/ref&gt;
|Indistinct, 'fried egg' appearance, no cell wall
|Anaerobic
|Extracellular
|-
| ''[[Vibrio]]''&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Pfeffer |first1=C. |last2=Oliver |first2=J.D. |year=2003 |title= A comparison of thiosulphate-citrate-bile salts-sucrose (TCBS) agar and thiosulphate-chloride-iodide (TCI) agar for the isolation of Vibrio species from estuarine environments |journal=Letters in Applied Microbiology |volume=36 |pmid=12581373 |issue=3 |pages=150–151 |doi=10.1046/j.1472-765X.2003.01280.x|s2cid=34004290 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
|
* ''[[Vibrio cholerae]]''
| Negative
| [[Spiral bacteria#Vibrio|Spiral]] with single polar [[flagellum]]
| Facultative anaerobic
| Extracellular
|-
| ''[[Yersinia]]''&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.health.ny.gov/guidance/oph/wadsworth/yersinia_pestis.pdf|title=Yersinia pestis|publisher=[[Wadsworth Center]]|date=2006}}&lt;/ref&gt;
|
* ''[[Yersinia pestis]]''
* ''[[Yersinia enterocolitica]]''
* ''[[Yersinia pseudotuberculosis]]''
| Negative, bipolarly
| Small rods
| Facultative anaerobe
| Intracellular
|-
|}

==List of species and clinical characteristics==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Overall age-standardised mortality rate per 100 000 population for 33 pathogens investigated, 2019.jpg|Overall age-standardised mortality rate per 100 000 population for 33 pathogens investigated, 2019&lt;ref name=&quot;10.1016/S0140-6736(22)02185-7&quot;/&gt;
File:Global number of deaths (A) and YLLs (B), by pathogen and infectious syndrome, 2019.jpg|Global number of deaths (A) and YLLs (B), by pathogen and infectious syndrome, 2019&lt;ref name=&quot;10.1016/S0140-6736(22)02185-7&quot;/&gt;
File:Global number of deaths, by pathogen, age, and sex groups, 2019.jpg|Global number of deaths, by pathogen, age, and sex groups, 2019&lt;ref name=&quot;10.1016/S0140-6736(22)02185-7&quot;/&gt;
&lt;/gallery&gt;
This is description of the more common genera and species presented with their clinical characteristics and treatments.

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:0.9em;&quot;
|+Species of human pathogenic bacteria
|-
!style=&quot;width: 14%&quot; colspan=2| [[Bacterial taxonomy|Species]]
!style=&quot;width: 25%&quot;| [[Transmission (medicine)|Transmission]]
!style=&quot;width: 22%&quot;| Diseases
!style=&quot;width: 15%&quot;| Treatment
!style=&quot;width: 24%&quot;| Prevention
|-
|colspan=2| ''[[Actinomyces israelii]]''
| [[Oral flora]]&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
| [[Actinomycosis]]:&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt; painful [[abscess]]es and [[cysts]] [[MRSA]] in the [[mouth]], [[lungs]],&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Brook|first=I|title=Actinomycosis: diagnosis and management.|url=https://archive.org/details/sim_southern-medical-journal_2008-10_101_10/page/1019|journal=Southern Medical Journal|date=Oct 2008|volume=101|issue=10|pages=1019–23|pmid=18791528|doi=10.1097/SMJ.0b013e3181864c1f|s2cid=19554893}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mabeza&quot;&gt;{{cite journal | last=Mabeza | first=GF |author2= Macfarlane J | title=Pulmonary actinomycosis | journal=European Respiratory Journal | volume=21 | issue=3 | pages=545–551 | date=March 2003 | pmid=12662015 | doi=10.1183/09031936.03.00089103 | doi-access=free }}&lt;/ref&gt; or [[gastrointestinal tract]].&lt;ref name=Bowden&gt;{{cite book | author = Bowden GHW | title = Actinomycosis ''in:'' Baron's Medical Microbiology| url = https://archive.org/details/medicalmicrobiol0000unse_d4e1 | editor = Baron S| display-editors = etal| edition = 4th | publisher = Univ of Texas Medical Branch | year = 1996 | id = [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=mmed.section.1883 (via NCBI Bookshelf)] | isbn = 978-0-9631172-1-2 }}&lt;/ref&gt;
| Prolonged [[penicillin G]] and [[Incision and drainage|drainage]]&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
|
|-
|colspan=2| ''[[Bacillus anthracis]]''
|
Contact with cattle, sheep, goats and horses&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fao.org/ag/magazine/0112sp.htm |title=Anthrax in animals |date=2001 |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
Spores enter through inhalation or through abrasions&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
[[Anthrax]]: [[anthrax#Pulmonary|pulmonary]], [[anthrax#Gastrointestinal|gastrointestinal]] and/or [[anthrax#Cutaneous|cutaneous]] symptoms.&lt;ref name=Creighton&gt;{{cite web|title=Bacteria Table|url=http://medschool.creighton.edu/fileadmin/user/medicine/MMI/Files/Bacteria_Table.pdf|publisher=[[Creighton University School of Medicine]]|access-date=2015-05-03|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150501071840/http://medschool.creighton.edu/fileadmin/user/medicine/MMI/Files/Bacteria_Table.pdf|archive-date=2015-05-01}}&lt;/ref&gt;
| In early infection:&lt;ref name=&quot;urlCDC Anthrax Q &amp; A: Treatment&quot;&gt;{{cite web|url=http://emergency.cdc.gov/agent/anthrax/faq/treatment.asp|title=CDC Anthrax Q &amp; A: Treatment|access-date=4 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110505191339/http://emergency.cdc.gov/agent/anthrax/faq/treatment.asp|archive-date=5 May 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
[[Penicillin]]&lt;br&gt;
[[Doxycycline]]&lt;br&gt;
[[Ciprofloxacin]]&lt;br&gt;
[[Raxibacumab]]&lt;ref name=&quot;urlFDA approves raxibacumab to treat inhalational anthrax&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm332341.htm |title=FDA approves raxibacumab to treat inhalational anthrax|website=[[Food and Drug Administration]]|access-date=14 December 2012}}&lt;/ref&gt;
|
[[Anthrax vaccine]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;br&gt;
[[Autoclaving]] of equipment&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|-
|colspan=2| ''[[Bacteroides fragilis]]''
| [[Gut flora]]&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
| [[Abscess]]es in [[gastrointestinal tract]], [[pelvic cavity]] and [[lung]]s&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
| [[metronidazole]]&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
| [[Wound#Management|Wound care]]&lt;ref name=Brook2014&gt;{{cite web|title=Bacteroides Infection Follow-up|url=http://emedicine.medscape.com/article/233339-followup|publisher=[[Medscape]]|author=Itzhak Brook|date=Jan 28, 2014|access-date=2015-09-25}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
[[Pulmonary aspiration#Prevention|Aspiration prevention]]&lt;ref name=Brook2014/&gt;
|-
|colspan=2| ''[[Bordetella pertussis]]''
|
Contact with respiratory droplets expelled by infected human hosts.&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
[[Whooping cough]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;&lt;br&gt;
Secondary [[bacterial pneumonia]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|[[Macrolide]]s&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt; such as [[erythromycin]],&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt; before paroxysmal stage&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
|
[[Pertussis vaccine]],&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt; such as in [[DPT vaccine]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
|-
|rowspan=2|''[[Borrelia]]''
|''[[Borrelia burgdorferi|B. burgdorferi]]''&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;&lt;br&gt;
''[[Borrelia garinii|B. garinii]]''&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;br&gt;
''[[Borrelia afzelii|B. afzelii]]''&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
''[[Ixodes]]'' hard ticks &lt;br&gt; Reservoir in mice, other small mammals, and birds&lt;ref name=Shapiro2014&gt;{{cite journal |vauthors=Shapiro ED |title=Clinical practice. Lyme disease |journal=The New England Journal of Medicine |volume=370 |issue=18 |pages=1724–31 |year=2014 |pmid=24785207 |pmc=4487875 |doi=10.1056/NEJMcp1314325 }}&lt;/ref&gt;
|
[[Lyme disease]]&lt;ref name=Sanchez2015&gt;{{cite journal |vauthors=Sanchez JL |title=Clinical Manifestations and Treatment of Lyme Disease |journal=Clinics in Laboratory Medicine |volume=35 |issue=4 |pages=765–78 |year=2015 |pmid=26593256 |doi=10.1016/j.cll.2015.08.004 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Halperin2015&gt;{{cite journal |vauthors=Halperin JJ |title=Nervous System Lyme Disease |journal=Clinics in Laboratory Medicine |volume=35 |issue=4 |pages=779–95 |year=2015 |pmid=26593257 |doi=10.1016/j.cll.2015.07.002 }}&lt;/ref&gt;
* Early localized: [[erythema migrans]]
* Early disseminated: [[neuroborreliosis]], Lyme carditis
* Late: Lyme arthritis, [[Achrodermatitis chronica]] (''B. afzelii'' only)
|
[[Doxycycline]] for adults, [[amoxicillin]] for children, [[ceftriaxone]] for neurological involvement&lt;ref name=Sanchez2015/&gt;
|
Wearing clothing that limits skin exposure to ticks.&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;br&gt;
[[Insect repellent]].&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;br&gt;
Avoid areas where ticks are found.&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|-
| ''[[B. recurrentis]]''&lt;ref name=&quot;HarrisonsBarbour2017&quot;&gt;{{cite book|last1=Barbour|first1=Alan G.|editor1-last=Kasper|editor1-first=Dennis L.|editor2-last=Fauci|editor2-first=Anthony S.|title=Harrison's Infectious Diseases|url=https://archive.org/details/harrisonsinfecti0000unse|date=2017|publisher=McGraw Hill Education|location=New York|isbn=978-1-259-83597-1|pages=[https://archive.org/details/harrisonsinfecti0000unse/page/678 678]–687|edition=3rd|chapter=Relapsing Fever}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
and others&lt;ref name=&quot;Relapsing&quot; group=&quot;note&quot;/&gt;
| ''[[Pediculus humanus corporis]]'' body louse (''B. recurrentis'' only) and [[Ornithodoros]] soft ticks&lt;ref name=HarrisonsBarbour2017/&gt;
| [[Relapsing fever]]
| Penicillin, tetracycline, doxycycline&lt;ref name=Cutler2015&gt;{{cite journal |vauthors=Cutler SJ |title=Relapsing Fever Borreliae: A Global Review |journal=Clinics in Laboratory Medicine |volume=35 |issue=4 |pages=847–65 |year=2015 |pmid=26593261 |doi=10.1016/j.cll.2015.07.001 }}&lt;/ref&gt;
| Avoid areas where ticks are found&lt;ref name=HarrisonsBarbour2017/&gt;&lt;br&gt;
Better access to washing facilities&lt;ref name=HarrisonsBarbour2017/&gt;&lt;br&gt;
Reduce crowding&lt;ref name=HarrisonsBarbour2017/&gt;&lt;br&gt;
Pesticides&lt;ref name=HarrisonsBarbour2017/&gt;
|-
| ''[[Brucella]]''
|''[[Brucella abortus|B. abortus]]''&lt;br&gt;
''[[Brucella canis|B. canis]]''&lt;br&gt;
''[[Brucella melitensis|B. melitensis]]''&lt;br&gt;
''[[Brucella suis|B. suis]]''
|
Direct contact with infected animal&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;br&gt;
Oral, by ingestion of unpasteurized milk or milk products&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
[[Brucellosis]]: mainly [[fever]], [[muscular pain]] and [[night sweat]]s
|
[[doxycycline]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;br&gt;
[[streptomycin]] &lt;br&gt;or [[gentamicin]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
|-
|colspan=2|''[[Campylobacter jejuni]]''
|
Fecal–oral from animals (mammals and fowl)&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;&lt;br&gt;
Uncooked meat (especially poultry)&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;&lt;br&gt;
Contaminated water&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
* [[Enteritis]],&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt; [[bloody diarrhea]]&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
* [[Guillain–Barré syndrome]]&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt; (muscle weakness)
|
Treat symptoms&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;br&gt;
[[Fluoroquinolone]]&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt; such as [[ciprofloxacin]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt; in severe cases&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
Good hygiene&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;br&gt;
Avoiding contaminated water&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;br&gt;
[[Pasteurizing]] milk and milk products&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;br&gt;
Cooking meat (especially poultry)&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|-
|rowspan=2| ''[[Chlamydia (genus)|Chlamydia]]''
|''[[Chlamydia pneumoniae|C. pneumoniae]]''
|
Respiratory droplets&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
| [[Atypical pneumonia]]&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
|
[[Doxycycline]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;&lt;br&gt;
[[Erythromycin]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
| None&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|-
|''[[Chlamydia trachomatis|C. trachomatis]]''
|
[[vaginal sex]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;br&gt;
[[oral sex]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;br&gt;
[[anal sex]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
Vertical from mother to newborn([[Inclusion conjunctivitis of the newborn|ICN]])&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;br&gt;
Direct or contaminated surfaces and flies (trachoma)&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
[[Trachoma]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;&lt;br&gt;
[[Neonatal conjunctivitis]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;&lt;br&gt;
[[Neonatal pneumonia]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;&lt;br&gt;
[[Nongonococcal urethritis]] (NGU)&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;&lt;br&gt;
[[Urethritis]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;&lt;br&gt;
[[Pelvic inflammatory disease]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;&lt;br&gt;
[[Epididymitis]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;&lt;br&gt;
[[Prostatitis]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;&lt;br&gt;
[[Lymphogranuloma venereum]] (LGV)&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
|
[[Erythromycin]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;&lt;br&gt; (adults)&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
[[Doxycycline]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;&lt;br&gt; (infants and pregnant women)&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
|
Erythromycin or [[silver nitrate]] in [[newborn]]'s eyes&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;br&gt;
[[Safe sex]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;br&gt;
[[Abstinence]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|-
|colspan=2|''[[Chlamydophila psittaci]]''
| Inhalation of dust with secretions or feces from birds (e.g. parrots)
| [[Psittacosis]], mainly [[atypical pneumonia]]
|
[[Tetracycline]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;br&gt;
[[Doxycycline]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;br&gt;
[[Erythromycin]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
| -
|-
|rowspan=4| ''[[Clostridium]]''
| ''[[Clostridium botulinum|C. botulinum]]''
| Spores from soil,&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt; persevere in [[Canning|canned]] food, [[smoked fish]] and [[honey]]&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
|
[[Botulism]]: Mainly [[muscle weakness]] and [[paralysis]]&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
|
[[Antitoxin]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt; &lt;br&gt;
[[Penicillin]]&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt; &lt;br&gt;
[[Hyperbaric medicine|Hyperbaric oxygen]]&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt; &lt;br&gt;
[[Mechanical ventilation]]&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
|
Proper food preservation techniques
|-
|''[[Clostridium difficile (bacteria)|C. difficile]]''
|
[[Gut flora]],&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt; overgrowing when other flora is depleted&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
[[Pseudomembranous colitis]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
|
Discontinuing responsible antibiotic&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;&lt;br&gt;
[[Vancomycin]] or [[metronidazole]] if severe&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
| [[Fecal bacteriotherapy]]
|-
|''[[Clostridium perfringens|C. perfringens]]''
|
Spores in soil&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt; &lt;br&gt;
[[Vaginal flora]] and [[gut flora]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
[[Anaerobic cellulitis]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;&lt;br&gt;
[[Gas gangrene]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
Acute [[food poisoning]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
| Gas gangrene:
[[Debridement]] or [[amputation]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt; &lt;br&gt;
[[Hyperbaric medicine]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;&lt;br&gt;
High doses of [[doxycycline]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt; or [[penicillin G]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt; and clindamycin&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;&lt;br&gt;
Food poisoning:
Supportive care is sufficient&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
| Appropriate food handling&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|-
|''[[Clostridium tetani|C. tetani]]''
|
Spores in soil, skin penetration through wounds&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
|
[[Tetanus]]: [[muscle spasm]]s&lt;ref name=CDC2012Pink&gt;{{cite book|last1=Atkinson|first1=William|title=Tetanus Epidemiology and Prevention of Vaccine-Preventable Diseases|date=May 2012|publisher=Public Health Foundation|isbn=9780983263135|pages=291–300|edition=12|url=https://www.cdc.gov/vaccines/pubs/pinkbook/tetanus.html|access-date=12 February 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213010501/http://www.cdc.gov/vaccines/pubs/pinkbook/tetanus.html|archive-date=13 February 2015}}&lt;/ref&gt;
|
[[Tetanus immune globulin]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
Sedatives&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;br&gt;
Muscle relaxants&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;br&gt;
[[Mechanical ventilation]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt; &lt;br&gt;
[[Penicillin]] or [[metronidazole]]&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
|
[[Tetanus vaccine]] (such as in the [[DPT vaccine]])&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|-
|colspan=2| ''[[Corynebacterium diphtheriae]]''
|
respiratory droplets&lt;br&gt;
part of human flora
|
[[Diphtheria]]: [[Fever]], sore throat and neck swelling, potentially narrowing airways.&lt;ref name=WHO2006&gt;{{cite journal|title=Diphtheria vaccine|journal=Wkly Epidemiol Rec|date=20 January 2006|volume=81|issue=3|pages=24–32|pmid=16671240|url=https://www.who.int/wer/2006/wer8103.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150606054559/http://www.who.int/wer/2006/wer8103.pdf|archive-date=6 June 2015|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|
Horse serum antitoxin&lt;br&gt;
[[Erythromycin]]&lt;br&gt;
[[Penicillin]]
|
[[DPT vaccine]]
|-
| ''[[Ehrlichia]]''
| ''[[Ehrlichia canis|E. canis]]''&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;&lt;br&gt;
''[[Ehrlichia chaffeensis|E. chaffeensis]]''&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
| [[Dermacentor variabilis|Dog tick]]&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
| [[Ehrlichiosis]]:&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt; [[headache]], [[Myalgia|muscle aches]], and [[Fatigue (medical)|fatigue]]
|
* [[doxycycline]]&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
* [[rifampin]]&lt;ref name=&quot;Creighton&quot; /&gt;
|-
| ''[[Enterococcus]]''
| ''[[Enterococcus faecalis|E. faecalis]]''&lt;br&gt;
''[[Enterococcus faecium|E. faecium]]''
|
Part of [[gut flora]],&lt;ref name=Creighton/&gt; [[Opportunistic infection|opportunistic]] or entering through GI tract or urinary system wounds&lt;ref name=Lippincott/&gt;
|
Bacterial [[endocarditis]],&lt;ref name=Creighton/&gt; [[biliary tract]] infections,&lt;ref name=Creighton/&gt; [[urinary tract infection]]s&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
[[Ampicillin]] (combined with [[aminoglycoside]] in endocarditis)&lt;ref name=Creighton/&gt;
[[Vancomycin]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;
|
No vaccine
Hand washing and other [[Nosocomial#Prevention|nosocomial prevention]]
|-
|rowspan=5| ''[[Escherichia]]''
| ''[[Escherichia coli|E. coli]]'' (generally)
|
* [[Gut flora]],&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt; and in [[urinary tract]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
* Spreading extraintestinally or proliferating in the GI tract&lt;ref name=Lippincott/&gt;
|
* [[Diarrhea]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Urinary tract infections]] (UTI)&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* Meningitis in infants&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Hospital-acquired pneumonia]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Hospital-acquired infection|Hospital-acquired]] sepsis&lt;ref name=Creighton/&gt;
|rowspan=5| '''UTI:'''&lt;ref name=Lippincott/&gt;
(resistance-tests are required first)
* [[Co-trimoxazole]]
* [[Fluoroquinolone]], e.g. [[ciprofloxacin]]
'''Meningitis:'''&lt;ref name=Lippincott/&gt;
* [[Cephalosporin]] (e.g. [[cefotaxime]]) and [[gentamicin]] combination
'''Diarrhea:'''&lt;ref name=Lippincott/&gt;
* Antibiotics above shorten duration
* Electrolyte and fluid replacement
|rowspan=5| (no vaccine or preventive drug)&lt;ref name=Lippincott/&gt;
* Cooking ground beef and [[pasteurizing]] milk against O157:H7&lt;ref name=Lippincott/&gt;
* Hand washing and disinfection&lt;ref name=Lippincott/&gt;
|-
| [[Enterotoxigenic Escherichia coli|Enterotoxigenic ''E. coli'']] (ETEC)
|
* [[Fecal–oral route|Fecal–oral]]&lt;ref name=Creighton/&gt; through food and water&lt;ref name=Lippincott/&gt;
* Direct physical contact&lt;ref name=Lippincott/&gt;
|
* [[Traveller's diarrhea]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
|-
| [[Enteropathogenic E. coli|Enteropathogenic ''E. coli'']]
|
* [[Vertically transmitted disease|Vertical]], in utero or at birth&lt;ref name=Lippincott/&gt;
|
* Diarrhea in infants&lt;ref name=Lippincott/&gt;
|-
| [[Enteroinvasive Escherichia coli|Enteroinvasive E.coli (EIEC)]]
|
* [[Fecal–oral route|Fecal–oral]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.phac-aspc.gc.ca/lab-bio/res/psds-ftss/escherichia-coli-eng.php|title=ESCHERICHIA COLI|publisher=[[Public Health Agency of Canada]]|date=2012-04-30|access-date=2015-06-02}}&lt;/ref&gt;
|
* [[Dysentery|bloody diarrhea]] and fever&lt;ref name=Creighton/&gt;
|-
| [[Verotoxin-producing Escherichia coli|Enterohemorrhagic (EHEC)]], including [[Escherichia coli O157:H7|''E. coli'' O157:H7]]
|
* Reservoir in cattle&lt;ref name=Lippincott/&gt;
|
* [[Dysentery|bloody diarrhea]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Hemolytic-uremic syndrome]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
|-
|colspan=2| ''[[Francisella tularensis]]''
|
* [[Vector (epidemiology)|vector]]-borne by arthropods&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* Infected wild or domestic animals, birds or house pets&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
| [[Tularemia]]: [[Fever]], ulceration at entry site and/or [[lymphadenopathy]].&lt;ref name=cdc-symptoms&gt;{{cite web|url=https://www.cdc.gov/tularemia/signssymptoms/|title=Signs &amp; Symptoms|website=[[Centers for Disease Control and Prevention]]|date=13 December 2018}} Page last reviewed: October 26, 2015&lt;/ref&gt; Can cause severe [[pneumonia]].&lt;ref name=cdc-symptoms/&gt;
|
* [[Streptomycin]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* [[Gentamicin]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
* Avoiding insect vectors&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* Precautions when handling wild animals or animal products&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|-
|colspan=2| ''[[Haemophilus influenzae]]''
|
* Droplet contact&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* Human flora of e.g. upper respiratory tract&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
* [[Bacterial meningitis]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Upper respiratory tract infection]]s&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Pneumonia]],&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt; [[bronchitis]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* [[Septic arthritis]] in infants&lt;ref name=Creighton/&gt;
| '''Meningitis:'''&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
(resistance-tests are required first)
* [[Cephalosporin#Third generation|Third generation cephalosporin]], e.g. [[cefotaxime]] or [[ceftriaxone]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* [[Ampicillin]] and [[sulbactam]] combination&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
* [[Hib vaccine]] to infants&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Rifampin]] prophylactically&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|-
|colspan=2| ''[[Helicobacter pylori]]''
|
* Colonizing stomach&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* Unclear person-to-person transmission&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
* [[Peptic ulcer]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Chronic gastritis]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
* Risk factor for [[gastric carcinoma]] and gastric [[B-cell lymphoma]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
* [[Tetracycline]], [[metronidazole]] and [[bismuth salt]] combination&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
| (No vaccine or preventive drug)&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|-
| colspan=2| ''[[Klebsiella pneumoniae]]''
|
* Mouth, [[skin flora|skin]], and [[gut flora]].&lt;ref name=Sherris&gt;{{cite book | editor1-last = Ryan |editor1-first= KJ |editor2-last= Ray |editor2-first= CG | title = Sherris Medical Microbiology | url = https://archive.org/details/sherrismedicalmi0000unse_q1i3 | edition = 4th | publisher = [[McGraw-Hill Education|McGraw Hill]] | year = 2004 | isbn = 978-0-8385-8529-0 }}&lt;/ref&gt;
* [[Aspiration pneumonia|Pneumonia upon aspiration]]
|
* ''[[Klebsiella]]'' [[pneumonia]], with significant lung necrosis and [[hemoptysis]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Hospital-acquired infection|Hospital-acquired]] [[urinary tract infection]] and [[sepsis]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* [[3rd generation cephalosporin]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[ciprofloxacin]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* [[Hospital-acquired infection#Prevention|hand hygiene]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cdc.gov/HAI/organisms/klebsiella/klebsiella.html|title=''Klebsiella pneumoniae'' in Healthcare Settings|date=19 February 2021|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]]}} Page last reviewed: November 24, 2010. Page last updated: August 27, 2012&lt;/ref&gt;
|-
| colspan=2|''[[Legionella pneumophila]]''
|
* Droplet contact, from e.g. [[cooling tower]]s,&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt; [[humidifiers]],&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt; air conditioners&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt; and water distribution systems&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
* [[Legionnaire's Disease]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Pontiac fever]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* [[Macrolide]]s, such as [[erythromycin]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Fluoroquinolone]]s&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* [[Rifampin]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
| (no vaccine or preventive drug)&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
Heating water&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|-
|colspan=2| ''[[Leptospira]]'' species
|
* Food and water contaminated by urine from infected wild or domestic animals. ''Leptospira'' survives for weeks in fresh water and moist soil.&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
* [[Leptospirosis]]: [[Headache]]s, muscle pains, and [[fever]]s; possible [[jaundice]], [[kidney failure]], [[pulmonary hemorrhage]], and [[meningitis]].&lt;ref name=AFP2010&gt;{{cite journal|last=Slack|first=A|title=Leptospirosis.|journal=Australian Family Physician|date=Jul 2010|volume=39|issue=7|pages=495–8|pmid=20628664}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=McB2005&gt;{{cite journal|last=McBride|first=AJ|author2=Athanazio, DA |author3=Reis, MG |author4= Ko, AI |title=Leptospirosis |journal=Current Opinion in Infectious Diseases|date=Oct 2005|volume=18|issue=5|pages=376–86|pmid=16148523 |doi=10.1097/01.qco.0000178824.05715.2c|s2cid=220576544}}&lt;/ref&gt;
|
* [[Doxycycline]] for mild cases&lt;ref name=&quot;HarrisonsHartskeerl2017&quot;&gt;{{cite book|last1=Hartskeerl|first1=Rudy A.|last2=Wagenaar|first2=Jiri F.P.|editor1-last=Kasper|editor1-first=Dennis L.|editor2-last=Fauci|editor2-first=Anthony S.|title=Harrison's Infectious Diseases|url=https://archive.org/details/harrisonsinfecti0000unse|date=2017|publisher=McGraw Hill Education|location=New York|isbn=978-1-259-83597-1|pages=[https://archive.org/details/harrisonsinfecti0000unse/page/672 672]–678|chapter=Leptospirosis}}&lt;/ref&gt;
* Intravenous [[penicillin]] for severe cases&lt;ref name=HarrisonsHartskeerl2017/&gt;
| Vaccine not widely used&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* [[Doxycycline]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
Prevention of exposure&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* [[Rodent control]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|-
|colspan=2| ''[[Listeria monocytogenes]]''
|
* Raw milk or cheese,&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt; ground meats,&lt;ref name=Lippincott/&gt; poultry&lt;ref name=Lippincott/&gt;
* [[Vertically transmitted disease|Vertically]] to newborn or fetus&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* [[Listeriosis]]:&lt;ref name=Lippincott/&gt;
:*[[Meningitis]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
:*[[Sepsis]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* [[Ampicillin]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Co-trimoxazole]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
| (no vaccine)&lt;ref name=Lippincott/&gt;
* Proper food preparation and handling&lt;ref name=Lippincott/&gt;
|-
|rowspan=2| ''[[Mycobacterium]]''
| ''[[M. leprae]]''
|
* Prolonged human-human contact, e.g. through exudates from skin lesions to abrasion of other person&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
* [[Leprosy]] (Hansen's disease):&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt; [[granuloma]]s of the [[Peripheral nervous system|nerves]], [[respiratory tract]], skin, and eyes.&lt;ref name=WHO2014&gt;{{cite web|title=Leprosy Fact sheet N°101|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs101/en/|work=World Health Organization|date=January 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212084309/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs101/en/|archive-date=2013-12-12}}&lt;/ref&gt;
| Tuberculoid form:
* [[Dapsone]] and [[rifampin]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
Lepromatous form:
* [[Clofazimine]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
* [[Bacillus Calmette-Guérin|BCG vaccine]] shows some effects&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|-
| ''[[M. tuberculosis]]''
|
* Droplet contact&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
* [[Tuberculosis]]: chronic [[cough]] with [[hemoptysis|blood-containing]] [[sputum]], [[fever]], [[night sweats]], and [[weight loss]]&lt;ref name=WHO2015Fact&gt;{{cite web|title=Tuberculosis Fact sheet N°104|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/|website=WHO|access-date=11 February 2016|date=October 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120823143802/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/|archive-date=23 August 2012|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|
(difficult, see [[Tuberculosis treatment]] for more details)&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;

Standard &quot;short&quot; course:&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* First 2 months, combination:
** [[Isoniazid]]
** [[Rifampicin]]
** [[Pyrazinamide]]
** [[Ethambutol]]
* Further 4 months, combination:
** [[Isoniazid]]
** [[Rifampicin]]
|
* [[Bacillus Calmette-Guérin|BCG vaccine]]
* [[Isoniazid]]
|-
| colspan=2|''[[Mycoplasma pneumoniae]]''
|
* Human flora&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Droplet transmission|Respiratory droplets]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* [[Mycoplasma pneumonia]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
* [[Doxycycline]] and [[erythromycin]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
|-
|rowspan=2| ''[[Neisseria]]''
|''[[N. gonorrhoeae]]''
|
* [[Sexually transmitted disease|Sexually transmitted]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Vertical transmission|vertical]] in birth&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
* [[Gonorrhea]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
:*[[Urethritis]] (men)&lt;ref name=Creighton/&gt;
:*[[Pelvic inflammatory disease]] (women)&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Ophthalmia neonatorum]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Septic arthritis]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
| '''Uncomplicated gonorrhea:'''&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* [[Ceftriaxone]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Tetracycline]], e.g. [[doxycycline]] if also chlamydia is suspected&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Spectinomycin]] for resistance&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt; or patient allergy to cephalosporin&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
'''Ophthalmia neonatorum:'''
* [[Erythromycin]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt; + [[ceftriaxone]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
| (No vaccine)&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* [[Safe sex]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* [[Erythromycin]] into eyes of newborn at risk&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
|-
| ''[[N. meningitidis]]''
|
* [[Transmission (medicine)#Droplet|Droplet transmission]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
* [[Meningococcal disease]] including meningitis&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Sepsis]], including [[Waterhouse-Friderichsen syndrome]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* [[Penicillin G]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Ceftriaxone]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* [[NmVac4-A/C/Y/W-135]] vaccine&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Rifampin]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
|-
|colspan=2| ''[[Pseudomonas aeruginosa]]''
| [[Opportunistic infection|Opportunistic]];&lt;ref name=Creighton/&gt; Infects damaged tissues or people with [[immunodeficiency]].&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
| [[Pseudomonas infection]]:&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* Pneumonia&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Urinary tract infection]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Keratitis|Corneal infection]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Endocarditis]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* Osteomyelitis&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Burn wound]] infection&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Sepsis]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Malignant external otitis]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* [[Anti-pseudomonal penicillins]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt; such as [[ticarcillin]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Aminoglycoside]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
| (no vaccine)&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* Topical [[silver sulfadiazine]] for burn wounds&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|-
|colspan=2| ''[[Nocardia asteroides]]''
| In soil&lt;ref name=Creighton/&gt;
| [[Nocardiosis]]:&lt;ref name=Creighton/&gt; Pneumonia, [[endocarditis]], [[keratitis]], neurological or lymphocutaneous infection
| [[TMP/SMX]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
|-
|colspan=2| ''[[Rickettsia rickettsii]]''
|
* [[Dermacentor variabilis|Wood]] or [[Rhipicephalus sanguineus|dog tick]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* [[Rocky mountain spotted fever]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* [[Doxycycline]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Chloramphenicol]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
| (no preventive drug or approved vaccine)&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* [[Vector control]], such as clothing&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* Prompt removal of attached ticks&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|-
|rowspan=2| ''[[Salmonella]]''
| ''[[Salmonella typhi|S typhi]]''
|
* [[Fecal–oral route]], through food or water&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* [[Typhoid fever]] type [[salmonellosis]]&lt;ref name=Lippincott/&gt; (fever, abdominal pain, [[hepatosplenomegaly]], [[rose spots]])&lt;ref name=Creighton/&gt;
* Chronic carrier state&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* [[Ceftriaxone]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Fluoroquinolones]], e.g. [[ciprofloxacin]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* [[Ty21a]] and [[Vi capsular polysaccharide vaccine|ViCPS]] vaccines&lt;ref name=Lippincott/&gt;
* Hygiene and food preparation&lt;ref name=Lippincott/&gt;
|-
| Other ''[[Salmonella]]'' species
&lt;br&gt;e.g. ''[[Salmonella typhimurium|S. typhimurium]]''&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
* Fecal–oral&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* Food contaminated by fowl&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt; (e.g. uncooked eggs)&lt;ref name=Creighton/&gt; or turtles&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* [[Salmonellosis]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt; with [[gastroenteritis]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Paratyphoid fever]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Osteomyelitis]] in people with [[sickle cell disease|sickle cells]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Sepsis]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* Fluid and electrolyte replacement for diarrhea&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* Antibiotics (in [[neonates]]&lt;ref name=Creighton/&gt; and [[Immunodeficiency|immuno-compromised]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;):
:* [[Ciprofloxacin]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
:* [[Ceftriaxone]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
:* [[TMP/SMX]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
:* [[Azithromycin]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
| (No vaccine or preventive drug)&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* Proper sewage disposal&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* Food preparation&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* Good personal hygiene&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|-
| ''[[Shigella]]''
| ''[[Shigella sonnei|S. sonnei]]''&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
&lt;br&gt;''[[Shigella dysenteriae|S. dysenteriae]]''&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* [[fecal–oral route|Fecal–oral]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* [[Shigellosis]] (bacillary dysentery)
|
* Fluid and electrolyte replacement&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Fluoroquinolone]]&lt;ref name=Creighton/&gt; such as [[ciprofloxacin]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt; if severe&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* Protection of water and food supplies&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* Vaccines are in trial stage&lt;ref&gt;[http://www.pasteur.fr/ip/easysite/go/03b-00002u-06f/press/press-releases/2009/vaccine-against-shigellosis-bacillary-dysentery-a-promising-clinical-trial Institut Pasteur Press Office - Vaccine against shigellosis (bacillary dysentery):a promising clinical trial] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090225214950/http://www.pasteur.fr/ip/easysite/go/03b-00002u-06f/press/press-releases/2009/vaccine-against-shigellosis-bacillary-dysentery-a-promising-clinical-trial |date=2009-02-25 }} 15 January 2009. Retrieved on 27 February 2009&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=3|''[[Staphylococcus]]''
| ''[[Staphylococcus aureus|aureus]]''
|
* Human flora on [[Mucous membrane|mucosae]] in e.g. anterior [[nares]], skin and vagina,&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=&quot;Creighton&quot;/&gt; entering through wound
| Coagulase-positive [[staphylococcal infection]]s:
* Skin infections, including [[impetigo]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Infective endocarditis#Classification|Acute infective endocarditis]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Septis]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;
* [[Necrotizing pneumonia]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;
* [[Meningitis]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Osteomyelitis]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Toxinoses]]
** [[Scalded skin syndrome]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
** [[Toxic shock syndrome]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
** [[Staphylococcal food poisoning]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* Incision and drainage of localized lesions&lt;ref name=Lippincott/&gt;
* [[Nafcillin]],&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt; [[oxacillin]],&lt;ref name=Lippincott/&gt; [[methicillin]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Vancomycin]] for [[Methicillin-resistant Staphylococcus aureus|Methicillin-resistant (MRSA)]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;
| (no vaccine or preventive drug)
* Barrier precautions, washing hands and [[fomite]] disinfection in hospitals
|-
| ''[[Staphylococcus epidermidis|epidermidis]]''
| Human flora in skin,&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt; anterior nares&lt;ref name=Lippincott/&gt; and [[mucous membranes]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* Infections of implanted [[Prosthesis|prostheses]] (e.g. heart valves&lt;ref name=Lippincott/&gt; and joints&lt;ref name=Creighton/&gt;) and catheters&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* [[Vancomycin]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
| None&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|-
| ''[[Staphylococcus saprophyticus|saprophyticus]]''
| Part of normal vaginal flora&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
* [[Cystitis]] in women&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* [[trimethoprim-sulfamethoxazole|TMP/SMX]] or [[norfloxacin]]&lt;ref name=&quot;Levinson, W. 2010 94–99&quot;&gt;{{cite book |last= Levinson |first= W. |title=Review of Medical Microbiology and Immunology |url= https://archive.org/details/reviewofmedicalm0011levi |year=2010 |edition=11th |pages=[https://archive.org/details/reviewofmedicalm0011levi/page/94 94]–9 }}&lt;/ref&gt;
| None&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|-
|rowspan=4| ''[[Streptococcus]]''
| ''[[Streptococcus agalactiae|agalactiae]]''
| Human flora in [[vagina]],&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt; [[urethra]]l mucous membranes,&lt;ref name=Lippincott/&gt; [[rectum]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;
* [[Vertically transmitted infection|Vertically]] during [[childbirth]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;
* [[Sexually transmitted disease|Sexually]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;
|
* [[Neonatal meningitis]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Neonatal sepsis]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* Neonatal [[pneumonia]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Endometritis]] in [[postpartum]] women&lt;ref name=Lippincott/&gt;
* [[Opportunistic infection]]s with [[sepsis]] and [[pneumonia]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;
|
* [[Penicillin G]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Aminoglycoside]] in case of lethal infection&lt;ref name=Lippincott/&gt;
| None&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|-
| ''[[Streptococcus pneumoniae|pneumoniae]]''
|
* Respiratory droplets
* [[Human flora]] in nasopharynx&lt;ref name=Creighton/&gt; (spreading in immunocompromised)&lt;ref name=Lippincott/&gt;
|
* Acute [[bacterial pneumonia]] &amp; [[meningitis]] in adults&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Otitis media]] and [[sinusitis]] in children&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Sepsis]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* [[Penicillin G]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* 23-serotype vaccine for adults ([[Pneumococcal polysaccharide vaccine|PPV]])&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* Heptavalent conjugated vaccine for children ([[Pneumococcal conjugate vaccine|PCV]])&lt;ref name=Lippincott/&gt;
|-
| ''[[Streptococcus pyogenes|pyogenes]]''
|
* Respiratory droplets&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* Direct physical contact with [[impetigo]] lesions&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
* [[Streptococcal pharyngitis]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Sepsis]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Scarlet fever]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Rheumatic fever]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Impetigo]] and [[erysipelas]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Puerperal fever]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;
* [[Necrotizing fasciitis]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;
* [[Poststreptococcal glomerulonephritis]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* [[Penicillin G]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt; or [[Penicillin V|V]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Macrolide]], e.g. [[clarithromycin]]&lt;ref name=Lippincott/&gt; or [[erythromycin]]&lt;ref name=Creighton/&gt; in penicillin allergy
* Drainage and [[debridement]] for necrotizing fasciitis&lt;ref name=Lippincott/&gt;
| No vaccine&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* Rapid antibiotic treatment helps prevent rheumatic fever&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|-
| ''[[Streptococcus viridans|viridans]]''
| [[Oral flora]],&lt;ref name=Creighton/&gt; penetration through abrasions
|
* Subacute bacterial [[endocarditis]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Dental cavities]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Abscess]]es of brain and liver&lt;ref name=Creighton/&gt;
| [[Penicillin G]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
|-
|colspan=2| ''[[Treponema pallidum]]'' subspecies ''pallidum''
|
* [[Sexual transmission|Sexual]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* Vertical (from mother to fetus)&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
* [[Syphilis]]:&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt; First a [[chancre]], (a painless [[skin ulceration]]), then diffuse rash.&lt;ref name=CDC2015Fact&gt;{{cite web|title=Syphilis - CDC Fact Sheet (Detailed)|url=https://www.cdc.gov/std/syphilis/stdfact-syphilis-detailed.htm|website=CDC|access-date=3 February 2016|date=November 2, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160206003059/http://www.cdc.gov/std/syphilis/stdfact-syphilis-detailed.htm|archive-date=6 February 2016|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; Later: [[gumma (pathology)|gummas]] (soft growths), neurological, or heart symptoms.&lt;ref name=Kent08&gt;{{cite journal |vauthors=Kent ME, Romanelli F |title=Reexamining syphilis: an update on epidemiology, clinical manifestations, and management |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-pharmacotherapy_2008-02_42_2/page/226 |journal=Annals of Pharmacotherapy |volume=42 |issue=2 |pages=226–36 |date=February 2008 |pmid=18212261 |doi=10.1345/aph.1K086 |s2cid=23899851 }}&lt;/ref&gt;
* [[Congenital syphilis]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* [[Penicillin G]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
* [[Doxycycline]] if penicillin allergy&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* Penicillin offered to recent sexual partners&lt;ref name=Hook2017&gt;{{cite journal |vauthors=Hook EW |title=Syphilis |journal=Lancet |volume=389 |issue=10078 |pages=1550–1557 |year=2017 |pmid=27993382 |doi=10.1016/S0140-6736(16)32411-4 |s2cid=208793678 }}&lt;/ref&gt;
* Antibiotics to pregnant women if risk of transmitting to child&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* No vaccine available&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* [[Safe sex]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;

|-
|colspan=2| ''[[Vibrio cholerae]]''
|
* [[Fecal–oral route]]&lt;ref name=Creighton/&gt;
* Contaminated water and raw seafood&lt;ref name=Lippincott/&gt;
|
* [[Cholera]]: Severe &quot;rice water&quot; diarrhea&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* Fluid&lt;ref name=Creighton/&gt; and electrolyte replacement&lt;ref name=Lippincott/&gt;
* [[Doxycycline]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;&lt;ref name=Creighton/&gt;
|
* Proper [[sanitation]]&lt;ref name=Lippincott/&gt;
* Adequate food preparation&lt;ref name=Lippincott/&gt;
|-
|colspan=2| ''[[Yersinia pestis]]''
|
* [[Flea]]s from animals&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;pmid16182593&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Zhou D, Han Y, Yang R |title=Molecular and physiological insights into plague transmission, virulence and etiology |journal=Microbes Infect. |volume=8 |issue=1 |pages=273–84 |year=2006 |pmid=16182593 |doi=10.1016/j.micinf.2005.06.006}}&lt;/ref&gt;
* Ingestion of animal tissues&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
* Respiratory droplets&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
| [[Plague (disease)|Plague]]:
* [[Bubonic plague]]
* [[Pneumonic plague]]
|
* [[Streptomycin]] primarily&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | author=Wagle PM. | title=Recent advances in the treatment of bubonic plague | journal=Indian J Med Sci | year=1948 | volume=2 | pages=489–94 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | author=Meyer KF. | title=Modern therapy of plague | url=https://archive.org/details/sim_jama_1950-11-18_144_12/page/982 | journal=JAMA | year=1950 | volume=144 | pages=982–5 | pmid = 14774219 | issue=12 | doi=10.1001/jama.1950.02920120006003}}&lt;/ref&gt;
* [[Tetracyclin]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors=Kilonzo BS, Makundi RH, Mbise TJ | title= A decade of plague epidemiology and control in the Western Usambara mountains, north-east Tanzania | url=https://archive.org/details/acta-tropica_1992-04_50_4/page/323 | journal=Acta Tropica | year=1992 | volume=50 | pages=323–9 | pmid = 1356303 | doi = 10.1016/0001-706X(92)90067-8 | issue=4}}&lt;/ref&gt;
* Supportive therapy for [[Shock (circulatory)|shock]]&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
* [[Plague vaccine]]&lt;ref name=&quot;pmid17652523&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Bubeck SS, Dube PH |title=Yersinia pestis CO92ΔyopH Is a Potent Live, Attenuated Plague Vaccine |journal=Clin. Vaccine Immunol. |volume=14 |issue=9 |pages=1235–8 |date=September 2007 |pmid=17652523 |pmc=2043315 |doi=10.1128/CVI.00137-07 }}&lt;/ref&gt;
* Minimize exposure to rodents and fleas&lt;ref name=&quot;Lippincott&quot; /&gt;
|
|}

== අමතර අවධානයට ==
* [[Human microbiome project]]
* [[List of antibiotics]]
* [[Pathogenic viruses]]

== සටහන් ==
{{Reflist|group=&quot;note&quot;|
refs=
&lt;ref name=&quot;Relapsing&quot; group=&quot;note&quot;&gt;Relapsing fever can also be caused by the following [[Borrelia]] species: ''[[Borrelia crocidurae|B. crocidurae]]'', ''[[Borrelia duttonii|B. duttonii]]'', ''[[Borrelia hermsii|B. hermsii]]'', ''[[Borrelia hispanica|B. hispanica]]'', ''[[Borrelia miyamotoi|B. miyamotoi]]'', ''[[Borrelia persica|B. persica]]'', ''[[Borrelia turicatae|B. turicatae]]'' and ''[[Borrelia venezuelensis|B. venezuelensis]]''.&lt;br&gt; - {{cite book|last1=Barbour|first1=Alan G.|editor1-last=Kasper|editor1-first=Dennis L.|editor2-last=Fauci|editor2-first=Anthony S.|title=Harrison's Infectious Diseases|url=https://archive.org/details/harrisonsinfecti0000unse|date=2017|publisher=McGraw Hill Education|location=New York|isbn=978-1-259-83597-1|pages=[https://archive.org/details/harrisonsinfecti0000unse/page/678 678]–687|edition=3rd|chapter=Relapsing Fever}}&lt;/ref&gt;
}}

== මූලාශ්‍ර ==
{{reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;SantoshamChan2013&quot;&gt;{{cite journal|last1=Santosham|first1=Mathuram|last2=Chan|first2=Grace J.|last3=Lee|first3=Anne CC|last4=Baqui|first4=Abdullah H.|last5=Tan|first5=Jingwen|last6=Black|first6=Robert E.|title=Risk of Early-Onset Neonatal Infection with Maternal Infection or Colonization: A Global Systematic Review and Meta-Analysis|journal=PLOS Medicine|volume=10|issue=8|year=2013|pages=e1001502|issn=1549-1676|doi=10.1371/journal.pmed.1001502|pmid=23976885|pmc=3747995 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;10.1016/S0140-6736(22)02185-7&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ikuta |first1=Kevin S. |last2=Swetschinski |first2=Lucien R. |last3=Aguilar |first3=Gisela Robles |last4=Sharara |first4=Fablina |last5=Mestrovic |first5=Tomislav |last6=Gray |first6=Authia P. |last7=Weaver |first7=Nicole Davis |last8=Wool |first8=Eve E. |display-authors=et al. |title=Global mortality associated with 33 bacterial pathogens in 2019: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2019 |journal=The Lancet |date=21 November 2022 |volume=400 |issue=10369 |pages=2221–2248 |doi=10.1016/S0140-6736(22)02185-7 |pmid=36423648 |pmc=9763654 |language=English |issn=0140-6736 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
}}

== භාහිර සබැඳි ==
{{Medical resources
| DiseasesDB =
| ICD10 =
| ICD9 =
| ICDO =
| OMIM =
| MedlinePlus =
| eMedicineSubj =
| eMedicineTopic =
| MeshID = D001424
| GeneReviewsID =
| GeneReviewsName =
}}
* [http://www.atsu.edu/faculty/chamberlain/Website/studio.htm Bacterial Pathogen Pronunciation] by Neal R. Chamberlain, Ph.D. at A.T. Still University
* [http://patricbrc.org Pathogenic bacteria] genomes and related information at [http://patricbrc.org/ PATRIC], a Bioinformatics Resource Center funded by [https://www.niaid.nih.gov/ NIAID]

{{Infectious_disease}}

{{Gram-positive firmicutes diseases}}
{{Gram-positive actinobacteria diseases}}
{{Gram-negative proteobacterial diseases}}
{{Gram-negative non-proteobacterial diseases}}
{{Authority control}}

[[ප්‍රවර්ගය:ව්‍යාධිජනක බැක්ටීරියා| ]]
[[ප්‍රවර්ගය:බැක්ටීරියා රෝග]]

{{bacteria-stub}}</text>
      <sha1>65mnzvwnjrkt4xqaad7a1bt1i57t4ca</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සෝයා බෝංචි</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158276</id>
    <revision>
      <id>802492</id>
      <parentid>800330</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T22:02:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28442" sha1="czo6cumpqv8xwvmadm166achjbv71xu" xml:space="preserve">[[ගොනුව:Soybeans_01.jpg|alt=Beans in a supermarket in China|thumb| [[චීනය|චීනයේ]] සුපිරි වෙළඳසැලක බෝංචි විකිණීමට ඇත]]
'''සෝයා බෝංචි''', '''සෝයා බෝංචි''', හෝ '''සෝයා බෝංචි''' ({{බස-en|Glycine max}})&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=''Glycine max'' |url=http://www.plantnames.unimelb.edu.au/Sorting/Glycine.html#max |access-date=16 February 2012 |publisher=[[Multilingual Multiscript Plant Name Database]]}}&lt;/ref&gt; යනු [[නැගෙනහිර ආසියාව|නැගෙනහිර ආසියාවට]] ආවේණික රනිල කුලයට අයත් බෝංචි විශේෂයකි, එහි ආහාරයට ගත හැකි [[බෝංචි]]  බහුලව වගා කෙරේ.

සෝයා බෝංචි වල සාම්ප්‍රදායික ආහාර භාවිතයට සෝයා කිරි ඇතුළත් වේ, එයින් ටෝෆු සහ ටෝෆු සම සාදනු ලැබේ. පැසුණු සෝයා ආහාරවලට සෝයා සෝස්, පැසුණු බෝංචි පේස්ට්, නැටෝ සහ ටෙම්පේ ඇතුළත් වේ. මේදය රහිත (ඩීෆැටඩ්) සෝයා බෝංචි ආහාර සත්ව ආහාර සහ බොහෝ ඇසුරුම් කළ ආහාර සඳහා සැලකිය යුතු සහ ලාභ ප්‍රෝටීන් ප්‍රභවයකි. උදාහරණයක් ලෙස, වයනය සහිත එළවළු ප්‍රෝටීන් (TVP) වැනි සෝයා බෝංචි නිෂ්පාදන බොහෝ මස් සහ කිරි ආදේශකවල අමුද්‍රව්‍ය වේ.&lt;ref name=&quot;Riaz2006&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|location=Boca Raton, FL}}&lt;/ref&gt; අත්‍යවශ්‍ය ඇමයිනෝ අම්ල සියල්ලම අඩංගු බැවින් නිර්මාංශ පුද්ගලයන් සදහා කදිම ආහාරයකි.

සෝයා බෝංචි වල සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් ෆයිටික් අම්ලය, ආහාරමය ඛනිජ ලවණ සහ බී විටමින් අඩංගු වේ. සෝයා එළවළු තෙල්, ආහාර සහ කාර්මික යෙදීම් සඳහා භාවිතා කරනු ලැබේ.සෝයා බෝංචි  ගොවිපල සතුන් සඳහා වඩාත්ම වැදගත් ප්‍රෝටීන් ප්‍රභවයයි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Soybean meal |url=https://www.feedipedia.org/node/674 |access-date=16 April 2019}}&lt;/ref&gt;

== නිරුක්තිය ==
&quot;සෝයා&quot; යන වචනය '''ෂොයූ''' ජපන් බසින් {{Nihongo||醤油||''shōyu''|lead=yes}}) වදන සහ '''ෂියවුන්''' ({{Lang-zh|c=豉油|cy=sihyàuh|j=si6jau4}}) යන වචන වලින් තත්සමවී සෝයා යන වචනය සෑදී ඇත්.එම වදන් වල අරු. ලොකු බෝංචි යන්නයි.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal|last=Hymowitz|first=T.|last2=Newell|first2=C.A.|date=1981-07-01|title=Taxonomy of the genus ''Glycine'', domestication and uses of soybeans|url=https://archive.org/details/sim_economic-botany_july-september-1981_35_3/page/272|journal=[[Economic Botany]]|language=en|volume=35|issue=3|pages=272–88|doi=10.1007/BF02859119}}&lt;/ref&gt;

ග්ලයිසීන ''Glycine'',යන වදන ග්‍රීක බසින් පැණිරස යන අරුත දීමට භාවිත වන ග්ලයිකෝස් ''glykós යන වදනින් බිදී ආවකි.''&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal|last=Hymowitz|first=T.|last2=Newell|first2=C.A.|date=1981-07-01|title=Taxonomy of the genus ''Glycine'', domestication and uses of soybeans|url=https://archive.org/details/sim_economic-botany_july-september-1981_35_3/page/272|journal=[[Economic Botany]]|language=en|volume=35|issue=3|pages=272–88|doi=10.1007/BF02859119}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFHymowitzNewell1981&quot;&gt;Hymowitz, T.; Newell, C.A. (July 1, 1981). &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; 

== වර්ගීකරණය ==
[[ගොනුව:Soybeanvarieties.jpg|alt=Varieties used for many purposes|දකුණ|frameless]]
''Glycine'' ගණය ''[[Glycine (subgenus)|Glycine]]'' සහ ''[[Soja (subgenus)|Soja]]'' යන උප ගණ දෙකකට බෙදිය හැකිය. ''සෝජා'' උප කුලයට අයත් වන්නේ වගා කරන ලද සෝයා බෝංචි, ''ජී.&amp;nbsp;max'', සහ වල් සෝයා බෝංචි, වෙනම විශේෂයක් ලෙස සලකනු ලැබේ ''G.''&lt;ref name=&quot;SingNelsChun06&quot; /&gt; හෝ උප විශේෂ ලෙස ''G.&amp;nbsp;උපරිම'' subsp. ''සෝජා'' .&lt;ref name=&quot;POWO_920989-1&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=''Glycine max subsp. soja'' (Siebold &amp; Zucc.) H.Ohashi |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:920989-1 |access-date=2023-01-28 |website=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew}}&lt;/ref&gt; වගා කරන ලද සහ වල් සෝයා බෝංචි වාර්ෂික වේ. වල් සෝයා බෝංචි වල නිජබිම [[චීනය]], [[ජපානය]], කොරියාව සහ [[රුසියාව]] වේ.&lt;ref name=&quot;SingNelsChun06&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|location=[[London]]|date=November 2, 2006|page=15|url=https://books.google.com/books?id=lQ9bcjETlrIC&amp;pg=PA15}}&lt;/ref&gt; ''Glycine'' උප කුලය අවම වශයෙන් වල් බහු වාර්ෂික විශේෂ 25 කින් සමන්විත වේ: උදාහරණයක් ලෙස, ''G. canescens'' සහ ''G. tomentella'', [[ඕස්ට්‍රේලියාව|ඕස්ට්‍රේලියාවේ]] සහ [[පපුවා නවගිනිය|පැපුවා නිව්ගිනියාවේ]] දක්නට ලැබේ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Newell|first=C.A.|last2=Hymowitz|first2=T.|date=March 1983|title=Hybridization in the Genus ''Glycine'' Subgenus ''Glycine'' Willd. (Leguminosae, Papilionoideae)|journal=[[American Journal of Botany]]|volume=70|issue=3|pages=334–48|doi=10.2307/2443241|jstor=2443241}}&lt;/ref&gt; බහු වාර්ෂික සෝයා බෝංචි ({{බස-en|Neonotonia wightii}}) වෙනත් වර්ගයකට අයත් වේ. එය අප්‍රිකාවේ ආරම්භ වූ අතර දැන් නිවර්තන කලාපයේ බහුලව පැතිරී ඇති තණබිම් බෝගයකි.&lt;ref&gt;Heuzé V., Tran G., Giger-Reverdin S., Lebas F., 2015. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=''Neonotonia wightii'' in Global Plants on JSTOR |url=https://plants.jstor.org/compilation/Neonotonia.wightii |website=Global Plants on JSTOR}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Factsheet – ''Neonotonia wightii'' |url=http://www.tropicalforages.info/key/Forages/Media/Html/Neonotonia_wightii.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20170601233037/http://tropicalforages.info/key/Forages/Media/Html/Neonotonia_wightii.htm |archive-date=June 1, 2017 |access-date=January 19, 2014 |website=tropicalforages.info}}&lt;/ref&gt;

== විස්තර ==
බොහෝ ශාක මෙන්, සෝයා බෝංචි බීජ වලින් ප්‍රරෝහනයවී  පරිණත ශාකයක් බවට වර්ධනය වනවේ.

=== ප්රරෝහන ===
වර්ධනයේ පළමු අදියර වන්නේ ප්‍රරෝහණය වන අතර එය බීජයේ අංකුර මතුවන විට ප්‍රථමයෙන් පැහැදිලි වන ක්‍රමයකි.&lt;ref name=&quot;MP197Chapter2&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|date=2014|location=Little Rock|pages=1–8|url=http://www.uaex.edu/publications/mp-197.aspx|archive-date=March 4, 2016}}&lt;/ref&gt; මෙය මුල් වර්ධනයේ පළමු අදියර වන අතර පරිපූර්ණ වර්ධනය වන තත්වයන් යටතේ පළමු පැය 48 තුළ සිදු වේ. පළමු [[ප්‍රභාසංශ්ලේෂණය|ප්‍රභාසංස්ලේෂණ]] ව්‍යුහයන් වන කොටිල්ඩෝන වර්ධනය වන්නේ පසෙන් මතුවන පළමු ශාක ව්‍යුහය වන හයිපොකොටිල් වලිනි. මෙම cotyledons කොළ ලෙස මෙන්ම නොමේරූ ශාකය සඳහා පෝෂක ප්‍රභවයක් ලෙසද ක්‍රියා කරන අතර, එහි පළමු දින 7 සිට 10 දක්වා බීජ පැල පෝෂණය සපයයි.&lt;ref name=&quot;MP197Chapter2&quot; /&gt;
[[ගොනුව:Glycine_max_003.JPG|alt=Fruits/pods|දකුණ|frameless]]
[[ගොනුව:Bhatmaas.jpg|thumb| [[Bhatmaas|භාත්මාස්]] - [[නේපාලය|නේපාල]] බදින ලද සෝයා බෝංචි]]

=== පරිණත වීම ===
පළමු සැබෑ කොළ [[කොළ|තනි තල]] යුගලයක් ලෙස වර්ධනය වේ.&lt;ref name=&quot;MP197Chapter2&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|date=2014|location=Little Rock|pages=1–8|url=http://www.uaex.edu/publications/mp-197.aspx|archive-date=March 4, 2016}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFPurcellSalmeronAshlock2014&quot;&gt;Purcell, Larry C.; Salmeron, Montserrat; Ashlock, Lanny (2014). &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; මෙම පළමු යුගලයට පසුව, පරිණත නෝඩ් තල තුනක් සහිත සංයෝග පත්‍ර සාදයි. මේරූ ට්‍රයිෆොලියෝලේට් පත්‍ර, පත්‍රයකට පත්‍රිකා තුනක් හෝ හතරක් ඇත, බොහෝ විට ඒවා අතර වේ{{Convert|6|and|15|cm|in|abbr=on}}   දිගු සහ {{Convert|2|and|7|cm|in|abbr=on}} පුළුල්. පරිපූර්ණ තත්වයන් යටතේ, කඳේ වර්ධනය අඛණ්ඩව සිදු වේ, සෑම දින හතරකට වරක් නව නෝඩ් නිපදවයි. මල් පිපීමට පෙර, මුල් වර්ධනය විය හැක. {{Convert|2|cm|in|abbr=on}}  දිනකට. රයිසෝබියා තිබේ නම්, තුන්වන නෝඩය දිස්වන විට මූල ගැටගැසීම ආරම්භ වේ. සහජීවන ආසාදන ක්‍රියාවලිය ස්ථායී වීමට පෙර සති 8ක් පුරා ගැටීම සාමාන්‍යයෙන් සිදුවේ.&lt;ref name=&quot;MP197Chapter2&quot; /&gt; සෝයා බෝංචි ශාකයක අවසාන ලක්ෂණ විචල්‍ය වේ, ජාන විද්‍යාව, පසේ ගුණාත්මකභාවය සහ දේශගුණය එහි ආකෘතියට බලපායි; කෙසේ වෙතත්, සම්පූර්ණයෙන්ම පරිණත සෝයා බෝංචි ශාක සාමාන්යයෙන් {{Convert|50|and|125|cm|in|-1|abbr=on}} අතර වේ උස&lt;ref name=&quot;MP197Chapter19&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|date=2000|location=Little Rock, AR|page=1|url=http://www.uaex.edu/publications/mp-197.aspx|archive-date=March 4, 2016}}&lt;/ref&gt; සහ {{Convert|75|and|150|cm|in|-1|abbr=on}} අතර මුල් ගැඹුරක් ඇත.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත|date=2014|location=St Paul, MN|page=33|url=http://www.extension.umn.edu/agriculture/soybean/docs/minnesota-soybean-field-book.pdf|archive-date=September 30, 2013}}&lt;/ref&gt;

=== මල් පිපීම ===
මල් පිපීම දිවා කාලය මගින් අවුලුවන අතර බොහෝ විට ආරම්භ වන්නේ දින පැය 12.8 ට වඩා කෙටි වූ විටය.&lt;ref name=&quot;MP197Chapter2&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|date=2014|location=Little Rock|pages=1–8|url=http://www.uaex.edu/publications/mp-197.aspx|archive-date=March 4, 2016}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFPurcellSalmeronAshlock2014&quot;&gt;Purcell, Larry C.; Salmeron, Montserrat; Ashlock, Lanny (2014). &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, මෙම ගති ලක්ෂණය ඉතා විචල්‍ය වේ, විවිධ [[ප්‍රභේදය (උද්භිද විද්‍යාව)|ප්‍රභේද]] දින දිග වෙනස් කිරීමට වෙනස් ලෙස ප්‍රතික්‍රියා කරයි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත|chapter-url=William Shurtleff|author-link=Akiko Aoyagi|date=2015|location=Lafayette|page=490|url=https://books.google.com/books?id=0gtpCgAAQBAJ&amp;pg=PA490}}&lt;/ref&gt; සෝයා බෝංචි නොපෙනෙන, ස්වයං-සාරවත් මල් සාදයි, ඒවා පත්‍රයේ [[කොළ|අක්ෂයේ]] ඇති අතර සුදු, රෝස හෝ දම් පාට වේ. පරාගණය අවශ්‍ය නොවුවද, මී මැස්සන්ට ආකර්ශනීය වන්නේ ඔවුන් සීනි ප්‍රමාණයෙන් ඉහළ පැණි නිපදවන බැවිනි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Reisig |first=Dominic |title=Soybean flowering, pollination, and bees |url=http://www.ncagr.gov/pollinators/documents/DominicReisig-NCPollinatorProtectionSoybeans.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210628160525/http://www.ncagr.gov/pollinators/documents/DominicReisig-NCPollinatorProtectionSoybeans.pdf |archive-date=June 28, 2021 |access-date=July 15, 2021 |website=[[North Carolina Department of Agriculture &amp; Consumer Services]]}}&lt;/ref&gt; සෝයා බෝංචි ප්‍රභේදය අනුව, මල් පිපීම ආරම්භ වූ පසු නෝඩ් වර්ධනය නතර විය හැක. මල් පිපීමෙන් පසු නෝඩල් වර්ධනය දිගටම කරගෙන යන වික්‍රියා &quot; අවිනිශ්චිත &quot; ලෙස හඳුන්වනු ලබන අතර දිගු වැඩෙන සමයන් සහිත දේශගුණයට වඩාත් සුදුසු වේ.&lt;ref name=&quot;MP197Chapter2&quot; /&gt; බොහෝ විට සෝයා බෝංචි බීජ සම්පූර්ණයෙන්ම පරිණත වීමට පෙර ඔවුන්ගේ කොළ වැටේ.
[[ගොනුව:Soybean_flowers.png|alt=Small, purple flowers|දකුණ|frameless]]
ඵල තුනේ සිට පහ දක්වා පොකුරු ලෙස වැඩෙන  කරල්, එක් එක් කරල් {{Convert|3|–|8|cm|in|abbr=on}} වේ දිගු සහ සාමාන්යයෙන් දෙකේ සිට හතර දක්වා (කලාතුරකින් වැඩි) බීජ 5-11 අඩංගු වේ&amp;nbsp;විෂ්කම්භය මි.මී. සෝයා බෝංචි බීජ විවිධ ප්‍රමාණවලින් සහ කළු, දුඹුරු, කහ සහ කොළ වැනි  වර්ණවලින් පැමිණේ.&lt;ref name=&quot;MP197Chapter19&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|date=2000|location=Little Rock, AR|page=1|url=http://www.uaex.edu/publications/mp-197.aspx|archive-date=March 4, 2016}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFPurcellSalmeronAshlock2000&quot;&gt;Purcell, Larry C.; Salmeron, Montserrat; Ashlock, Lanny (2000). &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; විවිධ සහ ද්වි-වර්ණ බීජ  ද බහුලව දක්නට ලැබේ.

=== බීජ ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව ===
පරිණත බෝංචි වල ලෙල්ල දෘඩ, ජලයට ඔරොත්තු දෙන අතර, cotyledon සහ hypocotyl (හෝ &quot;විෂබීජ&quot;) හානිවලින් ආරක්ෂා කරයි. බීජ ආවරණය ඉරිතලා ඇත්නම්, බීජ ප්‍රරෝහණය නොවේ. බීජ ආවරණයෙහි පෙනෙන කැළල, හිලම් ලෙස හැඳින්වේ (වර්ණවලට කළු, දුඹුරු, බුෆ්, අළු සහ කහ ඇතුළත් වේ) සහ හිලම්හි එක් කෙළවරක බීජ ආවරණයෙහි ඇති කුඩා විවරය ජලය අවශෝෂණයට ඉඩ සලසයි.

ඉතා ඉහළ මට්ටමේ ප්‍රෝටීන් අඩංගු සෝයා බෝංචි වැනි සමහර බීජ වියළීමකට භාජනය විය හැකි නමුත් ජලය අවශෝෂණය කිරීමෙන් පසු ජීවීබව ආරන්ෂාවේ. A. Carl Leopold 1980 ගණන්වල මැද භාගයේදී Cornell විශ්වවිද්‍යාලයේ ශාක පර්යේෂණ සඳහා Boyce Thompson Institute හි මෙම හැකියාව අධ්‍යයනය කිරීමට පටන් ගත්තේය. ඔහු සෝයා බෝංචි සහ බඩ ඉරිඟු වල බීජයේ සෛල ශක්‍යතාව ආරක්ෂා කරන ද්‍රාව්‍ය [[කාබෝහයිඩ්‍රේට|කාබෝහයිඩ්‍රේට්]] පරාසයක් ඇති බව සොයා ගත්තේය.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Blackman|first=S.A.|last2=Obendorf|first2=R.L.|last3=Leopold|first3=A.C.|year=1992|title=Maturation Proteins and Sugars in Desiccation Tolerance of Developing Soybean Seeds|url=https://archive.org/details/sim_plant-physiology_1992-09_100_1/page/225|journal=[[Plant Physiology (journal)|Plant Physiology]]|volume=100|issue=1|pages=225–30|doi=10.1104/pp.100.1.225|pmc=1075542|pmid=16652951}}&lt;/ref&gt; 1990 දශකයේ මුල් භාගයේදී ඔහුට වියළි තත්වයේ ජීව විද්‍යාත්මක පටල සහ ප්‍රෝටීන ආරක්ෂා කිරීමේ ශිල්පීය ක්‍රම පිළිබඳ පේටන්ට් බලපත්‍ර හිමිකරගන්නා ලදී.

=== නයිට්‍රජන් තිර කිරීමේ හැකියාව ===
බොහෝ රනිල කුලයට අයත් බෝග මෙන්, සෝයා බෝංචි වලට රයිසෝබියා කාණ්ඩයේ සහජීවන බැක්ටීරියා පැවතීම හේතුවෙන් [[නයිට්‍රජන් තිර කිරීම|වායුගෝලීය නයිට්‍රජන් සවි]] කළ හැකිය.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Jim Deacon |date=April 5, 2023 |title=The Nitrogen cycle and Nitrogen fixation |url=http://www.biology.ed.ac.uk/archive/jdeacon/microbes/nitrogen.htm |publisher=Institute of Cell and Molecular Biology, The University of Edinburgh}}&lt;/ref&gt; එබැවින් අධික ප්‍රෝටීන ප්‍රමාණයක් නිපදවීමට හැක.

== රසායනික සංයුතිය ==
වියලි සෝයා බෝංචි වලින් 56% ක් ප්‍රෝටීන් 36% [[මේදය]]  30% [[කාබෝහයිඩ්‍රේට|කාබෝහයිඩ්රේට්]], 9% ජලය වලින් සමන්විත වේ. මෙම තත්වය ප්‍රරෝහණය පිසීමේ ක්‍රියාවලිය ආදිය මත වෙනස් වේ.

=== පෝෂණය ===

අමු සෝයා බෝංචි ග්‍රෑම් 100ක {{Convert|1866|kJ|kcal|abbr=off}} සපයන අතර ජලය 9%, [[කාබෝහයිඩ්‍රේට|කාබෝහයිඩ්‍රේට්]] 30%, සම්පූර්ණ [[මේදය]] 20% සහ [[ප්‍රෝටීන්]] 36%  වේ.

සෝයා බෝංචි [[පෝෂක පදාර්ථ|අත්‍යවශ්‍ය පෝෂ්‍ය පදාර්ථ]] වලින් පොහොසත් ප්‍රභවයක් වන අතර ප්‍රෝටීන්36% , ආහාරමය තන්තු 37%, [[යකඩ]] , [[මැංගනීස්]]  [[පොස්පරස්]] සහ ෆෝලේට් බී විටමින් කිහිපයක්. විටමින් K, [[මැග්නීසියම්]], සින්ක් සහ [[පොටෑසියම්]] අඩංගුවේ.

මිනිස් පරිභෝජනය සඳහා, සෝයා බෝංචි පරිභෝජනයට පෙර සකස් කළ යුතුය - පිසීම, බැදීම හෝ පැසවීම - ට්‍රයිප්සින් නිෂේධක ( සෙරීන් ප්‍රෝටීස් නිෂේධක ) විනාශ කිරීමට.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Adeyemo|first=S.M.|last2=Onilude|first2=A.A.|year=2013|title=Enzymatic Reduction of Anti-nutritional Factors in Fermenting Soybeans by Lactobacillus plantarum Isolates from Fermenting Cereals|journal=Nigerian Food Journal|publisher=[[Elsevier]]|volume=31|issue=2|pages=84–90|doi=10.1016/S0189-7241(15)30080-1|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; අමු සෝයා බෝංචි සියලුම සතුන්ට විෂ සහිත වේ.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත|location=Westport, CT|pages=104, 163}}&lt;/ref&gt;

==== ප්රෝටීන් ====
බොහෝ සෝයා ප්‍රෝටීන් සාපේක්ෂව තාප ස්ථායී ගබඩා ප්‍රෝටීනයකි. මෙම තාප ස්ථායීතාවය ටෝෆු, සෝයා කිරි සහ වයනය සහිත එළවලු ප්‍රෝටීන් (සෝයා පිටි) වැනි ඉහළ උෂ්ණත්ව ආහාර පිසීමක් අවශ්‍ය සෝයා ආහාර නිෂ්පාදන සෑදීමට හැකියාව ලබා දෙයි. සෝයා ප්‍රෝටීන් අනෙකුත් රනිල කුලයට අයත් බීජ හා ධාන්‍ය වර්ග වල ප්‍රෝටීන වලට අත්‍යවශ්‍යයෙන්ම සමාන වේ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Derbyshire|first=E.|last2=Wright|first2=D.J.|last3=Boulter|first3=D.|year=1976|title=Legumin and Vicilin, Storage Proteins of Legume Seeds|url=https://archive.org/details/sim_phytochemistry_1976_15_1/page/3|journal=[[Phytochemistry (journal)|Phytochemistry]]|volume=15|issue=1|pages=3–24|bibcode=1976PChem..15....3D|doi=10.1016/S0031-9422(00)89046-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Danielsson|first=C.E.|year=1949|title=Seed Globulins of the Gramineae and Leguminosae|url=https://archive.org/details/sim_biochemical-journal_1949_44_4/page/387|journal=The Biochemical Journal|volume=44|issue=4|pages=387–400|doi=10.1042/bj0440387|pmc=1274878|pmid=16748534}}&lt;/ref&gt;

සෝයා යනු [[වීගන්වාදය (Veganism)|නිර්මාංශිකයින්]] සඳහා ඉතා සුදුසු ආහාරයකි.මස් අනුභවයට අකමැති අයට මස් වෙනුවට සෝයා භාවිතය ඉතා සුදුසුය.සෝයා යනු අත්‍යවශ ඇමයිනෝ අම්ල සියල්ලම අඩංගු ඉතා හොද  ප්‍රෝටීන් ප්‍රභවයකි, (එක්සත් ජනපද ආහාර හා ඖෂධ පරිපාලනයට අනුව:)&lt;ref name=&quot;fda-chd&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=26 October 1999 |title=Food Labeling: Health Claims; Soy Protein and Coronary Heart Disease; Docket No. 98P–0683 |url=https://www.gpo.gov/fdsys/pkg/FR-1999-10-26/pdf/99-27693.pdf |publisher=US Food and Drug Administration; Federal Register, Vol. 64, No. 206 |location=Washington, DC}}&lt;/ref&gt;

සෝයා බෝංචි වල ඉහළ ප්‍රෝටීන් අන්තර්ගතයක් ඇතත්, සෝයා බෝංචි වල ඉහළ මට්ටමේ ප්‍රතිපෝෂක අඩංගු වන අතර එමඟින් ආහාර දිරවීම වළක්වයි.&lt;ref name=&quot;pmid16001874&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Gilani GS, Cockell KA, Sepehr E|year=2005|title=Effects of antinutritional factors on protein digestibility and amino acid availability in foods|url=https://www.researchgate.net/publication/7742226|journal=[[Journal of AOAC International]]|volume=88|issue=3|pages=967–987|doi=10.1093/jaoac/88.3.967|pmid=16001874|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; සෝයා බෝංචි පිසීමෙන් ප්‍රෝටීස් නිෂේධක අඩු වන අතර ටෝෆු සහ සෝයා කිරි වැනි සෝයා නිෂ්පාදනවල අඩු ප්ම‍රතිපෝෂක ට්ටමක පවතී.&lt;ref name=&quot;pmid16001874&quot; /&gt; වැඩි කාලයක් ජලයේ ගිල්වා තැබීම තැම්බීම ආදිය මගින් ප්‍රතිපෝෂක ක්‍රියාකාරීත්වය අවම කර නිසි පොෂක අශෝෂණය පහසු කළ එැකිය.

සෝයා ප්‍රෝටීන් වල ප්‍රෝටීන දිරවීමේ නිවැරදි කළ ඇමයිනෝ අම්ල ලකුණු (PDCAAS) යනු මිනිස් වර්ධනයට සහ සෞඛ්‍යය සඳහා මස්, බිත්තර  වල පෝෂණ සමාන වේ.
==== ඇමයිනෝ අම්ල ====
සෝයාවල අත්‍යවශ්‍ය ඇමයිනෝ අම්ල සියල්ල අඩංගුය.ලයිසීන් 6.4%ක් ලියුසීන් 7.7%ක් අයිසොලිසීන් 4.8%ක් හිස්ටිඩීන් 2.5%ක් මෙතියොනීන් 1.4ක් ෆීනයිල් ඇලනීන් 5.1ක් ත්‍රියොනීන් 4.0%ක් ට්‍රිප්ටොෆෑන් 1.3ක් සහ වැනීන් 5.0% අත්‍යවශ්‍ය ඇමයිනෝ අම්ල ලෙසද ආජිනීන් 7.6%ක් ඇස්පටික් අම්ලය 11.7%ක් ග්ලුටමික් අම්ලය 19.0%ක් ග්ලයිසීන් 4.4%ක් ප්‍රොලින් 5.2%ක් සෙරින් 5.4%    ටි‍රොසින් 3.8%ක් ඇලනීන් 4.4%ක් සිස්ටීන්1.3% අත්‍යවශ්‍ය නොවනඇමයිනෝ අම්ල ලෙසද අඩංගුවේ.

== මූලාශ්‍ර ==
[[ප්‍රවර්ගය:බෝග]]
[[ප්‍රවර්ගය:Harv and Sfn no-target errors]]
[[ප්‍රවර්ගය:Pages using div col with small parameter]]
[[ප්‍රවර්ගය:ජපන්-භාෂා පෙළ ඇතුළත් ලිපි]]
[[ප්‍රවර්ගය:චීන-භාෂා පෙළ ඇතුළත් ලිපි]]
[[ප්‍රවර්ගය:කොරියානු-භාෂා පෙළ ඇතුළත් ලිපි]]
[[ප්‍රවර්ගය:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>czo6cumpqv8xwvmadm166achjbv71xu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ස්ටිෆ් පර්සන් සින්ඩ්‍රෝමය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167410</id>
    <revision>
      <id>802513</id>
      <parentid>698826</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T22:42:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18255" sha1="0n45n26l8bjwh6rducr3n4h483vhstd" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව වෛද්‍යමය තත්ත්වය (නව)
| name          = ස්ටිෆ් පර්සන් සින්ඩ්‍රෝමය
| image         = Stiff man human cerebellum.JPG
| alt           = 
| caption       = Photomicrograph of [[cerebellum]] with bound anti-GAD65 monoclonal antibodies (green), [[indirect immunofluorescence]]
| pronounce     = 
| specialty     = [[neurology]]
| symptoms      = මාංශ පේශි දෘඪතාව සහ ප්‍රේරක-ප්‍රේරිත වේදනාකාරී මාංශ පේශි ගැස්ම
| onset         = 
| duration      = 
| causes        = 
| risks         = 
| diagnosis     = 
| differential  = 
| prevention    = 
| treatment     = 
| medication    = 
| prognosis     = 
| frequency     = 1 in 1,000,000
| deaths        = 
}}
'''ස්ටිෆ් පර්සන් සින්ඩ්‍රෝමය''' ( '''SPS''' ), නැතහොත් '''ස්ටිෆ්-මෑන් සින්ඩ්‍රෝමය''' &lt;ref name=&quot;Darras2014&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|date=2014|page=188|language=en}}&lt;/ref&gt; යනු මාංශ පේශි කැක්කුම ඇති කරන චිත්තවේගීය පීඩා වැනි උත්තේජක සඳහා ඉහළ සංවේදීතාවයක් ඇති, මාංශ පේශි දෘඪතාව ඇති කරන දුර්ලභ ස්නායු ආබාධයකි . මාංශ පේශි දෘඪතාව මූලික වශයෙන් කඳේ මාංශ පේශිවලට බලපාන අතර ගැස්මක් මගින් නිරූපණය වේ. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ඉරියව් විකෘති වේ. නිදන්ගත වේදනාව, සංචලනය දුර්වල වීම සහ ලුම්බිම් හයිපර්ලෝඩෝසිස් යනාදිය මෙහි පොදු රෝග ලක්ෂණ වේ. &lt;ref name=&quot;ninds.nih.gov&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Stiff-Person Syndrome {{!}} National Institute of Neurological Disorders and Stroke |url=https://www.ninds.nih.gov/health-information/disorders/stiff-person-syndrome |access-date=2023-01-18 |website=www.ninds.nih.gov}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Stiff person syndrome - About the Disease - Genetic and Rare Diseases Information Center |url=https://rarediseases.info.nih.gov/diseases/5023/stiff-person-syndrome |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221115154308/https://rarediseases.info.nih.gov/diseases/5023/stiff-person-syndrome/ |archive-date=2022-11-15 |access-date=2023-01-18 |website=rarediseases.info.nih.gov |language=en}}&lt;/ref&gt;

SPS යනු මිනිසුන් මිලියනයකින් එක් අයෙකුට හට ගන්නා රෝගයක් වන අතර බොහෝ විට මැදිවියේ පුද්ගලයින් තුළ දක්නට ලැබේ. රෝගීන්ගෙන් කුඩා සුලුතරයකට මෙම රෝගයේ පැරනියෝප්ලාස්ටික් ප්‍රභේදය තිබේ. මූලික වශයෙන් නිශ්චිත අවයවයකට බලපාන ස්ටිෆ්-ලිම්බ් සින්ඩ්‍රෝමය වැනි මේ රෝග තත්වයේ ප්‍රභේද බොහෝ විට දක්නට ලැබේ.

මෙම රෝගය මුලින්ම විස්තර කරන ලද්දේ 1956 දීය. රෝග විනිශ්චය නිර්ණායක 1960 ගණන්වල යෝජනා කරන ලද අතර දශක දෙකකට පසුව විශෝධනය කරන ලදී. 1990 සහ 2000 ගණන් වලදී, මෙම රෝග තත්වයේදී ප්‍රතිදේහ වල කාර්යභාරය කුමක් දැයි වඩාත් පැහැදිලි විය. SPS රෝගීන්ට සාමාන්‍යයෙන් ග්ලූටමික් ඇසිඩ් ඩෙකාබොක්සිලේස් (GAD) ප්‍රතිදේහ තිබෙන අතර එය සාමාන්‍ය ජනගහනය තුළ කලාතුරකින් සිදු වන්නකි. GAD සඳහා රුධිර පරීක්ෂණ වලට අමතරව, විද්‍යුත් විශ්ලේෂණ පරීක්ෂණ මගින් රෝග තත්වය පවතින බව තහවුරු කර ගත හැක.

[[Benzodiazepine]] - පන්තියේ ඖෂධ වඩාත් භාවිතා වන ප්‍රතිකාරය වේ; ඒවා මාංශ පේශි දෘඪතා රෝග ලක්ෂණ සහනය සඳහා යොදා ගනී. අනෙකුත් පොදු ප්‍රතිකාර අතර බැක්ලොෆෙන්, අන්තශ්ශෛරික ඉමියුනෝග්‌ලොබින් සහ රිටුක්සිමාබ් ඇතුළත් වේ. රක්තපාත ප්‍රාථමික සෛල බද්ධ කිරීමේ සීමිත නමුත් දිරිගන්වන චිකිත්සක අත්දැකීමක් ද SPS සඳහා පවතී. &lt;ref name=&quot;ninds.nih.gov&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Stiff-Person Syndrome {{!}} National Institute of Neurological Disorders and Stroke |url=https://www.ninds.nih.gov/health-information/disorders/stiff-person-syndrome |access-date=2023-01-18 |website=www.ninds.nih.gov}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://www.ninds.nih.gov/health-information/disorders/stiff-person-syndrome &quot;Stiff-Person Syndrome | National Institute of Neurological Disorders and Stroke&quot;]. ''www.ninds.nih.gov''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;2023-01-18&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

== රෝග ලක්ෂණ ==
ස්ටිෆ් පර්සන් සින්ඩ්‍රෝමය (SPS) බොහෝ විට රෝගය හට ගැනීමට හේතුව සහ ප්‍රගතිය මත පදනම්ව උප වර්ග කිහිපයකට වෙන් කරනු ලැබේ.

SPS හි සායනික වර්ගීකරණයන් තුනක් ඇත:

* ක්ලැසික් SPS, වෙනත් ස්වයං ප්‍රතිශක්තිකරණ තත්වයන් සමඟ සම්බන්ධ වන අතර සාමාන්‍යයෙන් GAD-ධනාත්මක වේ
* අර්ධ SPS ප්‍රභේද
* දෘඪතාව සහ මයෝක්ලෝනස් (PERM) සමඟ ප්‍රගතිශීලී එන්සෙෆලමයිලයිටිස් &lt;ref&gt;{{Cite journal|vauthors=Muranova A, Shanina E|date=Jul 18, 2022|title=Stiff Person Syndrome|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK573078/|publisher=StatPearls Publishing|pmid=34424651|access-date=Jan 18, 2023}}&lt;/ref&gt;

SPS ඇති අයගෙන් 70% කට පමණ රෝගයේ &quot;ක්ලැසික්&quot; ස්වරූපය ඇත. {{Sfn|Newsome|Johnson|2022}} ක්ලැසික් SPS ඇති පුද්ගලයින් සාමාන්‍යයෙන් කඳේ මාංශ පේශිවල කඩින් කඩ දෘඪතාව හෝ කැක්කුම අත්විඳිති. {{Sfn|Baizabal-Carvallo|Jankovic|2015}} මෙම මාංශ පේශී නැවත නැවතත් සහ පැලනයකින් තොරව ගැස්සෙන අතර, ඒවා වර්ධනය වීමට හා දෘඪතාව ඇති කිරීමට හේතු වේ. {{Sfn|Baizabal-Carvallo|Jankovic|2015}} අවසානයේදී, දැඩි වූ මාංශ පේශි බලපෑමට ලක් වූ පුද්ගලයාගේ චලන පරාසය අඩු කරන අතර, ඔවුන්ගේ ස්වේච්ඡා චලනයන් මන්දගාමී කරයි. එමෙන්ම ඔවුන්ට අසාමාන්‍ය ඉරියව්වන් ඇති කිරීමට ද හේතු විය හැක, විශේෂයෙන් ලුම්බිම් හයිපර්ලෝඩෝසිස් (පිටුපස පහළ ඇති සුවිශේෂී කුද වීමක්). {{Sfn|Baizabal-Carvallo|Jankovic|2015}} දෘඪ කඳ මාංශ පේශිවලට පපුවේ සහ උදරය ප්‍රසාරණය වීම වැළැක්විය හැකි අතර, [[හුස්ම ගැනීමේ අපහසුව|හුස්ම හිරවීම]] සහ ඉක්මනින් සන්තෘප්තිය ඇති කරයි. {{Sfn|Baizabal-Carvallo|Jankovic|2015}} SPS ඇති බොහෝ පුද්ගලයින් තුළ, මාංශ පේශි දෘඪතාව - පළමුව කඳට ආසන්නතම මාංශ පේශිවලට බලපාන අතර පසුව කඳේ සිට අවසානයේ අත් පා දක්වා වර්ධනය වේ. {{Sfn|Baizabal-Carvallo|Jankovic|2015}} දෘඪ වූ අත් පා පුද්ගලයෙකුගේ සමබරතාවයට සහ ඇවිදීමට බලපෑ හැකි අතර, බලපෑමට ලක් වූ පුද්ගලයාට වැටෙද්දී එයින් ඇති වන හානිය අවම කර ගැනීමට තම දෑත් එළියට දැමිය නොහැකි වී 'ප්‍රතිමාවක්' මෙන් ශරීරය දෘඪ වේ. {{Sfn|Baizabal-Carvallo|Jankovic|2015}} වර්ධනය වන දෘඪ ගතිය සමඟින්, SPS ඇති බොහෝ දෙනෙකුට මාංශ පේශි කැක්කුම ඇති වන අතර එය හදිසි චලනයන් සහ කලබල වීම හෝ තිගැස්ම වැනි හේතු මගින් හට ගැනීමට ඉඩ ඇත. {{Sfn|Baizabal-Carvallo|Jankovic|2015}} පේශී ගැස්සීම සමහර විට ඉහළ රුධිර පීඩනය, හෘද ස්පන්දන වේගය, ශරීර උෂ්ණත්වය සහ දහඩිය සමඟ අති වීමට ඉඩ ඇත. {{Sfn|Baizabal-Carvallo|Jankovic|2015}} සමහරු නිදන්ගත මාංශ පේශි වේදනාව ද අත්විඳිති. {{Sfn|Baizabal-Carvallo|Jankovic|2015}}

මාංශ පේශි දෘඪතාව මුලින් සමහර විට දින හෝ සති ගණන් තිස්සේ උච්චාවචනය වේ. නමුත් අවසානයේදී ශරීරයේ චලනය අඛණ්ඩව අඩාල කිරීමට පටන් ගනී. {{Sfn|Rakocevic|Floeter|2012}} රෝගය වර්ධනය වන විට, රෝගීන්ට සමහර විට ඇවිදීමට හෝ නැමීමට නොහැකි වේ. {{Sfn|Ciccotto|Blaya|Kelley|2013}} නිදන්ගත වේදනාව සුලභ වන අතර කාලයත් සමඟ නරක අතට හැරෙන අතර සමහර විට උග්‍ර වේදනාවද ඇති වේ. {{Sfn|Hadavi|Noyce|Leslie|Giovannoni|2011}} ආතතිය, සීතල කාලගුණය සහ ආසාදන අතර රෝග ලක්ෂණ වැඩි වීමට හේතු වන අතර, නින්ද මගින් ඒවා අඩු කරයි. {{Sfn|Rakocevic|Floeter|2012}}

== ප්‍රතිකාර ==
SPS සඳහා කිසිදු සාක්ෂියක් මත පදනම් වූ ප්‍රතිකාරයක් සොයාගෙන නොමැති අතර, මේ තත්වයට ප්‍රතිකාර සඳහා විශාල, පාලනය කළ පරීක්ෂණ සිදු කර නොමැත. රෝගයේ දුර්ලභත්වය ද මාර්ගෝපදේශ ස්ථාපිත කිරීමට දරන උත්සාහයන් සංකීර්ණ කරයි. {{Sfn|Ciccotto|Blaya|Kelley|2013}}

== ඉතිහාසය ==
SPS ප්‍රථම වරට 1956 දී ෆ්‍රෙඩ්රික් මෝර්ෂ් සහ හෙන්රි වෝල්ට්මන් විසින් විස්තර කරන ලද අතර ඔවුන් එය &quot;stiff-man syndrome&quot; ලෙස නම් කරන ලදී. රෝගය පිළිබඳ ඔවුන්ගේ විස්තරය පදනම් වූයේ ඔවුන් වසර 32 ක් පුරා නිරීක්ෂණය කළ අවස්ථා 14 ක් මත ය.

2022 දෙසැම්බරයේදී ගායිකා සෙලීන් ඩියෝන් මෙම සින්ඩ්‍රෝමයෙන් පෙළෙන බවත්, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ප්‍රසංග අවලංගු වූ බවත් ප්‍රකාශ කරන ලදී. 2024 ජූලි මාසයේදී, [[2024 ගිම්හාන ඔලිම්පික්|පැරිස් ඔලිම්පික් ක්‍රීඩා]] උළෙලේ සමාරම්භක උත්සවයේදී ඩියොන් &quot; Hymne à l'amour &quot; ඉදිරිපත් කළාය, එය රෝග විනිශ්චය කිරීමෙන් පසු ඇයගේ පළමු සජීවී ගායනයයි. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/lifestyle/2022/12/08/celine-dion-stiff-person-syndrome/|title=What is stiff-person syndrome? Celine Dion reveals rare condition|date=8 December 2022|work=Washington Post|access-date=8 December 2022}}&lt;/ref&gt;

== මේකත් බලන්න ==

* Hyperekplexia
* Satoyoshi සහලක්ෂණය
* සෙලීන් ඩයොන්

== යොමු කිරීම් ==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}

== ග්‍රන්ථ නාමාවලිය ==
 {{refbegin|30em}}
* {{cite journal|vauthors=Alexopoulos H, Dalakas MC|date=November 2010|title=A critical update on the immunopathogenesis of Stiff Person Syndrome|journal=European Journal of Clinical Investigation|volume=40|issue=11|pages=1018–1025|doi=10.1111/j.1365-2362.2010.02340.x|pmid=20636380|s2cid=30688501}}
* {{cite journal|vauthors=Ali F, Rowley M, Jayakrishnan B, Teuber S, Gershwin ME, Mackay IR|date=September 2011|title=Stiff-person syndrome (SPS) and anti-GAD-related CNS degenerations: protean additions to the autoimmune central neuropathies|journal=Journal of Autoimmunity|volume=37|issue=2|pages=79–87|doi=10.1016/j.jaut.2011.05.005|pmid=21680149|ref={{sfnRef|Ali_et_al.2011}}}}
* {{cite journal|vauthors=Baizabal-Carvallo JF, Jankovic J|date=August 2015|title=Stiff-person syndrome: insights into a complex autoimmune disorder|journal=Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry|volume=86|issue=8|pages=840–848|doi=10.1136/jnnp-2014-309201|pmid=25511790|s2cid=19981869}}
* {{cite journal|vauthors=Ciccotto G, Blaya M, Kelley RE|date=February 2013|title=Stiff person syndrome|journal=Neurologic Clinics|volume=31|issue=1|pages=319–328|doi=10.1016/j.ncl.2012.09.005|pmid=23186907}}
* {{cite book|vauthors=Dalmau J, Rosenfeld MR, Graus F|chapter=Chapter 94: Paraneoplatic Neurologic Syndromes and Autoimmune Encephalitis|title=[[Harrison's Principles of Internal Medicine]]|edition=21|veditors=Loscalzo J, Fauci A, Kasper D, Hauser S, Longo D, Jameson JL|publisher=McGraw Hill|date=2022}}
* {{cite book|vauthors=Darnell R, Posner J|title=Paraneoplastic Syndromes|date=2011|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-977273-5}}
* {{cite book|doi=10.1159/000212375|chapter=Stiff Person Syndrome|title=Immune-Mediated Neuromuscular Diseases|series=Frontiers of Neurology and Neuroscience|year=2009|vauthors=Duddy ME, Baker MR|volume=26|pages=147–165|pmid=19349711|isbn=978-3-8055-9141-6}}
* {{cite journal|vauthors=Hadavi S, Noyce AJ, Leslie RD, Giovannoni G|date=October 2011|title=Stiff person syndrome|journal=Practical Neurology|volume=11|issue=5|pages=272–282|doi=10.1136/practneurol-2011-000071|pmid=21921002|s2cid=31265775}}
* {{cite journal|vauthors=Holmøy T, Geis C|date=February 2011|title=The immunological basis for treatment of stiff person syndrome|journal=Journal of Neuroimmunology|volume=231|issue=1–2|pages=55–60|doi=10.1016/j.jneuroim.2010.09.014|pmid=20943276|s2cid=206274675}}
* {{cite journal|vauthors=Newsome SD, Johnson T|date=August 2022|title=Stiff person syndrome spectrum disorders; more than meets the eye|journal=Journal of Neuroimmunology|volume=369|issue=|pages=577915|doi=10.1016/j.jneuroim.2022.577915|pmc=9274902|pmid=35717735}}
* {{cite journal|vauthors=Ortiz JF, Ghani MR, Morillo Cox Á, Tambo W, Bashir F, Wirth M, Moya G|date=December 2020|title=Stiff-Person Syndrome: A Treatment Update and New Directions|journal=Cureus|volume=12|issue=12|pages=e11995|doi=10.7759/cureus.11995|pmc=7793517|pmid=33437550|doi-access=free}}
* {{cite journal|vauthors=Rakocevic G, Floeter MK|date=May 2012|title=Autoimmune stiff person syndrome and related myelopathies: understanding of electrophysiological and immunological processes|url=https://archive.org/details/sim_muscle-nerve_2012-05_45_5/page/623|journal=Muscle &amp; Nerve|volume=45|issue=5|pages=623–634|doi=10.1002/mus.23234|pmc=3335758|pmid=22499087}}
{{refend}}

== බාහිර සබැඳි ==

* [https://www.ninds.nih.gov/Disorders/All-Disorders/Stiff-Person-Syndrome-Information-Page NINDS හි Stiff-Person Syndrome තොරතුරු පිටුව]
[[ප්‍රවර්ගය:බහිර්පිරමිඩීය සහ චලන ආබාධ]]
[[ප්‍රවර්ගය:Harv and Sfn no-target errors]]</text>
      <sha1>0n45n26l8bjwh6rducr3n4h483vhstd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>භින්නෝන්මාදය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171014</id>
    <revision>
      <id>802475</id>
      <parentid>798221</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T21:14:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114250" sha1="bju1euhyjtgfdqjby3ulwzq2ui20qjr" xml:space="preserve">{{Infobox disease
| Name = භින්නෝන්මාදය
| Image = Cloth embroidered by a schizophrenia sufferer.jpg
| Caption = භින්නෝන්මාදයෙන් පෙළෙන්නෙකු විසින් මැසූ ඇම්බ්‍රෝඩ් මැහුමක්‌
| Width =
| DiseasesDB = 11890
| ICD10 = {{ICD10|F|20||f|20}}
| ICD9 = {{ICD9|295}}
| ICDO =
| OMIM = 181500
| MedlinePlus = 000928
| eMedicineSubj = med
| eMedicineTopic = 2072
| eMedicine_mult = {{eMedicine2|emerg|520}}
| MeshName = Schizophrenia
| MeshNumber = F03.700.750 |}}
&lt;!--Para1: Definition, symptoms and diagnosis--&gt; 
'''භින්නෝන්මාදය'''  යනු [[මානසික ආබාධයක්]] වන අතර [[මනසේ ක්‍රියාවලිය]] බිඳ වැටීමෙන් සහ දුර්වල වූ [[චිත්තවේග]] ප්‍රතිචාරයන්ගෙන් එය පෙන්නුම් කරයි. &lt;ref&gt;&quot;Schizophrenia&quot; Concise Medical Dictionary. [[Oxford University Press]], 2010. [http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199557141.001.0001/acref-9780199557141-e-9060 Oxford Reference Online, prepaid subscription.]&lt;/ref&gt;[[පීඩනෝන්මාදය]]; සැබෑවට නැති [[හඬවල් ඇසෙනවායැයි සිතීම]]; [https://en.wikipedia.org/wiki/Thought_disorder පිළිවෙලට සකස් නොවූ චින්තනය]; [https://en.wikipedia.org/wiki/Blunted_affect හීන වූ භාවයන්] සහ [https://en.wikipedia.org/wiki/Avolition හීන අභිප්‍රේරණය] වැනි [https://en.wikipedia.org/wiki/Delusion මායාව]න් වැනි මුලාවට පත් කරන දෑ මෙහි සුලභ [[ලක්ෂණ]] වේ. හින්නොන්මාදය මඟින් සාමාජීය සහ ක්‍රියාවෙහි ගැටලුද ඇති කරයි. සාමාන්‍යයෙන්, ලක්ෂණ පෙන්නුම් කිරීම ආරම්භ වන්නේ තරුණ වියෙහිදී වන අතර 0.3-0.7% ක් පමණ වූ පිරිසක් තම ජීවිත කාලය තුලදී මෙවන් තත්ත්වයකට මුහුණ දෙයි. &lt;ref name=Lancet09/&gt;අදාළ පුද්ගලයාගේ හැසිරීම සහ අත්විඳ ඇති අත්දැකීම් මත පදනම්ව රෝග විනිශ්චය සිදු කරනු ලැබේ.

&lt;!--Para2:Cause--&gt;
[https://en.wikipedia.org/wiki/Genetics ජාන විද්‍යාව]ත්, පවතින වටාපිටාවත්, [[Psychology|මානසික]] සහ සමාජයීය ක්‍රියාවලිත් මෙයට බලපාන්නා වූ සැලකිය යුතු සාධක වේ. විනෝදය සඳහා හෝ බෙහෙත් වට්ටෝරු වලදී හෝ භාවිතා කරනු ලබන සමහර මත්ද්‍රව්‍ය මෙම අබාධය ඇති කිරීමටත් එහි රෝග ලක්ෂණ තව දුරටත් වැඩි කිරීමටත් හේතු කාරක වේ. මෙම අබාධයේ විවිධ ලක්ෂණ සංකලනයන් පවතින බැවින් මෙහි රෝග විනිශ්චය ලෙස තනි අබාධයක් පෙන්නුම් කරන්නේද නැතහොත් වෙන් වෙන් වශයෙන් විවිධ සහලක්ෂණයන් කිහිපයක් පෙන්නුම් කරන්නේදැයි විවාදයක් පවතී. [https://en.wikipedia.org/wiki/Ancient_Greek|ග්‍රීක] භාෂාවෙන් ''skhizein'' (&quot;විභේදනය කිරීමට&quot;) සහ ''phrēn'' (&quot;මනස&quot;) යන මූල පද වලින් ''Schizophrenia'' (&quot;භින්නෝන්මාදය&quot;) වචනයේ [[etymology|නිදානය]] ගොඩ නැගී තිබේ. භින්නෝන්මාදය මගින් &quot;පෞරුෂත්ව විභේදනය&quot; යන්න, හෝ &quot;[https://en.wikipedia.org/wiki/Dissociative_identity_disorder බහුවිධ පෞරුෂත්ව අබාධ]&quot; - මහජන දැකීමේදී නිතර කලබල වන තත්ත්වය යන්න හෝ අදහස් නොකරයි.&lt;ref name=BMJ07/&gt; එම පදයේ නියම අරුත වන්නේ &quot;මනසේ ක්‍රියාවන්ගේ විභේදනය&quot; මගින් රෝගය පෙන්නුම් කරන බව වේ. &lt;ref&gt;{{cite book |author= Baucum, Don |title= Psychology |year= 2006 |publisher= Barron's |location=Hauppauge, N.Y. |isbn=9780764134210|page=182|url=http://books.google.ca/books?id=iCVSdYdA36EC&amp;pg=PA182|edition=2nd}}&lt;/ref&gt;

&lt;!--Para3: Treatment--&gt;
මෙම ආබාධයට මුඛ්‍ය ප්‍රතිෂ්ඨාව ප්‍රතිකාරය වන්නේ මුලික වශයෙන් හෝර්මෝන [https://en.wikipedia.org/wiki/Receptor_(biochemistry) ප්‍රතිග්‍රාහක] ක්‍රියාවලිය වළක්වන [https://en.wikipedia.org/wiki/Antipsychotic ප්‍රති මනෝව්‍යාධික] ඖෂධ මිශ්‍රණයකි. [https://en.wikipedia.org/wiki/Psychotherapy චිකිත්සාව], රැකියාවේ පුහුණුව, සමාජීය පුනරුත්තාපනය යන දෑද ප්‍රතිකාරයේදී වැදගත් වේ. වඩා බරපතල තත්ත්වයකදී - තමාටත්, අන් අයටත් අවධානමක් විය හැකි තත්ත්වයකදී- [https://en.wikipedia.org/wiki/Emergency_psychiatry හදිසි මනෝ චිකිත්සාව]ද අවශ්‍ය වනු ඇත. &lt;!--although hospital stays are now shorter and less frequent than they once were.--&gt; &lt;ref name=&quot;BeckerKilian2006&quot;&gt;{{cite journal |author=Becker T, Kilian R|year=2006 |title=Psychiatric services for people with severe mental illness across western Europe: what can be generalized from current knowledge about differences in provision, costs and outcomes of mental health care? |journal=[[Acta Psychiatrica Scandinavica]] Supplement |volume=113 |pages=9–16 |pmid=16445476 |doi=10.1111/j.1600-0447.2005.00711.x |issue=429}}&lt;/ref&gt;

&lt;!--Para4: Impairment/chronicity and Comorbidity--&gt;
මෙම ආබාධය ප්‍රධාන වශයෙන්ම [https://en.wikipedia.org/wiki/Cognition සිතීමේ] හැකියාවට බලපාන බව පැවසුනද, තවදුරටත් එය හැසිරීමේ සහ භාවයන් සම්බන්ධ නිදන්ගත රෝග ඇති කිරීමටද බලපායි. මීට අමතරව භින්නෝන්මාදය සහිත පුද්ගලයන් [https://en.wikipedia.org/wiki/Major_depressive_disorder අධික අවපීඩනය], [https://en.wikipedia.org/wiki/Anxiety_disorder උද්වේගකාරී බව] - ජීවිත කාලය තුලදී 50% ක් පමණ [https://en.wikipedia.org/wiki/Substance_use_disorder සායන වශයෙන් යායුතු වූ අධික අවපීඩන] තත්ත්වයනට වුවද ලක් වීමට හැකියාවක් පවතී.&lt;ref name=&quot;Sim_et_al_2006&quot;&gt;{{cite journal |author=Buckley PF, Miller BJ, Lehrer DS, Castle DJ |title=Psychiatric comorbidities and schizophrenia |journal=Schizophr Bull |volume=35 |issue=2 |pages=383–402 |date=March 2009  |pmid=19011234 |pmc=2659306 |doi=10.1093/schbul/sbn135}}&lt;/ref&gt; දීර්ඝ කාලීන සේවා වියුක්තිය, දිලිදුකම සහ අනගාරික බව වැනි සමාජීය ගැටළුද පැන නැගිය හැක.  මෙකී ගැටළු හේතුවෙන් ආබාධය සහිත පුද්ගලයින්ගේ සාමාන්‍යය [https://en.wikipedia.org/wiki/Life_expectancy ජීවිත අපේක්ෂාව] ආබාධය නොමැති පුද්ගලයකුට වඩා අවරුදු 12-15 කින් පමණ අඩු වේ. කායික සම්බන්ධ ගටලු වැඩි වීමටත්, [https://en.wikipedia.org/wiki/Suicide සිය දිවි නසා ගැනීම්] අනුපාතය ඉහළ යාමටත් ( 5% ක් පමණ) මෙය හේතු වී ඇත. &lt;ref name=Lancet09/&gt;&lt;ref name=Jop2010&gt;{{cite journal|author=Hor K, Taylor M|title=Suicide and schizophrenia: a systematic review of rates and risk factors |journal=Journal of psychopharmacology (Oxford, England)|date=November 2010|volume=24|issue=4 Suppl|pages=81–90|pmid=20923923|doi=10.1177/1359786810385490}}&lt;/ref&gt;
{{TOC limit|3}}    

==ලක්ෂණ==


භින්නෝන්මාදයෙන් පෙළෙන පුද්ගලයින්ට [https://en.wikipedia.org/wiki/Hallucination ව්‍යාජ දර්ශන] (බහුලව වාර්තා වන පරිදි [https://en.wikipedia.org/wiki/Auditory_hallucination විවිධ හඬවල් ඇසීම]), [https://en.wikipedia.org/wiki/Delusion මායාව]න් වැනි රැවටීම් (විශ්මයජනක හෝ [https://en.wikipedia.org/wiki/Persecutory_delusions වධකයකුගේ ස්වභාවය ගත් දෑ] ) සහ [https://en.wikipedia.org/wiki/Thought_disorder නිසි පිළිවෙලකට සකස් නොවූ සිතිවිලි සහ කථනය] යන අවස්ථාවන් බොහෝ විට අත්විදීමට සිදු වේ. අවසානයට සඳහන් කල කරුණ අඩු වැඩි වශයෙන් පැවතිය හැක. එනම්, පුද්ගලයාගේ සිතීමේ ක්‍රියාවලිය අනුපිලිවෙලට සකස් කර ගැනීමට අපහසු අවස්ථාවේ සිට අර්ථයෙන් එකිනෙකට සම්බන්ධ නොවූ වාක්‍ය හෝ තේරුම් ගැනීමට අපහසු &quot;[https://en.wikipedia.org/wiki/Schizophasia වචන සලාදයක්]&quot; පැවසීම වැනි බරපතල තත්ත්වයකට වුවද පත් වීමට හැකියාවක් පවතී. සමාජීය පසුබැසීම, පිළිවෙලක් නොමැති වස්ත්‍ර හා සනීපාරක්ෂක දෑ, අභිප්‍රේරණය සහ විචාර බුද්ධිය නොමැතිකම යනාදී සියල්ල භින්නෝන්මාදයේ දැකිය හැකි සුලභ ලක්ෂණ කිහිපයකි.&lt;ref name=&quot;CarsonNursing&quot;&gt;Carson VB (2000). [http://books.google.com/books?id=QM5rAAAAMAAJ Mental health nursing: the nurse-patient journey] W.B. Saunders. ISBN 978-0-7216-8053-8. p. 638.&lt;/ref&gt; තවද, ඔවුනගේ භාවාත්මක දුෂ්කරතාවයේ රටාවක් නිතරම දැකිය හැකි වේ. උදාහරණයක් ලෙස ප්‍රතිචාර්යතාවයේ (යමකට ප්‍රතිචාර දැක්වීමේ) අඩුව දැක්විය හැක.&lt;ref name=&quot;HirschWeinberger2003p21&quot;&gt;{{cite book|author1=Hirsch SR|author2= Weinberger DR|title=Schizophrenia|url=http://books.google.com/books?id=x3fmsV55rigC&amp;pg=PA21|year= 2003|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-0-632-06388-8|page=21}}&lt;/ref&gt; [https://en.wikipedia.org/wiki/Social_cognition සමාජීය දැනීම] නොමැතිකම [[පීඩනෝන්මාදය|පීඩනෝන්මාදයේ]] මෙන්ම භින්නෝන්මාදයේද&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Brunet-Gouet E, Decety J |title=Social brain dysfunctions in schizophrenia: a review of neuroimaging studies |journal=Psychiatry Res |volume=148 |issue=2–3 |pages=75–92 |date=December 2006  |pmid=17088049 |doi=10.1016/j.pscychresns.2006.05.001}}&lt;/ref&gt; ලක්ෂණයක් වේ. සමාජයෙන් වෙන් වී [https://en.wikipedia.org/wiki/Social_isolation හුදකලා] ලෙස සිටීම සුලභව දක්නට ලැබේ.&lt;ref name=&quot;HirschWeinberger2003p481&quot;&gt;{{cite book|author1=Hirsch SR|author2= WeinbergerDR|title=Schizophrenia|url=http://books.google.com/books?id=x3fmsV55rigC&amp;pg=PA21|year= 2003|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-0-632-06388-8|page=481}}&lt;/ref&gt; [https://en.wikipedia.org/wiki/Working_memory ක්‍රියාවක නිරත වීමේ] අපහසුතා සහ [https://en.wikipedia.org/wiki/Long-term_memory දීර්ඝ කාලීන මතකය], [https://en.wikipedia.org/wiki/Attention අවධානය] යොමු කිරීම, [https://en.wikipedia.org/wiki/Executive_functions ඥාණාත්මක සම්බන්ධ දෑ පාලන ක්‍රියාවලිය] සහ ඉක්මනින් [https://en.wikipedia.org/wiki/Information_processing සැකසීම] වැනි දේවල අපහසුහාද බහුලව දක්නට ලැබේ.&lt;ref name=Lancet09/&gt; සුලභ නොවූ එක් උප පුද්ගල වර්ගයක් නම් බොහෝ දුරට නිශ්ශබ්දව හා නිශ්චල ලෙසත්, විශ්මයාකාර හා අශෝභන ඉරියව් වලිනුත් සිටින හෝ අර්ථයක් නොමැති කලබලයක් ප්‍රසිද්ධියේ දක්වන හෝ [https://en.wikipedia.org/wiki/Catatonia කැටටෝනියා]වේ (ප්‍රකෝප වීම් සහිතව විටින් විට සෑදෙන අපස්මාරයේ) සියලු ලක්ෂණ වලින් යුක්ත පුද්ගලයන්ය.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Ungvari GS, Caroff SN, Gerevich J |title=The catatonia conundrum: evidence of psychomotor phenomena as a symptom dimension in psychotic disorders |url=https://archive.org/details/sim_schizophrenia-bulletin_2010-03_36_2/page/231 |journal=Schizophr Bull |volume=36 |issue=2 |pages=231–8 |date=March 2010  |pmid=19776208 |doi=10.1093/schbul/sbp105}}&lt;/ref&gt; භින්නෝන්මාදය සහිත පුද්ගලයින්ගෙන් 30%-50% කට පමණ තීක්ෂණ බුද්ධියක් නොමැත; වෙනත් වචන වලින් කියතොත්, ඔවුන් තමන් සිටින තත්ත්වය හෝ එයට ලබා දෙන ප්‍රතිකාරද පිළි නොගනී.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Baier M|title=Insight in schizophrenia: a review|journal=Current psychiatry reports|date=August 2010|volume=12|issue=4|pages=356–61|pmid=20526897|doi=10.1007/s11920-010-0125-7}}&lt;/ref&gt; ප්‍රතිකාර වලින් ඔවුනගේ අන්තර් ඥාණයට (තීක්ෂණ බුද්ධියට) යම් බලපෑමක් ඇති කල හැක.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Pijnenborg GH, van Donkersgoed RJ, David AS, Aleman A|title=Changes in insight during treatment for psychotic disorders: a meta-analysis|journal=Schizophrenia research|date=March 2013|volume=144|issue=1–3|pages=109–17|pmid=23305612|doi=10.1016/j.schres.2012.11.018}}&lt;/ref&gt; තවද, භින්නෝන්මාදයෙන් පෙලෙන පුද්ගලයින්ට මුහුණෙන් පෙන්නුම් කරන භාවයන් පෙන්නුම් කිරීමටද නිතරම අපහසු වේ.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Kohler CG, Walker JB, Martin EA, Healey KM, Moberg PJ |title=Facial emotion perception in schizophrenia: a meta-analytic review |journal=Schizophr Bull |volume=36 |issue=5 |pages=1009–19 |date=September 2010  |pmid=19329561 |pmc=2930336 |doi=10.1093/schbul/sbn192 |url=http://schizophreniabulletin.oxfordjournals.org/content/36/5/1009.full}}&lt;/ref&gt;

===ධනාත්මක සහ ඍණාත්මක ලක්ෂණ===
භින්නෝන්මාදය බොහෝ විට [https://en.wikipedia.org/wiki/Symptom#Positive_and_negative_symptoms ධනාත්මක සහ ඍණාත්මක (හෝ ඌන) ලක්ෂණ] වලින් විස්තර කෙරෙයි.&lt;ref name=&quot;Sims_2002&quot;&gt;{{cite book |author=Sims A |title=Symptoms in the mind: an introduction to descriptive psychopathology |url=https://archive.org/details/symptomsinmindin0000sims_o2s8 |publisher=W. B. Saunders |location=Philadelphia |year=2002 |isbn=0-7020-2627-1 }}&lt;/ref&gt; ධනාත්මක ලක්ෂණ බොහෝ විට ප්‍රකට නැති නමුත් භින්නෝන්මාදය සහිත පුද්ගලයින් තුළ පවතින ලක්ෂණ වේ. මායාවන්, පිළිවෙලට සකස් නොවූ සිතිවිලි මෙන්ම කථනය සහ [https://en.wikipedia.org/wiki/Tactile ස්පර්ශක], [https://en.wikipedia.org/wiki/Auditory_hallucination ශ්‍රවණ], [https://en.wikipedia.org/wiki/Visual දෘශ්‍ය], [https://en.wikipedia.org/wiki/Olfactory ආඝ්‍රාණ] සහ [https://en.wikipedia.org/wiki/Gustatory රසේන්ද්‍රිය] පිළිබඳ වූ ව්‍යාජ හැඟීම් (මුළාවන්) එයට අයත් වේ. නියමාකාරව සලකා බලන විට මෙය [https://en.wikipedia.org/wiki/Psychosis මනෝ විකාර] පහල වීම වේ.&lt;ref&gt;Kneisl C. and Trigoboff E. (2009). Contemporary Psychiatric- Mental Health Nursing. 2nd edition. London: Pearson Prentice Ltd. p. 371&lt;/ref&gt; ව්‍යාජ හැඟීම් ඇත්තෙන්ම මුළාව යන තේමාවේ අන්තර්ගතයටම අදාළ වූවකි.&lt;ref name=DSM299/&gt; සාමාන්‍යයෙන් මෙකී ධනාත්මක ලක්ෂණ බෙහෙත් වලට හොඳින් ප්‍රතිචාර දක්වයි.&lt;ref name=&quot;DSM299&quot;&gt;American Psychiatric Association. Task Force on DSM-IV. (2000). Diagnostic and statistical manual of mental disorders: DSM-IV-TR. American Psychiatric Pub. ISBN 978-0-89042-025-6. p. 299&lt;/ref&gt;

ඍණාත්මක ලක්ෂණ වලදී සාමාන්‍ය භාවාත්මක ප්‍රතිචාර හෝ අනෙකුත් සිතීමේ ක්‍රියාවලින්ගේ හිඟතාවයක් පෙන්නුම් කරන අතර බෙහෙත් වලට හුඟක් අඩුවෙන් ප්‍රතිචාර දක්වයි.&lt;ref name=CarsonNursing/&gt; මෙහිදී මෙම ආබාධයෙන් පෙළෙන පුද්ගලයින් තුළ සිත් නොගන්නා භාව ප්‍රකාශ හෝ [https://en.wikipedia.org/wiki/Blunted_affect භාවයන්ගේ අඩුව]ක් ද , [https://en.wikipedia.org/wiki/Alogia කථනයේ දුර්වල බව], [https://en.wikipedia.org/wiki/Anhedonia සතුට අත්විදීමට නොහැකි බව], [https://en.wikipedia.org/wiki/Asociality සම්බන්ධකම් ඇති කර ගැනීමට අකමැති බව] සහ [https://en.wikipedia.org/wiki/Avolition අභිප්‍රේරණ හිඟය] වැනි දෑ සුලභව දැක ගත හැක. ඍණාත්මක ලක්ෂණ හටගැනීම මඟින් යමෙකුගේ ජීවිතයේ ගුණත්වයත්, ක්‍රියාවක නිරත වීමේ හැකියාවත් තව දුරටත් දුර්වල තත්ත්වයට පත් වන අත‍ර ධනාත්මක ලක්ෂණ පෙන්නුම් කරද්දීට වඩා මෙහිදී සෙසු පුද්ගලයින්ට හිරිහැර විදීමට සිදු වේ.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Velligan DI and Alphs LD |title=Negative Symptoms in Schizophrenia: The Importance of Identification and Treatment |journal=Psychiatric Times |volume=25 |issue=3 |date=1 March 2008 |url=http://www.psychiatrictimes.com/schizophrenia/article/10168/1147581 |access-date=5 April 2014 |archive-date=6 October 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091006015627/http://www.psychiatrictimes.com/schizophrenia/article/10168/1147581 |url-status=deviated |accessdate=5 April 2014 |archivedate=6 October 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091006015627/http://www.psychiatrictimes.com/schizophrenia/article/10168/1147581 }}&lt;/ref&gt; බොහෝ විට ඍණාත්මක ලක්ෂණ බහුලව ඇති පුද්ගලයින්ට රෝගය ඉස්මතු වීමට පෙර යමකට හැඩගැසීමට දුර්වලතායක් පෙන්නුම් කරන අතර බෙහෙත් වලට ඔවුන් දක්වන ප්‍රතිචාරයද ඉතාමත්ම අල්ප වේ.&lt;ref name=CarsonNursing/&gt;&lt;ref name=AFP10/&gt; 

===රෝග ආක්‍රමණය===
භින්නෝන්මාදය ආක්‍රමණය විය හැකි තීරණාත්මක අවධිය වන්නේ තරුණ වියේ සමාජීය සහ වෟත්තිමය වර්ධනයක් පෙන්නුම් කරන&lt;ref name=&quot;Addington_et_al_2007&quot;/&gt; නවයොවුන් වියේ අවසාන භාගය සහ වැඩිහිටි වියට එළැඹීමට පෙර අවස්ථාවයි.&lt;ref name=Lancet09&gt;{{cite journal |author=[[Jim van Os|van Os J]], Kapur S |title=Schizophrenia |journal=Lancet |volume=374 |issue=9690 |pages=635–45 |date=August 2009 |pmid=19700006 |doi=10.1016/S0140-6736(09)60995-8 |url=http://xa.yimg.com/kq/groups/19525360/611943554/name/Schizophrenia+-+The+Lancet.pdf |access-date=2014-04-05 |archive-date=2013-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130623065810/http://xa.yimg.com/kq/groups/19525360/611943554/name/Schizophrenia+-+The+Lancet.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  අවරුදු 19 ට වඩා අඩු, 40% ක් පමණ පුරුෂ පාර්ශවයත්, 23% ක් පමණ ස්ත්‍රී පාර්ශවයත් භින්නෝන්මාදයට ගොදුරු වී ඇත.&lt;ref name=Cullen&gt;{{cite journal |author=Cullen KR, Kumra S, Regan J ''et al.'' |title=Atypical Antipsychotics for Treatment of Schizophrenia Spectrum Disorders |journal=Psychiatric Times |volume=25 |issue=3 |year=2008 |url=http://www.psychiatrictimes.com/schizophrenia/article/10168/1147536 |access-date=2014-04-05 |archive-date=2008-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081228153056/http://www.psychiatrictimes.com/schizophrenia/article/10168/1147536 |url-status=deviated |accessdate=2014-04-05 |archivedate=2008-12-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081228153056/http://www.psychiatrictimes.com/schizophrenia/article/10168/1147536 }}&lt;/ref&gt; භින්නෝන්මාදය රෝගී තත්ත්වය මැඩපැවැත්වීම උදෙසා රෝගී අවස්ථාව ඉක්මනින් හඳුනා ගැනීමටත් එහි [https://en.wikipedia.org/wiki/Prodrome පූර්ව ලක්ෂණ] පෙන්නුම් කෙරෙන අවස්ථාවේදීම (රෝග ආක්‍රමණයට පෙර) ප්‍රතිකාර කිරීමටත් මෑතකදී බොහෝ කටයුතු යොදා තිබේ. එනම්, රෝගයේ ලක්ෂණ ඉස්මතු වීමට පෙර මාස 30ක් තරම්වත් කලින් රෝගය අනාවරණය කර ගැනීමටය.&lt;ref name=&quot;Addington_et_al_2007&quot;&gt;{{cite journal |author=Addington J, Cadenhead KS, Cannon TD, ''et al.''|year=2007|title=North American prodrome longitudinal study: a collaborative multisite approach to prodromal schizophrenia research |url=https://archive.org/details/sim_schizophrenia-bulletin_2007-05_33_3/page/665|journal=[[Schizophrenia Bulletin]] |volume=33 | issue=3 |pages=665–72 |pmid=17255119|doi=10.1093/schbul/sbl075 |pmc=2526151}}&lt;/ref&gt; හින්නෝන්මාද තත්ත්වය තවත් වර්ධනය වන විට, ඇති වී නැති වී යන හෝ ස්වයං-සීමාකාරී මනෝ විකාරී තත්ත්වයක් අත්දැකීමට සිදු වනු ඇත.&lt;ref name=&quot;Amminger_et_al_2006&quot;&gt;{{cite journal |author=Amminger GP, Leicester S, Yung AR, ''et al.'' |year=2006 |title=Early onset of symptoms predicts conversion to non-affective psychosis in ultra-high risk individuals |url=https://archive.org/details/sim_schizophrenia-research_2006-05_84_1/page/67 |journal=[[Schizophrenia Research]] |volume=84 | issue=1 |pages=67–76 |pmid=16677803 |doi=10.1016/j.schres.2006.02.018}}&lt;/ref&gt; තවද, පූර්ව ලක්ෂණ පෙන්වන අවධියේදී සමාජීය පසුබෑම, උත්කෝප්‍යතාව, [https://en.wikipedia.org/wiki/Dysphoria අවසිද්ධිය] (දුක දරා ගැනීමේ නොහැකියාව)&lt;ref name=&quot;ParnasJorgensen1989&quot;&gt;{{cite journal |author=Parnas J, Jorgensen A |year=1989 |title=Pre-morbid psychopathology in schizophrenia spectrum |journal=[[British Journal of Psychiatry]] |volume=115 |pages=623–7 |pmid=2611591}}&lt;/ref&gt; සහ අදක්ෂකම&lt;ref name=Coyle&gt;{{cite book  |author=Coyle, Joseph |editor= Siegal, George J ''et al'' |title=Basic Neurochemistry: Molecular, Cellular and Medical Aspects |url=https://archive.org/details/basicneurochemis0000unse_y3l1 |edition=7th |year=2006 |publisher=Elsevier Academic Press |location=Burlington, MA |isbn=0-12-088397-X |pages=[https://archive.org/details/basicneurochemis0000unse_y3l1/page/876 876]–78 |chapter=Chapter 54: The Neurochemistry of Schizophrenia}}&lt;/ref&gt; ආදී විශේෂ නොවන ලක්ෂණ පෙන්නුම් කරනු ඇත. 

==හේතු==
{{Main|භින්නෝන්මාදයට බලපාන හේතු}}
භින්නෝන්මාදය වර්ධනය වීමට ජාන හා [https://en.wikipedia.org/wiki/Environmental_factor පාරිසරික සාධක] වල සම්මිශ්‍රණයක් හේතු කාරක වේ.&lt;ref name=Lancet09/&gt;&lt;ref name=BMJ07/&gt; ඇති වී නැති වන මනෝ විකාර සහිත හින්නොන්මාදයෙන් පෙළෙන පුද්ගලයින් සහිත පවුල් පසුබිමකින් පැවතෙන අයෙකුට ඊට අවුරුද්දකට පමණ පසුව එම රෝගය වැළදීමේ 20%-40% ක පමණ හැකියාවක් පවතී. &lt;ref name=&quot;Drake_Lewis_2005&quot;&gt;{{cite journal |author=Drake RJ, Lewis SW |title=Early detection of schizophrenia |journal=Current Opinion in Psychiatry |volume=18 |issue=2 |pages=147–50 |date=March 2005  |pmid=16639167 |doi=10.1097/00001504-200503000-00007}}&lt;/ref&gt;

===ජාන===
ජාන වල සහ පරිසරයේ බලපෑම එකිනෙකට වෙන් කර සැලකීම අපහසු බැවින් ජාන වලින් [https://en.wikipedia.org/wiki/Heritability උරුමකම්] කියන ඇස්තමේන්තු ප්‍රමාණය විචලනය වන අතර&lt;ref name=&quot;ODonovan_et_al_2003&quot;&gt;{{cite journal |author=O'Donovan MC, Williams NM, Owen MJ |title=Recent advances in the genetics of schizophrenia |journal=Hum. Mol. Genet. |volume=12 Spec No 2 |pages=R125–33 |date=October 2003  |pmid=12952866 |doi=10.1093/hmg/ddg302}}&lt;/ref&gt; එහි සාමාන්‍යය 0.80 ක් පමණ කිව හැක.&lt;ref name=Her2011/&gt; භින්නෝන්මාදය වර්ධනය වීමේ බලවත්ම අවධානම නම් මෙම ආබාධය සහිත [https://en.wikipedia.org/wiki/First-degree_relative පළමු වැනි මාත්‍රයේ ඥාතියකු] (ලේ ඥාතියකු) සිටීම (6.5% ක අවධානමක්) මෙන්ම, භින්නෝන්මාදය සහිත [https://en.wikipedia.org/wiki/Monozygotic_twins#Monozygotic_.28.22identical.22.29_twins ඒකාණ්ඩජ නිඹුල්ලු]න් සිටීමෙන් 40% කට වඩා වැඩි බලපෑමක්ද ඇත.&lt;ref name=BMJ07/&gt; දෙමාපියන්ගෙන් එක් අයෙක් ගොදුරු වී ඇත්නම් 13% ක අවධානමක්ද, දෙදෙනාම ගොදුරු වී ඇත්නම් 50% ට ආසන්න අවධානමක් ද පවතී.&lt;ref name=Her2011&gt;{{cite book|author=Herson M|title=Adult psychopathology and diagnosis |year=2011 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=9781118138847 |url=http://books.google.ca/books?id=iJtzm1KfU5oC&amp;pg=PT282 |chapter= Etiological considerations}}&lt;/ref&gt; 

ඒ ඒ පුංචි බලපෑම් වලට සහ අප්‍රකට සම්ප්‍රේෂණයට හා භාව ප්‍රකාශයට බොහෝ [[ජාන]] සම්බන්ධ බව පවසයි.&lt;ref name=BMJ07/&gt; [https://en.wikipedia.org/wiki/Copy-number_variation පිටපත් අංක විචලනය],  [https://en.wikipedia.org/wiki/NOTCH4 NOTCH4] සහ ''histone protein loci'' ඇතුලත්ව දායක විය හැකි බොහෝ දෑ යෝජනා කොට තිබේ.&lt;ref name=Genes10&gt;{{cite journal |author=McLaren JA, Silins E, Hutchinson D, Mattick RP, Hall W |title=Assessing evidence for a causal link between cannabis and psychosis: a review of cohort studies |journal=Int. J. Drug Policy |volume=21 |issue=1 |pages=10–9 |date=January 2010  |pmid=19783132 |doi=10.1016/j.drugpo.2009.09.001 |url=}}&lt;/ref&gt; [https://en.wikipedia.org/wiki/Zinc_finger_protein_804A ''zinc finger protein'' 804A] ඇතුළුව [https://en.wikipedia.org/wiki/Genome-wide_association_study ජානමය ද්‍රව්‍ය-ව්‍යාප්ති සමුහය]ක් ද මෙයට සම්බන්ධ වේ.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=O'Donovan MC, Craddock NJ, Owen MJ |title=Genetics of psychosis; insights from views across the genome |journal=Hum. Genet. |volume=126 |issue=1 |pages=3–12 |date=July 2009  |pmid=19521722 |doi=10.1007/s00439-009-0703-0}}&lt;/ref&gt; එහිදී භින්නෝන්මාදයට අදාළ ජාන විද්‍යාවත්, [https://en.wikipedia.org/wiki/Bipolar_disorder ද්විධ්‍රැව-අක්‍රමයත්] එකිනෙක අතිච්ඡාදනය (එක මත එක වැටීම) වන බව පෙනේ.&lt;ref&gt;{{cite journal | author = Craddock N, Owen MJ | title = The Kraepelinian dichotomy - going, going... But still not gone | journal = The British Journal of Psychiatry | volume = 196 | pages = 92–95| year = 2010 | doi = 10.1192/bjp.bp.109.073429 | pmid=20118450 | pmc=2815936}}&lt;/ref&gt; තවද, හින්නොන්මාදය් ජාන ආකෘතිය, සුලභ සහ දුර්ලභ අවධානම් විචලනයක් ඇති කිරීමට සමත් බව දැක්වෙන සාක්ෂි මතු වෙමින් පවතී.&lt;ref&gt;{{cite journal | author = Moore S, Kelleher E, Corvin A. | title = The shock of the new: progress in schizophrenia genomics | journal = Current Genomics  | volume = 12 |issue= 7 | pages = 516–24 | year = 2011 | doi = 10.2174/138920211797904089 | pmid=22547958 |pmc= 3219846 }}&lt;/ref&gt; 

ප්‍රවේණි ක්‍රමය සලකන විට [https://en.wikipedia.org/wiki/Evolutionary_psychology පරිණාමවාදී මනෝවිද්‍යාවෙන්] එක් ප්‍රශ්නයක් මතු වේ. එනම්, මනෝවිකාරය ඇති කිරීමේ හැකියාව වර්ධනය කිරීමට ජාන බලපාන්නේ කිමද යන්නයි. මෙය පරිණාමවාදී දෘෂ්ඨි කෝණයෙන් ගත් කල, දැක්වෙන එක් අදහසක් නම් භාෂාව සහ [https://en.wikipedia.org/wiki/Human_nature මනුෂ්‍ය ස්වභාවය] පරිණාමය වීමට ජාන බලපාන බවයි. නමුත් අදට මෙවැනි මත පැවතුනත් අනාගතයේදී එය මනඃකල්පිත ආකල්පයක් වීමට ඉඩ ඇත. &lt;ref name=&quot;pmid18502103&quot;&gt;{{cite journal |author=Crow TJ |title=The 'big bang' theory of the origin of psychosis and the faculty of language |journal=[[Schizophrenia Research]] |volume=102 |issue=1–3 |pages=31–52 |date=July 2008  |pmid=18502103 |doi=10.1016/j.schres.2008.03.010 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Clinical Handbook of Schizophrenia|year=2008|isbn=1-59385-652-0|pages=22–23|author=Mueser KT, Jeste DV|publisher=Guilford Press|location=New York}}&lt;/ref&gt;

===වටපිටාව===
හින්නොන්මාදය වර්ධනය වීමට බලපාන පාරිසරික තත්ත්ව වලට ජීවත් වන වටපිටාව,අධ්‍යාපනය සහ ප්‍රාග් ප්‍රසව(බිහි වීමට පළමු)ආතතිය ඇතුළත්ය.මව්පියන්ගේ විලාසයෙන් විශාල බලපෑමක් එල්ල නොවුණත්,ඉතා බරපතල රෝගී තත්ත්වයේ පසුවන මව්පියන්ගෙන් වන බලපෑම සාමාන්‍ය රෝගී තත්ත්වයෙන් පසුවන මව්පියන් සිටීමෙන් එල්ල වන බලපෑමට වඩා වැඩිය.ද්වි සාධක අනුව,ජන වාර්ගික කණ්ඩායම,සමාජීය කණ්ඩායමේ ප්‍රමාණය,යන කරුණු වලට වඩා අදාළ පුද්ගලයා කුඩා අවධියේ සිට හෝ වැඩිහිටි වයසේදී නගරබදව වාසය කර ඇත්නම් ස්ථිරවම භින්නෝන්මාදය වැළදීමේ අවධානම වැඩි කරන බව පැවසේ.අනෙකුත් වැදගත් සාධක ලෙස යහපත් සමාජයෙන් වෙන්වීම,සමාජීය ආපදාවට(විපතට අනුව නව පවුල් වලට සම්බන්ධ වීම)සම්බන්ධ වන සංක්‍රමණය. වාර්ගික විවේචනය,පවුල් දුෂ්කෘතිය නොහොත් අසමගිය,නොගැලපෙන රැකියා සහ දුර්වල යහළු සංවිධාන යන තත්ත්වයන් ඇතුලත් වේ.

====හරය====
භින්නෝන්මාදය සහිත පුද්ගලයින්ගෙන් අඩක් පමණ බෙහෙත් හෝ මද්‍යසාර අධික ලෙස භාවිතා කරයි.&lt;ref name=Gregg2007/&gt; ඇම්පෙටමින්, කොකේන් සහ අඩු ප්‍රමාණයක මධ්‍යසාර භාවිතය නිසා භින්නෝන්මාදයට ඉතා සමාන වූ මනෝ විකාර දර්ශනය වීමට ඉඩ ඇත.&lt;ref name=BMJ07/&gt;&lt;ref name=alcohol&gt;{{cite web|url=http://www.emedicine.com/med/topic3113.htm |title=Alcohol-Related Psychosis |accessdate=27 September 2006 |author=Larson, Michael |date=30 March 2006 |work=eMedicine |publisher=WebMD}}&lt;/ref&gt; සාමාන්‍යයෙන් රෝගය සඳහා හේතු නොවන බව විශ්වාස කලත්, සාමාන්‍ය ජනයාට වඩා භින්නෝන්මාදය සහිත පුද්ගයින් [[නිකොටින්]] බහුලව භාවිතා කරනු දැකිය හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Sagud M, Mihaljević-Peles A, Mück-Seler D, ''et al.'' |title=Smoking and schizophrenia |journal=Psychiatr Danub |volume=21 |issue=3 |pages=371–5 |date=September 2009  |pmid=19794359 |url= http://www.hdbp.org/psychiatria_danubina/pdf/dnb_vol21_no3/dnb_vol21_no3_371.pdf}}&lt;/ref&gt;

[https://en.wikipedia.org/wiki/Alcohol_abuse මධ්‍යසාර අනිසි ලෙස භාවිතයෙන්] [https://en.wikipedia.org/wiki/Kindling_(sedative-hypnotic_withdrawal) සිරුරේ යාන්ත්‍රණය අවුල් කර] නිදන්ගත මනෝ විකාර තත්ත්වයක් වර්ධනය කරයි.&lt;ref name=emedicine&gt;{{EMedicine|med|3113|Alcohol-Related Psychosis}}&lt;/ref&gt; මනෝ විකාර තත්ත්වය කලින් ඉස්මතු වීම කෙරෙහි මධ්‍යසාර භාවිතය ඉවහල් නොවේ.&lt;ref name=Large2011&gt;{{cite journal |author=Large M, Sharma S, Compton MT, Slade T, Nielssen O |title=Cannabis use and earlier onset of psychosis: a systematic meta-analysis |journal=Arch. Gen. Psychiatry |volume=68 |issue=6 |pages=555–61 |date=June 2011  |pmid=21300939 |doi=10.1001/archgenpsychiatry.2011.5}}&lt;/ref&gt;

භින්නෝන්මාදයෙන් පෙලෙන්නන්ගෙන් සැලකිය යුතු පිරිසක් රෝගයේ ලක්ෂණ මැඩ පැවැත්වීම සඳහා [https://en.wikipedia.org/wiki/Cannabis_(drug) කංසා] භාවිතා කරයි.&lt;ref name=Gregg2007/&gt; කංසා භින්නෝන්මාදයට උපකාර වන සාධකයක්&lt;ref name=Chadwick2013&gt;{{cite journal |author=Chadwick B, Miller ML, Hurd YL |title=Cannabis Use during Adolescent Development: Susceptibility to Psychiatric Illness |journal=Front Psychiatry |volume=4 |issue= |pages=129 |year=2013 |pmid=24133461 |pmc=3796318 |doi=10.3389/fpsyt.2013.00129|type=Review}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Niesink2013&gt;{{cite journal |author=Niesink RJ, van Laar MW |title=Does cannabidiol protect against adverse psychological effects of THC? |journal=Frontiers in Psychiatry |volume=4 |pages=130 |year=2013 |pmid=24137134 |pmc=3797438 |doi=10.3389/fpsyt.2013.00130|type=Review }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Parakh2013&gt;{{cite journal |author=Parakh P, Basu D |title=Cannabis and psychosis: have we found the missing links? |journal=Asian Journal of Psychiatry |volume=6 |issue=4 |pages=281–7 |date= August 2013 |pmid=23810133 |doi=10.1016/j.ajp.2013.03.012|type=Review| quote=Cannabis acts as a component cause of psychosis, that is, it increases the risk of psychosis in people with certain genetic or environmental vulnerabilities, though by itself, it is neither a sufficient nor a necessary cause of psychosis.}}&lt;/ref&gt; නමුත් එයට පමණක් තනිව ක්‍රියා කල නොහැක.&lt;ref name=Parakh2013/&gt; ඕනෑම මනෝ විකාර තත්ත්වයක් වර්ධනය වීමට එහි භාවිතය අවශ්‍ය නොවනු සහ ප්‍රමාණවත්ද නොවනු ඇත.&lt;ref name=Parakh2013/&gt; මොළයේ වර්ධනය පිළිබඳව පෙරදී සිදු කරන ලද  අනාවරණයෙන් පවසන පරිදි කංසා මඟින් භින්නෝන්මාදයේ අවධානම වැඩි කරයි.&lt;ref name=Chadwick2013/&gt; එනමුත් අවධානම වැඩි වූ ප්‍රමාණය ගණනය කිරීමට අපහසුය.&lt;ref name=Chadwick2013/&gt;&lt;ref name=Niesink2013/&gt;  කංසා භාවිතා කර ඇති පුද්ගලයින්ගෙන් ඉතා සුළු කොටසකට වැඩිහිටි වියේදී මනෝ උද්වේගකාරී ආබාධයක් පැන නැගිය හැක.&lt;ref name=Niesink2013/&gt; එමෙන්ම, පුද්ගලයා තුල පවතින සමහර ජානත්,&lt;ref name=Parakh2013/&gt; කලින් පැවතුණ මනෝ ව්‍යාධි තත්ත්වයත්&lt;ref name= Chadwick2013/&gt; අවධානම වැඩි වීම කෙරෙහි බලපායි. මෙයින් වැඩි මාත්‍රාවක් හෝ නිරන්තරයෙන් භාවිතා කිරීමෙන් නිදන්ගත මනෝ විකාර අවධානමක් ඇති කරයි.&lt;ref name=Niesink2013/&gt; නමුත් [https://en.wikipedia.org/wiki/Tetrahydrocannabinol ''Tetrahydrocannabinol''] (THC) හා [https://en.wikipedia.org/wiki/Cannabidiol ''cannabidiol''] (CBD)  මීට ප්‍රතිවිරුද්ධ ප්‍රතිඵල ඇති කරයි. CBD වලට ප්‍රති මනෝව්‍යාධික හා ස්නායු රක්ෂක ගුණ සහ THC වලට ඍණාත්මක බලපෑම් නැවැත්වීමේ හැකියාව ඇත. &lt;ref name=Niesink2013/&gt;

බොහෝ විට අනෙක් ඖෂධ භින්නෝන්මාදය රෝගයෙන් පෙලෙන පුද්ගලයින්ට ඇති අවපීඩනය, උද්වේගකාරී බව, කරදරකාරී වෙහෙස බව හා හුදකලාව සමඟ කටයුතු කිරීමේ පිටපත් කිරීමේ යාන්ත්‍රණයක් ලෙස භාවිතා කරයි.&lt;ref name=Gregg2007&gt;{{cite journal |author=Gregg L, Barrowclough C, Haddock G |year=2007 |title= Reasons for increased substance use in psychosis |url=https://archive.org/details/sim_clinical-psychology-review_2007-05_27_4/page/494 |journal= Clin Psychol Rev |volume=27 |issue=4 |pages=494–510 |pmid=17240501 |doi=10.1016/j.cpr.2006.09.004}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Leweke08&gt;{{cite journal |author=Leweke FM, Koethe D |title=Cannabis and psychiatric disorders: it is not only addiction |journal=Addict Biol |volume=13 |issue=2 |pages=264–75 |date=June 2008  |pmid=18482435 |doi=10.1111/j.1369-1600.2008.00106.x |url=}}&lt;/ref&gt;

====වර්ධනයට බලපාන සාධක====
වසංගත, පීඩන හා [https://en.wikipedia.org/wiki/Fetal_development ප්‍රාග් ප්‍රසව] අවධියේදී (බිහි වීමට පළමුව) ඇති වන මන්ද පෝෂණ තත්ත්ව වැනි සාධක වලින් ජීවිතයේ පසු කලෙක භින්නෝන්මාදය ඇති වීමට සුළු බලපෑමක් එල්ල කරයි.&lt;ref name=Lancet09/&gt; භින්නෝන්මාදය වැළදුණු පුද්ගලයින් වැඩි ප්‍රමාණයක් ශීත හෝ වසන්ත ඍතුවේ (නොඑසේ නම් [https://en.wikipedia.org/wiki/Northern_hemisphere උතුරු අර්ධ ගෝලයේ]වත්) උපත ලද පුද්ගලයින් වීමට වැඩි ප්‍රවණතාවක් ඇත. එයට හේතුව, එමගින් [https://en.wikipedia.org/wiki/In_utero utero] (ගර්භාශය) තුලදී වෛරස පැතිරීමේ හැකියාව ඉහල බැවිනි.&lt;ref name=BMJ07/&gt; ඉහළ ගිය අවධානම 5% - 8% ක් පමණ වේ.&lt;ref name=yolken&gt;{{cite journal|journal=Herpes |date=Jun 2004 |volume=11 |issue=Suppl 2 |pages=83A–88A  |title=Viruses and schizophrenia: a focus on herpes simplex virus|url=http://www.stanleylab.org/publications/VIRUSES.asp |author=Yolken R. |pmid=15319094}}&lt;/ref&gt;

==යාන්ත්‍රණ==
{{Main|භින්නෝන්මාදයේ යාන්ත්‍රණ}}
මොළයේ ක්‍රියාකාරිත්වයේ ඇති වන වෙනසත්, භින්නෝන්මාදයත් අතර ඇති සම්බන්ධය විස්තර කිරීමට කිහිප විටෙකදීම උත්සාහ ගෙන තිබේ.&lt;ref name=Lancet09/&gt; මේ අතුරින් වඩා සුලභ වන්නේ [https://en.wikipedia.org/wiki/Dopamine_hypothesis_of_schizophrenia dopamine (''dihydroxyphenethylamine'') උපන්‍යාසයයි]. මෙයින් [https://en.wikipedia.org/wiki/Dopamine dopaminergic ස්නායු] විදලීම මගින් මනසේ දෝෂ සහිත අර්ථකථනය හරහා මනෝ විකාර ගුණ පෙන්නුම් කරයි.&lt;ref name=Lancet09/&gt;

===මානසික තත්ත්වය===
භින්නෝන්මාදය වර්ධනය කිරීමටත්, පරිපෝෂණය කිරීමටත් බොහෝ මනෝ යාන්ත්‍රණ සම්බන්ධ වේ. රෝගය සහිත හෝ රෝගය සඳහා අවධානමක් ඇති පුද්ගලයින් හෝ විශේෂයෙන්ම පීඩනකාරී හෝ ව්‍යාකූල අවස්ථාවන්හි පසුවන වේලාවන්හිදී ඔවුන් තුල [https://en.wikipedia.org/wiki/Cognitive_bias ඥානාත්මක දෝෂය]ක් හඳුනාගෙන තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Broome MR, Woolley JB, Tabraham P, ''et al.'' |title=What causes the onset of psychosis? |journal=Schizophr. Res. |volume=79 |issue=1 |pages=23–34 |date=November 2005  |pmid=16198238 |doi=10.1016/j.schres.2005.02.007}}&lt;/ref&gt; එසේ දක්වන සමහර ගුණාත්මක ලක්ෂණ සුවිශේෂ සිද්ධි වලටත්, අත්දැකීම් වලටත් සම්බන්ධ වන අතර තවත් සමහරක් මගින් [https://en.wikipedia.org/wiki/Neurocognitive_deficit ස්නායු සම්බන්ධ ඥානාත්මක ඌනතාව]ක් පිළිඹිබු කරයි.&lt;ref name=&quot;Bentall_et_al_2007&quot;&gt;{{cite journal |author=Bentall RP, Fernyhough C, Morrison AP, Lewis S, Corcoran R |year=2007 |title=Prospects for a cognitive-developmental account of psychotic experiences |url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-clinical-psychology_2007-06_46_2/page/155 |journal=Br J Clin Psychol |volume=46 | issue=Pt 2 |pages=155–73 |pmid=17524210 | doi = 10.1348/014466506X123011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kurtz_2005&quot;&gt;{{cite journal |author=Kurtz MM |year=2005 |title=Neurocognitive impairment across the lifespan in schizophrenia: an update |journal=[[Schizophrenia Research]] |volume=74 | issue=1 |pages=15–26 |pmid=15694750 |doi=10.1016/j.schres.2004.07.005}}&lt;/ref&gt;

වඩා බලවත් නැති ප්‍රතිඵල නොසලකා, මෑතකදී කරන ලද පර්යේෂණ වලින් පැවසෙන්නේ භින්නෝන්මාදයට ගොදුරු වන බොහෝ පුද්ගලයින් පීඩාව ඇති කරන හෝ ඍණාත්මක උත්තේජක වලට භාවාත්මක ප්‍රතිචාර දක්වන බවත්, එම සංවේදීතාව නිසාම එය අබාධය ඇති කිරීමට හෝ රෝග ලක්ෂණ ඉස්මතු කිරීමටද හේතු කාරකයක් විය හැකි බවයි.&lt;ref name=&quot;schizophrenia1&quot;&gt;{{cite journal |author=Cohen AS, Docherty NM |year=2004 |title=Affective reactivity of speech and emotional experience in patients with schizophrenia |journal=[[Schizophrenia Research]] |volume=69 | issue=1 |pages=7–14 |pmid=15145465 |doi=10.1016/S0920-9964(03)00069-0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Horan WP, Blanchard JJ |year=2003 |title=Emotional responses to psychosocial stress in schizophrenia: the role of individual differences in affective traits and coping |journal=[[Schizophrenia Research]] |volume=60 | issue=2–3 |pages=271–83 |pmid=12591589 |doi=10.1016/S0920-9964(02)00227-X}}&lt;/ref&gt; සමහර සාක්ෂි වලින් පැවසෙන පරිදි මායා විශ්වාස සහ මනෝ විකාරී අත්දැකීම් වලින් රෝගියාගේ භාවාත්මක ප්‍රකාශයට බලපෑම් එල්ල වේ. තවද, පුද්ගලයා එම අත්දැකීම් කෙලෙස වටහා ගන්නේද යන්න මත පදනම්ව රෝග ලක්ෂණ ඉස්මතු වේ.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Smith B, Fowler DG, Freeman D, ''et al.'' |title=Emotion and psychosis: links between depression, self-esteem, negative schematic beliefs and delusions and hallucinations |url=https://archive.org/details/sim_schizophrenia-research_2006-09_86_1-3/page/181 |journal=Schizophr. Res. |volume=86 |issue=1–3 |pages=181–8 |date=September 2006  |pmid=16857346 |doi=10.1016/j.schres.2006.06.018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Beck, AT |year=2004 |title=A Cognitive Model of Schizophrenia |journal=Journal of Cognitive Psychotherapy |volume=18 | issue=3 |pages=281–88 | doi = 10.1891/jcop.18.3.281.65649}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Bell V, Halligan PW, Ellis HD |year=2006 |title=Explaining delusions: a cognitive perspective |journal=[[Trends (journals)|Trends in Cognitive Science]] |volume=10 | issue=5 |pages=219–26 |pmid=16600666 |doi=10.1016/j.tics.2006.03.004}}&lt;/ref&gt; සංකල්පිත තර්ජන මැඩපැවැත්වීමට භාවිතා කරන &quot;[https://en.wikipedia.org/wiki/Safety ආරක්ෂක හැසිරීම්]&quot; නිසාවෙන් [https://en.wikipedia.org/wiki/Chronic_(medicine) නිදන්ගත] ලෙස මායාවන් පහල වීමටද පුළුවන.&lt;ref name=&quot;Freeman_BRT_2007&quot;&gt;{{cite journal |author=Freeman D, Garety PA, Kuipers E, Fowler D, Bebbington PE, Dunn G |title=Acting on persecutory delusions: the importance of safety seeking |journal=Behav Res Ther |volume=45 |issue=1 |pages=89–99 |date=January 2007  |pmid=16530161 |doi=10.1016/j.brat.2006.01.014 |url=https://archive.org/details/sim_behaviour-research-and-therapy_2007-01_45_1/page/89}}&lt;/ref&gt; භින්නෝන්මාදයේ ලක්ෂණ සම්බන්ධයෙන් සිදු කරන [[මනෝ චිකිත්සාව]]න්ගේ ප්‍රතිඵල භාවිතයෙන් මනෝ යාන්ත්‍රණය පිලිබඳ වැඩිදුර සාක්ෂි විස්තර කෙරේ.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Kuipers E, Garety P, Fowler D, Freeman D, Dunn G, Bebbington P |title=Cognitive, emotional, and social processes in psychosis: refining cognitive behavioral therapy for persistent positive symptoms |journal=Schizophr Bull |volume=32 Suppl 1 |pages=S24–31 |date=October 2006  |pmid=16885206 |pmc=2632539 |doi=10.1093/schbul/sbl014 }}&lt;/ref&gt;
 
===ස්නායුවේදය===
[[File:Schizophrenia fMRI working memory.jpg|thumb|[https://en.wikipedia.org/wiki/Functional_magnetic_resonance_imaging ක්‍රියාකාරිත්වය පිලිබඳ වූ චුම්භක අනුධ්වනි මූර්තනය] (fMRI) සහ අනෙක් [https://en.wikipedia.org/wiki/Brain_imaging මොලයේ මූර්තන] තාක්ෂණ- භින්නෝන්මාදය සහිත පුද්ගලයින්ගේ මොලයේ ක්‍රියාවලි වල වෙනස හැදෑරීම. මොලයේ මට්ටම් දෙකක් මෙහි දැක්වේ. තැඹිලි පැහැයෙන් දැක්වෙන්නේ ක්‍රියාකාරී මතකයේදී හින්නොන්මාදී රෝගියකුට වඩා සෞඛ්‍යවත් පුද්ගලයකුගේ මොලයේ වෙඩි ක්‍රියාකාරිත්වයක් වන පෙදෙස් වේ.]]

40% - 50% ක් පමණ සිද්ධි වලදී නිරීක්ෂණය කර ඇති පරිදි භින්නෝන්මාදය; මොලයේ ආකෘතියේ ඇති වන අප්‍රකට වෙනස් වීම් සමඟ මෙන්ම උග්‍ර මනෝවිකාර තත්ත්ව සමඟද සම්බන්ධයක් පෙන්වයි.&lt;ref name=Lancet09/&gt; මොලයේ ක්‍රියාකාරිත්වයේ වෙනස්කම් පරීක්ෂා කිරීමට යොදා ගන්නා [https://en.wikipedia.org/wiki/Functional_magnetic_resonance_imaging fMRI (''Functional magnetic resonance imaging'')] හා [https://en.wikipedia.org/wiki/Positron_emission_tomography PET (''Positron emission tomography'')] වැනි ස්නායු [https://en.wikipedia.org/wiki/Neuropsychological_test මනෝවිද්‍යා පර්යේෂණ] හා [https://en.wikipedia.org/wiki/Brain_imaging මොලයේ මුර්තන] තාක්ෂණ ඉගැන්වීම්වල පෙන්වා දෙන පරිදි මෙකී වෙනස්කම් බහුලව ඇති වන්නේ [https://en.wikipedia.org/wiki/Frontal_lobe නළලට අයත් ඛණ්ඩිකාවේ],  [https://en.wikipedia.org/wiki/Hippocampus hippocampus] (මොලයේ ප්‍රධාන අවයවයක්) සහ [https://en.wikipedia.org/wiki/Temporal_lobe ශංඛක ඛණ්ඩක] (බාහික මස්තිෂ්කයේ පිහිටි ප්‍රධාන කණ්ඩකයක්)යන පෙදෙස් වල වේ.&lt;ref&gt;{{cite book |year=2006 |author=Kircher, Tilo and Renate Thienel |title=The Boundaries of Consciousness |isbn=0-444-52876-8 |page=302 |url=http://books.google.com/?id=YHGacGKyVbYC&amp;pg=PA302 |chapter=Functional brain imaging of symptoms and cognition in schizophrenia |publisher=Elsevier |location=Amsterdam}}&lt;/ref&gt; තවද, මෙහිදී [https://en.wikipedia.org/wiki/Alzheimer%27s_diseaseAlzheimer's  ''Alzheimer'' රෝගය] (උමතුව) ට වඩා අඩු හා කුඩා මොලයේ ධාරිතාවතක් පවතින අතර වාර්තා වන පරිදි මෙය නළලට අයිති බාහිකය ඇති පෙදෙසේ සහ ශංඛක ඛණ්ඩක වල වේ. මෙම පරිමාමිතික වෙනස්වීම ක්‍රමයෙන් වැඩි වන්නේදැයි හෝ රෝගය ආක්‍රමණයට පෙර පවතින තත්ත්වයක ඇත්දැයි නිශ්චිතවම කිව නොහැක.&lt;ref name=Coyle/&gt; මෙම වෙනස් වීම්, භින්නෝන්මාදයේදී ඇති වන [https://en.wikipedia.org/wiki/Neurocognitive_deficit ස්නායු ඥාණාත්මක ඌණතාව] සමඟ සම්බන්ධ වේ.&lt;ref name=&quot;Green2006&quot;&gt;{{cite journal |author=Green MF |year=2006 |title=Cognitive impairment and functional outcome in schizophrenia and bipolar disorder|journal=Journal of Clinical Psychiatry |volume=67 | issue=Suppl 9 |pages=3–8 |pmid=16965182}}&lt;/ref&gt; එයට හේතුව, ස්නායු පරිපථය වෙනස් වීම වන අතර එය මාරුවෙන් මාරුවට අඟවන්නේ භින්නෝන්මාදය යනු ස්නායු වර්ධක ආබාධ සමූහයක එකතුවක් බවයි.&lt;ref name=Insel_2010&gt;{{cite journal |author=Insel TR |title=Rethinking schizophrenia |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-11-11_468_7321/page/187 |journal=Nature |volume=468 |issue=7321 |pages=187–93 |date=November 2010  |pmid=21068826 |doi=10.1038/nature09552 }}&lt;/ref&gt;

මොලයේ [https://en.wikipedia.org/wiki/Mesolimbic_pathway ස්නායු අන්තරාසර්ග (''mesolimbic'') මාර්ග]යේ ක්‍රියාවලියට වෙතටද සැලකිය යුතු අවධානයක් යොමු කල යුතු වේ. එහිදී සොයා ගන්නා ලද කරුණක් නම් ස්නායු අන්තරාසර්ග සම්ප්‍රේෂක ක්‍රියාවලිය අවහිර කරන [https://en.wikipedia.org/wiki/Phenothiazine ''phenothiazine''] ඖෂධය (ප්‍රති මනෝව්‍යාධික තත්ත්ව වලදී හට ගන්නා කාබනික සංයෝගයක්) මගින් මනෝව්‍යාධික ලක්ෂණ අඩු කල හැක. මෙය තව දුරටත් සනාථ කිරීමට, ස්නායු අන්තරාසර්ග සම්ප්‍රේෂකය ක්‍රියාරම්භක කරන ඇම්පෙටමින් සම්බන්ධ කරුණද දැක්විය හැක. එහිදී, භින්නෝන්මාදයේ පෙන්නුම් කරන මනෝවිකාර ලක්ෂණය තවත් වැඩි කෙරෙන බව පැවසෙයි.&lt;ref name=&quot;Laruelle_et_al_1996&quot;&gt;{{cite journal |author=Laruelle M, Abi-Dargham A, van Dyck CH, ''et al.'' |title=Single photon emission computerized tomography imaging of amphetamine-induced dopamine release in drug-free schizophrenic subjects |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=93 |issue=17 |pages=9235–40 |date=August 1996  |pmid=8799184 |pmc=38625 |doi= 10.1073/pnas.93.17.9235}}&lt;/ref&gt; භින්නෝන්මාදයේ එන වැදගත් ස්නායු අන්තරාසර්ග සම්ප්‍රේෂක උපන්‍යාසය මගින් යෝජිත වන්නේ [https://en.wikipedia.org/wiki/Dopamine_receptor_D2 D&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ප්‍රතිග්‍රාහක] වල අත්‍යන්ත සක්‍රියනය භින්නෝන්මාදයට (ධනාත්මක ලක්ෂණ වලට) හේතු කාරක වන බවයි. නමුත්, අවරුදු 20 කට පමණ පාදක වූ D&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; අවහිර වීමක් උපකල්පනය කළහොත් එය සෑම ප්‍රති මනෝව්‍යාධිකයකටම සුලභව බලපෑමක් එල්ල කරයි. [https://en.wikipedia.org/wiki/Positron_emission_tomography PET] සහ [https://en.wikipedia.org/wiki/SPET SPET] මුර්තන ඉගැන්වීම් වල සාක්ෂි වලට අනුව එය 1990 මැද භාගය වන තෙක් පමණක් ඇති වූවක් නොවේ. මෙම dopamine උපන්‍යාසය දැන් දැක්වෙන පරිදි ඉතාමත් සරල වේ. එයට එක් හේතුවක් නම් දැන් පවතින ප්‍රති මනෝව්‍යාධික බෙහෙත් මිශ්‍රණ ([https://en.wikipedia.org/wiki/Atypical_antipsychotic ''atypical antipsychotic'' - ද්විත්යික පරම්පරාවට අයිති ප්‍රති මනෝව්‍යාධික ඖෂධ]), පෙර පැවතී ඖෂධ මිශ්‍රණ ([https://en.wikipedia.org/wiki/Typical_antipsychotic ''typical antipsychotic'' බෙහෙත් මිශ්‍රණ]]) මෙන්ම ඵලදායි වන නමුත්, ඒවා [https://en.wikipedia.org/wiki/Serotonin ''serotonin''] ක්‍රියාවලියට බලපෑම් ඇති කරන අතර ස්නායු අන්තරාසර්ග සම්ප්‍රේෂක අවහිර වීමටද යන්තම් බලපෑම ඇති කිරීමයි.&lt;ref name=&quot;JonesPilowsky2002&quot;&gt;{{cite journal |author=Jones HM, Pilowsky LS |year=2002 |title=Dopamine and antipsychotic drug action revisited |journal=[[British Journal of Psychiatry]] |volume=181 |pages=271–275 |pmid=12356650 |doi=10.1192/bjp.181.4.271}}&lt;/ref&gt;

භින්නෝන්මාදයේ ''[https://en.wikipedia.org/wiki/Glutamate glutamate]'' ස්නායු සම්ප්‍රේෂකය හා ''[https://en.wikipedia.org/wiki/NMDA_receptor NMDA glutamate]'' ප්‍රතිග්‍රාහකයේ ඔක්සිහෘත ක්‍රියාවලියටද අවධානය යොමු කිරීම වැදගත් වේ. එයට ප්‍රධානතම හේතුව භින්නෝන්මාදයට ගොදුරු වූ මොලය හා සම්බන්ධ පශ්චාත් මරණ පරීක්ෂණයේදී එහි [https://en.wikipedia.org/wiki/Glutamate_receptor ''glutamate'' ප්‍රතිග්‍රාහකයේ] අසාමාන්‍ය ලෙස දුර්වල තත්ත්වයක් වාර්තා වී තිබීමයි.&lt;ref name=&quot;fn_27&quot;&gt;{{cite journal |author=Konradi C, Heckers S |year=2003 |title=Molecular aspects of glutamate dysregulation: implications for schizophrenia and its treatment |journal=Pharmacology and Therapeutics |volume=97 |issue=2 |pages=153–79 |pmid=12559388 |doi=10.1016/S0163-7258(02)00328-5 }}&lt;/ref&gt; තවද, ''[https://en.wikipedia.org/wiki/Phencyclidine phencyclidine]'' හා ''[https://en.wikipedia.org/wiki/Ketamine ketamine]'' වැනි ''glutamate''-අවහිර කරන ඖෂධ වලට මෙම රෝගයේ රෝග ලක්ෂණ හා ඥානාත්මක ගැටලු ව්‍යාජ තත්ත්වයකින් පෙන්වීමට හැකියාවක්‌ ඇති බව සොයාගෙන තිබේ.&lt;ref name=&quot;fn_59&quot;&gt;{{cite journal |author=Lahti AC, Weiler MA, Tamara Michaelidis BA, Parwani A, Tamminga CA |year=2001 |title=Effects of ketamine in normal and schizophrenic volunteers |journal=[[Neuropsychopharmacology]] |volume=25 |issue=4 |pages=455–67 |pmid=11557159 |doi=10.1016/S0893-133X(01)00243-3 }}&lt;/ref&gt; ඔක්සිහෘත ''glutamate'' ක්‍රියාවලිය හා ''hippocampal'' ක්‍රියාවලිය නළලට අදාළ කොටසේ දුර්වල ක්‍රියාකාරිත්වයට සම්බන්ධයක් ඇති අතර ස්නායු අන්තරාසර්ග සම්ප්‍රේෂකයට බලපෑමක් එල්ල කිරීමට ''glutamate'' වලට හැකියාවක් ඇත. භින්නෝන්මාදයේදී පෙන්නුම් කරන මෙම තත්ත්වයන් දෙකෙහිදීම ''glutamate'' මාර්ගය වැදගත් මැදිහත්කරුවෙකු (සහ ප්‍රයෝජ්‍ය වන) ලෙස ක්‍රියා කරනු දැකිය හැක.&lt;ref name=&quot;fn_28&quot;&gt;{{cite journal |author=Coyle JT, Tsai G, Goff D |year=2003 |title=Converging evidence of NMDA receptor hypofunction in the pathophysiology of schizophrenia |journal=Annals of the [[New York Academy of Sciences]] |volume=1003 |pages=318–27 |pmid=14684455 |doi=10.1196/annals.1300.020}}&lt;/ref&gt; නමුත්, රෝගයේ එන ධනාත්මක ලක්ෂණ මෙකී ''glutamatergic'' බෙහෙත් මිශ්‍රණයට ප්‍රතිචාර දැක්වීමට අසමත් වේ.&lt;ref name=&quot;fn_60&quot;&gt;{{cite journal |author=Tuominen HJ, Tiihonen J, Wahlbeck K |year=2005 |title=Glutamatergic drugs for schizophrenia: a systematic review and meta-analysis |journal=[[Schizophrenia Research]] |volume=72 |pages=225–34 |pmid=15560967 |doi=10.1016/j.schres.2004.05.005 |issue=2–3}}&lt;/ref&gt;
{{clear}}

==රෝග විනිශ්චය==
{{Main|භින්නෝන්මාදයේ රෝග විනිශ්චය}}
[[File:John Forbes Nash, Jr. by Peter Badge.jpg|thumb|upright|[https://en.wikipedia.org/wiki/John_Forbes_Nash John Nash], ඇමෙරිකානු [https://en.wikipedia.org/wiki/Mathematician ගණිතඥයෙකි] 1994 දී හවුල් ජයග්‍රාහක ආර්ථිකයට නොබෙල් ත්‍යාගය හිමි වූ, භින්නෝන්මාදයෙන් පෙලුනු පුද්ගලයෙකි. 2001 දී [https://en.wikipedia.org/wiki/Academy_Award විද්‍යාපීඨ ජයග්‍රාහක] චිත්‍රපටයට ත්‍යාග හිමි වූ ''[https://en.wikipedia.org/wiki/A_Beautiful_Mind_(film) A Beautiful Mind]'' චිත්‍රපටයේ ඔහුගේ ජීවිත කතාව ඇතුලත්ය.]]

භින්නෝන්මාදයේ රෝග විනිශ්චය [https://en.wikipedia.org/wiki/American_Psychiatric_Association ඇමෙරිකානු මනෝචිකිත්සක සංගමයේ] 5 වන සංශෝධනය වන ''[https://en.wikipedia.org/wiki/Diagnostic_and_Statistical_Manual_of_Mental_Disorders Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders]'' (DSM 5), හෝ ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානයේ - ''[[World Health Organization]]'s [https://en.wikipedia.org/wiki/ICD International Statistical Classification of Diseases and Related Health ]'' (ICD-10) මත පදනම් වේ. මෙහිදී සලකා බලනුයේ රෝගියාගේ තමන්-විසින් වාර්තා කර තිබෙන අත්දැකීම් සහ [https://en.wikipedia.org/wiki/Mental_health_professional මානසික සෞඛ්‍ය වෘත්තියවේදියකු] මගින් පරීක්ෂාවට ලක් කර වාර්තා කරන තිබෙන රෝගියාගේ හැසිරීමේ අසාමාන්‍යතා පිළිබඳව වේ. භින්නෝන්මාදයට අදාළ අඛණ්ඩව වාර්තා ගත වන ලක්ෂණ භාවිතා කරමින් රෝග විනිශ්චය සිදු කිරීමට පෙර එය නිශ්චිත යැයි හැඟෙන තුරු විශ්ලේෂණය කරයි.&lt;ref name=BMJ07/&gt; 2013 වර්ෂය තෙක් මෙයට යම්කිසි විෂය මූලික පර්යේෂණයක් නොතිබුණි.&lt;ref name=DSM5pg101&gt;{{cite book| author= American Psychiatric Association |title= Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders |publisher= American Psychiatric Publishing |location= Arlington |isbn= 978-0890425558 |pages= 101–05 |edition=5th}}&lt;/ref&gt; 

===නිර්ණායක===
2013 වර්ෂයේදී, ඇමෙරිකානු මනෝචිකිත්සක සංගමය DSM ([https://en.wikipedia.org/wiki/DSM-5 DSM-5]) නම් 5 වන සංශෝධනය නිකුත් කරන ලදී. භින්නෝන්මාදයේ රෝග විනිශ්චය සිදු කිරීමට නම් අවම ලෙස මාසයක් තුලදී රෝග විනිශ්චය පිලිබඳ නිර්ණායක දෙකක්; එනම්, සමාජීය සහ වෘත්තිය ක්‍රියාවලින්ට අඩු තරමේ මාස 6කට වත් සැලකිය යුතු බලපෑමක් එල්ල කරන නිර්ණායක දෙකක්වත් තිබිය යුතුය. අදාළ පුද්ගලයා මායාවන් වලින්, ව්‍යාජ දර්ශන වලින්, හෝ අසංවිහිත කථනයෙන් පීඩා විදිමින් සිටිය යුතුයි. දෙවන ලක්ෂණය ඝෘණාත්මක ලක්ෂණයක් හෝ දැඩි ලෙස සංවිධානය නොවූ හෝ ප්‍රකෝප වීම් සහිත හැසිරීමක් විය හැක.&lt;ref name=&quot;DSM5pgxx&quot;&gt;{{cite book| author= American Psychiatric Association |title= Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders |publisher= American Psychiatric Publishing |location= Arlington |isbn= 978-0890425558 |pages=  |edition=5th}}&lt;/ref&gt; 2000 දී පල කරන ලද DSM (DSM-IV-TR) සංස්කරණයේ සිට භින්නෝන්මාදයේ නිර්වචනය දිගටම එලෙසම පැවතුණත්, DSM-5 විසින් එහි වෙනස්කම් කිහිපයක්ම සිදු කර ඇත.    

* උප වර්ග වර්ගීකරණය&amp;nbsp;– කැටටෝනියාව (ප්‍රකෝප වීම් සමග සෑදෙන අපස්මාරය) සහ [https://en.wikipedia.org/wiki/Paranoid_schizophrenia මානසික විකෘතභාවය] ආදී&amp;nbsp;– ඉවත් කර ඇත. සම්ප්‍රදායානුකූලව පෙර සංශෝධන වලදී දිගටම මේවා එලෙසටම පැවතුණත්, පසුව අනාවරණය කරගත් පරිදි මෙහි වැදගත්කම ඉතා අල්ප වේ.&lt;ref name=tandon/&gt;
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Catatonia කැටටෝනියාව] තවදුරටත් භින්නෝන්මාදය සමග දැඩි සම්බන්ධයක් නොපවතියි.&lt;ref name=cataonia-dsm&gt;As referenced from PMID 23800613, {{cite journal |author=Heckers S, Tandon R, Bustillo J |title=Catatonia in the DSM--shall we move or not? |journal=Schizophr Bull |volume=36 |issue=2 |pages=205–7 |date=March 2010  |pmid=19933711 |pmc=2833126 |doi=10.1093/schbul/sbp136 |type=Editorial}}&lt;/ref&gt;
* යමෙකුගේ භින්නෝන්මාදය තත්ත්වය විස්තර කරන විට, පැහැදිලි සම්පූර්ණ විස්තර කිරීමක් උදෙසා, දැනට පවතින රෝගී තත්ත්වයත් එහි කලින් පැවති වර්ධනයත් අතර පැහැදිලි වෙනස අවබෝධ කර ගැනීම නිර්දේශ කර ඇත.&lt;ref name=tandon/&gt;
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Schneider%27s_first-rank_symptoms#First-Rank_Symptoms ''Schneider'' ගේ පළමු-ශ්‍රේණියේ ලක්ෂණ] යන විශේෂ ප්‍රතිකාරය තවදුරටත් නිර්දේශ නොවේ.&lt;ref name=tandon/&gt;
* භින්නෝන්මාදයෙන් වඩා පැහැදිලි වීමට [https://en.wikipedia.org/wiki/Schizoaffective_disorder ''Schizoaffective'' ආබාධය] සීමාංකනය කිරීම වඩා යෝග්‍ය වේ.&lt;ref name=tandon&gt;{{cite journal |author=Tandon R, Gaebel W, Barch DM, ''et al.'' |title=Definition and description of schizophrenia in the DSM-5 |journal=Schizophr. Res. |volume=150 |issue=1 |pages=3–10 |date=October 2013  |pmid=23800613 |doi=10.1016/j.schres.2013.05.028}}&lt;/ref&gt;
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Psychopathology මනෝව්‍යාදී විද්‍යාව] විෂය පථ අටක් සහිතව තක්සේරු කොට ඇත.&amp;nbsp;– ව්‍යාජ දර්ශන හෝ උමතුව අත්දැක තිබේද වැනි කරුණු අනුව&amp;nbsp;– මෙය සායන වලදී තීරණ ගැනීමට උපකාර වන බව නිර්දේශිතයි.&lt;ref name=dimensions&gt;{{cite journal |author=Barch DM, Bustillo J, Gaebel W, ''et al.'' |title=Logic and justification for dimensional assessment of symptoms and related clinical phenomena in psychosis: relevance to DSM-5 |journal=Schizophr. Res. |volume=150 |issue=1 |pages=15–20 |date=October 2013  |pmid=23706415 |doi=10.1016/j.schres.2013.04.027 }}&lt;/ref&gt;

ICD-10 නිර්දේශනය බොහෝ දුරට යුරෝපීය රටවල්වල භාවිත කරන අතර DSM නිර්දේශනය බ්‍රිතාන්‍යයේත් අනෙක් රටවල්වල විවිධ ප්‍රමාණ වලිනුත් භාවිත කරයි. තවද, එය පර්යේෂණ ඉගැන්වීම්වලත් පැතිර පවතියි. ''Schneiderian'' පළමු-ශ්‍රේණියේ ලක්ෂණ වලට ICD-10 නිර්දේශනය වැඩි අවධාරණයක් එල්ල කරයි. පුහුණුවේදී මෙම ක්‍රම දෙක අතර පැවතිය යුතු එකඟත්වය ඉහළ වැදගත්කමක් ගනියි.&lt;ref name=&quot;Jakobsen_et_al_2005&quot;&gt;{{cite journal |author=Jakobsen KD, Frederiksen JN, Hansen T, ''et al.'' |year=2005 |title=Reliability of clinical ICD-10 schizophrenia diagnoses |journal=Nordic Journal of Psychiatry |volume=59 | issue=3 |pages=209–12 |pmid=16195122 | doi = 10.1080/08039480510027698}}&lt;/ref&gt; 

හිරිහැර කිරීමේ ලක්ෂණය මස 6කට වඩා වැඩියෙන් නමුත් මාස 6කට වඩා අඩුවෙන් පෙන්නුම් කර ඇත්නම් [https://en.wikipedia.org/wiki/Schizophreniform_disorder ''schizophreniform'' ආබාධයේ] රෝග විනිශ්චය භාවිතා කරයි. මනෝව්‍යාධික ලක්ෂණ පවතින්නේ මාසයකට වඩා අඩු කාලයක් තුල සිට නම් [https://en.wikipedia.org/wiki/Brief_psychotic_disorder කෙටි-මනෝව්‍යාධික-ආබාධය ''(brief psychotic disorder)''] නිර්ණායකයක් වන අතර තවත් බොහෝ තත්ත්ව [https://en.wikipedia.org/wiki/Psychotic_disorder_not_otherwise_specified නියම වශයෙන් සඳහන් කර නොමැති නම් මනෝව්‍යාධික ආබාධය ''(psychotic disorder not otherwise specified)''] ලෙසත් වර්ගකොට ඇත. [https://en.wikipedia.org/wiki/Schizoaffective_disorder ''schizoaffective'' ආබාධයේ] රෝග විනිශ්චය දෙනු ලබන්නේ මනෝව්‍යාධික ලක්ෂණත් සමඟ [https://en.wikipedia.org/wiki/Mood_disorder මනෝභාවය පිළිබඳ ආබාධයේ] ලක්ෂණත් පෙන්නුම් කරන විටදීය. සාමාන්‍ය වෛද්‍ය තත්ත්ව යටතේ වුවද මනෝව්‍යාධික ලක්ෂණ ඝෘජුවම කායකර්ම ප්‍රතිඵලයකට හේතු වන්නේ නම් එම තත්ත්වයට ද්විතියික වන මනෝවිකාරයක් යන්න රෝග විනිශ්චය වේ.&lt;ref name=&quot;DSM5pgxx&quot;/&gt;&lt;!-- cites oprevious three sentences --&gt; [https://en.wikipedia.org/wiki/Pervasive_developmental_disorder පැතිරී පවතින වර්ධක ආබාධය ''(pervasive developmental disorder)''] හි ලක්ෂණ පෙන්නුම් කලත් ප්‍රමුඛ මායාවන් හෝ ව්‍යාජ දර්ශන හෝ පෙන්නුම් නොකරයි නම් එය භින්නෝන්මාදය ලෙස රෝග විනිශ්චය නොකරයි.&lt;ref name=&quot;DSM5pgxx&quot;/&gt;&lt;!-- will be different page to preceding ref --&gt;

===උප වර්ග===
DSM-5 සංශෝධිතයේදී DSM-IV-TR හි පැවති භින්නෝන්මාදයේ උප වර්ගීකරණ පහ ඉවත් කිරීමට යෝජනා කර ඇත:&lt;ref&gt;[[American Psychiatric Association]] DSM-5 Work Groups (2010) [http://www.dsm5.org/ProposedRevisions/Pages/SchizophreniaandOtherPsychoticDisorders.aspx Proposed Revisions – Schizophrenia and Other Psychotic Disorders]. Retrieved 17 February 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=WHOICD/&gt;
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Paranoid_schizophrenia මානසික විකෘත භාවයක් ඇති වර්ගය]: මායාවන් හා ව්‍යාජ ශබ්ධ ඇති වේ. නමුත් සිතීමේ අක්‍රමය, සංවිධානය නොවූ හැසිරීම් හෝ උද්වේගකාරී තත්ත්වයන් නොමැත. වධකයන් ලෙස හෝ/සහ විශාල ලෙස පෙනෙන මායාවන් වේ. නමුත් මීට අමතරව ඊර්ෂියාව, අධික භක්තිවන්තභාවය හෝ [https://en.wikipedia.org/wiki/Somatization ''somatization''] (දේහික ලක්ෂණ හෝ මානසික පීඩනය ගැන කථා කර ඒවාට ඖෂධ ගැනීමට පෙළඹෙන) යන ලක්ෂණ පවතියි. (DSM code 295.3/ICD code F20.0)
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Disorganized_schizophrenia අසංවිහිත වර්ගය]: ICD හිදී ''hebephrenic schizophrenia'' යන ලෙසින් හඳුන්වයි. සිතීමේ ආබාධය සහ සිත් නොගන්නා සුළු බව යන දෙකම පෙන්නුම් කරයි. (DSM code 295.1/ICD code F20.1)
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Catatonia කැටටොනික් (ප්‍රකෝපවීම් සහිත) වර්ගය]: කාරණය හුදෙක්ම ස්ථිර හෝ වික්ෂිප්ත බවක්, අනවශ්‍ය චලනයන් පෙන්නුම් කරයි. ප්‍රකෝපයෙන් සිහි මුලාව හෝ [https://en.wikipedia.org/wiki/Waxy_flexibility ස්ථිර චලනයක සිටීම - ''waxy flexibility'']] ද මෙයට අයත් ලක්ෂණ වේ. (DSM code 295.2/ICD code F20.2)
* වෙන් නොවුණ වර්ගය: මනෝවිකාර ලක්ෂණ පෙන්නුම් කළත් මානසික විකෘතභාවයක්, සංවිධානය නොවූ තත්ත්වයක් හෝ ප්‍රකෝපකාරී තත්ත්වයක් පෙන්නුම් නොකරයි. (DSM code 295.9/ICD code F20.3)
* අවශේෂ වර්ගය: බොහෝ අඩුවෙන් ධනාත්මක ලක්ෂණ පෙන්වයි. (DSM code 295.6/ICD code F20.5)

ICD-10 විසින් තවත් අමතර වර්ග දෙකක් පැහැදිලි කර ඇත:&lt;ref name=WHOICD&gt;{{cite web |url=http://www.who.int/classifications/icd/en/GRNBOOK.pdf |title=The ICD-10 Classification of Mental and Behavioural Disorders |format= PDF |publisher=World Health Organization |page=26}}&lt;/ref&gt;
* පසු-හින්නෝන්මාද අවපීඩනය: හින්නෝන්මාද රෝගයේ විපාක ලෙස ඇති වන ධෛර්යය හීන කර අවපීඩනයට ලක් කරන තත්ත්වය වේ. මෙහිදී පහළ-මට්ටමේ ලක්ෂණද තවමත් දැකගත හැකි වේ. (ICD code F20.4)
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Simple-type_schizophrenia සාමාන්‍ය භින්නෝන්මාදය]: මනෝවිකාරි තත්ත්ව නොමැතිව, ගුප්ත සහ ක්‍රමයෙන් වැඩි වන ඝෘණාත්මක ලක්ෂණ පෙන්නුම් කිරීමකි. (ICD code F20.6)

===වෙනස්කම්===
{{see also|Dual diagnosis}}
මනෝවිකාර ලක්ෂණය මගින් [https://en.wikipedia.org/wiki/Bipolar_disorder ද්විධ්‍රැව අක්‍රමය (''bipolar disorder'')],&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Pope HG |year=1983 |title=Distinguishing bipolar disorder from schizophrenia in clinical practice: guidelines and case reports |journal=Hospital and Community Psychiatry |volume=34 |pages=322–28 |accessdate= 24 February 2008}}&lt;/ref&gt; [https://en.wikipedia.org/wiki/Borderline_personality_disorder අනුමාන පෞරුෂත්ව ආබාධය],&lt;ref&gt;{{cite journal |author=McGlashan TH |title=Testing DSM-III symptom criteria for schizotypal and borderline personality disorders |journal=[[Archives of General Psychiatry]] |volume=44 |issue=2 |pages=143–8 |date=February 1987  |pmid=3813809}}&lt;/ref&gt; මත්ද්‍රව්‍ය වලින් ඇතිවන මත් ගතිය සහ [https://en.wikipedia.org/wiki/Substance-induced_psychosis මත්ද්‍රව්‍ය-ප්‍රේරිත මනෝවිකාරය] ඇතුළුව තවත් මානසික ආබාධ කිහිපයක්ම පෙන්නුම් කළ හැක. [https://en.wikipedia.org/wiki/Delusional_disorder මායාවන් පෙනීමේ ආබාධදයේ (''delusional disorder'')] දී විශ්මයජනක මායාවන් (&quot;ඇති වී නැති වන&quot;) ඉදිරියෙහි පෙනී සිටියි. [https://en.wikipedia.org/wiki/Social_anxiety_disorder සමාජීය උද්වේගකාරී ආබාධයෙහිත්], [https://en.wikipedia.org/wiki/Avoidant_personality_disorder පෞරුෂත්ව මඟ අවුරන ආබාධයේ] සහ [https://en.wikipedia.org/wiki/Schizotypal_personality_disorder schizotypal පෞරුෂත්ව ආබාධයෙහිත්] සමාජීය පසු බැසීමක් දැකිය හැක. ''schizotypal'' පෞරුෂත්ව ආබාධයෙහි භින්නෝන්මාදයට සමාන ලක්ෂණ ඇතිමුත් භින්නෝන්මාදයේදී තරම් ඒවා බරපතල නොවේ.&lt;ref name=DSM5pg101/&gt; අහම්බෙන් සිදු වුණා යැයි පවසනවාට වඩා යමෙකුගේ [https://en.wikipedia.org/wiki/Obsessive-compulsive_disorder සිත තුළ බලපාන-අනිවාර්ය බවේ කැළඹීම (''obsessive-compulsive disorder'')] (OCD) සමඟ භින්නෝන්මාදය බොහෝදුරට හට ගන්නා අතර එනමුත්, OCD හිදී සිත තුළ බලපවත්වන අදහස් වල සිටත්, භින්නෝන්මාදයේදී සිතේ ඇති වන මායාවන් දක්වා පෙන්නුම් කරන අදහස වටහා ගැනීමට අපහසුය.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Bottas A |title=Comorbidity: Schizophrenia With Obsessive-Compulsive Disorder  |journal=Psychiatric Times |volume=26 |issue=4 |date=15 April 2009 |url=http://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/1402540 }}&lt;/ref&gt; සුළු පිරිසක් දීර්ඝ කාලීනව පවතින දැඩි පසු බැසීමේ ලක්ෂණයකින් යුක්ත වේ.&lt;!-- &lt;ref name=&quot;gabbards&quot;&gt; --&gt; තවද, භින්නෝන්මාදය සහ එම රෝගය යැයි වැරදියට රෝග විනිශ්චය කළ වාර ප්‍රමාණය සමාන විය හැක. &lt;ref name=&quot;gabbards&quot;&gt;{{cite book | author=Gabbard GO | title = Gabbard's Treatments of Psychiatric Disorders, Fourth Edition (Treatments of Psychiatric Disorders) | date = 15 May 2007 | publisher = American Psychiatric Publishing | url=http://books.google.com/?id=-T2aEqfwLW4C&amp;pg=PA209 | isbn = 1-58562-216-8 | pages = 209–11 }}&lt;/ref&gt;

[https://en.wikipedia.org/wiki/Metabolic_disorder පරිවෘත්තිය බාධනය], [https://en.wikipedia.org/wiki/Systemic_infection අවයව පද්ධතියට සම්බන්ද වසංගත], [https://en.wikipedia.org/wiki/Syphilis උපදංශය], [[HIV]] ආසාදනය, [https://en.wikipedia.org/wiki/Epilepsy අපස්මාරය] (මීමැස්මොරය) සහ මොලේ ඇති වන තුවාල වැනි අවස්ථා වලදී දුර්ලභව පෙන්නුම් කරන භින්නෝන්මාදයට සමාන මනොවිකාර ලක්ෂණ හඳුනා ගැනීමට බොහෝදුරට සාමාන්‍ය වෛද්‍ය ප්‍රතිකාරයක් සහ ස්නායුවේද පර්යේෂණයක් අවශ්‍ය වේ. [https://en.wikipedia.org/wiki/Stroke ආඝාතය], [https://en.wikipedia.org/wiki/Multiple_sclerosis ශරීරයේ පටක ඝන වීම], [https://en.wikipedia.org/wiki/Hyperthyroidism අධි තයිරොයිඩතාව], [https://en.wikipedia.org/wiki/Hypothyroidism මන්ද තයිරොයිඩතාව] සහ [https://en.wikipedia.org/wiki/Alzheimer%27s_disease ''Alzheimer'' ආබාධය] වැනි [https://en.wikipedia.org/wiki/Dementia උන්මාද], [https://en.wikipedia.org/wiki/Huntington%27s_disease ''Huntington'' ආබාධය], [https://en.wikipedia.org/wiki/Frontotemporal_dementia ''frontotemporal'' උන්මාදය] සහ [https://en.wikipedia.org/wiki/Lewy_Body_dementia ''Lewy Body'' උන්මාදය] යන තත්ත්වයන්ගෙන්ද භින්නෝන්මාදයේ-වැනි මනෝ විකාර ලක්ෂණ දැක ගත හැක.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Bradley's neurology in clinical practice|year=2012|publisher=Elsevier/Saunders|location=Philadelphia, PA|isbn=1-4377-0434-4|author=Murray ED, Buttner N, Price BH|volume=1|edition=6th|pages=92–111|editor=Bradley WG, Daroff RB, Fenichel GM, Jankovic J|chapter=Depression and Psychosis in Neurological Practice}}&lt;/ref&gt; එම නිසා හින්නෝන්මාද තත්ත්වය [https://en.wikipedia.org/wiki/Delirium උමතුකමෙන්] වෙන්කර හඳුනා ගැනීම ඉතාමත් අවශ්‍ය වන අතර දෘෂ්ඨි මායාවන්ගෙන්, උග්‍ර ආක්‍රමණිකයන්ගෙන් සහ [https://en.wikipedia.org/wiki/Level_of_consciousness අඩු වැඩි වන සිහිය] සහ මතුපිටට යටින් පවතින රෝගී තත්ත්වයෙන් ප්‍රභේදනය කල හැක. සමීක්ෂණ නැවත පුනරාවර්තව සිදු කරන්නේ විශේෂ ''වෛද්‍ය'' ඇගයීමක් සඳහා හෝ [https://en.wikipedia.org/wiki/Antipsychotic_medication ප්‍රති මනෝව්‍යාදී ඖෂධ] වලින් ලැබිය හැකි [https://en.wikipedia.org/wiki/Adverse_effects අහිතකර බලපෑම්] බැලීමට වන අතර රෝගය නරක අතට හැරුණොත් පුනරාවත පරීක්ෂණයක් සිදු නොකරයි. ළමයින්ට ඇති වන ව්‍යාජ මායාවන්, සාමාන්‍ය ළමයින්ට ඇතිවන සිහින සිතිවිලි වලින් වෙන් කර හදුනා ගැනීමටද වග බලාගත යුතුය.&lt;ref name=DSM5pg101/&gt; 
  
==වැළැක්වීම==
පසුව රෝගය වර්ධනය විය හැකි බව පෙන්නුම්කරන විශ්වාස කල හැකි සලකුණු නොමැති බැවින් භින්නෝන්මාදය රෝගය [https://en.wikipedia.org/wiki/Mental_disorder#Prevention වැළැක්වීම] අපහසුය.&lt;ref name=&quot;Cannon_et_al_2007&quot;&gt;{{cite journal |author=Cannon TD, Cornblatt B, McGorry P |title=The empirical status of the ultra high-risk (prodromal) research paradigm |url=https://archive.org/details/sim_schizophrenia-bulletin_2007-05_33_3/page/661 |journal=Schizophrenia Bulletin |volume=33 |issue=3 |pages=661–4 |date=May 2007  |pmid=17470445 |doi=10.1093/schbul/sbm031 |pmc=2526144}}&lt;/ref&gt; භින්නෝන්මාදය වැළැක්වීමට ඇති පුර්ව මැදිහත්වීම් වල සඵලතාවය අවිනිශ්චිත වේ.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Marshall M, Rathbone J |title=Early intervention for psychosis |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |volume= |issue=4 |pages=CD004718 |year=2006 |pmid=17054213 |doi=10.1002/14651858.CD004718.pub2 |url=}}&lt;/ref&gt; කෙටි කාලීන වර්ධනයට හේතු වූ [https://en.wikipedia.org/wiki/Psychotic මනෝව්‍යාධික] තත්ත්වය පිලිබඳ පුර්ව මැදිහත් වීමක සාක්ෂි තිබේ නම්, එම මිනුම් වලින් අවුරුදු පහකට පසුව උපකාරයක්‌ ගත හැකි බව පැවසෙයි.&lt;ref name=Lancet09/&gt; [https://en.wikipedia.org/wiki/Prodrome පුර්ව ලක්ෂණ] පෙන්නුම් කෙරෙන අවධියේදී භින්නෝන්මාදය වැළැක්වීමට උත්සාහ දැරීම මගින් යම් යහපතක් අත්කර ගැනීම අවිනිශ්චිත බැවින් වර්ෂ 2009 දී මෙය නිර්දේශ නොකරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=de Koning MB, Bloemen OJ, van Amelsvoort TA, ''et al.'' |title=Early intervention in patients at ultra high risk of psychosis: benefits and risks |journal=Acta Psychiatr Scand |volume=119 |issue=6 |pages=426–42 |date=June 2009  |pmid=19392813 |doi=10.1111/j.1600-0447.2009.01372.x |url=}}&lt;/ref&gt; [https://en.wikipedia.org/wiki/Cognitive_behavioral_therapy ඥාණාත්මක හැසිරීම් පිළිබඳ වූ චිකිත්සාවෙන්] අවුරුදු පහක් පුරාවට තිබුණු ඉහළ අවධානමක් සහිත මනෝවිකාර අවධානම අඩු කිරීමට හැකි වනු ඇත.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Stafford MR, Jackson H, Mayo-Wilson E, Morrison AP, Kendall T|title=Early interventions to prevent psychosis: systematic review and meta-analysis|journal=BMJ (Clinical research ed.)|date=18 January 2013|volume=346|pages=f185|pmid=23335473|pmc=3548617|doi=10.1136/bmj.f185}}&lt;/ref&gt; තවත් නිවාරණ මිනුමක් නම් [https://en.wikipedia.org/wiki/Cannabis_(drug) කංසා], [https://en.wikipedia.org/wiki/Cocaine කොකේන්] සහ [https://en.wikipedia.org/wiki/Amphetamines ඇම්පෙටමින්] වැනි ආබාධය වර්ධනය කල හැකි පානයන්ගෙන් වැළකීමයි.&lt;ref name=BMJ07&gt;{{cite journal |author=Picchioni MM, Murray RM |title=Schizophrenia |journal=BMJ |volume=335 |issue=7610 |pages=91–5 |date=July 2007  |pmid=17626963 |pmc=1914490 |doi=10.1136/bmj.39227.616447.BE}}&lt;/ref&gt; 
   
==කළමනාකරණය==
{{Main|භින්නෝන්මාදය කළමනාකරණය}}
භින්නෝන්මාදයට ප්‍රාථමික ප්‍රතිකාරය වන්නේ මානසික සහ සමාජීය සංයුක්තයට නිතර උදව් ලබා දෙන ප්‍රති මනෝව්‍යාධික ඖෂධයි.&lt;ref name=Lancet09/&gt; බරපතල තත්ත්ව වලදී [https://en.wikipedia.org/wiki/Voluntary_commitment ස්වේච්ඡාවෙන්] හෝ (''මානසික සෞඛ්‍ය නීති අනුමත කරන්නේ නම්'') [https://en.wikipedia.org/wiki/Involuntary_commitment බලහත්කාරයෙන්] හෝ රෝහල් ගත කිරීමට සිදු වේ. 1950 [https://en.wikipedia.org/wiki/Deinstitutionalization සංස්ථායනය] ආරම්භ වීමේ සිට දීර්ඝ කාලීන රෝහල් ගත කිරීම අසාමාන්‍ය දෙයක් නමුත් තවමත් එය සිදු වන අවස්ථාද ඇත.&lt;ref name=&quot;BeckerKilian2006&quot; /&gt; මධ්‍යස්ථාන වල නැවැත්වීම්, [https://en.wikipedia.org/wiki/Community_mental_health_service ප්‍රජා මානසික සෞඛ්‍ය සමාජ කණ්ඩායමේ] සාමාජිකයින් පැමිණීම, අත් උදව් දෙන රක්ෂාවන්&lt;ref&gt;{{cite journal | author = McGurk SR, Mueser KT, Feldman K,  Wolfe R, Pascaris A | title = Cognitive training for supported employment: 2–3 year outcomes of a randomized controlled trial. | journal = American Journal of Psychiatry | volume = 164 | issue = 3 | pages = 437–41 | date = Mar 2007 | url = http://ajp.psychiatryonline.org/cgi/content/full/164/3/437 | doi = 10.1176/appi.ajp.164.3.437 | pmid = 17329468 | access-date = 2014-04-05 | archive-date = 2007-03-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070303025101/http://ajp.psychiatryonline.org/cgi/content/full/164/3/437 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;  සහ උදව් දෙන කණ්ඩායම් වැනි ජනතාවගේ උපකාර ලබා දෙන අවස්ථා සුලභ වේ. ක්‍රමවත් ව්‍යායාම භින්නෝන්මාදය සහිත පුද්ගලයින්ගේ ශාරීරික සහ මානසික සෞඛ්‍යයට ධනාත්මක බලපෑමක් එල්ල කරන බව සමහර සාක්ෂි වලින් පෙන්වා දී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Gorczynski P, Faulkner G |title=Exercise therapy for schizophrenia |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |issue=5 |pages=CD004412 |year=2010 |pmid=20464730 |doi=10.1002/14651858.CD004412.pub2 |url=}}&lt;/ref&gt; 
  
===ඖෂධ===
[[File:Risperdal tablets.jpg|thumb|left|upright|[https://en.wikipedia.org/wiki/Risperidone Risperidone] (වෙළඳ නාමය Risperdal) සුලභ ආකෘතික ප්‍රති මනොව්‍යාධික ඖෂධය]]
භින්නෝන්මාදය සඳහා පළමු පෙලේ මනෝ චිකිත්සක ප්‍රතිකාරය නම් දින 7-14 කින් පමණ රෝගයේ ධනාත්මක ලක්ෂණ අඩු කරන ප්‍රති මනෝව්‍යාධික ඖෂධයි.&lt;ref name=&quot;fn_72&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/CG82FullGuideline.pdf |format=PDF |title= Schizophrenia: Full national clinical guideline on core interventions in primary and secondary care |accessdate=25 November 2009 |author=National Collaborating Centre for Mental Health |date=25 March 2009 }}&lt;/ref&gt; කෙසේ නමුත් මෙම ඖෂධ ඝෘණාත්මක ලක්ෂණ හා ඥාණාත්මක දුෂ්කෘතිය සැලකිය යුතු ලෙස දියුණු කිරීමට අසමත් වේ.&lt;ref name=AFP10/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid18291627&quot;&gt;{{cite journal |author=Tandon R, Keshavan MS, Nasrallah HA |title=Schizophrenia, &quot;Just the Facts&quot;: what we know in 2008 part 1: overview |journal=[[Schizophrenia Research]] |volume=100 |issue=1–3 |pages=4–19 |date=March 2008  |pmid=18291627 |doi=10.1016/j.schres.2008.01.022 |url=http://download.journals.elsevierhealth.com/pdfs/journals/0920-9964/PIIS0920996408000716.pdf| format=PDF}}&lt;/ref&gt; තවද මෙම ප්‍රතිකාරයෙන් රෝගය නරක අතට පත් වීමේ අවධානමද අඩු කරයි.&lt;ref name=Relapse2012&gt;{{cite journal |author=Leucht S, Tardy M, Komossa K, ''et al.'' |title=Antipsychotic drugs versus placebo for relapse prevention in schizophrenia: a systematic review and meta-analysis |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_june-2-8-2012_379_9831/page/2063 |journal=Lancet |volume=379 |issue=9831 |pages=2063–71 |date=June 2012  |pmid=22560607 |doi=10.1016/S0140-6736(12)60239-6 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Harrow2013/&gt; මෙම ඖෂධය පරිහරණයේ සිට අවුරුදු දෙකක් හෝ තුනක් යන තෙක් එහි ස්ථිර ප්‍රතිඵල ඇති බවට පුංචි සාක්ෂියක් තිබේ.&lt;ref name=Harrow2013/&gt; 

මෙම ප්‍රති මනෝව්‍යාධික ඖෂධ භාවිත කිරීම හෝ නොකිරීම එහි ප්‍රයෝජන, අවධානම හා ඒ සඳහා යන වියදම මත පදනම් වේ.&lt;ref name=Lancet09/&gt; වර්ග කරන විට එය [https://en.wikipedia.org/wiki/Typical_antipsychotics ආකෘතික]ද, නොඑසේ නම් [https://en.wikipedia.org/wiki/Atypical_antipsychotics අනාකෘතික] ඖෂධයක්ද යන්න විවාදයක් පවතියි.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Kane JM, Correll CU |title=Pharmacologic treatment of schizophrenia |journal=Dialogues Clin Neurosci |volume=12 |issue=3 |pages=345–57 |year=2010 |pmid=20954430 |pmc=3085113}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Hartling L, Abou-Setta AM, Dursun S, ''et al'' |title=Antipsychotics in Adults With Schizophrenia: Comparative Effectiveness of First-generation versus second-generation medications: a systematic review and meta-analysis |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_2012-10-02_157_7/page/n67 |journal=Annals of Internal Medicine|date=14 August 2012|pmid=22893011|doi=10.7326/0003-4819-157-7-201210020-00525 |volume=157 |issue=7 |pages=498–511}}&lt;/ref&gt; දෙකෙන්ම සමාන දායකත්වයක් ඇති අතර ලක්ෂණ නරක අතට හැරීමේ සීඝ්‍රතාව ආකෘතික වශයෙන් පෙනී සිටින විට අඩු මාත්‍රාවේ සිට මැදහත් මාත්‍රාව දක්වා වේ.&lt;ref name=AFP07&gt;{{cite journal |author=Schultz SH, North SW, Shields CG |title=Schizophrenia: a review |url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2007-06-15_75_12/page/1821 |journal=Am Fam Physician |volume=75 |issue=12 |pages=1821–9 |date=June 2007  |pmid=17619525}}&lt;/ref&gt; 40%-50% ක් පමණ හොඳ ප්‍රතිචාර දක්වන අතර 30%-40% ක් පමණ අසම්පූර්ණ ප්‍රතිචාර දක්වයි. එමෙන්ම, ප්‍රතිකාර ප්‍රතිරෝධය (''සති 6ක් ඇතුළත විවිධ ප්‍රති මනෝව්‍යාධික ඖෂධ භාවිතා කළත් ලක්ෂණ වලට සතුටුදායක ලෙස ප්‍රතිචාර දැක්වීමට අසමත් වීම'') 20% ක් පමණ වේ.&lt;ref name=AFP10/&gt; අනෙක් ඖෂධ වලට (&quot;ප්‍රතිකාර-ප්‍රතිරෝධී&quot; හෝ &quot;දුර්දාන්ත&quot; භින්නෝන්මාදයේදී) දුර්වල ලෙස ප්‍රතිචාර දක්වන පුද්ගලයින්ට [https://en.wikipedia.org/wiki/Clozapine ''Clozapine''] සඵල ප්‍රතිකාරයක් විය හැක.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Taylor DM |title=Refractory schizophrenia and atypical antipsychotics |url=https://archive.org/details/journal-of-psychopharmacology-uk_2000_14_4/page/409 |journal=J Psychopharmacol |volume= 14|issue=4 |pages=409–418 |year=2000 |doi=10.1177/026988110001400411 }}&lt;/ref&gt; නමුත් එහි 4% ක් පමණ පිරිසකට ලක්විය හැකි [https://en.wikipedia.org/wiki/Agranulocytosis අවකණිකාසයිටතාව (''agranulocytosis'')] නම් ([https://en.wikipedia.org/wiki/White_blood_cell සුදු රුධිරාණු සෛල] ප්‍රමාණය අඩු කරන) බරපතල අතුරු ආබාධ තත්ත්වයක් ඇති විය හැක.&lt;ref name=Lancet09/&gt;&lt;ref name=BMJ07/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Essali A, Al-Haj Haasan N, Li C, Rathbone J |title=Clozapine versus typical neuroleptic medication for schizophrenia |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |volume= |issue=1 |pages=CD000059 |year=2009 |pmid=19160174 |doi=10.1002/14651858.CD000059.pub2 }}&lt;/ref&gt; 
  
අතුරු ආබාධ සලකන විට, නියම ප්‍රති මනෝව්‍යාධික ඖෂධ වැඩි ප්‍රමාණයක් [https://en.wikipedia.org/wiki/Extrapyramidal_side_effects ''extrapyramidal'' අතුරු ආබාධය]ට හවුල් විය හැකි අතර අනාකෘතික ඖෂධ භාවිතයෙන් බර සැලකිය යුතු ලෙස වැඩි කිරීමට, දියවැඩියාව හා [https://en.wikipedia.org/wiki/Metabolic_syndrome පරිවෘත්තීය සංධාවයේ] අවධානමක් ඇති විය හැක.&lt;ref name=AFP07/&gt; අනාකෘතික ඖෂධ ''extrapyramidal'' අතුරු ආබාධ වලට ඉතාමත් අඩුවෙන් දායක වන නමුත් ඉහත කී වෙනස්කම් පමණක් වුවත් සැලකීමට බඳුන් කිරීමට තරම් ප්‍රමාණවත් වේ.&lt;ref name=WPA08&gt;{{cite journal |author=Tandon R, Belmaker RH, Gattaz WF, ''et al.'' |title=World Psychiatric Association Pharmacopsychiatry Section statement on comparative effectiveness of antipsychotics in the treatment of schizophrenia |journal=Schizophr. Res. |volume=100 |issue=1–3 |pages=20–38 |date=March 2008  |pmid=18243663 |doi=10.1016/j.schres.2007.11.033}}&lt;/ref&gt; නව ප්‍රති මනෝව්‍යාධික ඖෂධ මඟින් දුර්ලභ නමුත් බරපතල ස්නායු සම්බන්ධ ආබාධයක් වන [https://en.wikipedia.org/wiki/Neuroleptic_malignant_syndrome neuroleptic malignant syndrome (''ස්නායු මාරක ආබාධය'')] වර්ධනය කිරීමේ හැකියාව ඇත්තෙන්ම අඩු කරන්නේද යන වග තවමත් අපැහැදිලිය.&lt;ref name=&quot;Ananth_et_al_2004&quot;&gt;{{cite journal |author=Ananth J, Parameswaran S, Gunatilake S, Burgoyne K, Sidhom T |title=Neuroleptic malignant syndrome and atypical antipsychotic drugs |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-psychiatry_2004-04_65_4/page/n27 |journal=Journal of Clinical Psychiatry |volume=65 |issue=4 |pages=464–70 |date=April 2004  |pmid=15119907 |doi=10.4088/JCP.v65n0403}}&lt;/ref&gt;

ඖෂධ දිනපතා ගැනීමට අකමැති හෝ නොහැකි පුද්ගලයින්ට තත්ත්වය පාලනය කර ගැනීම සඳහා දීර්ඝව ක්‍රියා කරන ප්‍රති මනෝව්‍යාධික ඖෂධ [https://en.wikipedia.org/wiki/Typical_antipsychotic#Depot_injections ගබඩාව]ක් වැනි සම්මිශ්‍රණයක් භාවිතා කල හැක.&lt;ref name=Depo06&gt;{{cite journal |author=McEvoy JP |title=Risks versus benefits of different types of long-acting injectable antipsychotics |journal=J Clin Psychiatry |volume=67 Suppl 5 |issue= |pages=15–8 |year=2006 |pmid=16822092}}&lt;/ref&gt; මෙය සාමාන්‍ය මුඛයෙන් ගනු ලබන ඖෂධ වලටත් වඩා රෝගය නරක අතට හැරීමේ අවධානම අඩු කරයි.&lt;ref name=Relapse2012/&gt; මනෝ සමාජ මැදිහත්වීම් සංකලනයක් ලෙස භාවිතා කරන විටදී මෙම ප්‍රතිකාර පිළිබඳව දීර්ඝ කාලීන විශ්වාසයක් තිබිය යුතුය.&lt;ref name=Depo06/&gt; අවුරුද්දකට වඩා වැඩි කාලයක් රෝග ලක්ෂණ නොපෙන්වා සිටියහොත් එවැනි පුද්ගලයින්ට ප්‍රති මනෝව්‍යාධික ඖෂධය නැවැත්වීම පිළිබඳව සලකා බැලිය හැකි බව [https://en.wikipedia.org/wiki/American_Psychiatric_Association ඇමෙරිකානු මනෝ චිකිත්සක සමාගම] යෝජනා කරයි.&lt;ref name=Harrow2013&gt;{{cite journal| author= Harrow M, Jobe TH|title=Does long-term treatment of dchizophrenia with antipsychotic medications facilitate recovery?|journal=Schizophrenia bulletin|date=19 March 2013|pmid=23512950|volume=39|issue=5|pages=962–5|doi=10.1093/schbul/sbt034|pmc=3756791}}&lt;/ref&gt;  

===මනෝ සමාජ===
මනෝ සමාජ මැදිහත්වීම් ගණනාවක් භින්නෝන්මාදයට ප්‍රතිකාර ලෙස වැදගත් වනු ඇත. එවැනි කිහිපයක් ලෙස, [https://en.wikipedia.org/wiki/Family_therapy පවුල හා සම්බන්ධ චිකිත්සාව],&lt;ref name=FT10&gt;{{cite journal |author=Pharoah F, Mari J, Rathbone J, Wong W |title=Family intervention for schizophrenia |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=12 |pages=CD000088 |year=2010 |pmid=21154340 |doi=10.1002/14651858.CD000088.pub3}}&lt;/ref&gt; [https://en.wikipedia.org/wiki/Assertive_community_treatment බලපෑමට පත් කරන සමාජය හා බැඳුණු ප්‍රතිකාරය], රැකියාවට අනුබලදීම, [https://en.wikipedia.org/wiki/Cognitive_remediation ඥාණාත්මක මැදිහත් වීම],&lt;ref name=&quot;Medalia-2009&quot;&gt;{{cite journal | author= Medalia A, Choi J| title = Cognitive remediation in schizophrenia. | journal = Neuropsychology Rev | url = http://www.brown.uk.com/schizophrenia/medalia.pdf | volume = 19 |issue = 3 | pages = 353–364 | year = 2009 | doi = 10.1007/s11065-009-9097-y | pmid = 19444614}}&lt;/ref&gt; කුසලතා පුහුණුව, ආර්ථික මැදිහත් වීම් ප්‍රතිඥාව සහ හොඳ කළමනාකරණයකට භාවිතා කරන මනෝ සමාජ මැදිහත් වීම් දැක්විය හැක.&lt;ref name=PORT09&gt;{{cite journal |author=Dixon LB, Dickerson F, Bellack AS, ''et al.'' |title=The 2009 schizophrenia PORT psychosocial treatment recommendations and summary statements |url=https://archive.org/details/sim_schizophrenia-bulletin_2010-01_36_1/page/48 |journal=Schizophr Bull |volume=36 |issue=1 |pages=48–70 |date=January 2010  |pmid=19955389 |doi=10.1093/schbul/sbp115}}&lt;/ref&gt; පවුල් චිකිත්සාව හෝ අධ්‍යාපනය, කෙනෙකුගේ මුළු පවුල් පද්ධතිය ගැනම කථා බහ කරන බැවින් එමඟින් රෝගය නරක අතට හැරීමත් රෝහල් ගත වීමේ අවශ්‍යතාවයත් අඩු කරයි.&lt;ref name=FT10/&gt; ඥාණාත්මක හැසිරීම් සම්බන්ධ චිකිත්සාවේ (''cognitive-behavioral therapy'' - CBT) සඵලතාවේ සාක්ෂි අනුව ලක්ෂණ අඩු කිරීම හෝ රෝගය නරක අතට පත් කිරීමෙන් වැළකීම අඩු වේ.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Jauhar S, McKenna PJ, Radua J, ''et al''|title=Cognitive-behavioural therapy for the symptoms of schizophrenia: systematic review and meta-analysis with examination of potential bias|journal=The British journal of psychiatry : the journal of mental science|date=January 2014|volume=204|pages=20–9|pmid=24385461|type=Review|doi=10.1192/bjp.bp.112.116285}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Jones C, Cormac I, Silveira da Mota Neto JI, Campbell C |title=Cognitive behaviour therapy for schizophrenia |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |volume= |issue=4 |pages=CD000524 |year=2004 |pmid=15495000 |doi=10.1002/14651858.CD000524.pub2 |url=}}&lt;/ref&gt; කලා හෝ නාට්‍ය චිකිත්සාව හොඳාකාරව පර්යේෂණයට භාජනය වී නොමැත.&lt;ref&gt;{{cite journal | author = Ruddy R, Milnes D | title = Art therapy for schizophrenia or schizophrenia-like illnesses. | journal = Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 4 | pages = CD003728 | url = http://www.cochrane.org/reviews/en/ab003728.html | year = 2005 | doi = 10.1002/14651858.CD003728.pub2 | pmid = 16235338 | access-date = 2014-04-05 | archive-date = 2011-10-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111027132811/http://www2.cochrane.org/reviews/en/ab003728.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ruddy-2007&quot;&gt;{{cite journal | author = Ruddy RA, Dent-Brown K | title = Drama therapy for schizophrenia or schizophrenia-like illnesses. | journal = Cochrane Database of Systematic Reviews | url = http://www.cochrane.org/reviews/en/ab005378.html | issue = 1 | pages = CD005378 | year = 2007 | doi = 10.1002/14651858.CD005378.pub2 | pmid = 17253555 | access-date = 2014-04-05 | archive-date = 2011-08-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110825024045/http://www2.cochrane.org/reviews/en/ab005378.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; 

==ගවේෂණ ඉසව්==
{{See also|භින්නෝන්මාදයේ සත්ව ආදර්ශ}}
[https://en.wikipedia.org/wiki/Minocycline ''minocycline''] භාවිතා කර භින්නෝන්මාදයට පිළියම් කිරීමෙන් තාවකාලීන ප්‍රතිලාභ ලබා ගත හැකි බව පර්යේෂණ වලින් අන්නවරණය වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Dean OM, Data-Franco J, Giorlando F, Berk M|title=Minocycline: therapeutic potential in psychiatry|journal=CNS Drugs|date=1 May 2012|volume=26|issue=5|pages=391–401|pmid=22486246|doi=10.2165/11632000-000000000-00000}}&lt;/ref&gt; [https://en.wikipedia.org/wiki/Nidotherapy ''Nidotherapy''] හෝ හින්නොන්මාදයෙන් පෙළෙන පුද්ගලයින්ගේ වටාපිටාව වෙනස් කිරීමට උත්සාහ යෙදීමෙන් ඔවුන්ට ක්‍රියාවන් දැක්වීමේ හැකියාව වර්ධනය වන බවත් දැනට අත්දැක ඇත. නමුත්, එහි සඵලතාවය පිළිබඳව තවමත් නිසි සාක්ෂී නොලැබී ඇති බැවින් එය නිශ්චිතවම නිවැරදිදැයි ප්‍රකාශ කල නොහැක.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Chamberlain IJ, Sampson S|title=Nidotherapy for people with schizophrenia|journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|date=28 March 2013|volume=3|pages=CD009929|pmid=23543583|doi=10.1002/14651858.CD009929.pub2|editor1-last=Chamberlain|editor1-first=Ian J}}&lt;/ref&gt;

==මූලාශ්‍ර==
{{Reflist|2}}

==බාහිර යොමු==
{{Sisterlinks|m=no|mw=no|voy=no |s=no|species = no |d=Q41112 |wikt=schizophrenia |v=no |b=no |q=no}}
* {{dmoz|Health/Mental_Health/Disorders/Schizophrenia/}}
{{Featured article}}
{{Mental and behavioural disorders|selected = schizophrenia}}

[[Category:Schizophrenia| ]]
[[Category:Psychosis]]
[[Category:Psychopathology]]
[[Category:Psychiatric diseases and disorders]]
[[Category:Psychiatric diagnosis]]</text>
      <sha1>bju1euhyjtgfdqjby3ulwzq2ui20qjr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ඇරෝබික් අභ්‍යාස</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172343</id>
    <revision>
      <id>802486</id>
      <parentid>798249</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T21:49:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51713" sha1="ddo1z6oove5yxb4froccpfxur65uytp" xml:space="preserve">[[ගොනුව:Bicycles_at_Frederiksberg_-_Flickr_-_Kristoffer_Trolle.jpg|thumb|300x300පික්| බයිසිකල් පැදීම යනු ඇරෝබික් ආකාරයේ ව්‍යායාමයකි.]]
'''ඇරෝබික් අභ්‍යාස''', '''හෘද''' ලෙසද හැඳින්වේ, එය මූලික වශයෙන් වායු [[ඇඩෙනොසීන් ට්‍රයිපොස්පේට්|ශක්තිය]] උත්පාදනය කිරීමේ ක්‍රියාවලිය මත රඳා පවතින අඩු සිට ඉහළ [[ව්යායාම තීව්රතාව|තීව්‍රතාවයකින්]] යුත් [[ශාරීරික ව්‍යායාම|ශාරීරික ව්‍යායාමයකි]].&lt;ref name=&quot;Exercise and Physical Fitness&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Exercise and Physical Fitness |url=https://medlineplus.gov/exerciseandphysicalfitness.html |access-date=2020-04-30 |website=medlineplus.gov}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PlowmanSmith2007&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|url=https://books.google.com/books?id=fYiqixSbhEAC&amp;pg=PT61|date=1 June 2007|page=61}}&lt;/ref&gt; &quot;ඇරෝබික්&quot; යනු &quot;ඔක්සිජන් සම්බන්ධ කිරීම, සම්බන්ධ කිරීම හෝ අවශ්‍ය කිරීම&quot; ලෙස අර්ථ දක්වා ඇත,&lt;ref name=&quot;Cooper1997&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|url=https://books.google.com/books?id=k75y6g5-aQAC&amp;pg=PT40|page=40}}&lt;/ref&gt; සහ [[සෛලීය ශ්වසනය ජ|වායු පරිවෘත්තීය]] හරහා ප්‍රමාණවත් ලෙස ව්‍යායාමයේදී බලශක්ති ඉල්ලුම සපුරාලීම සඳහා [[ඔක්සිජන්]] භාවිතා කිරීම අදහස් කරයි.&lt;ref name=&quot;McArdleKatch2006&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|url=https://books.google.com/books?id=L4aZIDbmV3oC&amp;pg=PA204|page=204}}&lt;/ref&gt; ඇරෝබික් අභ්‍යාස සිදු කරනු ලබන්නේ දීර්ඝ කාලයක් සඳහා ආලෝකයේ සිට මධ්‍යස්ථ තීව්‍රතාවයකින් යුත් ක්‍රියාකාරකම්වල අනුපිළිවෙල පුනරාවර්තනය කිරීමෙනි.&lt;ref name=&quot;PlowmanSmith2007&quot; /&gt; ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානයට අනුව, වැඩිහිටියන්ගෙන් 31% ක ට වැඩි ප්‍රමාණයක් සහ නව යොවුන් වියේ 80% ක ට වැඩි පිරිසක් නිර්දේශිත ශාරීරික ක්‍රියාකාරකම් පවත්වා ගැනීමට අසමත් වෙති.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=WHO |date=June 26, 2024 |title=Physical Activity |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/physical-activity |access-date=Sep 23, 2024 |website=Physical Acitivity}}&lt;/ref&gt; හෘද වාහිනී හෝ වායුගෝලීය ව්‍යායාම සඳහා උදාහරණ වන්නේ මධ්‍යම සිට දිගු දුර [[දුවනවා|ධාවනය]] හෝ [[ජෝගිං|පැනීම]], [[පිහිනීම]], [[බයිසිකල් පැදීම]], [[පඩිපෙළ නැගීම]] සහ [[ඇවිදිනවා|ඇවිදීම]] ය.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=10 great reasons to love aerobic exercise |url=https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/in-depth/aerobic-exercise/art-20045541 |access-date=2024-05-15 |website=Mayo Clinic |language=en}}&lt;/ref&gt;

සෞඛ්‍ය ගැටලු ඇතිවීමේ අවදානම අවම කිරීම සඳහා සතියකට පැය 2.5ක මධ්‍යස්ථ තීව්‍රතාවයකින් යුත් ඇරෝබික් ව්‍යායාම කිරීම නිර්දේශ කෙරේ.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last= |date=2022-01-25 |title=Physical activity guidelines for adults aged 19 to 64 |url=https://www.nhs.uk/live-well/exercise/exercise-guidelines/physical-activity-guidelines-for-adults-aged-19-to-64/ |access-date=2023-08-21 |website=NHS |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=2023-06-22 |title=How much physical activity do adults need? |url=https://www.cdc.gov/physicalactivity/basics/adults/index.htm |access-date=2023-08-21 |website=Centers for Disease Control and Prevention |language=en-us}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Physical activity |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/physical-activity |access-date=2023-08-21 |website=WHO |language=en}}&lt;/ref&gt; ඒ අතරම, පැය එකහමාරක් (විනාඩි 11/දිනකට) ව්‍යායාම කිරීමෙන් පවා ඉක්මන් මරණය, [[හෘද රෝග|හෘද වාහිනී රෝග]], [[ආඝාතය]] සහ [[පිළිකා]] ඇතිවීමේ අවදානම අඩු කළ හැකි ය.&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2023-08-14|title=Small amounts of exercise protect against early death, heart disease and cancer|url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/small-amounts-of-exercise-protect-against-early-death-heart-disease-and-cancer/|journal=NIHR Evidence|type=Plain English summary|publisher=National Institute for Health and Care Research|doi=10.3310/nihrevidence_59256}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Garcia|first=Leandro|last2=Pearce|first2=Matthew|last3=Abbas|first3=Ali|last4=Mok|first4=Alexander|last5=Strain|first5=Tessa|last6=Ali|first6=Sara|last7=Crippa|first7=Alessio|last8=Dempsey|first8=Paddy C|last9=Golubic|first9=Rajna|last10=Kelly|first10=Paul|last11=Laird|first11=Yvonne|date=2023-02-28|title=Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies|journal=British Journal of Sports Medicine|language=en|volume=57|issue=15|pages=979–989|doi=10.1136/bjsports-2022-105669|issn=0306-3674|pmc=10423495|pmid=36854652}}&lt;/ref&gt;

මයිටොකොන්ඩ්‍රියල් ATP නිෂ්පාදනය හරහා සියලුම කාබෝහයිඩ්‍රේට් වායුගෝලීය ලෙස ශක්තිය බවට පත් කිරීමට ප්‍රමාණවත් තරම් අඩු තීව්‍රතාවයකින් නිර්මාණය කර ඇති බැවින් ඇරෝබික් අභ්‍යාසය &quot;හුදෙක් ඇරෝබික්&quot; ලෙස වඩාත් හොඳින් හැඳින්විය හැක. [[මයිටොකොන්ඩ්‍රියා]] යනු කාබෝහයිඩ්‍රේට්, ප්‍රෝටීන් සහ මේදවල පරිවෘත්තීය සඳහා ඔක්සිජන් මත යැපෙන [[ඉන්ද්‍රයිකා|ඉන්ද්‍රියයන්]] වේ. ඇරෝබික් ව්‍යායාම මගින් අක්මාවේ සහ හෘදයේ පටක තුල ඇති මයිටොකොන්ඩ්‍රියල් සෛල ප්‍රතිනිර්මාණය කිරීමට හේතු වේ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=O’Reilly|first=Colleen L.|last2=Miller|first2=Benjamin F.|last3=Lewis|first3=Tommy L.|date=2023-01-01|title=Exercise and mitochondrial remodeling to prevent age-related neurodegeneration|journal=Journal of Applied Physiology|language=en|volume=134|issue=1|pages=181–189|doi=10.1152/japplphysiol.00611.2022|issn=8750-7587|pmc=9829476|pmid=36519568}}&lt;/ref&gt;

== ඉතිහාසය ==
[[ගොනුව:1896_Olympic_marathon.jpg|thumb| 1896 ඔලිම්පික් මැරතන් සඳහා ක්‍රීඩක ක්‍රීඩිකාවන් පුහුණු කිරීම]]
බ්‍රිතාන්‍ය කායික විද්‍යාඥයෙකු වන Archibald Hill, 1922 වර්ෂයේ දී උපරිම ඔක්සිජන් අවශෝෂණය සහ ඔක්සිජන් ණය යන සංකල්ප හඳුන්වා දුන්නේ ය.&lt;ref&gt;{{Cite journal|vauthors=Hale T|date=February 2008|title=History of developments in sport and exercise physiology: A. V. Hill, maximal oxygen uptake, and oxygen debt|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sports-sciences_2008-02-15_26_4/page/365|journal=Journal of Sports Sciences|volume=26|issue=4|pages=365–400|doi=10.1080/02640410701701016|pmid=18228167}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|vauthors=Bassett DR, Howley ET|date=May 1997|title=Maximal oxygen uptake: &quot;classical&quot; versus &quot;contemporary&quot; viewpoints|url=https://archive.org/details/sim_medicine-and-science-in-sports-and-exercise_1997-05_29_5/page/591|journal=Medicine and Science in Sports and Exercise|volume=29|issue=5|pages=591–603|doi=10.1097/00005768-199705000-00002|pmid=9140894|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ජර්මානු වෛද්‍ය ඔටෝ මේයර්හෝෆ් සහ හිල් 1922 වර්ෂයේ දී කායික විද්‍යාව හෝ වෛද්‍ය විද්‍යාව පිළිබඳ නොබෙල් ත්‍යාගය බෙදා ගත්තේ මාංශ පේශි ශක්ති පරිවෘත්තීය සම්බන්ධ ඔවුන්ගේ ස්වාධීන ක්‍රියාකාරකම් සඳහා ය.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1922 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1922/summary/ |access-date=2018-10-11 |website=NobelPrize.org}}&lt;/ref&gt; මෙම කාර්යය මත පදනම්ව, විද්යාඥයින් ව්යායාම අතරතුර ඔක්සිජන් පරිභෝජනය මැනීමට පටන් ගත්හ. මිනසෝටා විශ්ව විද්‍යාලයේ හෙන්රි ටේලර් සහ ස්වීඩන් විද්‍යාඥයින් වන Per-Olof Åstrand සහ Bengt Saltin 1950 වර්ෂ සහ 60 වර්ෂ වල දී කැපී පෙනෙන දායකත්වයක් ලබා දුන්හ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|vauthors=Schantz P|date=December 2015|title=Along paths converging to Bengt Saltin's early contributions in exercise physiology|journal=Scandinavian Journal of Medicine &amp; Science in Sports|volume=25 Suppl 4|issue=S4|pages=7–15|doi=10.1111/sms.12594|pmc=4670711|pmid=26589112}}&lt;/ref&gt; Harvard Fatigue Laboratory, Copenhagen මාංශ පේශි පර්යේෂණ මධ්‍යස්ථානය මෙන්ම විවිධ ජර්මානු විශ්ව විද්‍යාල මගින් ද දායකත්වය ලබා දෙන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite journal|vauthors=Seiler S|date=2011|title=A Brief History of Endurance Testing in Athletes|url=http://www.sportsci.org/2011/ss.pdf|journal=Sportscience|volume=15|issue=5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=History of Exercise Physiology |url=https://uk.humankinetics.com/products/history-of-exercise-physiology |access-date=2018-10-11 |website=Human Kinetics Europe}}&lt;/ref&gt;

දෙවන ලෝක සංග්‍රාමයෙන් පසු, ජෝගිං වැනි සෞඛ්‍යයට නැඹුරු වූ විනෝදාස්වාද ක්‍රියාකාරකම් ජනප්‍රිය විය.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://www.palgrave.com/gb/book/9780230507494 Fit Bodies. Fitness Culture and Gym] Sassatelli, Roberta. 2006.&lt;/ref&gt; රාජකීය කැනේඩියානු ගුවන් හමුදා අභ්‍යාස සැලසුම්, Dr. Bill Orban විසින් වැඩි දියුණු කරන ලද සහ 1961 වර්ෂයේ දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද, නවීන යෝග්‍යතා සංස්කෘතිය දියත් කිරීමට උපකාරී විය.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1998-jun-22-he-62349-story.html|title=Going Back to the Basics With Calisthenics|date=1998-06-22|work=Los Angeles Times|access-date=2018-10-08|issn=0458-3035|quote=In fact, the popularity of the Royal Canadian Air Force's calisthenics program in the late 1950s helped launch the modern fitness movement.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.cbc.ca/archives/entry/canadas-fitness-movement-5-basic-exercises|title=Five basic exercises for fitness in 1961|work=CBC Archives|access-date=2018-10-08|quote=The program became famous worldwide.}}&lt;/ref&gt;

එක්සත් ජනපද ගුවන් හමුදාවේ භෞත චිකිත්සකයින් වන කර්නල් පෝලීන් පොට්ස් සහ වෛද්‍ය කෙනත් එච්. කූපර්,&lt;ref&gt;{{Cite journal|vauthors=Zhu W|date=June 2018|title=What a Journey! What a Contribution!-An Interview With Dr. Kenneth H. Cooper, the 'Father of Aerobics'|journal=Research Quarterly for Exercise and Sport|volume=89|issue=2|pages=135–142|doi=10.1080/02701367.2018.1452488|pmid=29693511}}&lt;/ref&gt; ඇරෝබික් අභ්‍යාස සංකල්පය වෙනුවෙන් පෙනී සිටියහ. 1960 වර්ෂහි දී, කූපර් රෝග නිවාරණ ඖෂධ පිළිබඳ පර්යේෂණ ආරම්භ කළේ ය. ව්‍යායාම මගින් කෙනෙකුගේ සෞඛ්‍යය ආරක්ෂා කර ගත හැකි බවට ඇති විශ්වාසය ගැන කුතුහලයට පත් වීමෙන් පසුව ඔහු එක්සත් ජනපද ගුවන් හමුදා භටයින් 5,000 කට අධික&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත|url=https://books.google.com/books?id=_k-TTEFQTkkC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=March 30, 2009 |title=Dr. Kenneth Cooper got a nation moving through aerobics |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2009-mar-30-he-aerobics30-story.html}}&lt;/ref&gt; මත ඇරෝබික් අභ්‍යාස පිළිබඳ පළමු පුළුල් පර්යේෂණ සිදු කළේ ය. 1966 වර්ෂයේ දී ඔහු &quot;ඇරෝබික්ස්&quot; යන යෙදුම නිර්මාණය කළේ ය. වසර දෙකකට පසු, 1968 වර්ෂයේ දී ඔහු එම නමින්ම පොතක් ප්රකාශයට පත් කළේ ය. 1970 වර්ෂයේ දී ඔහු නිවාරණ වෛද්‍ය විද්‍යාව සඳහා කැප වූ ලාභ නොලබන පර්යේෂණ සහ අධ්‍යාපනය සඳහා කූපර් ආයතනය නිර්මාණය කළේ ය. ඔහු 1979 වර්ෂයේ දී ඔහුගේ ''The New Aerobics'' පොතේ මහා වෙළඳපල අනුවාදයක් ප්‍රකාශයට පත් කළේ ය. Cooper මිලියන ගණනක් ක්‍රියාකාරී වීමට දිරිමත් කළ අතර දැන් ඔහුව හඳුන්වන්නේ &quot;ඇරොබොයික්ස් හි පියා&quot; ලෙස යි.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.hsph.harvard.edu/news/press-releases/aerobics-kenneth-cooper-to-receive-harvard-healthy-cup-award/|title=&quot;Father of Aerobics&quot; Kenneth Cooper, MD, MPH to receive Healthy Cup Award from Harvard School of Public Health|date=2008-04-16|work=News|access-date=2018-10-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.clubindustry.com/forprofits/dr-kenneth-cooper-and-how-he-became-known-father-aerobics|title=Dr. Kenneth Cooper and How He Became Known as the Father of Aerobics|date=2008-09-01|work=Club Industry|access-date=2018-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20181009052640/https://www.clubindustry.com/forprofits/dr-kenneth-cooper-and-how-he-became-known-father-aerobics|archive-date=2018-10-09}}&lt;/ref&gt; Cooper ගේ පොත Jacki Sorensen හට ඇරෝබික් නැටුම් ව්‍යායාම චර්යාවන් නිර්මාණය කිරීමට පෙලඹවූ අතර, එය 1970 වර්ෂහි එක්සත් ජනපදයේ ජනප්‍රියත්වයට පත් වූ අතර, ඒ සමඟම, Judi Missett Jazzercise සංවර්ධනය කර පුළුල් කළේ ය.

1970 වර්ෂහි [[1970 ගණන්වල ධාවන උත්පාතය|ධාවන උත්පාතයක්]] ඇති විය. එය ඔලිම්පික්, නිව් යෝර්ක් මැරතන් සහ කුෂන් සපත්තු පැමිණීමෙන් ආභාෂය ලැබී ය.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/11/03/opinion/running-on-empty-an-american-sports-tradition-fades.html|title=Running on Empty: An American Sports Tradition Fades|date=3 November 2012|work=The New York Times|access-date=2018-10-11}}&lt;/ref&gt;

ඇරෝබික්ස් නිවසේ දී ලොව පුරා ජනප්‍රිය වූයේ 1982 වර්ෂයේ දී ජේන් ෆොන්ඩාගේ ව්‍යායාමය අභ්‍යාස වීඩියෝව නිකුත් කිරීමෙන් පසුව ය.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Andreasson J, Johansson T|date=1 January 2014|title=The Fitness Revolution. Historical Transformations in the Global Gym and Fitness Culture|url=https://lnu.diva-portal.org/smash/get/diva2:742709/FULLTEXT01|journal=Sport Science Review|volume=23|issue=3–4|doi=10.2478/ssr-2014-0006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=2008 |title=The Fitness Movement and the Fitness Center Industry, 1960-2000 |url=https://www.thebhc.org/sites/default/files/stern_0.pdf |access-date=2018-10-07 |website=Business and Economic History On-line}}&lt;/ref&gt; [[රීබොක්]] සපත්තු වලින් පියවර නිෂ්පාදනයක් සහ වැඩසටහනක් මගින් මෙහෙයවන ලද [[ස්ටෙප් ඇරෝබික්ස්]] 1990 ගණන්වල ජනප්‍රිය විය.

== අර්ථ දැක්වීම ==
[[ගොනුව:Exercise_zones_Fox_and_Haskell.svg|thumb|300x300පික්| ෆොක්ස් සහ හස්කල් සූත්‍රය මගින් වායුගෝලීය (ලා තැඹිලි) සහ නිර්වායු (තද තැඹිලි) ව්‍යායාම සහ හෘද ස්පන්දන වේගය අතර බෙදීම පෙන්නුම් කරයි.]]
ඇරෝබික් අභ්‍යාස අසංඛ්‍යාත ආකාර වලින් සමන්විත වේ.&lt;ref name=&quot;Exercise and Physical Fitness&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Exercise and Physical Fitness |url=https://medlineplus.gov/exerciseandphysicalfitness.html |access-date=2020-04-30 |website=medlineplus.gov}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://medlineplus.gov/exerciseandphysicalfitness.html &quot;Exercise and Physical Fitness&quot;]. ''medlineplus.gov''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;2020-04-30&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; සාමාන්යයෙන්, එය සාපේක්ෂව දිගු කාලයක් පුරා මධ්යස්ථ මට්ටමේ තීව්රතාවයකින් සිදු කරනු ලැබේ. නිදසුනක් වශයෙන්, මධ්‍යස්ථ වේගයකින් දිගු දුරක් [[දුවනවා|ධාවනය කිරීම]] ඇරෝබික් අභ්‍යාසයක් වන නමුත්, [[ස්ප්‍රින්ට් (ධාවනය)|ස්ප්‍රින්ට් කිරීම]] එසේ නොවේ. අඛණ්ඩ චලිතයක් සහිත කේවල ටෙනිස් ක්‍රීඩා කිරීම සාමාන්‍යයෙන් වායුගෝලීය ක්‍රියාකාරකම් ලෙස සලකනු ලබන අතර, අනියම් චලනයේ දිගු කාල පරිච්ඡේදයන් තුළ කෙටි ශක්තිජනක චලනයන් සහිත ක්‍රියාකාරකම් වායුගෝලීය නොවිය හැකිය. සමහර ක්‍රීඩා මේ අනුව නෛසර්ගිකව &quot;ස්වායු&quot; වන අතර, [[ෆාට්ලෙක්]] පුහුණුව හෝ ස්වායු නර්තන පන්ති වැනි අනෙකුත් වායු අභ්‍යාස විශේෂයෙන් නිර්මාණය කර ඇත්තේ ස්වායු ධාරිතාව සහ යෝග්‍යතාවය වැඩි දියුණු කිරීම සඳහා ය. ඇරෝබික් අභ්‍යාස සඳහා ප්‍රධාන වශයෙන් හෝ තනිකරම පාදයේ මාංශ පේශී සම්බන්ධ කිරීම වඩාත් සුලභ වේ. සමහර ව්යතිරේක පවතී. නිදසුනක් වශයෙන්, මීටර් 2,000 ක් හෝ ඊට වැඩි දුරක් [[ඔරු පැදීමේ ක්‍රීඩාව|ඔරු පැදීම]] යනු කකුල්, උදරය, පපුව සහ අත් ඇතුළු ප්‍රධාන මාංශ පේශි කණ්ඩායම් කිහිපයක් ව්‍යායාම කරන ස්වායු ක්‍රීඩාවකි.

=== උදාහරණ ===
[[ගොනුව:US_Army_51673_aerobathon.jpg|thumb|300x300පික්| [[ස්ටෙප් ඇරොබොයික්ස්]] අභ්‍යාස උපදේශකවරියක් ඇගේ පන්තියේ වේගය පවත්වා ගැනීමට පොළඹවයි.]]
'''මධ්‍යස්ථ ක්‍රියාකාරකම්''' &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Aerobic Exercise Health: What Is It, Benefits &amp; Examples |url=https://my.clevelandclinic.org/health/articles/7050-aerobic-exercise |access-date=2021-11-19 |website=Cleveland Clinic}}&lt;/ref&gt;

* [[පිහිනීම]] &lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=10 great reasons to love aerobic exercise |url=https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/in-depth/aerobic-exercise/art-20045541 |access-date=2024-05-15 |website=Mayo Clinic |language=en}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/in-depth/aerobic-exercise/art-20045541 &quot;10 great reasons to love aerobic exercise&quot;]. ''Mayo Clinic''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;2024-05-15&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;
* [[නටන්න|නැටුම්]]
* පැතලි බිමක [[කඳු නැගීම|ඇවිදීම]]
* [[බයිසිකල් පැදීම]] &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=10 great reasons to love aerobic exercise |url=https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/in-depth/aerobic-exercise/art-20045541 |access-date=2024-05-15 |website=Mayo Clinic |language=en}}&lt;/ref&gt; {{Convert|10|mph|km/h}}
* මධ්‍යස්ථ [[ඇවිදිනවා|ඇවිදීම]] ( {{Convert|3.5|mph|km/h}} )
* [[ඇල්පයින් ස්කීං|පහළට හිම මත ලිස්සා යාම]]
* [[යුගල (ටෙනිස්)|ටෙනිස් (ද්විත්ව)]]
* [[සැහැල්ලු පන්දු]]
* [[ගෙවතු වගාව සහ ගෙවතු අලංකරණය|ගෙවතු වගාව]]
* සැහැල්ලු අංගනයේ වැඩ
* [[ජෝගිං]] &lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

'''ප්‍රබල ක්රියාකාරකම්'''

* වේගවත් ඇවිදීම ( {{Convert|4.5|mph|km/h}} )
* {{Convert|10|mph|km/h}}
* කඳු නැගීම
* [[රට හරහා ස්කීං|රට හරහා හිම මත ලිස්සා යාම]]&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=10 great reasons to love aerobic exercise |url=https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/in-depth/aerobic-exercise/art-20045541 |access-date=2024-05-15 |website=Mayo Clinic |language=en}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/in-depth/aerobic-exercise/art-20045541 &quot;10 great reasons to love aerobic exercise&quot;]. ''Mayo Clinic''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;2024-05-15&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;
* [[පඩිපෙළ නැගීම]]&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
* [[පාපන්දු]]
* [[ජෝගිං]]
* [[පැනීමේ කඹය]]
* [[ටෙනිස්]] (තනි)
* [[පැසිපන්දු]]
* බර අංගන වැඩ&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Give your heart a workout: MedlinePlus Medical Encyclopedia |url=https://medlineplus.gov/ency/patientinstructions/000763.htm |access-date=2021-03-31 |website=medlineplus.gov}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Mellett LH, Bousquet G|date=April 2013|title=Cardiology patient page. Heart-healthy exercise|journal=Circulation|volume=127|issue=17|pages=e571–e572|doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.112.000880|pmid=23630089|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
* ඉලිප්සාකාර පුහුණුව&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
* [[ඔරු පැදීම]]&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

=== නිර්වායු ව්‍යායාමයට එරෙහිව ===
ඇරෝබික් අභ්‍යාස සහ ශාරීරික යෝග්‍යතාව [[නිර්වායු ව්යායාම|නිර්වායු ව්‍යායාම]] සමඟ සංසන්දනය කළ හැකි අතර, [[ශක්තිය පුහුණු කිරීම]] සහ [[කෙටි දුර ධාවනය|කෙටි දුර දිවීම]] වඩාත් කැපී පෙනෙන උදාහරණ වේ. මාංශ පේශි හැකිලීමේ කාලසීමාව සහ තීව්‍රතාවය මෙන්ම මාංශ පේශි තුළ ශක්තිය ජනනය වන ආකාරය අනුව ව්‍යායාම වර්ග දෙක වෙනස් වේ.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Anaerobic: MedlinePlus Medical Encyclopedia |url=https://medlineplus.gov/ency/article/002230.htm |access-date=2022-03-26 |website=medlineplus.gov}}&lt;/ref&gt;

මාංශ පේශි හැකිලීමේ අන්තරාසර්ග ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ නව පර්යේෂණයකින් පෙන්නුම් කර ඇත්තේ ස්වායු සහ නිර්වායු ව්‍යායාම මගින් [[මයෝකයින්|මයෝකීන්]] ස්‍රාවය කිරීම ප්‍රවර්ධනය කරන බවයි විවිධ ගිනි අවුලුවන රෝග.&lt;ref&gt;{{Cite journal|vauthors=Patel H, Alkhawam H, Madanieh R, Shah N, Kosmas CE, Vittorio TJ|date=February 2017|title=Aerobic ''vs'' anaerobic exercise training effects on the cardiovascular system|journal=World Journal of Cardiology|volume=9|issue=2|pages=134–138|doi=10.4330/wjc.v9.i2.134|pmc=5329739|pmid=28289526|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; මයෝකීන් ස්‍රාවය වීම මාංශ පේශි හැකිලීමේ ප්‍රමාණය සහ හැකිලීමේ කාලසීමාව සහ තීව්‍රතාවය මත රඳා පවතී. එනිසා, ව්‍යායාම වර්ග දෙකම අන්තරාසර්ග ප්‍රතිලාභ ලබා දෙයි.

සෑම තත්ත්‍වයකදීම වාගේ, නිර්වායු ව්‍යායාමය ඇරොබොයික් (ඔක්සිජන් ඉදිරියේ) අභ්‍යාස සමඟින් සිදුවේ, මන්ද යත් අඩු කාර්යක්ෂම නිර්වායු පරිවෘත්තිය ඇරෝබික් පද්ධතියේ ධාරිතාව ඉක්මවන බලශක්ති ඉල්ලුම හේතුවෙන් ඇරෝබික් පද්ධතියට අතිරේකව සැපයිය යුතු බැවිනි. නිර්වායු ව්‍යායාමයේ දී, ශරීරය ඇරොබොයික් පරිවෘත්තීය හැර අනෙකුත් ක්‍රියාවලීන් හරහා ශක්තිය ජනනය කළ යුතුය, [[ලැක්ටික් අම්ල පැසවීම]] සමඟ [[ග්ලයිකොලිසිස්]] සහ [[ඇඩෙනොසීන් ට්‍රයිපොස්පේට්|ATP]] ආකාරයෙන් ශක්තිය ජනනය කිරීම සඳහා [[ක්‍රියේටීන්|ෆොස්ෆොක්‍රේටීන් පද්ධතිය]] ඇතුළුව. සාමාන්‍ය [[කෙට්ල්බෙල්]] අභ්‍යාස වායුගෝලීය සහ නිර්වායු අංශ ඒකාබද්ධ කරයි. ඇරොබොයික් සහ ශක්තිමත් ව්‍යායාම අතර පැය 24 ක ප්‍රකෘතිමත් වීමට ඉඩ දීම වැඩි යෝග්‍යතාවයකට මග පාදයි.&lt;ref&gt;{{Cite journal|vauthors=Robineau J, Babault N, Piscione J, Lacome M, Bigard AX|date=March 2016|title=Specific Training Effects of Concurrent Aerobic and Strength Exercises Depend on Recovery Duration|journal=Journal of Strength and Conditioning Research|volume=30|issue=3|pages=672–683|doi=10.1519/JSC.0000000000000798|pmid=25546450}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|vauthors=Sporer BC, Wenger HA|date=November 2003|title=Effects of aerobic exercise on strength performance following various periods of recovery|journal=Journal of Strength and Conditioning Research|volume=17|issue=4|pages=638–644|doi=10.1519/1533-4287(2003)017&lt;0638:eoaeos&gt;2.0.co;2|pmid=14636098}}&lt;/ref&gt; ඇරෝබික් ව්‍යායාම යනු ශාරීරික යෝග්‍යතාවය පවත්වා ගැනීම පමණක් නොවේ; එය අසාමාන්‍ය හෝමෝන ප්‍රතිලාභ ද සපයයි. රුධිරයේ වර්ධක හෝමෝනය මුදා හැරීම වැඩි කිරීමෙන්, මෙම ව්‍යායාමය ශරීරය යථා තත්ත්වයට පත් කිරීමට, මාංශ පේශි ගොඩනැගීමට සහ අස්ථි සෞඛ්‍යය පවත්වා ගැනීමට උපකාරී වේ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Pranoto|first=Adi|last2=Rejeki|first2=Purwo Sri|last3=Miftahussurur|first3=Muhammad|last4=Yosika|first4=Ghana Firsta|last5=Ihsan|first5=Mufarrihul|last6=Herawati|first6=Lilik|last7=Rahmanto|first7=Ilham|last8=Halim|first8=Shariff|date=2023|title=Aerobic Exercise Increases Release of Growth Hormone in the Blood Circulation in Obese Women|url=https://scholar.unair.ac.id/en/publications/aerobic-exercise-increases-release-of-growth-hormone-in-the-blood|journal=Retos|volume=51|pages=726–731|doi=10.47197/retos.v51.99944}}&lt;/ref&gt;

=== ඉන්ධන භාවිතය ===
ව්‍යායාමයේ තීව්‍රතාවය අනුව, ශරීරය බලශක්ති ඉල්ලුම සපුරාලීම සඳහා ඇතැම් ඉන්ධන ආකෘති වඩාත් කැමති ලෙස භාවිතා කරයි. ශරීරයේ වායුගෝලීය ව්‍යායාම සඳහා ප්‍රධාන ඉන්ධන ප්‍රභවයන් දෙකට [[මේදය]] (ඇඩිපෝස් පටක ආකාරයෙන්) සහ [[ග්ලයිකෝජන්]] ඇතුළත් වේ. අඩු තීව්‍රතාවයෙන් යුත් ඇරෝබික් ව්‍යායාමයේ දී, ශරීරය [[සෛලීය ශ්වසනය ජ|සෛලීය ශ්වසනය]] සඳහා ප්‍රධාන ඉන්ධන ප්‍රභවය ලෙස මේදය වඩාත් ප්‍රිය කරයි, කෙසේ වෙතත්, තීව්‍රතාවය වැඩි වන විට ශරීරය වඩාත් වේගවත් ශක්ති ප්‍රභවයක් වන බැවින් මාංශ පේශිවල සහ අක්මාවේ හෝ වෙනත් කාබෝහයිඩ්‍රේටවල ගබඩා කර ඇති ග්ලයිකෝජන් භාවිතා කරයි.&lt;ref&gt;{{Cite journal|vauthors=Murray B, Rosenbloom C|date=April 2018|title=Fundamentals of glycogen metabolism for coaches and athletes|journal=Nutrition Reviews|volume=76|issue=4|pages=243–259|doi=10.1093/nutrit/nuy001|pmc=6019055|pmid=29444266}}&lt;/ref&gt; අධික තීව්‍රතාවයකින් යුත් ඇරෝබික් ව්‍යායාමවලට සාපේක්ෂව අඩු හෝ මධ්‍යස්ථ තීව්‍රතාවයකින් යුත් ඇරෝබික් ව්‍යායාම මේදය නැති කිරීමට ඉතා කාර්යක්ෂම ක්‍රමයක් නොවේ. Lipolysis (ට්‍රයිග්ලිසරයිඩ් මේද අම්ල බවට ජල විච්ඡේදනය), &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Merrick|first=David|last2=Seale|first2=Patrick|date=June 2020|title=Skinny Fat Cells Stimulate Wound Healing|journal=Cell Stem Cell|volume=26|issue=6|pages=801–803|doi=10.1016/j.stem.2020.04.021|issn=1934-5909|pmid=32502400|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; මේදය දහනය නොවේ (මේද අම්ලය කාබන් ඩයොක්සයිඩ් බවට පරිවර්තනය කිරීම), තීව්‍රතාවය මත රඳා පවතින මේද ස්කන්ධ අඩු කිරීම පැහැදිලි කරයි. මධ්‍යස්ථ තීව්‍රතා ව්‍යායාම මගින් අධික තීව්‍රතා ව්‍යායාම වැනි සැලකිය යුතු හානියක් සිදු නොවන විට තුවාල සුව කිරීම සඳහා මේද අම්ලය පරිභෝජනය කරන බව පෙන්වා දී ඇත. මේද පටක වල ප්‍රමාණය තීරණය වන්නේ ව්‍යායාමයෙන් පසු සෛල ප්‍රතිජනනය සහ ශක්තිය නැවත පිරවීම සඳහා මාංශ පේශි සහ පෙනහළු වලින් පෝෂක තරඟයේ විශාලත්වය අනුව ය.&lt;ref&gt;{{Cite journal|vauthors=Harris MB, Kuo CH|date=2021|title=Scientific Challenges on Theory of Fat Burning by Exercise|journal=Frontiers in Physiology|volume=12|pages=685166|doi=10.3389/fphys.2021.685166|pmc=8290478|pmid=34295263|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== සෞඛ්ය බලපෑම් ==
නිතිපතා ඇරෝබික් ව්‍යායාමයේ ඇති විය හැකි සෞඛ්‍ය ප්‍රතිලාභ අතර:&lt;ref name=&quot;mayo&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date= |title=Aerobic exercise: Top 10 reasons to get physical |url=https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/in-depth/aerobic-exercise/art-20045541 |access-date= |website=[[Mayo Clinic]] |publisher=}}&lt;/ref&gt;

* මනෝභාවය වැඩිදියුණු කළ හැක.&lt;ref name=&quot;mayo&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date= |title=Aerobic exercise: Top 10 reasons to get physical |url=https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/in-depth/aerobic-exercise/art-20045541 |access-date= |website=[[Mayo Clinic]] |publisher=}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/in-depth/aerobic-exercise/art-20045541 &quot;Aerobic exercise: Top 10 reasons to get physical&quot;]. ''[[මායෝ සායනය|Mayo Clinic]]''.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=10 great reasons to love aerobic exercise |url=https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/in-depth/aerobic-exercise/art-20045541 |access-date=2024-05-15 |website=Mayo Clinic |language=en}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/in-depth/aerobic-exercise/art-20045541 &quot;10 great reasons to love aerobic exercise&quot;]. ''Mayo Clinic''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;2024-05-15&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;
* [[හෘදය|හෘද]] පේශි ශක්තිමත් කිරීම සහ විශාල කිරීම, එහි පොම්ප කිරීමේ කාර්යක්ෂමතාව වැඩි දියුණු කිරීම සහ විවේක හෘද ස්පන්දන වේගය අඩු කිරීම, එය ඇරෝබික් conditioning ලෙස හැඳින්වේ.
* රුධිර සංසරණ කාර්යක්ෂමතාව වැඩි දියුණු කර රුධිර පීඩනය අඩු කළ හැකිය
* පසුකාලීන ජීවිතයේ ස්වාධීනත්වය පවත්වා ගැනීමට උපකාර විය හැක.&lt;ref name=&quot;mayo&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
* ඔක්සිජන් ප්‍රවාහනය පහසු කරමින් ශරීරයේ ඇති සම්පූර්ණ රතු රුධිර සෛල ගණන වැඩි කරයි.&lt;ref&gt;{{Cite journal|vauthors=Mairbäurl H|date=2013|title=Red blood cells in sports: Effects of exercise and training on oxygen supply by red blood cells|journal=Frontiers in Physiology|volume=4|page=332|doi=10.3389/fphys.2013.00332|issn=1664-042X|pmc=3824146|pmid=24273518|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
* මානසික ආතතිය අඩු කිරීම සහ මානසික අවපීඩනය අඩු කිරීම මෙන්ම සංජානන හැකියාව වැඩි කිරීම ඇතුළුව මානසික සෞඛ්‍යය වැඩි දියුණු කරයි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Cardiovascular fitness is linked to intelligence |url=http://www.psychologytoday.com/blog/evolved-primate/200912/cardiovascular-fitness-is-linked-intelligence/}} {{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2020}}&lt;/ref&gt;
* මඳක් අඩු වූ අවපීඩනය ද නිරීක්ෂණය කළ හැකිය, විශේෂයෙන් රක්තපාත පිළිකා සහිත රෝගීන් සඳහා අතිරේක ප්‍රතිකාරයක් ලෙස ඇරෝබික් අභ්‍යාස භාවිතා කරන්නේ නම්&lt;ref&gt;{{Cite journal|vauthors=Knips L, Bergenthal N, Streckmann F, Monsef I, Elter T, Skoetz N|date=January 2019|title=Aerobic physical exercise for adult patients with haematological malignancies|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=1|issue=1|pages=CD009075|doi=10.1002/14651858.CD009075.pub3|pmc=6354325|pmid=30702150}}&lt;/ref&gt;
* දියවැඩියා අවදානම අඩු කරයි (එක් මෙටා-විශ්ලේෂණයකින් පෙන්වා දී ඇත්තේ, බහුවිධ අධ්‍යයනවලින්, ස්වායු ව්‍යායාම 2 වර්ගයේ දියවැඩියා රෝගීන් සඳහා Hb A මට්ටම් අඩු කිරීමට උපකාරී වන බවයි.&lt;ref&gt;Snowling, N. J., &amp; Hopkins, W. G. (2006). Effects of Different Modes of Exercise
Training on Glucose Control and Risk Factors for Complications in Type 2 Diabetic Patients A meta-analysis. ''Diabetes Care'', ''29''(11), 518–2527. http://doi.org/10.2337/dc06-1317&lt;/ref&gt;)
* හෘද වාහිනී ගැටළු හේතුවෙන් මරණ අවදානම මධ්යස්ථ කරයි &lt;ref&gt;{{Cite journal|vauthors=Barha CK, Dao E, Marcotte L, Hsiung GR, Tam R, Liu-Ambrose T|date=October 2021|title=Cardiovascular risk moderates the effect of aerobic exercise on executive functions in older adults with subcortical ischemic vascular cognitive impairment|journal=Scientific Reports|volume=11|issue=1|pages=19974|bibcode=2021NatSR..1119974B|doi=10.1038/s41598-021-99249-1|pmc=8497597|pmid=34620933}}&lt;/ref&gt;
* බර අඩු වීම ප්රවර්ධනය කරයි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=10 great reasons to love aerobic exercise |url=https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/in-depth/aerobic-exercise/art-20045541 |access-date=2023-10-16 |website=Mayo Clinic |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=CDC |date=2023-08-01 |title=Benefits of Physical Activity |url=https://www.cdc.gov/physicalactivity/basics/pa-health/index.htm |access-date=2023-10-16 |website=Centers for Disease Control and Prevention |language=en-us}}&lt;/ref&gt;
* ඔස්ටියෝපොරෝසිස් අවදානම අඩු කරයි.&lt;ref&gt;{{Cite journal|vauthors=Tong X, Chen X, Zhang S, Huang M, Shen X, Xu J, Zou J|date=2019-04-18|title=The Effect of Exercise on the Prevention of Osteoporosis and Bone Angiogenesis|journal=BioMed Research International|volume=2019|pages=8171897|doi=10.1155/2019/8171897|pmc=6500645|pmid=31139653|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
* කථාංග මතකය වැඩිදියුණු කළ හැක.&lt;ref&gt;{{Cite journal|display-authors=6|vauthors=Aghjayan SL, Bournias T, Kang C, Zhou X, Stillman CM, Donofry SD, Kamarck TW, Marsland AL, Voss MW, Fraundorf SH, Erickson KI|date=2022-02-17|title=Aerobic exercise improves episodic memory in late adulthood: a systematic review and meta-analysis|journal=Communications Medicine|volume=2|issue=1|page=15|doi=10.1038/s43856-022-00079-7|issn=2730-664X|pmc=9053291|pmid=35603310}}&lt;/ref&gt;
* වර්ධන හෝමෝනය මුදා හැරීම වැඩි කිරීම.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Pranoto|first=Adi|last2=Rejeki|first2=Purwo Sri|last3=Miftahussurur|first3=Muhammad|last4=Yosika|first4=Ghana Firsta|last5=Ihsan|first5=Mufarrihul|last6=Herawati|first6=Lilik|last7=Rahmanto|first7=Ilham|last8=Halim|first8=Shariff|date=2023|title=Aerobic Exercise Increases Release of Growth Hormone in the Blood Circulation in Obese Women|url=https://scholar.unair.ac.id/en/publications/aerobic-exercise-increases-release-of-growth-hormone-in-the-blood|journal=Retos|volume=51|pages=726–731|doi=10.47197/retos.v51.99944}}&lt;/ref&gt;

== අවදානම් සහ අවාසි ==
ඇරෝබික් ව්‍යායාම වල සමහර අවාසි වලට ඇතුළත් වන්නේ:

* පුනරාවර්තන ව්‍යායාම හේතුවෙන් [[පේශිකංකාල පද්ධතිය|මාංශ පේශි පද්ධතියේ]] අධික ලෙස භාවිතා කරන තුවාල, තරුණ ක්‍රීඩක ක්‍රීඩිකාවන් (වයස අවුරුදු 19 ට අඩු) විශේෂයෙන් අවදානමට ලක්ව ඇත.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal|last=Scheer|first=Volker|last2=Tiller|first2=Nicholas B.|last3=Doutreleau|first3=Stéphane|last4=Khodaee|first4=Morteza|last5=Knechtle|first5=Beat|last6=Pasternak|first6=Andrew|last7=Rojas-Valverde|first7=Daniel|date=2022-04-01|title=Potential Long-Term Health Problems Associated with Ultra-Endurance Running: A Narrative Review|url=https://doi.org/10.1007/s40279-021-01561-3|journal=Sports Medicine|language=en|volume=52|issue=4|pages=725–740|doi=10.1007/s40279-021-01561-3|issn=1179-2035|pmc=8450723|pmid=34542868}}&lt;/ref&gt;
* අධික ලෙස පුහුණු වීමේ සින්ඩ්‍රෝමය ශරීර පද්ධති ගණනාවක අඛණ්ඩ අක්‍රියතාවයට හේතු විය හැක.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Kreher|first=Jeffrey B.|last2=Schwartz|first2=Jennifer B.|date=2012|title=Overtraining Syndrome|journal=Sports Health|volume=4|issue=2|pages=128–138|doi=10.1177/1941738111434406|issn=1941-7381|pmc=3435910|pmid=23016079}}&lt;/ref&gt;
* ප්‍රමාණවත් කැලරි ප්‍රමාණයක් නොමැති ඉහළ පුහුණුවීම් ක්‍රීඩක ක්‍රීඩිකාවන්-විශේෂයෙන් කාන්තා ක්‍රීඩකයින්- RED-S අවදානමට ලක් කරයි.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
* ඇරොබොයික් ව්‍යායාම අනෙකුත් ව්‍යායාම ක්‍රම මෙන් කාර්යක්ෂම නොවිය හැක. උදාහරණයක් ලෙස, අධි-තීව්‍රතා විරාම පුහුණුව (HIIT) සතියකට ව්‍යායාම කිරීමට ගත කරන කාලයෙන් සුළු කාලයකදී සමාන ප්‍රතිලාභ ලබා දෙන බව පෙන්වා දී ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite journal|vauthors=Ito S|date=July 2019|title=High-intensity interval training for health benefits and care of cardiac diseases – The key to an efficient exercise protocol|journal=World Journal of Cardiology|volume=11|issue=7|pages=171–188|doi=10.4330/wjc.v11.i7.171|pmc=6763680|pmid=31565193|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

සෞඛ්‍ය ප්‍රතිලාභ සහ කාර්ය සාධන ප්‍රතිලාභ හෝ &quot;පුහුණු බලපෑම&quot; යන දෙකටම ව්‍යායාමයේ කාලසීමාව සහ වාර ගණන යන දෙකම නිශ්චිත අවමයක් ඉක්මවීම අවශ්‍ය වේ. බොහෝ බලධාරීන් සතියකට අවම වශයෙන් තුන් වතාවක් අවම වශයෙන් විනාඩි විස්සක් ඉටු කිරීමට යෝජනා කරයි.&lt;ref&gt;'aerobic exercise', ''Food and Fitness: A Dictionary of Diet and Exercise'', Michael Kent, Oxford University Press, 1997.&lt;/ref&gt;

== වාණිජකරණය ==
ඇරෝබික් ව්‍යායාම දිගු කලක් තිස්සේ බර අඩු කර ගැනීම සහ ශාරීරික යෝග්‍යතාවය සාක්ෂාත් කර ගැනීම සඳහා ජනප්‍රිය ප්‍රවේශයක් වී ඇති අතර බොහෝ විට වාණිජමය ස්වරූපයක් ගනී.

* 1970 ගණන් වලදී, Judi Sheppard Missett ඇගේ Jazzercise වැඩසටහන සමඟ වාණිජ ඇරොබොයික්ස් සඳහා වෙළඳපොළ නිර්මාණය කිරීමට උදව් කළාය,&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/lifestyle/wellness/jazzercise-after-45-years-its-still-here-and-its-still-evolving/2014/07/08/237a060c-02bd-11e4-b8ff-89afd3fad6bd_story.html|title=Jazzercise: After 45 years, it's still here, and it's still evolving|date=July 8, 2014|work=The Washington Post|access-date=July 8, 2014}}&lt;/ref&gt; ඒ අතරම Jacki Sorensen ඇගේ ඇරොබොයික් නැටුම් පද්ධතිය පුළුල් කරමින් සිටියා ය.&lt;ref name=&quot;McCormack1981&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.upi.com/Archives/1981/10/16/Womans-World-Aerobic-Dancing-hips-hips-away/6595372052800/|title=Womans' World: Aerobic Dancing: 'hips, hips' away!|date=October 16, 1981|work=United Press International|access-date=September 17, 2020}}&lt;/ref&gt;
* 1980 ගණන්වල රිචඩ් සිමන්ස් රූපවාහිනියේ ඇරොබොයික් අභ්‍යාස සංදර්ශනයක් පැවැත්වූ අතර, ව්‍යායාම වීඩියෝ මාලාවක් නිකුත් කරමින් Jane Fonda ගේ නායකත්වය අනුගමනය කළේය. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |orig-date=November 13, 2009 |title=This Day in History: April 24: 1982: Jane Fonda's First Workout Video Released |url=https://www.history.com/this-day-in-history/jane-fondas-first-workout-video-released |access-date=March 7, 2023 |website=History Channel}}&lt;/ref&gt;
* 1990 ගණන්වල දී, Billy Blanks ගේ Tae Bo සටන් කලා ව්‍යාපාර ඇතුළත් වූ හෘද බොක්සිං ව්‍යායාම ජනප්‍රිය කිරීමට උපකාරී විය.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=2021-08-10 |title=Billy Blanks Is Fit, Fired Up, and Still Swinging at 65 |url=https://www.menshealth.com/fitness/a37040694/billy-blanks-tae-bo-interview/ |access-date=2023-03-07 |website=Men's Health |language=en-us}}&lt;/ref&gt; රීබොක් සපත්තු ඔවුන්ගේ රීබොක් ස්ටෙප් උපාංගය සහ පුහුණු වැඩසටහන සමඟින් [[ස්ටෙප් ඇරොබොයික්ස්]] ජනප්‍රිය කළේ ය.&lt;ref name=&quot;Hartford2&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=September 23, 2019 |title=Step Reebok's Rise To Success… With Angel Martinez |url=https://sgbonline.com/step-reeboks-rise-to-success-with-angel-martinez/ |access-date=September 20, 2020 |website=SGB Online}}&lt;/ref&gt;

== මේකත් බලන්න ==

* [[ඇරෝබික්ස්]]
* [[විඳදරාගැනීමේ පුහුණුව]]
* [[ව්‍යායාම භෞත‍වේදය|ශාරීරික ව්‍යායාම]]
* [[ශාරීරික ව්යායාමයේ ස්නායු ජීව විද්යාත්මක බලපෑම්]]
* [[සංගීතය සහ ඇරොබොයික් අභ්‍යාස කාර්ය සාධනය]]

== මූලාශ්‍ර ==

[[ප්‍රවර්ගය:Pages with unreviewed translations]]
&lt;references /&gt;{{Physical exercise|state=expanded}}</text>
      <sha1>ddo1z6oove5yxb4froccpfxur65uytp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ජෝන් හොප්ෆීල්ඩ්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172841</id>
    <revision>
      <id>802474</id>
      <parentid>798154</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T21:12:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33338" sha1="7p8du0xuyi57tqlijgwar30tq64y4i8" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව විද්‍යාඥ
| name = ජෝන් හොප්ෆීල්ඩ්
| image = John Hopfield 2016.jpg
| caption = 2016 දී හොප්ෆීල්ඩ්
| birth_name = ජෝන් ජෝශප් හොප්ෆීල්ඩ්
| birth_date = {{birth date and age|1933|7|15}}
| birth_place = [[චිකාගෝ, ඉලිනොයිස්]], එ.ජ.
| death_date = 
| death_place = 
| doctoral_advisor = [[ඇල්බට් ඕවර්හවුසර්]]
| doctoral_students = [[ස්ටීවන් ගිර්වින්]] &lt;br&gt;[[බර්ට්රන්ඩ් හැල්පෙරින්]] &lt;br&gt; [[ඩේවිඩ් ජේ සී මැකේ]] &lt;br&gt; [[හෝසේ ඔනුචික්]] &lt;br&gt; [[ටෙරී සෙජ්නොව්ස්කි]] &lt;br&gt; [[එරික් වින්ෆ්රී]]
| thesis_title = ස්ඵටිකවල සංකීර්ණ පාර විද්‍යුත් නියතයට එක්සිටෝනවල දායකත්වය පිළිබඳ ක්වොන්ටම්-යාන්ත්‍රික සිද්ධාන්තයක්
| thesis_url = https://www.proquest.com/docview/301894791/
| thesis_year = 1958
| known_for = [[Hopfield network]] &lt;br /&gt;[[Modern Hopfield network]]&lt;br/&gt;[[Hopfield Dielectric]]&lt;br&gt;[[Polariton]] &lt;br /&gt; [[චලක සෝදුපත් කියවීම]]
| awards = {{indented plainlist |
*[[ඔලිවර් බක්ලි ත්‍යාගය]] &lt;small&gt;(1969)&lt;/small&gt;
*[[Dirac Medal (ICTP)|Dirac Medal]] හි [[ICTP]] &lt;small&gt;(2001)&lt;/small&gt;
*[[Harold Pender Award]]&lt;small&gt;(2002) &lt;/small&gt;
*[[ඇල්බට් අයින්ස්ටයින් ලෝක විද්‍යා සම්මානය]] &lt;small&gt;(2005)&lt;/small&gt;
*[[Franklin Institute Awards|Benjamin Franklin Medal]] &lt;small&gt;(2019)&lt;/small&gt;
*[[බෝල්ට්ස්මන් පදක්කම]] &lt;small&gt;(2022)&lt;/small&gt;
*[[භෞතික විද්‍යාව පිළිබඳ නොබෙල් ත්‍යාගය]] &lt;small&gt;(2024)&lt;/small&gt;
}}
}}

'''ජෝන් ජෝසප් හොප්ෆීල්ඩ්''' (උපත ජූලි මස 15, 1933)&lt;ref name=&quot;history.aip.org&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Hopfield, John J. |url=https://history.aip.org/phn/11501013.html |access-date=2024-10-08 |website=Physics History Network American Institute of Physics}}&lt;/ref&gt; යනු ඇමරිකානු භෞතික විද්‍යාඥයෙක් සහ [[ප්‍රින්ස්ටන් විශ්ව විද්‍යාලය|ප්‍රින්ස්ටන් විශ්ව විද්‍යාලයේ]] [[සම්මානනීය|සම්මානිත]] මහාචාර්යවරයෙකි, 1982 වර්ෂයේහි [[ආශ්‍රිත ස්නායු ජාල|ආශ්‍රිත ස්නායුක ජාල]] පිළිබඳ ඔහුගේ අධ්‍යයනය සඳහා වඩාත් ප්‍රසිද්ධ ය. ඔහු [[හොප්ෆීල්ඩ් ජාලය|හොප්ෆීල්ඩ් ජාලයේ]] සංවර්ධනය සඳහා ප්‍රසිද්ධ ය.

2024 වර්ෂයේ දී හොප්ෆීල්ඩ්, [[ජෙෆ්රි හිටන්|ජෙෆ්රි හින්ටන්]] සමඟ [[භෞතික විද්යාව සඳහා නොබෙල් ත්යාගය|භෞතික විද්‍යාව සඳහා නොබෙල් ත්‍යාගය]] පිරිනමනු ලැබුවේ [[යන්ත්‍ර ඉගෙනීම]] සඳහා, විශේෂයෙන් [[කෘතිම ස්නායු ජාලය|කෘතිම ස්නායුක ජාල]] පිළිබඳ ඔවුන්ගේ වැඩ කටයුතු හරහා ඔවුන්ගේ මූලික දායකත්වය වෙනුවෙන් ය.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Press release: The Nobel Prize in Physics 2024 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2024/press-release/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008150403/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2024/press-release/ |archive-date=October 8, 2024 |access-date=2024-10-08 |website=NobelPrize.org |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nobel.Physics.2024&quot;&gt;{{Citation|last=Taylor|first=D.B.|title=Nobel Physics Prize Awarded for Pioneering A.I. Research by 2 Scientists|date=2024-10-08|url=https://www.nytimes.com/2024/10/08/science/nobel-prize-physics.html|work=The New York Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20241008123756/https://www.nytimes.com/2024/10/08/science/nobel-prize-physics.html|access-date=2024-10-08|display-authors=et al.|archive-date=October 8, 2024}}&lt;/ref&gt; [[ඝනීභූත පදාර්ථ භෞතික විද්යාව|ඝණීකෘත පදාර්ථ භෞතික විද්‍යාව]], [[සංඛ්යාන යාන්ත්ර විද්යාව|සංඛ්‍යාන භෞතික විද්‍යාව]] සහ [[ජෛව භෞතික විද්යාව|ජෛව භෞතික විද්‍යාව]] ඇතුළු බහුවිධ ක්ෂේත්‍රවල ඔහු කළ සේවය වෙනුවෙන් ඔහුට විවිධ ප්‍රධාන භෞතික විද්‍යා සම්මාන පිරිනමා ඇත.

== චරිතාපදානය ==

=== මුල් ජීවිතය සහ අධ්‍යාපනය ===
ජෝන් ජෝසප් හොප්ෆීල්ඩ් 1933 වර්ෂයේ චිකාගෝ හි&lt;ref name=&quot;history.aip.org&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Hopfield, John J. |url=https://history.aip.org/phn/11501013.html |access-date=2024-10-08 |website=Physics History Network American Institute of Physics}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://history.aip.org/phn/11501013.html &quot;Hopfield, John J.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241008105302/https://history.aip.org/phn/11501013.html |date=2024-10-08 }} ''Physics History Network American Institute of Physics''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;October 8,&lt;/span&gt; 2024&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; භෞතික විද්‍යාඥයන් වන [[ජෝන් ජේ. හොප්ෆීල්ඩ් (වර්ණාවලි විශේෂඥ)|ජෝන් ජෝසප් හොප්ෆීල්ඩ්]] (උපත Jan Józef Chmielewski) සහ Helen Hopfield (née Staff) ට දාව උපත ලැබීය.&lt;ref name=&quot;Lindsay-2021&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|url=https://books.google.com/books?id=ieYdEAAAQBAJ&amp;dq=john+hopfield+biography&amp;pg=PA90|date=2021-03-04|language=en|archive-date=October 8, 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=1966 |title=American Men of Science: A Biographical Directory |url=https://books.google.com/books?id=_f4IAQAAMAAJ&amp;q=Helen+Staff+Hopfield |publisher=Science Press}}&lt;/ref&gt;

හොප්ෆීල්ඩ් 1954 වර්ෂයේ දී පෙන්සිල්වේනියාවේ [[ස්වර්ත්මෝර් විද්‍යාලය|ස්වර්ත්මෝර් විද්‍යාලයෙන්]] භෞතික විද්‍යාව පිළිබඳ ප්‍රධාන උපාධියක් සමඟ [[ශාස්ත්රවේදී උපාධිය|ශාස්ත්‍රවේදී උපාධියක්]] සහ 1958 වර්ෂයේ දී [[කෝනෙල් විශ්ව විද්‍යාලය|කෝනෙල් විශ්ව විද්‍යාලයෙන්]] භෞතික විද්‍යාව පිළිබඳ [[දර්ශන ආචාර්ය|දර්ශන ආචාර්ය උපාධියක්]] ලබා&lt;ref name=&quot;history.aip.org&quot;/&gt; ඔහුගේ ආචාර්ය උපාධි නිබන්ධනය නම් කර තිබුණේ &quot;ස්ඵටිකවල සංකීර්ණ [[සාපේක්ෂ අවසරය|පාර විද්‍යුත් නියතයට]] [[එක්සිටන්|එක්සයිටෝනවල]] දායකත්වය පිළිබඳ ක්වොන්ටම්-යාන්ත්‍රික සිද්ධාන්තය&quot; යනුවෙනි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=A quantum-mechanical theory of the contribution of excitons to the complex dielectric constant of crystals |url=https://www.proquest.com/docview/301894791/ |access-date=2024-10-08 |website=proquest.com |language=en}}&lt;/ref&gt; ඔහුගේ [[ආචාර්ය උපදේශක|ආචාර්ය උපාධි උපදේශක]] වූයේ [[ඇල්බට් ඕවර්හවුසර්|ඇල්බට් ඕවර්හවුසර් ය]].&lt;ref name=&quot;history.aip.org&quot; /&gt;

=== වෘත්තීය ===
ඔහු [[හිමොග්ලොබින්]] ව්‍යුහය මත වැඩ කරමින් [[බෙල් රසායනාගාර|බෙල් රසායනාගාරවල]] න්‍යායාත්මක කණ්ඩායමේ වසර දෙකක් ගත කළ&lt;ref name=&quot;Lindsay-2021&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|url=https://books.google.com/books?id=ieYdEAAAQBAJ&amp;dq=john+hopfield+biography&amp;pg=PA90|date=2021-03-04|language=en|archive-date=October 8, 2024}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFLindsay2021&quot;&gt;Lindsay, Grace (March 4, 2021). [https://books.google.com/books?id=ieYdEAAAQBAJ&amp;dq=john+hopfield+biography&amp;pg=PA90 ''Models of the Mind: How Physics, Engineering and Mathematics Have Shaped Our Understanding of the Brain'']. Bloomsbury Publishing. [[ජාත්‍යන්තර සම්මත පොත් අංකය|ISBN]]&amp;nbsp;[[විශේෂ:පොත් මූලාශ්‍ර/978-1-4729-6645-2|&lt;bdi&gt;978-1-4729-6645-2&lt;/bdi&gt;]]. [https://web.archive.org/web/20241008150358/https://books.google.com/books?id=ieYdEAAAQBAJ&amp;dq=john+hopfield+biography&amp;pg=PA90 Archived] from the original on October 8, 2024&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;October 8,&lt;/span&gt; 2024&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;history.aip.org&quot;/&gt; [[කැලිෆෝනියා විශ්ව විද්‍යාලය, බර්ක්ලි|විශ්ව විද්‍යාලය, බර්ක්ලි]] (භෞතික විද්‍යාව, 1961-1964),&lt;ref name=&quot;Nobel.Physics.2024&quot;/&gt; [[ප්‍රින්ස්ටන් විශ්ව විද්‍යාලය|ප්‍රින්ස්ටන් විශ්ව විද්‍යාලයේ]] පීඨ සාමාජිකයෙකු විය. භෞතික විද්‍යාව, 1964-1980),&lt;ref name=&quot;Nobel.Physics.2024&quot; /&gt; [[කැලිෆෝනියා තාක්ෂණ ආයතනය]] (කැල්ටෙක්, රසායන විද්‍යාව සහ ජීව විද්‍යාව, 1980-1997)&lt;ref name=&quot;Nobel.Physics.2024&quot; /&gt; සහ නැවතත් ප්‍රින්ස්ටන් (1997–),&lt;ref name=&quot;Nobel.Physics.2024&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;history.aip.org&quot; /&gt; එහිදී ඔහු හොවාර්ඩ් ඒ. අණුක ජීව විද්‍යාව පිළිබඳ පෙර මහාචාර්ය, සම්මාන.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Office of Communications |date=8 October 2024 |title=Princeton's John Hopfield receives Nobel Prize in physics |url=https://www.princeton.edu/news/2024/10/08/princetons-john-hopfield-receives-nobel-prize-physics |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008150359/https://www.princeton.edu/news/2024/10/08/princetons-john-hopfield-receives-nobel-prize-physics |archive-date=October 8, 2024 |access-date=2024-10-08 |website=Princeton University |language=en}}&lt;/ref&gt;

1981-1983 දක්වා රිචඩ් ෆෙයින්මන්, කාර්වර් මීඩ් සහ හොප්ෆීල්ඩ් කැල්ටෙක්හි &quot;ගණනයේ භෞතික විද්‍යාව&quot; නමින් වසරක පාඨමාලාවක් පැවැත්වීය.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|url=https://www.google.fr/books/edition/Feynman_And_Computation/ZkIPEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=0|date=2018-03-08|language=en}}&lt;/ref&gt; හොප්ෆීල්ඩ්ට ෆෙයින්මන් විසින් සහකාර ස්නායුක ජාල පිළිබඳ ඉගැන්වීමට ආරාධනා කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Hillis|first=W. Daniel|date=1989-02-01|title=Richard Feynman and the Connection Machine|url=https://pubs.aip.org/physicstoday/article/42/2/78/405542/Richard-Feynman-and-the-Connection-MachineIn-his|journal=Physics Today|volume=42|issue=2|pages=78–83|doi=10.1063/1.881196|issn=0031-9228}}&lt;/ref&gt; මෙම සහයෝගීතාවය හොප්ෆීල්ඩ් විසින් සම-ආරම්භ කරන ලද කැල්ටෙක් හි 1986 වර්ෂයේහි ගණනය කිරීම් සහ ස්නායු පද්ධති ආචාර්ය උපාධි වැඩසටහනට ආභාෂය ලබා දුන්නේ ය.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Caltech Celebrates 30 Years of its Computation and Neural Systems Option {{!}} Caltech Alumni |url=https://alumni.caltech.edu/caltech-celebrates-30-years-of-its-computation-and-neural-systems-option/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008150405/https://alumni.caltech.edu/caltech-celebrates-30-years-of-its-computation-and-neural-systems-option/ |archive-date=October 8, 2024 |access-date=2024-10-08 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== වැඩ ==
1958 වර්ෂයේ දී ඔහුගේ ආචාර්ය උපාධියේ දී, ඔහු ස්ඵටිකවල [[එක්සිටන්|එක්සිටෝනවල]] අන්තර්ක්‍රියා ගැන ලිවීය, [[ඝන රාජ්ය භෞතික විද්යාව|ඝන-තත්ත්ව භෞතික විද්‍යාවේ]] පෙනෙන [[අර්ධ අංශුව|අර්ධ අංශුවක්]] සඳහා [[Polariton|ධ්‍රැවීය]] පදය භාවිතා කළේ ය.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Hopfield|first=J. J.|date=1958-12-01|title=Theory of the Contribution of Excitons to the Complex Dielectric Constant of Crystals|url=https://link.aps.org/doi/10.1103/PhysRev.112.1555|journal=Physical Review|language=en|volume=112|issue=5|pages=1555–1567|bibcode=1958PhRv..112.1555H|doi=10.1103/PhysRev.112.1555|issn=0031-899X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Agranovich-2009&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|url=https://books.google.com/books?id=dYePg7KvyIIC&amp;dq=history+of+polariton+hopfield&amp;pg=PA106|date=2009-02-12|language=en|archive-date=October 8, 2024}}&lt;/ref&gt; ඔහු මෙසේ ලිවීය: &quot; [[ෆෝටෝනය|ෆෝටෝන]] වලට සමාන 'අංශු' ධ්‍රැවීකරණ ක්ෂේත්‍රය 'ධ්‍රැවීය' ලෙස හැඳින්වේ.&quot; &lt;ref name=&quot;Agranovich-2009&quot; /&gt; ඔහුගේ ධ්‍රැවීය ආකෘතිය සමහර විට [[හොප්ෆීල්ඩ් පාර විද්යුත්|Hopfield පාර විද්‍යුත්]] ලෙස හැඳින්වේ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Huttner|first=B.|last2=Barnett|first2=S. M.|date=1992|title=Dispersion and Loss in a Hopfield Dielectric|url=https://iopscience.iop.org/article/10.1209/0295-5075/18/6/003|url-status=live|journal=Europhysics Letters|language=en|volume=18|issue=6|pages=487|bibcode=1992EL.....18..487H|doi=10.1209/0295-5075/18/6/003|issn=0295-5075|archive-url=https://web.archive.org/web/20241008143515/https://iopscience.iop.org/article/10.1209/0295-5075/18/6/003|archive-date=October 8, 2024|access-date=October 8, 2024}}&lt;/ref&gt;

1974 වර්ෂයේ දී ඔහු [[DNA අනුවර්තනය|DNA ප්‍රතිවර්තනයේ]] නිරවද්‍යතාවය පැහැදිලි කිරීම සඳහා [[චාලක සෝදුපත් කියවීම]] ලෙස හඳුන්වන [[එන්සයිම උත්ප්රේරණය|ජෛව රසායනික ප්‍රතික්‍රියා]] වල දෝෂ නිවැරදි කිරීම සඳහා යාන්ත්‍රණයක් හඳුන්වා දුන්නේ ය.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Hopfield|first=J. J.|date=1974|title=Kinetic Proofreading: A New Mechanism for Reducing Errors in Biosynthetic Processes Requiring High Specificity|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1974-10_71_10/page/4135|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=71|issue=10|pages=4135–4139|bibcode=1974PNAS...71.4135H|doi=10.1073/pnas.71.10.4135|issn=0027-8424|pmc=434344|pmid=4530290|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත|url=https://books.google.com/books?id=QSVKAAAAQBAJ&amp;dq=biography+hopfield+kinetic+proofreading&amp;pg=PA449|date=2003-07-01|language=en|archive-date=October 8, 2024}}&lt;/ref&gt;

හොප්ෆීල්ඩ් 1982 වර්ෂයේ දී ස්නායු විද්‍යාව පිළිබඳ ඔහුගේ පළමු ප්‍රකාශනය ප්‍රකාශයට පත් කළේය, එය &quot;නැගී එන සාමූහික ගණනය කිරීමේ හැකියාවන් සහිත ස්නායු ජාල සහ භෞතික පද්ධති&quot; යන මාතෘකාව යටතේ ඔහු දැන් හඳුන්වනු ලබන්නේ [[හොප්ෆීල්ඩ් ජාලය|Hopfield ජාලය]] ලෙස හැඳින්වෙන, [[අන්තර්ගත-ආමන්ත්‍රණය කළ හැකි මතකය|අන්තර්ගතයට ආමන්ත්‍රණය කළ හැකි මතකයක්]] ලෙස සේවය කළ හැකි කෘතිම ජාලයකි. 'on' හෝ 'off' විය හැකි ද්විමය නියුරෝන වල.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Hopfield|first=J J|date=April 1982|title=Neural networks and physical systems with emergent collective computational abilities.|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1982-04_79_8/page/2554|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=79|issue=8|pages=2554–2558|bibcode=1982PNAS...79.2554H|doi=10.1073/pnas.79.8.2554|issn=0027-8424|pmc=346238|pmid=6953413|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lindsay-2021&quot;/&gt; මුල් ජාලයට සීමිත මතකයක් තිබුණි, මෙම ගැටලුව Hopfield සහ Dimitry Krotov විසින් 2016 දී විසඳන ලදී.&lt;ref name=&quot;The Nobel Committee for Physics-2024&quot;&gt;{{Cite journal|last=The Nobel Committee for Physics|date=8 October 2024|title=Scientifc Background to the Nobel Prize in Physics 2024|url=https://www.nobelprize.org/uploads/2024/09/advanced-physicsprize2024.pdf|url-status=live|journal=The Royal Swedish Academy of Sciences|archive-url=https://web.archive.org/web/20241008115608/https://www.nobelprize.org/uploads/2024/09/advanced-physicsprize2024.pdf|archive-date=October 8, 2024|access-date=October 8, 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Krotov|first=Dmitry|last2=Hopfield|first2=John J.|date=2016|title=Dense Associative Memory for Pattern Recognition|url=https://papers.nips.cc/paper_files/paper/2016/hash/eaae339c4d89fc102edd9dbdb6a28915-Abstract.html|url-status=live|journal=Advances in Neural Information Processing Systems|publisher=Curran Associates, Inc.|volume=29|arxiv=1606.01164|archive-url=https://web.archive.org/web/20240619113658/https://papers.nips.cc/paper_files/paper/2016/hash/eaae339c4d89fc102edd9dbdb6a28915-Abstract.html|archive-date=June 19, 2024|access-date=October 8, 2024}}&lt;/ref&gt; විශාල මතක ගබඩා Hopfield ජාල දැන් [[නවීන හොප්ෆීල්ඩ් ජාලය|නවීන Hopfield ජාල]] ලෙස හැඳින්වේ.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත|url=https://www.google.fr/books/edition/The_Oxford_Handbook_of_Human_Memory_Two/mLYMEQAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%22modern+Hopfield+networks%22&amp;pg=PA229&amp;printsec=frontcover|date=2024|language=en}}&lt;/ref&gt;

[[ඩේවිඩ් ඩබ්ලිව් ටැංකිය|ඩේවිඩ් ඩබ්ලිව්. ටෑන්ක්]] සමඟ එක්ව, හොප්ෆීල්ඩ් 1985-1986&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Hopfield|first=J. J.|last2=Tank|first2=D. W.|date=1985-07-01|title=&quot;Neural&quot; computation of decisions in optimization problems|url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF00339943|url-status=live|journal=Biological Cybernetics|language=en|volume=52|issue=3|pages=141–152|doi=10.1007/BF00339943|issn=1432-0770|pmid=4027280|archive-url=https://web.archive.org/web/20241008150833/https://link.springer.com/article/10.1007/BF00339943|archive-date=October 8, 2024|access-date=October 8, 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Hopfield|first=John J.|last2=Tank|first2=David W.|date=1986-08-08|title=Computing with Neural Circuits: A Model|url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.3755256|url-status=live|journal=Science|language=en|volume=233|issue=4764|pages=625–633|bibcode=1986Sci...233..625H|doi=10.1126/science.3755256|issn=0036-8075|pmid=3755256|archive-url=https://web.archive.org/web/20240414215541/https://www.science.org/doi/10.1126/science.3755256|archive-date=April 14, 2024|access-date=October 8, 2024}}&lt;/ref&gt; හි ප්‍රතිසම ආකෘතියක් භාවිතයෙන් අඛණ්ඩ කාල ගතිකත්වය මත පදනම් වූ විවික්ත ප්‍රශස්තකරණ ගැටළු විසඳීම සඳහා ක්‍රමයක් සකස් කළේය. ප්‍රශස්තිකරණ ගැටළුව ජාලයේ අන්තර්ක්‍රියා පරාමිතීන් (බර) තුළ කේතනය කර ඇත. [[අනුකරණය කරන ලද නිර්වින්දනය]] සමඟ ගෝලීය ප්‍රශස්තකරණයේදී මෙන්, ඇනලොග් පද්ධතියේ ඵලදායී උෂ්ණත්වය ක්‍රමයෙන් අඩු විය.&lt;ref name=&quot;The Nobel Committee for Physics-2024&quot;/&gt;

== සම්මාන සහ ගෞරව ==
1969 වර්ෂයේ දී හොප්ෆීල්ඩ් සහ [[ඩේවිඩ් ගිල්බට් තෝමස්]] හට ඝන ද්‍රව්‍ය භෞතික විද්‍යාව පිළිබඳ [[ඔලිවර් ඊ. බක්ලි ත්‍යාගය]] පිරිනමන ලදී &quot;ඝන ද්‍රව්‍ය සමඟ ආලෝකයේ අන්තර්ක්‍රියා පිළිබඳ අවබෝධය දියුණු කළ න්‍යාය සහ අත්හදා බැලීම් ඒකාබද්ධ කිරීමේ ඔවුන්ගේ ඒකාබද්ධ ක්‍රියාකාරකම් සඳහා&quot;.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Honors and Award Winners |url=https://www.aps.org/funding-recognition/winners?award_recipients%5Bpage%5D=1265 |access-date=8 October 2024 |website=American Physical Society}}&lt;/ref&gt;

ඔහුට 2001 දී [[න්‍යායාත්මක භෞතික විද්‍යාව සඳහා වූ ජාත්‍යන්තර මධ්‍යස්ථානය|න්‍යායික භෞතික විද්‍යාව සඳහා වූ ජාත්‍යන්තර මධ්‍යස්ථානයේ]] [[ඩිරැක් පදක්කම (ICTP)|ඩිරැක් පදක්කම]] පිරිනමන ලදී &quot;විද්‍යාත්මක විෂයයන් වල විශ්මයජනක ලෙස පුළුල් පරාසයක වැදගත් දායකත්වයක් සඳහා&quot;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Dirac Medallist 2001 {{!}} ICTP |url=https://www.ictp.it/home/dirac-medallist-2001 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008150847/https://www.ictp.it/home/dirac-medallist-2001 |archive-date=October 8, 2024 |access-date=2023-10-20 |website=www.ictp.it}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Physics Today-2001&quot;&gt;{{Cite journal|date=2001-10-01|title=Princeton Physicist Garners Dirac Medal|url=https://pubs.aip.org/physicstoday/article/54/10/85/935313/Princeton-Physicist-Garners-Dirac-Medal|url-status=live|journal=Physics Today|language=en|volume=54|issue=10|pages=85|bibcode=2001PhT....54S..85.|doi=10.1063/1.1420565|issn=0031-9228|archive-url=https://web.archive.org/web/20241008170347/https://pubs.aip.org/physicstoday/article/54/10/85/935313/Princeton-Physicist-Garners-Dirac-Medal|archive-date=October 8, 2024|access-date=October 8, 2024|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[සුවඳ දැනීම|ආඝ්‍රාණය කිරීමේ දී]] සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් [''සාමූහික''] සංවිධානාත්මක මූලධර්මයක්&quot; සහ &quot;a ස්නායු ක්‍රියාකාරිත්වයට 'ස්පයිකින්' අභ්‍යන්තර සන්නිවේදනයේ තාවකාලික ව්‍යුහයෙන් ප්‍රයෝජන ගත හැකි නව මූලධර්මය&quot;.&lt;ref name=&quot;Physics Today-2001&quot; /&gt;

හොප්ෆීල්ඩ් 1973 වර්ෂයේ දී [[ජාතික විද්‍යා ඇකඩමිය|ජාතික විද්‍යා ඇකඩමියේ]] සාමාජිකයෙකු ලෙසත්, 1975 වර්ෂයේ දී [[ඇමරිකානු කලා හා විද්‍යා ඇකඩමිය|ඇමරිකානු කලා හා විද්‍යා ඇකඩමියේ]] &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=John J. Hopfield |url=http://www.nasonline.org/member-directory/members/54422.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324140236/http://www.nasonline.org/member-directory/members/54422.html |archive-date=March 24, 2019 |access-date=May 24, 2020 |website=www.nasonline.org}}&lt;/ref&gt;, 1988 වර්ෂයේ දී [[ඇමරිකානු දාර්ශනික සංගමය|ඇමරිකානු දාර්ශනික සංගමයේ]] සාමාජිකයෙකු&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=October 12, 2023 |title=John Joseph Hopfield |url=https://www.amacad.org/person/john-joseph-hopfield |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008161356/https://www.amacad.org/person/john-joseph-hopfield |archive-date=October 8, 2024 |access-date=May 24, 2020 |website=American Academy of Arts &amp; Sciences}}&lt;/ref&gt; පත්&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=APS Member History |url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=John+Hopfield+&amp;title=&amp;subject=&amp;subdiv=&amp;mem=&amp;year=&amp;year-max=&amp;dead=&amp;keyword=&amp;smode=advanced |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231018060406/https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=John+Hopfield+&amp;title=&amp;subject=&amp;subdiv=&amp;mem=&amp;year=&amp;year-max=&amp;dead=&amp;keyword=&amp;smode=advanced |archive-date=October 18, 2023 |access-date=May 24, 2020 |website=search.amphilsoc.org}}&lt;/ref&gt; 1985 වර්ෂයේ දී, හොප්ෆීල්ඩ් [[ජයග්‍රහණ පිළිබඳ ඇකඩමිය|ඇමරිකානු ජයග්‍රහණ ඇකඩමියේ]] ගෝල්ඩන් ප්ලේට් සම්මානය ලබා ගත්තේ ය.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Golden Plate Awardees of the American Academy of Achievement |url=https://achievement.org/our-history/golden-plate-awards/#science-exploration |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161215023909/https://achievement.org/our-history/golden-plate-awards/#science-exploration |archive-date=December 15, 2016 |access-date=June 26, 2020 |website=www.achievement.org |publisher=[[American Academy of Achievement]]}}&lt;/ref&gt; ඔහු 2005 වර්ෂයේ දී ජීව විද්‍යා ක්ෂේත්‍රය සඳහා [[ඇල්බට් අයින්ස්ටයින් ලෝක විද්‍යා සම්මානය]] ලබා ගත්තේ ය.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Albert Einstein World Award of Science 2005 |url=http://www.consejoculturalmundial.org/winners-science-johnj.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023001446/http://www.consejoculturalmundial.org/winners-science-johnj.php |archive-date=October 23, 2013 |access-date=August 13, 2013}}&lt;/ref&gt; ඔහු 2006 වර්ෂයේ දී ඇමරිකානු භෞතික සංගමයේ සභාපති විය.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=John Hopfield, Array of Contemporary Physicists |url=http://www.aip.org/history/acap/biographies/bio.jsp?hopfieldj |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019172143/http://www.aip.org/history/acap/biographies/bio.jsp?hopfieldj |archive-date=October 19, 2013 |access-date=October 19, 2013}}&lt;/ref&gt; හොප්ෆීල්ඩ් සංඛ්‍යාන භෞතික විද්‍යාවේ 2022 වර්ෂයේ [[බෝල්ට්ස්මන් පදක්කම|බෝල්ට්ස්මන් පදක්කම්]] සම්මානය [[දීපක් ධාර්]] සමඟ බෙදා ගත්තේ ය.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=STATPHYS28 |url=https://statphys28.org/boltzmannmedal.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240414210119/https://statphys28.org/boltzmannmedal.html |archive-date=April 14, 2024 |access-date=2024-10-08 |website=statphys28.org}}&lt;/ref&gt; 2023 වර්ෂයේහි, ඔහු ජීවිත කාලය සඳහා ScholarGPS විසින් ඉහළ ශ්‍රේණිගත විශාරදයෙකු ලෙස නම් කරන ලදී.&lt;ref&gt;[https://scholargps.com/scholars/26043816241435/john-j-hopfield ScholarGPS Profile: John J. Hopfield]&lt;/ref&gt;

ඔහු &quot;කෘත්‍රිම ස්නායුක ජාල සමඟ යන්ත්‍ර ඉගෙනීම සක්‍රීය කරන පදනම් සොයාගැනීම් සහ නව නිපැයුම්&quot; සඳහා [[ජෙෆ්රි ඊ හිටන්|Geoffrey E. Hinton]] සමඟ එක්ව 2024 වර්ෂයේ භෞතික විද්‍යාව සඳහා වූ නොබෙල් ත්‍යාගය පිරිනමන ලදී.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=The Nobel Prize in Physics 2024 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2024/summary/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008150842/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2024/summary/ |archive-date=October 8, 2024 |access-date=8 October 2024 |publisher=Nobel Media AB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=SBGG4WNweEc |title=Announcement of the 2024 Nobel Prize in Physics |date=2024-09-11 |last=Nobel Prize |access-date=2024-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008125632/https://www.youtube.com/watch?v=SBGG4WNweEc |archive-date=October 8, 2024 |url-status=live |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;

== ආචාර්ය උපාධිධාරීන් ==
ඔහුගේ හිටපු ආචාර්ය උපාධි සිසුන්ට [[බර්ට්රන්ඩ් හැල්පෙරින්|බර්ට්‍රන්ඩ් හැල්පෙරින්]] (1965 වර්ෂයේ දී ආචාර්ය උපාධිය), [[ස්ටීවන් ගර්වින්|ස්ටීවන් ගිර්වින්]] (1977 වර්ෂය), [[ටෙරී සෙජ්නොව්ස්කි]] (1978 වර්ෂය), [[එරික් වින්ෆ්රී|එරික් වින්ෆ්‍රී]] (1998 වර්ෂය), [[හෝසේ ඔනුචික්|ජෝස් ඔනුචික්]] (1987 වර්ෂය) සහ [[ඩේවිඩ් ජේසී මැකේ]] (1992 වර්ෂය) ඇතුළත් වේ.&lt;ref&gt;{{MathGenealogy|id=15862|title=John Joseph Hopfield}}&lt;/ref&gt;

== මූලාශ්‍ර ==

[[ප්‍රවර්ගය:Members of the American Philosophical Society]]
[[ප්‍රවර්ගය:Place of birth missing (living people)]]
[[ප්‍රවර්ගය:ජීවමාන ජනයා]]
[[ප්‍රවර්ගය:1933 උපත්]]
[[ප්‍රවර්ගය:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>7p8du0xuyi57tqlijgwar30tq64y4i8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>මැඩෙයිරා</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175975</id>
    <revision>
      <id>802488</id>
      <parentid>797076</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T21:51:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="186527" sha1="cbtm68si7q7mdzmkwasfqfm48eyd3b3" xml:space="preserve">{{Infobox political division|name=මැඩෙයිරා|settlement_type=පෘතුගාලයේ ස්වයං පාලන කලාප සහ යුරෝපීය සංගමයේ පිටත කලාපය|official_name=මැඩෙයිරා හි ස්වයං පාලන කලාපය&lt;br /&gt;{{nobold|{{native name|pt|Região Autónoma da Madeira}}}}|image_flag=Flag_of_Madeira.svg|flag_size=125px|flag_alt=ක්‍රිස්තුස් වහන්සේගේ රතු මායිම් සහිත සුදු කුරුසයක් සහිත නිල්-රන්-නිල් සිරස් ට්‍රිබෑන්ඩ්.|flag_link=මැඩෙයිරා ධජය|image_seal=File:Coat of arms of Madeira.svg|seal_size=85px|seal_alt=නිල් සුදුමැලි හෝ ක්‍රිස්තුස් වහන්සේගේ කුරුසය සමඟ ආරෝපණය කර ඇත|seal_type=රාජ්‍ය ලාංඡනය|seal_link=මැඩෙයිරා හි ලාංඡනය|nickname=අත්ලාන්තික් සාගරයේ මුතු ඇටය|motto={{lang|pt|Das Ilhas as Mais Belas e Livres}}&lt;br /&gt;({{langx|si|&quot;සියලුම දූපත් අතරින්, වඩාත්ම ලස්සන හා නිදහස්&quot;}})|anthem={{lang|pt|[[Hino da Região Autónoma da Madeira]]}}&lt;br /&gt;({{langx|si|&quot;මැඩෙයිරා හි ස්වයං පාලන කලාපයේ ගීය&quot;}})&lt;br /&gt; &lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;
[[File:Hino da Região Autónoma da Madeira.ogg|center]]&lt;/div&gt;|song_type=ප්‍රාදේශීය ගීය|image_map=EU-Portugal_with_Madeira_circled.svg|map_alt=මැඩෙයිරා හි පිහිටීම|map_caption=පෘතුගීසි භූමිය තුළ මැඩෙයිරා පිහිටීම (තද කොළ) සහ [[යුරෝපීය සංගමය]] (ලා කොළ)|coordinates={{Wikidatacoord|Q26253|type:isle|display=inline,title}}|subdivision_type=රට|subdivision_name={{Flag|Portugal}}|established_title=පෘතුගීසි සොයාගැනීම්|established_date=1418–1419|established_title2=බේරුම්කරණය|established_date2={{circa|1425}}|established_title3=ස්වාධීන තත්ත්වය|established_date3=1976 අප්‍රේල් 30|named_for={{langx|si|දැව}} ({{langx|pt|madeira}})|official_languages=[[යුරෝපීය පෘතුගීසි|පෘතුගීසි]]|demonym={{langx|si|මැඩෙයිරාන්}} ({{langx|pt|Madeirense}})|capital=ෆන්චල්|largest_city=capital|leader_title1=ජනරජයේ නියෝජිතයා|leader_name1=ඉරිනියු බැරේටෝ|leader_title2=මැඩෙයිරා ප්‍රාදේශීය රජයේ ජනාධිපති|leader_name2=මිගෙල් ඇල්බකර්ක්|leader_title3=ව්‍යවස්ථාදායක සභාවේ සභාපති|leader_name3=හෝසේ මැනුවෙල් රොඩ්රිගස්|legislature=ව්‍යවස්ථාදායක සභාව|national_representation=ජාතික සහ යුරෝපීය නියෝජනය|national_representation_type1=ජනරජයේ රැස්වීම් සභාව (පෘතුගාලය)|national_representation1=පාර්ලිමේන්තු නියෝජිතයන් 6 (230 කින්)|national_representation_type2=[[යුරෝපීය පාර්ලිමේන්තුව]]|national_representation2=යුරෝපීය පාර්ලිමේන්තු නියෝජිතයන් 2 (පෘතුගීසි ආසන 21 කින්)|area_km2=801|elevation_max_m=1,861|elevation_max_point=[[පිකෝ රුයිවෝ]]|elevation_min_m=0|elevation_min_point=[[අත්ලාන්තික් සාගරය]]|population_census=250,769&lt;ref&gt;{{cite web |title=Resident population (No.) by Place of residence, Sex and Age group; Decennial - Statistics Portugal, Population and housing census – 2021 |url=https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&amp;xpgid=ine_indicadores&amp;contecto=pi&amp;indOcorrCod=0011166&amp;selTab=tab0 |website=INE |access-date=17 November 2022 |archive-date=11 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111210123/https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&amp;xpgid=ine_indicadores&amp;contecto=pi&amp;indOcorrCod=0011166&amp;selTab=tab0 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;|population_census_year=2021|population_density_km2=313|GDP_nominal_year=2024 ([[Fitch Ratings|Fitch]])|GDP_nominal_per_capita={{increase}} ඇ.ඩො. 46,326&lt;ref&gt;[https://www.fitchratings.com/research/international-public-finance/fitch-revises-autonomous-region-of-madeira-outlook-to-positive-on-sovereign-rating-action-16-05-2022] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20220816231703/https://www.fitchratings.com/research/international-public-finance/fitch-revises-autonomous-region-of-madeira-outlook-to-positive-on-sovereign-rating-action-16-05-2022 |date=16 August 2022 }} Fitch Revises Autonomous Region of Madeira's Outlook to Positive on Sovereign Rating Action, Mon 16 May 2022 - 17:02 ET, retrieved 28 June 2022.&lt;/ref&gt;|GDP_nominal_per_capita_rank=|currency=[[යුරෝ]] €|currency_code=EUR|timezone=[[Western European Time|WET]]|utc_offset=±00:00|timezone_DST=[[Western European Summer Time|WEST]]|utc_offset_DST=+01:00|date_format=දිදි/මාමා/වවවව|drives_on=දකුණ|calling_code=[[Telephone numbers in Portugal|+351 (291)]]|postal_code_type=තැපැල් කේතය|postal_code=90nn-94nn|iso_code=[[ISO 3166-2:PT|PT-30]]|website=[https://www.madeira.gov.pt/ www.madeira.gov.pt]|blank7_name_sec1=සුපුරුදු කෙටි යෙදුම|blank7_info_sec1=RAM|cctld=[[.pt]]}}'''මැඩෙයිරා''' ({{IPAc-en|m|ə|ˈ|d|ɪər|ə}} {{respell|mə|DEER|ə}} {{small|or}} {{IPAc-en|m|ə|ˈ|d|ɛər|ə}} {{respell|mə|DAIR|ə}};&lt;ref&gt;{{Cite American Heritage Dictionary|Madeira|access-date=19 April 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite dictionary |title=Madeira |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]] |url=http://www.lexico.com/definition/Madeira |archive-url=https://web.archive.org/web/20200131135321/https://www.lexico.com/definition/madeira |archive-date=31 January 2020 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite Merriam-Webster|Madeira|access-date=18 April 2019}}&lt;/ref&gt; {{IPA|pt-PT|mɐˈðɐjɾɐ|lang|Madeira - PORT.wav}}), නිල වශයෙන් '''මැඩෙයිරා හි ස්වයං පාලන කලාපය''' ({{langx|pt|Região Autónoma da Madeira}}), පෘතුගාලයේ ස්වාධීන කලාපයකි. එය උතුරු අත්ලාන්තික් සාගරයේ, මැකරෝනීසියාවේ කලාපයේ, කැනරි දූපත් වලට උතුරින් කිලෝමීටර 400 (සැතපුම් 250) ට අඩුවෙන්, මොරොක්කෝ රාජධානියට බටහිරින් කිලෝමීටර 520 (සැතපුම් 320) සහ කිලෝමීටර 805 (සැතපුම් 500) සහ පෘතුගාලයේ ප්‍රධාන භූමියේ නිරිත දෙසින් පිහිටා ඇති දූපත් සමූහයකි.&lt;ref name=&quot;Bowler&quot;&gt;{{cite book|author=Bowler, John|year=2018|title=Wildlife of Madeira and the Canary Islands|quote=The Madeira archipelago belongs to Portugal and lies just under 400 km to the north of the Canary Island of Tenerife and 520 km west of Morocco.|page=[https://books.google.com/books?id=EqVLDwAAQBAJ&amp;dq=Wildlife+of+Madeira+and+the+Canary+Islands+520+km+morocco&amp;pg=PA5 5]|publisher=Princeton University Press}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Beron&quot;&gt;{{cite book|author=Beron, Petar|year=2018|title=Zoogeography of Arachnida|quote=Another archipelago, a Portugal territory, is Madeira, comprising the islands of Madeira, Porto Santo, Degeltas, and Selvagens, 520 km from the African coast.|page=[https://books.google.com/books?id=7LdmDwAAQBAJ&amp;dq=madeira+520+km+morocco&amp;pg=PA363 363]|publisher=Springer}}&lt;/ref&gt; මැඩෙයිරා තිබෙන්නේ අප්‍රිකානු භූ කම්පන තහඩුවේය, එය සංස්කෘතික, දේශපාලනික සහ ජනවාර්ගික වශයෙන් යුරෝපය සමඟ සම්බන්ධ වුවද, එහි ජනගහනය ප්‍රධාන වශයෙන් පෘතුගීසි පදිංචිකරුවන්ගෙන් පැවත එන්නකි.&lt;ref name=&quot;ibpuk&quot;&gt;{{cite book|author=Ibpuk|year=2019|title=Madeira: Doing Business, Investing in Madeira Guide Volume 1|page=14|location=Washington, D.C.|publisher=International Business Publications}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Passinhas&quot;&gt;{{cite book|author=Passinhas, Sandra|year=2012|title=Property and Trust Law in Portugal|publisher=Wolsters Kluver}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Magical Madeira Island |url=https://www.ays-madeira.com/madeira.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190613045644/https://www.ays-madeira.com/madeira.html |archive-date=13 June 2019 |access-date=13 March 2020 |website=AYS}}&lt;/ref&gt; 2021 දී එහි ජනගහනය 251,060 විය. මැඩෙයිරා අගනුවර වන්නේ ප්‍රධාන දිවයිනේ දකුණු වෙරළ තීරයේ ෆන්චල් ය.

මෙම දූපත් සමූහයට මැඩෙයිරා, පෝටෝ සැන්ටෝ සහ ඩෙසර්ටාස් යන දූපත් ඇතුළත් වන අතර, සැවේජ් දූපත් වල වෙනම දූපත් සමූහයක් සමඟ පරිපාලනය කෙරේ. ජනගහනයෙන් අඩක් පමණ ෆන්චල් හි ජීවත් වේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mullen |first=Tom |title=Why Madeira Island Is A World Apart |url=https://www.forbes.com/sites/tmullen/2021/10/24/why-madeira-island-is-a-world-apart/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221025224210/https://www.forbes.com/sites/tmullen/2021/10/24/why-madeira-island-is-a-world-apart/ |archive-date=25 October 2022 |access-date=29 October 2022 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; පෘතුගීසි ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවෙන් සපයා ඇති මැඩෙයිරා හි ස්වයං පාලන ප්‍රදේශයේ පරිපාලන දේශපාලන ප්‍රඥප්තිය හරහා කලාපයට දේශපාලන සහ පරිපාලන ස්වයං පාලනයක් ඇත. කලාපය පිටත කලාපයක් ලෙස යුරෝපීය සංගමයේ අනිවාර්ය කොටසකි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=EUR-Lex – 12002E299 – EN |url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:12002E299:EN:HTML |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170516162514/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:12002E299:EN:HTML |archive-date=16 May 2017 |access-date=28 December 2016 |publisher=eur-lex.europa.eu}}&lt;/ref&gt; මැඩෙයිරා සාමාන්‍යයෙන් මධ්‍යධරණී ගිම්හාන නියඟ සහ ශීත වර්ෂා සහිත මෘදු/මධ්‍යස්ථ උපනිවර්තන දේශගුණයක් ඇත. බොහෝ ක්ෂුද්‍ර ක්ලයිමට් විවිධ උන්නතාංශවල දක්නට ලැබේ.

මැඩෙයිරා, එවකට ජනාවාස නොවූ, පෘතුගීසි නාවිකයින් විසින් 1419 දී නාවික හෙන්රි කුමරුගේ සේවයේ යෙදී සිටි අතර 1420 න් පසු පදිංචි විය. මෙම දූපත් සමූහය සොයාගැනීමේ යුගයේ ගවේෂණාත්මක කාල පරිච්ඡේදයේ පළමු භෞමික සොයාගැනීමයි.

මැඩෙයිරා යනු වසර පුරා නිවාඩු නිකේතනයකි, විශේෂයෙන් පෘතුගීසි, නමුත් බ්‍රිතාන්‍ය (2021 දී සංචාරයන් 148,000), සහ ජර්මානුවන් (113,000).&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web |title=Tourists in Madeira, Portugal by country 2021 |url=https://www.statista.com/statistics/1155166/number-of-tourists-in-madeira-by-country/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408172613/https://www.statista.com/statistics/1155166/number-of-tourists-in-madeira-by-country/ |archive-date=8 April 2023 |access-date=16 August 2022}}&lt;/ref&gt; එය මෙතෙක් වඩාත්ම ජනාකීර්ණ සහ ජනාකීර්ණ පෘතුගීසි දූපතයි. යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවියක් ලෙස වර්ගීකරණය කර ඇති ප්‍රාග් ඓතිහාසික ලෝරල් වනාන්තර සහිත මැඩෙයිරා වයින්, වෘක්ෂලතා සහ සත්ත්ව විශේෂ සඳහා කලාපය ප්‍රසිද්ධය. ගමනාන්තය EarthCheck විසින් සහතික කර ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=23 February 2022 |title=Madeira begins sustainable certification process with EarthCheck {{!}} News {{!}} Island Innovation |url=https://islandinnovation.co/news/madeira-begins-sustainable-certification-process-with-earthcheck/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204032959/https://islandinnovation.co/news/madeira-begins-sustainable-certification-process-with-earthcheck/ |archive-date=4 December 2023 |access-date=4 December 2023 |website=islandinnovation.co |language=en-US}}&lt;/ref&gt; යුරෝපය, කැරිබියන් සහ උතුරු අප්‍රිකාව අතර අත්ලාන්තික් මගී යාත්‍රා සඳහා වැදගත් නැවතුම්පොළක් වන ෆන්චල්හි ප්‍රධාන වරාය බොහෝ කලක සිට කෲස් නැව් නැව් තටාකයේ ප්‍රමුඛ පෘතුගීසි වරාය වී ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=14-02-2018 - In 2017, Madeira's hotel industry registered new records in overnight stays and revenue |url=https://estatistica.madeira.gov.pt/en/download-now-3/economic/turismo-gb/turismo-noticias-gb/tourism-press-release-current-gb/1553-14-02-2018-in-2017-madeira-s-hotel-industry-registered-new-records-in-overnight-stays-and-revenue.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180522041402/https://estatistica.madeira.gov.pt/en/download-now-3/economic/turismo-gb/turismo-noticias-gb/tourism-press-release-current-gb/1553-14-02-2018-in-2017-madeira-s-hotel-industry-registered-new-records-in-overnight-stays-and-revenue.html |archive-date=22 May 2018 |access-date=20 May 2018 |publisher=estatistica.madeira.gov.pt}}&lt;/ref&gt; මීට අමතරව, මැඩෙයිරා හි ජාත්‍යන්තර ව්‍යාපාරික මධ්‍යස්ථානය, මැඩෙයිරා නිදහස් වෙළඳ කලාපය ලෙසද හැඳින්වේ, 1980 ගණන්වල පිහිටුවන ලදී. එයට (ප්‍රධාන වශයෙන් බදු සම්බන්ධ) දිරිගැන්වීම් ඇතුළත් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=About IBC |url=https://www.ibc-madeira.com/en/about-ibc.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180319084926/https://www.ibc-madeira.com/en/about-ibc.html |archive-date=19 March 2018 |access-date=19 March 2018 |publisher=ibc-madeira.com}}&lt;/ref&gt;{{TOC limit}}

== ඉතිහාසය ==

=== පුරාණ ===
ප්ලූටාර්ක් ඔහුගේ සමාන්තර ජීවිතවල (සර්ටෝරියස්, ක්‍රි.ව. 75) හමුදාපති ක්වින්ටස් සර්ටෝරියස් (ක්‍රි.පූ. 72) ගැන සඳහන් කරමින්, ඔහු කැඩිස් වෙත ආපසු පැමිණීමෙන් පසු, ඔහුට සුන්දර අත්ලාන්තික් දූපත් ගැන කතා කළ නැවියන් මුණගැසුණු බව සඳහන් කරයි: &quot;දූපත් යැයි කියනු ලැබේ. අප්‍රිකාවේ සිට කිලෝමීටර් 2,000ක් දුරින් ඉතා පටු සමුද්‍ර සන්ධියකින් වෙන් කර ඇති සංඛ්‍යාවෙන් දෙදෙනෙකු ඔවුන් හඳුන්වන්නේ ආශීර්වාද ලත් දූපත් ලෙසයි.&quot;&lt;ref&gt;{{Citation|last=[[Plutarch]]|title=The Parallel Lives: Sertorius, ch. 8|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/e/roman/texts/plutarch/lives/sertorius*.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20230516005749/https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Sertorius%2A.html|access-date=19 February 2021|archive-date=16 May 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

900 සහ 1030 අතර කාලයේ දී වයිකින්වරුන් විසින් මෙම දූපත් වෙත පැමිණෙන්නට ඇති බව පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂිවලින් පෙනී යයි.&lt;ref name=&quot;viking&quot;&gt;{{cite journal|last1=Rando|first1=Juan Carlos|last2=Pieper|first2=Harald|last3=Alcover|first3=Josep Antoni|date=7 April 2014|title=Radiocarbon evidence for the presence of mice on Madeira Island (North Atlantic) one millennium ago|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|language=en|volume=281|issue=1780|pages=3|doi=10.1098/rspb.2013.3126|issn=0962-8452|pmc=4027395|pmid=24523273|quote=The mtDNA haplotypes from current populations of house mouse M. m. domesticus of Madeira, [...] show similarities with those of Scandinavia and northern Germany (but not with the Portuguese mainland). This [...] suggests that northern Europe was the source area, and raises the intriguing possibility that the Vikings could have brought the house mouse to the island, although it should be noted that to date there are no historical references of Viking voyages to Macaronesia.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gündüz|first1=İ.|last2=Auffray|first2=J.-C.|last3=Britton-Davidian|first3=J.|last4=Catalan|first4=J.|last5=Ganem|first5=G.|last6=Ramalhinho|first6=M. G.|last7=Mathias|first7=M. L.|last8=Searle|first8=J. B.|date=August 2001|title=Molecular studies on the colonization of the Madeiran archipelago by house mice|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.0962-1083.2001.01346.x|url-status=live|journal=Molecular Ecology|language=en|volume=10|issue=8|pages=2023–2029|bibcode=2001MolEc..10.2023G|doi=10.1046/j.0962-1083.2001.01346.x|issn=0962-1083|pmid=11555245|archive-url=https://web.archive.org/web/20211015220133/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.0962-1083.2001.01346.x|archive-date=15 October 2021|access-date=11 April 2024|quote=Similarities between the sequences found in the Madeiras and those in Scandinavia and northern Germany suggest that northern Europe was the source area, and there is the intriguing possibility that the Vikings may have accidentally brought house mice to the archipelago.}}&lt;/ref&gt;

මුහම්මද් අල්-ඉද්‍රිසිගේ ගිණුම්වල සඳහන් වන්නේ මුගර්රරින් (&quot;ත්‍රාසජනකයින්&quot; - ලිස්බන්හි සිට මුහුදු යාත්‍රා කරන්නන්) වැඩි ජනාකීර්ණ කැනරි ප්‍රදේශයට යාමට පෙර &quot;විශාල බැටළුවන් විශාල ප්‍රමාණයක්, තිත්ත සහ ආහාරයට ගත නොහැකි&quot; මස් සොයා ගත් දූපතක් හමු වූ බවයි. දූපත්. මෙම දූපත, සමහරවිට මැඩෙයිරා හෝ හයිරෝ, පශු සම්පත් සිටීම සඳහා මිනිසුන් විසින් ජනාවාස වී හෝ කලින් සංචාරය කර තිබිය යුතුය.&lt;ref&gt;Idrisi, La première géographie de l'Occident, NEF, Paris 1999&lt;/ref&gt;

=== පුරාවෘත්තය ===
එංගලන්තයේ තුන්වන එඩ්වඩ් රජුගේ පාලන සමයේදී, පෙම්වතුන් වූ රොබට් මැචිම් සහ ඇනා ඩී ආර්ෆෙට් 1346 දී එංගලන්තයේ සිට ප්‍රංශයට පලා ගිය බව කියනු ලැබේ. ප්‍රචණ්ඩ කුණාටුවකින් මාර්ගයෙන් ඉවතට පැන ඔවුන්ගේ නැව දූපතක වෙරළ තීරයේ ගිලී ගියේය. මැඩෙයිරා වී ඇත. පසුව මෙම පුරාවෘත්තය තරුණ පෙම්වතුන් සිහිපත් කිරීම සඳහා දිවයිනේ මැචිකෝ නගරය නම් කිරීමට පදනම විය.&lt;ref&gt;Nicholas Cayetano de Bettencourt Pitta, 1812, pp. 11–17&lt;/ref&gt;[[File:Corbitis_Atlas_(p.4).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Corbitis_Atlas_(p.4).jpg|thumb|කෝර්බිටිස් ඇට්ලස් පත්‍ර හතරේ හතරවන සහ අවසාන පත්‍රය (1384-1410)]]

=== යුරෝපීය ගවේෂණය ===
මැඩෙයිරා 14 වන සියවසේ මුල් භාගයේ සිට සියලුම රාජධානි පිළිබඳ දැනුම පොත, 1351 සිට මෙඩිසි-ලෝරෙන්ටියන් ඇට්ලස්, 1380 සහ 1385 සිට සොලෙරි පෝර්ටෝලානි සහ 14 වන සියවසේ අගභාගයේ කෝර්බිටිස් ඇට්ලස් ඇතුළු මධ්‍යකාලීන අත්පිටපත් කිහිපයක පෙනී සිටියි. මෙම ග්‍රන්ථවල මැඩෙයිරා හැඳින්වෙන්නේ ලෙක්මේන්, ලොලෙග්නේම්, ලෙග්නාමි (දර දූපත), පුවර්ටෝ හෝ පෝටෝ සැන්ටෝ සහ ඩෙසියර්ටා ලෙසයි.&lt;ref&gt;[{{GBurl|id=NVCSLQOcY90C|pg=PR84|q=Lecmane}} ''The Chronicle of the Discovery and Conquest of Guinea''], Gomes Eanes de Zurara, Cambridge University Press, 2010, Volume 2, Introduction, pp. lxxxiv, 28 June 2022.&lt;/ref&gt; මෙම අත්ලාන්තික් දූපත් පිළිබඳ දැනුම පෘතුගාල රාජධානිය විසින් වඩාත් හොඳින් ලේඛනගත කර සොයා ගැනීමට සහ සාර්ථක ජනාවාස කිරීමට පෙර පැවති බව බොහෝ දෙනා පිළිගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;DNB&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=2004 |title=Machim (supp. fl. 14th cent.) |encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |url=http://www.oxforddnb.com/index/17/101017535/ |access-date=2 September 2009 |last=Fernández-Armesto |first=Felipe |author-link=Felipe Fernández-Armesto |volume=1 |doi=10.1093/ref:odnb/17535 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131022225632/http://www.oxforddnb.com/index/17/101017535/ |archive-date=22 October 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;[[File:Funchal_(_Portugal_)13.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Funchal_(_Portugal_)13.jpg|thumb|ජෝඕ ගොන්කල්ව්ස් සර්කෝ ගේ ප්‍රතිමාව]]
1418 දී, කපිතාන්වරුන් දෙදෙනෙකු වන ජෝඕ ගොන්සාල්වෙස් සර්කෝ සහ ට්‍රිස්ටෝ වාස් ටෙක්සෙයිරා, නාවික හෙන්රි කුමරුගේ සේවය සඳහා අප්‍රිකානු වෙරළ තීරය ගවේෂණය කරමින් සිටියදී, කුණාටුවකින් වූ නැව් අනතුරකින් බේරීමට ඔවුන් පෝටෝ සැන්ටෝ (ඉංග්‍රීසි: &quot;ශුද්ධ වරාය&quot;) ලෙස නම් කරන ලද දූපතකට ගෙන යන ලදී.

ඊළඟ වසරේ, සර්කෝ සහ වාස් බාර්ටොලමියු පෙරෙස්ට්‍රෙලෝ සමඟ ගවේෂණයක් සංවිධානය කළහ. මෙම තිදෙනා පෝටෝ සැන්ටෝ දූපතට ගොස් පෘතුගීසි කිරීටය වෙනුවෙන් එයට හිමිකම් කියමින් ජනාවාසයක් පිහිටුවා ගත්හ. නව පදිංචිකරුවන් &quot;නිරිත දෙසින් එල්ලා ඇති තද කළු වලාකුළක්&quot; නිරීක්ෂණය කළ අතර, විමර්ශනය කිරීමේදී ඔවුන් මැඩෙයිරා ලෙස හැඳින්වූ විශාල දූපත සොයා ගත්හ.&lt;ref&gt;The discoveries of Porto Santo and Madeira were first described by [[Gomes Eanes de Zurara]] in ''Chronica da Descoberta e Conquista da Guiné''. (Eng. version by Edgar Prestage in 2 vols. issued by the [[Hakluyt Society]], London, 1896–1899: ''The Chronicle of Discovery and Conquest of Guinea''.) French author [[Arkan Simaan]] refers to these discoveries in his historical novel based on Azurara's Chronicle: ''L'Écuyer d'Henri le Navigateur'' (2007), published by Éditions l'Harmattan, Paris.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Nicholas Cayetano de Bettencourt Pitta, 1812, p.20&lt;/ref&gt; 

=== බේරුම්කරණය ===
පළමු පෘතුගීසි පදිංචිකරුවන් 1420 හෝ 1425 දී පමණ දූපත් යටත් විජිතයක් බවට පත් කිරීමට පටන් ගත්හ.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Dervenn|first1=Claude|translator-last=Hogarth-Gaute|translator-first=Frances|year=1957|title=Madeira|url=https://books.google.com/books?id=Ph60AAAAIAAJ|location=London, UK|publisher=[[George G. Harrap and Co.]]|oclc=645870163|page=20|access-date=7 June 2016|quote=And when he returned in May 1420 to take possession of &quot;his&quot; island, it was with his wife and the sons and daughters that the virtuous Constanga had given him.|archive-date=8 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201208172728/https://books.google.com/books?id=Ph60AAAAIAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt; පළමු පදිංචිකරුවන් වූයේ කපිතාන්-ඩූන් තිදෙනා සහ ඔවුන්ගේ පවුල්, වංශවත් සාමාජිකයන්ගෙන් යුත් කුඩා කණ්ඩායමක්, නිහතමානී තත්වයන් ඇති පුද්ගලයින් සහ රාජධානියේ හිටපු රැඳවියන් ය.{{cn|date=April 2022}}

පදිංචිකරුවන්ගෙන් බහුතරයක් ධීවරයින් සහ ගොවි ගොවීන් වූ අතර ඔවුන් කැමැත්තෙන්ම පෘතුගාලයෙන් පිටත්ව ගොස් නව ජීවිතයක් සඳහා දූපත් වලට ගියහ, ඔවුන් බලාපොරොත්තු වූයේ කළු මරණයෙන් විනාශ වූ පෘතුගාලයේ සහ හොඳම ගොවිබිම් දැඩි ලෙස පැවති පෘතුගාලයට වඩා හොඳ එකක් බවයි. වංශවත් අය විසින් පාලනය කරනු ලැබේ.

දිවයිනේ කෘෂිකාර්මික සංවර්ධනය සඳහා අවම කොන්දේසි ඇති කිරීම සඳහා, පදිංචිකරුවන්ට ඝන වනාන්තරයේ කොටසක් කපා දමා උතුරු වෙරළ තීරයේ බහුල ජලය දකුණට ගෙන යාම සඳහා &quot;ලෙවාඩාස්&quot; නම් ජල මාර්ග විශාල සංඛ්යාවක් ඉදි කිරීමට සිදු විය. දිවයිනේ වෙරළ තීරය.{{cn|date=February 2023}}

මුලදී, පදිංචිකරුවන් තම පැවැත්ම සඳහා තිරිඟු නිෂ්පාදනය කළ නමුත් පසුව පෘතුගාලයේ ප්‍රධාන භූමිය වෙත තිරිඟු අපනයනය කිරීමට පටන් ගත්හ.{{cn|date=February 2022}} පෙර කාලයේ පදිංචිකරුවන්ගේ ප්‍රධාන ජීවනෝපාය වූයේ මාළු සහ එළවළු ය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History |url=http://www.visitmadeira.pt/en-gb/madeira/history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922120537/http://www.visitmadeira.pt/en-gb/madeira/history |archive-date=22 September 2021 |access-date=2 October 2021 |website=www.visitmadeira.pt}}&lt;/ref&gt;

ධාන්‍ය නිෂ්පාදනය පහත වැටීමට පටන් ගත් අතර පසුව ඇති වූ අර්බුදය හේතුවෙන් දූපත් වලට ලාභ ලැබිය හැකි වන පරිදි වෙනත් වාණිජ භෝග වගා කිරීමට නියෝග කිරීමට හෙන්රි නාවිකයාට බල කෙරුනි.{{Citation needed|date=April 2017}} දූපත් වල සහ පෘතුගීසි කර්මාන්තයට ඉන්ධන සපයන ලදී. මැඩෙයිරා හි පළමු ජලයෙන් ක්‍රියාත්මක වන සීනි කම්හල හඳුන්වා දීමෙන් පසුව, 1455 වන විට සීනි නිෂ්පාදනය ඇරෝබා 6,000 (ඇරෝබා එකක් කිලෝග්‍රෑම් 11 සිට 12 දක්වා හෝ රාත්තල් 24 සිට 26 දක්වා) දක්වා වැඩි විය,&lt;ref name=&quot;Crosby2015&quot;&gt;{{cite book|author=Alfred W. Crosby|title=Ecological Imperialism, The Biological Expansion of Europe, 900–1900|url=https://books.google.com/books?id=5KKNCgAAQBAJ&amp;pg=PA77|edition=2|year=2015|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-56987-4|page=77|access-date=25 September 2017|archive-date=6 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200106002634/https://books.google.com/books?id=5KKNCgAAQBAJ&amp;pg=PA77|url-status=live}}&lt;/ref&gt; සිසිලියේ උපදේශකයින් භාවිතා කර මූල්‍යාධාර ලබා දුන්නේය. ජෙනෝස් අගනුවර (17 වන සියවස දක්වා දිවයින ආර්ථිකයේ අනිවාර්ය අංගයක් ලෙස ජෙනෝවා ක්‍රියා කළේය). මැඩෙයිරා හි ප්‍රවේශ්‍යතාව වැනිසියානු ඒකාධිකාරය මග හැරීමට උනන්දු වූ ජෙනෝයිස් සහ ෆ්ලෙමිෂ් වෙළඳුන් ආකර්ෂණය විය.{{Blockquote|&quot;1480 වන විට [[ඇන්ට්වර්ප්]] නැව් හැත්තෑවක් පමණ මැඩෙයිරා සීනි වෙළඳාමේ නිරත වූ අතර, පිරිපහදු කිරීම සහ බෙදා හැරීම ඇන්ට්වර්ප් හි සංකේන්ද්‍රණය විය. 1490 ගණන් වන විට මැඩෙයිරා සීනි නිෂ්පාදකයෙකු ලෙස [[සයිප්‍රසය]] අභිබවා ගියේය.&quot;&lt;ref name=&quot;Ponting 2000 482&quot;&gt;{{cite book |last=Ponting |first=Clive |author-link=Clive Ponting |title=World history: a new perspective |url=https://archive.org/details/worldhistorynewp0000pont |year=2000 |publisher=Chatto &amp; Windus |location=London |isbn=0-7011-6834-X |page=[https://archive.org/details/worldhistorynewp0000pont/page/482 482] }}&lt;/ref&gt;}}

උක් නිෂ්පාදනය දිවයිනේ ආර්ථිකයේ මූලික එන්ජිම වූ අතර, එය ඉක්මනින් ෆන්චල් අගනගරයේ ආර්ථික සමෘද්ධිය ලබා දුන්නේය. උක් නිෂ්පාදනය යුරෝපයේ සෑම ප්‍රදේශයකින්ම වික්‍රමාන්විතයන් සහ වෙළෙන්දන් ආකර්ෂණය කර ගත් අතර, විශේෂයෙන් ඉතාලි, බාස්ක්, කැටලන් සහ ෆ්ලෙමිෂ්. මෙයින් අදහස් කළේ පහළොස්වන සියවසේ දෙවන භාගයේදී ෆන්චල් නගරය යුරෝපීය වෙළඳ මාර්ග සඳහා අනිවාර්ය වරායක් බවට පත් වූ බවයි.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The 'White Gold' Era |url=http://www.visitmadeira.pt/en-gb/madeira/history/era-of-white-gold |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211003001357/http://www.visitmadeira.pt/en-gb/madeira/history/era-of-white-gold |archive-date=3 October 2021 |access-date=2 October 2021 |website=www.visitmadeira.pt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=davide |title=Madeira Ruled the Sugar Trade |url=https://www.portuguesemuseum.org/?page_id=1808&amp;category=3&amp;exhibit=&amp;event=184 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211111232354/https://portuguesemuseum.org/?page_id=1808&amp;category=3&amp;exhibit=&amp;event=184 |archive-date=11 November 2021 |access-date=11 November 2021 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

වහල් හිමිකරුවන් මැඩෙයිරාන් ජනගහනයෙන් සුළුතරයක් පමණක් වුවද, වහලුන් අයිතිකරුවන් කිහිප දෙනෙකුට පමණක් අයිති වුවද, ගෙවන කම්කරුවන් සමඟ උක් වගා කිරීම සඳහා දිවයිනේ සීනි වෙළඳාමේ කාල පරිච්ඡේදයේදී වහලුන් භාවිතා කරන ලදී. අප්‍රිකානු වෙරළ තීරය තවදුරටත් ගවේෂණය කිරීමෙන් පසු සීටා සහ බටහිර අප්‍රිකානුවන් යටත් කර ගැනීමෙන් බර්බර්වරුන් අල්ලා ගත් වහලුන් අසල පිහිටි කැනරි දූපත්වලින් පැමිණි ගුවන්චේස්ගෙන් සමන්විත විය.&lt;ref&gt;Godinho, V. M. ''Os Descobrimentos e a Economia Mundial'', Arcádia, 1965, Vol 1 and 2, Lisboa&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=madeira history |url=http://www.sanpedroassociation.com/shist.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211003183505/http://www.sanpedroassociation.com/shist.htm |archive-date=3 October 2021 |access-date=11 November 2021 |website=www.sanpedroassociation.com}}&lt;/ref&gt; මධ්‍යධරණී කලාපය පුරා නැව්වලින් සහ වෙරළබඩ ප්‍රජාවන්ගෙන් යුරෝපීයයන් වහල්භාවයට පත් කළ උතුරු අප්‍රිකාවේ බර්බරි කෝර්සෙයාර්වරු 1617 දී පෝටෝ සැන්ටෝහිදී පුද්ගලයන් 1,200ක් අල්ලා ගත්හ.&lt;ref&gt;Fernando Augusto da Silva &amp; Carlos Azevedo de Menezes, &quot;Porto Santo&quot;, ''Elucidário Madeirense'', vol. 3 (O-Z), Funchal, DRAC, p. 124.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[https://books.google.com/books?id=5q9zcB3JS40C&amp;pg=PA7 Christian Slaves, Muslim Masters: White Slavery in the Mediterranean, the Barbary Coast and Italy, 1500–1800] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150331073518/http://books.google.com/books?id=5q9zcB3JS40C&amp;pg=PA7&amp;dq&amp;hl=en|date=31 March 2015}}''. Robert Davis (2004). p. 7. {{ISBN|1-4039-4551-9}}.&lt;/ref&gt;

දහසයවන ශතවර්ෂයේ මුල් භාගය දක්වා මැඩෙයිරා අත්ලාන්තික් සාගරයේ ප්‍රධාන සීනි වෙළඳපොලක් විය. පෙනෙන විදිහට, සීනි නිෂ්පාදනයේ සන්දර්භය තුළ පළමු වරට වහල් ශ්‍රමය යෙදවූයේ මැඩෙයිරා හි ය. යටත් විජිත සීනි නිෂ්පාදන ක්‍රමය ඉතා කුඩා පරිමාණයෙන් මැඩෙයිරා දූපතේ ක්‍රියාවට නංවන ලද අතර පසුව මහා පරිමාණයෙන් වෙනත් විදේශීය නිෂ්පාදන ප්‍රදේශවලට මාරු කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Systems |first=Wow |title=Sugar Cane and Madeira Island |url=https://blog.madeira.best/sugar-cane-and-madeira-island |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211003012205/https://blog.madeira.best/sugar-cane-and-madeira-island |archive-date=3 October 2021 |access-date=11 November 2021 |website=Madeira Sugar Cane History |language=en}}&lt;/ref&gt;

පසුකාලීනව, මෙම කුඩා පරිමාණයේ නිෂ්පාදනය බ්‍රසීලියානු සහ සාඕ ටොමියන් වැවිලි වලින් අභිබවා ගියේය. මැඩෙයිරාන් සීනි නිෂ්පාදනය ගෘහාශ්‍රිත අවශ්‍යතා සඳහා ප්‍රමාණවත් නොවන ආකාරයෙන් පහත වැටුණු අතර, එම නිසා අනෙකුත් පෘතුගීසි ජනපදවලින් දිවයිනට සීනි ආනයනය කරන ලදී.{{cn|date=May 2022}} සීනි මෝල් ක්‍රමක්‍රමයෙන් අත්හැර දමන ලද අතර, ඉතිරිව තිබූ ස්වල්පයක් ඉතිරි වූ අතර, එය අනෙක් ඒවාට මග පෑදීය. 

17 වන ශතවර්ෂයේදී, පෘතුගීසි සීනි නිෂ්පාදනය බ්‍රසීලය, සාඕ ටෝම් සහ ප්‍රින්සිප් සහ වෙනත් ප්‍රදේශවලට මාරු වීමත් සමඟ, මැඩෙයිරා හි වඩාත්ම වැදගත් වෙළඳ භාණ්ඩය එහි වයින් බවට පත් විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Systems |first=Wow |title=Sugar Cane and Madeira Island |url=https://blog.madeira.best/sugar-cane-and-madeira-island |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211003012205/https://blog.madeira.best/sugar-cane-and-madeira-island |archive-date=3 October 2021 |access-date=3 October 2021 |website=Madeira Sugar Cane History |language=en}}&lt;/ref&gt; සීනි වතු වෙනුවට මිදි වතු ආදේශ කරන ලද අතර එය ඊනියා ‘වයින් සංස්කෘතියෙන්’ ආරම්භ වූ අතර එය ජාත්‍යන්තර කීර්තියක් අත්කර ගත් අතර නව සමාජ පන්තියක් වන ධනේශ්වරයේ නැගීම ලබා දුන්නේය.

එංගලන්තය සමඟ ඇති කර ගත් වාණිජ ගිවිසුම් වැඩිවීමත් සමඟ, වැදගත් ඉංග්‍රීසි වෙළෙන්දෝ දිවයිනේ පදිංචි වූ අතර, අවසානයේදී, වැඩි වැඩියෙන් වැදගත් වූ දූපත් වයින් වෙළඳාම පාලනය කළහ. ඉංග්‍රීසි වෙළෙන්දෝ දහහත්වන සියවස වන විට ෆන්චල් හි පදිංචි වූ අතර, උතුරු ඇමරිකාව, බටහිර ඉන්දීය කොදෙව් සහ එංගලන්තයේම වෙළඳපල ඒකාබද්ධ කළහ. මැඩෙයිරා වයින් වෙළඳපොලේ ඉතා ජනප්‍රිය වූ අතර එය එක්සත් ජනපදයේ ආරම්භක පියවරුන් විසින් නිදහස් ප්‍රකාශනය අතරතුර ටෝස්ට් එකක භාවිතා කළ බව කියනු ලැබේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Wine Cicle |url=http://www.visitmadeira.pt/en-gb/madeira/history/wine-culture |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211003001405/http://www.visitmadeira.pt/en-gb/madeira/history/wine-culture |archive-date=3 October 2021 |access-date=3 October 2021 |website=www.visitmadeira.pt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=USA celebrated independence with Madeira Wine |url=http://www.visitmadeira.pt/en-gb/madeira/did-you-know-that/usa-celebrated-independence-with-madeira-wine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211003002610/http://www.visitmadeira.pt/en-gb/madeira/did-you-know-that/usa-celebrated-independence-with-madeira-wine |archive-date=3 October 2021 |access-date=3 October 2021 |website=www.visitmadeira.pt}}&lt;/ref&gt;[[File:Sé_do_Funchal.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:S%C3%A9_do_Funchal.jpg|thumb|15 වන සියවසේ ගොතික් විලාසිතාවේ කුළුණ පසුබිමේ ඇති ෆන්චල් ආසන දෙව්මැදුර]]
දහඅටවන සහ දහනව වන ශතවර්ෂ වලදී, මැඩෙයිරා එහි දේශගුණය සහ චිකිත්සක බලපෑම් සඳහා කැපී පෙනේ.{{cn|date=May 2022}} දහනව වන සියවසේදී දිවයිනට පැමිණි අමුත්තන් ප්‍රධාන කණ්ඩායම් හතරක් ඒකාබද්ධ කළහ: රෝගීන්, සංචාරකයින්, සංචාරකයින් සහ විද්‍යාඥයන්. බොහෝ අමුත්තන් මුදලාලි රදල පැලැන්තියට අයත් විය.{{cn|date=May 2022}}

සමය සඳහා ඉහළ ඉල්ලුමක් හේතුවෙන් අමුත්තන් සඳහා මාර්ගෝපදේශ සකස් කිරීමේ අවශ්යතාවක් ඇති විය. මැඩෙයිරා හි පළමු සංචාරක මාර්ගෝපදේශකයා 1850 දී දර්ශනය වූ අතර දිවයිනේ ඉතිහාසය, භූ විද්‍යාව, වෘක්ෂලතා, සත්ත්ව විශේෂ සහ සිරිත් විරිත් කෙරෙහි අවධානය යොමු කළේය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The early days of Tourism |url=http://www.visitmadeira.pt/en-gb/madeira/history/the-early-days-of-tourism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211003031706/http://www.visitmadeira.pt/en-gb/madeira/history/the-early-days-of-tourism |archive-date=3 October 2021 |access-date=3 October 2021 |website=www.visitmadeira.pt}}&lt;/ref&gt; හෝටල් යටිතල පහසුකම් සම්බන්ධයෙන්, බ්‍රිතාන්‍යයන් සහ ජර්මානුවන් විසින් මැඩෙයිරාන් හෝටල් ජාලය මුලින්ම දියත් කරන ලදී.{{cn|date=May 2022}} ඓතිහාසික Belmond Reid's Palace 1891 දී විවෘත කරන ලද අතර එය අද දක්වාම විවෘතව පවතී.

1801 දී බ්‍රිතාන්‍යයන් ප්‍රථම වරට දිවයින සුහදව අත්පත් කර ගත් අතර පසුව කර්නල් විලියම් හෙන්රි ක්ලින්ටන් ආණ්ඩුකාරවරයා බවට පත් විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Officer's presentation sword given to Brigadier General William Henry Clinton from the British Consul and Factory in Madeira, 1802 |url=http://www.nam.ac.uk/online-collection/detail.php?acc=1960-07-49-1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817040540/http://www.nam.ac.uk/online-collection/detail.php?acc=1960-07-49-1 |archive-date=17 August 2016 |access-date=15 August 2016 |publisher=[[National Army Museum]]}}&lt;/ref&gt; ලුතිනන්-කර්නල් ජේම්ස් විලෝබි ගෝර්ඩන් යටතේ 85 වන පාදයේ රෙජිමේන්තුවට අයත් කණ්ඩායමක් දිවයිනේ ආරක්ෂාව සලසා ගත්හ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Gordon, Sir James Willoughby, 1st bt. (1772–1851), of Niton, I.o.W |url=http://www.historyofparliamentonline.org/volume/1820-1832/member/gordon-sir-james-1772-1851 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160826003156/http://www.historyofparliamentonline.org/volume/1820-1832/member/gordon-sir-james-1772-1851 |archive-date=26 August 2016 |access-date=15 August 2016 |publisher=UK Parliament}}&lt;/ref&gt; ඒමියන්ස් සාමයෙන් පසු, 1802 දී බ්‍රිතාන්‍ය හමුදා ඉවත් වූ අතර, 1807 දී මැඩෙයිරා නැවත අත්පත් කර ගැනීමට 1814 දී අර්ධද්වීප යුද්ධය අවසන් වන තෙක් පමණි.&lt;ref name=&quot;britishempire.co.uk&quot;&gt;{{cite web |title=The Map Room: Africa: Madeira |url=http://www.britishempire.co.uk/maproom/madeira.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101120162522/http://britishempire.co.uk/maproom/madeira.htm |archive-date=20 November 2010 |access-date=30 July 2010 |publisher=British Empire}}&lt;/ref&gt; 1846 දී ජේම්ස් ජුලියස් වුඩ් දිවයිනේ කටු සටහන් හතක මාලාවක් ලිවීය. 1856 දී, කොලරාවෙන් සුවය ලබන බ්‍රිතාන්‍ය හමුදා සහ ක්‍රිමියානු යුද්ධයේදී මියගිය සොල්දාදුවන්ගේ වැන්දඹුවන් සහ අනාථයන්, මැඩෙයිරා හි ෆන්චල් හි ස්ථානගත කර ඇත.{{cn|date=April 2022}}

=== පළමුවන ලෝක යුද්ධය ===
1916 දෙසැම්බර් 3 මහා යුද්ධය අතරතුර, මැක්ස් වැලන්ටිනර් විසින් මෙහෙයවන ලද ජර්මානු U-බෝට්ටුවක්, මැඩෙයිරා හි ෆන්චල් වරායට ඇතුළු විය. U-38 නැව් තුනක් ටෝපිඩෝ කර ගිල්වා, යුද්ධය දිගු කිරීමකින් පෘතුගාලයට ගෙන ආවේය. 

* ''CS Dacia'' (ටොන් 1,684 හෝ කෙටි ටොන් 1,856), බ්‍රිතාන්‍ය කේබල් තැබීමේ යාත්‍රාවකි.&lt;ref&gt;{{cite web |date=13 November 2010 |title=Cable ship Dacia |url=http://uboat.net/wwi/ships_hit/1531.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160208022226/http://uboat.net/wwi/ships_hit/1531.html |archive-date=8 February 2016 |access-date=13 November 2010 |work=Ships hit by U-boats – German and Austrian U-boats of World War One – Kaiserliche Marine |publisher=uboat.net}}&lt;/ref&gt; ඩේසියා මීට පෙර කැසබ්ලැන්කා සහ ඩකාර් වෙරළට ඔබ්බෙන් යුද කටයුතු සිදු කර ඇත. එය ජර්මනියේ දකුණු ඇමරිකානු කේබලය ප්‍රංශයේ බ්‍රෙස්ට් වෙත හරවා යැවීමේ ක්‍රියාවලියක යෙදී සිටියේය.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Glover |first1=Bill |date=10 July 2015 |title=CS Dacia |url=http://www.atlantic-cable.com/Cableships/Dacia/index.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160527044910/http://atlantic-cable.com/Cableships/Dacia/index.htm |archive-date=27 May 2016 |access-date=7 June 2016 |website=History of the Atlantic Cable &amp; Undersea Communications}}&lt;/ref&gt;
* ''SS Kanguroo'' (ටොන් 2,262 හෝ කෙටි ටොන් 2,493), ප්‍රංශ විශේෂිත &quot;බර-එසවුම්&quot; ප්‍රවාහනයකි.&lt;ref&gt;{{cite web |date=13 November 2010 |title=Submarine carrier Kanguroo |url=http://uboat.net/wwi/ships_hit/3247.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809203212/https://uboat.net/wwi/ships_hit/3247.html |archive-date=9 August 2020 |access-date=13 November 2010 |website=Ships hit by U-boats – German and Austrian U-boats of World War One – Kaiserliche Marine |publisher=uboat.net}}&lt;/ref&gt;
* ''Surprise'' (ටොන් 620ක් හෝ කෙටි ටොන් 680ක්), ප්‍රංශ තුවක්කු බෝට්ටුවක්. ඇගේ අණ දෙන නිලධාරියා සහ කාර්ය මණ්ඩලයේ 34 දෙනෙක් (පෘතුගීසි ජාතිකයින් 7 දෙනෙකු ඇතුළුව) මිය ගියහ.&lt;ref&gt;{{cite web |date=13 November 2010 |title=Gunboat Surprise |url=http://uboat.net/wwi/ships_hit/5841.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100616021815/http://uboat.net/wwi/ships_hit/5841.html |archive-date=16 June 2010 |access-date=13 November 2010 |website=Ships hit by U-boats – German and Austrian U-boats of World War One – Kaiserliche Marine |publisher=uboat.net}}&lt;/ref&gt;

නැව්වලට ප්‍රහාර එල්ල කිරීමෙන් පසු U-38 කිලෝමීටර් 3 (සැතපුම් 2) පමණ පරාසයක සිට පැය දෙකක කාලයක් ෆන්චල් වෙත බෝම්බ හෙලීය. මැඩෙයිරා හි බැටරි නැවත ගිනි ගත් අතර අවසානයේ U-38 හට ඉවත් වීමට බල කෙරුනි.&lt;ref&gt;{{cite web |date=6 July 2016 |title=A bit of History |url=http://www.madeiraislandnews.com/2016/07/a-bit-of-history.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161018204354/http://www.madeiraislandnews.com/2016/07/a-bit-of-history.html |archive-date=18 October 2016 |access-date=16 October 2016}}&lt;/ref&gt;

1917 දෙසැම්බර් 12 දින, ජර්මානු U-බෝට්ටු දෙකක්, SM U-156 සහ SM U-157 (මැක්ස් වැලන්ටිනර් විසින් මෙහෙයවන ලදී), නැවතත් ෆන්චල් වෙත බෝම්බ හෙලීය.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Valentiner|first1=Max|title=300000 tonnen versenkt! Meine U-boots-fahrten|date=1917|publisher=Ullstein &amp; co.|location=Berlin|page=118|edition=50. bis 100. tausend.|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015035617763;view=1up;seq=132|access-date=27 January 2017|archive-date=20 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180920183612/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015035617763;view=1up;seq=132|url-status=live}}&lt;/ref&gt; මෙවර ප්‍රහාරය විනාඩි 30ක පමණ කාලයක් පැවතිණි. U-බෝට්ටු 40 120 සහ 150 mm (4.7 සහ 5.9 in) ෂෙල් වෙඩි තැබුවා. මරණ තුනක් සහ 17 දෙනෙක් තුවාල ලැබූහ. නිවාස ගණනාවකට සහ සැන්ටා ක්ලාරා දේවස්ථානයට පහර වැදී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Brandão|first1=Miguel|year=2016|title=German Submarine war in Portuguese Waters: Esposende–a Smuggling Network|journal=British Journal of Military History|page=8|hdl=10400.26/17890}}&lt;/ref&gt;

අවසාන ඔස්ට්‍රියානු අධිරාජ්‍යයා වූ පළමුවන චාල්ස් යුද්ධයෙන් පසු මැඩෙයිරා වෙත පිටුවහල් කරන ලදී. චාල්ස් නැවත සිංහාසනයට පත්කිරීමේ ප්‍රයත්නය වැලැක්වීමට අධිෂ්ඨාන කර ගත් මිත්‍ර බලවේග කවුන්සිලය, එය අත්ලාන්තික් සාගරයේ හුදකලා වූ අතර පහසුවෙන් ආරක්‍ෂා කර ඇති නිසා මැඩෙයිරා වෙත පිටුවහල් කිරීමට ඔහුට හැකි විය.&lt;ref&gt;[https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1921/11/06/107032370.pdf ''The New York Times''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201208172702/https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1921/11/06/107032370.pdf|date=8 December 2020}}, 6 November 1921 (accessed 4 May 2009)&lt;/ref&gt; ඔහු එහිදී 1922 අප්‍රේල් 1 වන දින මිය ගිය අතර ඔහුගේ මිනී පෙට්ටිය මොන්ටේ අප ස්වාමිදූගේ දේවස්ථානයේ තැන්පත් කර ඇත.

== භූගෝලය ==
[[File:Madeira_topographic_map-fr.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Madeira_topographic_map-fr.svg|thumb|දූපත් සමූහයේ දූපත් බෙදා හැරීම (සාවේජ් දූපත් ඇතුළුව නොවේ)]]
[[File:BicaDaCana2.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:BicaDaCana2.jpg|thumb|බිකා ඩා කානා වෙතින් මැඩෙයිරා ගේ ඉහළ කදු පෙන්වන දර්ශන]]
මැඩෙයිරා දූපත් සමූහය අප්‍රිකානු වෙරළේ සිට කිලෝමීටර 520 ක් (280 nmi), යුරෝපීය වෙරළ තීරයේ ආසන්නතම ස්ථානයෙන් (පෘතුගීසි නගරය වන සාග්‍රෙස්, ඇල්ගාර්ව්) සිට කිලෝමීටර 805 (430 nmi) සහ පෘතුගාලයේ, ලිස්බන් අගනුවර සිට කිලෝමීටර 1,000 (540 nmi) දුරින් පිහිටා ඇත. (ආසන්න වශයෙන් පැය එකහමාරක ගුවන් ගමනක්).&lt;ref&gt;{{cite web |title=Madeira Islands Tourism |url=http://www.madeiraislands.travel/pls/madeira/wsmwdet0.detalhe_conteudo?p_cot_id=59&amp;p_lingua=en&amp;p_sub=1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100530093231/http://www.madeiraislands.travel/pls/madeira/wsmwdet0.detalhe_conteudo?p_cot_id=59&amp;p_lingua=en&amp;p_sub=1 |archive-date=30 May 2010 |access-date=30 July 2010 |publisher=Madeiraislands.travel}}&lt;/ref&gt; මැඩෙයිරා වාසය කරන්නේ ටෝරේ-මැඩෙයිරා රිජ් හි අන්ත දකුණේ, නානමිතික ව්‍යුහයක් උතුරු-ඊසාන දෙසින් දකුණු-නිරිත දිග අක්ෂය ඔස්සේ කිලෝමීටර 1,000 (540 nmi) දක්වා විහිදේ. මෙම ව්‍යුහය අගාධ තැනිතලාවේ සිට මීටර් 3,500 (අඩි 11,500) දක්වා විහිදෙන දිගු භූ රූප විද්‍යාත්මක සහන වලින් සමන්විත වේ; එහි ඉහළම ගිල්වන ස්ථානය මීටර් 150 (අඩි 490) (අක්ෂාංශ 36 ° N පමණ) ගැඹුරකට ළඟා වේ. ටෝරේ-මැඩෙයිරා කඳුවැටියේ මූලාරම්භය පැහැදිලිව තහවුරු වී නැත, නමුත් ලිතෝස්ෆියරයේ ගැටීම නිසා ඇති වූවක් විය හැකිය.&lt;ref&gt;Ribeiro et al., 1996&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kullberg &amp; Kullberg, 2000&lt;/ref&gt;

=== දූපත් ===

* මැඩෙයිරා (වර්ග කිලෝමීටර 740.7 හෝ වර්ග සැතපුම් 286), ඉල්හු ද ඇගෝස්ටින්හෝ, ඉල්හු ද සාඕ ලොරෙන්සෝ, ඉල්හු මවුල් (වයඹදිග); මුළු ජනගහනය: 262,456 (2011 සංගණනය).
* පෝටෝ සැන්ටෝ (වර්ග කිලෝමීටර 42.5 හෝ වර්ග සැතපුම් 16.4), ඉල්හු ද බයික්සෝ ඕ ඩ කැල්, ඉල්හු ද ෆෙරෝ, ඉල්හු දාස් සෙනූරාස්, ඉල්හු ද ෆෝරා, ඉල්හියු ද සිමා; මුළු ජනගහනය: 5,483 (2011 සංගණනය).
* ඩෙසර්ටාස් දූපත් (වර්ග කිලෝමීටර 14.2 හෝ වර්ග සැතපුම් 5.5), ජනාවාස නොවූ දූපත් තුන ඇතුළුව: ඩෙසර්ටා ග්‍රෑන්ඩ් දූපත, බුගියෝ අයිලන්ඩ් සහ ඉල්හියු ද චාඕ.
* සාවේජ් දූපත් (වර්ග කිලෝමීටර 3.6 හෝ වර්ග සැතපුම් 1.4), ප්‍රධාන ජනාවාස නොවූ දූපත් තුනක් සහ කණ්ඩායම් දෙකකින් දූපත් 16 ක් ඇතුළුව මැඩෙයිරා දූපතේ දකුණු-ගිණිකොණ දෙසින් පිහිටි දූපත් සමූහය: වයඹදිග කණ්ඩායම (සෙල්වගෙම් ග්‍රෑන්ඩ් දූපත, ඉල්හු ද පල්හීරෝ ඩා ටෙරා, ඉල්හෙයිරෝ ඩා ටෙරා, ඉල්හෙයිරෝ ඩා ටෙරා මාර්) සහ අග්නිදිග සමූහය (සෙල්වගෙම් පෙකෙනා දූපත, ඉල්හු ග්‍රෑන්ඩ්, ඉල්හු සුල්, ඉල්හු පෙකේනෝ, ඉල්හු ෆෝරා, ඉල්හු ඇල්ටෝ, ඉල්හු කොම්ප්‍රිඩෝ, ඉල්හු රෙඩොන්ඩෝ, ඉල්හු නොර්ටේ).
=== කඳු මුදුන් ===
මැඩෙයිරා හි ඇති උසම කඳු මුදුන් දහය දිවයිනේ විවිධ භූ විෂමතාවන් නිරූපණය කරයි. පිකෝ රුයිවෝ උසම මීටර් 1,862 වේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Madeira - Peakbagger.com |url=https://www.peakbagger.com/range.aspx?rid=6601 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240401214803/https://www.peakbagger.com/range.aspx?rid=6601 |archive-date=1 April 2024 |access-date=1 April 2024 |website=www.peakbagger.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Madeira Peaks - Visit Madeira {{!}} Madeira Islands Tourism Board official website |url=https://visitmadeira.com/en/where-to-go/madeira/madeira-peaks/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240401214803/https://visitmadeira.com/en/where-to-go/madeira/madeira-peaks/ |archive-date=1 April 2024 |access-date=1 April 2024 |website=visitmadeira.com |language=en}}&lt;/ref&gt; මැඩෙයිරා හි කඳු මුදුන් රළු භූමි ප්‍රදේශ සහ අත්ලාන්තික් සාගරයේ දර්ශනීය දර්ශන ලබා දෙයි, කඳු නගින්නන් සහ ස්වභාව ලෝලීන් සිත් ඇදගන්නාසුළු දසුන් සහ අභියෝගාත්මක මංපෙත් සොයමින් ආකර්ෂණය කරයි.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Madeira Peaks |url=http://www.discoveringmadeira.com/madeira-peaks |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240401214803/http://www.discoveringmadeira.com/madeira-peaks |archive-date=1 April 2024 |access-date=1 April 2024 |website=Discovering Madeira |language=en}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
!ස්ථා
!කන්දේ නම
!මී.
!අඩි
|-
|1.
|පිකෝ රුයිවෝ
|1862
|6109
|-
|2.
|පිකෝ දාස් ටොරස්
|1847
|6060
|-
|3.
|පිකෝ ඩෝ අරීරෝ
|1818
|5965
|-
|4.
|පිකෝ ඩෝ සිඩ්‍රෝ
|1801
|5909
|-
|5.
|පිකෝ ඩෝ ගැටෝ
|1780
|5840
|-
|6.
|පිකෝ ග්‍රෑන්ඩ්
|1655
|5430
|-
|7.
|පිකෝ රුයිවෝ ඩෝ පෝල් ඩා සේරා
|1649
|5410
|-
|8.
|ක්වයිමදාස්
|1500
|4921
|-
|9.
|පිකෝ ඩෝ සෙරාඩිනෝ
|1436
|4711
|-
|10.
|චාඕ ඩොස් ටෙරෙයිරෝස්
|1436
|4711
|}

==== මැඩෙයිරා දූපත ====
[[File:SMT_of_the_NE_Atlantic-Ocean.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:SMT_of_the_NE_Atlantic-Ocean.svg|thumb|මැඩෙයිරා සහ මහාද්වීපික පෘතුගාලය අතර ඊසානදිග අත්ලාන්තික් සාගරයේ මුහුදු කඳු පහළ වම් කෙළවරේ මැඩෙයිරා දූපත් සමූහය සමඟ]]
[[File:Madeira's_Laurissilva_Forest.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Madeira's_Laurissilva_Forest.jpg|thumb|මැඩෙයිරාගේ සවිස්තරාත්මක, සැබෑ වර්ණ රූපය. රූපයේ දැක්වෙන්නේ ගැඹුරු කොළ පැහැති ලෝරල් වනාන්තරය (ලෝරිසිල්වා) දිවයිනේ උතුරු කඳු බෑවුම්වල නොවෙනස්ව පවතින නමුත් දකුණු ප්‍රදේශයේ මෘදු භූමි ප්‍රදේශයන්හි නගරවල ටෙරාකොටා වර්ණය සහ කෘෂිකර්මාන්තයේ ලා කොළ පැහැය වඩාත් ප්‍රමුඛ වන බවයි.]]
මැඩෙයිරා දූපත අත්ලාන්තික් සාගරයේ පතුලේ සිට ටෝරේ දිය යට කඳු වැටියේ සිට කිලෝමීටර 6 ක් (අඩි 20,000) පමණ ඉහළට නැඟෙන දැවැන්ත පලිහ ගිනි කන්දක් මුදුනේ පිහිටා ඇත.&lt;ref&gt;{{Citation|last1=Carracedo|first1=Juan Carlos|title=North-East Atlantic Islands: The Macaronesian Archipelagos|date=1 January 2021|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780081029084000278|encyclopedia=Encyclopedia of Geology (Second Edition)|pages=674–699|editor-last=Alderton|editor-first=David|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121212110/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780081029084000278|place=Oxford|publisher=Academic Press|language=en|doi=10.1016/b978-0-08-102908-4.00027-8|isbn=978-0-08-102909-1|access-date=16 March 2021|archive-date=21 January 2021|last2=Troll|first2=Valentin R.|editor2-last=Elias|editor2-first=Scott A.|s2cid=226588940|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ගිනිකන්ද අප්‍රිකානු තලය දිගේ සාගර කබොලෙහි නැගෙනහිර-බටහිර විවරයක්&lt;ref&gt;Geldemacher et al., 2000&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ribeiro, 2001&lt;/ref&gt; මත පිහිටුවා ඇත, මයෝසීන යුගයේ (වසර මිලියන 5 කට පෙර) ආරම්භ වී ප්ලයිස්ටොසීන් (වසර 700,000 කට පෙර) දක්වා පැවතුනි.&lt;ref name=&quot;GVP&quot;&gt;{{cite gvp|vn=382120|title=Madeira}}&lt;/ref&gt; මෙය විශාල ඛාදනයකින් පසුව, දිවයිනේ මධ්‍යම ප්‍රදේශයේ දකුණු දෙසට විවර වන විශාල ඇම්ෆිතියටර් දෙකක් නිෂ්පාදනය කළේය. ගිනිකඳු ක්‍රියාකාරකම් පසුව නැවත ආරම්භ වූ අතර, ඛාදනය වූ පලිහ මත ස්කොරියා කේතු සහ ලාවා ගලා යයි. මෑතකාලීන ගිනිකඳු පිපිරීම් මීට වසර 6,500 කට පෙර දිවයිනේ බටහිර-මධ්‍යම ප්‍රදේශයේ සිදු වූ අතර, තවත් සින්ඩර් කේතු සහ ලාවා ප්‍රවාහයන් නිර්මාණය විය.&lt;ref name=&quot;GVP&quot; /&gt;

එය වර්ග කිලෝමීටර 741 (වර්ග සැතපුම් 286), දිග 57 කිලෝමීටර (සැතපුම් 35) (පොන්ටේ ද සාඕ ලෝරෙන්සෝ සිට පොන්ටා දෝ පාර්ගෝ දක්වා) සහිත සමූහයේ විශාලතම දූපත වේ. එහි පළලම ස්ථානයේ (පොන්ටා ද කෲස් සිට පොන්ටා ද සාඕ ජෝර්ජ් දක්වා) ආසන්න වශයෙන් කිලෝමීටර 22 (සැතපුම් 14), වෙරළ තීරය කිලෝමීටර 150 (සැතපුම් 90) වේ. එහි නැඟෙනහිර ප්‍රදේශය දිගේ මීටර් 200 ට වඩා පහළින් රැඳී සිටින එහි උසම ස්ථානයේ (පිකෝ රුයිවෝ) මීටර 1,862 (අඩි 6,109) දක්වා ළඟා වන දිවයින මධ්‍යයේ දිගට විහිදෙන කඳු වැටි ඇත. මධ්‍යම කඳුකර ප්‍රදේශයට වගකිව යුතු ප්‍රාථමික ගිනිකඳු කේන්ද්‍ර, කඳු මුදුන් වලින් සමන්විත විය: රුයිවෝ (මීටර් 1,862), ටොරස් (මීටර් 1,851), ඇරීරෝ (මීටර් 1,818), සිඩ්‍රෝ (මීටර් 1,802), සෙඩ්‍රෝ (මීටර් 1,759), කැසාඩෝ (මීටර් 1,725) ), ග්‍රෑන්ඩ්(මීටර් 1,657), ෆෙරෙයිරෝ (මීටර් 1,582). මෙම පිපිරුම් අවධිය අවසානයේදී, ගල්පර දිවයින වට කර ගත් අතර, සාඕ විසෙන්ටේ හි ලැමීරෝස් ප්‍රදේශයේ කැල්කියස් ස්ථරයක එහි සමුද්‍ර කොටස් පැහැදිලිව දක්නට ලැබේ. කබෝ ගිරෝ වැනි මුහුදු කඳු, නිම්න සහ මිටියාවත මෙම මධ්‍යම කොඳු ඇට පෙළේ සිට විහිදෙන අතර, සාමාන්‍යයෙන් අභ්‍යන්තරයට ප්‍රවේශ විය නොහැක.&lt;ref&gt;{{cite web |date=22 February 1999 |title=MadeiraHelp.com |url=http://www.madeirahelp.com/madeira_geography |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100731015932/http://www.madeirahelp.com/madeira_geography |archive-date=31 July 2010 |access-date=30 July 2010 |publisher=MadeiraHelp.com}}&lt;/ref&gt; දෛනික ජීවිතය සංකේන්ද්‍රණය වී ඇත්තේ මිටියාවත් මුඛයේ ඇති බොහෝ ගම්මානවල වන අතර, අධික සරත් සෘතුවේ සහ ශීත ඍතුවේ වැසි මුහුදට ගමන් කරයි.&lt;ref&gt;Robert White, 1851, p. 4&lt;/ref&gt;

=== දේශගුණය ===

මැඩෙයිරා විවිධ ජෛව දේශගුණික තත්ත්වයන් ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mapas bioclimáticos y biogeográficos |url=http://www.globalbioclimatics.org/form/tb_med.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171014103938/http://www.globalbioclimatics.org/form/tb_med.htm |archive-date=14 October 2017 |access-date=2 August 2017 |website=Globalbioclimatics.org}}&lt;/ref&gt; හිරු එළිය, ආර්ද්රතාවය සහ වාර්ෂික මධ්යන්ය උෂ්ණත්වයේ වෙනස්කම් මත පදනම්ව, පැහැදිලි වෙනස්කම් උතුරට සහ දකුණට මුහුණලා ඇති ප්රදේශ මෙන්ම සමහර දූපත් වෙන්කර හඳුනා ගනී. දූපත් වලට ගල්ෆ් ඇළ සහ කැනරි ධාරාව මගින් දැඩි බලපෑමක් ඇති කරයි, එය මෘදු සිට උණුසුම් වසර පුරා උෂ්ණත්වය ලබා දෙයි. Instituto de Meteorologia (IPMA) ට අනුව, 1981-2010 කාලය සඳහා ෆන්චල් කාලගුණ මධ්‍යස්ථානයේ සාමාන්‍ය වාර්ෂික උෂ්ණත්වය 19.6 °C (67.3 °F) වේ. සහන යනු වර්ෂාපතන මට්ටම් මත තීරණාත්මක සාධකයකි; මැඩෙයිරා ස්වභාවික උද්‍යානය වැනි ප්‍රදේශවලට වසරකට මිලිමීටර් 2,800 (අඟල් 110) තරම් වර්ෂාපතනයක් ලැබිය හැකිය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Precipitation of Madeira Island |url=http://www.ipma.pt/pt/oclima/normais.clima/1971-2000/#535 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926152417/http://www.ipma.pt/pt/oclima/normais.clima/1971-2000/#535 |archive-date=26 September 2020 |access-date=8 October 2020 |publisher=[[IPMA]]}}&lt;/ref&gt; මැඩෙයිරා සශ්‍රීක ලෝරල් වනාන්තරවලට සත්කාරකත්වය සපයන අතර, බොහෝ පැතලි දූපතක් වන පෝටෝ සැන්ටෝහි අර්ධ ශුෂ්ක දේශගුණයක් (BSh) ඇත. බොහෝ ශීත ඍතුවේ දී කඳුකරයේ හිම පතනය සිදු වේ.{{Weather box
| location = [[Funchal]], capital of Madeira
| metric first = yes
| single line = yes
| Jan record high C = 25.5
| Feb record high C = 27.0
| Mar record high C = 30.5
| Apr record high C = 32.6
| May record high C = 34.2
| Jun record high C = 38.7
| Jul record high C = 37.7
| Aug record high C = 38.5
| Sep record high C = 38.4
| Oct record high C = 34.1
| Nov record high C = 29.5
| Dec record high C = 26.5
| year record high C = 38.7
| Jan high C = 19.7
| Feb high C = 19.7
| Mar high C = 20.4
| Apr high C = 20.6
| May high C = 21.6
| Jun high C = 23.4
| Jul high C = 25.1
| Aug high C = 26.4
| Sep high C = 26.4
| Oct high C = 24.9
| Nov high C = 22.6
| Dec high C = 20.7
| year high C = 22.6
| Jan mean C = 16.7
| Feb mean C = 16.6
| Mar mean C = 17.2
| Apr mean C = 17.5
| May mean C = 18.6
| Jun mean C = 20.6
| Jul mean C = 22.2
| Aug mean C = 23.2
| Sep mean C = 23.2
| Oct mean C = 21.8
| Nov mean C = 19.6
| Dec mean C = 17.9
| year mean C = 19.6
| Jan low C = 13.7
| Feb low C = 13.4
| Mar low C = 13.9
| Apr low C = 14.4
| May low C = 15.6
| Jun low C = 17.7
| Jul low C = 19.2
| Aug low C = 20.0
| Sep low C = 20.0
| Oct low C = 18.6
| Nov low C = 16.6
| Dec low C = 15.0
| year low C = 16.5
| Jan record low C = 8.2
| Feb record low C = 7.4
| Mar record low C = 7.7
| Apr record low C = 9.3
| May record low C = 9.7
| Jun record low C = 12.0
| Jul record low C = 14.6
| Aug record low C = 16.3
| Sep record low C = 14.9
| Oct record low C = 13.1
| Nov record low C = 9.8
| Dec record low C = 8.0
| year record low C = 7.4
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 74.1
| Feb precipitation mm = 83.0
| Mar precipitation mm = 60.2
| Apr precipitation mm = 44.0
| May precipitation mm = 28.9
| Jun precipitation mm = 7.2
| Jul precipitation mm = 1.6
| Aug precipitation mm = 2.0
| Sep precipitation mm = 32.9
| Oct precipitation mm = 89.5
| Nov precipitation mm = 88.8
| Dec precipitation mm = 115.0
| year precipitation mm = 627.2
| Jan precipitation days = 12
| Feb precipitation days = 10
| Mar precipitation days = 9
| Apr precipitation days = 8
| May precipitation days = 6
| Jun precipitation days = 3
| Jul precipitation days = 1
| Aug precipitation days = 2
| Sep precipitation days = 6
| Oct precipitation days = 9
| Nov precipitation days = 10
| Dec precipitation days = 13
| year precipitation days = 87
| unit precipitation days = 0.1&amp;nbsp;mm
| Jan humidity = 71
| Feb humidity = 70
| Mar humidity = 68
| Apr humidity = 68
| May humidity = 70
| Jun humidity = 73
| Jul humidity = 73
| Aug humidity = 72
| Sep humidity = 71
| Oct humidity = 71
| Nov humidity = 70
| Dec humidity = 70
| year humidity = 71
| Jan sun = 160.9
| Feb sun = 166.8
| Mar sun = 197.7
| Apr sun = 194.8
| May sun = 208.6
| Jun sun = 194.0
| Jul sun = 232.5
| Aug sun = 236.7
| Sep sun = 210.8
| Oct sun = 194.3
| Nov sun = 165.9
| Dec sun = 151.1
| year sun = 
| Jan percentsun = 50
| Feb percentsun = 54
| Mar percentsun = 53
| Apr percentsun = 50
| May percentsun = 48
| Jun percentsun = 45
| Jul percentsun = 55
| Aug percentsun = 57
| Sep percentsun = 57
| Oct percentsun = 55
| Nov percentsun = 53
| Dec percentsun = 49
| year percentsun = 
| source 1 = [[Instituto Português do Mar e da Atmosfera]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.meteo.pt/pt/oclima/normais.clima/1981-2010/009/ |title=Weather Information for Funchal |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121113054132/http://www.meteo.pt/pt/oclima/normais.clima/1981-2010/009/ |archive-date=13 November 2012 }}&lt;/ref&gt;
| source 2 = [[NOAA]] (humidity and some records 1961–1990)&lt;ref name = NOAA &gt;{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-I/PA/08522.TXT |title=Funchal Climate Normals 1961–1990 |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |access-date=10 March 2017 |archive-date=17 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240317190338/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-I/PA/08522.TXT |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[German Meteorological Service]] (sunshine 1991-2020)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://opendata.dwd.de/climate_environment/CDC/observations_global/CLIMAT/monthly/qc/sunshine_duration/historical/08522_198606_201712.txt |title=Monthly Averages for Funchal |publisher=DwD |access-date=4 July 2021 |archive-date=25 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525163946/https://opendata.dwd.de/climate_environment/CDC/observations_global/CLIMAT/monthly/qc/sunshine_duration/historical/08522_198606_201712.txt |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://opendata.dwd.de/climate_environment/CDC/observations_global/CLIMAT/monthly/qc/sunshine_duration/recent/08522.txt |title=Monthly Averages for Funchal |publisher=DwD |access-date=4 July 2021 |archive-date=20 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720150950/https://opendata.dwd.de/climate_environment/CDC/observations_global/CLIMAT/monthly/qc/sunshine_duration/recent/08522.txt |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}

== වෘක්ෂලතා සහ සත්ත්ව විශේෂ ==
ආවේණික ශාක හා සත්ව විශේෂ.

දකුණේ, කලක් දූපත ආවරණය වූ ස්වදේශික උපනිවර්තන වැසි වනාන්තරවලින් ඉතිරිව ඇත්තේ ස්වල්පයකි{{Citation needed|date=November 2015}} (මුල් පදිංචිකරුවන් ගොවිතැන සඳහා ඉඩම එළිපෙහෙළි කිරීමට ගිනි තැබූහ) සහ එය නම් කර ඇත (මැඩෙයිරා යනු පෘතුගීසි භාෂාවෙන් &quot;දැව&quot; යන්නයි). කෙසේ වෙතත්, උතුරේ, නිම්න වල දේශීය ගස් ඇත. මෙම ලෝරිසිල්වා වනාන්තර, විශේෂයෙන්ම උතුරු බෑවුම්වල, UNESCO ලෝක උරුම අඩවියක් ලෙස නම් කර ඇත. මැඩෙයිරාගේ පැලියෝබෝටනික වාර්තාවෙන් හෙළි වන්නේ ලෝරිසිල්වා වනාන්තරය අවම වශයෙන් වසර මිලියන 1.8 ක් පුරා පැවති බවයි.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Góis-Marques|first1=Carlos A.|last2=Madeira|first2=José|last3=Menezes de Sequeira|first3=Miguel|date=7 February 2017|title=Inventory and review of the Mio–Pleistocene São Jorge flora (Madeira Island, Portugal): palaeoecological and biogeographical implications|journal=Journal of Systematic Palaeontology|volume=16|issue=2|pages=159–177|doi=10.1080/14772019.2017.1282991|hdl-access=free|hdl=10400.13/4191|s2cid=132935444}}&lt;/ref&gt; වැල් ජැස්මිනියම් ඇසෝරිකම්&lt;ref name=&quot;IUCN&quot;&gt;{{cite iucn|author=Fernandes, F.|date=2011|title=''Jasminum azoricum''|volume=2011|page=e.T162250A5564173|doi=10.2305/IUCN.UK.2011-1.RLTS.T162250A5564173.en|access-date=12 November 2021}}&lt;/ref&gt; සහ රෝවන් සෝර්බස් මැඩ්රෙන්සිස් වැනි බරපතල වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති විශේෂයන් ආවේණික වේ. මැඩෙයිරාන් විශාල සුදු සමනලයා ලෝරිසිල්වා වනාන්තරවල වාසය කළ නමුත් 1977 සිට දැකීමට නොහැකි වූ විශාල සුදු සමනලයට ආවේණික උප විශේෂයකි.

=== මැඩෙයිරාන් බිත්ති කටුස්සා ===
මැඩෙයිරාන් බිත්ති කටුස්සා (Teira dugesii) යනු ලැසර්ටිඩේ පවුලේ කටුස්සන් විශේෂයකි. එය ටෙයිරා කුලයට අයත් එකම විශේෂයයි. මෙම විශේෂය පෘතුගාලයේ මැඩෙයිරා දූපත් සමූහයට ආවේණික වේ. [[අසෝර්ස්]] හි, මෙම කටුස්සා ස්වභාවිකකරණය වී ඇත්තේ දූපත් සමූහයන් දෙක අතර නැව් වෙළඳාම මගින් ස්වේච්ඡාවෙන් හඳුන්වා දීමෙන් පසුවය. පිළිගත් උප විශේෂ හතරක් ඇත. මුහුදු වෙරළේ සිට මීටර 1,850 (අඩි 6,070 ) උන්නතාංශය දක්වා මෙම විශේෂය ආවේණික මෙන්ම සුලභ වේ. එය සාමාන්‍යයෙන් පාෂාණමය ස්ථානවල හෝ පඳුරු අතර දක්නට ලැබෙන අතර ගස්වලට නැඟිය හැක. එය උද්යාන සහ බිත්ති මත ද දක්නට ලැබේ. එය එළවළු ද්රව්ය සහ කුහුඹුවන් වැනි කුඩා අපෘෂ්ඨවංශීන් මත පෝෂණය වේ. වලිගය පහසුවෙන් ගැලවී යන අතර කඳ කොටස සෙමෙන් ප්‍රතිජනනය වේ. වර්ණ ගැන්වීම විචල්‍ය වන අතර අවට පරිසරයට ගැළපීමට නැඹුරු වේ, සාමාන්‍යයෙන් දුඹුරු හෝ අළු පැහැයක් සහ ඉඳහිට කොළ පැහැයක් ගනී. බොහෝ සතුන් අඳුරු සලකුණු සහිත සියුම් ලෙස පියාසර කර ඇත. යටි කොටස් සුදු හෝ ක්‍රීම් වේ, සමහර විට අඳුරු පැල්ලම් ඇත, සමහර පිරිමින්ට තැඹිලි හෝ රතු යටි සහ නිල් උගුර ඇත, නමුත් මෙම දීප්තිමත් වර්ණ සතාට බාධා කළහොත් මැකී යා හැක.&lt;ref name=&quot;Collins2&quot;&gt;{{cite book|last1=Arnold, E. Nicholas|author1-link=:fr:Edwin Nicholas Arnold|title=Field Guide: Reptiles &amp; Amphibians of Britain &amp; Europe|url=https://archive.org/details/reptilesamphibia0000nick|last2=Ovenden|first2=Denys W.|publisher=London: Collins &amp; Co.|year=2002|isbn=9780002199643|pages=[https://archive.org/details/reptilesamphibia0000nick/page/154 154]–155}}&lt;/ref&gt; මැඩෙයිරාන් බිත්ති කටුස්සා උගේ සිරුරේ දිග මෙන් 1.7 ගුණයක් පමණ දිගකින් යුත් වලිගයක් සමඟින් සෙන්ටි මීටර 8 (අඟල් 3.1) පමණ දිගකට නහයෙන් සිට විවරය දක්වා වර්ධනය වේ. ගැහැණු සතුන් වසරකට බිත්තර දෙකක් හෝ තුනක් දමයි.&lt;ref name=&quot;Collins2&quot; /&gt;

=== මැඩෙයිරාන් වෘක මකුළුවා ===
හොග්නා ඉන්ගන්ස්, ඩෙසර්ටා ග්‍රෑන්ඩ් වුල්ෆ් මකුළුවා, මැඩෙයිරා දූපත් සමූහයට, විශේෂයෙන්ම ඩෙසර්ටා ග්‍රෑන්ඩ් දූපත වලට ආවේණික වේ. එය බරපතල වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇත. එය එහි පවුලේ විශාලතම සාමාජිකයා ලෙස සැලකේ. පුනරුත්ථාපන කටයුතු සිදු වෙමින් පවතී.

=== කුරුල්ලන් ===
පක්ෂි විශේෂ තුනක් මැඩෙයිරාට ආවේණික වේ: ට්‍රොකාස් පරෙවියා, මැඩෙයිරා චැෆින්ච් සහ මැඩෙයිරා ගිනිකෙළිය. මීට අමතරව වඳ වී ගිය විශේෂ අතර මැඩෙයිරාන් ස්කොප් බකමූණ, රේල් කුරුළු විශේෂ දෙකක්, රැලස් ඇඩොල්ෆොකේසාරිස් සහ ආර්. ලෝවී,&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Alcover|first1=J.|last2=Pieper|first2=H.|last3=Pereira|first3=Fernando|last4=Rando|first4=J.|date=2015|title=Five new extinct species of rails (Aves: Gruiformes: Rallidae) from the Macaronesian Islands (North Atlantic Ocean)|journal=Zootaxa|volume=4057|issue=2|pages=151–190|doi=10.11646/zootaxa.4057.2.1|pmid=26701473}}&lt;/ref&gt; සහ වටුවන් විශේෂ දෙකක්, කෝටර්නික්ස් ලිග්නෝරම් සහ සී. ඇලබ්‍රෙවිස්,&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Rando|first1=Juan C.|last2=Alcover|first2=Josep A.|last3=Pieper|first3=Harald|last4=Olson|first4=Storrs L.|last5=Hernández|first5=C. Nayra|last6=López-Jurado|first6=L. Felipe|date=April 2020|title=Unforeseen diversity of quails (Galliformes: Phasianidae: ''Coturnix'') in oceanic islands provided by the fossil record of Macaronesia|journal=Zoological Journal of the Linnean Society|volume=188|issue=4|pages=1296–1317|doi=10.1093/zoolinnean/zlz107|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; සහ සාමාන්‍ය උප විශේෂයක් වන මැඩෙයිරාන් වුඩ් පරෙවියා ඇතුළත් වේ. වුඩ්  පරෙවියා සහ 20 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී අවසන් වරට දක්නට ලැබුණි.

මෙම මුහුදු පක්ෂියා අඩුම තරමින් වරින් වර සංචාරය කළ බව යෝජනා කරමින් සෙල්වාගන්ස් වෙතින් මහා ඕක් අස්ථියක් හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref&gt;Pieper, H. (1985). The fossil land birds of Madeira and Porto Santo. Bocagiana. Museu de História Natural do Funchal, N&lt;/ref&gt;

=== මීයන් ===
මැඩෙයිරා දුඹුරු මීයන් විශේෂ හයකට නිවහන වන අතර, 9 වැනි සියවසේදී (හෝ 15 වැනි සියවසේ පෘතුගීසි පදිංචිකරුවන් විසින් සිතිය හැකි) වයිකින්වරුන් විසින් දිවයිනට ගෙන එන ලද සාමාන්‍ය යුරෝපීය දුඹුරු මීයන්ගෙන් පැවත එන්නන් යැයි විශ්වාස කරන නමුත් ඔවුන් සමඟ අන්තර් අභිජනනය කළ නොහැකි මට්ටමට විවිධාංගීකරණය වී ඇත. මුතුන් මිත්තන්ගේ විශේෂ හෝ එකිනෙකා සමඟ. ඒවාට අත්‍යවශ්‍යයෙන්ම එකම ජාන ඇත, නමුත් විවිධ වර්ණදේහ සංඛ්‍යා ලබා දීම සඳහා නැවත සකස් කර ඇත: මුතුන් මිත්තන්ගේ විශේෂයට වර්ණදේහ 40ක් ඇති අතර මැඩෙයිරා විශේෂයේ 22 සිට 30 දක්වා ඇත.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Förster|first1=D. W.|last2=Mathias|last3=Britton-Davidian|first3=J.|last4=Searle|year=2013|title=Origin of the chromosomal radiation of Madeiran house mice: a microsatellite analysis of metacentric chromosomes|url=https://archive.org/details/sim_heredity_2013-04_110_4/page/380|journal=Heredity|volume=110|issue=4|pages=380–388|doi=10.1038/hdy.2012.107|pmc=3607181|pmid=23232832}}&lt;/ref&gt; මැඩෙයිරා හි ගැඹුරු නිම්න උස් බිම් වලින් වෙන් වී ඇති අතර විවිධ මීයන් විශේෂ එකිනෙක හමු නොවේ.&lt;ref&gt;{{cite book|isbn=978-0-8153-4552-7|title=Biochemical Evolution: the Pursuit of Perfection|url=https://archive.org/details/biochemicalevolu0000corn|last=Cornish-Bowden|first=A.|edition=2|publisher=Garland Science|year=2016|pages=[https://archive.org/details/biochemicalevolu0000corn/page/43 43]–44}}&lt;/ref&gt;

== ''ලෙවදාස්'' ==
ලෙවාඩා යනු මැඩෙයිරා හි පෘතුගීසි අත්ලාන්තික් කලාපයට විශේෂිත වූ වාරි මාර්ගයක් හෝ ජලධරයකි. මැඩෙයිරා දූපත වයඹ දෙසින් තෙත් වන නමුත් ගිනිකොන දෙසින් වියලි ය. 16 වන ශතවර්ෂයේදී පෘතුගීසීන් දකුණේ කෘෂිකාර්මික ප්‍රදේශවලට ජලය ගෙන යාම සඳහා ලෙවාඩා (ජල මාර්ග) තැනීමට පටන් ගත්හ. එහි කඳුකර භූ දර්ශනය හේතුවෙන්, ලෙවාඩා ඉදිකිරීම දුෂ්කර ව්‍යාපාරයක් බවට පොරොන්දු වූ අතර, මෙම ජල ඇළවල් තැනීම සඳහා බොහෝ විට පෘතුගාල මහද්වීපික අපරාධකරුවන්ට සහ වරදකරුවන්ට පැවරී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/portugal/madeira/722931/Madeira-Walking-a-heavenly-tightrope.html|title=Madeira: Walking a heavenly tightrope|last1=Hancock|first1=Matthew|date=13 November 2000|work=Telegraph Travel|access-date=20 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180520132532/https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/portugal/madeira/722931/Madeira-Walking-a-heavenly-tightrope.html|archive-date=20 May 2018|agency=Telegraph Media Group|url-status=live}}&lt;/ref&gt; බොහෝ ඒවා කඳුකරයට කපා ඇති අතර, කිලෝමීටර 40 (සැතපුම් 25) උමං මාර්ග සමඟින්, සමහර ඒවා තවමත් ප්‍රවේශ විය හැකිය.

අද ලෙවඩාස් ජලය සපයන අතර ජල විදුලි බලයද සපයයි.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |title=Levadas of Madeira Island&amp;nbsp;– UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6230/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020135344/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6230/ |archive-date=20 October 2017 |access-date=19 October 2017 |publisher=UNESCO}}&lt;/ref&gt; කිලෝමීටර් 2,170 (සැතපුම් 1,350) ට වැඩි ලෙවාඩා ඉදිකරන ලද අතර පසුව ඇවිදීමේ මාර්ග ජාලයක් සපයන ලදී. මාර්ගවලට ගම්බද ප්‍රදේශ හරහා පහසු සහ විවේකීව ගමන් කළ හැකි අතර අනෙක් ඒවා පටු, ගරාවැටෙන කඳු වැටි වන අතර ලිස්සා යාමෙන් තුවාල හෝ මරණයට හේතු විය හැක. 2010 මැඩෙයිරා ගංවතුර සහ මඩ නායයෑම් වලින් පසුව මෙම මාර්ගවල යම් වැඩිදියුණු කිරීම් සිදු කර ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Secção Regional da Madeira |first=Tribunal de Contas |date=5 February 2011 |title=Relatório n.º 6/2011-FC/SRMTC |url=https://www.tcontas.pt/pt/actos/rel_auditoria/2011/srmtc/audit-srmtc-rel006-2011-fc.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190406161137/https://www.tcontas.pt/pt/actos/rel_auditoria/2011/srmtc/audit-srmtc-rel006-2011-fc.pdf |archive-date=6 April 2019 |access-date=6 April 2019 |website=tcontas.pt/index.shtm}}&lt;/ref&gt; එවැනි වැඩිදියුණු කිරීම්වලට ඇළ දොළ අඛණ්ඩව නඩත්තු කිරීම, මංපෙත් සකස් කිරීම සහ අනතුරුදායක ප්‍රදේශවල ආරක්ෂිත වැටවල් පිහිටුවීම ඇතුළත් විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=APCA |first=Aprender Madeira |title=Políticas Ecológicas |url=http://aprenderamadeira.net/politicas-ecologicas/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190406161058/http://aprenderamadeira.net/politicas-ecologicas/ |archive-date=6 April 2019 |access-date=6 April 2019 |website=Aprender Madeira}}&lt;/ref&gt;

වඩාත් ජනප්‍රිය (සහ ඉල්ලුමක් ඇති) කඳු නැගීමේ ලෙවාඩා දෙකක් වන්නේ ලෙවාඩා ඩෝ කැල්ඩෙයිරෝ වර්ඩේ සහ ලෙවාඩා ඩෝ කැල්ඩෙරෝ ඩෝ ඉන්ෆෙර්නෝ ය. ලෙවාඩා දෝ කැනිසාල් යනු මාරොකෝස් සිට කැනිසාල් උමග දක්වා කිලෝමීටර 11.4 (සැතපුම් 7.1) ධාවනය වන වඩාත් පහසු ඇවිදීමකි. එය මිමෝසා ලෙවාඩා ලෙස හැඳින්වේ, මන්ද &quot;මිමෝසා&quot; ගස් (ආක්‍රමණශීලී ෂිටිම් සඳහා වාචික නාමය) මාර්ගය දිගේ දක්නට ලැබේ.

== දේශපාලනය ==

=== දේශපාලන ස්වාධීනත්වය ===
එහි වෙනස් භූගෝල විද්‍යාව, ආර්ථිකය, සමාජීය සහ සංස්කෘතික තත්ත්වය මෙන්ම ජනගහනයේ ඓතිහාසික ස්වයං පාලන අභිලාෂයන් හේතුවෙන් මැඩෙයිරා හි ස්වයං පාලන ප්‍රදේශ 1976 දී පිහිටුවන ලදී.&lt;ref name=&quot;ConstP&quot;&gt;{{citation|title=Constituição da República Portuguesa|url=https://www.parlamento.pt/Legislacao/Documents/constpt2005.pdf|year=2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20090521072711/http://www.parlamento.pt/Legislacao/Documents/constpt2005.pdf|contribution=Art.255|edition=VII Revisão Constituicional|location=Lisbon, Portugal|language=pt|access-date=5 August 2005|archive-date=21 May 2009|url-status=live}}&lt;/ref&gt; එය දේශපාලන-පරිපාලන ස්වායත්ත කලාපයක් වුවද, පෘතුගීසි ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ ප්‍රාදේශීය සහ ජාතික සම්බන්ධයක් නියම කර ඇති අතර, ජාතික සමගිය ශක්තිමත් කරන අතරම ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මූලධර්ම පවත්වා ගැනීමට සහ කලාපීය අවශ්‍යතා ප්‍රවර්ධනය කිරීමට ඔවුන්ගේ පරිපාලනයට බැඳී සිටී.

පෘතුගීසි ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව සහ අනෙකුත් නීති මගින් නිර්වචනය කර ඇති පරිදි, මැඩෙයිරාට තමන්ගේම දේශපාලන හා පරිපාලන ප්‍රඥප්තියක් ඇති අතර එහිම රජයක් ඇත. සමානුපාතික නියෝජනයේ ඩී'හොන්ඩ්ට් ක්‍රමය භාවිතා කරමින් සර්වජන ඡන්ද බලයෙන් තේරී පත් වූ ප්‍රාදේශීය රජය සහ ව්‍යවස්ථාදායක සභාව රජයේ ශාඛා වේ.

ව්‍යවස්ථාදායක සභාවල මැතිවරණයේ ප්‍රතිඵල අනුව ප්‍රාදේශීය ආණ්ඩුවේ සභාපතිවරයා ජනරජයේ නියෝජිතයා විසින් පත් කරනු ලැබේ.

පෘතුගීසි ජනරජයේ ස්වෛරීභාවය ජනරජයේ රජයේ උපදෙස් මත ජනරජයේ ජනාධිපතිවරයා විසින් පත් කරන ලද ජනරජයේ නියෝජිතයා විසින් මැඩෙයිරා හි නියෝජනය කරනු ලැබේ. ජනරජයේ නියෝජිතයාගේ කර්තව්‍ය වන්නේ ප්‍රාදේශීය ව්‍යවස්ථාදායක නියෝග සහ ප්‍රාදේශීය නියාමන නියෝග ප්‍රකාශයට පත් කිරීම හෝ මෙම නීති ව්‍යවස්ථා විරෝධී නම්, ප්‍රාදේශීය නීති මත නිෂේධ බලය ක්‍රියාත්මක කිරීම සඳහා අත්සන් කිරීම සහ නියෝග කිරීමයි. 2006 දී සම්මත වූ පෘතුගීසි ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ හයවන සංශෝධනයට පෙර, මෙම වගකීම රජය විසින් යෝජනා කරන ලද සහ ජනාධිපතිවරයා විසින් පත් කරන ලද ජනරජයේ වඩාත් බලගතු අමාත්‍යවරයකු විසින් දරනු ලැබීය.{{cn|date=July 2022}}

=== යුරෝපා සංගමය තුළ තත්ත්වය ===
[[File:EU_OCT_and_OMR_map_en.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:EU_OCT_and_OMR_map_en.png|thumb|270x270පික්|මැඩෙයිරා ඇතුළත් වන විදේශීය රටවල් සහ ප්‍රදේශ (OCT) සහ පිටත ප්‍රදේශ (OMR) සමඟ ලෝකයේ පූර්ව බ්‍රෙක්සිට් යුරෝපීය සංගමයේ සිතියම]]
මැඩෙයිරා යනු යුරෝපීය සංගමයේ පිටත කලාපයකි (OMR), එහි භූගෝලීය තත්ත්වය හේතුවෙන්, සමහර EU ප්‍රතිපත්තිවලින් පහත් කිරීමට එයට හිමිකම් ඇත.

යුරෝපීය සංගමයේ ක්‍රියාකාරීත්වය පිළිබඳ ගිවිසුමට අනුව, ප්‍රාථමික සහ ද්විතීයික යුරෝපා සංගම් නීතිය මැඩෙයිරාට අදාළ වන අතර, එහි දුරස්ථභාවය, පරිවාරකත්වය මගින් සංකලනය වී ඇති එහි &quot;ව්‍යුහාත්මක සමාජ හා ආර්ථික තත්ත්වය (...) සැලකිල්ලට ගත හැකි අවමානයන් සහිතව. , කුඩා ප්‍රමාණය, දුෂ්කර භූ විෂමතාව සහ දේශගුණය, නිෂ්පාදන කිහිපයක් මත ආර්ථික යැපීම, ඒවායේ ස්ථීරභාවය සහ සංකලනය ඔවුන්ගේ සංවර්ධනය දැඩි ලෙස වළක්වයි&quot;.&lt;ref name=&quot;Article 349 of TFEU&quot;&gt;[http://wikisophia.org/index.php?title=Consolidated_version_of_the_Treaty_on_the_Functioning_of_the_European_Union/Part_Seven:_General_and_Final_Provisions Article 349]{{dead link|date=April 2024|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} of the [[Treaty on the Functioning of the European Union]].&lt;/ref&gt; මැඩෙයිරා හි ජාත්‍යන්තර ව්‍යාපාරික මධ්‍යස්ථානයේ අනුමැතිය සහ රම් කර්මාන්තයට උපකාර කිරීම සඳහා වෙනත් රාජ්‍ය ආධාර ප්‍රතිපත්තිවල එවැනි අවමානයක් පිළිබඳ උදාහරණයක් දක්නට ලැබේ.

එය යුරෝපීය සංගමයේ රේගු ප්‍රදේශය, ෂෙන්ගන් ප්‍රදේශය සහ යුරෝපීය සංගමයේ එකතු කළ අගය මත බදු ප්‍රදේශයේ කොටසකි.

=== විදේශ සබඳතා සහ ආරක්ෂාව ===
විදේශ කටයුතු සහ ආරක්‍ෂාව ජාතික ආණ්ඩුවේ වගකීමකි. මැඩෙයිරා හමුදා කලාපය යනු ෆන්චල්හි පිහිටි 3 වන ගැරිසන් රෙජිමේන්තුව කේන්ද්‍ර කර ගනිමින් දූපත් වල ස්ථානගත කර ඇති ගොඩබිම් හමුදා සඳහා පෘතුගීසි හමුදාවේ අණදෙන නිලධාරියා වේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Quartel-General da Zona Militar da Madeira |url=https://www.exercito.pt/pt/quem-somos/organizacao/ceme/cft/zmm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230724122607/https://www.exercito.pt/pt/quem-somos/organizacao/ceme/cft/zmm |archive-date=24 July 2023 |access-date=24 July 2023 |website=Portuguese Army}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Regimento de Guarnição N.º 3 |url=https://www.exercito.pt/pt/quem-somos/organizacao/ceme/cft/zmm/rg3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230724213913/https://www.exercito.pt/pt/quem-somos/organizacao/ceme/cft/zmm/rg3 |archive-date=24 July 2023 |access-date=24 July 2023 |website=Portuguese Army}}&lt;/ref&gt; පෘතුගාලයේ විශාල ආර්ථික කලාපය මුර සංචාරය කිරීම සඳහා නාවික හමුදාව විසින් තේජෝ සහ මොන්ඩෙගෝ යන මුර යාත්‍රාවලට විශේෂයෙන් මඩෙයිරා වෙත මෙන්ම අවශ්‍ය පරිදි අනෙකුත් යාත්‍රාවලට ද පැවරී ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=NRP TEJO |url=https://www.marinha.pt/pt/os_meios/patrulhas/Paginas/NRP-TEJO.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230126223642/https://www.marinha.pt/pt/os_meios/patrulhas/Paginas/NRP-TEJO.aspx |archive-date=26 January 2023 |access-date=24 July 2023 |website=Portuguese Navy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=NRP MONDEGO |url=https://www.marinha.pt/pt/os_meios/patrulhas/Paginas/NRP-MONDEGO.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230920120135/https://www.marinha.pt/pt/os_meios/patrulhas/Paginas/NRP-MONDEGO.aspx |archive-date=20 September 2023 |access-date=24 July 2023 |website=Portuguese Navy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lanchas |url=https://www.marinha.pt/pt/os_meios/lanchas/Paginas/default.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230724212607/https://www.marinha.pt/pt/os_meios/lanchas/Paginas/default.aspx |archive-date=24 July 2023 |access-date=24 July 2023 |website=Portuguese Navy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=NRP Figueira da Foz |url=https://www.marinha.pt/pt/os_meios/patrulhasoceanicos/Paginas/nrp-figueira-foz.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531033816/https://www.marinha.pt/pt/os_meios/patrulhasoceanicos/Paginas/nrp-figueira-foz.aspx |archive-date=31 May 2023 |access-date=24 July 2023 |website=Portuguese Navy}}&lt;/ref&gt; සෙවීම් සහ මුදවාගැනීම සඳහා සහය දැක්වීම සඳහා, C-295 ගුවන් යානා සහ මර්ලින් හෙලිකොප්ටර් ඛණ්ඩ ඇතුළත් කරමින් පෘතුගීසි ගුවන් හමුදාව පෝටෝ සැන්ටෝ දූපතේ වේදිකා කඳවුරක් පවත්වාගෙන යයි.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=AERÓDROMO DE MANOBRA N.º 3 |url=https://www.emfa.pt/unidade-60-aerodromo-de-manobra-n-3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230723155927/https://www.emfa.pt/unidade-60-aerodromo-de-manobra-n-3 |archive-date=23 July 2023 |access-date=25 July 2023 |website=Portuguese Air Force}}&lt;/ref&gt;

=== පරිපාලන අංශ ===
[[File:Autonome_Region_Madeira_2020.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Autonome_Region_Madeira_2020.png|thumb|270x270පික්|මැඩෙයිරා නගර සභා]]
පරිපාලනමය වශයෙන්, මැඩෙයිරා පරිෂිස් පනස් හතරකට සහ මහ නගර සභා එකොළහකට බෙදා ඇත:&lt;ref&gt;[http://www.freguesiasdeportugal.com/distritos_portugal/madeira.htm Map of municipalities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090501002928/http://www.freguesiasdeportugal.com/distritos_portugal/madeira.htm|date=1 May 2009}} at FreguesiasDePortugas l.com&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+
|'''මහ නගර සභාව'''
| style=&quot;text-align:center;&quot; |'''ජනගහනය''' (2011)&lt;ref name=&quot;INE&quot;&gt;{{cite web |title=Censos 2021 Resultados Preliminares 2021 |url=https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&amp;xpgid=ine_indicadores&amp;contecto=pi&amp;indOcorrCod=0010745&amp;selTab=tab0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604164910/https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&amp;xpgid=ine_indicadores&amp;contecto=pi&amp;indOcorrCod=0010745&amp;selTab=tab0 |archive-date=4 June 2023 |access-date=8 August 2021 |publisher=INE}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |'''ප්‍රදේශය'''
|'''ප්‍රධාන ජනාවාස'''
|'''පරිෂිස්'''
|-
|ෆන්චල්&lt;ref&gt;Statistics include [[Savage Islands]], which are administered by the parish of [[Sé (Funchal)|Sé]]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;right&quot; |111,892
| align=&quot;right&quot; |වර්ග කිලෝමීටර 75.7 (වර්ග සැතපුම් 29.2)
|ෆන්චල්
| style=&quot;text-align:center;&quot; |10
|-
|සැන්ටා කෲස්&lt;ref&gt;Statistics include the mainland parish of Santa Cruz and the islands of the [[Desertas Islands|Desertas]]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;right&quot; |43,005
| align=&quot;right&quot; |වර්ග කිලෝමීටර 68.0 (වර්ග සැතපුම් 26.3)
|සැන්ටා කෲස්
| style=&quot;text-align:center;&quot; |5
|-
|කැමරා ද ලෝබෝස්
| align=&quot;right&quot; |35,666
| align=&quot;right&quot; |වර්ග කිලෝමීටර 52.6 (වර්ග සැතපුම් 20.3)
|කැමරා ද ලෝබෝස්
| style=&quot;text-align:center;&quot; |5
|-
|මැචිකෝ
| align=&quot;right&quot; |21,828
| align=&quot;right&quot; |වර්ග කිලෝමීටර 67.6 (වර්ග සැතපුම් 26.1 )
|මැචිකෝ
| style=&quot;text-align:center;&quot; |5
|-
|රිබෙයිරා බ්‍රාවා
| align=&quot;right&quot; |13,375
| align=&quot;right&quot; |වර්ග කිලෝමීටර 64.9 (වර්ග සැතපුම් 25.1 )
|රිබෙයිරා බ්‍රාවා
| style=&quot;text-align:center;&quot; |4
|-
|කල්හේටා
| align=&quot;right&quot; |11,521
| align=&quot;right&quot; |වර්ග කිලෝමීටර 110.3 (වර්ග සැතපුම් 42.6)
|කල්හේටා
| style=&quot;text-align:center;&quot; |8
|-
|පොන්ටා ඩෝ සොල්
| align=&quot;right&quot; |8,862
| align=&quot;right&quot; |වර්ග කිලෝමීටර 46.8 (වර්ග සැතපුම් 18.1 )
|පොන්ටා ඩෝ සොල්
| style=&quot;text-align:center;&quot; |3
|-
|සන්තානා
| align=&quot;right&quot; |7,719
| align=&quot;right&quot; |වර්ග කිලෝමීටර 93.1 (වර්ග සැතපුම් 35.9)
|සන්තානා
| style=&quot;text-align:center;&quot; |6
|-
|සාඕ විසෙන්ටේ
| align=&quot;right&quot; |5,723
| align=&quot;right&quot; |වර්ග කිලෝමීටර 80.8 (වර්ග සැතපුම් 31.2)
|සාඕ විසෙන්ටේ
| style=&quot;text-align:center;&quot; |3
|-
|පෝර්ටෝ සැන්ටෝ&lt;ref&gt;Statistics represent island population; Porto Santo is the second largest island in the archipelago of Madeira&lt;/ref&gt;
| align=&quot;right&quot; |5,483
| align=&quot;right&quot; |වර්ග කිලෝමීටර 42.4 (වර්ග සැතපුම් 16.4)
|විලා බලෙයිරා
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
|-
|පෝටෝ මොනිස්
| align=&quot;right&quot; |2,711
| align=&quot;right&quot; |වර්ග කිලෝමීටර 82.6 (වර්ග සැතපුම් 31.9)
|පෝටෝ මොනිස්
| style=&quot;text-align:center;&quot; |4
|}
[[File:Madeira_27_2014.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Madeira_27_2014.jpg|thumb|අගනුවරට ඉහළින් ඇති කඳුකරයේ අර්ධ දර්ශනය]]

=== ෆන්චල් ===
ෆන්චල් යනු අත්ලාන්තික් සාගරයට මායිම්ව ඇති පෘතුගාලයේ ස්වයං පාලන ප්‍රදේශය වන මැඩෙයිරා හි අගනුවර, විශාලතම නගරය සහ නාගරික ආසනයයි. නගරයේ 105,795 ජනගහනයක් ඇත,&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{cite web |title=Cruise tourism in Portugal {{!}} PIANC Mediterranean Days |url=http://pianc-jp.org/news/images/19_e_l_o_2013MedDays_PIANC_Brogueira_long.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112152747/http://pianc-jp.org/news/images/19_e_l_o_2013MedDays_PIANC_Brogueira_long.pdf |archive-date=12 January 2015 |access-date=10 April 2014}}&lt;/ref&gt; එය පෘතුගාලයේ හයවන විශාලතම නගරය බවට පත් කරයි. එහි ඉහළ සංස්කෘතික හා ඓතිහාසික වටිනාකම නිසා, ෆන්චල් පෘතුගාලයේ ප්‍රධාන සංචාරක ආකර්ෂණයන්ගෙන් එකකි; එය අලුත් අවුරුදු උදාව සඳහා ගමනාන්තයක් ලෙස ද ප්‍රචලිත වන අතර, එය කෲස් ලයිනර් නැව් තටාකවල ප්‍රමුඛ පෘතුගීසි වරාය වේ.&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt;

== ජනගහනය ==

=== ජනවිකාසය ===
මෙම දූපත පෘතුගීසි ජනතාව විසින් පදිංචි කරන ලදී, විශේෂයෙන්ම මින්හෝ ප්‍රදේශයේ ගොවීන්,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Alberto CEHA: Madeira] Vieira, ''O Infante e a Madeira: dúvidas e certezas, Centro Estudos História Atlântico |url=[http://www.ceha-madeira.net/livros/infante.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531222502/http://www.ceha-madeira.net/livros/infante.html |archive-date=31 May 2010 |access-date=30 July 2010 |publisher=Ceha-madeira.net}}&lt;/ref&gt; එනම් මැඩෙයිරාන් (පෘතුගීසි: මැඩේරෙන්සෙස්), ඔවුන් හැඳින්වෙන පරිදි, ජනවාර්ගික වශයෙන් පෘතුගීසි වේ, නමුත් ඔවුන් විශේෂිත ප්‍රාදේශීය අනන්‍යතාවයක් සහ සංස්කෘතික ලක්ෂණ වර්ධනය කර ඇත.

මැඩෙයිරා සහ පෝටෝ සැන්ටෝ ප්‍රදේශයේ මුළු ජනගහනය 256,060 ට අඩු වන අතර, ඔවුන්ගෙන් බහුතරයක් ජන ඝනත්වය වර්ග කිලෝමීටරයට 337 වන මැඩෙයිරා දූපතේ (251,060) ජීවත් වෙති; ජන ඝනත්වය වර්ග කිලෝමීටරයට 112 වන පෝටෝ සැන්ටෝ දූපතේ 5,000ක් පමණ ඉතිරි වේ.

පදිංචිකරුවන් 247,000ක් පමණ හෙවත් ජනගහනයෙන් 96%ක් කතෝලිකයෝ වෙති. ෆන්චල් යනු කතෝලික දෙව්මැදුර පිහිටි ස්ථානයයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Diocese of Funchal |url=http://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dfunc.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180621070220/http://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dfunc.html |archive-date=21 June 2018 |access-date=16 January 2018 |website=Catholic Hierarchy}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
!මහ නගර සභා
!ජනගහනය
(2017 ඇස්තමේන්තුව)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Portugal: Administrative Division (Districts and Municipalities) - Population Statistics, Charts and Map |url=http://citypopulation.de/php/portugal-admin.php?adm1id=30}}&lt;/ref&gt;
!ප්‍රදේශය (වර්ග කි.මී.)
!ප්‍රධාන නගරය/නගරය
!ෆ්‍රෙගුසියාස්
|-
|ෆන්චල්
| align=&quot;right&quot; |104,442
| align=&quot;right&quot; |76.1
|ෆන්චල්
| align=&quot;center&quot; |10
|-
|සැන්ටා කෲස්
| align=&quot;right&quot; |44,417
| align=&quot;right&quot; |81.5
|සැන්ටා කෲස්
| align=&quot;center&quot; |5
|-
|කැමරා ද ලෝබෝස්
| align=&quot;right&quot; |33,847
| align=&quot;right&quot; |52.1
|කැමරා ද ලෝබෝස්
| align=&quot;center&quot; |5
|-
|මැචිකෝ
| align=&quot;right&quot; |20,272
| align=&quot;right&quot; |68.3
|මැචිකෝ
| align=&quot;center&quot; |5
|-
|රිබෙයිරා බ්‍රාවා
| align=&quot;right&quot; |12,428
| align=&quot;right&quot; |65.4
|රිබෙයිරා බ්‍රාවා
| align=&quot;center&quot; |4
|-
|කල්හේටා
| align=&quot;right&quot; |10,901
| align=&quot;right&quot; |112
|කල්හේටා
| align=&quot;center&quot; |8
|-
|පොන්ටා ඩෝ සොල්
| align=&quot;right&quot; |8,559
| align=&quot;right&quot; |46.2
|පොන්ටා ඩෝ සොල්
| align=&quot;center&quot; |3
|-
|සන්තානා
| align=&quot;right&quot; |6,808
| align=&quot;right&quot; |95.6
|සන්තානා
| align=&quot;center&quot; |6
|-
|පෝටෝ සැන්ටෝ
| align=&quot;right&quot; |5,173
| align=&quot;right&quot; |42.6
|විලා බලෙයිරා
| align=&quot;center&quot; |1
|-
|සාඕ විසෙන්ටේ
| align=&quot;right&quot; |5,151
| align=&quot;right&quot; |78.8
|සාඕ විසෙන්ටේ
| align=&quot;center&quot; |3
|-
|පෝටෝ මොනිස්
| align=&quot;right&quot; |2,371
| align=&quot;right&quot; |82.9
|පෝටෝ මොනිස්
| align=&quot;center&quot; |4
|-
|'''මුළු'''
| align=&quot;right&quot; |'''244,286'''
| align=&quot;right&quot; |'''801'''
|'''මුළු'''
| align=&quot;center&quot; |'''54'''
|}

=== ඩයස්පෝරාව ===
මැඩෙයිරානුවන් එක්සත් ජනපදය, වෙනිසියුලාව, බ්‍රසීලය, ගයනාව, ශාන්ත වින්සන්ට් සහ ග්‍රෙනඩින්ස්, දකුණු අප්‍රිකාව සහ ට්‍රිනිඩෑඩ් සහ ටොබැගෝ වෙත සංක්‍රමණය විය.&lt;ref&gt;&quot;[http://uwispace.sta.uwi.edu/dspace/bitstream/handle/2139/38296/1420673.pdf?sequence=1 Madeiran Portuguese Migration to Guyana, St. Vincent, Antigua and Trinidad as well as South Africa: A Comparative Overview] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160806153041/http://uwispace.sta.uwi.edu/dspace/bitstream/handle/2139/38296/1420673.pdf?sequence=1|date=6 August 2016}}&quot; (PDF). Jo-Anne S. Ferreira, University of the West Indies, St. Augustine&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;[http://www.madeira-a-z.com/what-to-do/emigration.html Madeira and Emigration] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160801152515/http://www.madeira-a-z.com/what-to-do/emigration.html|date=1 August 2016}}&quot;&lt;/ref&gt; උතුරු ඇමරිකාවේ මැඩෙයිරාන් සංක්‍රමණිකයන් බොහෝ දුරට නව එංගලන්තයේ සහ මධ්‍ය අත්ලාන්තික් ප්‍රාන්තවල, ටොරොන්ටෝ, උතුරු කැලිෆෝනියා සහ හවායි හි පොකුරු ය. නිව් බෙඩ්ෆෝර්ඩ් නගරය මැඩෙයිරා උරුමය කෞතුකාගාරයට සත්කාරකත්වය සපයන මැඩෙයිරන්ස් වලින් විශේෂයෙන් පොහොසත් වේ. වාර්ෂික මැඩෙයිරාන් සහ ලුසෝ-ඇමරිකානු සැමරුම, මැඩෙයිරාන් උරුමයේ ලොව විශාලතම සැමරුම වන ආශිර්වාද ලත් සක්‍රමේන්තු මංගල්‍යය, නිතිපතා දස දහස් ගණනක ජනකායක් නගරයේ මැඩෙයිරා පිටියට ඇදී එයි.
[[File:Portuguese_immigrant_family_in_Hawaii_during_the_19th_century.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Portuguese_immigrant_family_in_Hawaii_during_the_19th_century.jpg|thumb|හවායි හි බොහෝ පෘතුගීසි සංක්‍රමණිකයන් මැඩෙයිරාන් සම්භවයක් ඇත]]
1846 සාගතයේදී 6,000 කට අධික වැසියන් බ්‍රිතාන්‍ය ගයනාවට සංක්‍රමණය විය. 1891 දී ඔවුන් ජනගහනයෙන් 4.3% ක් විය.&lt;ref&gt;&quot;[http://www.guyana.org/special/portuguese.html Portuguese emigration from Madeira to British Guiana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130918073124/http://www.guyana.org/special/portuguese.html|date=18 September 2013}}&quot;&lt;/ref&gt; 1902 දී පෘතුගීසි ජාතිකයන් 5,000 ක්, බොහෝ විට මැඩෙයිරාන්වරු හවායි හි හොනොලුලු හි ජීවත් වූහ. 1910 වන විට මෙය 21,000 දක්වා වර්ධනය විය.&lt;ref name=&quot;Library of Congress Hawaii&quot;&gt;{{cite web |title=Portuguese Immigrants in the United States: Chronology, 1900–1919 |url=https://www.loc.gov/rr/hispanic/portam/chron4.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180206023025/http://www.loc.gov/rr/hispanic/portam/chron4.html |archive-date=6 February 2018 |access-date=26 August 2017 |publisher=Library of Congress}}&lt;/ref&gt;

1849 දී ට්‍රිනිඩෑඩ් සහ බටහිර ඉන්දීය කොදෙව්වේ වෙනත් තැන්වල මැඩෙයිරා සිට එක්සත් ජනපදයට ප්‍රොතෙස්තන්ත ආගමික පිටුවහල් කිරීම සිදු විය. ඔවුන්ගෙන් බොහෝ දෙනෙක් නිව් යෝර්ක් නගරයේ මූලස්ථානය වූ ඇමරිකානු රෙපරමාදු සංගමයේ මූල්‍ය සහ භෞතික ආධාර ඇතිව ඉලිනොයිස්&lt;ref&gt;{{cite web |title=Protestant Exiles from Madeira in Illinois |url=https://www.loc.gov/rr/hispanic/portam/exiles.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171109082430/http://www.loc.gov/rr/hispanic/portam/exiles.html |archive-date=9 November 2017 |access-date=30 December 2017 |work=loc.gov}}&lt;/ref&gt; හි පදිංචි වූහ. 1830 ගණන්වල අගභාගයේදී වෛද්‍ය සහ ප්‍රෙස්බිටේරියන් ඇමති පූජ්‍ය රොබට් රීඩ් කැලි, ස්කොට්ලන්තයේ සිට, තම බිරිඳ සමඟ චීනයේ දූත මෙහෙවරකට යමින් සිටියදී මැඩෙයිරා හි ෆන්චල් හි නතර වූ අතර, ඇයට අසනීපයකින් සුවය ලැබිය හැකි විය. කැලී සහ ඔහුගේ බිරිඳ මැඩෙයිරා හි නැවතී සිටි අතර එහිදී ඔහු රෙපරමාදු ශුභාරංචිය දේශනා කිරීමට සහ දූපත් වැසියන් කතෝලික ආගමෙන් හරවා ගැනීමට පටන් ගත්හ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Portuguese Immigration To Jacksonville in 1849 |url=http://www.orgsites.com/il/jaghs/_pgg5.php3 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150116082621/http://www.orgsites.com/il/jaghs/_pgg5.php3 |archive-date=16 January 2015 |access-date=15 January 2015 |work=orgsites.com}}&lt;/ref&gt; අවසානයේදී, ඔහුගේ ආගමික හැරවුම් කටයුතු සඳහා ඔහුව අත්අඩංගුවට ගෙන සිරගත කරන ලදී. තවත් ස්කොට්ලන්ත මිෂනාරිවරයෙකු වූ විලියම් හෙප්බර්න් හෙවිට්සන් මැඩෙයිරාහි රෙපරමාදු දේවසේවයේ කටයුතුවල නිරත විය. 1846 වන විට, තම ආගමික පරිවර්තනයන් නිසා වෙනස් කොට සැලකීමට ලක් වූ සහ මැර ප්‍රචණ්ඩත්වයට ගොදුරු වූ ප්‍රොතෙස්තන්ත මැඩයිරන්ස් 1,000ක් පමණ, සීනි වතු කම්කරුවන් සඳහා වූ ඉල්ලීමකට පිළිතුරු වශයෙන් ට්‍රිනිඩෑඩ් සහ බටහිර ඉන්දීය කොදෙව්වේ වෙනත් ප්‍රදේශවලට සංක්‍රමණය වීමට තෝරා ගත්හ.&lt;ref&gt;{{cite web |year=1881 |title=History of Sangamon County, Illinois |url=https://books.google.com/books?id=z1M0AQAAMAAJ&amp;q=Gonsalves+Illinois+portuguese&amp;pg=PA580 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201208172703/https://books.google.com/books?id=z1M0AQAAMAAJ&amp;q=Gonsalves+Illinois+portuguese&amp;pg=PA580 |archive-date=8 December 2020 |access-date=16 November 2020}}&lt;/ref&gt; පිටුවහල් කළ අයට එහි හොඳක් නොවීය. නිවර්තන දේශගුණය නුහුරු වූ අතර ඔවුන් බරපතල ආර්ථික දුෂ්කරතාවන්ට මුහුණ දුන්හ. 1848 වන විට, ඇමරිකානු රෙපරමාදු සංගමය මුදල් රැස් කර, මැඩෙයිරා සිට පිටුවහල් කළ අය සමඟ සංක්‍රමණය වූ පූජ්‍ය අර්සෙනියෝ ද සිල්වා සමඟ වැඩ කිරීමට බැප්ටිස්ට් දේවසේවකයෙකු සහ ස්වභාවිකකරණය වූ එක්සත් ජනපද පුරවැසියෙකු වූ පූජ්‍ය මැනුවෙල් ජේ ගොන්සාල්වෙස් යවා ඇත. එක්සත් ජනපදයට එන්න කැමති අය නැවත පදිංචි කරන්න. ද සිල්වා පියතුමා 1849 මුල් භාගයේදී මිය ගියේය. පසුව 1849 දී, ඇමරිකානු රෙපරමාදු සංගමය විසින් එකතු කරන ලද අරමුදල්වලින් මිලදී ගත් ඉඩමක ඉලිනොයිස් හි සංගමන් සහ මෝගන් ප්‍රාන්තවල පදිංචි වීමට ට්‍රිනිඩෑඩ් සිට පිටුවහල් කළ අයව කැඳවාගෙන යාම සම්බන්ධයෙන් පූජ්‍ය ගොන්සාල්වෙස් වෙත චෝදනා එල්ල විය. මෙම කාලය තුළ පිටුවහල් කළ අය 700 සිට 1000 දක්වා එක්සත් ජනපදයට පැමිණි බව ගිණුම්වල සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/historicalency2bate|page=[https://archive.org/details/historicalency2bate/page/678 678]|quote=The Portuguese Colony.|title=Historical Encyclopedia of Illinois|publisher=Munsell Publishing Company|last1=Bateman|first1=Newton|last2=Selby|first2=Paul|year=1906}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |year=1850 |title=The Christian World |url=https://books.google.com/books?id=viQQAAAAIAAJ&amp;q=Gonsalves+Illinois+portuguese&amp;pg=PA26 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201208172704/https://books.google.com/books?id=viQQAAAAIAAJ&amp;q=Gonsalves+Illinois+portuguese&amp;pg=PA26 |archive-date=8 December 2020 |access-date=16 November 2020}}&lt;/ref&gt;

එක්සත් රාජධානිය සහ ජර්සි ඇතුළු විශාල මැඩෙයිරාන් ප්‍රජාවන් කිහිපයක් ලොව පුරා දිගටම පවතී.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.bbc.co.uk/jersey/voices/funchal.shtml BBC – Jersey Voices] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925065410/http://www.bbc.co.uk/jersey/voices/funchal.shtml|date=25 September 2015}}&quot;&lt;/ref&gt; පෘතුගීසි බ්‍රිතාන්‍ය ප්‍රජාව, වැඩි වශයෙන් මැඩෙයිරාන්වරුන්ගෙන් සැදුම් ලත්, මැඩෙයිරා දිනය සමරයි.

වෙනිසියුලාවේ මැඩෙයිරාන් පෘතුගීසීන් කැරකස්&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|last=Dinneen|first=Mark|date=1 June 2015|title=El transnacionalismo de los inmigrantes: los portugueses y luso-venezolanos en Caracas|url=http://ve.scielo.org/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S1012-70892015000100003&amp;lng=es&amp;nrm=iso&amp;tlng=es|url-status=live|journal=Terra|language=es|volume=31|issue=49|pages=49–69|issn=1012-7089|archive-url=https://web.archive.org/web/20230603111020/http://ve.scielo.org/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S1012-70892015000100003&amp;lng=es&amp;nrm=iso&amp;tlng=es|archive-date=3 June 2023|access-date=3 June 2023}}&lt;/ref&gt; වැනි නගරවල සහ අභ්‍යන්තරයේ ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල පදිංචි වූහ. 1990 ගණන්වල සංඛ්‍යාලේඛනවලට අනුව, එම රටේ පෘතුගීසි ඩයස්පෝරාවෙන් 70% ක් පමණ මැඩෙයිරාන් සහ ඔවුන්ගෙන් පැවත එන්නන්ගෙන් සමන්විත වූ අතර, මුලින් කෘෂිකර්මාන්තය වැනි කටයුතු සඳහා කැප වූ නමුත් පසුව රජයේ අනුග්‍රහය නොමැතිකම හේතුවෙන් විදේශිකයන් වාණිජ්‍යය කෙරෙහි අවධානය යොමු කළහ.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; විශාල වෙනිසියුලානු නගරවල. මැඩෙයිරාන් විසින් ආරම්භ කරන ලද සමාගම් අතර සෙන්ට්‍රල් මැඩිරන්ස්, එක්සෙල්සියර් ගාමා, සුපර්මර්කාඩෝස් යුනිකාසා සහ ඔටෝමර්කාඩෝස් ප්ලාසා යන සුපිරි වෙළඳසැල් සහ බොහෝ කීර්තිමත් බේකරි වේ.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; වෙනිසියුලාවේ පෘතුගීසි රාජ්‍යයක් පෘතුගීසි ලෙස හඳුන්වනු ලැබුවේ එහි විශාල පෘතුගීසි ජනගහනය අනුව ය.

=== ආගමනය ===
මැඩෙයිරා යනු ෂෙන්ගන් ප්‍රදේශයේ කොටසකි.

එහි වර්ධනය වන ජනප්‍රියත්වය හේතුවෙන්, මැඩෙයිරා හි ජනගහනය 2022 දී 253,259 දක්වා වර්ධනය වී ඇති අතර, ඔවුන්ගෙන් බහුතරයක් ප්‍රදේශවාසීන් වේ. නමුත් මැඩෙයිරා වසර ගණනාවක් තිස්සේ ඉහළ යන විදේශීය ජනගහනයක් දැක තිබේ. 2022 දෙසැම්බර් 31 වන විට, කලාපයේ සංක්‍රමණිකයන් 11,793 ක් වූ අතර එය 2021 ට සාපේක්ෂව 13.3% ක වැඩිවීමක් නියෝජනය කරයි. “[[වෙනිසියුලාව]] (19.7%), [[එක්සත් රාජධානිය]] (11.8%), [[ජර්මනිය]] (9.4%) සහ [[බ්‍රසීලය]] (9.2%) DREM (මැඩෙයිරා සංඛ්‍යාලේඛන දෙපාර්තමේන්තුව) ට අනුව, කලාපයේ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=27-10-2023 - DREM releases the publication &quot;Demographic Statistics of the Autonomous Region of Madeira 2022&quot; and updated the time series |url=https://estatistica.madeira.gov.pt/en/download-now-3/social-gb/popcondsoc-gb/demografia-gb/demografia-noticias-gb/4203-27-10-2023-drem-releases-the-publication-demographic-statistics-of-the-autonomous-region-of-madeira-2022-and-updated-the-time-series.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240319150029/https://estatistica.madeira.gov.pt/en/download-now-3/social-gb/popcondsoc-gb/demografia-gb/demografia-noticias-gb/4203-27-10-2023-drem-releases-the-publication-demographic-statistics-of-the-autonomous-region-of-madeira-2022-and-updated-the-time-series.html |archive-date=19 March 2024 |access-date=2024-03-19 |website=estatistica.madeira.gov.pt}}&lt;/ref&gt;&quot; ප්‍රධාන විදේශීය ප්‍රජාවන් නියෝජනය කිරීම දිගටම කරගෙන යයි.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Pearls |first=of Portugal |date=12 February 2024 |title=Madeira: Get to know Portugal's Atlantic Pearl |url=https://www.pearlsofportugal.com/living-in-portugal/madeira-island-portugal-atlantic-pearl/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240319150028/https://www.pearlsofportugal.com/living-in-portugal/madeira-island-portugal-atlantic-pearl/ |archive-date=19 March 2024 |access-date=19 March 2024 |website=The best of Portugal on one site |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== ආර්ථිකය ==
දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය (GDP) 2018 දී යුරෝ බිලියන 4.9 දක්වා ළඟා වූ අතර එය පෘතුගාලයේ ආර්ථික නිමැවුමෙන් 2.4% කි. එවිට මිලදී ගැනීමේ බලය සඳහා සකස් කරන ලද ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය යුරෝ 22,500 ක් හෝ EU27 සාමාන්‍යයෙන් 75% කි. එක් සේවකයෙකු සඳහා දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය EU සාමාන්‍යයෙන් 71%ක් විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Regional GDP per capita ranged from 30% to 263% of the EU average in 2018 |url=https://ec.europa.eu/eurostat/documents/2995521/10474907/1-05032020-AP-EN.pdf/81807e19-e4c8-2e53-c98a-933f5bf30f58 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417095003/https://ec.europa.eu/eurostat/documents/2995521/10474907/1-05032020-AP-EN.pdf/81807e19-e4c8-2e53-c98a-933f5bf30f58 |archive-date=17 April 2020 |access-date=7 March 2020 |website=Eurostat}}&lt;/ref&gt;

කලාපයේ පුද්ගලික ආදායම් බදු ගෙවීමෙන් බිට්කොයින් ආයෝජකයින් නිදහස් කරන ප්‍රතිපත්ති ක්‍රියාත්මක කිරීමෙන් මැඩෙයිරා බිට්කොයින් වැලඳ ගත්තේය. මැඩෙයිරා ප්‍රාදේශීය රජයේ සභාපති මිගෙල් ඇල්බකර්ක් විසින් බිට්කොයින් සහ ඒ ආශ්‍රිත නවෝත්පාදනයන් කෙරෙහි පමණක් අවධානය යොමු කරන ලද ව්‍යාපාරික මධ්‍යස්ථානයක් විවෘත කිරීම තහවුරු කරන ලදී. 2023 බිට්කොයින් ඇම්ස්ටර්ඩෑම් හිදී සර්බියාවේ Filip Karađorđević කුමරු සමඟ සංවාදයකදී ඔහු මෙම පියවර සකස් කළේ තාක්ෂණික දියුණුව සහ ජාත්‍යන්තර හවුල්කාරිත්වයන් වෙත වැදගත් පියවරක් ලෙසයි.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Madeira Bitcoin adoption announced |url=https://www.theportugalnews.com/news/2022-05-08/madeira-bitcoin-adoption-announced/66857 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231004035354/https://www.theportugalnews.com/news/2022-05-08/madeira-bitcoin-adoption-announced/66857 |archive-date=4 October 2023 |access-date=20 January 2024 |website=The Portugal News}}&lt;/ref&gt;

=== මැඩෙයිරා ජාත්‍යන්තර ව්‍යාපාරික මධ්‍යස්ථානය ===
[[File:Funchal_mountains_view.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Funchal_mountains_view.jpg|thumb|ෆන්චල් වෙතින් මැඩෙයිරාන් කඳුකරයේ දර්ශනය]]
[[File:Canical.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Canical.jpg|thumb|වම් පසින් කැනිකල් සහ දකුණු පසින් මැඩෙයිරා නිදහස් වෙළඳ (කාර්මික) කලාපය]]මැඩෙයිරා ජාත්‍යන්තර ව්‍යාපාරික මධ්‍යස්ථානය (MIBC) නිදහස් වෙළඳ කලාපය කුඩා හා මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ කර්මාන්ත ව්‍යවසායන් සඳහා අමතර යටිතල පහසුකම්, නිෂ්පාදන සාප්පු සහ අත්‍යවශ්‍ය සේවා සඳහා හේතු වී ඇත. MIBC ආයෝජන අංශ තුනකින් සමන්විත වේ: කාර්මික නිදහස් වෙළඳ කලාපය, ජාත්‍යන්තර නැව්ගත කිරීමේ ලේඛනය - MAR සහ ජාත්‍යන්තර සේවා. මැඩෙයිරාගේ බදු තන්ත්‍රය යුරෝපීය කොමිසම විසින් නෛතික රාජ්‍ය ආධාර ලෙස අනුමත කර ඇති අතර එහි කාලසීමාව 2027 දක්වා දීර්ඝ කරන ලදී.{{cn|date=February 2022}} MIBC 1980 ගණන්වල කලාපීය ආර්ථික ප්‍රතිපත්තියේ මෙවලමක් ලෙස විධිමත් ලෙස නිර්මාණය කරන ලදී. මැඩෙයිරා වෙත ආයෝජන ආකර්ෂණය කර ගැනීමේ අරමුණින් ලබා දී ඇත.

යුරෝපා සංගමය පිළිබඳ ගිවිසුමේ 299 වගන්තිය යටතේ යුරෝපීය කොමිසම විසින් හිතකර මෙහෙයුම් සහ මූල්‍ය කොන්දේසි අනුමත කරන ලදී. MIBC පෘතුගීසි සහ EU නීති පද්ධති තුළ ඒකාබද්ධ වී ඇති අතර එය පෘතුගීසි සහ EU බලධාරීන් විසින් නියාමනය කර අධීක්‍ෂණය කරනු ලබන්නේ විනිවිද පෙනෙන සහ ස්ථාවර ව්‍යාපාරික පරිසරයක් තුළ, පැහැදිලිවම ඊනියා &quot;බදු තෝතැන්න&quot; සහ &quot;අක්වෙරළ අධිකරණ බල ප්‍රදේශවලින්&quot; වෙන්කර හඳුනාගෙන ඇත. 2015 දී, EC විසින් 2015 සහ 2020 අතර සංස්ථාපිත සමාගම් සඳහා රාජ්‍ය ආධාර තන්ත්‍රයක් අනුමත කරන ලද අතර 2027 දක්වා බදු අඩු කිරීමේ පාලන තන්ත්‍රය දීර්ඝ කරන ලදී. බදු තන්ත්‍රය පෘතුගීසි බදු දිරි දීමනා ප්‍රඥප්තියේ 36°-A වගන්තියේ දක්වා ඇත. පවතින දත්ත පෙන්නුම් කරන්නේ මෙම වැඩසටහන දේශීය ශ්‍රම වෙළඳපොළට, සුදුසුකම් ලත් රැකියා නිර්මානය කිරීම හරහා සහ මැඩෙයිරා වෙත ආපසු පැමිණි වෘත්තිකයන් සඳහා උපකාර කළ බවයි; ඵලදායිතාව වැඩි කිරීම; ආයෝජකයින් සහ ඔවුන්ගේ ගනුදෙනුකරුවන් සහ සැපයුම්කරුවන්ගේ පැමිණීම් සහ දේපල වෙළඳාම් වැනි අනෙකුත් අංශ වලින් ව්‍යාපාරික සංචාරක ව්‍යාපාරය පුළුල් කරන ලදී. විදුලි සංදේශ සහ අනෙකුත් සේවාවන් විශාල සේවාදායක පදනමකින් ප්‍රතිලාභ ලබයි. MIBC විසින් ආකර්ෂණය කරන ලද සමාගම් මැඩෙයිරා රජය සඳහා ආයතනික ආදායම් බදු සහ රැකියා 3.000 කට ආසන්න ආදායමෙන් 40% කට වඩා නියෝජනය කරයි. අනෙකුත් අංශවල ගෙවන වැටුප් හා සසඳන විට එහි වැටුප් සාමාන්‍යයට වඩා වැඩිය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=International Business Centre of Madeira – About IBC |url=http://www.ibc-madeira.com/about_ibc.aspx?ID=51 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140117073225/http://www.ibc-madeira.com/about_ibc.aspx?ID=51 |archive-date=17 January 2014 |access-date=16 January 2014 |work=ibc-madeira.com}}&lt;/ref&gt;

=== ප්‍රාදේශීය රජය ===
මැඩෙයිරා යුරෝ බිලියන 2ක් වන යුරෝපීය සංගමයේ අරමුදල් සැලකිය යුතු ප්‍රතිග්‍රාහකයෙක් වී ඇත. 2012 දී, 250,000 ක ජනගහනයක් තිබියදීත්, ප්‍රාදේශීය පරිපාලනය යුරෝ බිලියන 6 ක් පමණ ණය වී ඇති බව වාර්තා විය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/portugal/9191749/Billions-of-euros-of-EU-money-yet-Madeira-has-built-up-massive-debts.html|title=Billions of euros of EU money yet Madeira has built up massive debts|last1=Freeman|first1=Colin|date=7 April 2012|access-date=10 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160810080943/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/portugal/9191749/Billions-of-euros-of-EU-money-yet-Madeira-has-built-up-massive-debts.html|archive-date=10 August 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; පෘතුගීසි භාණ්ඩාගාරය (IGCP) 2012 සහ 2015 අතර මැඩෙයිරාගේ ණය කළමනාකරණය භාර ගත්තේය. කලාපය ණය මට්ටම් සහ වාණිජ ණය තොග අඩු කිරීම සඳහා දිගුකාලීන සැලැස්මක් මත මධ්‍යම රජය සමඟ කටයුතු කරයි. කලාපය සැලකිය යුතු රාජ්‍ය මූල්‍ය ඒකාග්‍රතා ප්‍රයත්න දැරූ අතර බදු ආදායම් එකතු කිරීම වැඩිදියුණු වී ඇති බව මූඩිස් සඳහන් කළේය. බදු ආදායම 2012 සහ 2016 අතර 41% කින් වැඩි වූ අතර, 2013 හි 77% සිට 2016 දී 10% දක්වා මෙහෙයුම් ආදායම් අනුපාතයට එහි හිඟය අඩු කිරීමට කලාපයට උපකාරී විය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=5 September 2017 |title=Moody's changes outlook to positive on the ratings of Azores and Madeira; ratings affirmed |url=https://www.moodys.com/research/Moodys-changes-outlook-to-positive-on-the-ratings-of-Azores--PR_371628 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180319085134/https://www.moodys.com/research/Moodys-changes-outlook-to-positive-on-the-ratings-of-Azores--PR_371628 |archive-date=19 March 2018 |access-date=19 March 2018 |publisher=Moody's}}&lt;/ref&gt;

=== සංචාරක ව්‍යාපාරය ===
{{Quote box|width=28.5%|quote=අත්ලාන්තික් සාගරයේ මුතු ඇටය, සදාකාලික වසන්තයේ දූපත ... මැඩෙයිරා එහි මනඃකල්පිත අන්වර්ථ නාමයන්ට සුදුසු වන අතර අමුත්තන්ට සහ ප්‍රදේශවාසීන්ට මෙතරම් දේ ලබා දෙන මෙම කුඩා ගිනිකඳු දූපත කෙරෙහි සෙනෙහස දැනේ.|source=''[[Lonely Planet]]''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.lonelyplanet.com/portugal/madeira |title=Madeira travel |website=Lonely Planet |access-date=25 June 2021 |archive-date=8 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408172612/https://www.lonelyplanet.com/portugal/madeira |url-status=live }}&lt;/ref&gt;}}
[[File:Madeira_Beach_(163610932).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Madeira_Beach_(163610932).jpg|thumb|[[:en:Praia_da_Calheta|කල්හෙටා වෙරළ]]]]සංචාරක ව්‍යාපාරය කලාපයේ ආර්ථිකයේ වැදගත් අංශයක් වන අතර, කලාපයේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයට 20%&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/portugal/7301442/Madeira-floods-tourists-urged-not-to-cancel-holidays.html|title=Telegraph article|last1=Govan|first1=Fiona|date=23 February 2010|work=The Daily Telegraph|access-date=8 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402135257/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/portugal/7301442/Madeira-floods-tourists-urged-not-to-cancel-holidays.html|archive-date=2 April 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; දායක වන අතර, වාණිජ, ප්‍රවාහන සහ අනෙකුත් ක්‍රියාකාරකම් සඳහා වසර පුරා සහාය ලබා දෙමින් සහ දේශීය නිෂ්පාදන සඳහා සැලකිය යුතු වෙළඳපොළක් සාදයි. හෝටල් සහ ආපනශාලාවල එකතු කළ දළ අගයෙහි කොටස (9%) ද මෙම සංසිද්ධිය ඉස්මතු කරයි. 9-කිලෝමීටර-දිග (සැතපුම් 5.6) වෙරළ තීරය සහ එහි දේශගුණය සහිත පෝටෝ සැන්ටෝ දූපත සම්පූර්ණයෙන්ම සංචාරක ව්‍යාපාරයට කැපවී ඇත.

නරඹන්නන් ප්‍රධාන වශයෙන් යුරෝපයෙන් වන අතර, පෘතුගීසි, බ්‍රිතාන්‍ය, ජර්මානු සහ ප්‍රංශ සංචාරකයින් ප්‍රධාන කණ්ඩායමක් (2021) සපයයි.&lt;ref name=&quot;auto&quot; /&gt; සාමාන්‍ය වාර්ෂික පදිංචිය අනුපාතය 2008 දී 60.3% ක් වූ අතර,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Statistics from DRE of Madeira tourism (2008) |url=http://estatistica.gov-madeira.pt/DRE_SRPC/EmFoco/Servicos/Turismo/emfoco.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100805142224/http://estatistica.gov-madeira.pt/DRE_SRPC/EmFoco/Servicos/Turismo/emfoco.pdf |archive-date=5 August 2010 |access-date=30 July 2010}}&lt;/ref&gt; එය 70% ඉක්මවන විට මාර්තු සහ අප්‍රේල් මාසවල එහි උපරිමයට ළඟා විය.{{cn|date=December 2022}}

මෑත වසරවලදී තල්මසුන් නැරඹීම ඉතා ජනප්‍රිය වී ඇත. සාමාන්‍ය ඩොල්ෆින්, තිත් සහිත ඩොල්ෆින්, ඉරි සහිත ඩොල්ෆින්, බෝතල්නෝස් ඩොල්ෆින්, කෙටි වරල් සහිත නියමු තල්මසුන් සහ බ්‍රයිඩ්ස් තල්මසා, සේයි තල්මසා,&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=I-7WOmSkjhE |title=Sei Whale, Balaenoptera borealis off Madeira, Portugal |date=3 January 2013 |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211028/I-7WOmSkjhE |archive-date=28 October 2021 |via=YouTube}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; වරල් තල්මසා, ස්පර්ම් තල්මසා, හොට සහිත තල්මසුන් වැනි බොහෝ ඩොල්ෆින් විශේෂ වෙරළ හෝ වෙරළ තීරයේ බැලීමට පුළුවන්.&lt;ref&gt;{{cite web |date=30 August 2010 |title=Madeira whale and Dolphin watching |url=http://www.madeirawindbirds.com/en/tours/madeira_half_day_dolphin_watching.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100826074354/http://www.madeirawindbirds.com/en/tours/madeira_half_day_dolphin_watching.html |archive-date=26 August 2010 |access-date=10 December 2010 |publisher=madeirawindbirds.com}}&lt;/ref&gt;

== තිරසාර සංවර්ධනය ==
මැඩෙයිරා මත විදුලිය සපයනු ලබන්නේ EEM (Empresa de Electricidade da Madeira, SA, ස්වයංක්‍රීය කලාපය මත විදුලි සැපයුම සැපයීම සඳහා ඒකාධිකාරයක් දරන) සහ බොහෝ දුරට පොසිල ඉන්ධන වලින් සමන්විත වන නමුත් සැලකිය යුතු සෘතුමය ජලවිදුලි සැපයුමක් ලෙවාඩා වෙතින් සපයනු ලැබේ. පද්ධතිය, සුළං බලය සහ සූර්ය බලශක්ති කුඩා ප්රමාණයක්. බලශක්ති නිෂ්පාදනය සම්ප්‍රදායික තාප හා ජලවිදුලි බලයෙන් මෙන්ම සුළං හා සූර්ය ශක්තියෙන් ද පැමිණේ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Miguel|first1=Miguel|last2=Nogueira|first2=Teresa|last3=Martins|first3=Florinda|date=1 October 2017|title=Energy storage for renewable energy integration: the case of Madeira Island, Portugal|journal=Energy Procedia|series=4th International Conference on Energy and Environment Research ICEER 2017|volume=136|pages=251–257|bibcode=2017EnPro.136..251M|doi=10.1016/j.egypro.2017.10.277|issn=1876-6102|doi-access=free|hdl-access=free|hdl=10400.22/10795}}&lt;/ref&gt; රිබෙයිරා ඩොස් සොකොරිඩෝස් ජලවිදුලි බලාගාරය, 15MW ලෙස ශ්‍රේණිගත කර ඇත, වියළි ගිම්හානයේදී කඳුකර ජලය ප්‍රතිචක්‍රීකරණය කිරීම සඳහා පොම්ප කරන ලද ජලවිදුලි ජලාශයක් භාවිතා කරයි.&lt;ref&gt;{{Cite episode|title=Madeira|series=Islands of the Future|network=[[Netflix]]|date=2014|season=1|number=2|time=48:03}}&lt;/ref&gt;

මැඩෙයිරා පොසිල ඉන්ධන ආනයනය මත යැපීම අවම කිරීම සඳහා බැටරි තාක්ෂණයන් පරීක්‍ෂා කෙරේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Stringer |first=David |date=3 August 2019 |title=A Deluge of Batteries Is About to Rewire the Power Grid |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2019-08-03/a-deluge-of-batteries-is-about-to-rewire-the-power-grid |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190821030907/https://www.bloomberg.com/news/features/2019-08-03/a-deluge-of-batteries-is-about-to-rewire-the-power-grid |archive-date=21 August 2019 |access-date=21 August 2019 |website=Bloomberg}}&lt;/ref&gt; Renault SA සහ EEM විසින් පෝටෝ සැන්ටෝ හි තිරසාර පෝර්ටෝ සැන්ටෝ-ස්මාර්ට් ෆොසිල රහිත දූපත ව්‍යාපෘතිය නියමු කළේ ෆොසිල ඉන්ධන සම්පූර්ණයෙන්ම පුනර්ජනනීය බලශක්තියෙන් ප්‍රතිස්ථාපනය කරන ආකාරය,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Casey |first=JP |date=22 February 2018 |title=Renault aims to power Portuguese island entirely by renewable energy |url=https://www.power-technology.com/news/renault-aims-power-portuguese-island-entirely-renewable-energy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190821002546/https://www.power-technology.com/news/renault-aims-power-portuguese-island-entirely-renewable-energy/ |archive-date=21 August 2019 |access-date=21 August 2019 |website=Power Technology {{!}} Energy News and Market Analysis |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; 3.3 MWh බැටරියක් භාවිතයෙන් නිරූපණය කිරීමටය. මැඩෙයිරා කළු ආරම්භක හැකියාව සහිත 15 MW පැය-1 ලිතියම් යකඩ පොස්පේට් බැටරියක් ක්‍රියාත්මක කරයි.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Murray |first1=Cameron |date=17 November 2022 |title=Fluence 16.4MWh BESS inaugurated in Madeira, Portugal |url=https://www.energy-storage.news/fluence-16-4mwh-bess-inaugurated-in-madeira-portugal/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221117232258/https://www.energy-storage.news/fluence-16-4mwh-bess-inaugurated-in-madeira-portugal/ |archive-date=17 November 2022 |access-date=17 November 2022 |website=Energy Storage News}}&lt;/ref&gt;

2022 පළමු භාගයේදී, පෘතුගීසි දූපත් සමූහයක් වන මැඩෙයිරා හි පරිභෝජනය කරන ලද විදුලියෙන් 33% ක් පුනර්ජනනීය බලශක්තියෙන් ලබා ගන්නා ලදී, එය යුරෝපා සංගමය (EU) විසින් සම-අමුදල් සහිත සහයෝගීතා මුලපිරීමක් හරහා අත්කර ගත් සන්ධිස්ථානයකි.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |date=3 July 2023 |title=How did Madeira become the EU's poster child for renewable energy? |url=https://www.euronews.com/my-europe/2023/07/03/how-did-madeira-become-the-eus-poster-child-for-renewable-energy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029085456/https://www.euronews.com/my-europe/2023/07/03/how-did-madeira-become-the-eus-poster-child-for-renewable-energy |archive-date=29 October 2023 |access-date=29 September 2023 |website=euronews |language=en}}&lt;/ref&gt;

මෙම ජයග්‍රහණය සඳහා කේන්ද්‍රීය වන්නේ ලෙවඩාස් ලෙස හැඳින්වෙන සියවස් ගණනාවක් පැරණි ගල් පයිප්ප, කිලෝමීටර් දහස් ගණනක් පුරා විහිදෙන සහ පහළොස්වන සියවස දක්වා දිවයයි. මෙම ලෙවාඩා මානව පරිභෝජනය, කෘෂිකර්මාන්තය සහ විදුලිය නිෂ්පාදනය වැනි විවිධ අරමුණු සඳහා උතුරු ප්‍රදේශවලින් වැසි ජලය කාර්යක්ෂමව දකුණට ප්‍රවාහනය කරයි.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

සොකොරිඩෝස් ජලවිදුලි බලාගාරය, ලෙවදාස් හරහා සම්ප්‍රේෂණය වන ජලයෙන් ඉන්ධනය, වසර පුරා අඛණ්ඩව විදුලිය සපයන දිවයිනේ ප්රධාන හයිඩ්රොලික් පද්ධතිය ලෙස පවතී. යුරෝ මිලියන ගණනක අරමුදල් සහිත යුරෝ ව්‍යාපෘතියේ සැලකිය යුතු අංගයක් වූයේ කිලෝමීටර 5.4ක උමං මාර්ගයක් සහ අතිරේක කඳු උමං මාර්ග ඉදිකිරීම ඇතුළුව ජල ගබඩා කිරීමේ ධාරිතාව ඉහළ නැංවීම, බලවත් ඉංජිනේරු අභියෝග ඉදිරිපත් කිරීමය.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

සුළං බලය පද්ධතියට අනුපූරක වන අතර, උපරිම ඉල්ලුම කාලවලදී ගබඩා කර ඇති ජලය ඉහළට ගෙනයාමට පහසුකම් සපයයි. පිරිපහදු කළ ජලය පුනර්ජනනීය බලශක්ති ප්‍රභවයක් ලෙස ක්‍රියා කරන අතරම මිනිස් පරිභෝජනය සහ කෘෂිකර්මාන්තය යන ද්විත්ව අරමුණු සඳහා සේවය කරයි. දැව, ජලය සහ අපද්‍රව්‍ය (ARM) සඳහා ජල නිෂ්පාදන අධ්‍යක්ෂ නූනෝ ජෝර්ජ් පෙරේරා බලශක්ති නිෂ්පාදන මට්ටමට අනුවර්තනය වීමට ජල පරිමාවන් උපාය මාර්ගිකව භාවිතා කිරීම පැහැදිලි කරයි.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

මෙම යුරෝ මිලියන 34.7 ව්‍යාපෘතිය, යුරෝ මිලියන 17.3 සම-මූල්‍යකරණයෙන් යුරෝපියානු සහයෝගීතා ප්‍රතිපත්තිය මගින්, නියඟය පිළිබඳ කනස්සල්ල අවම කරනවා පමණක් නොව, EGIOSTAR සම්මාන උළෙලේ හොඳම EU සම-අරමුදල් ව්‍යාපෘති වලින් එකක් ලෙසද ප්‍රශංසාවට ලක් විය.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

ප්‍රශස්ත සොකොරිඩෝස් ශාකය දේශීය ගොවීන් සඳහා ජලය සම්බන්ධ අභියෝග සැලකිය යුතු ලෙස සමනය කර ඇත.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== ප්‍රවාහනය ==
[[File:Večerní_Funchal_z_přístavního_mola.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ve%C4%8Dern%C3%AD_Funchal_z_p%C5%99%C3%ADstavn%C3%ADho_mola.JPG|thumb|මැඩෙයිරා සහ පෝටෝ සැන්ටෝ අතර පාරු දිනපතා ගමන් කරයි.]]
මෙම දූපත් වලට ක්‍රිස්ටියානෝ රොනාල්ඩෝ ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ සහ පෝටෝ සැන්ටෝ ගුවන්තොටුපළ පිළිවෙලින් මැඩෙයිරා සහ පෝටෝ සැන්ටෝ දූපත් වල ගුවන් තොටුපළ දෙකක් ඇත. ක්‍රිස්ටියානෝ රොනාල්ඩෝ ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළේ සිට ලිස්බන් වෙත නිතර යන ගුවන් ගමන් වේ. යුරෝපයේ සහ අවට දූපත් වල අනෙකුත් ගුවන් තොටුපළ 30කට වැඩි ප්‍රමාණයකට සෘජු ගුවන් ගමන් ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 2016 |title=Madeira &gt; Departures &gt; Destinations and Airlines &gt; Destinations and Airlines |url=http://www.ana.pt/en-US/Aeroportos/Madeira/Funchal/Departures/DestinationsandAirlines/Pages/DestinationsandAirlines.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160811032025/http://www.ana.pt/en-US/Aeroportos/Madeira/Funchal/Departures/DestinationsandAirlines/Pages/DestinationsandAirlines.aspx |archive-date=11 August 2016 |access-date=10 July 2016}}&lt;/ref&gt;

ප්‍රධාන දූපත් දෙක අතර ප්‍රවාහනය ගුවන් යානයකින් හෝ පෝර්ටෝ සැන්ටෝ ලයින් වෙතින්&lt;ref&gt;{{cite web |last=Administrator |title=Porto Santo Line |url=http://www.portosantoline.pt/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160701110835/https://www.portosantoline.pt/ |archive-date=1 July 2016 |access-date=10 July 2016}}&lt;/ref&gt; තොටුපළ මගින් සිදු කෙරේ, දෙවැන්න වාහන ද රැගෙන යයි. දිවයින හරහා ගමන් කරන ප්‍රධාන මාර්ග වන වියාස් රැඩිපාස් ඉදිකිරීම නිසා දූපත් අභ්‍යන්තරය නැරඹීමට දැන් පහසු වී ඇත. නවීන මාර්ග දූපත් වල උනන්දුවක් දක්වන සියලුම ස්ථාන කරා ළඟා වේ.

ෆන්චල් සතුව පුළුල් පොදු ප්‍රවාහන පද්ධතියක් ඇත. වසර සියයකට වැඩි කාලයක් ක්‍රියාත්මක වන හොරරියෝස් ඩො ෆන්චල් ඇතුළු බස් සමාගම් දිවයිනේ සියලුම වැදගත් ස්ථාන වෙත නිතිපතා මාර්ග සැලසුම් කර ඇත.

== සංස්කෘතිය ==

=== සංගීතය ===
[[File:Madeirenses.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Madeirenses.jpg|thumb|බයිලින්හෝ ද මැඩෙයිරා]]
මැඩෙයිරා හි ජනප්‍රවාද සංගීතය බහුලව පැතිරී ඇති අතර ප්‍රධාන වශයෙන් බයිලින්හෝ ඩා මැඩෙයිරා වැනි සාම්ප්‍රදායික ජනප්‍රවාද නැටුම්වල භාවිතා වන මැචෙට්, රජෝ, බ්‍රින්ක්වින්හෝ සහ කැවාකින්හෝ වැනි දේශීය සංගීත භාණ්ඩ භාවිතා කරයි.

මැඩෙයිරා සිට සංක්‍රමණිකයන් නව සංගීත භාණ්ඩ නිර්මාණය කිරීමට ද බලපෑවේය. 1880 ගණන්වලදී, මැඩෙයිරාන් සම්භවයක් ඇති කුඩා ගිටාර් වැනි උපකරණ දෙකක් වන cavaquinho සහ rajão මත පදනම්ව ukulele නිර්මාණය කරන ලදී. මැඩෙයිරා සහ කේප් වර්ඩේ සිට පැමිණි පෘතුගීසි සංක්‍රමණිකයන් විසින් උකුලේලේ හවායි දූපත් වෙත හඳුන්වා දෙන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nidel|first=Richard|title=World Music: The Basics|publisher=Routledge|year=2004|page=[https://archive.org/details/worldmusic00rich_0/page/312 312]|isbn=978-0-415-96800-3|url-access=registration|url=https://archive.org/details/worldmusic00rich_0/page/312}}&lt;/ref&gt; විශේෂයෙන්ම සංක්‍රමණිකයින් තිදෙනෙකු, මැඩෙයිරාන් කැබිනට් සාදන්නන් වන මැනුවෙල් නූන්ස්, හොසේ ඩෝ එස්පිරිටෝ සැන්ටෝ සහ ඔගස්ටෝ ඩයස්, සාමාන්‍යයෙන් පළමු උකුලේලේ සාදන්නන් ලෙස සැලකේ.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Roberts|first=Helen|title=Ancient Hawaiian Music|publisher=[[Bernice P. Bishop Museum]]|year=1926|pages=9–10}}&lt;/ref&gt; 1879 අගෝස්තු මස අගදී ඔවුන් SS Ravenscrag වෙතින් බැස සති දෙකකට පසුව, හවායි ගැසට් වාර්තා කළේ &quot;මෑදිරා දූපත්වාසීන් මෑතකදී මෙහි පැමිණ, රාත්‍රී වීදි ප්‍රසංගවලින් ජනතාව සතුටු කරමින් සිටින බවයි.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |last=King |first=John |year=2000 |title=Prolegomena to a History of the 'Ukulele |url=http://www.ukuleleguild.org/history.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20040803005054/http://www.ukuleleguild.org/history.php |archive-date=3 August 2004 |access-date=2 February 2016 |publisher=Ukulele Guild of Hawai'i}}&lt;/ref&gt;

=== ආහාර පිසීම ===
[[File:Patella_vulgata_Madeira_1.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Patella_vulgata_Madeira_1.jpg|thumb|&quot;ලපස්&quot;, සැබෑ ලිම්පට් විශේෂය පැටෙල්ලා වල්ගාටා]]
අත්ලාන්තික් සාගරයේ මැඩෙයිරා හි භූගෝලීය තත්ත්වය නිසා දිවයිනේ විවිධ වර්ගවල මත්ස්‍යයන් බහුලව තිබේ. වැඩිපුරම පරිභෝජනය කරන විශේෂ වන්නේ එස්පාඩා (බ්ලැක් ස්කැබඩ්ෆිෂ්), බ්ලූ ෆින් ටූනා, තලපතා, සුදු මාර්ලින්, නිල් මාර්ලින්, ඇල්බකෝර්, බිග් අයි ටූනා, වාහූ, ස්පෙයාර්ෆිෂ්, ස්කිප්ජැක් ටූනා සහ තවත් බොහෝ ඒවා දේශීය ආහාරවල දක්නට ලැබෙන බැවින් ඒවා දක්නට ලැබේ.&lt;ref&gt;{{cite web |date=10 October 2006 |title=Fish that can be found in Madeira Archipelago undersea |url=https://www.madeirabirds.com/fish_madeira_archipelago_undersea |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180121000031/https://www.madeirabirds.com/fish_madeira_archipelago_undersea |archive-date=21 January 2018 |access-date=20 January 2018 |website=Madeira Birdwatching}}&lt;/ref&gt; එස්පාඩා  සාමාන්‍යයෙන් බැටරයක බදින ලද අතර බැදපු කෙසෙල් (එස්පාඩා කොම් බනානා) සහ සමහර විට පැෂන් ෆෘට් සෝස් සමඟ ඇත.&lt;ref name=&quot;goas&quot;&gt;{{Cite web |date=22 September 2022 |title=A Comprehensive Guide to Food and Drink in Madeira |url=https://goaskalocal.com/blog/madeiras-best-restaurants |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221219032118/https://goaskalocal.com/blog/madeiras-best-restaurants |archive-date=19 December 2022 |access-date=19 December 2022 |website=Go Ask A Local. |language=en-US}}&lt;/ref&gt; පෘතුගාලයේ මේන්ලන්ඩ් හි මෙන් බකල්හවු ද ජනප්‍රියයි.[[File:Black_scabbardfish,_São_Vicente,_Madeira.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Black_scabbardfish,_S%C3%A3o_Vicente,_Madeira.jpg|thumb|කළු කොරපොතු මාළු (එස්පාද), සාඕ විසෙන්ටේ, මැඩෙයිරා]]
මැඩෙයිරා මත විවිධ මස් කෑම තිබේ, එය වඩාත් ජනප්‍රිය එස්පෙටාඩා වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Madeira Espetada |url=http://www.theworldwidegourmet.com/recipes/espetada-beef-brochettes/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080624013706/http://www.theworldwidegourmet.com/recipes/espetada-beef-brochettes/ |archive-date=24 June 2008 |access-date=30 August 2010 |publisher=theworldwidegourmet.com}}&lt;/ref&gt; එස්පෙටාඩා සාම්ප්‍රදායිකව විශාල හරක් මස් කැබලි වලින් සුදුළූනු, ලුණු සහ බේ කොළ අතුල්ලා පැය 4 සිට 6 දක්වා මැඩෙයිරා වයින්, රතු වයින් විනාකිරි සහ ඔලිව් තෙල් වලින් අච්චාරු දමන ලද අතර පසුව බේ ලෝරල් පොල්ලකට ගසා දුම් දමන ලී කැබලි මත ග්‍රිල් කිරීමට ඉතිරි වේ. මේවා සාම්ප්‍රදායික ආහාර පුරුදුවල අත්‍යවශ්‍ය අංගයක් වන අතර, T-හැඩැති කෙළවරක් සහිත විශේෂ යකඩ ස්ථාවරයක් ලබා ගත හැකි අතර, &quot;T&quot; හි සෑම ශාඛාවක්ම බ්‍රොචෙට් එකක් (පෘතුගීසි භාෂාවෙන් එස්පෙටෝ) තබා ගැනීමට මැද කොටස ඇත. ඉන්පසු යුෂ එකතු කිරීම සඳහා කුඩා තහඩුවක් යටින් තබා ඇත. බ්‍රොචෙට් ඉතා දිගු වන අතර මස් වඩාත් පහසුවෙන් සිදුරු කිරීම සඳහා V-හැඩැති තලයක් ඇත. එය සාමාන්‍යයෙන් බොලෝ දෝ කැකෝ නම් දේශීය පාන් සමඟ ඇත. සාම්ප්‍රදායික නිවාඩු ආහාරයක් වන්නේ &quot;Carne de Vinho e Alhos&quot; වන අතර එය නත්තලට සති කිහිපයකට පෙර පවත්වන ලද ඌරු ඝාතනය සමඟ වඩාත් සමීපව සම්බන්ධ වේ. විශාල උත්සවයක්, සම්ප්රදායිකව එය ගමේ සියලු දෙනා සහභාගී විය. සුදු වයින්, විනාකිරි, ලුණු සහ ගම්මිරිස්වලින් දින තුනක් අච්චාරු දමන ලද ඌරු මස් වලින් පිඟාන සාදා ඇති අතර පසුව කුඩා අර්තාපල්, පෙති කපන ලද කැරට් සහ ටර්නිප් සමඟ පිසිනු ලැබේ. තවත් සාමාන්‍ය මස් කෑමක් වන්නේ “පිකාඩෝ” - ඝනකමින් යුත් හරක් මස් හතු සෝස් එකක පිසින ලද සහ ෆ්‍රයිස් සමඟිනි.&lt;ref name=&quot;goas&quot; /&gt;

මැඩෙයිරා හි අනෙකුත් ජනප්‍රිය කෑම වර්ග වන්නේ açorda, feijoada සහ carne de vinha d'alhos ය.

මැඩෙයිරා හි සාම්ප්‍රදායික පේස්ට්‍රිවල සාමාන්‍යයෙන් දේශීය අමුද්‍රව්‍ය අඩංගු වේ, වඩාත් සුලභ එකක් වන්නේ මෙල් ඩි කැනා, වචනාර්ථයෙන් &quot;උක් මී පැණි&quot; (මොලැසස්) ය. මැඩෙයිරා හි සාම්ප්‍රදායික කේක් බෝලෝ ද මෙල් ලෙස හැඳින්වේ, එය (උක්) &quot;පැණි කේක්&quot; ලෙස පරිවර්තනය කර ඇති අතර චාරිත්‍රයට අනුව කිසි විටෙකත් පිහියකින් කපා නොගන්නා නමුත් අතින් කැබලිවලට කැඩී යයි. එය පොහොසත් හා බර කේක් එකක්. එංගලන්තයේ &quot;මැඩෙයිරා කේක්&quot; ලෙස පොදුවේ හඳුන්වන කේක් මැඩෙයිරා වයින් නමින් නම් කර ඇත.

මලසදාස් යනු මැඩෙයිරා හි සැණකෙළියේදී ප්‍රධාන වශයෙන් පරිභෝජනය කරන දේශීය රසකැවිලි වර්ගයකි. Pastéis de nata, පෘතුගාලයේ සෙසු ප්‍රදේශවල මෙන්ම ඉතා ජනප්‍රියයි.

Milho frito යනු ඉතාලි ආහාරයක් වන Polenta fritta හා සමාන වන මැඩෙයිරා හි ජනප්‍රිය ආහාරයකි. Açorda Madeirense යනු තවත් ජනප්‍රිය දේශීය ආහාරයකි.

මැඩෙයිරා එහි චෙරිමෝයා පලතුරුවල උසස් තත්ත්වයෙන් ප්‍රසිද්ධය.&lt;ref&gt;{{cite web |year=1998 |title=Caderno de Especificações – Anona da Madeira – Denominação de Origem |trans-title=Specification Notebook – Anona da Madeira – Denomination of Origin |url=https://tradicional.dgadr.gov.pt/images/prod_imagens/frescos/docs/CE_Anona_Madeira.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201208172714/https://tradicional.dgadr.gov.pt/images/prod_imagens/frescos/docs/CE_Anona_Madeira.pdf |archive-date=8 December 2020 |access-date=18 March 2019 |website=Produtos Tradicionais Portugueses |publisher=Agripérola, Cooperativa Agrícola CRL |language=pt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Anona da Madeira DOP |url=https://tradicional.dgadr.gov.pt/pt/cat/frutos-frescos/940-anona-da-madeira-dop |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200106195935/https://tradicional.dgadr.gov.pt/pt/cat/frutos-frescos/940-anona-da-madeira-dop |archive-date=6 January 2020 |access-date=18 March 2019 |website=Produtos Tradicionais Portugueses |publisher=Direção-Geral de Agricultura e Desenvolvimento Rural |language=pt}}&lt;/ref&gt; ඇනෝනා උත්සවය සාම්ප්‍රදායික වන අතර එය වාර්ෂිකව ෆයිල් පල්ලියේ පවත්වනු ලැබේ. මෙම සිදුවීම මෙම පලතුර සහ මත්පැන්, පුඩිං, අයිස්ක්‍රීම් සහ ස්මූති වැනි එහි ව්‍යුත්පන්නයන් පරිභෝජනය දිරිමත් කරයි.&lt;ref&gt;{{cite web |year=2019 |title=Festa da Anona |trans-title=The Annona Festival |url=http://www.visitmadeira.pt/pt-pt/o-que-fazer/eventos/pesquisa/festa-da-anona |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191112085936/http://www.visitmadeira.pt/pt-pt/o-que-fazer/eventos/pesquisa/festa-da-anona |archive-date=12 November 2019 |access-date=18 March 2019 |website=Visit Madeira |publisher=Direcção Regional do Turismo da Madeira |language=pt}}&lt;/ref&gt;

=== මත්පැන් ===
[[File:Vino_D_Oliveiras.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vino_D_Oliveiras.JPG|වම|thumb|මැඩෙයිරා බෝතල් විවිධ මිදි වර්ග මගින් ලේබල් කරන ලද වයින් වර්ග බොහොමයක් නිෂ්පාදනය කිරීමට භාවිතා කරයි]]
[[File:CORAL.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:CORAL.jpg|thumb|දිවයිනේ ප්‍රධාන බීර කර්මාන්ත ශාලාවේ 1872&lt;ref name=&quot;ecm.pt&quot;&gt;{{Cite web |title=Coral Branca |url=https://www.ecm.pt/en/portfolio_page/coral-branca/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200216001416/https://www.ecm.pt/en/portfolio_page/coral-branca/ |archive-date=16 February 2020 |access-date=11 May 2020}}&lt;/ref&gt; සිට නිෂ්පාදනය කරන ලද Coral Beer, Monde Selection පදක්කම් කිහිපයක් ලබා ඇත.]]
මැඩෙයිරා වයින් යනු මැඩෙයිරා දූපත් වල නිපදවන ශක්තිමත් වයින් වර්ගයකි. ප්‍රභේද මිහිරි හෝ වියලි විය හැක. නව ලෝකය හෝ නැගෙනහිර ඉන්දීය කොදෙව් වෙත යන නැව් සඳහා මැඩෙයිරා සම්මත වරායක් වූ ගවේෂණ යුගය දක්වා දිවෙන ඉතිහාසයක් එයට ඇත. වයින් නරක් වීම වැළැක්වීම සඳහා උදාසීන මිදි ස්ප්‍රිතු එකතු කරන ලදී. කෙසේ වෙතත්, මැඩෙයිරා හි වයින් නිෂ්පාදකයින් සොයා ගත්තේ, වට සංචාරයකින් පසු, අලෙවි නොකළ වයින් තොගයක් නැවත දූපත් වෙත පැමිණි විට, තාපයට හා චලනයට නිරාවරණය වීමෙන් වයින්වල රසය පරිවර්තනය වී ඇති බවයි. අද, මැඩෙයිරා එහි අද්විතීය වයින් සෑදීමේ ක්‍රියාවලිය සඳහා ප්‍රසිද්ධියට පත් වී ඇති අතර එයට වයින් රත් කිරීම සහ වයින් හිතාමතාම ඔක්සිකරණ මට්ටම්වලට නිරාවරණය කිරීම ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;Sotheby pg 340–341&quot;&gt;T. Stevenson ''&quot;The Sotheby's Wine Encyclopedia&quot;'' pg 340–341 Dorling Kindersley 2005 {{ISBN|0-7566-1324-8}}&lt;/ref&gt; බොහෝ රටවල් මැඩෙයිරා යන පදය භාවිතය සීමා කරන්නේ මැඩෙයිරා දූපත්වලින් එන වයින්වලට වන අතර, යුරෝපීය සංගමය විසින් සම්භවය පිළිබඳ ආරක්‍ෂිත තනතුර (PDO) තත්ත්වය ලබා දෙයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Labelling of wine and certain other wine sector products |url=http://europa.eu/legislation_summaries/consumers/product_labelling_and_packaging/l21303_en.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110120003136/http://europa.eu/legislation_summaries/consumers/product_labelling_and_packaging/l21303_en.htm |archive-date=20 January 2011 |access-date=12 March 2013 |publisher=Europa (web portal)}}&lt;/ref&gt; කොරල් නම් දේශීය බියර් නිෂ්පාදනය කරනු ලබන්නේ මැඩෙයිරා බෲවරි සමාගම විසිනි, එය 1872 සිට ආරම්භ වේ. එය මොන්ඩේ තේරීම් මහා රන් පදක්කම් 2 ක්, මොන්ඩේ තේරීම් රන් පදක්කම් 24 ක් සහ මොන්ඩේ තේරීම් රිදී පදක්කම් 2 ක් ලබා ගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;ecm.pt&quot; /&gt; දේශීයව නිර්මාණය කරන ලද පොන්චා, නිකිටා, පී ද කබ්රා, අනිස් වැනි, මැසීරා බ්‍රැන්ඩි, ලයිකෝර් බෙයිරෝ වැනි පෘතුගීසි බීම වැනි අනෙකුත් මධ්‍යසාර පානද මැඩෙයිරා හි ජනප්‍රියය.

ලරංජද යනු දොඩම් රසයක් සහිත කාබනීකෘත සිසිල් බීම වර්ගයකි, එහි නම ලරංජ (&quot;දොඩම්&quot;) යන පෘතුගීසි වචනයෙන් ව්‍යුත්පන්න වී ඇත. 1872 දී දියත් කරන ලද එය පෘතුගාලයේ නිෂ්පාදනය කරන ලද පළමු සිසිල් බීම වන අතර එය අද දක්වාම ඉතා ජනප්‍රියව පවතී.{{cn|date=November 2022}} බ්‍රිසා බීම වර්ග, සන්නාම නාමයක් ද ඉතා ජනප්‍රිය වන අතර විවිධ රසයන්ගෙන් යුක්ත වේ.

මැඩෙයිරාහි කෝපි සංස්කෘතියක් ඇත.{{cn|date=November 2022}}

== ක්‍රීඩා ==
[[File:Fotbal-1875.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Fotbal-1875.JPG|දකුණ|thumb|250x250පික්|පෘතුගාලයේ ප්‍රථම වරට සංවිධානය කරන ලද පාපන්දු ක්‍රීඩාව සමරමින් කැමචා හි ස්මාරකය]]
පාපන්දු යනු මැඩෙයිරා හි වඩාත් ජනප්‍රිය ක්‍රීඩාව වන අතර 1875 දී බ්‍රිතාන්‍ය වැසියන් විසින් සංවිධානය කරන ලද තරඟයක් පැවැත්වීම සඳහා පෘතුගාලයේ ප්‍රථම ස්ථානය මෙම දිවයින විය.&lt;ref&gt;Madeira: The islands and their Wines - Page 17 &quot;The son of William Hinton, Harry Hinton was educated in England and as an 18-year-old student, brought the first football to Madeira in 1875. The first game of football in Portugal was played near the Hinton family quinta in Camacha.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The first football match in Portugal |url=http://www.visitmadeira.pt/en-gb/madeira/did-you-know-that/the-first-football-match-in-portugal |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211023102133/http://www.visitmadeira.pt/en-gb/madeira/did-you-know-that/the-first-football-match-in-portugal |archive-date=23 October 2021 |access-date=20 June 2021 |website=Visitmadeira.pt}}&lt;/ref&gt; මෙම දිවයින ජාත්‍යන්තර තරු ක්‍රිස්ටියානෝ රොනාල්ඩෝගේ උපන් ස්ථානය වන අතර ප්‍රමුඛ කණ්ඩායම් දෙකක් වන C.S. Marítimo සහ C.D. Nacional හි නිවසයි.

පාපන්දු මෙන්ම, දිවයින පැසිපන්දු (CAB Madeira) සහ අත්පන්දු (Madeira Andebol SAD, 2019 යුරෝපීය අභියෝගතා කුසලානයේ අනුශූරයන් වූ) වෘත්තීය ක්‍රීඩා කණ්ඩායම් සඳහාද නිවහන වේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Madeira SAD perde final da Taça Challenge para o CSM Bucareste |url=https://www.record.pt/modalidades/andebol/detalhe/madeira-sad-perde-final-da-taca-challenge-para-o-csm-bucareste |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210621112355/https://www.record.pt/modalidades/andebol/detalhe/madeira-sad-perde-final-da-taca-challenge-para-o-csm-bucareste |archive-date=21 June 2021 |access-date=20 June 2021 |website=Record.pt}}&lt;/ref&gt; මැඩෙයිරා 2003 ලෝක හෑන්ඩ්බෝල් ශූරතාවලියේ සත්කාරකයා ද විය.

රැලි වින්හෝ ඩි මැඩෙයිරා යනු 1959 සිට වාර්ෂිකව පවත්වනු ලබන රැලි ධාවන තරඟයකි, එය දිවයිනේ විශාලතම ක්‍රීඩා ඉසව් වලින් එකක් ලෙස සැලකේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Madeira Wine Rally |url=http://www.visitmadeira.pt/en-gb/what-to-do/events/search/madeira-wine-rally |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917184915/http://www.visitmadeira.pt/en-gb/what-to-do/events/search/madeira-wine-rally |archive-date=17 September 2021 |access-date=20 June 2021 |website=Visitmadeira.pt}}&lt;/ref&gt; එය 1979 සිට 2012 දක්වා යුරෝපීය රැලි ශූරතාවලියේ සහ 2006 සිට 2010 දක්වා අන්තර් මහද්වීපික රැලි අභියෝගයේ කොටසක් විය.

අනෙකුත් ජනප්‍රිය ක්‍රීඩා ක්‍රියාකාරකම් අතරට දිවයිනේ පාඨමාලා දෙකෙන් එකක ගොල්ෆ්, රළ පැදීම, ස්කූබා කිමිදීම සහ කඳු නැගීම ඇතුළත් වේ.

== සහෝදර පළාත් ==
{{More citations needed|section|date=June 2024}}

මැඩෙයිරා දූපතට පහත සහෝදර පළාත් ඇත:

: {{flagicon|Italy}} ඔස්ටා නිම්නය, [[ඉතාලිය]] (1987)
: {{ධජනිරූපකය|ජර්සි}} ජර්සි (1998)
: {{flagicon|South Africa}}  නැගෙනහිර කේප්, [[දකුණු අප්‍රිකාව]]
: {{flagicon|South Korea}} ජෙජු පළාත, [[දකුණු කොරියාව]] (2007)
: {{ධජනිරූපකය|ජිබ්‍රෝල්ටාව}} ජිබ්‍රෝල්ටාර් (2009)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Gibraltar |url=http://www.cm-funchal.pt/en/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=210%3Agibraltar&amp;catid=79%3Asister-cities&amp;Itemid=331 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160302141854/http://www.cm-funchal.pt/en/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=210%3Agibraltar&amp;catid=79%3Asister-cities&amp;Itemid=331 |archive-date=2 March 2016 |access-date=21 February 2016}}&lt;/ref&gt;

== තැපැල් මුද්දර ==
පෘතුගාලය 1868 දී ආරම්භ වූ කාල පරිච්ඡේද කිහිපයකදී මැඩෙයිරා සඳහා තැපැල් මුද්දර නිකුත් කර ඇත.

== යොමු කිරීම් ==
&lt;references /&gt;{{අප්‍රිකාවේ ස්වෛරී රාජ්‍ය සහ යැපෙන භූමි ප්‍රදේශ ලැයිස්තුව}}</text>
      <sha1>cbtm68si7q7mdzmkwasfqfm48eyd3b3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>විශාලතම හා බරම සතුන්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176562</id>
    <revision>
      <id>802515</id>
      <parentid>801172</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T22:53:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="175290" sha1="jbl7z4w7amiggzjg8u83fq4jvq9pd4q" xml:space="preserve">{{Short description|None}}
{{translate}}
{{Multiple image
  |perrow=2/2/2
  |total_width=275
  |image1=African Bush Elephant.jpg
  |image2=Anim1754 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg
  |image3=Colossal squid at Te Papa.jpg
|footer=ඉහළ වමේ සිට දක්ෂිණාවර්තව: අප්‍රිකානු පඳුරු අලියෙක්, දැනට පවතින විශාලතම භූමිෂ්ඨ සත්වයා; නිල් තල්මසා, මෙතෙක් සිටි විශාලතම සත්වයා; සහ දැවැන්ත දැල්ලන්, විශාලතම අපෘෂ්ඨවංශිකයා
}}
දැනට ජීවතුන් අතර සිටින විශාලතම සත්වයා [[නිල් තල්මහ]] ය. වාර්තාගත උපරිම බර {{convert|27.6|m|ft}}යක නිදර්ශකයක් සඳහා ටොන් 190 (එක්සත් ජනපද ටොන් 209) වන අතර, {{convert|33|m|ft}} දක්වා දිග ඒවා වාර්තා කර ඇති නමුත් බර කර නොමැත.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;&gt;Wood, Gerald ''The Guinness Book of Animal Facts and Feats'' (1983) {{ISBN|978-0-85112-235-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Davies|first1=Ella|title=The longest animal alive may be one you never thought of|url=http://www.bbc.com/earth/story/20160420-the-longest-animal-alive-may-not-be-the-blue-whale|website=BBC Earth|access-date=14 February 2018|language=en|date=20 April 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/largest-mammal|title=Largest mammal|website=Guinness World Records}}&lt;/ref&gt; It is estimated that this individual could have a mass of 250 [[tonne]]s or more.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Motani |first1=Ryosuke |last2=Pyenson |first2=Nicholas D. |title=Downsizing a heavyweight: factors and methods that revise weight estimates of the giant fossil whale Perucetus colossus |journal=PeerJ |date=29 February 2024 |volume=12 |pages=e16978 |doi=10.7717/peerj.16978 |doi-access=free |pmid=38436015 |pmc=10909350 |language=en |issn=2167-8359}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=qGK6a6_tQEI| archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211111/qGK6a6_tQEI| archive-date=11 November 2021 | url-status=live|title=How Large Are Blue Whales Really? Size Comparison| date=22 February 2019|access-date=18 October 2019|via=www.youtube.com}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | url=https://www.deviantart.com/palaeozoologist/journal/How-big-are-blue-whales-And-what-does-big-mean-430992285 |title = How big are blue whales? And what does 'big' mean? By palaeozoologist on DeviantArt| date=February 2014 }}&lt;/ref&gt; The longest non-[[colonial animal]] is the [[lion's mane jellyfish]] ({{cvt|120|ft|m|order=flip|disp=comma}}).&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = McClain | first1 = Craig R. | last2 = Balk | first2 = Meghan A. | last3 = Benfield | first3 = Mark C. | last4 = Branch | first4 = Trevor A. | last5 = Chen | first5 = Catherine | last6 = Cosgrove | first6 = James | last7 = Dove | first7 = Alistair DM | last8 = Gaskins | first8 = Leo C. | last9 = Helm | first9 = Rebecca R. | date = 13 January 2015 | title = Sizing ocean giants: patterns of intraspecific size variation in marine megafauna | journal = PeerJ | language = en | volume = 3 | pages = E715 |doi = 10.7717/peerj.715 | issn = 2167-8359 | pmc = 4304853 | pmid= 25649000 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

In 2023, paleontologists estimated that the extinct whale ''[[Perucetus]]'', discovered in Peru, may have outweighed the blue whale, with a mass of {{cvt|85|to(-)|340|t|ST LT}}.&lt;ref name=&quot;BianucciEtAl&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bianucci |first1=Giovanni |last2=Lambert |first2=Olivier |last3=Urbina |first3=Mario |last4=Merella |first4=Marco |last5=Collareta |first5=Alberto |last6=Bennion |first6=Rebecca |last7=Salas-Gismondi |first7=Roberto |last8=Benites-Palomino |first8=Aldo |last9=Post |first9=Klaas |last10=de Muizon |first10=Christian |last11=Bosio |first11=Giulia |last12=Di Celma |first12=Claudio |last13=Malinverno |first13=Elisa |last14=Paolo Pierantoni |first14=Pietro |last15=Maria Villa |first15=Igor |last16=Amson |first16=Eli |title=A heavyweight early whale pushes the boundaries of vertebrate morphology |journal=Nature |date=2 August 2023 |volume=620 |issue=7975 |pages=824–829 |doi=10.1038/s41586-023-06381-1 |pmid=37532931 |bibcode=2023Natur.620..824B |s2cid=260433513 | url= https://www.nature.com/articles/s41586-023-06381-1 | access-date=2 August 2023}}&lt;/ref&gt; However, more recent studies suggest this whale was much smaller than previous estimates putting its weight at 60 to 113 tonnes.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Pester |first1=Patrick |date=8 March 2024 |title=Colossus the enormous 'oddball' whale is not the biggest animal to ever live, scientists say |url=https://www.livescience.com/animals/extinct-species/colossus-the-enormous-oddball-whale-is-not-the-biggest-animal-to-ever-live-scientists-say |work=Lve Science |access-date=11 March 2024}}&lt;/ref&gt; While controversial, estimates for the weight of the [[sauropod]] ''[[Bruhathkayosaurus]]'' suggest it was around 110–170 tons, with the highest estimate being 240 tons, if scaled with ''[[Patagotitan]]'', although actual fossil remains no longer exist, and that estimation is based on described dimensions in 1987.&lt;ref name=&quot;Bruhathkayosaurus2023&quot;/&gt; In April 2024, ''[[Ichthyotitan severnensis]]'' was established as a valid [[shastasaurid]] taxon and is considered both the largest marine reptile ever discovered and the largest macropredator ever discovered. The Lilstock specimen was estimated to be around {{convert|26|m|ft}} whilst the Aust specimen was an even more impressive {{convert|30|to|35|m|ft}} in length. Whilst no weight estimates was made as of yet, Ichthyotitan would have easily rivalled or surpassed the blue whale.&lt;ref name=&quot;SciNews2018&quot;&gt;{{Cite news |author=News Staff |date=11 April 2018 |title=Giant Triassic Ichthyosaur is One of Biggest Animals Ever {{!}} Paleontology {{!}} Sci-News.com |url=https://www.sci.news/paleontology/giant-triassic-ichthyosaur-05901.html |access-date=20 April 2024 |language=en-US |website=SciNews |archive-date=20 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240420161626/https://www.sci.news/paleontology/giant-triassic-ichthyosaur-05901.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NewsScientist&gt;{{Cite news |last=Marshall |first=Michael |date=29 December 2022 |title=Largest ever animal may have been Triassic ichthyosaur super-predator |url=https://www.newscientist.com/article/mg25634180-900-largest-ever-animal-may-have-been-triassic-ichthyosaur-super-predator/ |access-date=22 April 2024 |language=en-US |website=NewsScientist |archive-date=18 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418073048/https://www.newscientist.com/article/mg25634180-900-largest-ever-animal-may-have-been-triassic-ichthyosaur-super-predator/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The upper estimates of weight for these prehistoric animals would have easily rivaled or exceeded the largest rorquals and sauropods.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.worldatlas.com/animals/why-the-blue-whale-might-not-be-the-largest-animal-in-history.html|title=Why the Blue Whale Might Not Be the Largest Animal in History|website=World Atlas|date=January 2024 }}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;

The [[African bush elephant]] (''Loxodonta africana'') is the largest living land animal. A native of various open habitats in sub-Saharan Africa, males weigh about {{convert|6.0|tonne|lb}} on average.&lt;ref&gt;{{cite book |doi=10.1002/9780470344484.ch16 |chapter=Neonatal Care and Hand Rearing |title=Biology, Medicine, and Surgery of Elephants |year=2006 |last1=Emanuelson |first1=Karen |pages=223–241 |isbn=978-0-470-34448-4 }}&lt;/ref&gt; The largest elephant ever recorded was shot in [[Angola]] in 1974. It was a male measuring {{convert|10.67|m|ft}} from trunk to tail and {{convert|4.17|m|ft}} lying on its side in a projected line from the highest point of the shoulder, to the base of the forefoot, indicating a standing shoulder height of {{convert|3.96|m|ft}}. This male had a computed weight of 10.4 to 12.25 tonnes.&lt;ref name=&quot;Wood&quot;/&gt;

== ජීවත්වන බරම සතුන් ==
ජීවත්වන බරම සතුන් සියල්ල තල්මසුන්ය. විශාල තල්මසෙකුගේ මුළු සිරුරම කිසිදු තරාදියකට සවි කළ නොහැකි බැවින්, බොහෝමයක් කොටස් මගින් බර කර ඇත.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ස්ථානය
! සත්වයා
! සාමාන්‍ය ස්කන්ධය&lt;br /&gt;[ටොන්]
! උපරිම ස්කන්ධය&lt;br /&gt;[ටොන්]
! සාමාන්‍ය මුළු දිග&lt;br /&gt;[මී (අඩි)]
|-
| 1 || [[නිල් තල්මහ|නිල් තල්මසා]]&lt;ref name=&quot;NYT-20240229&quot;&gt;{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |authorlink=Carl Zimmer |title=Researchers Dispute Claim That Ancient Whale Was Heaviest Animal Ever - A new study argues that Perucetus, an ancient whale species, was certainly big, but not as big as today's blue whales. |url=https://www.nytimes.com/2024/02/29/science/giant-whale-perucetus.html |date=29 February 2024 |work=[[The New York Times]] |url-status=live |archiveurl=https://archive.today/20240229131654/https://www.nytimes.com/2024/02/29/science/giant-whale-perucetus.html |archivedate=29 February 2024 |accessdate=2 March 2024 }}&lt;/ref&gt; || 110&lt;ref name=&quot;IWC&quot;&gt;Mark Tandy. [http://iwcoffice.org/lives Lives of Whales] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170616172845/http://iwcoffice.org/lives |date=16 June 2017 }}. Iwcoffice.org&lt;/ref&gt;|| 190&lt;ref name=&quot;Wood&quot; /&gt;|| 24 (79)&lt;ref&gt;[http://www.marinemammalcenter.org/education/marine-mammal-information/cetaceans/blue-whale.html Blue Whale]. The Marine Mammal Center&lt;/ref&gt;
|-
| 2 || [[North Pacific right whale]] || 60&lt;ref&gt;[http://seagrant.uaf.edu/marine-ed/mm/fieldguide/right-whale.html North Pacific Right Whale &amp;#124; Marine education &amp;#124; Alaska Sea Grant]. Seagrant.uaf.edu (15 February 2008)&lt;/ref&gt; || 120&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; || 15.5 (51)&lt;ref name=&quot;IWC&quot;/&gt;
|-
| 3 || [[Southern right whale]] || 58&lt;ref name=&quot;IWC&quot;/&gt; || 110&lt;ref name= Stewart&gt;Stewart, et al, ''National Audubon Society Guide to Marine Mammals of the World''. Knofp (2002), {{ISBN|978-0-375-41141-0}}&lt;/ref&gt; || 15.25 (50)&lt;ref name=&quot;IWC&quot;/&gt;
|-
| 4 || [[Fin whale]] || 57&lt;ref name=&quot;IWC&quot;/&gt; || 120&lt;ref name= Stewart/&gt; || 19.5 (64)&lt;ref name=&quot;IWC&quot;/&gt;
|-
| 5 || [[Bowhead whale]] || 54.5&lt;ref name=&quot;IWC&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://marinebio.org/species.asp?id=278 Bowhead Whales, Balaena mysticetus]. Marinebio.org (30 September 2011)&lt;/ref&gt; || 120&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; || 15 (49)&lt;ref name=&quot;IWC&quot;/&gt;
|-
| 6 || [[North Atlantic right whale]] || 54&lt;ref name=&quot;IWC&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.maine.gov/ifw/wildlife/species/endangered_species/northern_right_whale/index.htm Maine Department of Inland Fisheries and Wildlife – Maine Endangered Species Program/Northern Right Whale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110908022814/http://www.maine.gov/ifw/wildlife/species/endangered_species/northern_right_whale/index.htm |date=8 September 2011 }}. Maine.gov&lt;/ref&gt; || 110&lt;ref name=&quot;Stewart&quot;/&gt;&lt;ref name= Euba&gt;[http://www.animalinfo.org/species/cetacean/eubaglac.htm#Weight North Atlantic Right Whale]. Animal Info (2 November 2005)&lt;/ref&gt; || 15 (49)&lt;ref name= IWC/&gt;&lt;ref name= Euba/&gt;
|-
| 7 || [[Sperm whale]] || 31.25&lt;ref name=&quot;IWC&quot;/&gt;&lt;ref name= Whitehead&gt;Whitehead, H. (2002). ''Sperm whale Physeter macrocephalus''. In Perrin, W., Würsig B. and Thewissen, J.. Encyclopedia of Marine Mammals. Academic Press. pp. 1165–1172. {{ISBN|0-12-551340-2}}&lt;/ref&gt; || 57&lt;ref&gt;[https://uk.whales.org/whales-dolphins/species-guide/sperm-whale/ WDC - Sperm Whale]&lt;/ref&gt; || 13.25 (43.5)&lt;ref name=&quot;IWC&quot;/&gt;&lt;ref name= Whitehead/&gt;
|-
| 8 || [[Humpback whale]] || 29&lt;ref name=&quot;IWC&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.animalinfo.org/species/cetacean/meganova.htm Humpback Whale]. Animal Info (1 February 2005)&lt;/ref&gt; || 48&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=QdlJ3SbwUIgC&amp;pg=PA225|title=The mammals of Texas|author1=David J. Schmidly |author2=William B. Davis |publisher=University of Texas Press|year=2004|isbn=9780292702417}}&lt;/ref&gt; || 13.5 (44)&lt;ref name=&quot;IWC&quot;/&gt;
|-
| 9 || [[Sei whale]] || 22.5&lt;ref name = &quot;IWC&quot;/&gt; || 45&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://uk.whales.org/species-guide/sei-whale |title=Sei Whale Species Guide |publisher=Whale and Dolphin Conservation (WDC)|access-date=2 March 2016}}&lt;/ref&gt; || 14.8 (49)&lt;ref name=&quot;IWC&quot;/&gt;
|-
| 10 || [[Gray whale]] || 19.5&lt;ref name=&quot;IWC&quot;/&gt; || 45&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Bernd G. Würsig|author2=J. G. M. Thewissen|title=Encyclopedia of Marine Mammals|url=https://books.google.com/books?id=TwFUimDtz7sC&amp;pg=PA70|year=2002|publisher=Gulf Professional Publishing|isbn=978-0-12-551340-1|page=70}}&lt;/ref&gt; || 13.5 (44)&lt;ref name=&quot;IWC&quot;/&gt;
|}
[[File:Marine megafauna Infographic.jpg|thumb|[[Infographic]] showing the size of marine [[megafauna]].]]

[[File:Blue Whale 001 body bw.jpg|thumb|The [[blue whale]] is the heaviest living animal.]]

==බරම භූමිෂ්ඨ සතුන්==
බරම ගොඩබිම සතුන් සියල්ලම ක්ෂීරපායින් වේ. අප්‍රිකානු අලියා දැන් විශේෂ දෙකක් ලෙස ලැයිස්තුගත කර ඇත, අප්‍රිකානු පඳුරු අලි සහ අප්‍රිකානු වනාන්තර අලි, ඔවුන් දැන් සාමාන්‍යයෙන් වෙනම විශේෂ දෙකක් ලෙස සැලකේ.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20101224161928/http://news.nationalgeographic.com/news/2010/12/101222-african-elephants-two-species-new-science/ African Elephant Really Two Wildly Different Species]. News.nationalgeographic.com (22 December 2010)&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ස්ථානය
! සත්වයා
! සාමාන්‍ය ස්කන්ධය&lt;br /&gt;[ටොන්]
! උපරිම ස්කන්ධය&lt;br /&gt;[ටොන්]
! සාමාන්‍ය මුළු දිග&lt;br /&gt;[මී (අඩි)]
|-
| 1 || [[අප්‍රිකානු පඳුරු අලියා]]
 || 6&lt;ref&gt;[http://animaldiversity.org/site/accounts/information/Loxodonta_africana.html ADW: Loxodonta africana: Information]. Animaldiversity.ummz.umich.edu&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Georges Frei. [http://www.upali.ch/weight_en.html Weight and Size of elephants in zoo and circus]. Upali.ch&lt;/ref&gt; || 10.4&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = Larramendi | first1 = A. | year = 2016 | title = Shoulder height, body mass and shape of proboscideans | journal = Acta Palaeontologica Polonica | volume = 61 | doi = 10.4202/app.00136.2014 | s2cid = 2092950 | url = https://www.app.pan.pl/archive/published/app61/app001362014.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20160824042509/http://www.app.pan.pl/archive/published/app61/app001362014.pdf | archive-date = 24 August 2016 | url-status = live | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;|| 7 (23)&lt;ref&gt;[http://www.theanimalfiles.com/mammals/elephants/african_elephant.html African Elephant]. The Animal Files&lt;/ref&gt;
|-
| 2 || [[ආසියානු අලියා]] || 4.5&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt;&lt;ref name=Elephas&gt;[[Jeheskel Shoshani|Shoshani, J]]. and Eisenberg, J. F. [http://www.science.smith.edu/msi/pdf/i0076-3519-182-01-0001.pdf Elephas maximus]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130430131057/http://www.science.smith.edu/msi/pdf/i0076-3519-182-01-0001.pdf |date=30 April 2013 }} Mammalian Species (1982) 182:1–8&lt;/ref&gt; || 8.15&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; || 6.8 (22.3)&lt;ref name= Elephas/&gt;
|-
| 3 || [[අප්‍රිකානු වනාන්තර අලියා]] || 2.7&lt;ref name=&quot;arkive.org&quot;&gt;[http://www.arkive.org/forest-elephant/loxodonta-cyclotis/ Forest elephant videos, photos and facts – Loxodonta cyclotis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141024160446/http://www.arkive.org/forest-elephant/loxodonta-cyclotis/ |date=24 October 2014 }}. ARKive&lt;/ref&gt; || 6.0&lt;ref name=&quot;arkive.org&quot;/&gt; || 6.2 (20.3)&lt;ref&gt;[http://wildpro.twycrosszoo.org/S/0MProboscidae/Elephantidae/Loxodonta/Loxodonta_cyclotis/01LoxCycAMWtHt.htm Forest Elephant Loxodonta cyclotis – Appearance/Morphology: Measurement and Weight (Literature Reports)]. Wildpro.twycrosszoo.org {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130511023426/http://wildpro.twycrosszoo.org/S/0MProboscidae/Elephantidae/Loxodonta/Loxodonta_cyclotis/01LoxCycAMWtHt.htm |date=11 May 2013 }}&lt;/ref&gt;
|-
| 4 || [[සුදු රයිනෝසිරස්]] || 2&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.worldwildlife.org/species/white-rhino|title=White Rhino - Species - WWF|website=World Wildlife Fund|access-date=14 June 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.arkive.org/white-rhinoceros/ceratotherium-simum/#text=Facts White rhinoceros videos, photos and facts – Ceratotherium simum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150509053256/http://www.arkive.org/white-rhinoceros/ceratotherium-simum/#text=Facts |date=9 May 2015 }}. ARKive (6 August 2004)&lt;/ref&gt; || 4.5&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.viuzza.net/travel/viuzza-wildlife-rhinoceros.htm|title=African Rhinoceros|website=viuzza.net|access-date=14 June 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150714162027/http://www.viuzza.net/travel/viuzza-wildlife-rhinoceros.htm|archive-date=14 July 2015}}&lt;/ref&gt; || 4.4 (14.4)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100203072615/http://animals.nationalgeographic.com/animals/mammals/white-rhinoceros White Rhinoceroses, White Rhinoceros Pictures, White Rhinoceros Facts]. Animals.nationalgeographic.com&lt;/ref&gt;
|-
| 5 || [[ඉන්දියානු රයිනෝසිරස්]] || 1.9&lt;ref&gt;[http://www.arkive.org/indian-rhinoceros/rhinoceros-unicornis/ Indian rhinoceros videos, photos and facts – Rhinoceros unicornis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111004205550/http://www.arkive.org/indian-rhinoceros/rhinoceros-unicornis/ |date=4 October 2011 }}. ARKive&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Laurie, W. A.; Lang, E. M. and Groves, C. P. [http://www.science.smith.edu/msi/pdf/i0076-3519-211-01-0001.pdf Rhinocerus unicorns] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170629025307/http://www.science.smith.edu/msi/pdf/i0076-3519-211-01-0001.pdf |date=29 June 2017 }}. Mammalian Species (1983) 211:1–6&lt;/ref&gt; || 4.0&lt;ref name=&quot;BoitaniLuigi&quot;&gt;Boitani, Luigi, ''Simon &amp; Schuster's Guide to Mammals''. Simon &amp; Schuster/Touchstone Books (1984), {{ISBN|978-0-671-42805-1}}&lt;/ref&gt; || 4.2 (13.8)&lt;ref&gt;[http://www.ultimateungulate.com/Perissodactyla/Rhinoceros_unicornis.html Indian rhinoceros] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926233017/http://www.ultimateungulate.com/Perissodactyla/Rhinoceros_unicornis.html |date=26 September 2011 }}. Ultimateungulate.com&lt;/ref&gt;
|-
| 6 || [[හිපපොටේමස්]] || 1.8&lt;ref&gt;Eltringham, S.K. (1999). ''The Hippos''. Poyser Natural History Series. London: Academic Press. {{ISBN|0-85661-131-X}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.learnanimals.com/hippopotamus/ Hippopotamus]. Learnanimals.com&lt;/ref&gt; || 4.5&lt;ref&gt;{{cite web|title=Hippopotamus amphibius (hippopotamus)|url=http://animaldiversity.org/accounts/Hippopotamus_amphibius/|website=Animal Diversity Web}}&lt;/ref&gt; || 5.05 (16.5)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100114002745/http://animals.nationalgeographic.com/animals/mammals/hippopotamus/ Hippopotamuses, Hippopotamus Pictures, Hippopotamus Facts]. Animals.nationalgeographic.com&lt;/ref&gt;
|-
| 7 || [[ජාවා රයිනෝසිරස්]] || 1.75&lt;ref&gt;[http://www.animalinfo.org/species/artiperi/rhinsond.htm Javan Rhinoceros]. Animal Info (26 November 2005)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://onehornedrhino.org/info/javan_rhino.htm Javan Rhino]. Onehornedrhino.org {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20111013140033/http://onehornedrhino.org/info/javan_rhino.htm |date=13 October 2011 }}&lt;/ref&gt; || 2.3&lt;ref&gt;[http://www.arkive.org/javan-rhinoceros/rhinoceros-sondaicus/#text=Facts Javan rhinoceros videos, photos and facts – Rhinoceros sondaicus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927210453/http://www.arkive.org/javan-rhinoceros/rhinoceros-sondaicus/#text=Facts |date=27 September 2011 }}. ARKive&lt;/ref&gt; || 3.8 (12.5)&lt;ref&gt;[http://www.edgeofexistence.org/mammals/species_info.php?id=11 EDGE :: Mammal Species Information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171108202706/http://www.edgeofexistence.org/mammals/species_info.php?id=11 |date=8 November 2017 }} Edgeofexistence.org (12 November 2010)&lt;/ref&gt;
|-
| 8 || [[කළු රයිනෝසිරස්]] || 1.1&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100207180019/http://animals.nationalgeographic.com/animals/mammals/black-rhinoceros/ Black Rhinoceroses, Black Rhinoceros Pictures, Black Rhinoceros Facts]. Animals.nationalgeographic.com&lt;/ref&gt; || 2.9&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hillman-Smith |first1=A. K. Kes |last2=Groves |first2=Colin P. |title=Diceros bicornis |journal=Mammalian Species |date=1994 |issue=455 |pages=1–8 |doi=10.2307/3504292 |jstor=3504292 |s2cid=253955264 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; || 4 (13.1)&lt;ref name=&quot;ref141&quot;&gt;[http://animaldiversity.org/site/accounts/information/Diceros_bicornis.html ADW: Diceros bicornis: Information]. (9 April 2009)&lt;/ref&gt;
|-
| 9 || [[ජිරාෆ්]] || 1.0&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; || 2&lt;ref&gt;Owen-Smith, R. Norman, ''Megaherbivores: The Influence of Very Large Body Size on Ecology''. Cambridge University Press (1992), {{ISBN|978-0-521-42637-4}}&lt;/ref&gt; || 5.15 (16.9)&lt;ref name=&quot;theanimalfiles&quot;&gt;[http://www.theanimalfiles.com/mammals/hoofed_mammals/giraffe.html Giraffe]. The Animal Files&lt;/ref&gt;
|-
| 10 || [[Gaur]] || 0.95&lt;ref name= China&gt;Smith, A. T., Xie, Y. (eds.) (2008) [https://books.google.com/books?id=ka-9f68nPT4C&amp;pg=PA472 ''A Guide to the Mammals of China'']. Princeton University Press, Princeton Oxfordshire. p. 472 {{ISBN|0691099847}}&lt;/ref&gt; || 1.5&lt;ref name=China/&gt; || 3.8 (12.5)&lt;ref name= Seaworld&gt;[https://seaworld.org/en/animal-info/animal-infobooks/walrus/physical-characteristics Walrus: Physical Characteristics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181120080459/https://seaworld.org/en/animal-info/animal-infobooks/walrus/physical-characteristics |date=20 November 2018 }}. Seaworld.org&lt;/ref&gt;
|}

==Vertebrates==

===Mammals (Mammalia)===
{{main|List of largest mammals}}
[[File:Rhino sizes English.png|thumb|right|Size of ''[[Paraceratherium]]'' (dark grey) compared to a human and other rhinos (though one study suggests ''[[Palaeoloxodon namadicus]]'' may have been a larger land mammal)]]
The [[blue whale]] is the largest [[mammal]] of all time, with the longest known specimen being {{convert|33|m|ft|1|abbr=on}} long and the heaviest weighted specimen being 190 tonnes.&lt;ref name=&quot;NYT-20240229&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/largest-mammal | title=Largest mammal }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://animaldiversity.org/accounts/Balaenoptera_musculus/ | title=Balaenoptera musculus (Blue whale) | website=[[Animal Diversity Web]] }}&lt;/ref&gt; The extinct whale species ''[[Perucetus|Perucetus colossus]]'' was shorter than the blue whale, at 17.0–20.1 meters (55.8–65.9&amp;nbsp;ft) but it is estimated to have rivaled or surpassed it in weight, at 85–340 tonnes. At the highest estimates, this would make ''Perucetus'' the heaviest known animal in history.&lt;ref name=&quot;BianucciEtAl&quot; /&gt;

The largest land mammal extant today is the [[African bush elephant]]. The largest extinct land mammal known was long considered to be ''[[Paraceratherium]] orgosensis'', a rhinoceros relative thought to have stood up to {{convert|4.8|m|ft|1|abbr=on}} tall, measured over {{convert|7.4|m|ft|1|abbr=on}} long and may have weighed about 17 tonnes.&lt;ref name=probos_mass/&gt;&lt;ref name=&quot;Fortelius&quot;&gt;{{Cite journal | doi = 10.1111/j.1096-3642.1993.tb02560.x| title = The largest land mammal ever imagined| journal = Zoological Journal of the Linnean Society| volume = 108| pages = 85–101| year = 1993| last = Fortelius | first = M.; Kappelman, J. }}&lt;/ref&gt; In 2015, a study suggested that the extinct elephant ''[[Palaeoloxodon namadicus]]'' may have been the largest land mammal ever, based on a fragmentary femur estimated to belong to an individual with maximum weight of 22 tonnes. This author also suggested that the extinct mastodon ''[[&quot;Mammut&quot; borsoni]]'' may have rivalled ''P. namadicus'' in size.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://mentalfloss.com/article/66361/ancient-elephant-may-have-been-biggest-land-mammal-ever|title=An Ancient Elephant May Have Been Biggest Land Mammal Ever|date=17 July 2015|access-date=21 April 2017|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=probos_mass&gt;{{Cite journal | last1 = Larramendi | first1 = A. | year = 2016 | title = Shoulder height, body mass and shape of proboscideans | journal = Acta Palaeontologica Polonica | volume = 61 | doi = 10.4202/app.00136.2014 | s2cid = 2092950 | url = https://www.app.pan.pl/archive/published/app61/app001362014.pdf | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

===Stem-mammals (Synapsida)===
[[File:Lisowicia Size Comparison.svg|thumb|''[[Lisowicia|Lisowicia bojani]]'', likely the biggest non-mammal synapsid ever, compared to a human]]
The [[Late Triassic]] ''[[Lisowicia|Lisowicia bojani]]'', from what is now southern [[Poland]], probably was the largest of all non-mammalian [[synapsid]]s (most of which became extinct 250 million years ago), at {{convert|4.5|m|ft|abbr=on}} in length, {{convert|2.6|m|ft|abbr=on}} in height and {{cvt|9|t|lb}} in weight.&lt;ref name=&quot;NYT-20190104&quot; /&gt; However, one study suggested a more conservative weight of 4.87 tonnes to 7.02 tonnes for the adult taxon, with an average body mass of 5.88 tonnes.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Romano|first1=Marco|last2=Manucci|first2=Fabio|date=14 June 2019|title=Resizing Lisowicia bojani: volumetric body mass estimate and 3D reconstruction of the giant Late Triassic dicynodont|journal=Historical Biology|volume=33|issue=4|pages=474–479|doi=10.1080/08912963.2019.1631819|s2cid=196679837|issn=0891-2963}}&lt;/ref&gt; The largest carnivorous synapsid was ''[[Anteosaurus]]'' at {{convert|5|–|6|m|ft|abbr=on}} and {{convert|500|–|600|kg|lb|abbr=on}}.&lt;ref name=Anteosaurus&gt;[http://palaeos.com/vertebrates/therapsida/anteosauridae.html#Anteosaurus Anteosaurus]. Palaeos.com&lt;/ref&gt;
;Caseasaurs (Caseasauria)
:The herbivorous ''[[Alierasaurus]]'' was the largest [[Caseidae|caseid]] and the largest [[amniote]] to have lived at the time, with an estimated length around {{cvt|6-7|m|0}}.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Romano |first1=Marco |last2=Citton |first2=Paolo |last3=Maganuco |first3=Simone |last4=Sacchi |first4=Eva |last5=Caratelli |first5=Martina |last6=Ronchi |first6=Ausonio |last7=Nicosia |first7=Umberto |date=2019 |editor-last=Somerville |editor-first=I. D. |title=New basal synapsid discovery at the P outcrop of Torre del Porticciolo ( A lghero, I taly) |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/gj.3250 |journal=Geological Journal |language=en |volume=54 |issue=3 |pages=1554–1566 |doi=10.1002/gj.3250 |s2cid=133755506 |issn=0072-1050}}&lt;/ref&gt; Another huge caseasaur is ''[[Cotylorhynchus|Cotylorhynchus hancocki]]'', with an estimated length and weight of at least {{cvt|6|m|0}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://permian.stratigraphy.org/files/20180825094514307.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20181203104036/http://permian.stratigraphy.org/files/20180825094514307.pdf|url-status=live|archive-date=3 December 2018|title=Permian Stratigraphy – International Commission on Stratigraphy International Union of Geological Sciences|access-date=15 September 2022}}&lt;/ref&gt; and more than {{cvt|500|kg}}.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=The Oldest Caseid Synapsid from the Late Pennsylvanian of Kansas, and the Evolution of Herbivory in Terrestrial Vertebrates|first1=Robert R.|last1=Reisz|first2=Jörg|last2=Fröbisch|date=16 April 2014|journal=PLOS ONE|volume=9|issue=4|pages = e94518|doi=10.1371/journal.pone.0094518|pmid=24739998|pmc=3989228|bibcode = 2014PLoSO...994518R|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
;Sphenacodontids (Sphenacodontidae)
:The biggest carnivorous synapsid of [[Early Permian]] was ''[[Dimetrodon]]'', which could reach {{cvt|4.6|m|0}} and {{cvt|250|kg}}.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Berman |first=D.S. |author2=Reisz, R.R. |author3=Martens, T. |author4= Henrici, A.C.  |year=2001 |title=A new species of ''Dimetrodon'' (Synapsida: Sphenacodontidae) from the Lower Permian of Germany records first occurrence of genus outside of North America |journal=Canadian Journal of Earth Sciences |volume=38|issue=5 |pages=803–812 |doi=10.1139/cjes-38-5-803 |url=http://www.stuartsumida.com/BIOL680-09/BermanEtAl2001.pdf|bibcode=2001CaJES..38..803B }}&lt;/ref&gt; The largest members of the genus ''Dimetrodon'' were also the world's first fully terrestrial [[apex predator]]s.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Hidden dental diversity in the oldest terrestrial apex predator Dimetrodon|first1=Kirstin S.|last1=Brink|first2=Robert R.|last2=Reisz|date=16 October 2014|journal=Nature Communications|volume=5|pages=3269|doi=10.1038/ncomms4269|pmid=24509889|bibcode = 2014NatCo...5.3269B|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
;Tappenosaurids (Tappenosauridae)
:The [[Middle Permian]] ''[[Tappenosaurus]]'' was estimated at {{cvt|5.5|m}} in length which is comparable in size with the largest [[dinocephalia]]ns.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Olson |first=E.C. |year=1955 |title=Parallelism in the evolution of the Permian reptilian faunas of the Old and New Worlds |journal=Fieldiana |volume=37 |issue=13 |pages=395 |url=https://archive.org/stream/parallelisminevo3713olso#page/n5/mode/2up |access-date=15 September 2022}}&lt;/ref&gt;
;Therapsids (Therapsida)
:The plant-eating [[dicynodont]] ''[[Lisowicia|Lisowicia bojani]]'' is the largest-known of all non-mammalian [[Synapsida|synapsids]], at {{cvt|4.5|m}} and {{cvt|9000|kg}}.&lt;ref name=&quot;NYT-20190104&quot;&gt;{{cite news |last=St. Fleur |first=Nicholas |title=An Elephant-Size Relative of Mammals That Grazed Alongside Dinosaurs |url=https://www.nytimes.com/2019/01/04/science/dicynodonts-fossils-poland.html |date=4 January 2019 |work=[[The New York Times]] |access-date=7 January 2019 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SM-20190104&quot;&gt;{{cite journal |last1=Sulej |first1=Tomasz |last2=Niedzwiedzki |first2=Grzegorz |title=An elephant-sized Late Triassic synapsid with erect limbs |date=4 January 2019 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=363 |issue=6422 |pages=78–80 |doi=10.1126/science.aal4853|pmid=30467179 |bibcode=2019Sci...363...78S |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SD-20181123&quot;&gt;{{cite web |author=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |title=Gigantic mammal 'cousin' discovered |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2018/11/181123134400.htm |date=23 November 2018 |work=[[Science Daily]] |access-date=7 January 2019 }}&lt;/ref&gt; The largest carnivorous therapsid was the aforementioned ''[[Anteosaurus]]'' from what is now South Africa during [[Guadalupian|Middle Permian]] epoch. It reached {{convert|5|–|6|m|ft|abbr=on}} long, and about {{convert|500|–|600|kg|lb|abbr=on}} in weight.&lt;ref name=Anteosaurus/&gt;

===Reptiles (Reptilia)===
{{main|List of largest reptiles}}
[[File:SaltwaterCrocodile('Maximo').jpg|thumb|The [[saltwater crocodile]] is the largest living reptile.]]
The largest living [[reptile]], a representative of the order [[Crocodilia]], is the [[saltwater crocodile]] (''Crocodylus porosus'') of Southern Asia and Australia, with adult males being typically {{convert|3.9|–|5.5|m|ft|abbr=on}} long. The largest confirmed saltwater crocodile on record was {{convert|6.32|m|ft|1|abbr=on}} long, and weighed about {{convert|1,360|kg|lb|abbr=on}}.&lt;ref name=&quot;Wood&quot;/&gt; Unconfirmed reports of much larger crocodiles exist, but examinations of incomplete remains have never suggested a length greater than {{convert|7|m|ft|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[http://www.flmnh.ufl.edu/cnhc/cbd-faq-q2.htm Crocodilian Biology Database – FAQ – Which is the largest species of crocodile?] Flmnh.ufl.edu&lt;/ref&gt; Also, a living specimen estimated at {{convert|7|m|ft|abbr=on}} and {{convert|2,000|kg|lb|abbr=on}} has been accepted by the Guinness Book of World Records.&lt;ref name= Salty&gt;[http://news.boloji.com/200701/00800.htm Boloji.com – A Study in Diversity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101230162011/http://news.boloji.com/200701/00800.htm |date=30 December 2010 }}. News.boloji.com&lt;/ref&gt; However, due to the difficulty of trapping and measuring a very large living crocodile, the accuracy of these dimensions has yet to be verified. A specimen named [[Lolong]] caught alive in the Philippines in 2011 (died February 2013) was found to have measured {{convert|6.17|m|ft|abbr=on}} in length.&lt;ref name=pawb&gt;{{cite web|title=&quot;Lolong&quot; holds world record as largest croc in the world |url=http://www.pawb.gov.ph/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=480:lolong-holds-world-record-as-largest-croc-in-the-world&amp;catid=22:news&amp;Itemid=131 |work=Protected Areas and Wildlife Bureau |access-date=23 June 2012 |date=17 November 2011 |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120419075200/http://www.pawb.gov.ph/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=480%3Alolong-holds-world-record-as-largest-croc-in-the-world&amp;catid=22%3Anews&amp;Itemid=131 |archive-date=19 April 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=crocodilian&gt;{{cite web|last=Britton|first=Adam|title=Accurate length measurement for Lolong|url=http://crocodilian.blogspot.com.au/2011/11/accurate-length-measurement-for-lolong.html|work=Croc Blog|access-date=23 June 2012|date=12 November 2011|archive-date=26 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160126054039/http://crocodilian.blogspot.com.au/2011/11/accurate-length-measurement-for-lolong.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=gma&gt;{{cite news|title=NatGeo team confirms Lolong the croc is world's longest|url=http://www.gmanetwork.com/news/story/237992/news/nation/natgeo-team-confirms-lolong-the-croc-is-world-s-longest|access-date=23 June 2012|publisher=GMA News Online|date=9 November 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Philippine town claims world's largest crocodile title|url=https://www.telegraph.co.uk/earth/wildlife/8879042/Philippine-town-claims-worlds-largest-crocodile-title.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20111110145205/http://www.telegraph.co.uk/earth/wildlife/8879042/Philippine-town-claims-worlds-largest-crocodile-title.html|url-status=dead|archive-date=10 November 2011|access-date=23 June 2012|newspaper=The Telegraph|date=9 November 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title='Lolong' claims world's largest croc title |url=http://www.abs-cbnnews.com/nation/regions/11/09/11/lolong-claims-worlds-largest-croc-title |access-date=23 June 2012 |publisher=ABS-CBNnews.com |date=9 November 2011 |agency=Agence France-Presse |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150104023240/http://www.abs-cbnnews.com/nation/regions/11/09/11/lolong-claims-worlds-largest-croc-title |archive-date= 4 January 2015 }}&lt;/ref&gt;

The [[Komodo dragon]] (''Varanus komodoensis''), also known as the &quot;Komodo monitor&quot;, is a large species of [[lizard]] found in the [[Indonesia]]n islands of [[Komodo (island)|Komodo]], [[Rinca]], [[Flores]], [[Gili Motang]], [[Lesser Sunda Islands|Nusa kode]] and [[Lesser Sunda Islands|Padar]]. A member of the [[monitor lizard]] family ([[Varanidae]]), it is the largest living species of lizard, growing to a maximum length of more than {{convert|3|m|ft|abbr=off}} in rare cases and weighing up to approximately {{convert|166|kg|lb|abbr=off}}.&lt;ref name=&quot;sciam&quot;&gt;{{cite journal|author=Ciofi, Claudio|date=March 1999 |journal=Scientific American|volume=280|issue=3|pages=84–91 |title=The Komodo Dragon|url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_1999-03_280_3/page/84|doi=10.1038/scientificamerican0399-84|bibcode=1999SciAm.280c..84C}}&lt;/ref&gt;

Nevertheless, current extant reptiles are still dwarfed by their prehistoric ancestors. The largest non-dinosaurian terrestrial reptile to have ever lived were crocodilomorphs such as ''[[Deinosuchus]], [[Sarcosuchus]]'' and ''[[Purussaurus]]'', each have weight varying between 5-10 metric tons.&lt;ref name=&quot;schwimmer-size&quot;&gt;{{cite book |title=King of the Crocodylians: The Paleobiology of Deinosuchus |last=Schwimmer |first=David R. |publisher=[[Indiana University Press]] |pages=42–63 |chapter=The Size of ''Deinosuchus'' |year=2002 |url=https://books.google.com/books?id=0OsPJnC4CCwC |isbn=978-0-253-34087-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Farlowetal2005&gt;{{cite journal|title=Femoral dimensions and body size of Alligator mississippiensis: estimating the size of extinct mesoeucrocodylians|journal=Journal of Vertebrate Paleontology|year=2005|volume=25|issue=2|author=Farlow|doi=10.1671/0272-4634(2005)025[0354:FDABSO]2.0.CO;2|display-authors=etal|pages=354–369|s2cid=49386389 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Paiva |first1=Ana Laura S. |last2=Godoy |first2=Pedro L. |last3=Souza |first3=Ray B. B. |last4=Klein |first4=Wilfried |last5=Hsiou |first5=Annie S. |date=13 August 2022 |title=Body size estimation of Caimaninae specimens from the miocene of South America |journal=Journal of South American Earth Sciences |volume=118 |language=en |pages=103970 |doi=10.1016/j.jsames.2022.103970 |bibcode=2022JSAES.11803970P |s2cid=251560425 |issn=0895-9811|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; The largest snake to have ever lived was ''[[Titanoboa]]'' which could grow up to {{convert|12.8|–|14.3 |m|ft|abbr=on}} and weigh up to {{convert|730|-|1,135|kg|lb|abbr=on}}.&lt;ref&gt;{{cite journal|first1=A. |last1=Feldman |first2=N. |last2=Sabath |first3=R.A. |last3=Pyron |first4=I. |last4=Mayrose |first5=S. |last5=Meiri |year=2016|title=Body sizes and diversification rates of lizards, snakes, amphisbaenians and the tuatara|journal=Global Ecology and Biogeography|volume=25|issue=2|pages=187–197|doi=10.1111/geb.12398|bibcode=2016GloEB..25..187F |s2cid=25049185}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Head13&gt;{{citation |last1=Head |first1=Jason |last2=Bloch |first2=Jonathan |last3=Moreno Bernal |first3=Jorge |last4=Rincón Burbano |first4=Aldo Fernando |last5=Bourque |first5=Jason |year=2013 |title=Cranial osteology, body size, systematics, and ecology of the giant Paleocene snake Titanoboa cerrejonensis |url=https://www.researchgate.net/publication/280610583 |publisher=[[Journal of Vertebrate Paleontology|Society of Vertebrate Paleontology]] |pages=140–141 |accessdate=22 May 2017}}&lt;/ref&gt; Prehistoric marine reptiles from the [[Mesozoic]] were even larger. ''[[Archelon]]'' was the largest [[testudines]], being around {{cvt|4.6|m|ft}} long from head to tail and {{cvt|2.2|-|3.2|MT|ST}} in weight.&lt;ref name=derstler&gt;{{cite journal|last1=Derstler|first1=K.|first2=A. D.|last2=Leitch|first3=P. L.|last3=Larson|first4=C.|last4=Finsley|first5=L.|last5=Hill|year=1993|title=The World's Largest Turtles - The Vienna ''Archelon'' (4.6 m) and the Dallas ''Protostega'' (4.2 m), Upper Cretaceous of South Dakota and Texas|journal=Journal of Vertebrate Paleontology|volume=13|number=3|page=33A}}&lt;/ref&gt; ''[[Mosasaurus hoffmanni]]'' was the largest [[squamate]] lizard to have ever lived, with a length of {{convert|11|m|ft|sp=us}} and a body mass of {{convert|10|MT|ST}}&lt;ref name=Fantietal&gt;{{cite journal|author1=Fedrico Fanti|author2=Andrea Cau|author3=Alessandra Negri|title=A giant mosasaur (Reptilia, Squamata) with an unusually twisted dentition from the Argille Scagliose Complex (late Campanian) of Northern Italy|year=2014|journal=Cretaceous Research|volume=49|issue=2014|pages=91–104|doi=10.1016/j.cretres.2014.01.003|bibcode=2014CrRes..49...91F |url=https://www.disva.univpm.it/sites/www.disva.univpm.it/files/disva/news_dipartimento/cretaceus%20research.pdf}}&lt;/ref&gt; However, the largest reptiles, period, were the [[shastasaurids]], specifically ''[[Ichthyotitan]]'', which approached lengths rivalling to exceeding those of a [[blue whale]], at around {{convert|26|–|35 |m|ft|abbr=on}} in length.&lt;ref name=&quot;SciNews2018&quot;/&gt;&lt;ref name=NewsScientist/&gt;

====Largest living reptiles====
The following is a list of the largest living reptile species ranked by average weight, which is dominated by the crocodilians. Unlike mammals, birds, or fish, the mass of large reptiles is frequently poorly documented and many are subject to conjecture and estimation.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Rank
! Animal
! Average mass&lt;br /&gt;[kg (lb)]
! Maximum mass&lt;br /&gt;[kg (lb)]
! Average total length&lt;br /&gt;[m (ft)]
|-
| 1 || [[Saltwater crocodile]] || 450 (1,000)&lt;ref name=&quot;Saltwater Crocodile&quot;&gt;{{cite web|url=http://animals.nationalgeographic.com/animals/reptiles/saltwater-crocodile/?source=A-to-Z|archive-url=https://web.archive.org/web/20110521042225/http://animals.nationalgeographic.com/animals/reptiles/saltwater-crocodile/?source=A-to-Z|url-status=dead|archive-date=21 May 2011|title=Saltwater Crocodile|work=National Geographic|date=11 November 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=AuGovernment&gt;{{cite web |url=http://www.environment.gov.au/cgi-bin/sprat/public/publicspecies.pl?taxon_id=1774 |title=Crocodylus porosus- Salt-water Crocodile, Estuarine Crocodile |publisher=Australian Government- Department of the Environment |access-date=3 June 2015}}&lt;/ref&gt; || 2,000 (4,409 lbs)&lt;ref name=EnvironmentAU&gt;{{cite web |url=http://www.environment.gov.au/system/files/pages/dc11235d-8b3b-43f7-b991-8429f477a1d4/files/40-fauna-2a-crocodylia-morphology.pdf|title=Morphology &amp; Physiology of Crocodylia|author=Grigg, G.|author2=Gans, C.|name-list-style=amp|publisher=Australian Government- Department of the Environment |access-date=17 May 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ourplnt.com/worlds-5-largest-crocodiles-ever-recorded/|title=World's Top 5 Largest Crocodiles Ever Recorded|work=Our Planet|date=16 December 2017}}&lt;/ref&gt; || 4.5 (14.8)&lt;ref name=&quot;Saltwater Crocodile&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Webb, G. J. 1991&quot;&gt;{{cite journal|author=Webb, G. J.|author2=Hollis, G. J.|author3=Manolis, S. C.|name-list-style=amp |year=1991|title=Feeding, growth, and food conversion rates of wild juvenile saltwater crocodiles (''Crocodylus porosus'')|journal=Journal of Herpetology|pages= 462–473|jstor=1564770|volume=25|issue=4|doi=10.2307/1564770}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2 || [[Nile crocodile]] || 410 (900)&lt;ref name=autogenerated2&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/nature/life/Nile_crocodile|title=BBC Nature - Nile crocodile videos, news and facts}}&lt;/ref&gt; || 1,090 (2,400)&lt;ref name=&quot;Wood&quot;/&gt; || 4.2 (13.8)&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;
|-
| 3 || [[Orinoco crocodile]] || 380 (840){{Citation needed|date=January 2021}} || 1,100 (2,400){{citation needed|date=May 2013}} || 4.1 (13.5)&lt;ref name=Orinoco&gt;[http://www.arkive.org/orinoco-crocodile/crocodylus-intermedius/ Orinoco crocodile videos, photos and facts – Crocodylus intermedius] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190205063756/http://www.arkive.org/orinoco-crocodile/crocodylus-intermedius/ |date=5 February 2019 }}. ARKive&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.waza.org/en/zoo/choose-a-species/reptiles/crocodiles/crocodylus-intermedius|title=Orinoco Crocodile|author=WAZA|access-date=2 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131110142610/http://www.waza.org/en/zoo/choose-a-species/reptiles/crocodiles/crocodylus-intermedius|archive-date=10 November 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
| 4 || [[Leatherback sea turtle]] || 364 (800)&lt;ref&gt;[http://www.euroturtle.org/outline/Leatherback%20Sea%20Turtle.pdf Leatherback Sea Turtle]. euroturtle.org {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120403001455/http://www.euroturtle.org/outline/Leatherback%20Sea%20Turtle.pdf |date=3 April 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vanaqua.org/education/aquafacts/leatherbacks.html|title=Client Validation|website=www.vanaqua.org|access-date=14 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20110907073934/http://www.vanaqua.org/education/aquafacts/leatherbacks.html|archive-date=7 September 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; || 932 (2,050)&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; || 2.0 (6.6)&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt;
|-
| 5 || [[American crocodile]] || 336 (740)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts/Crocodylus_acutus/|title=ADW: ''Crocodylus acutus'': Information|author=Jake Fishman|work=Animal Diversity Web}}&lt;/ref&gt; || 1,000 (2,200)&lt;ref&gt;[http://www.seaworld.org/animal-info/animal-bytes/animalia/eumetazoa/coelomates/deuterostomes/chordata/craniata/reptilia/crocodylia/american-crocodile.htm Animal Bytes – American Crocodile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102023906/http://seaworld.org/animal-info/animal-bytes/animalia/eumetazoa/coelomates/deuterostomes/chordata/craniata/reptilia/crocodylia/american-crocodile.htm |date=2 November 2013 }}. Seaworld.org&lt;/ref&gt; || 4.0 (13.1)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://animals.nationalgeographic.com/animals/reptiles/american-crocodile/?source=A-to-Z|archive-url=https://web.archive.org/web/20110521012154/http://animals.nationalgeographic.com/animals/reptiles/american-crocodile/?source=A-to-Z|url-status=dead|archive-date=21 May 2011|title=American Crocodile|work=National Geographic|date=10 September 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mazzotti |first=Frank J. |date=1999 |title=American Crocodiles (Crocodylus acutus) in Florida |url=http://www.myfwc.com/media/664081/AmericanCrocodilesinFL.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160507033325/http://www.myfwc.com/media/664081/AmericanCrocodilesinFL.pdf |archive-date=7 May 2016 |website=[[Institute of Food and Agricultural Sciences|UF/IFAS Extension]]}}&lt;/ref&gt;
|-
| 6 || [[Black caiman]] || 300 (661){{Citation needed|date=January 2021}} || 1,000 (2,200){{Citation needed|date=January 2021}}|| 3.9 (12.8)&lt;ref&gt;[http://crocodilian.com/cnhc/csp_mnig.htm Crocodilian Species – Black Caiman (''Melanosucus niger'')]. Crocodilian.com&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.arkive.org/black-caiman/melanosuchus-niger/|title=Black caiman videos, photos and facts - Melanosuchus niger - ARKive|access-date=2 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130204182551/http://www.arkive.org/black-caiman/melanosuchus-niger/|archive-date=4 February 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.seaworld.org/animal-info/animal-bytes/animalia/eumetazoa/coelomates/deuterostomes/chordata/craniata/reptilia/crocodylia/caimans.htm|title=Caimans|author=SeaWorld Parks|author2=Entertainment|name-list-style=amp|access-date=3 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731082306/http://www.seaworld.org/animal-info/animal-bytes/animalia/eumetazoa/coelomates/deuterostomes/chordata/craniata/reptilia/crocodylia/caimans.htm|archive-date=31 July 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Thorbjarnarson |first=J.B. |date=2010 |title=Black Caiman ''Melanosuchus niger'' |url=http://www.iucncsg.org/365_docs/attachments/protarea/06_M-24b37cab.pdf |journal=Crocodiles. Status Survey and Conservation Action Plan |edition=3rd |publisher=ed. by S.C. Manolis and C. Stevenson |pages=29–39}}&lt;/ref&gt;
|-
| 7 || [[Gharial]] || 250 (550)&lt;ref name=&quot;Ghar&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.wwfindia.org/about_wwf/priority_species/gharial/ |title=Gharial |access-date=26 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111018085525/http://wwfindia.org/about_wwf/priority_species/gharial/ |archive-date=18 October 2011 }}&lt;/ref&gt; || 1,000 (2,200)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070625033007/http://animals.nationalgeographic.com/animals/reptiles/gavial.html Gavials (Gharials), Gavial (Gharial) Pictures, Gavial (Gharial) Facts]. Animals.nationalgeographic.com&lt;/ref&gt; || 4.5 (14.8)&lt;ref name= Ghar/&gt;
|-
| 8 || [[American alligator]] || 240 (530)&lt;ref name=&quot;sciencedaily.com&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.sciencedaily.com/articles/a/american_alligator.htm|title=American Alligator|work=ScienceDaily|access-date=28 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20150318173004/http://www.sciencedaily.com/articles/a/american_alligator.htm|archive-date=18 March 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nationalzoo.si.edu&quot;&gt;{{cite web|url=http://nationalzoo.si.edu/animals/reptilesamphibians/facts/factsheets/americanalligator.cfm|title=American Alligator|date=25 April 2016}}&lt;/ref&gt; || 1,000 (2,200)&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; || 3.4 (11.2)&lt;ref name=&quot;nationalzoo.si.edu&quot;/&gt;
|-
| 9 || [[Mugger crocodile]] || 225 (495)&lt;ref name=&quot;sciencedaily.com&quot;/&gt; || 700 (1,500)&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Lang | first1 = J. W. | last2 = Andrews | first2 = H. | last3 = Whitaker | first3 = R. | year = 1989 | title = Sex determination and sex ratios in Crocodylus palustris | journal = American Zoologist | volume = 29 | issue = 3| pages = 935–952 | doi=10.1093/icb/29.3.935| doi-access = free }}&lt;/ref&gt; || 3.3 (10.8)&lt;ref name=&quot;nationalzoo.si.edu&quot;/&gt;
|-
| 10 || [[False gharial]] || 210 (460)&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Mathew |first1=Abraham |last2=Ganesan |first2=M. |last3=Majid |first3=Rozwan A. |last4=Beastall |first4=Claire |title=Breeding of False Gharial (''Tomistoma schlegelii'') at Zoo Negara, Malaysia |url=https://www.zoonegara.my/RPFalseGharial.pdf |access-date=21 June 2024 |website=[[National Zoo of Malaysia|Zoo Negara, Malaysia]]}}&lt;/ref&gt;|| 590 (1,300)&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ahmad |first1=A. A. |last2=Dorrestein |first2=G. M. |last3=Oh |first3=S. J. W. Y. |last4=Hsu |first4=C. D. |title=Multi-organ Metastasis of Fibrolamellar Hepatocellular Carcinoma in a Malayan Gharial (Tomistoma schlegelii) |journal=Journal of Comparative Pathology |date=1 August 2017 |volume=157 |issue=2 |pages=80–84 |doi=10.1016/j.jcpa.2017.06.007 |pmid=28942308 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0021997517301408 |language=en |issn=0021-9975}}&lt;/ref&gt; || 4.0 (13.1)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://tomistoma.org/pa/|title=Tomistoma Task Force|website=tomistoma.org|access-date=2 September 2022|archive-date=14 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171014003920/http://tomistoma.org/pa/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
| 11 || [[Aldabra giant tortoise]] || 205 (450)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts/Dipsochelys_dussumieri/|title=ADW: ''Dipsochelys dussumieri'': Information|author=Chris Ng|work=Animal Diversity Web}}&lt;/ref&gt; || 360 (790)&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; || 1.4 (4.6)&lt;ref name=&quot;pmid5160860&quot;&gt;{{Cite journal 
| last1 = Hughes | first1 = G. M. 
| last2 = Gaymer | first2 = R. 
| last3 = Moore | first3 = M. 
| last4 = Woakes | first4 = A. J. 
| title = Respiratory exchange and body size in the Aldabra giant tortoise 
| journal = The Journal of Experimental Biology 
| volume = 55 
| issue = 3 
| pages = 651–665 
| year = 1971 
| doi = 10.1242/jeb.55.3.651 
| pmid = 5160860
}}&lt;/ref&gt;
|-
| 12 || [[Loggerhead sea turtle]] || 200 (441){{citation needed|date=November 2018}} || 545 (1,202){{citation needed|date=November 2018}}|| 0.95 (3.2)&lt;ref name=&quot;pmid5160860&quot;/&gt;
|-
| 13 || [[Green sea turtle]] || 190 (418.9)&lt;ref name=autogenerated4&gt;{{Cite web|url=https://conserveturtles.org/information-sea-turtles-green-sea-turtle/|title=Information About Sea Turtles: Green Sea Turtle – Sea Turtle Conservancy|access-date=18 October 2019}}&lt;/ref&gt;|| 395 (870.8)&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;|| 1.12 (3.67)&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;
|-
| 14 || [[Slender-snouted crocodile]] || 180 (400)&lt;ref name=&quot;marylandzoo.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.marylandzoo.org/animals-conservation/reptiles/african-slender-snouted-crocodile/|title=African Slender-Snouted Crocodile - The Maryland Zoo in Baltimore|work=The Maryland Zoo in Baltimore}}&lt;/ref&gt; || 325 (720)&lt;ref name=&quot;marylandzoo.org&quot;/&gt; || 3.3 (10.8)&lt;ref name=&quot;marylandzoo.org&quot;/&gt;
|-
| 15 || [[Galápagos tortoise|Galapagos tortoise]] || 175 (390)&lt;ref&gt;[http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Geochelone_nigra.html ADW: Geochelone nigra: Information]. Animaldiversity.ummz.umich.edu&lt;/ref&gt; || 417 (919)&lt;ref name=&quot;Ebersbach&quot;&gt;White Matt (18 August 2015). &quot;[http://www.guinnessworldrecords.com/news/60at60/2015/8/2002-largest-tortoise-392870 2002: Largest Tortoise]&quot;. Official Guinness World Records. Retrieved 27 November 2015.&lt;/ref&gt;|| 1.5 (4.9)&lt;ref&gt;[http://www.sandiegozoo.org/animalbytes/t-galapagos_tortoise.html San Diego Zoo's Animal Bytes: Galápagos Tortoise] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200603034110/http://animals.sandiegozoo.org/ |date=2020-06-03 }}. Sandiegozoo.org&lt;/ref&gt;
|}

===Dinosaurs (Dinosauria)===
{{Main|Dinosaur size}}
{{see also|Largest prehistoric animals}}
[[File:Bruhathkayosaurus matleyi updated.png|right|thumb|320px|''[[Bruhathkayosaurus matleyi]]'', potentially the largest animal to have walked the earth.]]
[[File:Longest dinosaur by clade.svg|alt=|thumb|320x320px|A human and the longest known dinosaurs of the five major clades. Each grid section represents 1 square meter.
{{legend|#B3464A|Sauropoda (''Supersaurus vivianae'')}}
{{legend|#CC48CC|Ornithopoda (''Shantungosaurus giganteus'')}}
{{legend|#58BD67|Theropoda (''Spinosaurus aegyptiacus'')}}
{{legend|#F59331|Thyreophora (''Stegosaurus ungulatus'')}}
{{legend|#73A9D5|Marginocephalia (''Triceratops prorsus'')}}]]

Dinosaurs are now extinct, except for birds, which are theropods.{{citation needed|date=October 2024}}

;Sauropods ([[Sauropoda]])
:The largest dinosaurs, and the largest animals to ever live on land, were the plant-eating, long-necked [[Sauropoda]]. The tallest and heaviest sauropod known from a complete skeleton is a specimen of an immature ''[[Giraffatitan]]'' discovered in [[Tanzania]] between 1907 and 1912, now mounted in the [[Museum für Naturkunde]] of Berlin. It is {{convert|12-13.27|m|ft|abbr=on}} tall and weighed 23.3–39.5 tonnes.&lt;ref name=Mazzettaetal2004&gt;{{cite journal|last=Mazzetta|first=G.V.|title=Giants and bizarres: Body size of some southern South American Cretaceous dinosaurs.|journal=Historical Biology|year=2004|pages=1–13|display-authors=etal|doi=10.1080/08912960410001715132|volume=16|issue=2–4|bibcode=2004HBio...16...71M |citeseerx=10.1.1.694.1650|s2cid=56028251 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Janensch|first=W.|title=The skeleton reconstruction of ''Brachiosaurus brancai''.|year=1950|pages=97–103}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=paul1988&gt;{{cite journal | last1 = Paul | first1 = G.S. | year = 1988 | title = The brachiosaur giants of the Morrison and Tendaguru with a description of a new subgenus, ''Giraffatitan'', and a comparison of the world's largest dinosaurs | journal = Hunteria | volume = 2 | issue = 3| pages = 1–14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bensonetal2014&quot;&gt;{{Cite journal | doi = 10.1371/journal.pbio.1001853| title = Rates of dinosaur body mass evolution indicate 170 million years of sustained ecological innovation on the avian stem lineage| journal = PLOS Biology| volume = 12| issue = 5| pages = e1001853| year = 2014| last1 = Benson | first1 = R. B. J. | last2 = Campione | first2 = N. S. E. | last3 = Carrano | first3 = M. T. | last4 = Mannion | first4 = P. D. | last5 = Sullivan | first5 = C. | last6 = Upchurch | first6 = P. | last7 = Evans | first7 = D. C. | pmid=24802911 | pmc=4011683| doi-access = free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=taylor2009&gt;{{cite journal | last1 = Taylor | first1 = M.P. | year = 2009 | title = A re-evaluation of ''Brachiosaurus altithorax'' Riggs 1903 (Dinosauria, Sauropod) and its generic separation from ''Giraffatitan brancai'' (Janensch 1914) | url = http://www.miketaylor.org.uk/dino/pubs/taylor2009/Taylor2009-brachiosaurus-and-giraffatitan.pdf | journal = Journal of Vertebrate Paleontology | volume = 29 | issue = 3| pages = 787–806 | doi=10.1671/039.029.0309| bibcode = 2009JVPal..29..787T | s2cid = 15220647 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.museumfuernaturkunde.berlin/en/museum/ausstellungen/world-dinosaurs|title=The World of Dinosaurs|work=Museum für Naturkunde|access-date=18 November 2018|language=en|archive-date=16 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116215935/https://www.museumfuernaturkunde.berlin/en/museum/ausstellungen/world-dinosaurs|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; The longest is a {{convert|25|m|ft|abbr=on}} long specimen of ''[[Diplodocus]]'' discovered in [[Wyoming]], and mounted in [[Pittsburgh, Pennsylvania|Pittsburgh]]'s [[Carnegie Natural History Museum]] in 1907. A ''[[Patagotitan]]'' specimen found in Argentina in 2014 is estimated to have been {{convert|37-40|m|ft|abbr=on}} long and {{convert|20|m|ft|abbr=on}} tall, with a weight of 69–77 tonnes.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-27441156|title=BBC News - 'Biggest dinosaur ever' discovered|newspaper=BBC News|access-date=30 September 2014|date=17 May 2014|last1=Morgan|first1=James}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-40889321|title=Giant dinosaur slims down... a bit|date=10 August 2017|work=BBC News|access-date=18 November 2018|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
:There were larger sauropods, but they are known only from a few bones. The current record-holders include ''[[Argentinosaurus]]'', which may have weighed 100 tonnes; ''[[Supersaurus]]'' which might have reached {{convert|34|m|ft|abbr=on}} in length and ''[[Sauroposeidon]]'' which might have been {{convert|18|m|ft|abbr=on}} tall. Some abnormal specimens such as specimen BYU 9024 of the ''[[Barosaurus]]/[[Supersaurus]]'' genus could reach an astounding 45-50 meters long,&lt;ref name=DinosaurBehaviour&gt;{{Cite book|last1=Benton|first1=Michael|date=31 October 2023 |title=Dinosaur Behavior: An Illustrated Guide|publisher=Princeton University Press|language=en |isbn=9780691244297|pages=94–95}}&lt;/ref&gt; with mass varying from the 'modest' 60-66 tons to the more immense 92-120 tons.&lt;ref name=&quot;seebacher2001&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Henderson2013&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;thesauropodomorphlair&quot;/&gt; Two other such sauropods include ''[[Bruhathkayosaurus]]'' and ''[[Maraapunisaurus]]''. Both are known only from fragments that no longer exist. ''Bruhathkayosaurus'' might have been between {{convert|40|–|45|m|ft|abbr=on}} in length and 175–220 tonnes in weight according to some estimates, with recent estimates being place between 110-170 tons.&lt;ref name=DinosaurBehaviour/&gt;&lt;ref name=&quot;mortimer2001a&quot;&gt;Mortimer, M. (2001), [http://dml.cmnh.org/2001Jun/msg00665.html &quot;Re: Bruhathkayosaurus&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170522105714/http://dml.cmnh.org/2001Jun/msg00665.html |date=22 May 2017 }}, discussion group, The Dinosaur Mailing List, 19 June 2001. Accessed 23 May 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bruhathkayosaurus2023&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Paul |first1=Gregory S. |last2=Larramendi |first2=Asier |date=11 April 2023 |title=Body mass estimate of ''Bruhathkayosaurus'' and other fragmentary sauropod remains suggest the largest land animals were about as big as the greatest whales |journal=Lethaia |language=en |volume=56 |issue=2 |pages=1–11 |doi=10.18261/let.56.2.5 |bibcode=2023Letha..56..2.5P |s2cid=259782734 |issn=0024-1164}}&lt;/ref&gt; ''Maraapunisaurus'' might have been approximately 35–40&amp;nbsp;m long and 80–120 tonnes or more.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Paul|first=Gregory S.|date=2019|title=Determining the largest known land animal: A critical comparison of differing methods for restoring the volume and mass of extinct animals|url=http://www.gspauldino.com/Titanomass.pdf|journal=Annals of the Carnegie Museum|volume=85|issue=4|pages=335–358|doi=10.2992/007.085.0403|s2cid=210840060}}&lt;/ref&gt; Each of these two 'super-sauropods' would have easily rivalled the largest blue whale in size.&lt;ref name=&quot;Bruhathkayosaurus2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NYT-20240229&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Rank
! Animal
! Average mass&lt;br /&gt;[tonnes]
! Maximum mass&lt;br /&gt;[tonnes]
! Average total length&lt;br /&gt;[m (ft)]
|-
| 1 || ''[[Bruhathkayosaurus matleyi]]''|| 110-170&lt;ref name=&quot;Bruhathkayosaurus2023&quot;/&gt; || 240&lt;ref name=&quot;Bruhathkayosaurus2023&quot;/&gt; || 44.1-45 (144.6-148)&lt;ref&gt;Mortimer, M. (2001), [http://dml.cmnh.org/2001Jun/msg00665.html &quot;Re: Bruhathkayosaurus&quot;], discussion group, The Dinosaur Mailing List, 19 June 2001. Accessed 23 May 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mortimer2004&quot;&gt;Mortimer, M. (2004), [http://dml.cmnh.org/2004Sep/msg00086.html &quot;Re: Largest Dinosaurs&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190913171408/http://dml.cmnh.org/2004Sep/msg00086.html |date=13 September 2019 }}, discussion group, The Dinosaur Mailing List, 7 September 2004. Accessed 23 May 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=DinosaurBehaviour/&gt;
|-
| 2 || ''[[Maraapunisaurus fragillimus]]'' || 80-120&lt;ref name=&quot;Maraapunisaurus&quot;&gt;{{Cite journal|last=Paul|first=Gregory S.|date=2019|title=Determining the largest known land animal: A critical comparison of differing methods for restoring the volume and mass of extinct animals|url=http://www.gspauldino.com/Titanomass.pdf|journal=Annals of the Carnegie Museum|volume=85|issue=4|pages=335–358|doi=10.2992/007.085.0403|s2cid=210840060 }}&lt;/ref&gt; || 150&lt;ref name=&quot;carpenter2006&quot;&gt;Carpenter, K. (2006). &quot;[https://web.archive.org/web/20190307212428/http://pdfs.semanticscholar.org/dd15/6c0abe4328abf1ee83fe43433205eb723f3c.pdf Biggest of the big: a critical re-evaluation of the mega-sauropod ''Amphicoelias fragillimus''].&quot; In Foster, J.R. and Lucas, S.G., eds., 2006, ''Paleontology and Geology of the Upper Jurassic Morrison Formation.'' New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin '''36''': 131–138.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt; || 35-40 (115–131)&lt;ref name=&quot;Maraapunisaurus&quot;/&gt;
|-
| 3 || ''[[Barosaurus lentus]]/[[Supersaurus vivianae]]'' BYU 9024 || 60-66&lt;ref name=&quot;seebacher2001&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Henderson2013&quot;&gt;{{cite journal |last=Henderson |first=Donald |year=2013 |title=Sauropod Necks: Are They Really for Heat Loss? |journal=PLOS ONE |volume=8 |issue=10 |pages=e77108 |doi=10.1371/journal.pone.0077108|pmid=24204747 |pmc=3812985 |bibcode=2013PLoSO...877108H |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=G.S.Paul2016&gt;Paul, G.S., 2016, ''The Princeton Field Guide to Dinosaurs 2nd edition'', Princeton University Press p. 213&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Barosaurus&quot;&gt;{{Cite web|url=https://svpow.com/2019/06/16/supersaurus-ultrasaurus-and-dystylosaurus-in-2019-part-2b-the-size-of-the-byu-9024-animal/|title=The size of the BYU 9024 animal|date=16 June 2019|website=svpow.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220416135446/https://svpow.com/2019/06/16/supersaurus-ultrasaurus-and-dystylosaurus-in-2019-part-2b-the-size-of-the-byu-9024-animal/|archive-date=16 April 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt; || 92-120&lt;ref name=&quot;thesauropodomorphlair&quot;&gt;{{Cite web|url=https://thesauropodomorphlair.wordpress.com/2020/01/28/volumetric-analysis-of-barosaurus-size/|title=Volumetric analysis of Barosaurus' size|date=28 January 2020|website=thesauropodomorphlair}}&lt;/ref&gt; || 45-50 (148–160)&lt;ref name=&quot;Barosaurus&quot;/&gt;&lt;ref name=DinosaurBehaviour/&gt;
|-
| 4 || ''[[Argentinosaurus huinculensis]]'' || 75-80&lt;ref name=&quot;Bensonetal2014&quot;/&gt; || 100&lt;ref name=&quot;Bensonetal2014&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;noto2016&quot; /&gt; || 35–39.7 (115–130)&lt;ref name=&quot;Bensonetal2014&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Paul1997&quot;&gt;{{cite conference |last=Paul |first=G.S. |editor1=Wolberg, D.L. |editor2=Stump, E. |editor3=Rosenberg, G.D. |year=1997 |book-title=DinoFest International Proceedings |conference=Dinofest International |title=Dinosaur models: the good, the bad, and using them to estimate the mass of dinosaurs |pages=129–154 |publisher=The Academy of Natural Sciences |url=http://gspauldino.com/Models.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304084114/http://gspauldino.com/Models.pdf |archive-date=4 March 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
| 5 || ''[[Mamenchisaurus]]'' || 50-80&lt;ref name=&quot;Mamenchisaurus&quot;/&gt; || 80&lt;ref name=&quot;Mamenchisaurus&quot;/&gt; || 26–35 (85–115)&lt;ref name=&quot;Mamenchisaurus&quot;&gt;{{Cite journal|last=Paul|first=Gregory S.|date=2019|title=Determining the largest known land animal: A critical comparison of differing methods for restoring the volume and mass of extinct animals|url=http://www.gspauldino.com/Titanomass.pdf|journal=Annals of the Carnegie Museum|volume=85|issue=4|pages=335–358|via=|doi=10.2992/007.085.0403|s2cid=210840060 }}&lt;/ref&gt;
|-
| 6 || ''[[Notocolossus gonzalezparejasi]]'' ||  44.9–75.9&lt;ref name=&quot;noto2016&quot; /&gt; || 75.9&lt;ref name=&quot;noto2016&quot; /&gt; || 28 (92)&lt;ref name=&quot;noto2016&quot;&gt;{{cite journal | last1 = González Riga | first1 = Bernardo J. | last2 = Lamanna | first2 = Matthew C. | last3 = Ortiz David | first3 = Leonardo D. | last4 = Calvo | first4 = Jorge O. | last5 = Coria | first5 = Juan P. | year = 2016 | title = A gigantic new dinosaur from Argentina and the evolution of the sauropod hind foot | journal = Scientific Reports | volume = 6 | issue = | page = 19165 | doi = 10.1038/srep19165 | bibcode = 2016NatSR...619165G | pmid=26777391 | pmc=4725985}}&lt;/ref&gt;
|-
| 7 || ''[[Patagotitan mayorum]]'' || 55-69&lt;ref name=&quot;desc&quot;/&gt; || 77&lt;ref name=&quot;desc&quot;/&gt; || 33–37 (108–121)&lt;ref name=&quot;desc&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Carballido | first1 = José L. | last2 = Pol | first2 = Diego | last3 = Otero | first3 = Alejandro | last4 = Cerda | first4 = Ignacio A. | last5 = Salgado | first5 = Leonardo | last6 = Garrido | first6 = Alberto C. | last7 = Ramezani | first7 = Jahandar | last8 = Cúneo | first8 = Néstor R. | last9 = Krause | first9 = Javier M. | year = 1860 | title = A new giant titanosaur sheds light on body mass evolution among sauropod dinosaurs | url = | journal = Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences | volume = 284 | issue = 1860| page = 20171219 | doi = 10.1098/rspb.2017.1219 | pmid = 28794222 | pmc = 5563814 }}&lt;/ref&gt;
|-
| 8 || ''[[Puertasaurus reuili]]'' || 50-60&lt;ref name=G.S.Paul2010&gt;Paul, G.S. (2016) ''The Princeton Field Guide to Dinosaurs''. 2nd ed. [[Princeton University Press]] p. 206&lt;/ref&gt; || 60 || 27-30 (89–98)&lt;ref name=&quot;Holtz2012&quot;&gt;Holtz, Tom (2012) [https://www.geol.umd.edu/~tholtz/dinoappendix/HoltzappendixWinter2011.pdf Genus List for Holtz (2007) ''Dinosaurs'']&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.geol.umd.edu/~tholtz/dinoappendix/appendix.html|title=Supplementary Information to Dinosaurs: The Most Complete, Up-to-Date Encyclopedia for Dinosaur Lovers of All Ages|last=Holtz|first=Thomas R.|date=2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hartman 2013&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.skeletaldrawing.com/home/2013/06/the-biggest-of-big.html |title=The biggest of the big|last=Hartman|first=Scott|date=2013|website=Skeletal Drawing|access-date=4 November 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
| 9 || ''[[Sauroposeidon proteles]]'' || 40-60&lt;ref name=&quot;Wedeletal2000b&quot;/&gt; || 60&lt;ref name=&quot;Wedeletal2000b&quot;/&gt; || 27–34 (89–112)&lt;ref name=&quot;Wedeletal2000b&quot;&gt;{{cite journal|last=Wedel|first=Mathew J.|author2=Cifelli, R.L.|author3=Sanders, R..K.|year=2000|title=Osteology, paleobiology, and relationships of the sauropod dinosaur ''Sauroposeidon''|journal=Acta Palaeontologica Polonica|volume=45|pages=343–388|url=http://sauroposeidon.net/Wedel-et-al_2000b_sauroposeidon.pdf|access-date=27 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080705145747/http://sauroposeidon.net/Wedel-et-al_2000b_sauroposeidon.pdf|archive-date=5 July 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;G.S.Paul2010&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Wedel&amp;Cifelli2005&quot;&gt;{{cite journal|last=Wedel |first=Mathew J. |author2=Cifelli, Richard L. |date=Summer 2005 |title=''Sauroposeidon'': Oklahoma's Native Giant |journal=Oklahoma Geology Notes |volume=65 |issue=2 |pages=40–57 |url=http://sauroposeidon.net/Wedel-Cifelli_2005_native-giant.pdf |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080920233732/http://sauroposeidon.net/Wedel-Cifelli_2005_native-giant.pdf |archivedate=20 September 2008 }}&lt;/ref&gt;
|-
| 10 || ''[[Dreadnoughtus schrani]]'' || 22.1–59.3&lt;ref name=&quot;downsize&quot;/&gt; || 59.3&lt;ref name=&quot;downsize&quot;/&gt; || 26 (85)&lt;ref name=&quot;noto2016&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;downsize&quot;&gt;{{cite journal|last1=Bates|first1=Karl T.|last2=Falkingham|first2=Peter L.|last3=Macaulay|first3=Sophie|last4=Brassey|first4=Charlotte|last5=Maidment|first5=Susannah C.R.|year=2015|title=Downsizing a giant: re-evaluating Dreadnoughtus body mass|journal=Biol Lett|volume=11|issue=6|pages=20150215|doi=10.1098/rsbl.2015.0215|pmid=26063751|pmc=4528471}}&lt;/ref&gt;
|}

;Theropods ([[Theropoda]])
:The largest [[theropod]] known from a nearly complete skeleton is the most complete ''[[Tyrannosaurus]]'' ''rex'' specimen, nicknamed &quot;[[Sue (dinosaur)|Sue]]&quot;, which was discovered in [[South Dakota]] in 1990 and now mounted in the [[Field Museum]] of Chicago at a total length of {{convert|12.3|m|ft|abbr=on}}. Body mass estimates have reached over 9,500&amp;nbsp;kg,&lt;ref name=&quot;Hutchinsonetal2011&quot;&gt;{{cite journal |title=A computational analysis of limb and body dimensions in ''Tyrannosaurus rex'' with implications for locomotion, ontogeny, and growth |journal=PLOS ONE |year=2011 |last1=Hutchinson |first1=John R. |last2=Bates |first2=Karl T. |last3=Molnar |first3=Julia |last4=Allen |first4=Vivian |last5=Makovicky |first5=Peter J. |volume=6 |issue=10 |pages=1–20 |doi=10.1371/journal.pone.0026037 |bibcode=2011PLoSO...626037H |pmid=22022500 |pmc=3192160|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; though other figures, such as Hartman's 2013 estimate of 8,400&amp;nbsp;kg,&lt;ref name=&quot;Hartman2013&quot;&gt;{{cite web |url= http://www.skeletaldrawing.com/home/mass-estimates-north-vs-south-redux772013 |title=Mass estimates: North vs South redux |last=Hartman |first=Scott |date=7 July 2013 |access-date=17 August 2015 }}&lt;/ref&gt; have been lower.
:Another giant theropod is ''[[Spinosaurus]] aegyptiacus'' from the mid-Cretaceous of North Africa. Size estimates have been fluctuating far more over the years, with length estimates ranging from 12.6 to 18 m and mass estimates from 7 to 20.9 t.&lt;ref name=&quot;dalsassoetal2005&quot;&gt;{{cite journal |title=New information on the skull of the enigmatic theropod ''Spinosaurus'', with remarks on its size and affinities |journal=Journal of Vertebrate Paleontology |year=2005 |last1=Dal Sasso |first1=Christiano |last2=Maganuco |first2=Simone |last3=Buffetaut |first3=Eric |last4=Mendez |first4=Marco A. |volume=25 |issue=4 |pages=888–896 |url=http://www.reocities.com/Athens/bridge/4602/spinoskull.pdf |access-date=17 August 2015 |doi=10.1671/0272-4634(2005)025[0888:niotso]2.0.co;2 |s2cid=85702490 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429015542/http://reocities.com/Athens/bridge/4602/spinoskull.pdf |archive-date=29 April 2011 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=TH07&gt;{{cite journal |last=Therrien |first=F. |author2=Henderson, D.M. |year=2007 |title=My theropod is bigger than yours...or not: estimating body size from skull length in theropods |journal=Journal of Vertebrate Paleontology |volume=27 |issue=1 |pages=108–115 |doi=10.1671/0272-4634(2007)27[108:MTIBTY]2.0.CO;2 |s2cid=86025320 |issn=0272-4634}}&lt;/ref&gt; Recent findings favor a length exceeding 15 m &lt;ref name=&quot;ibrahimetal2014&quot;&gt;{{cite journal|last1=Ibrahim|first1=Nizar|author-link=Nizar Ibrahim|last2=Sereno|first2=Paul C.|last3=Dal Sasso|first3=Christiano|last4=Maganuco|first4=Simone|display-authors=etal|year=2014|title=Semiaquatic adaptations in a giant predatory dinosaur|url=https://researchportal.port.ac.uk/portal/en/publications/semiaquatic-adaptations-in-a-giant-predatory-dinosaur(8f11a1ce-3265-4b3b-8c81-6f576856a87f).html|journal=Science|volume=345|issue=6204|pages=1613–1616|bibcode=2014Sci...345.1613I|doi=10.1126/science.1258750|pmid=25213375|s2cid=34421257|doi-access=free}}&lt;!--|access-date=2015-08-17 --&gt;&lt;/ref&gt; and a body mass of 7.5 tons.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://paulsereno.uchicago.edu/discoveries/spinosaurus_aegyptiacus/|title=Discoveries - Paul Sereno - Paleontologist - The University of Chicago|website=paulsereno.uchicago.edu|access-date=14 June 2017}}&lt;/ref&gt;
:Other contenders known from partial skeletons include ''[[Giganotosaurus]] carolinii'' (est. 12.2–13.2 m and 6-13.8 tonnes) and ''[[Carcharodontosaurus]] saharicus'' (est. 12-13.3 m and 6.2-15.1 tonnes).&lt;ref name=&quot;TH07&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Coria1995&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Coria | first1 = R. A. | last2 = Salgado | first2 = L. | year = 1995 | title = A new giant carnivorous dinosaur from the Cretaceous of Patagonia. | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1995-09-21_377_6546/page/225 | journal = Nature | volume = 377 | issue = 6546| pages = 225–226 | doi=10.1038/377224a0| bibcode = 1995Natur.377..224C | s2cid = 30701725 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;coria2006&quot;&gt;Coria, R. A. and Currie, P. J. (2006). &quot;A new carcharodontosaurid (Dinosauria, Theropoda) from the Upper Cretaceous of Argentina&quot;. ''Geodiversitas'', '''28''' (1): 71–118. [http://www.mnhn.fr/museum/front/medias/publication/7653_g06n1a4.pdf pdf link]  {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131002120231/http://www.mnhn.fr/museum/front/medias/publication/7653_g06n1a4.pdf |date=2 October 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Holtz2008&quot;&gt;Holtz, Thomas R. Jr. (2012) ''Dinosaurs: The Most Complete, Up-to-Date Encyclopedia for Dinosaur Lovers of All Ages,'' [http://www.geol.umd.edu/~tholtz/dinoappendix/HoltzappendixWinter2011.pdf Winter 2011 Appendix].&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;serenoetal1996&quot;&gt;{{Cite journal | last1 = Sereno | first1 = P. C. | last2 = Dutheil | first2 = D. B. | last3 = Iarochene | first3 = M. | last4 = Larsson | first4 = H. C. E. | last5 = Lyon | first5 = G. H. | last6 = Magwene | first6 = P. M. | last7 = Sidor | first7 = C. A. | last8 = Varricchio | first8 = D. J. | last9 = Wilson | first9 = J. A. | doi = 10.1126/science.272.5264.986 | title = Predatory dinosaurs from the Sahara and Late Cretaceous faunal differentiation | journal = Science | volume = 272 | issue = 5264 | pages = 986–991 | year = 1996 | pmid =  8662584| bibcode = 1996Sci...272..986S | s2cid = 39658297 | url = http://doc.rero.ch/record/13893/files/PAL_E831.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;seebacher2001&quot;&gt;{{cite journal | doi = 10.1671/0272-4634(2001)021[0051:ANMTCA]2.0.CO;2 | last1 = Seebacher | first1 = F. | year = 2001 | title = A new method to calculate allometric length-mass relationships of dinosaurs | journal = Journal of Vertebrate Paleontology | volume = 21 | issue = 1| pages = 51–60 | issn = 0272-4634 | citeseerx = 10.1.1.462.255 | s2cid = 53446536 }}&lt;/ref&gt; ''Saurophaganax maximus'' is another contender for largest theropod since the bones of the largest specimens (tibia, centrum and atlas) are reportedly as large or even larger than the same bones in ''Giganotosaurus'', though these remains are yet to be properly described.&lt;ref name=&quot;Thecodontia&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.thecodontia.com/blog/the-largest-theropod-dinosaur-known-to-science/|title= The largest theropod known to science... ...and how certain can we be?|date=12 April 2023|access-date=5 May 2024|website=thecodontia|author=Dan Folkes}}&lt;/ref&gt;
:The largest [[extant taxon|extant]] theropod is the [[common ostrich]] (see birds, below).
;Armored dinosaurs ([[Thyreophora]])
:The largest [[thyreophora]]ns were ''[[Ankylosaurus]]'' and ''[[Stegosaurus]]'', from the Late Cretaceous and Late Jurassic periods (respectively) of what is now North America, both measuring up to {{convert|9|m|ft|abbr=on}} in length and estimated to weigh up to 6 tonnes.&lt;ref&gt;[http://www.chemistrydaily.com/chemistry/Stegosaurus Chemistry - Stegosaurus]. Chemistrydaily.com {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160126054040/http://www.chemistrydaily.com/chemistry/Stegosaurus |date=26 January 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.sciencekids.co.nz/sciencefacts/dinosaurs/ankylosaurus.html Ankylosaurus Facts]. sciencekids.co.nz&lt;/ref&gt;
;Ornithopods ([[Ornithopoda]])
:The largest ornithopods were the [[hadrosaur]]ids ''[[Shantungosaurus]]'', a late Cretaceous dinosaur found in the Shandong Peninsula of China, and ''[[Magnapaulia]]'' from the late Cretaceous of North America. Both species are known from fragmentary remains but are estimated to have reached over {{convert|15|m|ft|abbr=on}} in length&lt;ref name=XZetal07&gt;{{Cite journal | last1 = Zhao | first1 = M. Z. | last2 = Zhang | first2 = H. Z. | doi = 10.1007/s10114-005-0808-x | title = The weighted transience and recurrence of Markov processes | journal = Acta Mathematica Sinica, English Series | volume = 23 | pages = 111–126 | year = 2006 | s2cid = 119700784 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=WJM81&gt;{{cite journal|last=Morris |first=William J. |year=1981 |title=A new species of hadrosaurian dinosaur from the Upper Cretaceous of Baja California: ''Lambeosaurus laticaudus'' |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-paleontology_1981-03_55_2/page/453 |jstor=1304231|journal=Journal of Paleontology |volume=55 |issue=2 |pages=453–462}}&lt;/ref&gt; and were likely the heaviest non-sauropod dinosaurs, estimated at over 23&amp;nbsp;tonnes.&lt;ref name=WJM81/&gt;
;Ceratopsians ([[Ceratopsia]])
:The largest [[ceratopsia]]ns were ''[[Triceratops]]'' and its ancestor ''[[Eotriceratops]]'' from the late Cretaceous of North America. Both estimated to have reached about {{convert|9|m|ft|abbr=on}} in length&lt;ref name=&quot;Dodhorned&quot;&gt;{{cite book|title=The Horned Dinosaurs|year=1996|author=Dodson, P.|publisher=Princeton University Press, Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-02882-8|url=https://archive.org/details/horneddinosaursn00dods_0}}&lt;/ref&gt; and weighed 12&amp;nbsp;tonnes.&lt;ref name=&quot;Alexander&quot;&gt;{{Cite journal | last1 = Alexander | first1 = R. M. | doi = 10.1111/j.1096-3642.1985.tb00871.x | title = Mechanics of posture and gait of some large dinosaurs | journal = Zoological Journal of the Linnean Society | volume = 83 | pages = 1–25| year = 1985 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wuetal2007&quot;&gt;{{Cite journal | last1 = Wu | first1 = X. C. | last2 = Brinkman | first2 = D. B. | last3 = Eberth | first3 = D. A. | last4 = Braman | first4 = D. R. | title = A new ceratopsid dinosaur (Ornithischia) from the uppermost Horseshoe Canyon Formation (upper Maastrichtian), Alberta, Canada | url = https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-earth-sciences_2007-09_44_9/page/1243 | doi = 10.1139/E07-011 | journal = Canadian Journal of Earth Sciences | volume = 44 | issue = 9 | pages = 1243–1265 | year = 2007 | bibcode = 2007CaJES..44.1243W }}&lt;/ref&gt;

====Birds (Aves)====
{{main|List of largest birds}}
[[File:Strauss m Tanzania.jpg|thumb|The [[common ostrich]] is the largest living bird.]]
The largest living [[bird]], a member of the [[Struthioniformes]], is the [[common ostrich]] (''Struthio camelus''), from the plains of [[Africa]]. A large male ostrich can reach a height of {{convert|2.8|m|ft|abbr=on}} and weigh over {{convert|156|kg|lb|abbr=on}}.&lt;ref name=&quot;birding&quot;&gt;[http://www.birding.com/birdrecords1.asp birding.com] records {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070302004911/http://www.birding.com/birdrecords1.asp |date=2 March 2007 }}&lt;/ref&gt; A mass of {{convert|200|kg|lb|abbr=on}} has been cited for the common ostrich but no wild ostriches of this weight have been verified.&lt;ref name=autogenerated3&gt;[http://www.avianmedicine.net/ampa/48.pdf Avian Medicine: Principles and Application]. avianmedicine.net {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090419061330/http://www.avianmedicine.net/ampa/48.pdf |date=19 April 2009 }}&lt;/ref&gt; Eggs laid by the ostrich can weigh {{convert|1.4|kg|lb|abbr=on}} and are the largest eggs in the world today.{{Citation needed|date=January 2021}}

The largest bird in the fossil record may be the extinct [[elephant bird]]s (Aepyornithidae) of Madagascar, which were related to the [[Kiwi (bird)|kiwis]]. ''[[Aepyornis]]'' exceeded {{convert|3|m|ft|abbr=on}} in height and {{convert|500|kg|lb|abbr=on}}, while ''[[Vorombe]]'' could reach a similar height and a mass of {{convert|732|kg|lb|abbr=on}}.&lt;ref name=&quot;Hansford2018b&quot;&gt;{{cite journal|last1= Hansford|first1=J. P.|last2= Turvey|first2=S. T.|title= Unexpected diversity within the extinct elephant birds (Aves: Aepyornithidae) and a new identity for the world's largest bird|journal= [[Royal Society Open Science]]|volume= 5|issue= 9|date= 26 September 2018|page= 181295|doi=10.1098/rsos.181295|pmc= 6170582|pmid= 30839722|bibcode=2018RSOS....581295H}}&lt;/ref&gt; The last of the elephant birds became extinct about 300 years ago. Of almost exactly the same upper proportions as the largest elephant birds was ''[[Dromornis stirtoni]]'' of [[Australia]], part of a 26,000-year-old group called [[mihirung]]s of the family [[Dromornithidae]].&lt;ref&gt;Murray, Peter F.; Vickers-Rich, Patricia (2004). ''Magnificent Mihirungs: The Colossal Flightless Birds of the Australian Dreamtime''. Indiana University Press. {{ISBN|978-0-253-34282-9}}&lt;/ref&gt; The largest carnivorous bird was ''[[Brontornis]]'', an extinct flightless bird from [[South America]] which reached a weight of {{convert|350|to|400|kg|lb|abbr=on}} and a height of about {{convert|2.8|m|ftin|abbr=on}}.&lt;ref&gt;Alvarenga, H.; Chiappe, L.; Bertelle, S. (3 May 2011), ''Phorusrhacids: the Terror Birds'', in Dyke, G.; Kaiser, G., Living Dinosaurs: The Evolutionary History of Modern Birds, Wiley, pp. 187–208, {{ISBN|978-0-470-65666-2}}&lt;/ref&gt; The tallest carnivorous bird was ''[[Kelenken]]'', which could reach 3 to 3.2 meters in height and 220 to 250 kilograms. The tallest bird ever was the [[giant moa]] (''Dinornis maximus''), part of the moa family of [[New Zealand]] that went [[extinct]] around 1500 AD. This particular species of moa stood up to {{convert|3.7|m|ft|abbr=on}} tall,&lt;ref name=birding/&gt; but weighed about half as much as a large elephant bird or [[mihirung]] due to its comparatively slender frame.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt;

The heaviest bird ever capable of flight was ''[[Argentavis magnificens]]'', the largest member of the now extinct [[family (biology)|family]] [[Teratornithidae]], found in Miocene-aged fossil beds of Argentina, with a wingspan up to {{convert|5.5|m|ft|abbr=on}}, a length of up to {{convert|1.25|m|ft|abbr=on}}, a height on the ground of up to {{convert|1.75|m|ft|abbr=on}} and a body weight of at least {{convert|71|kg|lb|abbr=on}}.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = Chatterjee | first1 = S. | last2 = Templin | first2 = R. J. | last3 = Campbell | first3 = K. E. | doi = 10.1073/pnas.0702040104 | title = The aerodynamics of Argentavis, the world's largest flying bird from the Miocene of Argentina | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2007-07-24_104_30/page/12398 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | volume = 104 | issue = 30 | pages = 12398–12403 | year = 2007 | pmid = 17609382| pmc = 1906724| bibcode = 2007PNAS..10412398C | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ksepka 10624–10629&quot;&gt;{{cite journal|title=Flight performance of the largest volant bird|first=Daniel T.|last=Ksepka|date=22 July 2014|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=111|issue=29|pages=10624–10629|doi=10.1073/pnas.1320297111|pmid=25002475|pmc=4115518|bibcode=2014PNAS..11110624K|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ''[[Pelagornis sandersi]]'' is thought to have had an even larger wingspan of about {{convert|6.1|-|7.4|m|ft|abbr=on}}, but is only about {{convert|22|-|40|kg|lb|abbr=on}}, half the mass of the former.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ibtimes.co.uk/pelagornis-sandersi-worlds-biggest-bird-was-twice-big-albatross-24ft-wingspan-1455666|title=Pelagornis Sandersi: World's Biggest Bird Was Twice as Big as Albatross with 24ft Wingspan|first=Hannah|last=Osborne|date=7 July 2014|website=ibtimes.co.uk|access-date=14 June 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ksepka 10624–10629&quot;/&gt;

=====Heaviest living bird species=====
The following is a list of the heaviest living bird species based on maximum reported or reliable mass, but average weight is also given for comparison. These species are almost all flightless, which allows for these particular birds to have denser bones and heavier bodies. Flightless birds comprise less than 2% of all living bird species.{{Citation needed|date=January 2021}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Rank
! Animal
! Binomial name
! Average mass&lt;br /&gt;[kg (lb)]
! Maximum mass&lt;br /&gt;[kg (lb)]
! Average total length&lt;br /&gt;[cm (ft)]
! [[Bird flight|Flighted]]
|-
| 1 || [[Common ostrich]] ||''Struthio camelus''|| 104 (230)&lt;ref name= Davies&gt;Davies, Stephen, ''Ratites and Tinamous''. Oxford University Press (2002), {{ISBN|978-0-19-854996-3}}&lt;/ref&gt; || 156.8 (346)&lt;ref name= Davies/&gt; || 210 (6.9)&lt;ref name= Handbook1&gt;del Hoyo, et al.,''Handbook of the Birds of the World. Volume 1: Ostrich to Ducks''. Lynx Edicons (1992), {{ISBN|978-84-87334-10-8}}&lt;/ref&gt; || No
|-
| 2 || [[Somali ostrich]] ||''Struthio molybdophanes''|| 90 (200)&lt;ref name= Davies/&gt; || 130 (287){{Citation needed|date=May 2016}} || 200 (6.6)&lt;ref name= Davies/&gt; || No
|-
| 3 || [[Southern cassowary]] ||''Casuarius casuarius''|| 45 (99)&lt;ref name= Davies/&gt; || 85 (190)&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Kofron | first1 = Christopher P. | year = 1999 | title = Attacks to humans and domestic animals by the southern cassowary (Casuarius casuarius johnsonii) in Queensland, Australia | journal = Journal of Zoology | volume = 249 | issue = 4| pages = 375–381 | doi = 10.1111/j.1469-7998.1999.tb01206.x }}&lt;/ref&gt; || 155 (5.1)&lt;ref name= Davies/&gt; || No
|-
| 4 || [[Northern cassowary]] ||''Casuarius unappendiculatus''|| 44 (97)&lt;ref name= Davies/&gt; || 75 (170)&lt;ref name= Davies/&gt; || 149 (4.9)&lt;ref name= Handbook1/&gt; || No
|-
| 5 || [[Emu]] ||''Dromaius novaehollandiae''|| 33 (73)&lt;ref name= Davies/&gt;&lt;ref name = &quot;CRC&quot;&gt;''CRC Handbook of Avian Body Masses'' by John B. Dunning Jr. (Editor). CRC Press (1992), {{ISBN|978-0-8493-4258-5}}.&lt;/ref&gt; || 70 (150){{Citation needed|date=May 2016}} || 153 (5)&lt;ref name= Davies/&gt; || No
|-
| 6 || [[Emperor penguin]] ||''Aptenodytes forsteri''|| 31.5 (69)&lt;ref name= Handbook1/&gt;&lt;ref name= Penguin&gt;Marion, Remi, ''Penguins: A Worldwide Guide''. Sterling Publishing Co. (1999), {{ISBN|0-8069-4232-0}}&lt;/ref&gt; || 46 (100)&lt;ref name= Handbook1/&gt; || 114 (3.7)&lt;ref name= Handbook1/&gt; || No
|-
| 7 || [[Greater rhea]] ||''Rhea americana''|| 23 (51)&lt;ref name = &quot;CRC&quot;/&gt; || 40 (88)&lt;ref name= Handbook1/&gt; || 134 (4.4)&lt;ref name= Davies/&gt; || No
|-
| 8 || [[Domestic turkey|Domestic turkey/wild turkey]] ||''Meleagris gallopavo''|| 13.5 (29.8) &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.businessinsider.com/how-big-turkeys-were-then-and-now-2015-11|title=The turkeys we eat today weigh twice as much as they did a few decades ago|first=Tanya Lewis, Lydia|last=Ramsey|website=Business Insider}}&lt;/ref&gt; || 39 (86)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://extension.illinois.edu/turkey/turkey_facts.cfm|title=Turkey Facts - Turkey for Holidays - University of Illinois Extension|website=extension.illinois.edu|access-date=2 September 2022|archive-date=8 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180708042633/http://extension.illinois.edu/turkey/turkey_facts.cfm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;|| 100 - 124.9 (3.3 – 4.1){{Citation needed|date=May 2016}} || Yes
|-
| 9 || [[Dwarf cassowary]] ||''Casuarius bennetti''|| 19.7 (43)&lt;ref name= Davies/&gt; || 34 (75)&lt;ref name= Davies/&gt; || 105 (3.4){{Citation needed|date=May 2016}} || No
|-
| 10 || [[Lesser rhea]] ||''Rhea pennata''|| 19.6 (43)&lt;ref name= Davies/&gt; || 28.6 (63)&lt;ref name= Davies/&gt; || 96 (3.2)&lt;ref name= Handbook1/&gt; || No
|-
| 11 || [[Mute swan]] ||''Cygnus olor''|| 11.87 (26.2) || 23 (51) || 100-130 (3.3 - 4.3)&lt;ref name=&quot;Hoyo, J 1996&quot;/&gt; || Yes
|-
| 12 || [[Great bustard]] ||''Otis tarda''|| 10.6 (23.4){{Citation needed|date=May 2016}} || 21 (46)&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; || 115 (3.8){{Citation needed|date=May 2016}} || Yes
|-
| 13 || [[King penguin]] ||''Aptenodytes patagonicus''|| 13.6 (30)&lt;ref name= Handbook1/&gt;&lt;ref name = Penguin/&gt; || 20 (44)&lt;ref&gt;[http://www.authorstream.com/Presentation/dawnvea09-169623-Leopard-Seals-group-Penguin-Slideshow-g-Entertainment-ppt-powerpoint/ Leopard Seals Group Penguin Slideshow Ppt Presentation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180218024251/http://www.authorstream.com/Presentation/dawnvea09-169623-Leopard-Seals-group-Penguin-Slideshow-g-Entertainment-ppt-powerpoint/ |date=18 February 2018 }}. Authorstream.com (31 March 2009)&lt;/ref&gt; || 92 (3){{Citation needed|date=May 2016}} || No
|-
| 14 || [[Kori bustard]] ||''Ardeotis kori''|| 11.4 (25.1)&lt;ref name= Handbook1/&gt; || 20 (44.1){{Citation needed|date=May 2016}} || 150 (5)&lt;ref name= Handbook1/&gt; || Yes
|-
| 15 || [[Trumpeter swan]] ||''Cygnus buccinator''|| 11.6 (25.1) || 17.2 (38) || 138 - 165 (4.5 - 5.4) || Yes
|-
| 16 || [[Wandering albatross]] ||''Diomedea exulans''|| 11.9 (24) || 16.1 (38)&lt;ref&gt;Wood, Gerald (1983). The Guinness Book of Animal Facts and Feats. {{ISBN|978-0-85112-235-9}}.&lt;/ref&gt; || 107 - 135 (3.5 - 4.4) || Yes
|-
| 17 || [[Whooper swan]] ||''Cygnus cygnus''|| 11.4 (25) || 15.5 (32) || 140 - 165 (4.5 - 5.4) || Yes
|-
| 18 || [[Dalmatian pelican]] ||''Pelecanus crispus''|| 11.5 (25) || 15 (33.1){{Citation needed|date=May 2016}} || 183 (6){{Citation needed|date=May 2016}} || Yes
|-
| 19 || [[Andean condor]] ||''Vultur gryphus''|| 11.3 (25)&lt;ref name=&quot;Hoyo, J 1996&quot;&gt;del Hoyo, J; Elliot, A; Sargatal, J (1996). Handbook of the Birds of the World 3. Barcelona: Lynx Edicions. {{ISBN|84-87334-20-2}}.&lt;/ref&gt; || 14.9 (33)&lt;ref name=&quot;Hoyo, J 1996&quot;/&gt; || 100 - 130 (3.3 - 4.3)&lt;ref name=&quot;Hoyo, J 1996&quot;/&gt; || Yes
|}

===Amphibians (Amphibia)===
[[File:Andrias japonicus cropped.jpg|thumb|A [[giant salamander]], the largest living [[amphibian]].]]
The largest living [[amphibian]] is the [[South China giant salamander]] (''Andrias sligoi''). Formerly considered [[conspecific]] with the [[Chinese giant salamander]] (''A. davidianus''), the maximum size of this nearly human-sized river-dweller is {{convert|64|kg|lb|abbr=on}} and almost {{convert|1.83|m|ft|abbr=on}}.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; Before [[amniote]]s became the dominant [[tetrapod]]s, several giant amphibian proto-tetrapods existed and were certainly the dominant animals in their ecosystems. The largest known was the [[crocodile]]-like ''[[Prionosuchus]]'', which reached a length of {{convert|9|m|ft|abbr=on}}.&lt;ref&gt;{{cite journal|author1=Cox, C. B. |author2=Hutchinson, P. |year=1991 |title=Fishes and amphibians from the Late Permian Pedrado Fogo Formation of northern Brazil |journal=Palaeontology |volume=34 |pages=561–573 |id={{INIST|19854877}} |url=http://palaeontology.palass-pubs.org/pdf/Vol%2034/Pages%20561-573.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120324051815/http://palaeontology.palass-pubs.org/pdf/Vol%2034/Pages%20561-573.pdf |archive-date=24 March 2012 }}&lt;/ref&gt;

;Frogs ([[Frog|Anura]])
[[File:Cane-toad.jpg|thumb|The massive and destructive [[cane toad]] ranks as the largest toad in the world.]]
:The largest member of the largest order of [[amphibian]]s is the African [[goliath frog]] (''Conraua goliath''). The maximum size this species is verified to attain is a weight of {{convert|3.8|kg|lb|abbr=on}} and a snout-to-vent length of {{convert|39|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; The largest of the [[toad]]s, the [[cane toad]] (''Rhinella marina''), is also the second largest member of the frog order. This infamous, often invasive species can grow to maximum mass of {{convert|2.65|kg|lb|abbr=on}} and measure a maximum of {{convert|33|cm|in|abbr=on}} from snout-to-vent.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; Rivaling the previous two species, the [[African bullfrog]] (''Pyxicephalus adspersus'') can range up to a weight of {{convert|2|kg|lb|abbr=on}} and {{convert|25.5|cm|in|abbr=on}} from snout to vent.&lt;ref&gt;[http://www.honoluluzoo.org/african_bullfrog.htm African Bullfrog]. Honoluluzoo.org {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110903062023/http://www.honoluluzoo.org/african_bullfrog.htm |date=3 September 2011 }}&lt;/ref&gt; Another large frog is the largest frog in [[North America]], the [[American bullfrog]], which can reach weights of up to {{convert|0.8|kg|lb|abbr=on}} and snout-to-vent-length (SVL) of {{convert|20|cm|in|abbr=on}}. However, the toad ''[[Beelzebufo ampinga]]'', found in fossil from the [[Cretaceous]] era in what is now Madagascar, was estimated to grow to {{convert|41|cm|in|abbr=on}} long and weigh up to {{convert|4.5|kg|lb|abbr=on}}, making it the largest frog ever known.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080220010642/http://news.nationalgeographic.com/news/2008/02/080218-giant-frog.html Giant &quot;Frog From Hell&quot; Fossil Found in Madagascar]. News.nationalgeographic.com (28 October 2010)&lt;/ref&gt; But in more recent studies, animals of this species have been estimated to have grown to at least {{convert|23.2|cm|in|1|abbr=on}} (snout-vent length), which is around the size a modern [[African bullfrog]] can reach.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Evans |first1=Susan E. |last2=Groenke |first2=Joseph R. |last3=Jones |first3=Marc E. H. |last4=Turner |first4=Alan H. |last5=Krause |first5=David W. |title=New Material of Beelzebufo, a Hyperossified Frog (Amphibia: Anura) from the Late Cretaceous of Madagascar |journal=PLOS ONE |date=28 January 2014 |volume=9 |issue=1 |pages=e87236 |doi=10.1371/journal.pone.0087236 |pmid=24489877 |pmc=3905036 |bibcode=2014PLoSO...987236E |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;  The largest [[Hylidae|tree frog]] is the Australasian [[white-lipped tree frog]] (''Litoria infrafrenata''), the females of which can reach a length of {{convert|14|cm|in|abbr=on}} from snout to vent and can weigh up to {{convert|115|g|oz|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[http://www.theanimalfiles.com/amphibians/frogs/white_lipped_tree_frog.html White Lipped Tree Frog]. The Animal Files&lt;/ref&gt; The family Leptodactylidae, one of the most diverse anuran families, also has some very large members. The largest is the [[Surinam horned frog]] (''Ceratophrys cornuta''), which can reach {{convert|20|cm|in|abbr=on}} in length from snout to vent and weigh up to {{convert|0.48|kg|lb|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[http://bullafina.com/video/videos/dCN4QaGtDoE/1/1/-leptodactylidae/Surinam-horned-frog-(Ceratophrys-cornuta) Surinam horned frog (Ceratophrys cornuta) – Videos Peru – Peru Videos]. Bullafina.com (11 June 2008) {{dead link|date=May 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}&lt;/ref&gt; While not quite as large as ''Ceratophrys cornuta'', ''[[Leptodactylus pentadactylus]]'' is often heavier; it can reach {{convert|18.5|cm|in|abbr=on}} long and weigh {{convert|0.60|kg|lb|abbr=off}}. The largest [[Dendrobatidae|dendrobatid]] is the Colombian [[golden poison frog]] (''Phyllobates terribilis''), which can attain a length of {{convert|6|cm|in|abbr=on}} and nearly {{convert|28.3|g|oz|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100207174351/http://animals.nationalgeographic.com/animals/amphibians/golden-poison-dart-frog/ Golden Poison Dart Frogs, Golden Poison Dart Frog Pictures, Golden Poison Dart Frog Facts]. Animals.nationalgeographic.com&lt;/ref&gt; Most frogs are classified under the suborder [[Neobatrachia]], although nearly 200 species are part of the suborder [[Mesobatrachia]], or ancient frogs. The largest of these are the little-known ''[[Brachytarsophrys]]'' or Karin Hills frogs, of South Asia, which can grow to a maximum snout-to-vent length of {{convert|17|cm|in|abbr=on}} and a maximum weight of {{convert|0.54|kg|lb|abbr=on}}.&lt;ref&gt;Zweifel, Richard G. (1998). Cogger, H. G. and Zweifel, R. G.. ed. ''Encyclopedia of Reptiles and Amphibians''. San Diego: Academic Press. {{ISBN|0-12-178560-2}}.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Rank
!Binomial name
!Maximum mass
!Maximum snout-vent length
!Family
|-
|1
|[[Goliath frog|Conraua goliath]]
|3.3kg (7.3lb)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Goliath Frog {{!}} San Diego Zoo Animals &amp; Plants |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/goliath-frog |access-date=2024-09-23 |website=animals.sandiegozoo.org}}&lt;/ref&gt;
|35cm (14 in)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-01-22 |title=10 Largest Frogs and Toads in the World - |url=https://gonefroggin.com/2017/01/22/10-largest-frogs-and-toads-in-the-world/ |access-date=2024-09-23 |website=gonefroggin.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|[[Conraua|Conrauidae]]
|-
|2
|[[Calyptocephalella|Calyptocephalella gayi]]
|3kg (6.6lb)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2016-12-19 |title=Helmeted Water Toad (Calyptocephalella gayi) - |url=https://gonefroggin.com/2016/12/19/helmeted-water-toad-calyptocephalella-gayi/ |access-date=2024-09-23 |website=gonefroggin.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|32cm (12.5in)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-01-22 |title=10 Largest Frogs and Toads in the World - |url=https://gonefroggin.com/2017/01/22/10-largest-frogs-and-toads-in-the-world/ |access-date=2024-09-23 |website=gonefroggin.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|[[Calyptocephalellidae|Calyptocephalella]]
|-
|3
|[[Telmatobius macrostomus]]
|2kg (5lb)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Junín Giant Frog (Telmatobius macrostomus) |url=https://www.inaturalist.org/taxa/135145-Telmatobius-macrostomus |access-date=2024-09-23 |website=iNaturalist |language=en}}&lt;/ref&gt;
|30cm (12in)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-01-22 |title=10 Largest Frogs and Toads in the World - |url=https://gonefroggin.com/2017/01/22/10-largest-frogs-and-toads-in-the-world/ |access-date=2024-09-23 |website=gonefroggin.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|[[Telmatobius|Telmatobiidae]]
|-
|4
|[[Blyth's river frog|Limnonectes blythii]]
|1.8kg (3.8lb)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Blyth's River Frog (Limnonectes blythii) |url=https://uk.inaturalist.org/taxa/25938-Limnonectes-blythii |access-date=2024-09-23 |website=iNaturalist United Kingdom |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
|25cm (10in)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-01-22 |title=10 Largest Frogs and Toads in the World - |url=https://gonefroggin.com/2017/01/22/10-largest-frogs-and-toads-in-the-world/ |access-date=2024-09-23 |website=gonefroggin.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|[[Dicroglossidae]]
|-
|5
|[[Cane toad|Rhinella marina]]
|1.5kg (3.3lb)&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Pacific |first=Aquarium of the |title=Cane Toad |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/cane_toad/#:~:text=sides,%20and%20legs.-,Females%20are%20about%2010-18%20cm%20(4-7%20in,the%20size%20of%20their%20mouths. |access-date=2024-09-23 |website=www.aquariumofpacific.org |language=en}}&lt;/ref&gt;
|23cm (9.4in)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-01-22 |title=10 Largest Frogs and Toads in the World - |url=https://gonefroggin.com/2017/01/22/10-largest-frogs-and-toads-in-the-world/ |access-date=2024-09-23 |website=gonefroggin.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|[[True toad|Bufonidae]]
|-
|6
|[[African bullfrog|Pyxicephalus adspursus]]
|1.4kg (3lb)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=African bullfrog |url=https://kids.britannica.com/kids/article/African-bullfrog/601948 |access-date=2024-09-23 |website=Britannica Kids |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|22cm (9in)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-01-22 |title=10 Largest Frogs and Toads in the World - |url=https://gonefroggin.com/2017/01/22/10-largest-frogs-and-toads-in-the-world/ |access-date=2024-09-23 |website=gonefroggin.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|[[Pyxicephalidae]]
|-
|7
|[[Leptodactylus fallax|Leptodactylus falax]]
|1kg (2.2b)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mountain Chicken |url=https://stlzoo.org/animals/amphibians/frogs-toads/mountain-chicken#:~:text=Mountain%20chickens%20are%20frogs!,they%20secrete%20for%20their%20eggs. |access-date=2024-09-23 |website=Saint Louis Zoo |language=en}}&lt;/ref&gt;
|22cm (9in)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-01-22 |title=10 Largest Frogs and Toads in the World - |url=https://gonefroggin.com/2017/01/22/10-largest-frogs-and-toads-in-the-world/ |access-date=2024-09-23 |website=gonefroggin.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|[[Leptodactylidae]]
|-
|8
|[[American bullfrog|Lithobates catesbeianus]]
|0.8kg (1.7lb)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2010-10-10 |title=American Bullfrog {{!}} National Geographic |url=https://www.nationalgeographic.com/animals/amphibians/facts/american-bullfrog |access-date=2024-09-23 |website=Animals |language=en}}&lt;/ref&gt;
|20cm (8in)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-01-22 |title=10 Largest Frogs and Toads in the World - |url=https://gonefroggin.com/2017/01/22/10-largest-frogs-and-toads-in-the-world/ |access-date=2024-09-23 |website=gonefroggin.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|[[True frog|Ranidae]]
|-
|9
|[[Surinam horned frog|Ceratophrys cornuta]]
|0.5kg (1.1lb)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.theanimalfacts.com/amphibians/surinam-horned-frog/ |access-date=2024-09-23 |website=www.theanimalfacts.com}}&lt;/ref&gt;
|20cm (8in)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-01-22 |title=10 Largest Frogs and Toads in the World - |url=https://gonefroggin.com/2017/01/22/10-largest-frogs-and-toads-in-the-world/ |access-date=2024-09-23 |website=gonefroggin.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|[[Ceratophryidae]]
|-
|10
|[[Smoky jungle frog|Lepdodactylus pentadactylus]]
|0.4kg (0.8lb)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Smoky Jungle Frog |url=https://binderparkzoo.org/animal/smoky-jungle-frog/ |access-date=2024-09-23 |website=Binder Park Zoo |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|17cm (7in)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-01-22 |title=10 Largest Frogs and Toads in the World - |url=https://gonefroggin.com/2017/01/22/10-largest-frogs-and-toads-in-the-world/ |access-date=2024-09-23 |website=gonefroggin.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|[[Leptodactylidae|Leptodacylidae]]
|}
:
;Caecilians ([[Gymnophiona]])
:The largest of the worm-like [[caecilians]] is the Colombian Thompson's caecilian (''[[Caecilia thompsoni]]''), which reaches a length of {{convert|1.5|m|ft|abbr=on}}, a width of about {{convert|4.6|cm|in|abbr=on}} and can weigh up to about {{convert|1|kg|lb|abbr=on}}.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt;
;Salamanders ([[Urodela]])
:Besides the previously mentioned Chinese and South China giant salamanders, the closely related [[Japanese giant salamander]] (''Andrias japonicus'') is also sometimes cited as the largest living amphibian, but salamanders of a greater size than {{convert|1.53|m|ft|abbr=on}} and {{convert|36|kg|lb|abbr=on}} have never been verified for this species. Another giant of the amphibian world is the North American [[hellbender]] (''Cryptobranchus alleganiensis''), which can measure up to {{convert|0.76|m|ft|abbr=on}}. The recently described [[Siren reticulata|reticulated siren]] of the southeastern United States rivals the hellbender in size, although it is more lean in build.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://blogs.scientificamerican.com/extinction-countdown/swampy-thing-the-giant-new-salamander-species-discovered-in-florida-and-alabama/|title=Swampy Thing: The Giant New Salamander Species Discovered in Florida and Alabama|last=Platt|first=John R.|website=Scientific American Blog Network|language=en|access-date=19 December 2018}}&lt;/ref&gt; The largest of the newts is the [[Iberian ribbed newt]] (''Pleurodeles waltl''), which can grow up to {{convert|30|cm|in|abbr=on}} in length.&lt;ref&gt;{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20080720131540/http://www.buzzle.com/articles/the-largest-newt-as-a-pet.html The Largest Newt As a Pet]}}. Buzzle.com&lt;/ref&gt;

===Fish===
{{main|List of largest fish}}

==Invertebrate chordates==

===Tunicates (Tunicata)===
{{further|Tunicata}}
The largest tunicate is ''[[Synoicum pulmonaria]]'', found at depths of {{convert|20|and|40|m|ft|0}}, and are up to 14 centimetres (6&amp;nbsp;in) in diameter. It is also present in the northwestern Atlantic Ocean, around the coasts of Greenland and Newfoundland, but is less common here than in the east, and occurs only at depths between {{convert|10|and|13|m|ft|0}}.&lt;ref name=DORIS&gt;{{cite web |url=http://doris.ffessm.fr/fiche2.asp?fiche_numero=2797 |title=''Synoicum pulmonaria'' (Ellis &amp; Solander, 1786) |author1=André, Frédéric |author2=Tourenne, Murielle |author3=Foveau, Aurélie |date=8 August 2011 |publisher=DORIS |language=fr |access-date=26 July 2015}}&lt;/ref&gt;

;Entergonas ([[Enterogona]])
:The largest entergona is ''[[Synoicum pulmonaria]]'' it is usually found at depths between about {{convert|20|and|40|m|ft|0}} and can grow to over a metre (yard) in length. It is also present in the northwestern Atlantic Ocean, around the coasts of Greenland and Newfoundland, but is less common here than in the east, and occurs only at depths between {{convert|10|and|13|m|ft|0}}.&lt;ref name=DORIS /&gt;
;Pleurogonas ([[Pleurogona]])
:The largest pleurogona is ''[[Pyura pachydermatina]]'' .&lt;ref name=Lambert&gt;{{cite journal |author1=Lambert, Gretchen |author2=Lambert, Charles C. |year=1996 |title=Spicule Formation in the New Zealand Ascidian ''Pyura pachydermatina'' (Chordata, Ascidiacea) |journal=Connective Tissue Research |volume=34 |issue=4 |pages=263–269 |doi=10.3109/03008209609005270|pmid=9084635 }}&lt;/ref&gt; In colour it is off-white or a garish shade of reddish-purple. The stalk is two thirds to three quarters the length of the whole animal which helps distinguish it from certain [[Invasive species|invasive]] tunicates not native to New Zealand such as ''[[Styela clava]]'' and ''[[Pyura stolonifera]]''.&lt;ref name=MPI&gt;{{cite web |url=http://www.biosecurity.govt.nz/pests/pyura |title=''Pyura'' |work=Biosecurity in New Zealand |publisher=Ministry for Primary Industries, New Zealand Government |access-date=19 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130209200618/http://www.biosecurity.govt.nz/pests/pyura |archive-date=9 February 2013 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; It is one of the largest species of tunicates and can grow to over a metre (yard) in length.&lt;ref name=Ruppert&gt;{{cite book |title=Invertebrate Zoology |url=https://archive.org/details/isbn_9780030259821 |edition=7th |last1=Ruppert |first1=Edward E. |last2=Fox |first2=Richard, S. |last3=Barnes |first3=Robert D. |year=2004 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-81-315-0104-7 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780030259821/page/941 941] }}&lt;/ref&gt;
;Aspiraculates ([[Aspiraculata]])
:The largest aspiraculate is ''[[Oligotrema]]'' large and surrounded by six large lobes; the cloacal syphon is small. They live exclusively in deep water and range in size from less than one inch (2 cm) to 2.4 inches (6 cm).

====Thaliacea====
[[File:Pyrosoma_atlanticum.JPG|thumb|right|The ''[[Pyrosoma atlanticum]]'' is the largest thaliacean.]]
The largest [[thaliacea]]n, ''[[Pyrosoma atlanticum]]'', is cylindrical and can grow up to 60&amp;nbsp;cm (2&amp;nbsp;ft) long and 4–6&amp;nbsp;cm wide. The constituent [[zooid]]s form a rigid tube, which may be pale pink, yellowish, or bluish. One end of the tube is narrower and is closed, while the other is open and has a strong diaphragm. The outer surface or test is gelatinised and dimpled with backward-pointing, blunt processes. The individual zooids are up to {{cvt|8.5|mm|in}} long and have a broad, rounded branchial sac with [[gill]] slits. Along the side of the branchial sac runs the [[endostyle]], which produces [[mucus]] filters. Water is moved through the gill slits into the centre of the cylinder by [[Cilium|cilia]] pulsating rhythmically. [[Plankton]] and other food particles are caught in mucus filters in the processes as the colony is propelled through the water. ''P. atlanticum'' is bioluminescent and can generate a brilliant blue-green light when stimulated.&lt;ref name=JelliesZone/&gt;&lt;ref&gt;[http://species-identification.org/species.php?species_group=zmns&amp;id=588 ''Pyrosoma atlanticum''] Marine Species Identification Portal. Retrieved 11 November 2011.&lt;/ref&gt;

;Doliolida ([[Doliolida]])
:The largest doliolida is ''[[Doliolida]]'' &lt;ref&gt;[http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&amp;id=137212 Doliolida] World Register of Marine Species. Retrieved 17 November 2011.&lt;/ref&gt; The doliolid body is small, typically 1–2&amp;nbsp;cm long, and barrel-shaped; it features two wide [[siphon]]s, one at the front and the other at the back end, and eight or nine circular [[muscle]] strands reminiscent of barrel bands. Like all [[tunicate]]s, they are [[filter feeder]]s. They are free-floating; the same forced flow of water through their bodies with which they gather [[plankton]] is used for propulsion - not unlike a tiny [[ramjet]] engine. Doliolids are capable of quick movement. They have a complicated [[biological life cycle|lifecycle]] consisting of sexual and asexual generations. They are nearly exclusively tropical animals, although a few species are found as far north as northern [[California]].{{Citation needed|date=January 2021}}
;Salps ([[Salpida]])
:The largest salp is ''[[Cyclosalpa bakeri]]'' 15cm (6ins) long. There are openings at the anterior and posterior ends of the cylinder which can be opened or closed as needed. The bodies have seven transverse bands of muscle interspersed by white, translucent patches. A stolon grows from near the endostyle (an elongated glandular structure producing mucus for trapping food particles). The stolon is a ribbon-like organ on which a batch of aggregate forms of the animal are produced by [[budding]]. The aggregate is the second, colonial form of the salp and is also gelatinous, transparent and flabby. It takes the shape of a radial whorl of individuals up to about 20cm (4in) in diameter. It is formed of approximately 12 [[zooid]]s linked side by side in a shape that resembles a crown.&lt;ref name=JelliesZone&gt;[http://jellieszone.com/pelagic-tunicates/cyclosalpa-bakeri/ ''Cyclosalpa bakeri'' - Ritter, 1905] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160321094842/http://jellieszone.com/pelagic-tunicates/cyclosalpa-bakeri/ |date=21 March 2016 }} JelliesZone, by David Wrobel. Retrieved 10 April 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Salps&gt;[http://jellieszone.com/pelagic-tunicates/ Pelagic Tunicates] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160623020144/http://jellieszone.com/pelagic-tunicates/ |date=23 June 2016 }} JelliesZone, by David Wrobel. Retrieved 10 April 2016.&lt;/ref&gt; are largest thetyses: ''[[Thetys vagina]]'' Individuals can reach up to {{convert|30|cm|in|abbr=on}} long.{{Citation needed|date=January 2021}}
;Larvaceans ([[Larvacea]])
:The largest larvacean is ''[[Larvacea|Appendicularia]]'' {{convert|1|cm|abbr=on}} in body length (excluding the tail).{{Citation needed|date=January 2021}}

===Cephalochordates (Leptocardii)===
{{further|Leptocardii}}
The largest lancelet is the [[Branchiostoma lanceolatum|European lancelet]] (''Branchiostoma lanceolatum'') &quot;primitive fish&quot;. It can grow up to 6&amp;nbsp;cm (2.5&amp;nbsp;in) long.&lt;ref&gt;[http://species-identification.org/species.php?species_group=zmns&amp;id=589 ''Branchiostoma lanceolatum''] Marine Species Information Portal. Retrieved 14 November 2011.&lt;/ref&gt;

==Invertebrate non-chordates==

===Echinoderms (Echinodermata)===
[[Image:Reef1118 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|thumb|At up to {{convert|3|m|ft|abbr=on}} long, the sea cucumber ''[[Synapta maculata]]'' is the longest known echinoderm.]]
The largest species of [[echinoderm]] in terms of bulk is probably the [[starfish]] species ''[[Thromidia gigas]]'', of the class [[Asteroidea]], which reaches a weight of over {{convert|6|kg|lb|abbr=on}},&lt;ref name=&quot;Mah Largest&quot;&gt;{{cite web |url=http://echinoblog.blogspot.fr/2008/07/what-are-worlds-largest-starfish.html |title=What Are the World's LARGEST Starfish? |last1=Mah |first1=Christopher |date= 27 July 2008|website=The Echinoblog }}&lt;/ref&gt; but it might be beaten by some giant sea cucumbers such as ''[[Thelenota anax]]''. However, at a maximum span of {{convert|63|cm|in|abbr=on}}, ''Thromidia gigas'' is quite a bit shorter than some other echinoderms.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; The longest echinoderm known is the conspicuous sea cucumber ''[[Synapta maculata]]'', with a slender body that can extend up to {{convert|3|m|ft|abbr=on}}. In comparison, the biggest sea star is the brisingid sea star ''[[Midgardia xandaros]]'', reaching a span of {{convert|1.4|m|ft|abbr=on}}, despite being quite slender.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; ''[[Evasterias echinosoma]]'' is another giant echinoderm and can measure up to {{convert|1|m|ft|abbr=on}} across and weigh {{convert|5.1|kg|lb|abbr=on}}.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt;

;Crinoids ([[Crinoidea]])
:The largest species of [[crinoid]] is the unstalked feather-star ''[[Heliometra glacialis]]'', reaching a total width of {{convert|78|cm|in|abbr=on}} and an individual arm length of {{convert|35|cm|in|abbr=on}}. A width of {{convert|91.4|cm|in|abbr=on}} was claimed for one unstalked feather-star but is not confirmed.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; The genus ''[[Metacrinus]]'' has a stalk span of {{convert|61|cm|in|abbr=on}} but, due to its bulk and multiple arms, it is heavier than ''[[Heliometra]]''.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; In the past, [[crinoids]] grew much larger, and stalk lengths up to {{convert|40|m|ft|abbr=on}} have been found in the fossil record.&lt;ref&gt;Ponsonby, David and Dussart, George ''The Anatomy of the Sea'', Raincoast Books (2005) {{ISBN|0-8118-4633-4}} p. 129&lt;/ref&gt;
;Sea urchins and allies ([[Echinoidea]])
:The largest [[sea urchin]] is the species ''[[Sperosoma giganteum]]'' from the deep northwest Pacific Ocean, which can reach a [[Test (biology)|shell]] width of about {{convert|30|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref name=echino&gt;{{cite book|title=Echinoderms - Starfish, Urchins, and Other Echinoderms|author=Gilpin, D.|year=2006|page=[https://archive.org/details/starfishurchinso0000gilp/page/41 41]|publisher=Capstone |isbn=978-0-7565-1611-6|url=https://archive.org/details/starfishurchinso0000gilp/page/41}}&lt;/ref&gt; Another deep sea species ''[[Hygrosoma hoplacantha]]'' is only slightly smaller.&lt;ref name=echino/&gt; The largest species found along the North America coast is the Pacific [[red sea urchin]] (''Mesocentrotus franciscanus'') where the shell can reach {{convert|19|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Strongylocentrotus franciscanus|url=http://animaldiversity.org/accounts/Strongylocentrotus_franciscanus/|publisher=Animal Diversity Web|access-date=2 December 2016}}&lt;/ref&gt; If the spines enter into count, the biggest species may be a [[Diadematidae]] like ''[[Diadema setosum]]'', with a test up to {{convert|10|cm|in|abbr=on}} only, but its spines can reach up to {{convert|30|cm|in|abbr=on}} in length.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Long-spined black sea urchin|url=http://www.wildsingapore.com/wildfacts/echinodermata/echinoidea/urchin/diadema.htm|publisher=Wild Singapore|access-date=2 December 2016}}&lt;/ref&gt;
;Sea cucumbers ([[Holothuroidea]])
:The bulkiest species of [[sea cucumber]] are ''[[Stichopus|Stichopus variegatus]]'' and ''[[Thelenota anax]]'', weighing several pounds, being about {{convert|21|cm|in|abbr=on}} in diameter, and reaching a length of {{convert|1|m|ft|abbr=on}} when fully extended. ''[[Synapta maculata]]'' can reach an extended length of {{convert|3|m|ft|abbr=on}}, but is extremely slender (3-5cm) and weigh much less than Stichopodids.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt;
;Brittle stars ([[Ophiuroidea]])
:The largest known specimen of [[brittle star]] is the basket star ''[[Gorgonocephalidae|Astrotoma]] agassizii''. This species can grow to have a span of {{convert|1|m|ft|abbr=on}}.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; Sometimes, ''Gorgonocephalus stimpsoni'' is considered the largest but the maximum this species is can measure {{convert|70|cm|in|abbr=on}} and a disk diameter of about {{convert|14.3|cm|in|abbr=on}}. Outside from [[Euryalida|euryalids]], the biggest ophiurid brittle star may be ''[[Ophiopsammus maculata]]'' (6–7 inches).&lt;ref name=&quot;Mah brittle&quot;&gt;{{cite web |url=http://echinoblog.blogspot.fr/2009/04/the-worlds-biggest-brittle-stars.html |title=The World's BIGGEST Brittle Stars! |last1=Mah |first1=Christopher |date= 27 April 2009|website=The Echinoblog }}&lt;/ref&gt;
;Sea stars ([[Asteroidea]])
:The heaviest sea star is ''[[Thromidia gigas]]'' from the [[Indo-Pacific]], which can surpass {{convert|6|kg|lb|abbr=on}} in weight, but only has a diameter of about {{convert|65|cm|ft|abbr=on}}.&lt;ref name=&quot;Mah Largest&quot;/&gt;&lt;ref name=echino/&gt; Despite its relatively small disk and weight, the long slender arms of ''[[Midgardia xandaros]]'' from the [[Gulf of California]] makes it the sea star with the largest diameter at about {{convert|4.5|ft|m|abbr=on|order=flip}}.&lt;ref name=echino/&gt; ''[[Mithrodia clavigera]]'' may also become wider than {{convert|1|m|in|abbr=on}} in some cases, with stout arms.{{citation needed|date=December 2016}}

===Flatworms (Platyhelminthes)===
{{further|Platyhelminthes}}
;Monogenean flatworms ([[Monogenea]])
:The largest known members of this group of very small parasites are among the genus of [[capsalids]], ''[[Listrocephalos]]'', reaching a length of {{convert|2|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://www.actaparasitologica.pan.pl/archive/PDF/Kearn.pdf|title=Neoentobdella gen. nov for species of Entobdella Blainville in Lamarck, 1818 (Monogenea, Capsalidae, Entobdellinae) from stingray hosts, with descriptions of two new species|journal=Acta Parasitologica|year= 2005|volume=50|issue=1|pages=32–48}}&lt;/ref&gt;
;Flukes ([[Trematoda]])
:The largest known species of [[Trematoda|fluke]] is ''[[Fasciolopsis buski]]'', which most often attacks [[human]]s and [[livestock]]. One of these flukes can be up to {{convert|7.5|cm|in|abbr=on}} long and {{convert|2|cm|in|abbr=on}} thick.&lt;ref&gt;[http://dpd.cdc.gov/dpdx/html/Fasciolopsiasis.htm DPDx – Fasciolopsiasis]. Dpd.cdc.gov {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110927063213/http://dpd.cdc.gov/dpdx/html/Fasciolopsiasis.htm |date=27 September 2011 }}&lt;/ref&gt;
;Tapeworms ([[Cestoda]])
:The largest known species of [[tapeworm]] is the whale tapeworm, ''[[Polygonoporus giganticus]]'', which can grow to over {{convert|30|m|ft|abbr=on}}.&lt;ref name=&quot;time-1957&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20080627143218/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,809356-1,00.html The Persistent Parasites]. [[Time Magazine]] (8 April 1957)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hargis&quot;&gt;Hargis, William J. [http://spo.nwr.noaa.gov/tr25opt.pdf Parasitology and pathology of marine organisms of the world ocean] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111015132455/http://spo.nwr.noaa.gov/tr25opt.pdf |date=15 October 2011 }}. [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] (1985)&lt;/ref&gt;

===Segmented worms (Annelida)===
The largest of the [[segmented worm]]s (including earthworms, leeches, and polychaetes) is the [[Microchaetus rappi|African giant earthworm]] (''Microchaetus rappi''). Although it averages about {{convert|1.36|m|ft|abbr=on}} in length, this huge worm can reach a length of as much as {{convert|6.7|m|ft|abbr=on}} and can weigh over {{convert|1.5|kg|lb|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[http://www.wormdigest.org/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=102&amp;Itemid=2 The Mighty Worm]. Worm Digest (2 October 2005) {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090219141951/http://www.wormdigest.org/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=102&amp;Itemid=2 |date=19 February 2009 }}&lt;/ref&gt; Only the [[giant Gippsland earthworm]], ''Megascolides australis'', and a few giant [[polychaete]]s, including the notorious ''[[Eunice aphroditois]]'', reach nearly comparable sizes, reaching {{convert|4|and|3.6|m|ft|abbr=on}}, respectively.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt;

===Ribbon worms (Nemertea)===
The largest [[nemertean]] is the [[bootlace worm]], ''Lineus longissimus''. A specimen found washed ashore on a beach in [[St. Andrews]], [[Scotland]] in 1864 was recorded at a length of {{convert|55|m|ft|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[[Mark Carwardine|Carwardine, M.]] 1995. ''The Guinness Book of Animal Records''. Guinness Publishing. p. 232.&lt;/ref&gt;

===Mollusks (Mollusca)===
[[File:Giant squid melb aquarium03.jpg|thumb|320px|A {{convert|7|m|ft|abbr=on}} giant squid, the second largest of all invertebrates, encased in ice in the [[Melbourne Aquarium]].]]
Both the largest mollusks and the largest of all [[invertebrate]]s (in terms of mass) are the largest squids. The [[colossal squid]] (''Mesonychoteuthis hamiltoni'') is projected to be the largest invertebrate.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070225081846/http://news.nationalgeographic.com/news/2007/02/070222-squid-pictures.html Photo in the News: Colossal Squid Caught off Antarctica]. News.nationalgeographic.com (28 October 2010)&lt;/ref&gt; Current estimates put its maximum size at {{convert|12|to|14|m|ft|abbr=on}} long and {{convert|750|kg|lb|abbr=on}},&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.unmuseum.org/colossalsquid.htm|title=The UnMuseum - The Colossal Squid|website=www.unmuseum.org|access-date=14 June 2017}}&lt;/ref&gt; based on analysis of smaller specimens. In 2007, authorities in New Zealand announced the capture of the largest known colossal squid specimen. It was initially thought to be {{convert|10|m|ft|abbr=on}} and {{convert|450|kg|lb|abbr=on}}. It was later measured at {{convert|4.2|m|ft|abbr=on}} long and {{convert|495|kg|lb|abbr=on}} in weight. The mantle was {{convert|2.5|m|ft|abbr=on}} long when measured.&lt;ref name=&quot;NZ_Herald_10430435&quot;&gt;Kathy Marks. [http://www.nzherald.co.nz/section/1/story.cfm?c_id=1&amp;objectid=10430435 NZ's colossal squid to be microwaved] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929125549/http://www.nzherald.co.nz/section/1/story.cfm?c_id=1&amp;objectid=10430435 |date=29 September 2007 }}. [[The New Zealand Herald]] (23 March 2007)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://squid.tepapa.govt.nz/the-squid-files/article/how-big-is-the-colossal-squid|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217062907/http://squid.tepapa.govt.nz/the-squid-files/article/how-big-is-the-colossal-squid|url-status=dead|archive-date=17 December 2008|website=Te papa|title=How big is the colossal squid?}}&lt;/ref&gt;

The [[giant squid]] (''Architeuthis dux'') was previously thought to be the largest squid, and while it is less massive and has a smaller mantle than the colossal squid, it may exceed the colossal squid in overall length including tentacles. One giant squid specimen that washed ashore in 1878 in [[Newfoundland (island)|Newfoundland]] reportedly measured {{convert|16.8|m|ft|abbr=on}} in total length (from the tip of the mantle to the end of the long tentacles), head and body length {{convert|6.1|m|ft|abbr=on}}, {{convert|4.6|m|ft|abbr=on}} in circumference at the thickest part of mantle, and weighed about {{convert|900|kg|lb|abbr=on}}. This specimen is still often cited as the largest invertebrate that has ever been examined.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://marinebio.org/species.asp?id=156 Giant Squids, Architeuthis dux]. Marinebio.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100116185537/http://animals.nationalgeographic.com/animals/invertebrates/giant-squid Giant Squid, Giant Squid Pictures, Giant Squid Facts]. Animals.nationalgeographic.com (4 December 2006)&lt;/ref&gt; However, no animals approaching this size have been scientifically documented and, according to giant squid expert [[Steve O'Shea]], such lengths were likely achieved by greatly stretching the two tentacles like elastic bands.&lt;ref name=OShea&gt;O'Shea, S. 2003. [http://www.tonmo.com/science/public/giantsquidfacts.php &quot;Giant Squid and Colossal Squid Fact Sheet&quot;.] The Octopus News Magazine Online.&lt;/ref&gt;

;Aplacophorans (Aplacophora)
:The largest known of these worm-like, shell-less [[mollusk]]s are represented in the genus ''[[Epimenia]]'', which can reach {{convert|30|cm|in|abbr=on}} long. Most aplacophorans are less than {{convert|5|cm|in|abbr=on}} long.&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = Salvini-Plawen | first1 = L. V. | title = Systematic Revision of the Epimeniidae (Mollusca: Solenogastres) | doi = 10.1093/mollus/63.2.131 | journal = Journal of Molluscan Studies | volume = 63 | issue = 2 | pages = 131–155 | year = 1997 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
;Chitons (Polyplacophora)
:The largest of the [[chiton]]s is the [[gumboot chiton]], ''Cryptochiton stelleri'', which can reach a length of {{convert|33|cm|in|abbr=on}} and weigh over {{convert|2|kg|lb|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[http://www.adfg.alaska.gov/static/species/speciesinfo/_aknhp/Gumboot_Chiton.pdf Gumboot Chiton]. alaska.gov&lt;/ref&gt;
[[File:Giant clam black&amp;white komodo.jpg|thumb|200px|The mouth of a mostly hidden [[giant clam]], the largest bivalve]]
;Bivalves (Bivalvia)
:The largest of the [[bivalve]] [[mollusk]]s is the [[giant clam]], ''Tridacna gigas''. Although even larger sizes have been reported for this passive animal, the top verified size was for a specimen from the [[Great Barrier Reef]]. This creature weighed {{convert|270|kg|lb|abbr=on}}, had an axial length of {{convert|1.14|m|ft|abbr=on}} and depth of {{convert|0.75|m|ft|abbr=on}}.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; The largest bivalve ever was ''[[Platyceramus platinus]]'', a [[Cretaceous]] giant that reached an axial length of up to 3&amp;nbsp;m (nearly 10&amp;nbsp;ft).&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = Kauffman | first1 = E. G. | last2 = Harries | first2 = P. J. | last3 = Meyer | first3 = C. | last4 = Villamil | first4 = T. | last5 = Arango | first5 = C. | last6 = Jaecks | first6 = G. | title = Paleoecology of Giant Inoceramidae (Platyceramus) on a Santonian (Cretaceous) Seafloor in Colorado | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-paleontology_2007-01_81_1/page/64 | journal = Journal of Paleontology | volume = 81 | pages = 64–81 | year = 2007 | doi = 10.1666/0022-3360(2007)81[64:POGIPO]2.0.CO;2 | s2cid = 130048023 }}&lt;/ref&gt;
;Gastropods ([[Gastropoda]])
:The &quot;largest&quot; of this most diverse and successful [[mollusk]] class of [[slug]]s and [[snail]]s can be defined in various ways.
:The living gastropod species that has the largest (longest) shell is ''[[Syrinx aruanus]]'' with a maximum shell length of {{convert|0.91|m|ft|abbr=on}}, a weight of {{convert|18|kg|lb|abbr=on}} and a width of {{convert|96|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref&gt;John D. Taylor and Emily A. Glover. [https://web.archive.org/web/20110721184302/http://wamuseum.com.au/dampier/documents/pdf/taylor-glovergiants.pdf Food of giants – field observations on the diet of Syrinx aruanus (Linnaeus, 1758) (Turbinellidae) the largest living gastropod], in F. E. Wells, D. I. Walker and D. S. Jones (eds.) 2003. The Marine Flora and Fauna of Dampier, Western Australia. Western Australian Museum, Perth.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://largestfastestsmartest.co.uk/largest-insects-in-the-world-giant-african-snail/ Largest snails in the world – Giant African snail]. largestfastestsmartest.co.uk&lt;/ref&gt; Another giant species is ''[[Melo amphora]]'', which in a 1974 specimen from Western Australia, measured {{convert|0.71|m|ft|abbr=on}} long, had a maximum girth of {{convert|0.97|m|ft|abbr=on}} and weighed {{convert|16|kg|lb|abbr=on}}.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt;
:The largest shell-less gastropod is the giant black [[sea hare]] (''[[Aplysia vaccaria]]'') at {{convert|0.99|m|ft|abbr=on}} in length and almost {{convert|14|kg|lb|abbr=on}} in weight.
:The largest of the land snails is the [[Achatina achatina|giant African snail]] (''Achatina achatina'') at up to {{convert|1|kg|lb|abbr=on}} and {{convert|35|cm|in|abbr=on}} long.
;Cephalopods ([[Cephalopoda]])
:(See [[Cephalopod size]].) While generally much smaller than the giant ''[[Architeuthis]]'' and ''[[Mesonychoteuthis]]'', the largest of the octopuses, the [[Enteroctopus dofleini|giant Pacific octopus]] (''Enteroctopus dofleini''), can grow to be very large. The largest confirmed weight of a giant octopus is {{convert|74|kg|lb|abbr=on}},&lt;ref&gt;{{cite thesis |last1=Cosgrove |first1=James Albert |title=Aspects of the natural history of ''Octopus dofleini'', the giant Pacific octopus |date=1987 |hdl=1828/12155 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt; with a {{convert|7|m|ft|abbr=on}} arm span (with the tentacles fully extended) and a head-to-tentacle-tip length of {{convert|3.9|m|ft|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[Octopus – Species].{{full citation needed|date=November 2021}}&lt;/ref&gt; Specimens have been reported up to {{convert|125|kg|lb|abbr=on}} but are unverified. A weight of 10 - 50kg is a much more common size.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt;

===Roundworms (Nematoda)===
[[File:Placentonema gigantissima from Dailey 1985.png|thumb|''[[Placentonema gigantissima]]'', the largest roundworm]]
The largest [[roundworm]], ''[[Placentonema gigantissima]]'',&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gubanov |first1=NM |title=Гигантская нематода из плаценты китообразных Placentonema gigantissima nov. gen., nov. sp |trans-title=Giant nematoda from the placenta of Cetacea; Placentonema gigantissima nov. gen., nov. sp |language=ru |journal=Doklady Akademii Nauk SSSR |date=21 April 1951 |volume=77 |issue=6 |pages=1123–1125 |pmid=14822893 |url=http://www.mactode.com/page21/files/Placentonema_gigantissima.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131215144805/http://www.mactode.com/page21/files/Placentonema_gigantissima.pdf |archive-date=15 December 2013 }}&lt;/ref&gt; is a [[parasite]] found in the [[placenta]]s of [[sperm whale]]s which can reach up to {{convert|9|m|ft|abbr=on}} in length.&lt;ref&gt;[http://www.nhc.ed.ac.uk/index.php?page=24.25.333.369 Natural History Collections: Nematoda]. Nhc.ed.ac.uk&lt;/ref&gt;

===Velvet worms (Onychophora)===
The largest [[Onychophora|velvet worm]] known is Solórzano's velvet worm (''[[Peripatus solorzanoi]]''). An adult female was recorded to have a body length of 22&amp;nbsp;cm (approximately 8.7 in).&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Morera-Brenes|first1=B.|last2=Monge-Nájera|first2=J.|title=A new giant species of placented worm and the mechanism by which onychophorans weave their nets (Onychophora: Peripatidae)|journal=Revista de Biología Tropical|date=2010|volume=58|issue=4|pages=1127–1142|doi=10.15517/rbt.v58i4.5398|pmid=21246983|arxiv=1511.00983|s2cid=6456946}}&lt;/ref&gt;

===Arthropods (Arthropoda)===
[[File:Japanese spider crab.jpg|thumb|200px|[[Japanese spider crab]].]]
The largest arthropod known to have existed is the [[eurypterid]] (sea scorpion) ''[[Jaekelopterus]]'', reaching up to {{convert|2.5|m|ft|abbr=on}} in body length, followed by the millipede relative ''[[Arthropleura]]'' at around {{convert|2.1|m|ft|abbr=on}} in length.&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = Tetlie | first1 = O. E. | last2 = Poschmann | first2 = M. | last3 = Braddy | first3 = S. J. | doi = 10.1098/rsbl.2007.0491 | title = Giant claw reveals the largest ever arthropod | journal = Biology Letters | volume = 4 | issue = 1 | pages = 106–109 | year = 2008 | pmid = 18029297| pmc =2412931 }}&lt;/ref&gt; Among living arthropods, the [[Japanese spider crab]] (''Macrocheira kaempferi'') is the largest in overall size, the record specimen, caught in 1921, had an extended arm span of {{convert|3.8|m|ft|abbr=on}} and weighed about {{convert|19|kg|lb|abbr=on}}.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; The heaviest is the [[American lobster]] (''Homarus americanus''), the largest verified specimen, caught in 1977 off of [[Nova Scotia]] weighed {{convert|20|kg|lb|abbr=on}} and its body length was {{convert|1.1|m|ft|abbr=on}}.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; The largest land arthropod and the largest land invertebrate is the [[coconut crab]] (''Birgus latro''), up to {{convert|40|cm|ft|abbr=on}} long and weighing up to {{convert|4|kg|lb|abbr=on}} on average. Its legs may span {{convert|1|m|ft|abbr=on}}.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt;

====Arachnids (Arachnida)====
Both spiders and scorpions include contenders for the largest arachnids.
[[File:Heteropoda maxima 1.jpg|thumb|200px|[[Giant huntsman spider]]]]
;Spiders ([[Araneae]])
:The largest species of arachnid by length is probably the [[giant huntsman spider]] (''Heteropoda maxima'') of Laos, which in 2008 replaced the [[Goliath birdeater]] (''Theraphosa blondi'') of northern South America as the largest known spider by leg-span.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wwf.panda.org/what_we_do/where_we_work/greatermekong/discovering_the_greater_mekong/species/new_species/first_contact/|title=First Contact|website=panda.org|access-date=14 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224124106/http://wwf.panda.org/what_we_do/where_we_work/greatermekong/discovering_the_greater_mekong/species/new_species/first_contact/|archive-date=24 February 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; However the most massive arachnids, of comparable dimensions and possibly even greater mass, are the [[Chaco golden knee]] (''Grammostola pulchripes''), and the [[Brazilian salmon pink]] (''Lasiodora parahybana''). The huntsman spider may span up to {{convert|29|cm|in|abbr=on}} across the legs, while in the [[New World]] tarantulas like ''Theraphosa'' can range up to {{convert|26|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; In ''Grammostola'', ''Theraphosa'' and ''Lasiodora'', the weight is projected to be up to at least {{convert|150|g|oz|abbr=on}} and body length is up to {{convert|10|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090305114809/http://library.thinkquest.org/C007974/2_4tar.htm Poisonous Animals: Tarantula (Grammostola, Phrixothrichus)]. Library.thinkquest.org&lt;/ref&gt;
;Scorpions ([[Scorpiones]])
:The largest of the [[scorpion]]s is the species ''[[Heterometrus swammerdami]]'' of the Indian subcontinent, which have a maximum length of {{convert|29.2|cm|in|abbr=on}} and weigh around {{convert|60|g|oz|abbr=on}}. Another extremely large scorpion is the African [[emperor scorpion]] (''Pandinus imperator''), which can weigh {{convert|57|g|oz|abbr=on}} but is not known to exceed a length of {{convert|23|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; However, they were dwarfed by ''[[Pulmonoscorpius kirktonensis]]'', a giant extinct species of scorpion from Scotland, at an estimated length of {{convert|0.7|m|ft|abbr=on}},&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Jeram |first=Andrew J. |date=1993 |title=Scorpions from the Viséan of East Kirkton, West Lothian, Scotland, with a revision of the infraorder Mesoscorpionina |url=https://www.cambridge.org/core/journals/earth-and-environmental-science-transactions-of-royal-society-of-edinburgh/article/abs/scorpions-from-the-visean-of-east-kirkton-west-lothian-scotland-with-a-revision-of-the-infraorder-mesoscorpionina/4FE8E1C63AD52A4CC48528B1B7A541C4 |journal=Earth and Environmental Science Transactions of the Royal Society of Edinburgh |language=en |volume=84 |issue=3–4 |pages=283–299 |doi=10.1017/S0263593300006106 |bibcode=1993EESTR..84..283J |s2cid=131416804 |issn=1755-6929}}&lt;/ref&gt; and the aquatic ''[[Brontoscorpio]]'', at up to {{convert|94|cm|ft|abbr=on}} which is only known from a free finger.&lt;ref&gt;{{cite journal|jstor=1302906|title=Brontoscorpio anglicus: A Gigantic Lower Paleozoic Scorpion from Central England|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-paleontology_1972-01_46_1/page/39| author= Erik N. Kjellesvig-Waering|journal=Journal of Paleontology|year= 1972|volume=46|issue=1|pages=39–42}}&lt;/ref&gt;
;Pseudoscorpions ([[Pseudoscorpiones]])
: The largest pseudoscorpion is ''[[Garypus titanius]]'', from Ascension island, which can be {{convert|12|mm|in|abbr=on}} long.&lt;ref&gt;{{Cite book |author=Jan Beccaloni |year=2009 |title=Arachnids |url=https://archive.org/details/arachnids0000becc |publisher=[[Natural History Museum, London|Natural History Museum]] |isbn=978-0-520-26140-2 |chapter=Pseudoscorpiones |page=[https://archive.org/details/arachnids0000becc/page/271 271]}}&lt;/ref&gt;

====Crustaceans (Crustacea)====
The largest crustacean is the [[Tasmanian giant crab]] (''Pseudocarcinus gigas''), with a weight of {{convert|13|kg}} and a [[carapace]] width of up to {{convert|46|cm}}. It is the only species in the genus '''''Pseudocarcinus'''''.&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=[[Raffles Bulletin of Zoology]] |year=2008 |volume=17 |pages=1–286 |title=Systema Brachyurorum: Part I. An annotated checklist of extant Brachyuran crabs of the world |author1=P. K. L. Ng |author2=D. Guinot |author3=P. J. F. Davie |url=http://rmbr.nus.edu.sg/rbz/biblio/s17/s17rbz.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606061453/http://rmbr.nus.edu.sg/rbz/biblio/s17/s17rbz.pdf |archive-date=6 June 2011 }}&lt;/ref&gt; Males reach more than twice the size of females.&lt;ref name=&quot;CurrieWard&quot;&gt;{{cite book |author1=D. R. Currie |author2=T. M. Ward |year=2009 |url=http://www.sardi.sa.gov.au/__data/assets/pdf_file/0019/109522/No_345_SA_Giant_Crab_Fishery_Assessment_Report_2007_08Final_Report_published_alias.pdf |title=South Australian Giant Crab (''Pseudocarcinus gigas'') Fishery |id=Fishery Assessment Report for PIRSA |publisher=[[South Australian Research and Development Institute]] |access-date=9 December 2013}}&lt;/ref&gt; At a length of up to {{convert|40|cm}}, ''[[Lysiosquillina maculata]]'' is the largest mantis shrimp in the world.&lt;ref name=&quot;Roy&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ucmp.berkeley.edu/arthropoda/crustacea/malacostraca/eumalacostraca/royslist/species.php?name=l_maculata |author=Roy Caldwell |publisher=[[University of California Museum of Paleontology]] |title=Species: ''Lysiosquillina maculata'' |work=Roy's List of Stomatopods for the Aquarium |access-date=14 February 2009}}&lt;/ref&gt; [[Tasmanian giant freshwater crayfish]] (''Astacopsis gouldi'') {{convert|5|kg}} in weight and over {{convert|80|cm}} long have been known in the past, but now, even individuals over {{convert|2|kg}} are rare.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.environment.gov.au/biodiversity/threatened/publications/lobster.html |title=Tasmanian Giant Freshwater Lobster (''Astacopsis gouldi'') |publisher=[[Department of the Environment, Water, Heritage and the Arts]] |date=9 February 2007 |access-date=16 March 2010}}&lt;/ref&gt; The species is only found in Tasmanian rivers flowing north into the [[Bass Strait]] below {{convert|400|m}} [[above sea level]], and is listed as an [[endangered species]] on the [[IUCN Red List]].&lt;ref&gt;{{Cite iucn | author = T. Walsh | author2 = N. Doran |name-list-style=amp | title = ''Astacopsis gouldi'' | volume = 2010 | page = e.T2190A9337732 | date = 2010 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2010-3.RLTS.T2190A9337732.en }}&lt;/ref&gt;

;Branchiopods ([[Branchiopoda]])
:The largest of these primarily freshwater [[crustacean]]s is probably ''[[Branchinecta gigas]]'', which can reach a length {{convert|10|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/77560/Branchinecta-gigas Branchinecta gigas (crustacean)]. Britannica Online Encyclopaedia&lt;/ref&gt;
;Barnacles and allies ([[Maxillopoda]])
:The largest species is ''[[Pennella balaenopterae]]'', a [[copepod]] and [[ectoparasite]] specialising in parasitising marine mammals. The maximum size attained is 32&amp;nbsp;cm (about 13&amp;nbsp;in).&lt;ref&gt;[http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Pennella_balaenopterae.html Pennella balaenopterae]. Animaldiversity.ummz.umich.edu&lt;/ref&gt; The largest of the [[barnacle]]s is the [[giant acorn barnacle]], ''Balanus nubilis'', reaching {{convert|7|cm|in|abbr=on}} in diameter and {{convert|12.7|cm|in|abbr=on}} high.&lt;ref&gt;[http://aquarium.org/exhibits/sandy-shores/animals/giant-acorn-barnacle Giant Acorn Barnacle]. Oregon Coast Aquarium {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20111009022416/http://aquarium.org/exhibits/sandy-shores/animals/giant-acorn-barnacle |date=9 October 2011 }}&lt;/ref&gt;
;Ostracods ([[Ostracoda]])
:The largest living representative of these small and little-known but numerous [[crustacean]]s is the species ''Gigantocypris australis'' females of which reaching a maximum length of {{convert|3|cm|in|abbr=on}}.
;Amphipods, isopods, and allies ([[Peracarida]])[[File:giant isopod.jpg|thumb|200px|[[Giant isopod]]]]
:The largest species is the [[giant isopod]] (''Bathynomus pergiganteus''), which can reach a length of 45&amp;nbsp;cm (18&amp;nbsp;[[inch]]es) and a weight of 1.7&amp;nbsp;kg (3.7&amp;nbsp;[[Pound (mass)|lb]]).&lt;ref&gt;Knight, J.D. [http://www.seasky.org/deep-sea/giant-isopod.html Giant Isopod – Deep Sea Creatures on Sea and Sky]. Seasky.org&lt;/ref&gt;
;Remipedes ([[Remipedia]])
:The largest of these cave-dwelling [[crustacean]]s is the species ''Godzillius robustus'', at up to {{convert|4.5|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[http://www.crustacea.net/crustace/remipedia/www/robustus.htm Remipedia: Species – robustus, Godzillius]. Crustacea.net (2 October 2002)&lt;/ref&gt;

====Horseshoe crabs (Xiphosura)====
The four modern [[horseshoe crab]]s are of roughly the same sizes, with females measuring up to {{convert|60|cm|ft|abbr=on}} in length and {{convert|5|kg|lb|abbr=on}} in weight.&lt;ref&gt;[http://marinebio.org/species.asp?id=281 Horseshoe Crabs, Limulus polyphemus at]. Marinebio.org&lt;/ref&gt;

====Sea spiders (Pycnogonida)====
The largest of the [[sea spider]]s is the deep-sea species ''[[Colossendeis colossea]]'', attaining a leg span of nearly {{convert|60|cm|ft|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[http://www.encyclopedia.com/topic/Sea_spiders.aspx Sea spiders Facts, information, pictures]. work=Encyclopedia.com (22 October 2004)&lt;/ref&gt;

====[[Trilobite]]s (Trilobita)====
Some of these extinct marine arthropods exceeded {{convert|60|cm|in|abbr=on}} in length. A nearly complete specimen of ''[[Isotelus]] rex'' from [[Manitoba]] attained a length over {{convert|70|cm|in|abbr=on}}, and an ''[[Ogyginus]] forteyi'' from Portugal was almost as long. Fragments of trilobites suggest even larger record sizes. An isolated pygidium of ''Hungioides bohemicus'' implies that the full animal was {{convert|90|cm|in|abbr=on}} long.&lt;ref&gt;{{Cite journal | journal = Geology | title = Giant trilobites and trilobite clusters from the Ordovician of Portugal | url = https://archive.org/details/sim_geology_2009-05_37_5/page/443 | first5 = M. | volume = 37 | pages = 443–446 | doi = 10.1130/G25513A.1 | year = 2009 | last1 = Gutierrez-Marco | last5 = Valerio | last2 = Sa | first1 = J. C. | first2 = A. A. | last3 = Garcia-Bellido | last4 = Rabano | first3 = D. C. | first4 = I. | issue = 5| bibcode = 2009Geo....37..443G }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://dsc.discovery.com/news/2009/05/07/trilobites-fossil.html Giant Trilobites in Portugal Could Be Biggest Portugal – Discovery News]. Dsc.discovery.com (7 May 2009). {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090510084620/http://dsc.discovery.com/news/2009/05/07/trilobites-fossil.html |date=10 May 2009 }}&lt;/ref&gt;

====Myriapods (Myriapoda)====
;Centipedes ([[Chilopoda]])
[[File:Scolopendra gigantea (1).jpg|thumb|200px|''[[Scolopendra gigantea]]'']]
:The biggest of the [[centipede]]s is ''[[Scolopendra gigantea]]'' of the neotropics, reaching a length of {{convert|33|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[http://www.arachnoboards.com/ab/showthread.php?13259-Scolopendra-gigantea Scolopendra gigantea]. Arachnoboards.com (13 August 2003)&lt;/ref&gt;
;Millipedes ([[Diplopoda]])
:Two species of [[millipede]] both reach a very large size: ''[[Archispirostreptus gigas]]'' of East Africa and ''Scaphistostreptus seychellarum'', endemic to the Seychelles islands. Both of these species can slightly exceed a length of {{convert|28|cm|in|abbr=on}} and measure over {{convert|2|cm|in|abbr=on}} in diameter.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; The largest ever known was the ''[[Arthropleura]]'', a gigantic prehistoric specimen that reached nearly {{convert|189|cm|in|abbr=on}}.
;Symphylans ([[Symphyla]])
:The largest known [[symphyla]]n is ''[[Hanseniella magna]]'', originating in Tasmanian caves, which can reach lengths from {{convert|25|mm|in|abbr=on}} up to {{convert|30|mm|in|abbr=on}}.&lt;ref name=MyrEncylopedia&gt;{{cite book|last=Minelli|first=Alessandro|title=Encyclopedia of Biodiversity|date=2001|isbn=978-0122268656|pages=291–303|chapter-url=http://enviro.doe.gov.my/lib/digital/1385476273-3-s2.0-B0122268652002042-main.pdf|author2=Sergei I. Golovatch|editor=Simon A. Levin|chapter=Myriapods|publisher=Academic Press |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221184104/http://enviro.doe.gov.my/lib/digital/1385476273-3-s2.0-B0122268652002042-main.pdf|archive-date=21 February 2014}}&lt;/ref&gt;

====Insects (Insecta)====
[[File:Goliathus goliatus dos.jpg|thumb|200px|[[Goliath beetle]]]]
[[Insect]]s, a [[Class (biology)|class]] of [[Arthropod]]a, are easily the most numerous class of organisms, with over one million identified species, and probably many undescribed species. The heaviest insect is almost certainly a species of [[Coleoptera|beetle]], which incidentally is the most species-rich order of organisms. Although heavyweight [[giant weta]]s (''[[Deinacrida heteracantha]]'') are known, the [[elephant beetle]]s of Central and South America, (''[[Megasoma elephas]]'') and (''[[Megasoma actaeon|M. actaeon]]''), the [[Titan beetle]] (''Titanus giganteus'') of the neotropical rainforest or the [[Goliathus|Goliath beetle]]s, (''[[Goliathus goliatus]]'') and (''[[Goliathus regius|G. regius]]''), of Africa's rainforest are thought to reach a higher weight.&lt;ref name=&quot;weta&quot;&gt;{{cite web |url=http://entnemdept.ufl.edu/walker/ufbir/chapters/chapter_30.shtml |title=Largest |access-date=10 June 2009 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718140051/http://entnemdept.ufl.edu/walker/ufbir/chapters/chapter_30.shtml |archive-date=18 July 2011 }}(2011). source: The University of Florida Book of Insect Records {{cite web |url=http://entnemdept.ufl.edu/walker/ufbir/chapters/chapter_30.shtml |title=Largest |access-date=10 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140820232404/http://entnemdept.ufl.edu/walker/ufbir/chapters/chapter_30.shtml |archive-date=20 August 2014 }}&lt;/ref&gt; The most frequently crowned are the Goliath beetles, the top known size of which is at least {{convert|100|g|oz|abbr=on}} and {{convert|11.5|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; The elephant beetles and titan beetle can reach greater lengths than the Goliath, at up to {{convert|13.1|and|15.2|cm|in|abbr=on}}, respectively, but this is in part thanks to their rather large horns. The Goliath beetle's wingspan can range up to {{convert|25|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt;

Some moths and butterflies have much larger areas than the heaviest beetles, but weigh a fraction as much.

The longest insects are the stick insects, see below.

Representatives of the extinct dragonfly-like [[Order (biology)|order]] [[Meganisoptera]], such as the [[Carboniferous]] ''[[Meganeura monyi]]'' of what is now France and the [[Permian]] ''[[Meganeuropsis permiana]]'' of what is now North America, are the largest [[insect]] species known to have existed. These creatures had a wingspan of some {{convert|75|cm|in|abbr=on}} and a mass of over {{convert|1|lb|g}}, making them about the size of a [[crow]].&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt;

;Cockroaches and termites ([[Blattodea]])
[[File:MP - Macropanesthia rhinoceros 2.jpg|thumb|200px|[[Giant burrowing cockroach]]]]
:The largest [[cockroach]] by body mass is the Australian [[giant burrowing cockroach]] (''Macropanesthia rhinoceros''), also known as the rhinoceros cockroach. This species can attain a length of {{convert|8.3|cm|in|abbr=on}} and a weight of {{convert|36|g|oz|abbr=on}}. It does not have wings.&lt;ref&gt;[http://www.abc.net.au/creaturefeatures/facts/cockroach.htm Creature Features – Giant Burrowing Cockroach] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140218184323/http://www.abc.net.au/creaturefeatures/facts/cockroach.htm |date=18 February 2014 }}. Abc.net.au&lt;/ref&gt; The Brazilian giant cockroach (''[[Blaberus giganteus]]'') of the neotropics reaches greater sizes of up to 10 cm in length and 15 cm in wingspan, although it is not as massive and heavy as the burrowing species. The termites, traditionally classified in their own order ([[Isoptera]]), have recently been re-considered to belong in [[Blattodea]]. The largest of the [[termite]]s is the African species ''[[Macrotermes bellicosus]]''. The queen of this species can attain a length of {{convert|14|cm|in|abbr=on}} and breadth of {{convert|5.5|cm|in|abbr=on}} across the abdomen; other adults, on the other hand, are about a third of the size.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt;
;Beetles ([[Coleoptera]])
:The [[beetle]]s are the largest order of organisms on earth, with about 400,000 species so far identified. The most massive species are the ''[[Goliathus]]'', ''[[Megasoma]]'' and ''[[Titan beetle|Titanus]]'' beetles already mentioned. Another fairly large species is the [[Hercules beetle]] (''Dynastes hercules'') of the neotropic rainforest with a maximum overall length of at least {{convert|19|cm|in|abbr=on}} including the extremely long pronotal horn. The weight in this species does not exceed {{convert|16.5|g|oz|abbr=on}}.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; The longest overall beetle is a species of [[longhorn beetle]], ''[[Batocera wallacei]]'', from New Guinea, which can attain a length of {{convert|26.6|cm|in|abbr=on}}, about {{convert|19|cm|in|abbr=on}} of which is comprised by the long antennae.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt;
;Earwigs ([[Dermaptera]])
:Since 1798, the largest of the [[earwig]]s has been the [[Saint Helena earwig|Saint Helena giant earwig]] (''Labidura herculeana''), endemic to the island of its name, measuring up to {{convert|8|cm|in|abbr=on}} in length.&lt;ref&gt;[http://www.earwigs-online.de/Lherculeana/Lherculeana.html The Giant Earwig of St. Helena Labidura herculeana]. Earwig Research Centre. Earwigs-online.de&lt;/ref&gt; As of 2014, with the declaring of the organism extinct by the [[International Union for Conservation of Nature|IUCN]],&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Trust)|first1=David Pryce (St Helena National|last2=Liza White (Environment and Natural Resources Directorate|first2=St Helena Government)|date=22 August 2014|title=IUCN Red List of Threatened Species: Labidura herculeana|url=https://www.iucnredlist.org/en|journal=IUCN Red List of Threatened Species}}&lt;/ref&gt; this may no longer be the case, although some believe a small number individuals are still extant.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=19 November 2014|title=Gone for good: world's largest earwig declared extinct|url=https://news.mongabay.com/2014/11/gone-for-good-worlds-largest-earwig-declared-extinct/|access-date=12 October 2021|website=Mongabay Environmental News|language=en-US}}&lt;/ref&gt;
;True flies ([[Diptera]])
[[File:Merry Beach Insect.jpg|thumb|200px|''[[Gauromydas heros]]'', the largest fly]]
:The largest species of this order, which includes the common [[housefly]], is the neotropical species ''[[Gauromydas heros]]'', which can reach a length of {{convert|6|cm|in|frac=8|abbr=on}} and a wingspan of {{convert|10|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; Species of [[crane fly]], the largest of which is ''[[Holorusia brobdignagius]]'', can attain a length of {{convert|23|cm|in|abbr=on}} but are extremely slender and much lighter in weight than ''[[Gauromydas]]''.
;Mayflies ([[Ephemeroptera]])
:The largest mayflies are members of the genus ''[[Proboscidoplocia]]'' from [[Madagascar]]. These insects can reach a length of {{convert|7|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[http://biofreshblog.wordpress.com/2011/05/24/madagascan-mayfly-hyper-diversity/ Madagascan mayfly hyper-diversity]. The BioFresh blog (24 May 2011)&lt;/ref&gt;
;True bugs ([[Hemiptera]])
[[File:Giantwaterbug.jpg|thumb|200px|[[Giant water bug]] walking over land]]
:The largest species of this diverse order is usually listed as the [[giant water bug]] in the genus ''[[Lethocerus]]'', with ''[[Lethocerus maximus|L. maximus]]'' from the Neotropics being the absolutely largest.&lt;ref&gt;P. J. Perez-Goodwyn (2006). ''Taxonomic revision of the subfamily Lethocerinae Lauck &amp; Menke (Heteroptera: Belostomatidae)&quot;. Stuttgarter Beiträge zur Naturkunde.'' A (Biologie) 695: 1–71.&lt;/ref&gt; They can surpass {{convert|12|cm|in|abbr=on}} in length,&lt;ref name=Haddad&gt;Haddad Jr; Schwartz; Schwartz; and Carvalho (2010). ''Bites Caused by Giant Water Bugs Belonging to Belostomatidae Family (Hemiptera, Heteroptera) in Humans: A Report of Seven Cases.'' Wilderness &amp; Environmental Medicine 21: 130–133.&lt;/ref&gt; with some suggesting that the maximum size is {{convert|15|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[[BBC News]] (26 May 2011). ''[https://www.bbc.co.uk/nature/13500857 Giant water bug photographed devouring baby turtle.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180826182949/http://www.bbc.co.uk/nature/13500857 |date=2018-08-26 }}'' Retrieved 27 August 2014.&lt;/ref&gt; It is more slender and less heavy than most other insects of this size (principally the huge [[beetle]]s). The largest [[cicada]] is ''[[Megapomponia imperatoria]]'', which has a head-body length of about {{convert|7|cm|in|abbr=on}} and a wingspan of {{convert|18|-|20|cm|in|0|abbr=on}}.&lt;ref&gt;Burton, Maurice; Burton, Robert (2002). ''International Wildlife Encyclopedia.'' 4, Chickaree - crabs (3rd ed.). Tarrytown, NY: Marshall Cavendish Corporation. p. 455. {{ISBN|0-7614-7270-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Flindt, R. (2006). ''Amazing Numbers in Biology'', p. 10. {{ISBN|978-3540301462}}&lt;/ref&gt; The cicadas of the genus ''[[Tacua]]'' can also grow to comparably large sizes. The largest type of [[aphid]] is the giant oak aphid (''[[Stomaphis quercus]]''), which can reach an overall length of {{convert|2|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20131229012106/http://www.telegraph.co.uk/earth/wildlife/3302722/Giant-Oak-Aphid-hunt-is-on.html Giant Oak Aphid hunt is on]. The Telegraph (8 August 2007)&lt;/ref&gt; The biggest species of [[leafhopper]] is ''[[Ledromorpha planirostris]]'', which can reach a length of {{convert|2.8|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[http://bugs.bio.usyd.edu.au/learning/resources/Entomology/internalAnatomy/imagePages/Ledromorpha_planirostris.html Ledromorpha planirostris] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120514143854/http://bugs.bio.usyd.edu.au/learning/resources/Entomology/internalAnatomy/imagePages/Ledromorpha_planirostris.html |date=14 May 2012 }}. Bugs.bio.usyd.edu.au&lt;/ref&gt;[[File:Stavenn Megachile pluto.jpg|thumb|200px|''[[Megachile pluto]]'', the largest bee.]]
;Ants and allies ([[Hymenoptera]])
:The largest of the [[ant]]s, and the heaviest species of the order, are the females of the African ''[[Dorylus helvolus]]'', reaching a length of {{convert|5.1|cm|in|abbr=on}} and a weight of {{convert|8.5|g|oz|abbr=on}}.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; The ant that averages the largest for the mean size within the whole colony is a ponerine ant, ''[[Dinoponera gigantea]]'', from South America, averaging up to {{convert|3.3|cm|in|abbr=on}} from the mandibles to the end of abdomen.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; Workers of the [[Myrmecia (ant)|bulldog ant]] (''[[Myrmecia brevinoda]]'') of Australia are up to {{convert|3.7|cm|in|abbr=on}} in total length, although much of this is from their extremely large mandibles.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; The largest of the [[bee]] species, also in the order [[Hymenoptera]], is ''[[Megachile pluto]]'' of Indonesia, the females of which can be {{convert|3.8|cm|in|abbr=on}} long, with a {{convert|6.3|cm|in|abbr=on}} wingspan. Nearly as large, the [[carpenter bee]]s can range up to {{convert|2.53|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; The largest wasp is probably the so-called [[tarantula hawk]] species ''Pepsis pulszkyi'' of South America, at up to {{convert|6.8|cm|in|abbr=on}} long and {{convert|11.6|cm|in|abbr=on}} wingspan, although many other ''[[Pepsis]]'' approach a similar size. The giant scarab-hunting wasp ''[[Megascolia procer]]'' may rival the largest tarantula hawks in weight and wingspan, though its body is not as long.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt;
;Moths and allies ([[Lepidoptera]])[[File:MP - Ornithoptera alexandrae 3.jpg|thumb|'''[[Queen Alexandra's birdwing]]'''.]]
:The [[Hercules moth]] (''Coscinocera hercules''), in the family [[Saturniidae]], is endemic to [[New Guinea]] and northern [[Australia]], and its wings have the largest documented surface area (300 square centimeters) of any living insect,&lt;ref&gt;Robert G. Foottit &amp; Peter H. Adler. 2009. Insect Biodiversity: Science and Society. Blackwell Publishing Ltd. {{ISBN|978-1-405-15142-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rainier Flindt. 2006. Amazing Numbers in Biology. Springer-Verlag, Berlin. {{ISBN|3-540-30146-1}}&lt;/ref&gt; and a maximum wingspan which is confirmed to {{convert|28|cm|in|abbr=on}} while unconfirmed specimens have spanned up to {{convert|35.5|cm|in|abbr=on}}. The largest species overall is often claimed to be either the [[Queen Alexandra's birdwing]] (''Ornithoptera alexandrae''), a butterfly from Papua New Guinea, or the Atlas moth (''[[Attacus atlas]]''), a moth from Southeast Asia. Both of these species can reach a length of {{convert|8|cm|in|abbr=on}}, a wingspan of {{convert|28|cm|in|abbr=on}} and a weight of {{convert|12|g|oz|abbr=on}}. One Atlas moth allegedly had a wingspan of {{convert|30|cm|in|abbr=on}} but this measurement was not verified.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; The larvae in the previous species can weigh up to {{convert|58|and|54|g|oz|abbr=on}}, respectively. The white witch (''[[Thysania agrippina]]'') of Central and South America, has the largest recorded wingspan of the order, and indeed of any living insect. The verified record-sized ''[[Thysania]]'' spanned {{convert|30.8|cm|in|abbr=on}} across the wings, although specimens have been reported to {{convert|36|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; The heaviest mature moths have been cited in the giant carpenter moth (''[[Xyleutes boisduvali]]'') of Australia, which has weighed up to {{convert|20|g|oz|abbr=on}} although the species does not surpass {{convert|25.5|cm|in|abbr=on}} in wingspan.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt;
;Mantises ([[Mantodea]])
:The largest species of this order is ''[[Toxodera denticulata]]'' from [[Java]], which has been measured up to {{convert|20|cm|in|abbr=on}} in overall length.&lt;ref&gt;[http://www.bugsincyberspace.com/mantis.php Live Pet Mantis Hobby] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201204172355/http://www.bugsincyberspace.com/mantis.php |date=4 December 2020 }}. Bugsincyberspace.com&lt;/ref&gt; However, an undescribed species from the [[Cameroon]] jungle is allegedly much larger than any other mantis and may rival the larger stick insects for the longest living insect.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Craig Glenday|title=Guinness World Records 2009|url=https://books.google.com/books?id=aHYt0RNSDfgC&amp;pg=PA53|year=2009|publisher=Random House Digital, Inc.|isbn=978-0-553-59256-6|page=53}}&lt;/ref&gt; Among widespread mantis species, the largest is the [[Chinese mantis]] (''Tenodera aridifolia''). The females of this species can attain a length of up to {{convert|10.6|cm|in|abbr=on}}.
;Scorpionflies ([[Mecoptera]])
:The largest scorpionfly, the [[common scorpionfly]] (''Panorpa communis''), can reach a body length of about {{convert|30|mm}}.&lt;ref name = safari&gt;{{Cite web|url=http://www.uksafari.com/scorpionfly.htm|title=Scorpion Flies - Panorpa communis - UK Safari|website=www.uksafari.com}}&lt;/ref&gt; 
;Alderflies and allies ([[Megaloptera]])
:This relatively small insect order includes some rather large species, many of which are noticeable for their elongated, imposing mandibles. The [[Corydalidae|dobsonflies]] reach the greatest sizes of the order and can range up to {{convert|12.5|cm|in|abbr=on}} in length.&lt;ref&gt;[http://www.realmonstrosities.com/2011/01/dobsonfly.html Dobsonfly]. Real Monstrosities (26 January 2011)&lt;/ref&gt;
;Net-winged insects ([[Neuroptera]])
[[File:Nymphes myrmeleonides 4.jpg|thumb|200px|[[Nymphes myrmeleonides|Blue eyes lacewing]]]]
:These flying insects reach their largest size in ''[[Palparellus voeltzkowi]]'', which can have a wingspan over {{convert|16|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[http://researcharchive.calacademy.org/research/entomology/Entomology_Resources/Faunal_Projects/EPHP/htm/Palpares%20voeltzkowi.htm Palparellus voeltzkowi (Kolbe, 1906)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241117032543/https://researcharchive.calacademy.org/research/entomology/Entomology_Resources/Faunal_Projects/EPHP/htm/Palpares%20voeltzkowi.htm |date=2024-11-17 }}. Researcharchive.calacademy.org&lt;/ref&gt; The largest [[lacewing]] is the &quot;blue eyes lacewing&quot; (''[[Nymphes myrmeleonides]]'') of Australia, which can measure up to {{convert|4|cm|in|abbr=on}} in length and span {{convert|11|cm|in|abbr=on}} across the wings.&lt;ref&gt;[http://bio-ditrl.sunsite.ualberta.ca/detail/?P_MNO=5221 Bio-Ditrl], Department of Biological Sciences, University of Alberta {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110706210325/http://bio-ditrl.sunsite.ualberta.ca/detail/?P_MNO=5221 |date=6 July 2011 }}&lt;/ref&gt; Some forms of this ancient order could grow extremely large during the [[Jurassic|Jurassic period]] and may have ranked among the largest insects ever.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Michael S. Engel|year=2005|title=A remarkable kalligrammatid lacewing from the Upper Jurassic of Kazakhstan (Neuroptera: Kalligrammatidae)|journal= Transactions of the Kansas Academy of Science|volume=108 |issue=1|pages= 59–62|jstor=3628206|doi=10.1660/0022-8443(2005)108[0059:arklft]2.0.co;2|s2cid=86240200 }}&lt;/ref&gt; Found in the [[Early Cretaceous]] [[sedimentary]] rocks, ''[[Makarkinia|Makarkinia adamsi]]'' had wings nearly {{convert|140|-|160|mm|in|abbr=on}} in length.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Bechly |first1=G. |last2=Makarkin |first2=V. N. |year=2016 |title=A new gigantic lacewing species (Insecta: Neuroptera) from the Lower Cretaceous of Brazil confirms the occurrence of Kalligrammatidae in the Americas |journal=Cretaceous Research |volume=58 |pages=135–140 |doi=10.1016/j.cretres.2015.10.014 |bibcode=2016CrRes..58..135B }}&lt;/ref&gt;
;Dragonflies and damselflies ([[Odonata]])
:The largest species of Odonata is the [[damselfly]] ''[[Megaloprepus caerulatus]]'' of the [[neotropic]]s, attaining a size of as much as {{convert|19|cm|in|abbr=on}} across the wings and a body length of over {{convert|12|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; The largest species of [[dragonfly]] is ''[[Tetracanthagyna plagiata]]'' of Southeast Asia, spanning up to {{convert|17.6|cm|in|abbr=on}} and measuring up to {{convert|11.8|cm|in|abbr=on}} long; while bulkier and heavier than ''[[Megaloprepus]]'' (at up to {{convert|7|g|oz|abbr=on}}), it is smaller in its linear dimensions.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt;
;Grasshoppers and allies ([[Orthoptera]])
[[File:knights.weta.750pix.jpg|200px|thumb|[[Giant weta]]]]
:The largest of this widespread, varied complex of insects are the [[giant weta]]s of New Zealand, which is now split among 12 species. The largest of these is the Little Barrier Island giant weta (''[[Deinacrida heteracantha]]''), the largest specimen was weighed at {{convert|71.3|g|oz|abbr=on}}, one of the largest insects weights ever known. These heavyweight insects can be over {{convert|9|cm|in|abbr=on}} long.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; The largest grasshopper species is often considered to be the Australian giant grasshopper (''[[Valanga irregularis]]''), which ranges up to {{convert|9|cm|in|abbr=on}} in length.&lt;ref&gt;[http://www.brisbaneinsects.com/brisbane_grasshoppers/GiantGrassH.htm Giant Grasshoppers – The largest grasshopper – Valanga irregularis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241126174853/https://www.brisbaneinsects.com/brisbane_grasshoppers/GiantGrassH.htm |date=2024-11-26 }}. Brisbaneinsects.com&lt;/ref&gt; The American eastern lubber grasshopper (''[[Romalea guttata]]'') can allegedly range up to {{convert|10|cm|in|abbr=on}} in length.&lt;ref&gt;[http://www.wildflorida.com/wildlife/insects/Eastern_Lubber_Grasshopper.php Eastern Lubber Grasshopper – Florida eco travel guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241118022951/https://wildflorida.com/wildlife/insects/Eastern_Lubber_Grasshopper.php |date=2024-11-18 }}. Wildflorida.com&lt;/ref&gt; However, the greatest grasshopper sizes known, to {{convert|12|cm|in|abbr=on}}, have been cited in the South American giant grasshopper (''[[Tropidacris violaceus]]''). The longest members of this order (although much lighter than the giant wetas) is the [[Tettigoniidae|katydid]] ''[[Macrolyristes corporalis]]'' of Southeast Asia which can range up to {{convert|21.5|cm|in|abbr=on}} with its long legs extended and can have a wingspan of {{convert|20|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[http://www.hmns.org/cockerell-butterfly-center/our-residents/giant-long-legged-katydid/ Giant Long-Legged Katydid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307194338/http://www.hmns.org/cockerell-butterfly-center/our-residents/giant-long-legged-katydid/ |date=7 March 2016 }}. Hmns.org&lt;/ref&gt;
;Stick insects ([[Phasmatodea]])
:The longest known [[stick insect]]s are also the longest known insects, notably species in the tribe [[Pharnaciini]], but they are generally relatively lightweight because of their slender shape. The longest is an unnamed species of ''[[Phryganistria]]'' discovered in China in 2016, where a specimen held at the Insect Museum of West China in [[Chengdu]] has a total length of {{cvt|62.4|cm|in}}.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://news.xinhuanet.com/english/2016-05/05/c_135336786.htm |archive-url= https://web.archive.org/web/20160508170315/http://news.xinhuanet.com/english/2016-05/05/c_135336786.htm |url-status= dead |archive-date= 8 May 2016 |title=Longest Insect discovered in China}}&lt;/ref&gt; The second-longest species is the Australian ''[[Ctenomorpha gargantua]]'', females of which have been measured at over {{cvt|60|cm|in}} in total length.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Brock |first1=Paul D. |last2=Hasenpusch |first2=Jack W. |date=2009 |title=The Complete Field Guide to Stick and Leaf Insects of Australia |url=https://books.google.com/books?id=x1Qx40oGXJ8C |publisher=CSIRO Publishing |page=106 |isbn=9780643094185}}&lt;/ref&gt; Other very large species, formerly believed to be longest but now considered third longest is ''[[Sadyattes chani]]''; a specimen held in the [[Natural History Museum, London|Natural History Museum]] in London has a total length of {{cvt|56.7|cm|in}}.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.nhm.ac.uk/about-us/news/2008/october/worlds-longest-insect-revealed.html |title= World's longest insect revealed |accessdate=16 October 2008 |publisher=[[Natural History Museum, London|Natural History Museum]] |date=16 October 2008 |url-status=dead |archiveurl= https://web.archive.org/web/20081019104055/http://www.nhm.ac.uk/about-us/news/2008/october/worlds-longest-insect-revealed.html |archivedate=19 October 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Seow-Choen, F. (1995). The longest insect in the world. ''Malayan Nat.'' '''48''': 12.&lt;/ref&gt; These measurements are, however, with the front legs fully extended; it has a body length measuring {{cvt|35.7|cm|in}}.&lt;ref&gt;{{cite journal|author1=Hennemann, F.H. |author2=Conle, O.V. |name-list-style=amp |title=Revision of Oriental Phasmatodea: The tribe Pharnaciini Günther, 1953, including the description of the world's longest insect, and a survey of the family Phasmatidae Gray, 1835 with keys to the subfamilies and tribes (Phasmatodea: &quot;Anareolatae&quot;: Phasmatidae) |journal=Zootaxa |volume=1906 |pages=1–316 |publisher=Magnolia Press |location=Auckland, New Zealand |issn=1175-5326|url= http://www.mapress.com/zootaxa/2008/f/z01906p316f.pdf |accessdate=16 October 2008 |date=October 2008|doi=10.11646/zootaxa.1906.1.1 }}&lt;/ref&gt; Another very large species is ''[[Phobaeticus kirbyi]]'' where the total length (including extended legs) is up to {{cvt|54.6|cm|in}} and the body alone up to {{cvt|32.8|cm|in}}.&lt;ref name=Brock&gt;Brock, P.D. 1999. ''The amazing world of stick and leaf-insects''. Cravitz Printing Co., Essex, England.&lt;/ref&gt; Another of the longest insect in terms of total length is ''[[Phobaeticus serratipes]]'' of Malaysia and Singapore, measuring up to {{convert|55.5|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1 = Seow-Choen|first1 = F.|year = 1995|title = The longest insect in the world|journal = Malayan Nat.|volume = 48|page = 12}}&lt;/ref&gt; Another extremely long stick insect is ''[[Pharnacia maxima]]'', which measured {{convert|51|cm|in|abbr=on}} with its legs extended.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt; The spiny stick insect (''[[Heteropteryx dilatata]]'') of Malaysia does not reach the extreme lengths of its cousins, the body reaching up to {{convert|16|cm|in|abbr=on}} long, but it is much bulkier. The largest ''[[Heteropteryx]]'' weighed about {{convert|65|g|oz|abbr=on}} and was {{convert|3.5|cm|in|abbr=on}} wide across the thickest part of the body.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt;
;Lice ([[louse|Phthiraptera]])
:These insects, which live parasitically on other animals, are as a rule quite small. The largest known species is the hog louse, ''[[Haematopinus suis]]'', a [[sucking louse]] that lives on large livestock like [[pig]]s and [[cattle]]. It can range up to {{convert|6|mm|in|abbr=on}} in length.&lt;ref&gt;[http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Haematopinus_suis.html ADW: ''Haematopinus suis'': Information]. Animaldiversity.ummz.umich.edu&lt;/ref&gt;
;Stoneflies ([[Plecoptera]])[[File:Pteronarcys californica 2544.jpg|thumb|200px|''[[Pteronarcys californica]]'']]
:The largest species of [[stonefly]] is ''[[Pteronarcys californica]]'' of western North America, a species favored by fishermen as lures. This species can attain a length of {{convert|5|cm|in|abbr=on}} and a wingspan of over {{convert|9.5|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[http://blog.riverwoodfliesonline.com/?p=403 Pteronarcys californica – aka Giant Stonefly or Giant Salmonfly]. Riverwood Blog – Fly Fishing Gear &amp; Guided Fishing Trips in Oregon (20 April 2009) {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120402122239/http://blog.riverwoodfliesonline.com/?p=403 |date=2 April 2012 }}&lt;/ref&gt;
;Booklice ([[Psocoptera]])
:The largest of this order of very small insects are the barklice of the genus ''[[Psocus]]'', the top size of which is about 1 cm.&lt;ref&gt;[http://www.brc.ac.uk/schemes/barkfly/introduction.htm National Barkfly (Outdoor Psocoptera) Recording Scheme]. Brc.ac.uk&lt;/ref&gt;
;Fleas ([[Siphonaptera]])
:The largest species of [[flea]] is ''[[Hystrichopsylla schefferi]]''. This parasite is known exclusively from the fur of the [[mountain beaver]] (''Aplodontia rufa'') and can reach a length of {{convert|1.2|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt;
;Silverfishes and allies ([[Thysanura]])
:These ancient flightless insects, some of which feed on human household objects, can range up to {{convert|4.3|cm|in|abbr=on}} in length. A 350 million year old form was known to grow quite large, at up to {{convert|6|cm|in|abbr=on}}.{{citation needed|date=August 2022}}

;Thrips ([[Thysanoptera]])
:Members of the genus ''[[Phasmothrips]]'' are the largest kinds of [[thrip]]s. The maximum size these species attain is approximately {{convert|1.3|cm|in|abbr=on}} in length.&lt;ref&gt;[http://www.paulsquiz.com/biology-mainmenu-208/203-trivia-quiz-resources/42-biology/698-list-of-largest-insects List of largest insects]. Paulsquiz.com {{webarchive | url = https://web.archive.org/web/20150714170015/http://www.paulsquiz.com/biology-mainmenu-208/trivia-quiz-resources/biology/list-of-largest-insects |date=14 July 2015 }}&lt;/ref&gt;
;Caddisflies ([[Trichoptera]])
:The largest of the small, moth-like caddisflies is ''[[Eubasilissa maclachlani]]''. This species can range up to {{convert|7|cm|in|abbr=on}} across the wings.&lt;ref&gt;[http://www.diptera.info/forum/viewthread.php?thread_id=27607 Diptera.info – Discussion Forum: The LARGEST caddisfly of the world].&lt;/ref&gt;
;Angel insects ([[Zoraptera]])
:The largest angel insect species, [[Zorotypus hubbardi|Hubbard's angel insect]] (''Zorotypus hubbardi''), grows up to {{convert|3|mm|in|2|abbr=on}} in length.&lt;ref name=Foottit&gt;{{cite book|author1=Foottit, Robert G.|author2=Adler, Peter H.|title=Insect Biodiversity: Science and Society |url=https://books.google.com/books?id=5FhUDwAAQBAJ&amp;pg=PA199 |year=2018 |publisher=Wiley |isbn=978-1-118-94560-5 |pages=199–207}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://tolweb.org/Zoraptera |title=Zoraptera |author=Engel, Michael S.|year=2005 |publisher=Tree of Life Web Project |access-date=9 March 2019}}&lt;/ref&gt;

===Cnidarians (Cnidaria)===
[[File:Cyanea kils.jpg|thumb|200px|The [[lion's mane jellyfish]], one of the longest extant animals]]
The [[lion's mane jellyfish]] (''Cyanea capillata'') is the largest [[cnidaria]]n species, of the class [[Scyphozoa]]. The largest known specimen of this giant, found washed up on the shore of [[Massachusetts Bay]] in 1870,&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100530112100/http://www.waterford-today.ie/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=933&amp;Itemid=10177&amp;ed=68 Rare sighting of a lion’s mane jellyfish in Tramore Bay]. waterford-today.ie&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.jellyfishfacts.net/mane-jellyfish.html|title=Lion's Mane Jellyfish|website=jellyfishfacts.net|access-date=14 June 2017|archive-date=26 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026032804/http://www.jellyfishfacts.net/mane-jellyfish.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; had a bell diameter of {{convert|2.5|m|ft|abbr=on}}, a weight of {{convert|150|kg|lb|abbr=on}}. The [[tentacle]]s of this specimen were as long as {{convert|37|m|ft|abbr=on}} and were projected to have a tentacular spread of about {{convert|75|m|ft|abbr=on}} making it one of the longest extant animals.&lt;ref name = &quot;Wood&quot;/&gt;

;Corals and sea anemones ([[Anthozoa]])
:The largest individual species are the [[sea-anemone]]s of the genus ''[[Discoma]]'', which can attain a mouth disc diameter of {{convert|60|cm|ft|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[http://www.northrup.org/photos/sea-anemone/ Sea Anemones, Sea Anemone Pictures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170116211002/http://www.northrup.org/photos/sea-anemone/ |date=16 January 2017 }}. Northrup.org&lt;/ref&gt; Longer, but much less massive overall, are the anemones of the genus ''[[Ceriantharia]]'', at up to {{convert|2|m|ft|abbr=on}} tall.&lt;ref&gt;[http://www.seawater.no/fauna/cnidaria/Ceriantharia.html Tube Anemones – Ceriantharia]. Seawater.no&lt;/ref&gt; Communities of [[coral]] can be truly massive, a single colony of the genus ''[[Porites]]'' can be over {{convert|10|m|ft|abbr=on}}, but the actual individual organisms are quite small.
;Hydrozoans ([[Hydrozoa]])
:The colonial [[siphonophore]] ''[[Praya dubia]]'' can attain lengths of {{convert|40|–|50|m|ft|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[http://www.lifesci.ucsb.edu/~biolum/organism/pictures/praya.html Praya picture]. Lifesci.ucsb.edu&lt;/ref&gt; The [[Portuguese man o' war]]'s (''Physalia physalis'') tentacles can attain a length of up to {{convert|50|m|ft|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100118144115/http://animals.nationalgeographic.com/animals/invertebrates/portuguese-man-of-war Portuguese Man-of-Wars, Portuguese Man-of-War Pictures, Portuguese Man-of-War Facts]. Animals.nationalgeographic.com&lt;/ref&gt; On 6 April 2020 the [[Schmidt Ocean Institute]] announced the discovery of a giant ''[[Apolemia]]'' siphonophore in submarine canyons near [[Ningaloo Coast]], measuring 15&amp;nbsp;m (49&amp;nbsp;ft) diameter with a ring approximately 47&amp;nbsp;m (154&amp;nbsp;ft) long, claiming it was possibly the largest siphonophore ever recorded.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://interestingengineering.com/longest-giant-stringy-sea-creature-ever-recorded-looks-like-it-belongs-in-outer-space|title=Longest Giant Stringy Sea Creature Ever Recorded Looks like It Belongs in Outer Space|date=9 April 2020|website=interestingengineering.com|language=en-US|access-date=10 April 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EA-20200409&quot;&gt;{{cite news |author=[[Schmidt Ocean Institute]] |title=New species discovered during exploration of abyssal deep sea canyons off Ningaloo |url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-04/soi-nsd040920.php |date=9 April 2020 |work=[[EurekAlert!]] |access-date=12 April 2020 |archive-date=12 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200412013927/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-04/soi-nsd040920.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

===Sponges (Porifera)===
[[File:Xestospongia muta 1.jpg|thumb|Despite its inert appearance, the heavyweight ''[[Xestospongia muta]]'' is indeed an animal]]
The largest known species of [[sea sponge]] is the giant barrel sponge, ''[[Xestospongia muta]]''. These massively built sponges can reach {{convert|8|ft|m|abbr=on|order=flip}} in height and can be about the same thickness at the thickest part of the &quot;body&quot;.&lt;ref&gt;[http://www.care2.com/c2c/groups/disc.html?gpp=11767&amp;pst=1376156 Biggest, Smallest, Fastest, Deepest: Marine Animal Records – Marine Biology: Life in the Ocean]. Care2.com (4 March 2009)&lt;/ref&gt; Some of these creatures have been estimated to be over 2,400 years of age.&lt;ref&gt;[http://www.eol.org/pages/338183/overview Xestospongia muta]. Encyclopedia of Life&lt;/ref&gt;
;Calcareous sponges ([[Calcarea]])
:The largest known of these small, inconspicuous sponges is probably the species ''[[Pericharax heteroraphis]]'', attaining a height of {{convert|30|cm|ft|abbr=on}}. Most [[calcareous sponge]]s do not exceed {{convert|10|cm|in|abbr=on}} tall.{{Citation needed|date=January 2021}}
;Hexactinellid sponges ([[Hexactinellida]])
:A relatively common species, ''[[Rhabdocalyptus dawsoni]]'', can reach a height of {{convert|1|m|ft|abbr=on}} once they are of a very old age.&lt;ref&gt;{{Cite Q|Q56915355 | last1 = Yahel | first1 = G. | last2 = Eerkes-Medrano | first2 = D. I. | last3 = Leys | first3 = S. P.|authorlink3=Sally Leys}}&lt;/ref&gt; This is the maximum size recorded for a hexactinellid sponge.{{Citation needed|date=January 2021}}

==See also==
* [[Largest prehistoric animals]]
* [[Megafauna]]
* [[Largest organisms]]

==References==
{{reflist}}

[[Category:Largest organisms|Animals]]
[[Category:Lists of largest animals|*]]
[[Category:Heaviest or most massive organisms]]</text>
      <sha1>jbl7z4w7amiggzjg8u83fq4jvq9pd4q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>බාබඩෝස් හි භූගෝලය සහ දේශගුණය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>178306</id>
    <revision>
      <id>802483</id>
      <parentid>729065</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T21:40:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30611" sha1="4fhzlg9x4bdlxwrdq06pbirdrzzrea9" xml:space="preserve">[[File:Barbados-2022_englisch.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barbados-2022_englisch.png|thumb|බාබඩෝස් සිතියම]]
බාබඩෝස් පිහිටා ඇත්තේ අත්ලාන්තික් සාගරයේ, අනෙකුත් බටහිර ඉන්දීය කොදෙව් දූපත් වලට නැගෙනහිරින් ය. බාබඩෝස් යනු ලෙසර් ඇන්ටිලස් හි නැගෙනහිර දෙසින් පිහිටි දූපතයි. එය {{පරිවර්තනය කි.මී-සැ|34}} දිග සහ {{පරිවර්තනය කි.මී-සැ|23}} දක්වා පළල, {{පරිවර්තනය ව.කි.-ව.සැ|439|round=yes}} ක ප්‍රදේශයක් ආවරණය කරයි.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-18723928|title=Barbados country profile|date=2012-08-02|work=BBC News|access-date=2023-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002085534/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-18723928|archive-date=2 October 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt; එය පිහිටා ඇත්තේ ශාන්ත ලුසියා සහ ශාන්ත වින්සන්ට් සහ ග්‍රෙනඩින්ස් යන රටවල් දෙකටම {{පරිවර්තනය කි.මී-සැ|168}} පමණ නැගෙනහිරින් ය; {{පරිවර්තනය කි.මී-සැ|180}} මාර්ටිනික් සිට ගිනිකොන දෙසින් සහ ට්‍රිනිඩෑඩ් සහ ටොබැගෝ වලට ඊසාන දෙසින් {{පරිවර්තනය කි.මී-සැ|400}} බටහිරින් පිහිටි එහි දූපත් අසල්වැසියන් වන වින්ඩ්වර්ඩ් දූපත් හා සසඳන විට එය පැතලි ය. දිවයින ස්කොට්ලන්ඩ් දිස්ත්‍රික්කය ලෙස හැඳින්වෙන මධ්‍යම කඳුකර ප්‍රදේශයට මෘදු ලෙස ඉහළ යයි, උසම ස්ථානය වන්නේ මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 340 (අඩි 1,120) උසින් පිහිටි හිලබි කන්දයි.&lt;ref name=&quot;Encylopedia Britannica- Barbados&quot;&gt;{{cite web |title=Barbados |url=https://www.britannica.com/place/Barbados |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141008193237/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/52655/Barbados/54603/History |archive-date=8 October 2014 |access-date=9 July 2019 |website=Encyclopedia Britannica}}&lt;/ref&gt;

බාබඩෝස් හි වනාන්තර ආවරණය මුළු භූමි ප්‍රමාණයෙන් 15% ක් පමණ වන අතර, 2020 දී වනාන්තර හෙක්ටයාර 6,300 ට සමාන වන අතර එය 1990 සිට නොවෙනස්ව පැවතුනි. 2020 දී ස්වභාවිකව ප්‍රතිජනනය වන වනාන්තර හෙක්ටයාර් 6,300 ක් ආවරණය කර වගා කරන ලද වනාන්තර හෙක්ටයාර් 0 ක් ආවරණය කරයි. ස්වභාවිකව පුනර්ජනනය වන වනාන්තරවලින් 0%ක් ප්‍රාථමික වනාන්තර (මිනිස් ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පැහැදිලිව පෙනෙන ඇඟවීම් නොමැති දේශීය ගස් විශේෂවලින් සමන්විත) ලෙස වාර්තා වූ අතර වනාන්තර ප්‍රදේශයෙන් 5%ක් පමණ රක්ෂිත ප්‍රදේශ තුළ දක්නට ලැබිණි. 2015 වර්ෂය සඳහා වනාන්තර ප්‍රදේශයෙන් 1%ක් පොදු අයිතිය යටතේද, 0%ක් පුද්ගලික අයිතිය යටතේද, 99%ක් වෙනත් හෝ නොදන්නා ලෙස ලැයිස්තුගත කර ඇති බවද වාර්තා විය.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/a6e225da-4a31-4e06-818d-ca3aeadfd635/content|title=Terms and Definitions FRA 2025 Forest Resources Assessment, Working Paper 194|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations|year=2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Global Forest Resources Assessment 2020, Barbados |url=https://fra-data.fao.org/assessments/fra/2020/BRB/home/overview |website=Food Agriculture Organization of the United Nations}}&lt;/ref&gt;

ශාන්ත මයිකල් දේවස්ථානයේ බාර්බඩෝස් අගනුවර සහ රටේ ජනගහනයෙන් තුනෙන් එකක් අඩංගු ප්‍රධාන නගරය වන බ්‍රිජ්ටවුන් පිහිටා ඇත.&lt;ref name=&quot;Encylopedia Britannica- Barbados&quot; /&gt; දිවයින පුරා විසිරී ඇති අනෙකුත් ප්‍රධාන නගරවලට ශාන්ත ජේම්ස් දේවස්ථානයේ හොලෙටවුන් ඇතුළත් වේ; ඔයිස්ටින්ස්, ක්රිස්තු පල්ලියේ පල්ලියේ; සහ ස්පයිට්ස්ටවුන්, ශාන්ත පීටර් දේවස්ථානයේ.{{Citation needed|date=October 2023}}

=== භූ විද්‍යාව ===
බාබඩෝස් පිහිටා ඇත්තේ දකුණු ඇමරිකානු සහ කැරිබියන් තහඩු වල මායිමේය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://traveltips.usatoday.com/geologic-history-barbados-beaches-57660.html|title=Geologic History of Barbados Beaches|last=Logan|first=Gabi|newspaper=[[USA Today]]|access-date=2 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120322063852/http://traveltips.usatoday.com/geologic-history-barbados-beaches-57660.html|archive-date=22 March 2012|quote=Barbados lies directly over the intersection of the Caribbean Plate and the South American Plate in a region known as a subduction zone. Beneath the ocean floor, the South American Plate slowly slides below the Caribbean Plate.|url-status=live}}&lt;/ref&gt; කැරිබියන් තලයට යටින් දකුණු ඇමරිකානු තහඩුව යටපත් කිරීම දකුණු ඇමරිකානු තහඩුවෙන් අවසාදිතය සීරීමට සහ උපචලන ප්‍රිස්මයක් සාදයි. මෙම ද්‍රව්‍ය තැන්පත් වීමේ වේගය බාබඩෝස් වසර 1,000කට 25 mm (අඟල් 1) ක පමණ වේගයකින් ඉහල යාමට ඉඩ සලසයි.&lt;ref&gt;{{cite web |year=2010 |title=Barbados Sightseeing – Animal Flower Cave |url=http://www.barbadosbeachhouse.com/barbados_sightseeing_animal_flower_cave.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111212233710/http://www.barbadosbeachhouse.com/barbados_sightseeing_animal_flower_cave.php |archive-date=12 December 2011 |access-date=10 July 2011 |work=Leigh Designs |publisher=Little Bay House |quote=The Animal flower Cave is the island's lone accessible sea-cave and was discovered from the sea in 1780 by two English explorers. The cave's coral floor is estimated to be 400,000 to 500,000 years old and the &quot;younger&quot; coral section above the floor is about 126,000 years old. The dating was carried out by the German Geographical Institute, and visitors can see a &quot;map&quot; of the dating work in the bar and restaurant. The cave now stands some six feet above the high tide mark even though it was formed at sea level. This is because Barbados is rising about one inch per 1,000 years, which is yet another indication of the cave's age.}}&lt;/ref&gt; මෙම යටපත් කිරීම යන්නෙන් අදහස් වන්නේ භූ විද්‍යාත්මකව දිවයින සමන්විත වන්නේ දළ වශයෙන් මීටර් 90 (අඩි 300) ඝනකමකින් යුත් කොරල්පර වලින් වන අතර එහිදී අවසාදිතයට ඉහළින් ගල්පර සෑදී ඇත. ගොඩබිම බටහිරින් &quot;ටෙරස්&quot; මාලාවකින් බෑවුම් වන අතර නැගෙනහිරින් ආනතියකට යයි. දිවයිනේ විශාල කොටසක් කොරල්පරවලින් වට වී ඇත.&lt;ref name=&quot;Encylopedia Britannica- Barbados&quot; /&gt;

දිවයිනේ ඊසාන දෙසින්, ස්කොට්ලන්ත දිස්ත්‍රික්කයේ හුණුගල් ඛාදනය වීම නිසා විවිධ ගුහා සහ ගුලි නිර්මාණය වී ඇත. දිවයිනේ අත්ලාන්තික් සාගරයේ නැගෙනහිර වෙරළ තීරයේ, ප්‍රදේශයේ හුණුගල් සංයුතිය නිසා ගොඩවල් ඇතුළු වෙරළබඩ භූමි ආකෘති නිර්මාණය වී ඇත. දිවයිනේ කැපී පෙනෙන ලෙස පිකෝ ටෙනරිෆ්&lt;ref&gt;{{cite web |last=Gloria |title=Pico Teneriffe – Barbados Pocket Guide |url=http://www.barbadospocketguide.com/barbados-attractions/beaches-and-bays/north-coast-beaches/pico-teneriffe.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161127022828/http://www.barbadospocketguide.com/barbados-attractions/beaches-and-bays/north-coast-beaches/pico-teneriffe.html |archive-date=27 November 2016 |access-date=3 April 2017 |website=barbadospocketguide.com}}&lt;/ref&gt; හෝ පිකෝ ඩි ටෙනරීෆ් ලෙස හැඳින්වෙන පාෂාණමය කේප්, ස්පාඤ්ඤයේ ටෙනරීෆ් දූපත ප්‍රදේශවාසීන්ගේ විශ්වාසයට අනුව බාර්බඩෝස් සිට නැඟෙනහිර ප්‍රථම භූමිය වන බැවින් එය නම් කර ඇත.{{Citation needed|date=October 2023}}

=== දේශගුණය ===
[[File:Bathsheba,_Barbados_08.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bathsheba,_Barbados_08.jpg|thumb|බැත්ෂෙබා, ශාන්ත ජෝශප්]]
රට සාමාන්‍යයෙන් සෘතු දෙකක් අත්විඳින අතර ඉන් එකකට සැලකිය යුතු ලෙස ඉහළ වර්ෂාපතනයක් ඇතුළත් වේ. &quot;තෙත් සමය&quot; ලෙස හඳුන්වන මෙම කාලය ජුනි සිට දෙසැම්බර් දක්වා පවතී. ඊට වෙනස්ව, &quot;වියළි සමය&quot; දෙසැම්බර් සිට මැයි දක්වා පවතී. වාර්ෂික වර්ෂාපතනය 1,000 සහ 2,300 mm (අඟල් 40 සහ 90) අතර පරාසයක පවතී. දෙසැම්බර් සිට මැයි දක්වා සාමාන්‍ය උෂ්ණත්වය 21 සිට 31 °C (70 සිට 88 °F) දක්වා පරාසයක පවතින අතර ජුනි සහ නොවැම්බර් අතර ඒවා 23 සිට 31 °C (73 සිට 88 °F) දක්වා පරාසයක පවතී.&lt;ref name=&quot;weather1&quot;&gt;{{cite web |title=Average and Record Conditions at Bridgetown, Barbados |url=https://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003280 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070220165443/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003280 |archive-date=20 February 2007 |access-date=10 September 2009 |work=BBC Weather}}&lt;/ref&gt;

Köppen දේශගුණික වර්ගීකරණ පරිමාණයෙන්, බාබඩෝස් හි බොහෝ ප්‍රදේශ නිවර්තන මෝසම් දේශගුණයක් (Am) ලෙස සැලකේ. කෙසේ වෙතත්, වසර පුරා පැයට කිලෝමීටර 12 සිට 16 දක්වා (පැයට සැතපුම් 7 සිට 10 දක්වා) සුළං හමා එන අතර බාබඩෝස් හට මධ්‍යස්ථ නිවර්තන දේශගුණයක් ලබා දෙයි.{{Citation needed|date=October 2023}}

කලාතුරකින් සිදුවන ස්වභාවික උවදුරුවලට භූමිකම්පා, නායයෑම් සහ සුළි කුණාටු ඇතුළත් වේ. බාබඩෝස් අත්ලාන්තික් සාගරයේ නිවර්තන සුළි කුණාටු ක්‍රියාකාරකම් සඳහා ප්‍රධාන සංවර්ධන කලාපයෙන් පිටත පිහිටා ඇති අතර වැසි සමයේදී කලාපයේ කුණාටු වල නරකම බලපෑමෙන් බොහෝ විට බේරී ඇත. සාමාන්‍යයෙන් සෑම වසර 26කට වරක් පමණ විශාල සුළි කුණාටුවක් බාබඩෝස් වෙත ගොඩබස්වයි. සුළි කුණාටුවකින් බාබඩෝස් වෙත දැඩි හානියක් සිදු කළ අවසාන සැලකිය යුතු පහර 1955 දී ජැනට් සුළි කුණාටුවයි. 2010 දී ටොමාස් සුළි කුණාටුවෙන් දිවයිනට පහර දෙන ලදී, නමුත් මෙය බලපෑ අවස්ථාවේ නිවර්තන කුණාටු ප්‍රබලතාවයෙන් පමණක් පැවති බැවින් රට පුරා සිදුවූයේ සුළු හානියක් පමණි.&lt;ref&gt;[https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-11660080 &quot;Hurricane Tomas lashes Caribbean islands&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151105151112/http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-11660080|date=5 November 2015}}. BBC News, 30 October 2010.&lt;/ref&gt;
=== පාරිසරික ගැටළු ===
[[File:BarbadosFromISS.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:BarbadosFromISS.jpg|thumb|බාබඩෝස්, ජාත්‍යන්තර අභ්‍යවකාශ මධ්‍යස්ථානයේ සිට දිස්වේ]]
[[File:Water_Stress,_Top_Countries_(2020).svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Water_Stress,_Top_Countries_(2020).svg|thumb|බාබඩෝස් යනු ලෝකයේ වඩාත්ම ජල පීඩනය ඇති විසිවන රටයි.]]
බාර්බඩෝස් පාරිසරික පීඩනයන්ට ගොදුරු වේ. ලෝකයේ වඩාත්ම ජනාකීර්ණ දූපත් වලින් එකක් ලෙස, අක්වෙරළ කොරල්පර දූෂණය වීම අවම කිරීම සඳහා දිවයිනේ වර්ධනය වෙමින් පවතින දකුණු වෙරළ තීරය බ්‍රිජ්ටවුන් අපද්‍රව්‍ය පවිත්‍රාගාරයට ආක්‍රමණශීලී ලෙස ඒකාබද්ධ කිරීමට රජය 1990&lt;ref&gt;[http://www.cep.unep.org/pubs/Techreports/tr43en/Barbados.htm Domestic and Industrial Wastewater Treatment Techniques in Barbados] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130724024004/http://www.cep.unep.org/pubs/Techreports/tr43en/Barbados.htm|date=24 July 2013}}. Cep.unep.org. Retrieved 20 April 2014.&lt;/ref&gt; තුළ කටයුතු කළේය.&lt;ref&gt;[https://archive.today/20120707103415/http://archive.wri.org/reefsatrisk/casestudy_text.cfm?ContentID=3332 Barbados], World Resources Institute&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.barbadosadvocate.com/newsitem.asp?more=local&amp;NewsID=4130 Perspectives: A continuing problem and persistent threat] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130724030532/http://www.barbadosadvocate.com/newsitem.asp?more=local&amp;NewsID=4130|date=24 July 2013}}. Barbadosadvocate.com. Retrieved 20 April 2014.&lt;/ref&gt; 21 වන ශතවර්ෂයේ පළමු දශකය වන විට, දිවයිනේ බටහිර වෙරළ තීරයේ දෙවන පවිත්රාගාරයක් යෝජනා කර ඇත. මෙතරම් ජනාකීර්ණ වීම නිසා, බාර්බඩෝස් එහි භූගත ජලධර ආරක්ෂා කිරීමට විශාල උත්සාහයක් ගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;barbadosadvocate.com&quot;&gt;[http://www.barbadosadvocate.com/newsitem.asp?more=local&amp;NewsID=185 &quot;PERSPECTIVES: Squatting – a continuing problem&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130724030614/http://www.barbadosadvocate.com/newsitem.asp?more=local&amp;NewsID=185|date=24 July 2013}}. Barbadosadvocate.com (24 March 2008). Retrieved 20 April 2014.&lt;/ref&gt;

කොරල්-හුණුගල් දූපතක් ලෙස, බාබඩෝස් මතුපිට ජලය පෘථිවියට කාන්දු වීම සඳහා අධික ලෙස පාරගම්ය වේ. භූගත ජලධර සහ ඇළ දොළ විශාල ජාලයට සෘජුවම පිවිසෙන ජල පෝෂක ප්‍රදේශ ආරක්ෂා කිරීම කෙරෙහි රජය විශාල අවධානයක් යොමු කර ඇත.&lt;ref name=&quot;barbadosadvocate.com&quot; /&gt; ඇතැම් අවස්ථාවලදී අනවසර පදිංචිකරුවන් මෙම ප්‍රදේශ උල්ලංඝණය කර ඇති අතර, දිවයිනේ පානීය ජලය සපයන භූගත උල්පත්වල පිරිසිදුකම ආරක්ෂා කිරීම සඳහා රජය විසින් අනවසර පදිංචිකරුවන් ඉවත් කර ඇත.&lt;ref&gt;[http://www.nationnews.com/articles/view/squatters-get-thumbs-down-from-mp-forde/ &quot;Squatters get thumbs down from MP Forde&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140421100046/http://www.nationnews.com/articles/view/squatters-get-thumbs-down-from-mp-forde/|date=21 April 2014}}. Nationnews.com (30 June 2010). Retrieved 20 April 2014.&lt;/ref&gt;

පරිසරය ආරක්ෂා කිරීම සහ දිවයින වටා ඇති වෙරළාසන්න කොරල්පර සංරක්ෂණය කිරීමේ අරමුණින් බාර්බඩෝස් පිරිසිදුව තබා ගැනීම කෙරෙහි රජය විශාල අවධානයක් යොමු කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Adhya |first1=Sarah Wakefield |title=Barbados Commits to Ambitious Ocean Conservation |url=https://www.nature.org/en-us/what-we-do/our-insights/perspectives/barbados-blue-bond-ocean-conservation/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616174428/https://www.nature.org/en-us/what-we-do/our-insights/perspectives/barbados-blue-bond-ocean-conservation/ |archive-date=16 June 2023 |access-date=16 June 2023 |website=The Nature Conservancy}}&lt;/ref&gt; බාබඩෝස් සහ මුහුදේ වෙරළබඩ ප්‍රදේශවල මානව පීඩනය අවම කිරීම සඳහා බොහෝ මුල පිරීම් වෙරළ කලාප කළමනාකරණ ඒකකය (CZMU) වෙතින් පැමිණේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Welcome to Coastal Zone Management Unit – Coastal Zone Management Unit |url=http://www.coastal.gov.bb/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120301091103/http://www.coastal.gov.bb/ |archive-date=1 March 2012 |access-date=24 February 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.barbadosadvocate.com/newsitem.asp?more=local&amp;NewsID=22569 Barbados' CZMU in demand] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130724030519/http://www.barbadosadvocate.com/newsitem.asp?more=local&amp;NewsID=22569|date=24 July 2013}}. Barbadosadvocate.com (4 February 2012). Retrieved 20 April 2014.&lt;/ref&gt; බාබඩෝස් වෙරළට ඔබ්බෙන් කොරල්පර 90 කට ආසන්න ප්‍රමාණයක් (සැතපුම් 56 ක්) ඇති අතර බටහිර වෙරළට ඔබ්බෙන් ආරක්ෂිත සමුද්‍ර උද්‍යාන දෙකක් ස්ථාපිත කර ඇත.&lt;ref&gt;[http://www.cavehill.uwi.edu/cermes/folkestone.html Centre for Resource Management and Environmental Studies] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121128032823/http://www.cavehill.uwi.edu/cermes/folkestone.html|date=28 November 2012}}, The University of the West Indies.&lt;/ref&gt; අධික ලෙස මසුන් ඇල්ලීම බාර්බඩෝස් මුහුණ දෙන තවත් තර්ජනයකි.&lt;ref&gt;[http://www.fao.org/fishery/countrysector/FI-CP_BB/en Fishery and Aquaculture Country Profiles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111223113158/http://www.fao.org/fishery/countrysector/FI-CP_BB/en|date=23 December 2011}}, UN-FAO Fisheries and Aquaculture Department&lt;/ref&gt;

අත්ලාන්තික් සාගරයේ ප්‍රතිවිරුද්ධ පැත්තේ සහ අප්‍රිකාවට බටහිරින් කිලෝමීටර් 4,800 (සැතපුම් 3,000) පමණ වුවද, බාර්බඩෝස් සහරා කාන්තාරයෙන් ඉහළ ඛනිජ දුහුවිලි අත්විඳින ඇමරිකානු මහාද්වීපයේ බොහෝ ස්ථාන වලින් එකකි.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Prospero, Joseph M.|date=June 2006|title=Saharan Dust Impacts and Climate Change|url=https://archive.org/details/oceanography_2006-06_19_2/page/60|journal=Oceanography|volume=19|issue=2|pages=60–61|doi=10.5670/oceanog.2006.65|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; බාබඩෝස් අවට කොරල්පරවල&lt;ref&gt;[http://coastal.er.usgs.gov/african_dust/ The Effects of African Dust on Coral Reefs and Human Health] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120502091350/http://coastal.er.usgs.gov/african_dust/|date=2 May 2012}}. Coastal.er.usgs.gov (15 April 2014). Retrieved 20 April 2014.&lt;/ref&gt; සෞඛ්‍යයට බලපෑම් කිරීම හෝ ඇදුම කථාංග,&lt;ref&gt;[http://earthobservatory.nasa.gov/Features/Dust/ When the Dust Settles (DAAC Study)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212215007/http://earthobservatory.nasa.gov/Features/Dust/|date=12 February 2012}}, NASA&lt;/ref&gt; සමහරක් විශේෂයෙන් තීව්‍ර දූවිලි කථාංග අර්ධ වශයෙන් දෝෂාරෝපණය කර ඇත, නමුත් සාක්ෂි සම්පූර්ණයෙන්ම පෙර ප්‍රකාශයට සහාය නොදක්වයි.&lt;ref&gt;[http://commprojects.jhsph.edu/globaltobacco/ProjectDetail.cfm?project_id=7780&amp;country_code=BB The Impact of African Dust on Childhood Asthma Morbidity in Barbados] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130724092116/http://commprojects.jhsph.edu/globaltobacco/ProjectDetail.cfm?project_id=7780&amp;country_code=BB|date=24 July 2013}}. Commprojects.jhsph.edu. Retrieved April 2014.&lt;/ref&gt;

බාබඩෝස් හි ජෛව ධාරිතාව සඳහා ප්‍රවේශය ලෝක සාමාන්‍යයට වඩා බෙහෙවින් අඩු ය. 2016 දී, බාර්බඩෝස් එහි භූමි ප්‍රදේශය තුළ එක් පුද්ගලයෙකුට ගෝලීය හෙක්ටයාර 0.17ක&lt;ref name=&quot;footprintdata&quot;&gt;{{cite web |title=Country Trends |url=http://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=14&amp;type=BCpc,EFCpc |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808050235/http://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=14&amp;type=BCpc,EFCpc |archive-date=8 August 2017 |access-date=24 June 2020 |publisher=Global Footprint Network}}&lt;/ref&gt; ජෛව ධාරිතාවක් ඇති අතර, එය එක් පුද්ගලයෙකුට ගෝලීය හෙක්ටයාර 1.6ක ලෝක සාමාන්‍යයට වඩා බෙහෙවින් අඩුය.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Lin|first1=David|last2=Hanscom|first2=Laurel|last3=Murthy|first3=Adeline|last4=Galli|first4=Alessandro|last5=Evans|first5=Mikel|last6=Neill|first6=Evan|last7=Mancini|first7=MariaSerena|last8=Martindill|first8=Jon|last9=Medouar|first9=FatimeZahra|last10=Huang|first10=Shiyu|last11=Wackernagel|first11=Mathis|year=2018|title=Ecological Footprint Accounting for Countries: Updates and Results of the National Footprint Accounts, 2012–2018|journal=Resources|volume=7|issue=3|page=58|doi=10.3390/resources7030058|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; 2016 දී බාර්බඩෝස් එක් පුද්ගලයෙකුට ගෝලීය හෙක්ටයාර 0.84 ජෛව ධාරිතාවක් භාවිතා කළේය - ඔවුන්ගේ පරිභෝජනයේ පාරිසරික අඩිපාර. මෙයින් අදහස් කරන්නේ ඔවුන් බාබඩෝස් අඩංගු ජෛව ධාරිතාව මෙන් පස් ගුණයක් පමණ භාවිතා කරන බවයි. එහි ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන්, බාබඩෝස් ජෛව ධාරිතා හිඟයක් පවත්වාගෙන යයි.&lt;ref name=&quot;footprintdata&quot; /&gt;

=== වනජීවී ===
බාර්බඩෝස් කැදලි කැස්බෑ විශේෂ හතරකට (කොළ කැස්බෑවන්, ලොගර්හෙඩ්ස්, උකුස්සන් කැස්බෑවන් සහ ලෙදර්බැක්ස්) සත්කාරක වන අතර කැරිබියන් හි දෙවන විශාලතම උකුස්සන් කැස්බෑ අභිජනන ජනගහනය ඇත.&lt;ref&gt;[https://www.thestar.com/travel/caribbean/article/1144716--caribbean-travel-swim-with-the-turtles-in-barbados Caribbean Travel: Swim with the turtles in Barbados] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120315191127/http://www.thestar.com/travel/caribbean/article/1144716--caribbean-travel-swim-with-the-turtles-in-barbados|date=15 March 2012}}. Thestar.com (13 March 2012). Retrieved 20 April 2014.&lt;/ref&gt; මුහුදු වෙරළේ වාහන පැදවීම වැල්ලේ වැළලී ඇති කූඩු කුඩු කර දැමිය හැකි අතර කැදලි ඇති ප්‍රදේශවල එවැනි ක්‍රියාකාරකම් අධෛර්යමත් වේ.&lt;ref&gt;[http://www.divebarbadosblue.com/snorkeling/turtles-shipwrecks/ Sea Turtles – Dive Operators Association of Barbados] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120319084119/http://www.divebarbadosblue.com/snorkeling/turtles-shipwrecks/|date=19 March 2012}}, Barbados Blue Inc.&lt;/ref&gt;

බාබඩෝස් කොළ වඳුරාට සත්කාරකත්වය දරයි. කොළ වඳුරා බටහිර අප්‍රිකාවේ සෙනගල් සිට වෝල්ටා ගඟ දක්වා දක්නට ලැබේ. එය උතුරු-බටහිර අප්‍රිකාවේ කේප් වර්ඩ් දූපත් වලට සහ බටහිර ඉන්දීය දූපත් වන ශාන්ත කිට්ස්, නෙවිස්, ශාන්ත මාටින් සහ බාබඩෝස් වෙත හඳුන්වා දී ඇත. 17 වැනි සියවසේ අගභාගයේදී බටහිර අප්‍රිකාවේ සිට කැරිබියන් දූපත් වෙත වහල් වෙළෙඳ නැව් ගමන් කළ විට එය බටහිර ඉන්දීය කොදෙව් වෙත හඳුන්වා දෙන ලදී. කොළ වඳුරා ප්‍රදේශවාසීන් විසින් ඉතා කුතුහලයෙන් හා දඟකාර/කරදරකාරී සතෙකු ලෙස සැලකේ.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.centre.edu/news/meddlesome-monkeys-centre-students-research-ongoing-dilemma-barbados|title=MEDDLESOME MONKEYS: CENTRE STUDENTS RESEARCH ONGOING DILEMMA IN BARBADOS|last1=Overing|first1=Matt|date=3 August 2023|access-date=9 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310060238/https://www.centre.edu/news/meddlesome-monkeys-centre-students-research-ongoing-dilemma-barbados|archive-date=10 March 2024|publisher=[[Centre College]]|department=|publication-date=3 August 2023|url-status=live|no-pp=|url-access=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.facebook.com/CBCNews.bb/videos/its-monkey-business-in-thorpes-cottage-st-georgeresidents-from-the-area-say-they/1487374074876631/|title=CBC Barbados – Monkey on the Evening News|last1=Sealy|first1=Shane|date=14 October 2014|work=CBC TV-8 News|access-date=9 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310060238/https://www.facebook.com/CBCNews.bb/videos/its-monkey-business-in-thorpes-cottage-st-georgeresidents-from-the-area-say-they/1487374074876631/|archive-date=10 March 2024|publisher=Caribbean Broadcasting Corporation|last2=Wood|first2=Chris|department=|publication-date=8 October 2014|author-link1=|url-status=live|url-access=}}&lt;/ref&gt;

== යොමු කිරීම් ==</text>
      <sha1>4fhzlg9x4bdlxwrdq06pbirdrzzrea9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>එක්සත් ජනපදයේ ජන විකාශනය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179576</id>
    <revision>
      <id>802479</id>
      <parentid>736901</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T21:24:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48807" sha1="miqituhrmbdbnh5jrymgbmupuf52aqw" xml:space="preserve">=== ජනගහනය ===
{{Bar chart|float=right|title=එක්සත් ජනපදයේ වඩාත්ම ජනාකීර්ණ ප්‍රාන්ත 10 &lt;br&gt; (2024 ඇස්තමේන්තු){{efn|These population figures are official 2024 annual estimates (rounded off) from the [[United States Census Bureau|U.S. Census Bureau]].&lt;ref name=&quot;CensusEst2024&quot;&gt;{{cite web |title=Annual and cumulative estimates of residential population change for the United States, regions, states, District of Columbia, Puerto Rico |url=https://www.census.gov/newsroom/press-kits/2024/national-state-population-estimates.html |website=U.S. Census Bureau |access-date=December 20, 2024}}&lt;/ref&gt;}}|label_type=ජනපදය|data_type=ජනගහනය (මිලියන)|bar_width=10|width_units=em|data_max=40|label1=[[කැලිෆෝනියාව]]|data1=39.4|label2=[[ටෙක්සාස්]]|data2=31.3|label3=[[ෆ්ලොරිඩාව]]|data3=23.4|label4=[[නිව්යෝර්ක් (ප්‍රාන්තය)|නිව්යෝර්ක්]]|data4=19.9|label5=[[පෙන්සිල්වේනියාව]]|data5=13.1|label6=[[ඉලිනොයිස්]]|data6=12.7|label7=[[ඔහියෝ]]|data7=11.9|label8=[[ජෝර්ජියා (එක්සත් ජනපද ප්‍රාන්තය)|ජෝර්ජියා]]|data8=11.2|label9=[[උතුරු කැරොලිනා]]|data9=11.0|label10=[[මිචිගන්]]|data10=10.1}}එක්සත් ජනපද සංගණන කාර්යාංශය 2020 අප්‍රේල් 1 වන දින පදිංචිකරුවන් 331,449,281 ක් වාර්තා කළ අතර,{{efn|සමස්තයක් ලෙස එක්සත් ජනපදය සඳහා වන බොහෝ නිල දත්ත මෙන්, මෙම සංඛ්‍යාවට සංස්ථාගත නොකළ ප්‍රදේශ පහ ([[පුවර්ටෝ රිකෝ]], [[ගුවාම්]], [[එක්සත් ජනපද වර්ජින් දූපත්]], [[ඇමරිකානු සැමෝවා]] සහ [[උතුරු මරියානා දූපත්]]) සහ සුළු දූපත් දේපළ බැහැර කරයි.}}&lt;ref name=&quot;2020CENSUS&quot;&gt;{{cite web |title=Census Bureau's 2020 Population Count |url=https://www.census.gov/newsroom/press-releases/2021/2020-census-apportionment-results.htmlpid=2020CENSUS&amp;src=pt |access-date=April 26, 2021 |work=[[United States Census]]}}&lt;/ref&gt; චීනය සහ ඉන්දියාවට පසුව එක්සත් ජනපදය ලෝකයේ තුන්වන වැඩිම ජනගහනයක් සහිත රට බවට පත් කළේය.&lt;ref name=&quot;CIA-2018&quot;&gt;{{cite web |title=The World Factbook: United States |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |access-date=November 10, 2018 |publisher=Central Intelligence Agency}}&lt;/ref&gt; සංගණන කාර්යාංශයේ නිල 2024 ජනගහන ඇස්තමේන්තුව 340,110,988 ක් වූ අතර එය 2020 සංගණනයෙන් පසු 2.6% ක වැඩිවීමකි. &lt;ref name=&quot;Vintage 2024&quot;&gt;{{cite web |title=National Population Totals and Components of Change: 2020-2024 |url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/popest/2020s-national-total.html}}&lt;/ref&gt; කාර්යාංශයේ එක්සත් ජනපද ජනගහන ඔරලෝසුවට අනුව, 2024 ජූලි 1 වන දින, එක්සත් ජනපද ජනගහනය සෑම තත්පර 16 කට වරක් එක් පුද්ගලයෙකුගේ ශුද්ධ වැඩිවීමක් හෝ දිනකට පුද්ගලයින් 5400 ක් පමණ විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population Clock |url=https://www.census.gov/popclock/ |website=Census.gov}}&lt;/ref&gt; 2023 දී, වයස අවුරුදු 15 සහ ඊට වැඩි ඇමරිකානුවන්ගෙන් 51% ක් විවාහක වූ අතර, 6% ක් වැන්දඹුවන් වූ අතර, 10% ක් දික්කසාද වූ අතර, 34% ක් කිසිදා විවාහ වී සිටියේ නැත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Table MS-1. Marital Status of the Population 15 Years Old and Over, by Sex, Race and Hispanic Origin: 1950 to Present |url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/families/marital.html |access-date=September 11, 2019 |website=Historical Marital Status Tables |publisher=U.S. Census Bureau}}&lt;/ref&gt; 2023 දී, එක්සත් ජනපදයේ මුළු සරු භාවය අනුපාතය කාන්තාවකට දරුවන් 1.6 ක් වූ අතර,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Saric |first=Ivana |date=April 25, 2024 |title=Births dropped in 2023, ending pandemic baby boom |url=https://www.axios.com/2024/04/25/us-births-drop-2023 |access-date=July 1, 2024 |publisher=Axios |language=en}}&lt;/ref&gt; සහ, 23% ක් වූ අතර, 2019 දී එය තනි-මාපිය නිවාසවල ජීවත් වන ලොව ඉහළම ළමා අනුපාතය විය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=December 12, 2019 |title=U.S. has world's highest rate of children living in single-parent households |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2019/12/12/u-s-children-more-likely-than-children-in-other-countries-to-live-with-just-one-parent/ |access-date=March 17, 2020 |website=Pew Research Center |language=en}}&lt;/ref&gt;

එක්සත් ජනපදයේ විවිධ ජනගහනයක් ඇත; මුතුන් මිත්තන්ගේ කණ්ඩායම් 37 ක සාමාජිකයින් මිලියනයකට වඩා සිටිති.&lt;ref name=&quot;An2000&quot;&gt;{{cite web |date=June 2004 |title=Ancestry 2000 |url=https://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf |url-status=live |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20041204015245/https://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf |archive-date=December 4, 2004 |access-date=December 2, 2016 |publisher=U.S. Census Bureau}}&lt;/ref&gt; යුරෝපය, මැද පෙරදිග හෝ උතුරු අප්‍රිකාවෙන් මුතුන් මිත්තන් සිටින සුදු ඇමරිකානුවන් එක්සත් ජනපද ජනගහනයෙන් 57.8% ක් වන විශාලතම වාර්ගික සහ ජනවාර්ගික කණ්ඩායම සාදයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Chance That Two People Chosen at Random Are of Different Race or Ethnicity Groups Has Increased Since 2010 |url=https://www.census.gov/library/stories/2021/08/2020-united-states-population-more-racially-ethnically-diverse-than-2010.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |year=2009 |title=Table 52. Population by Selected Ancestry Group and Region: 2009 |url=https://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s0052.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20121225031832/https://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s0052.pdf |archive-date=December 25, 2012 |access-date=February 11, 2017 |publisher=U.S. Census Bureau}}&lt;/ref&gt; හිස්පැනික් සහ ලතින් ඇමරිකානුවන් දෙවන විශාලතම කණ්ඩායම වන අතර එක්සත් ජනපද ජනගහනයෙන් 18.7% කි. අප්‍රිකානු ඇමරිකානුවන් රටේ තුන්වන විශාලතම මුතුන් මිත්තන්ගේ කණ්ඩායම වන අතර මුළු එක්සත් ජනපද ජනගහනයෙන් 12.1% කි.&lt;ref name=&quot;An2000&quot; /&gt; ආසියානු ඇමරිකානුවන් රටේ සිව්වන විශාලතම කණ්ඩායම වන අතර එය එක්සත් ජනපද ජනගහනයෙන් 5.9% කි. රටේ ස්වදේශික ඇමරිකානුවන් මිලියන 3.7 ක් පමණ 1% ක් පමණ වන අතර,&lt;ref name=&quot;An2000&quot; /&gt; සහ ස්වදේශික ගෝත්‍ර 574 ක් පමණ ෆෙඩරල් රජය විසින් පිළිගනු ලැබේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Federally recognized American Indian tribes and Alaska Native entities {{!}} USAGov |url=https://www.usa.gov/indian-tribes-alaska-native |access-date=April 5, 2024 |website=www.usa.gov |language=en}}&lt;/ref&gt; 2022 දී, එක්සත් ජනපද ජනගහනයේ මධ්‍යන්‍ය වයස අවුරුදු 38.9 කි.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=June 22, 2023 |title=America Is Getting Older |url=https://www.census.gov/newsroom/press-releases/2023/population-estimates-characteristics.html |access-date=June 30, 2024 |website=Census.gov}}&lt;/ref&gt;

=== භාෂාව ===
[[ගොනුව:Languages_cp-02.svg|thumb|ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ වැඩිපුරම කතා කරන භාෂා.]]
එක්සත් ජනපදයේ බොහෝ භාෂා කතා කරන අතර, ඉංග්‍රීසි බොහෝ විට කතා කරන සහ ලියන භාෂාව වේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kaur |first=Harmeet |date=May 20, 2018 |title=FYI: English isn't the official language of the United States |url=https://www.cnn.com/2018/05/20/us/english-us-official-language-trnd/index.html |access-date=May 11, 2023 |publisher=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; ෆෙඩරල් මට්ටමින් නිල භාෂාවක් නොමැති වුවද, එක්සත් ජනපද ස්වභාවිකකරණ අවශ්‍යතා වැනි සමහර නීති ඉංග්‍රීසි ප්‍රමිතිකරණය කරන අතර, බොහෝ ප්‍රාන්ත එය නිල භාෂාව ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත.{{Discuss|section=RFC: Is English the official language of the United States?}}&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/blogs/govbeat/wp/2014/08/12/states-where-english-is-the-official-language/|title=States Where English Is the Official Language|date=August 12, 2014|newspaper=The Washington Post|access-date=September 12, 2020}}&lt;/ref&gt; ප්‍රාන්ත තුනක් සහ එක්සත් ජනපද ප්‍රදේශ හතරක් ඉංග්‍රීසි වලට අමතරව දේශීය හෝ ස්වදේශීය භාෂා පිළිගෙන ඇති අතර, ඒවාට හවායි (හවායි),&lt;ref&gt;{{cite web |date=November 7, 1978 |title=The Constitution of the State of Hawaii, Article XV, Section 4 |url=https://www.hawaii.gov/lrb/con/conart15.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130724231656/https://hawaii.gov/lrb/con/conart15.html |archive-date=July 24, 2013 |access-date=June 19, 2007 |publisher=Hawaii Legislative Reference Bureau}}&lt;/ref&gt; ඇලස්කාව (ස්වදේශීය භාෂා විස්සක්),{{efn|[[Inupiaq language|Inupiaq]], [[Central Siberian Yupik language|Siberian Yupik]], [[Central Alaskan Yup'ik language|Central Alaskan Yup'ik]], [[Alutiiq language|Alutiiq]], [[Aleut language|Unanga]] (Aleut), [[Denaʼina language|Denaʼina]], [[Deg Xinag language|Deg Xinag]], [[Holikachuk language|Holikachuk]], [[Koyukon language|Koyukon]], [[Upper Kuskokwim language|Upper Kuskokwim]], [[Gwichʼin language|Gwichʼin]], [[Lower Tanana language|Tanana]], [[Upper Tanana language|Upper Tanana]], [[Tanacross language|Tanacross]], [[Hän language|Hän]], [[Ahtna language|Ahtna]], [[Eyak language|Eyak]], [[Tlingit language|Tlingit]], [[Haida language|Haida]], and [[Coast Tsimshian dialect|Tsimshian]]}}&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2014/04/21/305688602/alaska-oks-bill-making-native-languages-official|title=Alaska OKs Bill Making Native Languages Official|last1=Chapel|first1=Bill|date=April 21, 2014|publisher=NPR}}&lt;/ref&gt; දකුණු ඩැකෝටා (සියොක්ස්),&lt;ref name=&quot;LakotaCommon&quot;&gt;{{cite web |title=South Dakota recognizes official indigenous language |url=https://eu.argusleader.com/story/news/politics/2019/03/22/south-dakota-recognizes-official-indigenous-language-governor-noem/3245113002/ |access-date=March 26, 2019 |publisher=[[Argus Leader]]}}&lt;/ref&gt; ඇමරිකානු සැමෝවා (සමෝවන්), පුවර්ටෝ රිකෝ (ස්පාඤ්ඤ), ගුවාම් (චමෝරෝ) සහ උතුරු මරියානා දූපත් (කැරොලිනියානු සහ චමෝරෝ) ඇතුළත් වේ. සමස්තයක් වශයෙන්, එක්සත් ජනපදයේ ස්වදේශික ඇමරිකානු භාෂා 169 ක් කතා කෙරේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Siebens |first1=Julie |last2=Julian |first2=Tiffany |date=December 2011 |title=Native North American Languages Spoken at Home in the United States and Puerto Rico: 2006–2010 |url=https://www2.census.gov/library/publications/2011/acs/acsbr10-10.pdf |access-date=April 5, 2024 |website=United States Census Bureau}}&lt;/ref&gt; පුවර්ටෝ රිකෝ හි, ස්පාඤ්ඤ භාෂාව ඉංග්‍රීසි වලට වඩා පුළුල් ලෙස කතා කෙරේ.&lt;ref name=&quot;PuertoRicoTranslation&quot;&gt;{{cite web |title=Translation in Puerto Rico |url=https://www.puertorico.com/translation/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233259/http://www.puertorico.com/translation/ |archive-date=December 30, 2013 |access-date=December 29, 2013 |website=Puerto Rico Channel}}&lt;/ref&gt;

ඇමරිකානු ප්‍රජා සමීක්ෂණයට (2020) අනුව,&lt;ref name=&quot;ACS2021&quot;&gt;{{cite web |title=ACS B16001 |url=https://data.census.gov/table?q=B16001:+LANGUAGE+SPOKEN+AT+HOME+BY+ABILITY+TO+SPEAK+ENGLISH+FOR+THE+POPULATION+5+YEARS+AND+OVER&amp;g=0100000US&amp;tid=ACSDT1Y2021.B16001&amp;moe=true |access-date=December 26, 2022 |website=ACS B16001 |publisher=U.S. Census Bureau}}&lt;/ref&gt; එක්සත් ජනපදයේ වයස අවුරුදු පහ සහ ඊට වැඩි පුද්ගලයින් මිලියන 245.4 ක් පමණ නිවසේදී ඉංග්‍රීසි පමණක් කතා කළහ. මිලියන 41.2 ක් පමණ නිවසේදී ස්පාඤ්ඤ භාෂාව කතා කළ අතර එය දෙවන වඩාත් බහුලව භාවිතා වන භාෂාව බවට පත්විය. මිලියනයක් හෝ ඊට වැඩි පිරිසක් නිවසේදී කතා කරන අනෙකුත් භාෂා අතර චීන (මිලියන 3.40), ටගාලොග් (මිලියන 1.71), වියට්නාම (මිලියන 1.52), අරාබි (මිලියන 1.39), ප්‍රංශ (මිලියන 1.18), කොරියානු (මිලියන 1.07) සහ රුසියානු (මිලියන 1.04) ඇතුළත් වේ. 2010 දී නිවසේදී මිලියන 1 ක ජනතාවක් කතා කළ ජර්මානු භාෂාව 2020 දී මුළු කථිකයන් 857,000 දක්වා පහත වැටුණි.&lt;ref&gt;{{cite web |last= |first= |title=American FactFinder—Results |url=https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_1YR_B16001&amp;prodType=table |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20200212213140/https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_1YR_B16001&amp;prodType=table |archive-date=February 12, 2020 |access-date=May 29, 2017}}&lt;/ref&gt;

=== ආගමන ===
[[ගොනුව:Border_USA_Mexico.jpg|thumb|සැන් ඩියාගෝ (වමේ) සහ ටිජුවානා (දකුණේ) අතර මෙක්සිකෝ-එක්සත් ජනපද මායිම් තාප්පය]]
ඇමරිකාවේ සංක්‍රමණික ජනගහනය නිරපේක්ෂ වශයෙන් ලෝකයේ විශාලතම වේ.&lt;ref name=&quot;UNdef&quot;&gt;{{Cite web |author=((United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division)) |date=August 2019 |title=International Migrant Stock 2019 Documentation |url=https://www.un.org/en/development/desa/population/migration/data/estimates2/docs/MigrationStockDocumentation_2019.pdf |access-date=June 19, 2023 |publisher=United Nations}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UN Migrant Stock Total 2019 |url=https://www.un.org/en/development/desa/population/migration/data/estimates2/data/UN_MigrantStockTotal_2019.xlsx |access-date=June 19, 2023 |publisher=United Nations}}&lt;/ref&gt; 2022 දී, එක්සත් ජනපදයේ සංක්‍රමණිකයින්ගේ සහ එක්සත් ජනපදයේ උපන් දරුවන් මිලියන 87.7 ක් සිටි අතර, එය සමස්ත එක්සත් ජනපද ජනගහනයෙන් 27% කට ආසන්න ප්‍රමාණයක් විය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.migrationpolicy.org/article/frequently-requested-statistics-immigrants-and-immigration-united-states|title=Frequently Requested Statistics on Immigrants and Immigration in the United States|date=March 14, 2019|work=[[Migration Policy Institute]]}}&lt;/ref&gt; 2017 දී, එක්සත් ජනපද විදේශයන්හි උපන් ජනගහනයෙන්, 45% ක් (මිලියන 20.7) ස්වභාවිකකරණය වූ පුරවැසියන් වූ අතර, 27% (මිලියන 12.3) නීත්‍යානුකූල ස්ථිර පදිංචිකරුවන් වූ අතර, 6% (මිලියන 2.2) තාවකාලික නීත්‍යානුකූල පදිංචිකරුවන් වූ අතර, 23% (මිලියන 10.5) අනවසර සංක්‍රමණිකයන් විය.&lt;ref name=&quot;KeyFindings&quot;&gt;{{cite web |date=June 17, 2019 |title=Key findings about U.S. immigrants |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2019/06/17/key-findings-about-u-s-immigrants/ |publisher=Pew Research Center}}&lt;/ref&gt; 2019 දී, සංක්‍රමණිකයින්ගේ ඉහළම සම්භවය ඇති රටවල් වූයේ මෙක්සිකෝව (සංක්‍රමණිකයන්ගෙන් 24%), ඉන්දියාව (6%), චීනය (5%), පිලිපීනය (4.5%) සහ එල් සැල්වදෝරය (3%) ය.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 21, 2021 |title=Immigrants in the United States |url=https://www.americanimmigrationcouncil.org/sites/default/files/research/immigrants_in_the_united_states_0.pdf |access-date=August 18, 2023 |website=americanimmigrationcouncil.org}}&lt;/ref&gt; 2022 මූල්‍ය වර්ෂයේදී, මිලියනයකට අධික සංක්‍රමණිකයින් (ඔවුන්ගෙන් වැඩි දෙනෙක් පවුල් නැවත එක්වීම හරහා ඇතුළු වූ) නීත්‍යානුකූල පදිංචිය ලබා දෙන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.prb.org/articles/who-are-americas-immigrants/|title=Who Are America's Immigrants?|date=May 22, 2024|work=[[Population Reference Bureau]]}}&lt;/ref&gt; 2024 මූල්‍ය වර්ෂයේදී පමණක්, සංක්‍රමණ ප්‍රතිපත්ති ආයතනයට අනුව, එක්සත් ජනපදය සරණාගතයින් 100,034 ක් නැවත පදිංචි කර ඇති අතර, එය &quot;යුරෝපයේ සහ කැනඩාවේ අනෙකුත් ප්‍රධාන නැවත පදිංචි කිරීමේ රටවල් අභිබවා යමින් ඉහළම ගෝලීය නැවත පදිංචි කිරීමේ ගමනාන්තය ලෙස එක්සත් ජනපදයේ භූමිකාව නැවත තහවුරු කරයි&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Chisti |first1=Muzaffar |last2=Bush-Joseph |first2=Kathleen |last3=Greene |first3=Madeleine |date=October 30, 2024 |title=How the rebuilt U.S. system resettled the most refugees in 30 years |url=https://www.migrationpolicy.org/article/rebuilt-us-refugee-resettlement-biden |access-date=January 3, 2025 |agency=Migration Policy Institute}}&lt;/ref&gt;

=== ආගම ===
{{Pie chart|thumb=right|caption=2023 ගැලප්, ඉන්කෝපරේෂන් මත විමසුමකට අනුව, එක්සත් ජනපදයේ ආගමික අනුබද්ධය:&lt;ref name=&quot;Staff-2007&quot;/&gt;|label1=රෙපරමාදු|value1=33|color1=DarkBlue|label2=කතෝලික|value2=22|color2=Blue|label3=නිශ්චිත නොවන කිතුනු|value3=11|color3=SkyBlue|label4=යුදෙව්|value4=2|color4=Pink|label5=මෝමන්වාදය|value5=1|color5=#468fEA|label6=වෙනත් ආගම්|value6=6|color6=Green|label7=අනුබද්ධ නොවන|value7=22|color7=White|label8=පිළිතුරු නොලැබුණු|value8=3|color8=Black}}පළමු සංශෝධනය රට තුළ නිදහසේ ආගම ක්‍රියාත්මක කිරීම සහතික කරන අතර එහි ස්ථාපිත කිරීම සම්බන්ධයෙන් කොංග්‍රසයට නීති සම්මත කිරීම තහනම් කරයි.&lt;ref name=&quot;Donadio-2021&quot;&gt;{{Cite web |last=Donadio |first=Rachel |date=November 22, 2021 |title=Why Is France So Afraid of God? |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2021/12/france-god-religion-secularism/620528/ |access-date=March 25, 2023 |website=The Atlantic |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=First Amendment |url=https://constitution.congress.gov/constitution/amendment-1/#:~:text=Congress%20shall%20make%20no%20law,for%20a%20redress%20of%20grievances. |work=Constitution Annotated |publisher=[[United States Congress]]}}&lt;/ref&gt; ලෝකයේ වඩාත්ම විවිධාකාර ආගමික පිළිවෙත් අතර බහුලව දක්නට ලැබේ,&lt;ref name=&quot;alesina1&quot;&gt;{{cite journal|last=Alesina|first=Alberto|display-authors=etal|year=2003|title=Fractionalization|url=http://www.economics.harvard.edu/faculty/alesina/files/fractionalization.pdf|url-status=dead|journal=Journal of Economic Growth|volume=8|issue=2|pages=155–194|doi=10.1023/a:1024471506938|archive-url=https://web.archive.org/web/20120831221230/http://www.economics.harvard.edu/faculty/alesina/files/fractionalization.pdf|archive-date=August 31, 2012|access-date=September 13, 2012|s2cid=260685524}}&lt;/ref&gt; සහ ගැඹුරින් සජීවී වේ.&lt;ref name=&quot;pewreligion&quot;&gt;{{cite web |last=Fahmy |first=Dalia |date=July 31, 2018 |title=Americans are far more religious than adults in other wealthy nations |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2018/07/31/americans-are-far-more-religious-than-adults-in-other-wealthy-nations/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200109160911/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2018/07/31/americans-are-far-more-religious-than-adults-in-other-wealthy-nations/ |archive-date=January 9, 2020 |access-date=January 23, 2020 |work=Pew Research Center}}&lt;/ref&gt; ලොව විශාලතම ක්‍රිස්තියානි ජනගහනය රට තුළ ඇත.&lt;ref name=&quot;Global Christianity&quot;&gt;{{cite web |author=ANALYSIS |date=December 19, 2011 |title=Global Christianity |url=https://www.pewforum.org/Christian/Global-Christianity-exec.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130730062627/http://www.pewforum.org/christian/global-christianity-exec.aspx |archive-date=July 30, 2013 |access-date=August 17, 2012 |publisher=Pewforum.org}}&lt;/ref&gt; අනෙකුත් කැපී පෙනෙන ඇදහිලි අතර යුදෙව් ආගම, බුද්ධාගම, හින්දු ආගම, ඉස්ලාම්, බොහෝ නව යුගයේ ව්‍යාපාර සහ ස්වදේශික ඇමරිකානු ආගම් ඇතුළත් වේ.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Sewell|first=Elizabeth|title=The Oxford Handbook of Church and State in the United States|publisher=[[University of Oxford]]|year=2010|isbn=9780199892228|editor-last=Davis|editor-first=Derek|pages=249–275|chapter=Religious Liberty and Religious Minorities in the United States}}&lt;/ref&gt; ආගමික පිළිවෙත් කලාපය අනුව සැලකිය යුතු ලෙස වෙනස් වේ.&lt;ref name=&quot;Williams-2023&quot;&gt;{{Cite web |last=Williams |first=Daniel |date=March 1, 2023 |title='Christian America' Isn't Dying. It's Dividing. |url=https://www.christianitytoday.com/ct/2023/february-web-only/christianity-america-pew-research-statistics-minority.html |access-date=March 25, 2023 |website=[[Christianity Today]] |language=en}}&lt;/ref&gt; &quot;උත්සව දේවවාදය&quot; ඇමරිකානු සංස්කෘතිය තුළ බහුලව දක්නට ලැබේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Merriam |first1=Jesse |last2=Lupu |first2=Ira |last3=Elwood |first3=F |last4=Davis |first4=Eleanor |date=August 28, 2008 |title=On Ceremonial Occasions, May the Government Invoke a Deity? |url=https://www.pewresearch.org/religion/2008/08/28/on-ceremonial-occasions-may-the-government-invoke-a-deity/ |access-date=March 31, 2023 |website=Pew Research Center's Religion &amp; Public Life Project |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

ඇමරිකානුවන්ගෙන් අතිමහත් බහුතරයක් උසස් බලයක් හෝ අධ්‍යාත්මික බලයක් විශ්වාස කරති, යාච්ඤාව වැනි අධ්‍යාත්මික පිළිවෙත්වල නිරත වෙති, තමන් ආගමික හෝ අධ්‍යාත්මික යැයි සලකති.&lt;ref name=&quot;Kallo-2023&quot;&gt;{{Cite web |last=Kallo |first=Becka |display-authors=etal |date=December 7, 2023 |title=Spirituality Among Americans |url=https://www.pewresearch.org/religion/2023/12/07/spirituality-among-americans/ |access-date=December 8, 2023 |website=Pew Research Center's Religion &amp; Public Life Project |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Froese|first1=Paul|last2=Uecker|first2=Jeremy E.|date=September 2022|title=Prayer in America: A Detailed Analysis of the Various Dimensions of Prayer|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jssr.12810|journal=Journal for the Scientific Study of Religion|language=en|volume=61|issue=3–4|pages=663–689|doi=10.1111/jssr.12810|issn=0021-8294|s2cid=253439298}}&lt;/ref&gt; දකුණු එක්සත් ජනපදය තුළ පිහිටා ඇති &quot;බයිබල් තීරය&quot; තුළ, එවැන්ජලිකල් රෙපරමාදු ආගම සංස්කෘතික වශයෙන් සැලකිය යුතු කාර්යභාරයක් ඉටු කරන අතර, නව එංගලන්තය සහ බටහිර එක්සත් ජනපදය වඩාත් ලෞකික වීමට නැඹුරු වෙති.&lt;ref name=&quot;Williams-2023&quot; /&gt; ජෝසප් ස්මිත් ඝාතනයෙන් පසු 1847 දී බ්‍රිගම් යන්ග්ගේ නායකත්වය යටතේ මිසූරි සහ ඉලිනොයිස් සිට බටහිර දෙසට සංක්‍රමණය වූ සාමාජිකයින් වන මෝමන්වාදය - ප්‍රතිසංස්කරණවාදී ව්‍යාපාරයක්{{sfn|Howe|2008|pp=727–728}} - අද දක්වාම උටාහි ප්‍රමුඛ ආගම ලෙස පවතී.

=== නාගරීකරණය ===
ඇමරිකානුවන්ගෙන් 82% ක් පමණ නාගරික ප්‍රදේශවල ජීවත් වෙති, තදාසන්න ප්‍රදේශ ඇතුළුව;&lt;ref name=&quot;CIA-2018&quot; /&gt; ඉන් අඩක් පමණ ජීවත් වන්නේ 50,000 ට වැඩි ජනගහනයක් සිටින නගරවල ය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=United States—Urban/Rural and Inside/Outside Metropolitan Area |url=https://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&amp;-state=gct&amp;-ds_name=DEC_2000_SF1_U&amp;-_box_head_nbr=GCT-P1&amp;-mt_name=&amp;-_caller=geoselect&amp;-geo_id=&amp;-format=US-1&amp;-_lang=en |url-status=dead |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20090403024532/https://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&amp;-state=gct&amp;-ds_name=DEC_2000_SF1_U&amp;-_box_head_nbr=GCT-P1&amp;-mt_name=&amp;-_caller=geoselect&amp;-geo_id=&amp;-format=US-1&amp;-_lang=en |archive-date=April 3, 2009 |access-date=September 23, 2008 |publisher=U.S. Census Bureau}}&lt;/ref&gt; 2022 දී, සංස්ථාපිත මහ නගර සභා 333 ක ජනගහනය 100,000 ඉක්මවූ අතර, නගර නවයක පදිංචිකරුවන් මිලියනයකට වඩා වැඩි වූ අතර, නිව්යෝර්ක් නගරය, ලොස් ඇන්ජලීස්, චිකාගෝ සහ හූස්ටන් යන නගර හතරක ජනගහනය මිලියන දෙකකට වඩා වැඩි විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=City and Town Population Totals: 2020-2022 |url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/popest/2020s-total-cities-and-towns.html |access-date=November 26, 2023 |website=Census.gov}}&lt;/ref&gt; එක්සත් ජනපදයේ බොහෝ අගනගර ජනගහනය, විශේෂයෙන් දකුණේ සහ බටහිර ප්‍රදේශවල වේගයෙන් වර්ධනය වෙමින් පවතී.&lt;ref&gt;{{cite web |date=April 18, 2019 |title=Counties in South and West Lead Nation in Population Growth |url=https://www.census.gov/newsroom/press-releases/2019/estimates-county-metro.html |access-date=August 29, 2020 |website=The United States Census Bureau |language=en}}&lt;/ref&gt; 

{{Largest metropolitan areas of the United States}}

=== සෞඛ්‍යය ===
[[ගොනුව:Texas_medical_center.jpg|thumb|හූස්ටන්හි ටෙක්සාස් වෛද්‍ය මධ්‍යස්ථානය ලොව විශාලතම වෛද්‍ය සංකීර්ණයයි.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About Us |url=https://www.tmc.edu/about-tmc/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=August 19, 2020 |title=Texas Medical Center, largest medical complex in the world, reaches 98 percent ICU capacity |url=https://www.newsweek.com/texas-medical-center-largest-medical-complex-world-reaches-98-percent-icu-capacity-1526180 |website=[[Newsweek]]}}&lt;/ref&gt; 2018 දී එය පුද්ගලයින් 120,000 ක් සේවයේ යොදවා ඇති අතර රෝගීන් මිලියන 10 කට ප්‍රතිකාර කර ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=TMC Facts &amp; Figures |url=https://www.tmc.edu/wp-content/uploads/2018/07/TMC_FactsFiguresOnePager_07052018-1.pdf}}&lt;/ref&gt;]]
රෝග පාලන හා වැළැක්වීමේ මධ්‍යස්ථාන (CDC) ට අනුව, උපතේදී සාමාන්‍ය ඇමරිකානු ආයු අපේක්ෂාව 2023 දී අවුරුදු 78.4 ක් විය (පිරිමින් සඳහා අවුරුදු 75.8 ක් සහ කාන්තාවන් සඳහා අවුරුදු 81.1). මෙය 2022 දී වසර 77.5 සිට වසර 0.9 ක වැඩිවීමක් වන අතර, CDC සඳහන් කළේ නව සාමාන්‍යය බොහෝ දුරට &quot;COVID-19, හෘද රෝග, අහම්බෙන් සිදුවන තුවාල, පිළිකා සහ දියවැඩියාව හේතුවෙන් සිදුවන මරණ අඩුවීම&quot; මගින් මෙහෙයවනු ලබන බවයි.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.cdc.gov/nchs/products/databriefs/db521.htm|title=Mortality in the United States, 2023|last1=Murphy|first1=Sherry, BS|date=December 19, 2024|access-date=January 7, 2025|agency=CDC National Center for Health Statistics|last2=Kochanek|first2=Kenneth D., MA|last3=Xu|first3=Jiaquan, MD|last4=Arias|first4=Elizabeth, PhD}}&lt;/ref&gt; 1998 සිට, එක්සත් ජනපදයේ ආයු අපේක්ෂාව අනෙකුත් ධනවත් කාර්මික රටවලට වඩා පහත වැටුණු අතර, ඇමරිකානුවන්ගේ &quot;සෞඛ්‍ය අවාසි&quot; පරතරය එතැන් සිට වැඩි වෙමින් පවතී.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/health/theres-something-terribly-wrong-americans-are-dying-young-at-alarming-rates/2019/11/25/d88b28ec-0d6a-11ea-8397-a955cd542d00_story.html|title='There's something terribly wrong': Americans are dying young at alarming rates|last=Achenbach|first=Joel|date=November 26, 2019|newspaper=[[The Washington Post]]|access-date=December 19, 2019}}&lt;/ref&gt;

2020 දී පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය අරමුදල වාර්තා කළේ ඉහළ ආදායම් ලබන රටවල් අතර එක්සත් ජනපදය ඉහළම සියදිවි නසා ගැනීමේ අනුපාතය ඇති බවයි.&lt;ref&gt;{{cite web |date=January 30, 2020 |title=New International Report on Health Care: U.S. Suicide Rate Highest Among Wealthy Nations {{!}} Commonwealth Fund |url=https://www.commonwealthfund.org/press-release/2020/new-international-report-health-care-us-suicide-rate-highest-among-wealthy |access-date=March 17, 2020 |website=Commonwealthfund.org |language=en}}&lt;/ref&gt; එක්සත් ජනපද වැඩිහිටි ජනගහනයෙන් තුනෙන් එකක් පමණ තරබාරු වන අතර තවත් තුනෙන් එකක් අධික බරින් යුක්ත වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Prevalence of Overweight and Obesity Among Adults: United States, 2003–2004 |url=https://www.cdc.gov/nchs/products/pubs/pubd/hestats/overweight/overwght_adult_03.htm |access-date=June 5, 2007 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention, National Center for Health Statistics}}&lt;/ref&gt; ඒක පුද්ගල වියදම් සහ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ ප්‍රතිශතයක් ලෙස මනින ලද වෙනත් ඕනෑම රටකට වඩා එක්සත් ජනපද සෞඛ්‍ය සේවා පද්ධතිය බොහෝ දුරට වියදම් කරයි, නමුත් විවාදයට භාජනය වන හේතූන් මත සම වයසේ රටවල් හා සසඳන විට නරක සෞඛ්‍ය සේවා ප්‍රතිඵල අත්කර ගනී.&lt;ref&gt;{{cite web |year=2001 |title=The U.S. Healthcare System: The Best in the World or Just the Most Expensive? |url=https://dll.umaine.edu/ble/U.S.+HCweb.pdf |archive-url=https://web.archive.org/20070309142240/https://dll.umaine.edu:80/ble/U.S.%20HCweb.pdf |archive-date=March 9, 2007 |access-date=November 29, 2006 |publisher=University of Maine}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; විශ්වීය සෞඛ්‍ය සේවා පද්ධතියක් නොමැති එකම සංවර්ධිත රට එක්සත් ජනපදය වන අතර, සෞඛ්‍ය රක්ෂණයක් නොමැති ජනගහනයෙන් සැලකිය යුතු ප්‍රතිශතයක් වේ.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Vladeck|first=Bruce|date=January 2003|title=Universal Health Insurance in the United States: Reflections on the Past, the Present, and the Future|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-public-health_2003-01_93_1/page/16|journal=[[American Journal of Public Health]]|volume=93|pages=16–19|doi=10.2105/ajph.93.1.16|pmc=1447684|pmid=12511377|number=1}}&lt;/ref&gt; දුප්පතුන් (Medicaid) සහ වයස අවුරුදු 65 සහ ඊට වැඩි (Medicare) සඳහා රජයේ අරමුදල් සහිත සෞඛ්‍ය සේවා ආවරණය වැඩසටහන්වල ආදායම හෝ වයස් සුදුසුකම් සපුරාලන ඇමරිකානුවන්ට ලබා ගත හැකිය. 2010 දී, හිටපු ජනාධිපති ඔබාමා රෝගී ආරක්ෂණ සහ දැරිය හැකි සත්කාර පනත සම්මත කළේය.{{efn|ඔබාමාකෙයාර් ලෙස එතරම් විධිමත් නොවන ලෙසද හැඳින්වේ.}}&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Oberlander|first=Jonathan|date=June 1, 2010|title=Long Time Coming: Why Health Reform Finally Passed|journal=Health Affairs|language=en|volume=29|issue=6|pages=1112–1116|doi=10.1377/hlthaff.2010.0447|issn=0278-2715|pmid=20530339|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; එක්සත් ජනපදයේ ගබ්සාව ෆෙඩරල් ලෙස ආරක්ෂා කර නොමැති අතර, එය නීති විරෝධී හෝ ප්‍රාන්ත 17 ක සීමා කර ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Glenza |first1=Jessica |last2=Noor |first2=Poppy |title=Tracking abortion laws across the United States |url=https://www.theguardian.com/us-news/ng-interactive/2024/jul/29/abortion-laws-bans-by-state |access-date=August 14, 2024 |website=The Guardian |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== අධ්‍යාපනය ===
[[ගොනුව:University-of-Virginia-Rotunda.jpg|alt=Photograph of the University of Virginia|thumb|ඇමරිකානු විද්‍යාල සිසුන්ගෙන් 77% ක් පමණ 1819 දී තෝමස් ජෙෆර්සන් විසින් ආරම්භ කරන ලද වර්ජිනියා විශ්ව විද්‍යාලය වැනි පොදු ආයතනවලට&lt;ref&gt;[[National Center for Education Statistics]]. &quot;[https://nces.ed.gov/programs/coe/indicator/cha U.S. Undergraduate Enrollment]&quot;. Accessed July 29, 2024.&lt;/ref&gt; සහභාගී වෙති.]]
ඇමරිකානු ප්‍රාථමික සහ ද්විතීයික අධ්‍යාපනය (එක්සත් ජනපදයේ K-12 ලෙස හැඳින්වේ, &quot;ළදරු පාසල සිට 12 වන ශ්‍රේණිය දක්වා&quot;) විමධ්‍යගත කර ඇත. පාසල් පද්ධති රාජ්‍ය, භෞමික සහ සමහර විට නාගරික රජයන් විසින් ක්‍රියාත්මක කරනු ලබන අතර එක්සත් ජනපද අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තුව විසින් නියාමනය කරනු ලැබේ. සාමාන්‍යයෙන්, දරුවන් වයස අවුරුදු පහේ හෝ හය (ළදරු පාසල හෝ පළමු ශ්‍රේණිය) සිට අවුරුදු 18 වන තෙක් පාසලකට හෝ අනුමත නිවාස පාසලකට යාමට අවශ්‍ය වේ. මෙය බොහෝ විට සිසුන් 12 වන ශ්‍රේණිය හරහා, එක්සත් ජනපද උසස් පාසලක අවසාන වසර වන නමුත් සමහර ප්‍රාන්ත සහ ප්‍රදේශ ඔවුන්ට වයස අවුරුදු 16 හෝ 17 දී කලින් පාසලෙන් පිටවීමට ඉඩ සලසයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ages for Compulsory School Attendance ... |url=https://nces.ed.gov/programs/digest/d02/dt150.asp |access-date=June 10, 2007 |publisher=U.S. Dept. of Education, National Center for Education Statistics}}&lt;/ref&gt; එක්සත් ජනපදය වෙනත් ඕනෑම රටකට වඩා අධ්‍යාපනය සඳහා වැඩි මුදලක් වැය කරයි,&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/us-news/2018/sep/07/us-education-spending-finland-south-korea|title=The US spends more on education than other countries. Why is it falling behind?|last=Rushe|first=Dominic|date=September 7, 2018|work=The Guardian|access-date=August 29, 2020|language=en-GB|issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; 2020–2021 දී රජයේ ප්‍රාථමික හා ද්විතීයික පාසල් සිසුවෙකුට වසරකට සාමාන්‍යයෙන් ඩොලර් 18,614 කි.&lt;ref&gt;{{cite web |date=April 2020 |title=Fast Facts: Expenditures |url=https://nces.ed.gov/fastfacts/display.asp?id=66 |access-date=August 29, 2020 |website=nces.ed.gov |language=EN}}&lt;/ref&gt; වයස අවුරුදු 25 සහ ඊට වැඩි ඇමරිකානුවන් අතර, 92.2% ක් උසස් පාසලෙන් උපාධිය ලබා ගත් අතර, 62.7% ක් යම් විද්‍යාලයකට සහභාගී වූ අතර, 37.7% ක් උපාධියක් ලබා ගත් අතර, 14.2% ක් උපාධි උපාධියක් ලබා ගත්හ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Educational Attainment in the United States: 2022 |url=https://www.census.gov/data/tables/2022/demo/educational-attainment/cps-detailed-tables.html |access-date=July 20, 2024 |publisher=U.S. Census Bureau}}&lt;/ref&gt; එක්සත් ජනපද සාක්ෂරතා අනුපාතය විශ්වීය මට්ටමට ආසන්නය.&lt;ref name=&quot;CIA-2018&quot; /&gt;&lt;ref&gt;For more detail on U.S. literacy, see [https://nces.ed.gov/NAAL/PDF/2006470.PDF A First Look at the Literacy of America's Adults in the 21st century], U.S. Department of Education (2003).&lt;/ref&gt; ඕනෑම රටක නොබෙල් ත්‍යාගලාභීන් වැඩිම සංඛ්‍යාවක් සිටින්නේ මෙම රට වන අතර, 411 දෙනෙකු (සම්මාන 413ක් දිනා ඇත) සමඟින්.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=All Nobel Prizes |url=https://www.nobelprize.org/prizes/lists/all-nobel-prizes |publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=2022–2023 Best Global Universities Rankings |url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/rankings |access-date=April 27, 2023 |website=[[U.S. News &amp; World Report]]}}&lt;/ref&gt;

එක්සත් ජනපද තෘතීයික හෝ උසස් අධ්‍යාපනය ගෝලීය කීර්තියක් ලබා ඇත. විවිධ ශ්‍රේණිගත කිරීමේ සංවිධාන විසින් ලැයිස්තුගත කර ඇති පරිදි, ලෝකයේ ඉහළම විශ්ව විද්‍යාල බොහොමයක්, ඉහළම 25 න් 19 ක් ඇතුළුව එක්සත් ජනපදයේ ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fink |first=Jenni |date=October 22, 2019 |title=U.S. Schools Take 8 of 10 Top Spots on U.S. News' Best Global Universities |url=https://www.newsweek.com/us-news-best-global-universities-american-schools-dominate-top-10-1466768 |access-date=April 18, 2023 |website=Newsweek |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=April 19, 2023 |title=Best Countries for Education: North American and European countries are seen as offering the best opportunities for education. |url=https://www.usnews.com/news/best-countries/best-countries-for-education |website=U.S. News &amp; World Report}}&lt;/ref&gt; ඇමරිකානු උසස් අධ්‍යාපනය රාජ්‍ය විශ්ව විද්‍යාල පද්ධති මගින් ආධිපත්‍යය දරනු ලැබේ, නමුත් රටේ බොහෝ පෞද්ගලික විශ්ව විද්‍යාල සහ විද්‍යාල සියලුම ඇමරිකානු සිසුන්ගෙන් 20% ක් පමණ ඇතුළත් වේ. දේශීය ප්‍රජා විද්‍යාල සාමාන්‍යයෙන් විද්‍යාල අධ්‍යයනයේ පළමු වසර දෙක ආවරණය වන පරිදි පාඨමාලා සහ උපාධි වැඩසටහන් පිරිනමයි. ඔවුන්ට බොහෝ විට විවෘත ඇතුළත් වීමේ ප්‍රතිපත්ති, කෙටි අධ්‍යයන වැඩසටහන් සහ අඩු උපකාරක පන්ති ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Pannoni |first1=Alexandra |last2=Kerr |first2=Emma |date=July 14, 2020 |title=Everything You Need to Know About Community Colleges: FAQ |url=https://www.usnews.com/education/community-colleges/articles/2015/02/06/frequently-asked-questions-community-college |access-date=July 9, 2022 |work=[[U.S. News &amp; World Report]]}}&lt;/ref&gt;

උසස් අධ්‍යාපනය සඳහා වන රාජ්‍ය වියදම් සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, එක්සත් ජනපදය OECD සාමාන්‍යයට වඩා එක් සිසුවෙකුට වැඩි මුදලක් වැය කරන අතර ඇමරිකානුවන් සියලු ජාතීන්ට වඩා ඒකාබද්ධ රාජ්‍ය හා පෞද්ගලික වියදම් සඳහා වියදම් කරයි.&lt;ref name=&quot;education spending&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.cbsnews.com/news/us-education-spending-tops-global-list-study-shows/|title=U.S. education spending tops global list, study shows|date=June 25, 2013|access-date=October 5, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130726002619/http://www.cbsnews.com/8301-202_162-57590921/u.s-education-spending-tops-global-list-study-shows|archive-date=July 26, 2013|publisher=CBS|agency=Associated Press|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ෆෙඩරල් රජය විසින් සෘජුවම අරමුදල් සපයන විද්‍යාල සහ විශ්ව විද්‍යාල උපකාරක පන්ති අය නොකරන අතර එක්සත් ජනපද සේවා ඇකඩමි, නාවික පශ්චාත් උපාධි පාසල සහ හමුදා කාර්ය මණ්ඩල විද්‍යාල ඇතුළුව හමුදා නිලධාරීන්ට සහ රජයේ සේවකයින්ට සීමා වේ. සමහර ශිෂ්‍ය ණය සමාව දීමේ වැඩසටහන් ක්‍රියාත්මක වුවද,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Biden administration cancelled $9.5B in student loan debt. Here's who it affects. |url=https://usafacts.org/articles/the-biden-administration-cancelled-95b-in-student-loan-debt-heres-who-it-affects/ |access-date=July 15, 2022 |website=USAFacts |language=en}}&lt;/ref&gt; 2010 සහ 2020 අතර ශිෂ්‍ය ණය ණය 102% කින් වැඩි වූ අතර,&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2020/12/22/us-student-debt-has-increased-by-more-than-100percent-over-past-10-years.html|title=U.S. student debt has increased by more than 100% over the past 10 years|last=Hess|first=Abigail Johnson|date=December 22, 2020|access-date=January 8, 2022|publisher=CNBC}}&lt;/ref&gt; 2022 දී ඩොලර් ට්‍රිලියන 1.7 ඉක්මවා ගියේය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2022/05/06/this-is-how-student-loan-debt-became-a-1point7-trillion-crisis.html|title=This is how student loan debt became a $1.7 trillion crisis|last1=Dickler|first1=Jessica|date=May 6, 2022|access-date=July 8, 2022|publisher=CNBC|last2=Nova|first2=Annie}}&lt;/ref&gt;

== යොමු කිරීම් ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>miqituhrmbdbnh5jrymgbmupuf52aqw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>එක්සත් ජනපද වර්ජින් දූපත් හි ඉතිහාසය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180227</id>
    <revision>
      <id>802496</id>
      <parentid>740924</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T22:09:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35836" sha1="5j0b86by53zl59pxgbr8fw7so0j4q4m" xml:space="preserve">=== පූර්ව-යුරෝපීය සම්බන්ධතා ===
[[File:Petroglyphsstjohnusvi.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Petroglyphsstjohnusvi.jpg|වම|thumb|වර්ජින් දූපත් ජාතික වනෝද්‍යානයේ ඇති පුරාණ ශිලා ලේඛන]]එක්සත් ජනපද වර්ජින් දූපත් මුලින් ජනාවාස වූයේ සිබෝනි සහ අරවාක්වරුන් විසිනි,&lt;ref name=&quot;Dookhan-1994&quot;&gt;{{Cite book|last=Dookhan|first=Isaac|url=https://books.google.com/books?id=XxT8qxBjwoUC|title=A History of the Virgin Islands of the United States|publisher=Canoe Press|year=1994|isbn=9789768125057}}&lt;/ref&gt; සමහර විද්වතුන් සිතන්නේ මෙම දූපත් ක්‍රි.පූ. 1000 තරම් ඈත කාලයේ සිට ජනාවාස වී ඇති බවයි.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{Cite web |title=United States Virgin Islands |url=https://www.britannica.com/place/United-States-Virgin-Islands |archive-url=https://web.archive.org/web/20220731181154/https://www.britannica.com/place/United-States-Virgin-Islands |archive-date=July 31, 2022 |access-date=August 6, 2022 |website=Britannica}}&lt;/ref&gt; කලිනගෝ (දූපත් කැරිබ්වරු) ක්‍රි.ව. 15 වන සියවසේ මැද භාගයේදී පමණ පැමිණියහ.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;

=== මුල් යුරෝපීය පදිංචිකරුවන් ===
ක්‍රිස්ටෝපර් කොලොම්බස්, 1493 දී ඔහුගේ දෙවන මුහුදු ගමනේදී, දූපත් දුටු පළමු යුරෝපීයයා යැයි සැලකේ, එමඟින් ඒවාට වර්තමාන නම ලැබුණි.&lt;ref name=&quot;Dookhan-1994&quot; /&gt; පසුව ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් 1555 දී පදිංචි වූ අතර, ඉංග්‍රීසි සහ ප්‍රංශ පදිංචිකරුවන් 1625 සිට ශාන්ත ක්‍රොයික්ස් වෙත පැමිණියහ.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; ඉන්පසුව ස්පාඤ්ඤය, ප්‍රංශය, මහා බ්‍රිතාන්‍යය සහ නෙදර්ලන්තය අතර දූපත් පිළිබඳ මතභේදයට තුඩු දුන් සංකීර්ණ කාල පරිච්ඡේදයක් ඇති විය.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;

=== ඩෙන්මාර්ක යුගය ===
ඩෙන්මාර්කය–නෝර්වේ ද මෙම දූපත් කෙරෙහි උනන්දුවක් දැක්වූ අතර, ඩෙන්මාර්ක බටහිර ඉන්දීය සමාගම 1672 දී ශාන්ත තෝමස් සහ 1694 දී ශාන්ත ජෝන් හි පදිංචි වූ අතර පසුව 1733 දී ප්‍රංශයෙන් ශාන්ත ක්‍රොයික්ස් මිලදී ගත්තේය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=A Brief History of the Danish West Indies, 1666–1917 |url=http://www.virgin-islands-history.dk/eng/vi_hist.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081204103732/http://www.virgin-islands-history.dk/eng/vi_hist.asp |archive-date=December 4, 2008 |access-date=January 26, 2017 |publisher=Danish National Archives}}&lt;/ref&gt; 1754 දී මෙම දූපත් රාජකීය ඩෙන්මාර්ක ජනපද බවට පත් වූ අතර එය ඩෙන්මාර්ක බටහිර ඉන්දීය දූපත් ({{langx|da|De dansk-vestindiske øer}}) ලෙස නම් කරන ලදී. මුලින් මුදල් ඒකකය වූයේ ඩෙන්මාර්ක බටහිර ඉන්දීය රිග්ස්ඩේලර් වන අතර එය 1849 දී ඩේලර් මගින් ප්‍රතිස්ථාපනය විය. මෙම දූපත් සීනි වගාවන් සඳහා වඩාත් සුදුසු බව ඔප්පු විය: වහල්භාවයේ සිටි අප්‍රිකානුවන් විසින් නිෂ්පාදනය කරන ලද උක්, 18 වන සහ 19 වන සියවස්වල මුල් භාගයේදී දූපත් වල ආර්ථිකය මෙහෙයවීය.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; අනෙකුත් වැවිලි භෝග අතර කපු සහ ඉන්ඩිගෝ ඩයි ද ඇතුළත් විය.{{better source needed|date=February 2017}} 17 වන සහ 18 වන සියවස් වලදී, සැලකිය යුතු යුදෙව් ප්‍රජාවක් ද දූපත් වල පදිංචි වීමට පටන් ගත්හ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Historical Synagogue |url=http://www.jewishvirginislands.com/templates/articlecco_cdo/aid/291284/jewish/Jewish-History-on-Island.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413154520/https://www.jewishvirginislands.com/templates/articlecco_cdo/aid/291284/jewish/Jewish-History-on-Island.htm |archive-date=April 13, 2019 |access-date=July 14, 2019}}&lt;/ref&gt;[[File:Høgensborg,_Plantation,_St._Croix,_Danish_West_Indies.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:H%C3%B8gensborg,_Plantation,_St._Croix,_Danish_West_Indies.jpg|දකුණ|thumb|1833, සැන්ක්ට් ක්රොයික්ස් හි හොගන්ස්බර්ග් වතුයාය]]
1733 දී, ගෝල්ඩ් කෝස්ට් (නූතන ඝානාව) හි අකාන්-අක්වාමු වහලුන් මාස හයක් දිවයින අත්පත් කරගත් විට, ශාන්ත ජෝන් නව ලෝකයේ පළමු සැලකිය යුතු වහල් කැරැල්ලක ස්ථානයක් විය. මාටිනික්හි ප්‍රංශ ජාතිකයන්ගේ සහාය ඇතිව වහල්භාවයේ සිටි අප්‍රිකානුවන් පරාජය කිරීමට ඩෙන්මාර්ක ජාතිකයින්ට හැකි විය. තමන්ව නැවත අල්ලා ගැනීමට ඉඩ දීම වෙනුවට, ප්‍රංශ හමුදා ඔවුන් අල්ලා ගැනීමට පෙර නායකයින් දුසිමකට වඩා වෙඩි තබා ගත්හ. 1775 වන විට, වහලුන් ඩෙන්මාර්ක පදිංචිකරුවන්ට වඩා 8:1 අනුපාතයකින් වැඩි වූ බවට ඇස්තමේන්තු කර ඇත.&lt;ref&gt;Hatch 1972:33&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Annaberg in 3D |url=http://slaveryimages.org/s/slaveryimages/page/annaberg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191007175329/http://slaveryimages.org/s/slaveryimages/page/annaberg |archive-date=October 7, 2019 |access-date=2 October 2021 |website=Slavery Images}}&lt;/ref&gt;[[File:Bark_MARY_og_Frederiksted.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bark_MARY_og_Frederiksted.jpg|thumb|ශාන්ත ක්‍රොයික්ස් හි ෆ්‍රෙඩ්‍රික්ස්ටඩ්, 1848]]
ශාන්ත ක්‍රොයික්ස් හි තවත් වහල් කැරැල්ලක් ඇති වූ පසු, 1848 ජූලි 3 වන දින ආණ්ඩුකාර පීටර් වොන් ෂොල්ටන් විසින් වහල්භාවය අහෝසි කරන ලදී,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Monuments and sites in St. Croix |url=http://www.unesco.no/fredensborg/monuments_and_site_in_st_croix/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20051229150115/http://www.unesco.no/fredensborg/monuments_and_site_in_st_croix/ |archive-date=December 29, 2005 |website=The slave ship Fredenborg: An information project |publisher=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Hodge|first=Carl Cavanagh|url=https://books.google.com/books?id=NtEZ7Zq7s-gC&amp;dq=Governor+Peter+von+Scholten+on+July+3,+1848&amp;pg=PA179|title=Encyclopedia of the Age of Imperialism, 1800-1914|date=2007|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-33404-7|pages=179|language=en|access-date=August 8, 2022|archive-date=February 27, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230227104946/https://books.google.com/books?id=NtEZ7Zq7s-gC&amp;dq=Governor+Peter+von+Scholten+on+July+3,+1848&amp;pg=PA179|url-status=live}}&lt;/ref&gt; දැන් විමුක්ති දිනය ලෙස සමරනු ලැබේ.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=lO7kDwAAQBAJ|title=Virgin Islands Court Rules Annotated|date=2020-06-26|publisher=LexisNexis|isbn=978-1-5221-8921-3|pages=399|language=en|access-date=August 6, 2022|archive-date=February 27, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230227104945/https://books.google.com/books?id=lO7kDwAAQBAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ඊළඟ වසරවලදී, දැඩි කම්කරු නීති කිහිප වතාවක් ක්‍රියාත්මක කරන ලද අතර, එය 1878 ශාන්ත ක්‍රොයික්ස් කම්කරු කෝලාහලයට හේතු විය.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Lewishon|first=Florence|title=Divers Information on The Romantic History of St. Croix: From the Time of Columbus until Today|publisher=Dukane Press|year=1964|pages=48–57}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Small Islands, Large Questions: Society, Culture and Resistance in the Post-Emancipation Caribbean|date=January 14, 2014|publisher=Routledge|editor-last=Olwig|editor-first=Karen Fog|page=136}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Jensen|first=Peter|title=From Serfdom to Fireburn and Strike: The History of Black Labor in the Danish West Indies 1848-1917|publisher=Antilles Press|year=1998|location=Christiansted, St. Croix|pages=139|quote=The liberalization of labor conditions in the 1879, then, did not necessarily result in any improvements in the laborers' conditions, on balance, since it was obtained on the planters' and not the laborers' terms.}}&lt;/ref&gt;

වතුකරය තවදුරටත් ලාභදායී නොවූ බැවින්, ඩෙන්මාර්ක පදිංචිකරුවන් ඔවුන්ගේ වතු අතහැර දැමීමට පටන් ගත් අතර, ජනගහනයේ සහ සමස්ත ආර්ථිකයේ සැලකිය යුතු පහත වැටීමක් ඇති කළේය. ඊට අමතරව, 1867 සුළි කුණාටුව සහ භූමිකම්පාව සහ සුනාමිය ආර්ථිකයට තවදුරටත් බලපෑවේය. ඩෙන්මාර්ක පාලනයේ ඉතිරි කාලය සඳහා, දූපත් ආර්ථික වශයෙන් ශක්‍ය නොවූ අතර ඩෙන්මාර්ක රාජ්‍ය අයවැයෙන් දූපත් වල බලධාරීන්ට සැලකිය යුතු මාරුවීම් සිදු කිරීමට සිදු විය.

එක්සත් ජනපදය දූපත් කෙරෙහි උනන්දුවක් දැක්වීමට පටන් ගත් අතර, 1867 දී ශාන්ත තෝමස් සහ ශාන්ත ජෝන් එක්සත් ජනපදයට විකිණීමේ ගිවිසුමකට එකඟ වූ නමුත් එය කිසි විටෙකත් ක්‍රියාත්මක නොවීය.&lt;ref name=&quot;Danish National Archives&quot;&gt;[http://www.virgin-islands-history.dk/eng/vi_hist.asp A Brief History of the Danish West Indies, 1666–1917] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081204103732/http://www.virgin-islands-history.dk/eng/vi_hist.asp|date=December 4, 2008}}, Danish National Archives&lt;/ref&gt; දූපත් වල ආර්ථිකය නැවත ඇති කිරීම අරමුණු කරගත් ප්‍රතිසංස්කරණ ගණනාවක් උත්සාහ කළ නමුත් කිසිවක් විශාල සාර්ථකත්වයක් අත්කර ගත්තේ නැත. එක්සත් ජනපදයට දූපත් විකිණීම සඳහා දෙවන කෙටුම්පත් ගිවිසුමක් 1902 දී සාකච්ඡා කරන ලද නමුත් ඩෙන්මාර්ක පාර්ලිමේන්තුවේ ඉහළ මන්ත්‍රී මණ්ඩලයේදී ටයි ඡන්දයකින් පරාජයට පත් විය (විපක්ෂය 97 හැවිරිදි ජීවිත සාමාජිකයෙකු සභා ගර්භයට ගෙන ගිය නිසා).&lt;ref name=&quot;Danish National Archives&quot; /&gt;

පළමුවන ලෝක යුද්ධයේ ආරම්භය ප්‍රතිසංස්කරණ කාලය අවසන් කළ අතර නැවතත් දූපත් හුදකලා කළේය. යුද්ධයේ සබ්මැරීන් යුධ අවධීන්හිදී, සබ්මැරීන් කඳවුරක් ලෙස ජර්මනිය විසින් දූපත් අල්ලා ගනු ඇතැයි බිය වූ එක්සත් ජනපදය,&lt;ref&gt;{{Cite magazine|last=Hoover|first=Donald D.|date=1926-04-01|title=The Virgin Islands Under American Rule|url=https://www.foreignaffairs.com/articles/united-states/1926-04-01/virgin-islands-under-american-rule|volume=4|issn=0015-7120|url-access=subscription|magazine=[[Foreign Affairs]]|number=3|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; ඒවා මිලදී ගැනීම සඳහා නැවතත් ඩෙන්මාර්කයට ළඟා විය. මාස කිහිපයක සාකච්ඡාවලින් පසු, 2016 ඩොලර් වලින් ඩොලර් මිලියන 722.4 ට සමාන එක්සත් ජනපද රන් කාසියක ඩොලර් මිලියන 25 ක&lt;ref name=&quot;Rogers-1917&quot;&gt;{{Cite journal|last=Rogers|first=Lindsay|date=1917|title=Government of the Virgin Islands|url=https://archive.org/details/sim_american-political-science-review_1917-11_11_4/page/736|journal=American Political Science Review|language=en|volume=11|issue=4|pages=736–737|doi=10.2307/1946859|issn=0003-0554|jstor=1946859|doi-access=free|s2cid=146891402}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; විකුණුම් මිලකට එකඟ විය. ඒ සමඟම, අඛණ්ඩව සන්තකයේ තබා ගැනීමේ ආර්ථිකය ඩෙන්මාර්ක තීරණ ගන්නන්ගේ මනසට දැඩි ලෙස බරක් වූ අතර, විකිණීමට පක්ෂව ඩෙන්මාර්ක පාර්ලිමේන්තුව තුළ එකඟතාවයක් ඇති විය.

1916 අගෝස්තු 4 වන දින ඩෙන්මාර්ක බටහිර ඉන්දීය කොදෙව් ගිවිසුම අත්සන් කරන ලද අතර,&lt;ref name=&quot;Rogers-1917&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.doi.gov/oia/pdf/vitreaty.pdf Convention between the United States and Denmark for cession of the Danish West Indies] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721035908/http://www.doi.gov/oia/pdf/vitreaty.pdf|date=July 21, 2011}}, {{USStat|39|1706}}&lt;/ref&gt; 1916 දෙසැම්බර් මාසයේදී ඩෙන්මාර්කයේ පැවති විකිණීම පිළිබඳ ජනමත විචාරණයකින් ඡන්දදායකයින් විකිණීමේ තීරණය අනුමත කරන ලදී. 1917 ජනවාරි 17 වන දින එක්සත් ජනපදය සහ ඩෙන්මාර්කය ඔවුන්ගේ අදාළ ගිවිසුම් අනුමත කිරීම් හුවමාරු කරගත් විට ගනුදෙනුව අවසන් කරන ලදී.

=== ඇමරිකානු යුගය ===
1917 මාර්තු 31 වන දින එක්සත් ජනපදය දූපත් අත්පත් කර ගත් අතර, එම භූමිය එක්සත් ජනපදයේ වර්ජින් දූපත් ලෙස නම් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Rogers-1917&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Finch-1917&quot;&gt;{{Cite journal|last=Finch|first=George A.|date=1917|title=The Danish West Indies|url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-journal-of-international-law/article/danish-west-indies/6444AAAED3F97789166FAE9CAD6406BC|journal=American Journal of International Law|language=en|volume=11|issue=2|pages=413–416|doi=10.2307/2188064|issn=0002-9300|jstor=2188064}}&lt;/ref&gt; සෑම වසරකම, එක්සත් ජනපදය විසින් දූපත් අත්පත් කර ගැනීම සැමරීම සඳහා මාරු කිරීමේ දිනය නිවාඩු දිනයක් ලෙස පිළිගනු ලැබේ.&lt;ref&gt;[http://www.dkconsulateusvi.com/transfer/transfer.html Transfer Day] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070628174027/http://www.dkconsulateusvi.com/TRANSFER/transfer.html|date=June 28, 2007}}, Royal Danish Consulate, United States Virgin Islands&lt;/ref&gt; රියර් අද්මිරාල් ජේම්ස් එච්. ඔලිවර් දූපත් වල පළමු ඇමරිකානු ආණ්ඩුකාරයා විය.&lt;ref name=&quot;Finch-1917&quot; /&gt; පළමු සිවිල් ආණ්ඩුකාර පෝල් මාටින් පියර්සන් හර්බට් හූවර් විසින් පත් කරන ලද අතර 1931 මාර්තු 18 වන දින පදවි ප්‍රාප්ත විය.

1927 සහ 1932 දී දූපත් වල බොහෝ වැසියන්ට එක්සත් ජනපද පුරවැසිභාවය ප්‍රදානය කරන ලදී. 1934 දී ඩෙන්මාර්ක බටහිර ඉන්දීය ඩැලර් එක්සත් ජනපද ඩොලරයෙන් ප්‍රතිස්ථාපනය කරන ලද අතර,&lt;ref&gt;{{Cite book|last=United States Department of the Interior|url=https://books.google.com/books?id=UcEgAQAAIAAJ&amp;q=us+virgin+islands+dollar+adopted+1934&amp;pg=RA3-PA4|title=Annual Report of the Department of the Interior 1934|publisher=US Government Printing Office|year=1934}}&lt;/ref&gt; 1935 සිට 1939 දක්වා දූපත් එක්සත් ජනපද රේගු ප්‍රදේශයේ කොටසක් විය.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=various United States governmental bureaus|url=https://books.google.com/books?id=pJcYAAAAIAAJ&amp;q=customs+area+philippines+1909&amp;pg=PA842|title=Statistical Abstract of the United States|publisher=US Government Printing Office|year=1950}}&lt;/ref&gt; 1936 කාබනික පනත සහ 1954 සංශෝධිත කාබනික පනත මගින් පළාත් පාලන ආයතනය ස්ථාපිත කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු සංචාරක ව්‍යාපාරය දියුණු වීමට පටන් ගත් අතර, කාලයත් සමඟ දූපත් ආර්ථිකයේ වැදගත්ම අංශය බවට පත්විය.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; වර්ජින් දූපත් ජාතික වනෝද්‍යානය 1956 දී ශාන්ත ජෝන් හි පිහිටුවන ලද අතර, 1959 වන විට, ඇමරිකානුවන්ට කියුබාවට ගමන් කිරීම තහනම් කිරීමෙන් පසුව, එක්සත් ජනපද වර්ජින් දූපත් ජනප්‍රිය සංචාරක ගමනාන්තයක් බවට පත්විය. 1970 දී, වර්ජින් දූපත් වැසියන් ඔවුන්ගේ පළමු ආණ්ඩුකාර මෙල්වින් එච්. එවන්ස් තෝරා පත් කර ගත් අතර, 1976 සිට දූපත් තමන්ගේම ව්‍යවස්ථාවක් නිර්මාණය කිරීමේ කටයුතු ආරම්භ කළහ.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;

ශාන්ත තෝමස් නගරයට දකුණින් පිහිටි කුඩා දූපතක් වන වෝටර් අයිලන්ඩ්, මුලින් එක්සත් ජනපද ෆෙඩරල් රජය විසින් පරිපාලනය කරන ලද අතර 1996 වන තෙක් එක්සත් ජනපද වර්ජින් දූපත් භූමියේ කොටසක් බවට පත් නොවීය, එවිට අක්කර 50 (හෙක්ටයාර 20) ක ඉඩමක් භෞමික රජයට මාරු කරන ලදී. දිවයිනේ ඉතිරි අක්කර 200 (හෙක්ටයාර 81) 2005 මැයි මාසයේදී එක්සත් ජනපද අභ්‍යන්තර කටයුතු දෙපාර්තමේන්තුවෙන් ඩොලර් 10 කට අත්පත් කර ගන්නා ලද අතර එය අධිකරණ බලයේ නිල වෙනසක් සනිටුහන් කළ ගනුදෙනුවකි.&lt;ref&gt;Poinski, Megan.  [http://www.virginislandsdailynews.com/index.pl/article_home?id=10724233 &quot;Water Island appears frozen in time, but big plans run under the surface – V.I. says land acquired from the feds is about to undergo large-scale improvements&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927204442/http://www.virginislandsdailynews.com/index.pl/article_home?id=10724233|date=September 27, 2007}}. The Virgin Islands Daily News, November 18, 2005, online edition. Retrieved September 6, 2007.&lt;/ref&gt;

1966 දී, හෙස් ඔයිල් තෙල් පිරිපහදුවක ඉදිකිරීම් ආරම්භ කළේය. 2012 පෙබරවාරි වන තෙක්, ශාන්ත ක්‍රොයික්ස් හි පිහිටි හොවෙන්සා කම්හල, ලොව විශාලතම ඛනිජ තෙල් පිරිපහදුවලින් එකක් වූ අතර, දිනකට බැරල් 494,000 (78,500 m3/d) පිරිපහදු කළ අතර, එම ප්‍රදේශයේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 20% ක් පමණ දායක විය. පිරිපහදුව 2012 දී මෙහෙයුම් නතර කළ අතර, 2014 දී පහසුකම ඛනිජ තෙල් නිෂ්පාදන අපනයනය නතර කළේය. සම්පූර්ණ පිරිපහදු මෙහෙයුම්වල අවසන් වසරේදී, අපනයනය කරන ලද ඛනිජ තෙල් නිෂ්පාදනවල වටිනාකම ඩොලර් බිලියන 12.7 (2011 මූල්‍ය වර්ෂය) විය. පිරිපහදු කිරීම අවසන් වූ දා සිට, බැරල් මිලියන 34ක ටැංකි ගොවිපල තෙවන පාර්ශ්ව පාරිභෝගිකයින් සඳහා බොරතෙල් සහ පෙට්‍රෝ රසායනික ගබඩා පහසුකමක් ලෙස ක්‍රියාත්මක වේ. පිරිපහදුව වසා දැමීම දේශීය ආර්ථික අර්බුදයක් ඇති කළේය.&lt;ref name=&quot;Daniel Shea Daily News Staff&quot;&gt;{{Cite news|url=http://virginislandsdailynews.com/news/hovensa-closing-1.1259790#axzz1nXpo7wFr|title=HOVENSA closing – News|last=Daniel Shea (Daily News Staff)|date=January 19, 2012|work=Virgin Islands Daily News|access-date=December 13, 2012|archive-url=https://archive.today/20120728133439/http://virginislandsdailynews.com/news/hovensa-closing-1.1259790%23axzz1nXpo7wFr|archive-date=July 28, 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;online.wsj.com&quot;&gt;[https://online.wsj.com/article/BT-CO-20120222-714220.html] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120415095901/http://online.wsj.com/article/BT-CO-20120222-714220.html|date=April 15, 2012}}&lt;/ref&gt; 2016 දී ArcLight Capital Partners, LLC විසින් අක්කර 1,500 ක සංකීර්ණය අත්පත් කර ගැනීමෙන් පසුව, Limetree Bay Ventures, LLC, පිහිටුවන ලද අතර, දැනට පිරිපහදුව ප්‍රතිසංස්කරණය කර නැවත ආරම්භ කිරීමේ ව්‍යාපෘතියක් ක්‍රියාත්මක කරමින්, 200,000 දක්වා සැකසුම් හැකියාව ඇත. m3/d).&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-refinery-virginislands/st-croix-oil-refinery-gets-1-4-billion-investment-plans-to-restart-idUSKBN1JS1TZ|title=St. Croix oil refinery gets $1.4 billion investment, plans to restart|last=Eaton|first=Collin|date=July 2, 2018|work=Reuters|access-date=July 28, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190728162053/https://www.reuters.com/article/us-refinery-virginislands/st-croix-oil-refinery-gets-1-4-billion-investment-plans-to-restart-idUSKBN1JS1TZ|archive-date=July 28, 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;[[File:FEMA_-_3094_-_Photograph_by_FEMA_News_Photo_taken_on_09-25-1995_in_US_Virgin_Islands.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:FEMA_-_3094_-_Photograph_by_FEMA_News_Photo_taken_on_09-25-1995_in_US_Virgin_Islands.jpg|thumb|1995 දී ශාන්ත තෝමස් දූපතේ මැරිලින් සුළි කුණාටුවේ ප්‍රතිවිපාකය. මෑත දශක කිහිපය තුළ එක්සත් ජනපද වර්ජින් දූපත් චණ්ඩ මාරුත මාලාවකින් විනාශ වී ඇත.]]
1995 දී ශාන්ත තෝමස් දූපතේ මැරිලින් සුළි කුණාටුවේ ප්රතිවිපාකය. එක්සත් ජනපදයේ වර්ජින් දූපත් චණ්ඩ මාරුත මාලාවකින් විනාශ වී ඇත. 1989 දී හියුගෝ සුළි කුණාටුව එක්සත් ජනපද වර්ජින් දූපත් වලට පහර දුන් අතර, විශේෂයෙන් ශාන්ත ක්‍රොයික්ස් දූපතට විනාශකාරී භෞතික හා ආර්ථික හානියක් සිදු කළේය. 1995 දී මෙම ප්‍රදේශය නැවතත් මැරිලින් සුළි කුණාටුවෙන් පහර දුන් අතර, එමඟින් පුද්ගලයින් අට දෙනෙකු මිය ගිය අතර ඩොලර් බිලියන 2 කට වඩා හානි සිදු විය. 1996, 1998, 1999 සහ 2008 දී පිළිවෙලින් බර්තා, ජෝර්ජස්, ලෙනී සහ ඕමාර් යන සුළි කුණාටු දූපත් වලට නැවතත් පහර දුන් නමුත් එම කුණාටු වලදී හානිය එතරම් දරුණු නොවීය.

2017 සැප්තැම්බර් මාසයේදී, 5 වන කාණ්ඩයේ ඉර්මා සුළි කුණාටුව විශේෂයෙන් ශාන්ත ජෝන් සහ ශාන්ත තෝමස් වෙත විනාශකාරී හානියක් සිදු කළේය. සති දෙකකට පසුව, 5 වන කාණ්ඩයේ මාරියා සුළි කුණාටුව දූපත් තුනම විනාශ කළේය. ශාන්ත ක්‍රොයික්ස් හි සැන්ඩි පොයින්ට් ජාතික වනජීවී රක්ෂිතයේ අඛණ්ඩ සුළං පැයට සැතපුම් 99 සිට 104 දක්වා (පැයට කිලෝමීටර 159 සිට 167 දක්වා) සහ පැයට සැතපුම් 137 (පැයට කිලෝමීටර 220) දක්වා ඉහළ ගියේය.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.virginislandsdailynews.com/breaking/st-croix-barely-escapes-worst-of-maria-s-wrath/article_b5c3e754-9ee5-11e7-b04a-d388e27fd2da.html|title=St. Croix barely escapes worst of Maria's wrath|last=O'Connor|first=Brian|date=September 21, 2017|work=The Virgin Islands Daily News|access-date=September 22, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170921220902/http://www.virginislandsdailynews.com/breaking/st-croix-barely-escapes-worst-of-maria-s-wrath/article_b5c3e754-9ee5-11e7-b04a-d388e27fd2da.html|archive-date=September 21, 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; දිවයිනේ බටහිර කෙළවර හරහා කොතැනක හෝ ඊටත් වඩා තද සුළං ඇති විය හැකිය. බ්‍රිතාන්‍ය වර්ජින් දූපත් සහ අනෙකුත් එක්සත් ජනපද වර්ජින් දූපත් දෙක වන ශාන්ත ජෝන් සහ ශාන්ත තෝමස්, මාරියා වෙතින් ඇති වූ දරුණුතම සුළං වළක්වා ගැනීමට ඊසාන දෙසින් බොහෝ දුරින් පිහිටා තිබුණද, තවමත් දැවැන්ත ලෙස බලපෑමට ලක් වූ අතර, සෑම තැනකම විශාල විනාශයක් සිදු විය. ශාන්ත තෝමස් හි පැයට සැතපුම් 86 (පැයට කිලෝමීටර 138) දක්වා සුළං වේගයක් වාර්තා විය. ශාන්ත ක්‍රොයික්ස් හි කාලගුණ මධ්‍යස්ථාන සුළි කුණාටුවෙන් අඩල් 5 සහ 10 (මි.මී. 130 සහ 250) වර්ෂාපතනයක් වාර්තා කළ අතර, ශාන්ත ජෝන් සහ ශාන්ත තෝමස් සඳහා ඇස්තමේන්තු තරමක් අඩු විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=National Weather Service, SFO San Juan |date=November 22, 2017 |title=Major Hurricane Maria |url=http://www.weather.gov/sju/maria2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180608211142/https://www.weather.gov/sju/maria2017 |archive-date=June 8, 2018 |website=National Weather Service}}&lt;/ref&gt; සුළි කුණාටුවෙන් දෙදෙනෙකු මිය ගිය අතර, දෙදෙනාම ඔවුන්ගේ නිවෙස්වල සිටියහ: එක් අයෙකු දියේ ගිලී මිය ගිය අතර තවත් අයෙකු මඩ නායයාමකින් සිරවී සිටියේය.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.virginislandsdailynews.com/breaking/five-hurricane-related-deaths-confirmed/article_90b2f60d-7abd-5313-a1da-7c3a4c976fc7.html|title=Five hurricane-related deaths confirmed|last=Carlson|first=Suzanne|date=October 3, 2017|work=The Virgin Islands Daily News|access-date=November 12, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171003120116/http://www.virginislandsdailynews.com/breaking/five-hurricane-related-deaths-confirmed/article_90b2f60d-7abd-5313-a1da-7c3a4c976fc7.html|archive-date=October 3, 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; සුළි කුණාටුව අතරතුර තුන්වන පුද්ගලයෙකුට මාරාන්තික හෘදයාබාධයක් ඇති විය.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.virginislandsdailynews.com/breaking/federal-disaster-relief-begins-on-st-croix/article_96602d56-799e-54ad-864e-ddea06ff9862.html|title=Federal disaster relief begins on St. Croix|last=O'Connor|first=Brian|date=September 22, 2017|work=The Virgin Islands Daily News|access-date=September 23, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170923070302/http://www.virginislandsdailynews.com/breaking/federal-disaster-relief-begins-on-st-croix/article_96602d56-799e-54ad-864e-ddea06ff9862.html|archive-date=September 23, 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; සුළි කුණාටුව ශාන්ත ක්‍රොයික්ස් වෙත පුළුල් හා දැඩි හානියක් සිදු කළේය. චණ්ඩ මාරුත දෙකෙන්ම පසුව, වර්ජින් දූපත් කොංග්‍රස් සභික ස්ටේසි ප්ලාස්කට්ගේ කාර්යාලය පැවසුවේ වර්ජින් දූපත් වල ගොඩනැගිලිවලින් 90% කට හානි සිදුවී හෝ විනාශ වී ඇති බවත්, එම ගොඩනැගිලිවලින් 13,000 කට වහලවල් අහිමි වී ඇති බවත්ය.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=J.B. Wogan|date=October 6, 2017|title=After Hurricanes, Public Housing May Never Get Rebuilt|url=http://www.governing.com/topics/health-human-services/gov-virgin-islands-hurricanes-housing.html|url-status=live|journal=Governing|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612142237/http://www.governing.com/topics/health-human-services/gov-virgin-islands-hurricanes-housing.html|archive-date=June 12, 2018|access-date=June 11, 2018}}&lt;/ref&gt; ලුයිස් රෝහල වහල හානි හා ගංවතුරට ගොදුරු වූ නමුත් ක්‍රියාත්මක විය. 2025 දී එක්සත් ජනපද වර්ජින් දූපත් ඔවුන්ගේ විශාලතම හිල් ක්ලයිම්බ් රේසිං 2 කණ්ඩායම සිකාලයිනන් ලෙස නම් කරන ලදී. එය පෙරුනබොස් සහ කොන්ස්ටන්ටින් විසින් පිහිටුවන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.virginislandsdailynews.com/breaking/maria-leaves-st-croix-with-a-working-hospital/article_c484b68e-9ee4-11e7-b04a-0f336b3b1721.html|title=Maria leaves St. Croix with a working hospital|last=O'Connor|first=Brian|date=September 21, 2017|work=The Virgin Islands Daily News|access-date=September 22, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170921223147/http://www.virginislandsdailynews.com/breaking/maria-leaves-st-croix-with-a-working-hospital/article_c484b68e-9ee4-11e7-b04a-0f336b3b1721.html|archive-date=September 21, 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== යොමු කිරීම් ==</text>
      <sha1>5j0b86by53zl59pxgbr8fw7so0j4q4m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ග්‍රීන්ලන්තයේ ඉතිහාසය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180846</id>
    <revision>
      <id>802501</id>
      <parentid>798340</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T22:13:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75071" sha1="rcyeg4kc8401aaqf7h8q6uxwljeyfoa" xml:space="preserve">=== මුල් කාලීන පැලියෝ-ඉනුයිට් සංස්කෘතීන් ===
[[File:Independence-fjord.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Independence-fjord.svg|වම|thumb|ඉන්ඩිපෙන්ඩන්ස් ෆ්ජෝර්ඩ් අවට ඉන්ඩිපෙන්ඩන්ස් I සහ ඉන්ඩිපෙන්ඩන්ස් II සංස්කෘතීන්ට අයත් ප්‍රදේශ]]
ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයේදී, ග්‍රීන්ලන්තය පුරාවිද්‍යාත්මක සොයාගැනීම් හරහා ප්‍රධාන වශයෙන් දන්නා අනුප්‍රාප්තික පැලියෝ-ඉනූට් සංස්කෘතීන් කිහිපයකට නිවහන විය. පැලියෝ-ඉනූට් ග්‍රීන්ලන්තයට මුල්ම ප්‍රවේශය ක්‍රි.පූ. 2500 දී පමණ සිදු වූ බව සැලකේ. ක්‍රි.පූ. 2500 සිට ක්‍රි.පූ. 800 දක්වා දකුණු හා බටහිර ග්‍රීන්ලන්තයේ සක්කාක් සංස්කෘතිය වාසය කළේය. එම යුගයේ බොහෝ නටබුන් ඩිස්කෝ බොක්ක වටා ඇති අතර, එම සංස්කෘතිය නම් කර ඇති සක්කාක් ස්ථානය ද ඇතුළුව.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Grønnow|first=B.|year=1988|title=Prehistory in permafrost: Investigations at the Saqqaq site, Qeqertasussuk, Disco Bay, West Greenland|journal=Journal of Danish Archaeology|volume=7|issue=1|pages=24–39|doi=10.1080/0108464X.1988.10589995}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Møbjerg|first=T.|year=1999|title=New adaptive strategies in the Saqqaq culture of Greenland, c. 1600–1400 BC|journal=World Archaeology|volume=30|issue=3|pages=452–65|doi=10.1080/00438243.1999.9980423|jstor=124963}}&lt;/ref&gt;

ක්‍රි.පූ. 2400 සිට ක්‍රි.පූ. 1300 දක්වා, උතුරු ග්‍රීන්ලන්තයේ ඉන්ඩිපෙන්ඩන්ස් I සංස්කෘතිය පැවතුනි. එය ආක්ටික් කුඩා මෙවලම් සම්ප්‍රදායේ කොටසක් විය.&lt;ref name=&quot;Greenland History&quot;&gt;{{Cite web |title=The history of Greenland – From dog sled to snowmobile |url=http://www.greenland.com/en/about-greenland/kultur-sjael/historie.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927011214/http://www.greenland.com/en/about-greenland/kultur-sjael/historie.aspx |archive-date=27 September 2011 |access-date=10 September 2011 |publisher=Greenland.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Greenland Migration&quot;&gt;{{Cite web |title=Migration to Greenland – the history of Greenland |url=http://www.greenland.com/en/about-greenland/kultur-sjael/historie/indvandringerne-til-groenland.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110905074558/http://www.greenland.com/en/about-greenland/kultur-sjael/historie/indvandringerne-til-groenland.aspx |archive-date=5 September 2011 |access-date=10 September 2011 |publisher=Greenland.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Rasch|first1=M.|last2=Jensen|first2=J. F.|year=1997|title=Ancient Eskimo dwelling sites and Holocene relative sea-level changes in southern Disko Bugt, central West Greenland|journal=Polar Research|volume=16|issue=2|pages=101–15|bibcode=1997PolRe..16..101R|doi=10.3402/polar.v16i2.6629}}&lt;/ref&gt; ඩෙල්ටෙටෙරසර්න් ඇතුළු නගර දර්ශනය විය. ක්‍රි.පූ. 800 දී පමණ, සක්කාක් සංස්කෘතිය අතුරුදහන් වූ අතර බටහිර ග්‍රීන්ලන්තයේ මුල් ඩෝර්සෙට් සංස්කෘතිය සහ උතුරු ග්‍රීන්ලන්තයේ ඉන්ඩිපෙන්ඩන්ස් II සංස්කෘතිය මතු විය.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Ramsden|first1=P.|last2=Tuck|first2=J. A.|year=2001|title=A Comment on the Pre-Dorset/Dorset Transition in the Eastern Arctic|url=https://www.academia.edu/231379|url-status=live|journal=Anthropological Papers of the University of Alaska|series=New Series|volume=1|pages=7–11|archive-url=https://web.archive.org/web/20220408154010/https://www.academia.edu/231379|archive-date=2022-04-08}}&lt;/ref&gt; ඩෝර්සෙට් ජනයා පසුකාලීන තූලේ ජනතාව හමු වූවාද යන්න නොදනී. ඩෝර්සෙට් සංස්කෘතියේ ජනතාව ප්‍රධාන වශයෙන් ජීවත් වූයේ තල්මසුන් සහ රින්ඩර් දඩයම් කිරීමෙනි.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Grønnow|first=B.|year=1986|title=Recent archaeological investigations of West Greenland caribou hunting|url=https://archive.org/details/sim_arctic-anthropology_1986_23_1-2/page/57|journal=Arctic Anthropology|volume=23|issue=1/2|pages=57–80|jstor=40316103}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Rowley|first=G.|year=1940|title=The Dorset culture of the eastern Arctic|url=https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_july-september-1940_42_3/page/490|journal=American Anthropologist|volume=42|issue=3|pages=490–99|doi=10.1525/aa.1940.42.3.02a00080|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Gulløv |first1=H. C. |title=The archaeology of shamanism |last2=Appelt |first2=M. |publisher=Routledge |year=2001 |isbn=0-415-25255-5 |page=146 |chapter=Social bonding and shamanism among Late Dorset groups in High Arctic Greenland}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gulløv |first=H. C. |title=In search of the Dorset culture in the Thule culture. The Paleoo Cultures of Greenland |publisher=Copenhagen: Danish Polar Center (Publication No. 1) |year=1996 |pages=201–14}}&lt;/ref&gt;

=== නෝර්ස් ජනාවාස ===
[[File:I._E._C._Rasmussen_-_Sommernat_under_den_Grønlandske_Kyst_circa_Aar_1000.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:I._E._C._Rasmussen_-_Sommernat_under_den_Gr%C3%B8nlandske_Kyst_circa_Aar_1000.jpg|වම|thumb|ග්‍රීන්ලන්ත වෙරළ තීරයෙන් පිටත ගිම්හාන රාත්‍රිය, 1000 වර්ෂයේ දී කාල් රස්මුසන් විසින්, 1875]]
986 සිට, බටහිර වෙරළ තීරයේ අයිස්ලන්ත ජාතිකයන් සහ නෝර්වීජියානුවන් විසින් එරික් ද රෙඩ් විසින් මෙහෙයවන ලද බෝට්ටු 14 ක කණ්ඩායමක් හරහා පදිංචි කරන ලදී. ඔවුන් දිවයිනේ නිරිතදිග කෙළවර අසල ෆ්ජෝර්ඩ් වල නැගෙනහිර ජනාවාස, බටහිර ජනාවාස සහ මැද ජනාවාස යන ජනාවාස තුනක් පිහිටුවා ගත්හ.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ඔවුන් උතුරු සහ බටහිර කොටස් අත්පත් කරගත් දිවංගත ඩෝර්සෙට් සංස්කෘතික වැසියන් සමඟ සහ පසුව උතුරෙන් ඇතුළු වූ තුලේ සංස්කෘතියේ අය සමඟ දිවයින බෙදා ගත්හ. නෝර්ස් ග්‍රීන්ලන්ත ජාතිකයන් 1261 දී නෝර්වේ රාජධානිය යටතේ නෝර්වීජියානු පාලනයට යටත් විය. නෝර්වේ රාජධානිය 1380 දී ඩෙන්මාර්කය සමඟ පුද්ගලික සමිතියකට ඇතුළු වූ අතර 1397 සිට කල්මාර් සංගමයේ කොටසක් විය.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Boraas |first=Tracey |url=https://archive.org/details/sweden0000bora/page/24 |title=Sweden |publisher=Capstone Press |year=2002 |isbn=0-7368-0939-2 |page=[https://archive.org/details/sweden0000bora/page/24 24]}}&lt;/ref&gt;

බ්‍රැටාහ්ලියෝ වැනි නෝර්ස් ජනාවාස සියවස් ගණනාවක් පුරා සමෘද්ධිමත් වූ අතර 15 වන සියවසේදී, සමහර විට කුඩා අයිස් යුගය ආරම්භයේදී අතුරුදහන් විය.&lt;ref name=&quot;Diamond&quot;&gt;{{Cite book |last=Diamond |first=Jared |author-link=Jared Diamond |title=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed |title-link=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed |publisher=Penguin |year=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |location=Harmondsworth [Eng.]}}&lt;/ref&gt; සමහර රූනික් සෙල්ලිපි හැරුණු විට, නෝර්ස් ජනාවාස වලින් ඉතිරිව ඇති එකම සමකාලීන වාර්තා හෝ ඉතිහාස ලේඛනය අයිස්ලන්තය හෝ නෝර්වේ සමඟ ඔවුන්ගේ සම්බන්ධතා පමණි. මධ්‍යකාලීන නෝර්වීජියානු සාගා සහ ඓතිහාසික කෘති ග්‍රීන්ලන්තයේ ආර්ථිකය, ගාර්ඩාර්හි බිෂොප්වරුන් සහ දසයෙන් කොටස එකතු කිරීම ගැන සඳහන් කරයි. කොනුන්ග්ස් ස්කග්ස්ජා (රජුගේ කැඩපත) හි පරිච්ඡේදයක් නෝර්ස් ග්‍රීන්ලන්තයේ අපනයන, ආනයන සහ ධාන්‍ය වගාව විස්තර කරයි.

[[File:Hvalsey_Church.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hvalsey_Church.jpg|thumb|නෝර්ස් ග්‍රීන්ලන්ත වැසියන් පිළිබඳ අවසන් ලිඛිත වාර්තා 1408 දී හ්වාල්සි පල්ලියේ පැවති විවාහයකින් වන අතර එය වර්තමානයේ වඩාත්ම සංරක්ෂණය කර ඇති නෝර්ස් නටබුන් වේ.]]
ග්‍රීන්ලන්තයේ ජීවිතය පිළිබඳ අයිස්ලන්ත සාගා වාර්තා 13 වන සියවසේ සහ පසුව රචනා කරන ලද අතර මුල් නෝර්ස් ග්‍රීන්ලන්තයේ ඉතිහාසය සඳහා ප්‍රාථමික මූලාශ්‍ර නොවේ.&lt;ref name=&quot;Grove&quot;&gt;{{Cite journal|last=Grove|first=Jonathan|year=2009|title=The place of Greenland in medieval Icelandic saga narrative|url=https://cambridge.academia.edu/JonathanGrove/Papers/397439/The_Place_of_Greenland_In_Medieval_Icelandic_Saga_Narrative|url-status=dead|journal=Journal of the North Atlantic|volume=2|pages=30–51|doi=10.3721/037.002.s206|archive-url=https://web.archive.org/web/20120411212816/http://cambridge.academia.edu/JonathanGrove/Papers/397439/The_Place_of_Greenland_In_Medieval_Icelandic_Saga_Narrative|archive-date=11 April 2012|s2cid=163032041}}&lt;/ref&gt; එම ගිණුම් අග නෝර්ස් ග්‍රීන්ලන්තයේ වඩාත් සමකාලීන ගිණුම් සඳහා ප්‍රාථමිකයට සමීප වේ. එබැවින් නූතන අවබෝධය බොහෝ දුරට පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානවලින් භෞතික දත්ත මත රඳා පවතී. අයිස්-කෝර් සහ ක්ලැම්-ෂෙල් දත්ත අර්ථ නිරූපණය කිරීමෙන් පෙනී යන්නේ ක්‍රි.ව. 800 සහ 1300 අතර කාලය තුළ දකුණු ග්‍රීන්ලන්තයේ ෆ්ජෝර්ඩ්ස් අවට ප්‍රදේශ සාපේක්ෂව මෘදු දේශගුණයක් ඇති බවත්, උතුරු අත්ලාන්තික් සාගරයේ සාමාන්‍යයට වඩා සෙල්සියස් අංශක කිහිපයක් උණුසුම් බවත්ය.&lt;ref name=&quot;Arnold&quot;&gt;Arnold C. (June 2010) &quot;Cold Did In the Norse&quot;, ''Earth Magazine''. p. 9.&lt;/ref&gt; ගස් හා ශාකසාර ශාක වැඩෙන අතර පශු සම්පත් වගා කරනු ලැබේ. 70 වන සමාන්තරය දක්වා බාර්ලි බෝගයක් ලෙස වගා කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Behringer |first=Wolfgang |url=https://books.google.com/books?id=VqjESAAACAAJ |title=Kulturgeschichte des Klimas: Von der Eiszeit zur globalen Erwärmung |date=9 September 2009 |publisher=Dt. Taschenbuch-Verlag |isbn=978-3-406-52866-8 |location=Munich |language=de |access-date=18 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230624225857/https://books.google.com/books?id=VqjESAAACAAJ |archive-date=24 June 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; අයිස් හරයන් පෙන්නුම් කරන්නේ ග්‍රීන්ලන්තයේ පසුගිය වසර 100,000 තුළ නාටකාකාර උෂ්ණත්ව මාරුවීම් බොහෝ වාරයක් සිදුවී ඇති බවයි.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Alley|first1=R.|last2=Mayewski|first2=P.|last3=Peel|first3=D.|last4=Stauffer|first4=B.|year=1996|title=Twin ice cores from Greenland reveal history of climate change, more|url=https://digitalcommons.library.umaine.edu/ers_facpub/252|url-status=live|journal=Eos, Transactions American Geophysical Union|volume=77|issue=22|pages=209–10|bibcode=1996EOSTr..77R.209A|doi=10.1029/96EO00142|archive-url=https://web.archive.org/web/20180414125211/https://digitalcommons.library.umaine.edu/ers_facpub/252/|archive-date=14 April 2018|access-date=16 August 2019}}&lt;/ref&gt; ඒ හා සමානව අයිස්ලන්ත ජනාවාස පොත ශීත ඍතුවේ දී සාගත වාර්තා කරයි, එහිදී &quot;මහලු සහ අසරණ අය මරා දමා කඳු බෑවුම් මතට විසි කරන ලදී&quot;.&lt;ref name=&quot;Arnold&quot; /&gt;

මෙම නෝර්ස් ජනාවාස 14 වන සහ 15 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී අතුරුදහන් විය.&lt;ref&gt;&quot;[http://www.abc.net.au/science/articles/2003/07/17/2858655.htm Why societies collapse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120802053920/http://www.abc.net.au/science/articles/2003/07/17/2858655.htm|date=2 August 2012}}&quot;. ABC Science.&lt;/ref&gt; බටහිර ජනාවාසයේ අභාවය ගිම්හාන සහ ශීත උෂ්ණත්වයේ අඩුවීමක් සමඟ සමපාත වේ. කුඩා අයිස් යුගයේ උතුරු අත්ලාන්තික් සෘතුමය උෂ්ණත්ව විචල්‍යතාවය පිළිබඳ අධ්‍යයනයකින් 14 වන සියවස ආරම්භයේදී ආරම්භ වන උපරිම ගිම්හාන උෂ්ණත්වයන්හි සැලකිය යුතු අඩුවීමක් පෙන්නුම් කරන ලදී - නූතන ගිම්හාන උෂ්ණත්වයට වඩා 6 සිට 8 °C (11 සිට 14 °F) දක්වා අඩුය.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Patterson|first1=W. P.|last2=Dietrich|first2=K. A.|last3=Holmden|first3=C.|last4=Andrews|first4=J. T.|date=23 March 2010|title=Two millennia of North Atlantic seasonality and implications for Norse colonies|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=107|issue=12|pages=5306–5310|bibcode=2010PNAS..107.5306P|doi=10.1073/pnas.0902522107|pmc=2851789|pmid=20212157|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; පසුගිය වසර 2,000 තුළ අඩුම ශීත උෂ්ණත්වය 14 වන සියවසේ අගභාගයේ සහ 15 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී සිදු වූ බව ද අධ්‍යයනයෙන් සොයාගෙන ඇත. 15 වන සියවසේ මුල් භාගයේ සිට මැද භාගය දක්වා, මෙම සීතල කාලය තුළ නැගෙනහිර ජනාවාස අත්හැර දමනු ලැබුවා විය හැකිය.[[File:Dorset,_Norse,_and_Thule_cultures_900-1500.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dorset,_Norse,_and_Thule_cultures_900-1500.svg|වම|thumb|ක්‍රි.ව. 900 සිට ක්‍රි.ව. 1500 දක්වා ග්‍රීන්ලන්තයේ ආක්ටික් සංස්කෘතීන්හි ඇස්තමේන්තුගත ප්‍රමාණය. සෑම සිතියමකම වර්ණවත් ප්‍රදේශ ඩෝර්සෙට්, තුලේ සහ නෝර්ස් සංස්කෘතීන්ගේ කාලයත් සමඟ ප්‍රමාණය සහ සංක්‍රමණ රටා දක්වයි.]]
1920 ගණන්වල හර්ජොල්ෆ්ස්නස් හි සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්වලින් ලබාගත් න්‍යායන්වලින් පෙනී යන්නේ මෙම කාල පරිච්ඡේදයේ මිනිස් අස්ථිවල තත්ත්වය පෙන්නුම් කරන්නේ නෝර්ස් ජනගහනය මන්දපෝෂණයෙන් පෙළුණු බවයි, සමහර විට ගොවිතැන් කිරීමේදී, තණකොළ කැපීමේදී සහ දැව කැපීමේදී නෝර්ස්මන් විසින් ස්වාභාවික වෘක්ෂලතා විනාශ කිරීම නිසා ඇති වූ පාංශු ඛාදනය නිසා විය හැකිය. වසංගත වසංගතයෙන් පැතිර ගිය මරණ;&lt;ref name=&quot;IngstadIngstad2000&quot;&gt;{{Cite book |last1=Ingstad |first1=Helge |url={{GBurl|Gj-I5hdpzGoC |p=28}} |title=The Viking Discovery of America: The Excavation of a Norse Settlement in L'Anse Aux Meadows, Newfoundland |last2=Stine Ingstad |first2=Anne |publisher=Breakwater Books |year=2000 |isbn=1-55081-158-4 |pages=28–}}&lt;/ref&gt; කුඩා අයිස් යුගයේ උෂ්ණත්වය පහත වැටීම; සහ ස්ක්‍රීලින්ස් සමඟ සන්නද්ධ ගැටුම් (ඉනුයිට් සඳහා නෝර්ස් වචනය, එහි අර්ථය &quot;කාලකන්නියන්&quot;&lt;ref name=&quot;Diamond&quot; /&gt;) නිසා මන්දපෝෂණය ඇති වන්නට ඇත. මෑත කාලීන පුරාවිද්‍යාත්මක අධ්‍යයනයන් නෝර්ස් යටත් විජිතකරණය වෘක්ෂලතාදිය කෙරෙහි නාටකාකාර ඍණාත්මක පාරිසරික බලපෑමක් ඇති කළ බවට පොදු උපකල්පනය තරමක් අභියෝග කරයි. විය හැකි නෝර්ස් පාංශු සංශෝධන උපාය මාර්ගයක සලකුණු දත්ත සඳහා සහාය වේ.&lt;ref&gt;Bishop, Rosie R., et al. &quot;A charcoal-rich horizon at Ø69, Greenland: evidence for vegetation burning during the Norse landnám?.&quot; ''Journal of Archaeological Science'' 40.11 (2013): 3890–902&lt;/ref&gt; මෑත කාලීන සාක්ෂිවලින් පෙනී යන්නේ, කිසිදා 2,500 කට වඩා සංඛ්‍යාවක් නොතිබූ නෝර්ස් ජාතිකයන්, 15 වන සියවසේදී ක්‍රමයෙන් ග්‍රීන්ලන්ත ජනාවාස අතහැර දැමූ බවයි. ග්‍රීන්ලන්තයෙන් අපනයනය කරන ලද වටිනාම වල්රස් ඇත්දළ,&lt;ref name=&quot;LeoneKnauf2015&quot;&gt;{{Cite book |last1=Leone |first1=Mark P. |url={{GBurl |id=zJy4CQAAQBAJ |p=211}} |title=Historical Archaeologies of Capitalism |last2=Knauf |first2=Jocelyn E. |date=2015 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-12760-6 |page=211}}&lt;/ref&gt; උසස් තත්ත්වයේ ඇත්දළවල අනෙකුත් ප්‍රභවයන් සමඟ තරඟකාරිත්වය නිසා මිල අඩු වූ අතර, සාගින්න හෝ දුෂ්කරතා පිළිබඳ සාක්ෂි ඇත්ත වශයෙන්ම ඉතා අල්ප වූ බැවිනි.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Folger |first=Tim |title=Why Did Greenland's Vikings Vanish? |url=http://www.smithsonianmag.com/history/why-greenland-vikings-vanished-180962119/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170317033211/http://www.smithsonianmag.com/history/why-greenland-vikings-vanished-180962119/ |archive-date=17 March 2017 |access-date=13 March 2017}}&lt;/ref&gt;

නෝර්ස් ජනාවාස අතුරුදහන් වීම පිළිබඳ වෙනත් පැහැදිලි කිරීම් යෝජනා කර ඇත:

# නිජබිමෙන් සහයෝගයක් නොමැතිකම.&lt;ref name=&quot;IngstadIngstad2000&quot; /&gt;
# ස්ක්‍රීලින්ස් වෙනුවට නැව්වලින් ගමන් කරන කොල්ලකරුවන්ට (බාස්ක්, ඉංග්‍රීසි හෝ ජර්මානු මුහුදු කොල්ලකරුවන් වැනි), ග්‍රීන්ලන්ත වැසියන් කොල්ලකෑමට සහ අවතැන් කිරීමට ඉඩ තිබුණි.&lt;ref name=&quot;TriggerWashburn1996&quot;&gt;{{Cite book |last1=Trigger |first1=Bruce G. |url={{GBurl |id=CBLPX2ARjdgC |p=331}} |title=The Cambridge History of the Native Peoples of the Americas |last2=Washburn |first2=Wilcomb E. |last3=Adams |first3=Richard E. W. |publisher=Cambridge University Press |year=1996 |isbn=0-521-57393-9 |page=331}}&lt;/ref&gt;
# ඔවුන් &quot;සැඟවුණු චින්තනයේ සහ පල්ලිය සහ විශාලතම ඉඩම් හිමියන් විසින් ආධිපත්‍යය දරන ධූරාවලි සමාජයක ගොදුරු බවට පත් වූහ. යුරෝපීයයන් හැර අන් කිසිවක් ලෙස තමන් දැකීමට ඇති අකමැත්ත නිසා, ග්‍රීන්ලන්ත වැසියන් සීතලෙන් හා තෙතමනයෙන් ආරක්ෂා වීමට ඉනුයිට්වරුන් භාවිතා කළ ඇඳුම් වර්ගය අනුගමනය කිරීමට හෝ ඉනුයිට් දඩයම් ආම්පන්න ණයට ගැනීමට අසමත් විය.&quot;&lt;ref name=&quot;Brown2000&quot;&gt;[http://www.archaeology.org/online/features/greenland/ The Fate of Greenland's Vikings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110111090459/http://www.archaeology.org/online/features/greenland/|date=11 January 2011}}, by Dale Mackenzie Brown, ''Archaeological Institute of America'', 28 February 2000&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Diamond&quot; /&gt;
# ග්‍රීන්ලන්ත ජනගහනයෙන් එම කොටස ඉනුයිට් ප්‍රජාව සමඟ අන්තර් විවාහ වී ඉනුයිට් ප්‍රජාවට උකහා ගත් ඉනුයිට් ක්‍රම සහ මාධ්‍යයන් අනුගමනය කිරීමට කැමති විය.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Stefansson |first=Vilhjalmur |title=Unsolved Mysteries of the Arctic |publisher=The Macmillan Company |year=1938 |isbn=9781878100955 |pages=1–36 |language=en}}&lt;/ref&gt; ග්‍රීන්ලන්ත ජනගහනයෙන් වැඩි කොටසක් මිශ්‍ර ඉනුයිට් සහ යුරෝපීය පරම්පරාවකි. 1938 දී ස්ටෙෆන්සන් ඔහුගේ පොත ලියූ විට යුරෝපීය සම්බන්ධතා නැතිවීමට පෙර සහ සම්බන්ධතාවය යථා තත්ත්වයට පත් කිරීමෙන් පසු අන්තර් විවාහ අතර වෙනස හඳුනා ගැනීමට නොහැකි විය.
# &quot;නෝර්ස් සමාජයේ ව්‍යුහය බලයේ සිටින අයගේ කෙටිකාලීන අවශ්‍යතා සහ සමස්තයක් ලෙස සමාජයේ දිගුකාලීන අවශ්‍යතා අතර ගැටුමක් ඇති කළේය.&quot;&lt;ref name=&quot;Diamond&quot; /&gt;

=== තූලේ සංස්කෘතිය (1300–වර්තමානය) ===
තූලේ ජනතාව වත්මන් ග්‍රීන්ලන්ත ජනගහනයේ මුතුන් මිත්තන් වේ. ග්‍රීන්ලන්තයේ වර්තමාන ජනගහනයෙන් පැලියෝ-ඉනූට් ඩෝර්සෙට් සංස්කෘතියේ ජාන කිසිවක් සොයාගෙන නොමැත.&lt;ref&gt;[https://www.cbc.ca/news/canada/north/inuit-were-not-the-first-people-to-settle-in-the-arctic-1.2749691 &quot;Inuit were not the first people to settle in the Arctic&quot;], CBC News (Canada), 28 August 2014&lt;/ref&gt; තූලේ සංස්කෘතිය ක්‍රි.ව. 1000 දී පමණ ඇලස්කාව ලෙස හඳුන්වන ප්‍රදේශයෙන් නැගෙනහිරට සංක්‍රමණය වී 1300 දී පමණ ග්‍රීන්ලන්තයට ළඟා විය. සුනඛ ස්ලෙඩ් සහ ටොගල් වීණා වැනි තාක්ෂණික නවෝත්පාදනයන් ග්‍රීන්ලන්තයට මුලින්ම හඳුන්වා දුන්නේ තූලේ සංස්කෘතියයි.

ඉනූට්වරුන් පවසන පරිදි නෝර්ස් ජනගහනය සමඟ සම්බන්ධතා සහ ගැටුම් පිළිබඳ වාර්තාවක් තිබේ. එය ග්වින් ජෝන්ස් විසින් නෝර්ස් අත්ලාන්තික් සාගාස් හි නැවත ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත. නෝර්ස් පාර්ශවය විසින් පවසන ලද, වඩාත් සැක සහිත සම්භවයක් ඇති, සමහර විට එකම සිදුවීම පිළිබඳ වාර්තාවක් ද ඇති බව ජෝන්ස් වාර්තා කරයි.

=== 1500–1814 ===
[[File:Cantino_planisphere_(1502).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cantino_planisphere_(1502).jpg|thumb|1502 දී නාඳුනන පෘතුගීසි සිතියම් ශිල්පියෙකු විසින් සම්පූර්ණ කරන ලද කැන්ටිනෝ තලගෝලය, ග්‍රීන්ලන්තය I වන මැනුවෙල් රජු විසින් හිමිකම් කියන පෘතුගීසි භූමියක් ලෙස නිරූපණය කරයි.]]
[[File:Hans_Egede_-_Johan_Horner.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hans_Egede_-_Johan_Horner.jpg|thumb|ග්‍රීන්ලන්තය සමඟ ඩෙන්මාර්කයේ සම්බන්ධතාවය පුනර්ජීවනය කිරීමේ ගෞරවය හිමි වූ ලුතරන් මිෂනාරි හාන්ස් එගෙඩ් (1686–1758)]]
1500 දී, පෘතුගාලයේ පළමුවන මැනුවෙල් රජු, ටෝර්ඩසිලස් ගිවිසුමට අනුව, පෘතුගාලයේ බලපෑම් ක්ෂේත්‍රයේ කොටසක් වූ ආසියාවට වයඹ දිග මාර්ගයක් සෙවීම සඳහා ගැස්පර් කෝර්ට්-රියල් ග්‍රීන්ලන්තයට යැවීය. 1501 දී, කෝර්ට්-රියල් ඔහුගේ සහෝදරයා වන මිගෙල් කෝර්ට්-රියල් සමඟ ආපසු පැමිණියේය. මුහුද ශීත වී ඇති බව සොයා ගත් ඔවුන් දකුණට ගොස් ලැබ්‍රඩෝ සහ නිව්ෆවුන්ඩ්ලන්ඩ් වෙත පැමිණියහ. සහෝදරයන් පෘතුගාලයට ආපසු පැමිණි පසු, කෝර්ට්-රියල් විසින් සපයන ලද සිතියම් තොරතුරු 1502 දී ඇල්බර්ටෝ කැන්ටිනෝ විසින් ෆෙරාරා ආදිපාදවරයා වන එර්කෝල් අයි ඩි'එස්ටේ වෙත ඉදිරිපත් කරන ලද නව ලෝක සිතියමකට ඇතුළත් කරන ලදී. ලිස්බන් හි සාදන ලද කැන්ටිනෝ ප්ලැනිස්පියර්, ග්‍රීන්ලන්තයේ දකුණු වෙරළ තීරය නිවැරදිව නිරූපණය කරයි.&lt;ref&gt;Nebenzahl, Kenneth. ''Rand McNally Atlas of Columbus and The Great Discoveries'' (Rand McNally &amp; Company; Genoa, [[Italy]]; 1990); ''The Cantino Planisphere, Lisbon, 1502'', pp. 34–37.&lt;/ref&gt;

1605–1607 දී, ඩෙන්මාර්කයේ සහ නෝර්වේහි IV වන ක්‍රිස්ටියන් රජු අහිමි වූ නැගෙනහිර නෝර්ස් ජනාවාස සොයා ගැනීමට සහ ග්‍රීන්ලන්තය කෙරෙහි ඩෙන්මාර්ක-නෝර්වීජියානු ස්වෛරීභාවය තහවුරු කිරීමට ග්‍රීන්ලන්තයට සහ ආක්ටික් ජල මාර්ග වෙත ගවේෂණ මාලාවක් යවන ලදී. දුෂ්කර ආක්ටික් අයිස් සහ කාලගුණික තත්ත්වයන් පිළිබඳ අත්දැකීම් නොමැති නායකයින් නිසාත්, දකුණු දෙසට පාවෙන අයිස් නිසා ප්‍රවේශ විය නොහැකි කේප් ෆෙයාර්වෙල්ට උතුරින් ග්‍රීන්ලන්තයේ නැගෙනහිර වෙරළ තීරයේ නැගෙනහිර ජනාවාසය සෙවීමට ගවේෂණ නායකයින්ට උපදෙස් ලබා දීම නිසාත් ගවේෂණ නායකයින් බොහෝ දුරට අසාර්ථක විය. මෙම චාරිකා තුනෙහිම නියමුවා වූයේ ඉංග්‍රීසි ගවේෂක ජේම්ස් හෝල් ය.

නෝර්ස් ජනාවාස මිය ගිය පසු, ග්‍රීන්ලන්තය විවිධ ඉනුයිට් කණ්ඩායම්වල තථ්‍ය පාලනය යටතට පත් වූ නමුත්, ඩැනෝ-නෝර්වීජියානු රජය ග්‍රීන්ලන්තයට නෝර්ස්ගෙන් උරුම වූ හිමිකම් කිසි විටෙකත් අමතක කළේ හෝ අත්හැරියේ නැත. 17 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී ග්‍රීන්ලන්තය සමඟ සම්බන්ධතා නැවත ස්ථාපිත කළ විට, ඩෙන්මාර්කය-නෝර්වේ දූපත කෙරෙහි එහි ස්වෛරීභාවය තහවුරු කළේය. 1721 දී ඩැනෝ-නෝර්වීජියානු මිෂනාරි හාන්ස් එගෙඩ්ගේ නායකත්වයෙන් යුත් ඒකාබද්ධ වෙළඳ සහ පූජක ගවේෂණයක් ග්‍රීන්ලන්තයට යවන ලද අතර, එහි නෝර්ස් ශිෂ්ටාචාරයක් පවතීදැයි නොදැන සිටියහ. මෙම ගවේෂණය ඇමරිකාවේ ඩැනෝ-නෝර්වීජියානු යටත් විජිතකරණයේ කොටසකි. ග්‍රීන්ලන්තයේ වසර 15 කට පසු, හාන්ස් එගෙඩ් තම පුත් පෝල් එගෙඩ්ට එහි මෙහෙවර භාරව සිටි අතර ඩෙන්මාර්කයට ආපසු ගොස් ග්‍රීන්ලන්ත සෙමනේරියක් පිහිටුවීය. මෙම නව යටත් විජිතය නිරිතදිග වෙරළ තීරයේ ගොඩ්තාබ් (&quot;ගුඩ් හෝප්&quot;) හි කේන්ද්‍රගත විය. ක්‍රමයෙන්, ග්‍රීන්ලන්තය ඩෙන්මාර්ක වෙළෙන්දන්ට විවෘත කරන ලද නමුත් වෙනත් රටවලින් පැමිණි අයට වසා දමන ලදී.

=== කීල් ගිවිසුම සිට දෙවන ලෝක යුද්ධය (1814–1945) ===
{{Multiple image
| image1            = Legende børn, ca. 1878 (8473597948).jpg
| image2            = Billeder fra Grønland 11441.tif
| caption1          = ග්‍රීන්ලන්තයේ ගොඩ්තාබ්, {{circa|1878}}
| caption2          = ග්‍රීන්ලන්තයේ පින්තූර, {{circa|1863}}
}}

1814 දී ඩෙන්මාර්ක සහ නෝර්වේ ඔටුනු අතර එකමුතුව විසුරුවා හරින විට, කීල් ගිවිසුම මගින් නෝර්වේහි පැරණි යටත් විජිත කපා දමා ඩෙන්මාර්ක රජුගේ පාලනය යටතේ තැබීය. 1931 ජූලි මාසයේදී එරික් ද රෙඩ්ස් ලෑන්ඩ් ලෙස එවකට ජනාවාස නොවූ නැගෙනහිර ග්‍රීන්ලන්තය අත්පත් කරගත් නෝර්වේ, එය ටෙරා නුලියස් ලෙස හැඳින්වූ බව පවසමින් එය අත්පත් කර ගත්තේය. 1933 දී නෝර්වේ සහ ඩෙන්මාර්කය මෙම කාරණය ස්ථිර ජාත්‍යන්තර අධිකරණයට ඉදිරිපත් කිරීමට එකඟ වූ අතර එය නෝර්වේට එරෙහිව තීරණය කළේය.&lt;ref&gt;[http://www.icj-cij.org/pcij/serie_AB/AB_53/01_Groenland_Oriental_Arret.pdf ''Legal Status of Eastern Greenland''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511135249/http://www.icj-cij.org/pcij/serie_AB/AB_53/01_Groenland_Oriental_Arret.pdf|date=11 May 2011}}, PCIJ Series A/B No. 53 (1933)&lt;/ref&gt;

දෙවන ලෝක යුද්ධයේ මුල් භාගයේදී, නාසි ජර්මනිය විසින් ඩෙන්මාර්කය අත්පත් කර ගැනීමෙන් පසු, 1940 අප්‍රේල් 9 වන දින ඩෙන්මාර්කය සමඟ ග්‍රීන්ලන්තයේ සම්බන්ධතාවය බිඳ වැටුණි. 1941 අප්‍රේල් 8 වන දින, ජර්මනියේ සිදුවිය හැකි ආක්‍රමණයකින් ආරක්ෂා කිරීම සඳහා එක්සත් ජනපදය ග්‍රීන්ලන්තය අත්පත් කර ගත්තේය.&lt;ref&gt;{{Cite book |author=America First Committee |url=https://books.google.com/books?id=Bhnf0fxI260C |title=In Danger Undaunted: The Anti-Interventionist Movement of 1940–1941 |date=1990 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-8841-6 |editor-last=Doenecke |editor-first=Justus D. |access-date=18 September 2022 |orig-date=8 July 1941 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630095753/https://books.google.com/books?id=Bhnf0fxI260C |archive-date=30 June 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; එක්සත් ජනපදයේ ග්‍රීන්ලන්තය අත්පත් කර ගැනීම 1945 දක්වා පැවතුනි. ඉවිට්ටුට් හි පතලෙන් ක්‍රයොලයිට් විකිණීමෙන් ග්‍රීන්ලන්තයට එක්සත් ජනපදයෙන් සහ කැනඩාවෙන් භාණ්ඩ මිලදී ගැනීමට හැකි විය. දෙවන ලෝක සංග්‍රාමයේදී, එක්සත් ජනපද හමුදාව ග්‍රීන්ලන්තය සඳහා කේත නාමයක් ලෙස බ්ලූයි භාවිතා කළ අතර, එහිදී ඔවුන් &quot;බ්ලූයි (නැගෙනහිර හෝ බටහිර) (අනුක්‍රමික සංඛ්‍යා)&quot; ලෙස නම් කරන ලද කඳවුරු කිහිපයක් තබා ගත්හ.&lt;ref name=&quot;sem&quot;&gt;{{cite book |last=Morison |first=Samuel Eliot |title=History of United States Naval Operations in World War II, Volume 1: The Battle of the Atlantic September 1939&amp;nbsp;– May 1943 |publisher=Little, Brown and Company |year=1975 |location=Boston |page=62}}&lt;/ref&gt; ප්‍රධාන ගුවන් කඳවුරු වූයේ නර්සාර්සුවාක් හි බ්ලූයි වෙස්ට්-1 සහ සොන්ඩ්‍රේ ස්ට්‍රෝම්ෆ්ජෝර්ඩ් (කැන්ගර්ලුසුවාක්) හි බ්ලූයි වෙස්ට්-8 වන අතර, මේ දෙකම තවමත් ග්‍රීන්ලන්තයේ ප්‍රධාන ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළ ලෙස භාවිතා වේ.

මෙම යුද්ධය අතරතුර, රජයේ ක්‍රමය වෙනස් විය: ආණ්ඩුකාර එස්කේ බෲන් 1925 නීතියක් යටතේ දිවයින පාලනය කළ අතර එමඟින් ආන්තික තත්වයන් යටතේ ආණ්ඩුකාරවරුන්ට පාලනය භාර ගැනීමට ඉඩ සැලසුණි; ග්‍රීන්ලන්තය සැපයීම සඳහා කොමිසමට නායකත්වය දීම සඳහා ආණ්ඩුකාර අක්සෙල් ස්වේන් එක්සත් ජනපදයට මාරු කරන ලදී. ඩෙන්මාර්ක සිරියස් මුර සංචාරය 1942 දී සුනඛ ස්ලෙඩ් භාවිතා කරමින් ග්‍රීන්ලන්තයේ ඊසානදිග වෙරළ තීරය ආරක්ෂා කළේය. ඔවුන් ජර්මානු කාලගුණ මධ්‍යස්ථාන කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇමරිකානු හමුදා දැනුවත් කළ අතර, ඔවුන් පහසුකම් විනාශ කළහ. තුන්වන රයික් බිඳවැටීමෙන් පසු, ඇල්බට් ස්පියර් කෙටි කලකට ග්‍රීන්ලන්තයේ සැඟවීමට කුඩා ගුවන් යානයකින් පැන යාමට සලකා බැලූ නමුත් ඔහුගේ අදහස වෙනස් කර එක්සත් ජනපද සන්නද්ධ හමුදාවන්ට යටත් වීමට තීරණය කළේය.&lt;ref&gt;[[Albert Speer|Speer, Albert]]. ''Inside the Third Reich,'' 1971.&lt;/ref&gt;

1940 වන තෙක් ග්‍රීන්ලන්තය ආරක්ෂිත සහ ඉතා හුදකලා සමාජයක් විය. ඩෙන්මාර්ක රජය ග්‍රීන්ලන්ත වෙළඳාමේ දැඩි ඒකාධිකාරයක් පවත්වා ගෙන ගිය අතර, බ්‍රිතාන්‍ය තල්මසුන් සමඟ කුඩා පරිමාණ හුවමාරු වෙළඳාමකට වඩා වැඩි යමක් ඉඩ දුන්නේ නැත. යුධ සමයේදී ග්‍රීන්ලන්තය ස්වයං පාලනය සහ බාහිර ලෝකය සමඟ ස්වාධීන සන්නිවේදනය හරහා ස්වයං විශ්වාසය පිළිබඳ හැඟීමක් වර්ධනය කළේය. මෙම වෙනස තිබියදීත්, 1946 දී ඉහළම ග්‍රීන්ලන්ත කවුන්සිලය වන ලෑන්ඩ්ස්රාඩීන් ඇතුළු කොමිසමක් ඉවසීම සහ පද්ධතියේ රැඩිකල් ප්‍රතිසංස්කරණයක් නිර්දේශ කළේ නැත. වසර දෙකකට පසු, මහා කොමිසමක් ස්ථාපිත කරන විට, ආණ්ඩු වෙනසක් සඳහා පළමු පියවර ආරම්භ කරන ලදී. 1950 දී අවසාන වාර්තාවක් (G-50) ඉදිරිපත් කරන ලද අතර, එය ඩෙන්මාර්කයේ සංවර්ධනය අනුග්‍රාහකයෙකු සහ ආදර්ශයක් ලෙස නවීන සුභසාධන රාජ්‍යයක් හඳුන්වා දීම නිර්දේශ කළේය. 1953 දී ග්‍රීන්ලන්තය ඩෙන්මාර්ක රාජධානියේ සමාන කොටසක් බවට පත් කරන ලදී. 1979 දී ගෘහ පාලනය ලබා දෙන ලදී.

=== ගෘහ පාලනය සහ ස්වයං පාලනය (1945–වර්තමානය) ===
[[File:Margrethe_II_of_Denmark_1966.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Margrethe_II_of_Denmark_1966.jpg|thumb|ඩෙන්මාර්කයේ II වන මාග්‍රෙත්ගේ පාලන සමයේදී (1972–2024) ග්‍රීන්ලන්තය 1979 දී ස්වදේශීය පාලනය සහ 2009 දී ස්වයං පාලනය ලබා ගත්තේය. II වන මාග්‍රෙත් රැජින ඇගේ නමින් දේශය නම් කර ඇත.]]
1940 වන තෙක් ග්‍රීන්ලන්තය ආරක්ෂිත සහ ඉතා හුදකලා සමාජයක් විය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=24 November 2010 |title=Eske Brun - det moderne Grønlands ophavsmand? |url=http://sermitsiaq.ag/node/77393 |access-date=19 April 2012 |publisher=Sermitsiaq}}&lt;/ref&gt; ග්‍රීන්ලන්තය යටත් විජිතයක් වූ අතර, රට විවෘත කළහොත් මෙම සමාජය සූරාකෑමට හෝ මුලිනුපුටා දැමීමට පවා ලක් වනු ඇතැයි විශ්වාස කෙරිණි. එබැවින්, 1950 දී එය අහෝසි කරන තෙක් ග්‍රීන්ලන්ත වෙළඳාම පිළිබඳ දැඩි ඒකාධිකාරයක් පවත්වා ගෙන යන ලදී.&lt;ref&gt;[https://danmarkshistorien.dk/vis/materiale/groenland Grønlands historie] danmarkshistorien.dk&lt;/ref&gt; 1950 සිට G-50 වාර්තාව සමඟ, ග්‍රීන්ලන්තය නවීකරණය කිරීම සඳහා පළමු පියවර ගන්නා ලදී. ග්‍රීන්ලන්තය ඩෙන්මාර්කයට අනුව හැඩගැසුණු නවීන සුභසාධන රාජ්‍යයක් බවට පත්වීමට නියමිතව තිබුණි.

1953 ඩෙන්මාර්ක ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව සමඟ, ග්‍රීන්ලන්තයේ යටත් විජිත තත්ත්වය අවසන් වූ අතර, දිවයින ඩෙන්මාර්ක රාජධානියට amt (ප්‍රාන්තයක්) ලෙස ඇතුළත් කරන ලද අතර, එමඟින් අනෙකුත් සියලුම ඩෙන්මාර්ක ප්‍රාන්ත මෙන් ඩෙන්මාර්කයට සම්පූර්ණයෙන්ම ඒකාබද්ධ විය. ඩෙන්මාර්ක පුරවැසිභාවය ග්‍රීන්ලන්තය දක්වා ව්‍යාප්ත කරන ලදී. ග්‍රීන්ලන්තය කෙරෙහි ඩෙන්මාර්ක ප්‍රතිපත්ති සංස්කෘතික උකහා ගැනීමේ උපාය මාර්ගයකින් - නැතහොත් ග්‍රීන්ලන්තකරණයෙන් ඉවත් කිරීමේ උපාය මාර්ගයකින් සමන්විත විය. මෙම කාල පරිච්ෙඡ්දය තුළ, ඩෙන්මාර්ක රජය නිල කටයුතුවලදී ඩෙන්මාර්ක භාෂාව පමණක් භාවිතා කිරීම ප්‍රවර්ධනය කළ අතර, ග්‍රීන්ලන්ත වැසියන්ට ඔවුන්ගේ පශ්චාත්-ද්විතීයික අධ්‍යාපනය සඳහා ඩෙන්මාර්කයට යාමට අවශ්‍ය විය. බොහෝ ග්‍රීන්ලන්ත දරුවන් දකුණු ඩෙන්මාර්කයේ නේවාසික පාසල්වල හැදී වැඩුණු අතර සමහරුන්ට ග්‍රීන්ලන්තය සමඟ ඇති සංස්කෘතික සබඳතා නැති විය. ප්‍රතිපත්ති &quot;සාර්ථක&quot; වූයේ ග්‍රීන්ලන්ත වැසියන් ප්‍රධාන වශයෙන් යැපුම් දඩයම්කරුවන්ගෙන් නාගරීකරණය වූ වැටුප් උපයන්නන් බවට මාරු කිරීමේ අර්ථයෙන් වුවද, ග්‍රීන්ලන්ත ප්‍රභූ පැලැන්තිය ග්‍රීන්ලන්ත සංස්කෘතික අනන්‍යතාවයක් නැවත තහවුරු කිරීමට පටන් ගත්හ. නිදහසට පක්ෂව වර්ධනය වූ ව්‍යාපාරයක්, 1970 ගණන්වල එහි උච්චතම අවස්ථාවට ළඟා විය.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Loukacheva |first=Natalia |url={{GBurl |id=HzPzwrUYdgkC |p=29}} |title=The Arctic Promise: Legal and Political Autonomy of Greenland and Nunavut |publisher=University of Toronto Press |year=2007 |isbn=978-0-8020-9486-5 |page=25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160413025807/https://books.google.com/books?id=HzPzwrUYdgkC&amp;pg=PA25 |archive-date=13 April 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ඩෙන්මාර්කයේ අගනගරයේ මෙන්, ග්‍රීන්ලන්තය පශ්චාත් යුධ සමයේ සුභසාධන රාජ්‍යයේ සැලකිය යුතු ප්‍රසාරණයක් දැක තිබේ. අධ්‍යාපනය සහ සෞඛ්‍ය සේවා නොමිලේ වන අතර, ග්‍රීන්ලන්තයේ LGBTQ අයිතිවාසිකම් ඇමරිකාවේ සහ ලෝකයේ වඩාත්ම පුළුල් වේ. 1987 දී, ග්‍රීන්ලන්ත වැසියන්ට ඔවුන්ගේම භාෂාවෙන් සහ රටෙන් උසස් අධ්‍යාපනය ලබා දීම සඳහා ග්‍රීන්ලන්ත විශ්ව විද්‍යාලය ආරම්භ කරන ලදී.

දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු, එක්සත් ජනපදය ග්‍රීන්ලන්තය කෙරෙහි භූ දේශපාලනික උනන්දුවක් ඇති කර ගත් අතර 1946 දී ඩෙන්මාර්කයෙන් ඩොලර් 100,000,000 කට දිවයින මිලදී ගැනීමට ඉදිරිපත් විය; ඩෙන්මාර්කය එම යෝජනාව තරයේ ප්‍රතික්ෂේප කළේය, මන්ද ග්‍රීන්ලන්තය ඩෙන්මාර්ක රාජධානියේ අනිවාර්ය අංගයක් ලෙස සැලකූ අතර එය එහි ඉතිහාසයට සහ ජාතික අනන්‍යතාවයට වැදගත් වේ.&lt;ref&gt;{{Cite magazine|date=27 January 1947|title=Deepfreeze Defense|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,778870,00.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090221020734/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,778870,00.html|archive-date=21 February 2009|access-date=14 May 2008|magazine=Time}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.nationalreview.com/nr_comment/nr_comment050701b.shtml|title=Let's Buy Greenland! — A complete missile-defense plan|last=Miller|first=John J.|date=7 May 2001|work=National Review|archive-url=https://web.archive.org/web/20100107010850/http://www.nationalreview.com/nr_comment/nr_comment050701b.shtml|archive-date=7 January 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 1951 දී ඩෙන්මාර්කය සහ එක්සත් ජනපදය ග්‍රීන්ලන්ත ආරක්ෂක ගිවිසුමට අත්සන් තැබූ අතර එමඟින් එක්සත් ජනපදයට ග්‍රීන්ලන්තයේ තම හමුදා කඳවුරු තබා ගැනීමට සහ නේටෝව විසින් අවශ්‍ය යැයි සලකනු ලැබුවහොත් නව කඳවුරු හෝ &quot;ආරක්ෂක ප්‍රදේශ&quot; ස්ථාපිත කිරීමට ඉඩ ලබා දෙන ලදී. එක්සත් ජනපද හමුදාවට මෙම ආරක්ෂක ප්‍රදේශ අතර නිදහසේ භාවිතා කිරීමට සහ ගමන් කිරීමට හැකි වූ නමුත් ග්‍රීන්ලන්තයේ ඩෙන්මාර්ක ස්වෛරීභාවය උල්ලංඝනය කිරීමට නොවේ.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite book |author1-last=Beukel |author1-first=Erik |title=Phasing Out the Colonial Status of Greenland, 1945–54: A Historical Study |publisher=Museum Tusculanum Press |year=2010 |isbn=978-87-635-2587-9 |editor1-last=Rytter |editor1-first=Jens Elo |series=Meddelelser om Grønland |volume=37 |pages=56–57 |chapter=The Greenland Issue |issn=0106-1062}}&lt;/ref&gt; එක්සත් නේටෝ ආරක්ෂක උපාය මාර්ගයක කොටසක් ලෙස 1951 සහ 1953 අතර කාලය තුළ එක්සත් ජනපදය Thule ගුවන් කඳවුර බෙහෙවින් පුළුල් කළේය. අසල ගම්මාන තුනක දේශීය ජනගහනය ශීත ඍතුවේ දී කිලෝමීටර 100 (සැතපුම් 62) කට වඩා ඈතට ගෙන යන ලදී. එක්සත් ජනපදය ග්‍රීන්ලන්ත අයිස් තට්ටුවේ රහසිගත න්‍යෂ්ටික මිසයිල දියත් කිරීමේ ස්ථාන වලින් සමන්විත භූගත ජාලයක් ඉදිකිරීමට උත්සාහ කළ අතර එය Project Iceworm ලෙස නම් කරන ලදී.&lt;ref&gt;Weiss, Erik D. “Cold War Under the Ice: The Army’s Bid for a Long-Range Nuclear Role, 1959–1963.” ''Journal of Cold War Studies'', vol. 3, no. 3, 2001, pp. 31–58. [https://www.jstor.org/stable/26925134 JSTOR website] Retrieved 12 Apr. 2025.&lt;/ref&gt; 1996 දී වර්ගීකරණය නොකළ ලේඛනවලට අනුව,&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Petersen|first=Nikolaj|date=17 December 2007|title=The Iceman That Never Came|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/03468750701449554|url-status=live|journal=Scandinavian Journal of History|publisher=Scandinavian Journal of History Volume 33, 2008 – Issue 1|volume=33|pages=75–98|doi=10.1080/03468750701449554|archive-url=https://web.archive.org/web/20220324002002/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/03468750701449554|archive-date=24 March 2022|access-date=15 August 2020|s2cid=142526881}}&lt;/ref&gt; මෙම ව්‍යාපෘතිය 1960 සිට 1966 දක්වා කඳවුරේ සිට කළමනාකරණය කරන ලද අතර එය ක්‍රියාත්මක කළ නොහැකි යැයි ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/radioactive-cold-war-military-base-will-soon-emerge-greenlands-melting-ice-180960036/|title=A Radioactive Cold War Military Base Will Soon Emerge From Greenland's Melting Ice|date=5 August 2016|work=Smithsonian|access-date=20 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190820163632/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/radioactive-cold-war-military-base-will-soon-emerge-greenlands-melting-ice-180960036/|archive-date=20 August 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; මිසයිල කිසි විටෙකත් ස්ථානගත නොකළ අතර, එසේ කිරීමට ඩෙන්මාර්ක රජයෙන් අවශ්‍ය කැමැත්ත කිසි විටෙකත් ඉල්ලා සිටියේ නැත. 1968 දී තුලේ ගුවන් කඳවුර අසල න්‍යෂ්ටික සන්නද්ධ B-52 බෝම්බකරුවෙකුගේ අනතුරට අදාළ වාර්තා සඳහා වර්ගීකරණය නොකළ ලේඛන සොයමින් සිටියදී 1997 වන තෙක් ඩෙන්මාර්ක රජය වැඩසටහනේ මෙහෙයුම පිළිබඳව දැන සිටියේ නැත.&lt;ref name=&quot;h-bomb&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/retropolis/wp/2018/01/21/cataclysmic-cargo-the-hunt-for-four-missing-nuclear-bombs-after-a-b-52-crash/?noredirect=on|title=Cataclysmic cargo: The hunt for four missing nuclear bombs after a B-52 crash|date=21 January 2018|newspaper=The Washington Post|access-date=20 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607060100/https://www.washingtonpost.com/news/retropolis/wp/2018/01/21/cataclysmic-cargo-the-hunt-for-four-missing-nuclear-bombs-after-a-b-52-crash/?noredirect=on|archive-date=7 June 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1973 දී, ග්‍රීන්ලන්තය සහ කැනේඩියානු නූනාවුට් ප්‍රදේශය අතර සෘජුවම නාරස් සමුද්‍ර සන්ධියේ කුඩා දූපතක් වන හාන්ස් දූපතේ හිමිකාරිත්වය සම්බන්ධයෙන් ඩෙන්මාර්කය සහ කැනඩාව අතර මිත්‍රශීලී දේශසීමා ආරවුලක් ඇති විය. මතභේදාත්මක දූපත දළ වශයෙන් අඩකින් බෙදීමට රටවල් දෙකම එකඟ වන තෙක් 2022 දක්වා දිවයින ආරවුලක පැවතුනි. &lt;ref&gt;{{cite web |last1=Murphy |first1=Matt |date=14 June 2022 |title=Whisky Wars: Denmark and Canada strike deal to end 50-year row over Arctic island |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-61801682 |access-date=10 January 2025 |website=BBC}}&lt;/ref&gt;

1972 දී යුරෝපීය පොදු වෙළඳපොළට ඩෙන්මාර්කය ඇතුළුවීම සම්බන්ධයෙන් ඇති වූ දේශපාලන සංකූලතා හේතුවෙන්, ඩෙන්මාර්කය ග්‍රීන්ලන්තය සඳහා වෙනස් තත්වයක් සෙවීමට පටන් ගත් අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 1979 ස්වදේශීය නීති පනත ඇති විය. 1979 ජනවාරි 17 වන දින ජනමත විචාරණයක් පවත්වන ලදී. මෙය ග්‍රීන්ලන්තයට සීමිත ස්වයං පාලනයක් ලබා දුන් අතර, එහිම ව්‍යවස්ථාදායකය සමහර අභ්‍යන්තර ප්‍රතිපත්ති පාලනය කළ අතර, ඩෙන්මාර්ක පාර්ලිමේන්තුව බාහිර ප්‍රතිපත්ති, ආරක්ෂාව සහ ස්වාභාවික සම්පත් පිළිබඳ පූර්ණ පාලනය පවත්වා ගෙන ගියේය. නීතිය 1979 මැයි 1 වන දින සිට ක්‍රියාත්මක විය. ඩෙන්මාර්ක රජතුමා ග්‍රීන්ලන්තයේ රාජ්‍ය නායකයා ලෙස පවතී. 1985 දී, ග්‍රීන්ලන්තය යුරෝපීය ආර්ථික ප්‍රජාවෙන් (EEC) ඉවත් වූයේ, EEC හි වාණිජ මසුන් ඇල්ලීමේ රෙගුලාසි සහ සීල් හම් නිෂ්පාදන සඳහා EEC තහනමට එකඟ නොවූ බැවිනි.&lt;ref&gt;[[Greenland#Stern|Stern]], pp. 55–56&lt;/ref&gt;

ග්‍රීන්ලන්ත ඡන්දදායකයින් 2008 නොවැම්බර් 25 වන දින වැඩි ස්වයං පාලනයක් සඳහා ජනමත විචාරණයක් අනුමත කළහ.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/11/27/world/europe/27greenland.html|title=Greenland Vote Favors Independence|last=Cowell|first=Alan|date=26 November 2008|work=[[The New York Times]]|access-date=4 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20090417043301/http://www.nytimes.com/2008/11/27/world/europe/27greenland.html|archive-date=17 April 2009|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=26 November 2008 |title=Vejledende folkeafstemning om selvstyre ? 25-11-2008 |url=http://www.valg.gl/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081208143857/http://www.valg.gl/ |archive-date=8 December 2008 |access-date=26 November 2008 |publisher=SermitValg |language=kl}}&lt;/ref&gt; එක් අධ්‍යයනයකට අනුව, 2008 ඡන්දයෙන් &quot;ස්වදේශ පාලනය සහ පූර්ණ නිදහස අතර පද්ධතියක් ලෙස දැකිය හැකි&quot; දේ නිර්මාණය විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=CIDOB – Secession and Counter-secession. An International Relations Perspective |url=https://www.cidob.org/en/publications/publication_series/monographs/monographs/secession_and_counter_secession_an_international_relations_perspective |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127014249/https://www.cidob.org/en/publications/publication_series/monographs/monographs/secession_and_counter_secession_an_international_relations_perspective |archive-date=27 January 2018 |access-date=19 May 2018 |website=CIDOB |page=70}}&lt;/ref&gt; 2009 ජුනි 21 වන දින, ග්‍රීන්ලන්තය එහි අධිකරණ කටයුතු, පොලිස් කටයුතු සහ ස්වාභාවික සම්පත් පිළිබඳ ස්වයං පාලනය සඳහා වගකීම භාර ගැනීම සඳහා විධිවිධාන සහිතව ස්වයං පාලනයක් ලබා ගත්තේය. එසේම, ජාත්‍යන්තර නීතිය යටතේ ග්‍රීන්ලන්ත වැසියන් වෙනම ජනතාවක් ලෙස පිළිගැනුණි.&lt;ref name=&quot;stm.dk&quot;&gt;[http://www.stm.dk/_p_13090.html Description of the Greenlandic Self-Government Act on the webpage of the Danish Ministry of State] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140922104912/http://www.stm.dk/_p_13090.html|date=22 September 2014}} &quot;The Self-Government Act provides for the Self-Government authorities to assume a number of new fields of responsibility, such as administration of justice, including the establishment of courts of law; the prison and probation service; the police; the field relating to company law, accounting and auditing; mineral resource activities; aviation; law of legal capacity, family law and succession law; aliens and border controls; the working environment; as well as financial regulation and supervision, cf. Schedule I and II in the Annex to the Self-Government Act.&quot;&lt;/ref&gt; ඩෙන්මාර්කය භූමියේ විදේශ කටයුතු සහ ආරක්ෂක කටයුතු පාලනය කරන අතර, ඩෙන්මාර්ක ක්‍රෝනර් බිලියන 3.2 ක වාර්ෂික වාරණ ප්‍රදානයක් තහවුරු කරයි. ග්‍රීන්ලන්තය එහි ස්වාභාවික සම්පත්වලින් ආදායම් රැස් කිරීමට පටන් ගන්නා විට, මෙම ප්‍රදානය ක්‍රමයෙන් අඩු වනු ඇත; මෙය සාමාන්‍යයෙන් ඩෙන්මාර්කයෙන් භූමිය අවසානයේ පූර්ණ නිදහස ලබා ගැනීම සඳහා පියවරක් ලෙස සැලකේ.&lt;ref&gt;[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/greenland/5594140/Greenland-takes-step-toward-independence-from-Denmark.html Greenland takes step toward independence from Denmark] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180718214954/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/greenland/5594140/Greenland-takes-step-toward-independence-from-Denmark.html|date=18 July 2018}}. ''The Daily Telegraph'' (21 June 2009). Retrieved 29 September 2012.&lt;/ref&gt; 2012 දී, ඓතිහාසික උත්සවයකදී ග්‍රීන්ලන්ත භාෂාව ග්‍රීන්ලන්තයේ එකම නිල භාෂාව ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.economist.com/world/europe/displayStory.cfm?story_id=13854765|title=Nearly independent day|date=20 June 2009|newspaper=[[The Economist]]|access-date=20 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090625014014/http://www.economist.com/world/europe/displaystory.cfm?story_id=13854765|archive-date=25 June 2009|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 June 2009 |title=Greenland set for self-rule |url=http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,25659553-26040,00.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090624151256/http://www.theaustralian.news.com.au/story/0%2C25197%2C25659553-26040%2C00.html |archive-date=24 June 2009 |access-date=20 June 2009 |website=[[The Australian]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Boswell |first=Randy |date=19 June 2009 |title=Greenland takes big step towards full independence |url=http://www.canada.com/news/Greenland+takes+step+towards+full+independence/1713910/story.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090624150211/http://www.canada.com/news/Greenland%2Btakes%2Bstep%2Btowards%2Bfull%2Bindependence/1713910/story.html |archive-date=24 June 2009 |access-date=20 June 2009 |website=Canwest News Services |publisher=Canada.com}}&lt;/ref&gt; 2024 පෙබරවාරි මාසයේදී, නාලකර්සුයිසුට් විසින් ජාත්‍යන්තර කටයුතුවලදී වැඩි ස්වාධීනත්වයක් තහවුරු කිරීමේ භූමියේ ඉලක්කය ගෙනහැර දක්වන ප්‍රතිපත්ති ලේඛනයක් නිකුත් කරන ලදී. මෙම උපාය මාර්ගය ග්‍රීන්ලන්තයට එහි අනාගතයට බලපාන තීරණවලට බලපෑම් කිරීමේ අයිතිය අවධාරණය කරයි. ප්‍රධාන අරමුණු අතර ආක්ටික් උතුරු ඇමරිකාව සමඟ සබඳතා ශක්තිමත් කිරීම, කලාපීය සාමය ප්‍රවර්ධනය කිරීම, ඩෙන්මාර්ක රාජධානිය සහ නේටෝව තුළ ආරක්ෂක සහයෝගීතාව වැඩි දියුණු කිරීම සහ එක්සත් ජනපදය, කැනඩාව, රුසියාව සහ චීනය වැනි ප්‍රධාන බලවතුන්ගෙන් ආක්ටික් ප්‍රදේශය කෙරෙහි වර්ධනය වන ගෝලීය උනන්දුව ආමන්ත්‍රණය කිරීම ඇතුළත් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Naalakkersuisut/Government of Greenland, Ministry for Statehood and Foreign Affairs |date=February 2024 |title=Greenland's Foreign, Security and Defense Policy 2024-2033{{mdash}}an Arctic Strategy |url=https://paartoq.gl/wp-content/uploads/2024/03/Greenlands_Foreign_-Security_and_Defense_Policy_2024_2033.pdf |translator-last=Cohen |translator-first=Paul}}&lt;/ref&gt;

2019 සිට, එක්සත් ජනපද ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප් ප්‍රකාශ කර ඇත්තේ එක්සත් ජනපදය ග්‍රීන්ලන්තය පාලනය කළ යුතු බවයි,&lt;ref name=&quot;stm.dk&quot; /&gt; ග්‍රීන්ලන්ත වැඩිහිටියන්ගේ 85% ක විරෝධය නොතකා, එහි පදිංචිකරුවන් &quot;අප සමඟ සිටීමට කැමති&quot; බව ප්‍රකාශ කළේය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.axios.com/2025/01/29/greenland-poll-join-us-trump-message|title=Poll: 85% of Greenlanders don't want to join the U.S.|agency=Axios}}&lt;/ref&gt; ඩෙන්මාර්ක රජය ට්‍රම්ප්ගේ ප්‍රකාශ &quot;විකාර&quot; ලෙස හැඳින්වූ අතර ග්‍රීන්ලන්තය විකිණීමට නොමැති බව තහවුරු කළේය. ඩෙන්මාර්කය ආක්ටික් ආරක්ෂාව සඳහා අමතර ඩොලර් බිලියන 2 ක් වියදම් කිරීමට සැලසුම් කරන අතර ග්‍රීන්ලන්ත රජය විදේශ දේශපාලන අරමුදල් තහනම් කිරීමට පියවර ගනිමින් සිටී. ඩෙන්මාර්කයේ කොටසක් වන ග්‍රීන්ලන්තය විකිණීමට නොමැති බව අගමැති මෙට් ෆ්‍රෙඩ්රික්සන් අවධාරණය කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.pbs.org/newshour/world/european-leaders-ponder-cruel-paradox-of-u-s-threatening-tariffs-and-a-possible-land-grab|title=European leaders ponder 'cruel paradox' of U.S. threatening tariffs and a possible land grab|work=PBS|access-date=3 February 2025}}&lt;/ref&gt; ඩෙන්මාර්කයේ ආරක්ෂක අමාත්‍ය ට්‍රොයෙල්ස් ලුන්ඩ් පෝල්සන් අවධාරණය කර ඇත්තේ ට්‍රම්ප් ග්‍රීන්ලන්තය ලබා නොගන්නා බවත්, ඔහුට ඩෙන්මාර්කයේ භූමියෙන් කොටසක් ඉල්ලා සිටිය නොහැකි බවත්ය. &lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.aftenposten.no/verden/i/aldxr7/danmarks-forsvarsminister-om-groenland-trump-kan-ikke-bare-diktere|title=Danmarks forsvarsminister om Grønland: – Trump kan ikke bare diktere|work=Aftenposten|access-date=5 March 2025}}&lt;/ref&gt; ග්‍රීන්ලන්ත රජය එක්සත් ජනපදයට තම කටයුතුවලට විදේශ මැදිහත්වීම් සම්බන්ධයෙන් චෝදනා කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2025/03/24/greenland-accuses-us-of-foreign-interference_6739464_4.html|title=Greenland accuses US of 'foreign interference' ahead of second lady's visit|work=Le Monde|access-date=25 March 2025}}&lt;/ref&gt; ග්‍රීන්ලන්තයේ එවකට අගමැති මුටේ බෝරප් එගෙඩ් පැවසුවේ &quot;මෑතක් වන තුරුම, අපගේ මිත්‍ර පාක්ෂිකයින් සහ මිතුරන් වූ සහ අපි ඉතා සමීපව වැඩ කිරීමෙන් සතුටක් ලැබූ ඇමරිකානුවන් අපට විශ්වාස කළ හැකි නමුත් එම කාලය අවසන්&quot; බවයි.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.ndtv.com/world-news/greenland-furious-will-boycott-us-second-ladys-visit-amid-buyout-threats-7999773|title=Greenland Furious, Will Boycott US Second Lady's Visit Amid Buyout Threats|access-date=25 March 2025}}&lt;/ref&gt; ග්‍රීන්ලන්තයේ නව අගමැති ජෙන්ස්-ෆ්‍රෙඩ්රික් නීල්සන් පැවසුවේ ට්‍රම්ප් ග්‍රීන්ලන්තය &quot;ලබා නොගන්නා&quot; බවයි.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2025/03/31/us/politics/greenland-prime-minister-trump.html|title=Greenland's Prime Minister Says the U.S. Will Not 'Get' the Island|last1=Zhuang|first1=Yan|date=31 March 2025|work=NYT|access-date=31 March 2025}}&lt;/ref&gt; ඩෙන්මාර්ක දණ්ඩ නීති සංග්‍රහය යටතේ, විදේශ මැදිහත්වීම් හෝ නීති විරෝධී ක්‍රම මගින් භෞමික අඛණ්ඩතාව වෙනස් කිරීමට උත්සාහ කිරීම ඇතුළුව ඩෙන්මාර්කයේ ස්වෛරීභාවය හෝ ව්‍යවස්ථාමය නියෝගයට නීති විරෝධී ලෙස තර්ජනය කරන ක්‍රියාකාරකම් ජාතික ආරක්ෂාව සහ රාජ්‍යයට එරෙහි අපරාධ සම්බන්ධ විධිවිධාන යටතේ අපරාධකරණයට ලක් කෙරේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Straffeloven (Danish Penal Code) |url=https://www.retsinformation.dk/eli/lta/2022/1260 |access-date=11 April 2025 |publisher=retsinformation.dk}}&lt;/ref&gt; 2025 අප්‍රේල් මාසයේදී, සමාජ මාධ්‍යවල විදේශ මැදිහත්වීම් සහ වැරදි තොරතුරු ව්‍යාපාරයක් හරහා ඩෙන්මාර්ක රාජධානියේ භෞමික අඛණ්ඩතාව අඩපණ කිරීම සඳහා එක්සත් ජනපදය විසින් කරන ලද සැලැස්මක් ප්‍රසිද්ධියට පත් විය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.aftenposten.no/verden/i/3MO7zv/new-york-times-usa-har-planen-klar-for-aa-overta-groenland|title=USA har planen klar for å overta Grønland|work=[[Aftenposten]]|access-date=11 April 2025}}&lt;/ref&gt; ඩෙන්මාර්ක රාජධානියට එරෙහි ට්‍රම්ප් පාලන තන්ත්‍රයේ තර්ජන &quot;පිටුෆික් අභ්‍යවකාශ කඳවුර පිළිබිඹු නොකරන&quot; බව පිටියුෆික් අභ්‍යවකාශ කඳවුරේ අණදෙන නිලධාරී සුසානා මේයර්ස් පැවසීය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/articles/creq99l218do|title=US fires Greenland military base chief for 'undermining' Vance|work=BBC|access-date=17 April 2025}}&lt;/ref&gt;

== යොමු කිරීම් ==</text>
      <sha1>rcyeg4kc8401aaqf7h8q6uxwljeyfoa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ග්‍රීන්ලන්තයේ ජන විකාශනය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180907</id>
    <revision>
      <id>802484</id>
      <parentid>799227</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T21:41:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48742" sha1="12rxjibq6eyspraa2g2eu8q18e4naut" xml:space="preserve">=== ජනගහනය ===
[[File:Kulusuk,_Inuit_couple_(6822265499).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kulusuk,_Inuit_couple_(6822265499).jpg|thumb|කුළුසුක් සිට ටුනුමියිට් ඉනුයිට් යුවළ]]
2021 දී ග්‍රීන්ලන්තයේ ජනගහනය 56,421 කි.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Greenland in Figures 2021 |url=https://stat.gl/publ/en/GF/2021/pdf/Greenland%20in%20Figures%202021.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602212409/https://stat.gl/publ/en/GF/2021/pdf/Greenland%20in%20Figures%202021.pdf |archive-date=2021-06-02 |access-date=8 December 2021 |website=Greenland in Figures 2021}}&lt;/ref&gt; එම වසරේ, අගනුවර වන නූක් හි 18,800 ක් ජීවත් වූහ. සියලුම ග්‍රීන්ලන්ත වැසියන් පාහේ ප්‍රධාන දූපතේ නිරිත දෙසින් පිහිටි ෆ්ජෝර්ඩ්ස් දිගේ ජීවත් වන අතර, එය සාපේක්ෂව මෘදු දේශගුණයක් ඇත, විශේෂයෙන් එය පිහිටා ඇති ඉහළ අක්ෂාංශ සැලකිල්ලට ගනිමින්.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Greenland |url=http://www.stalvik.com/Engelska/laegreenland.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100923001626/http://www.stalvik.com/Engelska/laegreenland.htm |archive-date=23 September 2010 |access-date=6 September 2010 |publisher=Stalvik.com}}&lt;/ref&gt; ජනගහනයෙන් බහුතරයක් සීතල වෙරළබඩ දේශගුණයේ 64°N ට උතුරින් ජීවත් වන අතර, ග්‍රීන්ලන්තයේ උණුසුම්ම දේශගුණය වන නර්සාර්සුවාක් අවට වෘක්ෂලතා ප්‍රදේශය විරල ලෙස ජනාකීර්ණ වේ.

ජනගහනයෙන් බහුතරය ලුතරන් ජාතිකයන්ය. ඓතිහාසික වශයෙන් වැදගත් මොරවියන් සහෝදරයන් (හර්න්හුටර්ස්) දකුණු ජුට්ලන්ඩ් හි ක්‍රිස්ටියන්ස්ෆෙල්ඩ් හි පිහිටි ඩෙන්මාර්ක සන්දර්භයක් තුළ සහ අර්ධ වශයෙන් ජර්මානු සම්භවයක් ඇති ඇදහිල්ලේ සභාවක් වූ නමුත් ඔවුන්ගේ නමෙන් ඔවුන් වාර්ගික මොරවියන් (චෙක්) බව අදහස් නොවේ.

ජනවාර්ගිකත්වය අනුව, ජනගහනය 89.5% ග්‍රීන්ලන්ත, 7.5% ඩෙන්මාර්ක, 1.1% අනෙකුත් නෝර්ඩික් සහ 1.9% අනෙකුත් සම්භවයක් ඇති බවට ඇස්තමේන්තු කර ඇත.&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot;&gt;{{Cite web |title=The World Factbook – Central Intelligence Agency |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/greenland/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109162939/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/greenland/ |archive-date=9 January 2021 |access-date=3 October 2020 |website=cia.gov}}&lt;/ref&gt; යුරෝපීය-ඉනුයිට් වල බහු-වාර්ගික ජනගහනය ඩෙන්මාර්ක, නෝර්වීජියානු සහ අඩු ප්‍රමාණයකට ෆාරෝස්, අයිස්ලන්ත, ලන්දේසි (තල්මසුන්), ජර්මානු සහ ඇමරිකානු සම්භවයක් ඇති ජනතාව නියෝජනය කරයි.

ග්‍රීන්ලන්ත වැසියන් පිළිබඳ 2015 පුළුල් ජානමය අධ්‍යයනයකින් හෙළි වූයේ ග්‍රීන්ලන්තයේ නූතන ඉනුයිට්වරු 13 වන සියවසේ පැමිණි තුලේ සංස්කෘතියේ පළමු ඉනුයිට් පුරෝගාමීන්ගේ සෘජු පරම්පරාවෙන් පැවත එන්නන් වන අතර, 16 වන සියවසේ යුරෝපීය යටත් විජිතවාදීන්ගේ මිශ්‍රණයෙන් ආසන්න වශයෙන් 25% ක් ඇති බවයි. පෙර සමපේක්ෂන තිබියදීත්, වයිකින් පදිංචිකරුවන්ගේ පූර්වගාමීන් පිළිබඳ කිසිදු සාක්ෂියක් සොයාගෙන නොමැත.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moltke|first1=Ida|last2=Fumagalli|first2=Matteo|last3=Korneliussen|first3=Thorfinn|date=2015|title=Uncovering the Genetic History of the Present-Day Greenlandic Population|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2015-01-08_96_1/page/54|journal=American Journal of Human Genetics|volume=96|issue=1|pages=54–69|doi=10.1016/j.ajhg.2014.11.012|pmc=4289681|pmid=25557782}}&lt;/ref&gt;{{Largest cities|country=ග්‍රීන්ලන්තය|stat_ref=2020 ඇස්තමේන්තුව&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://citypopulation.de/Greenland.html |title=Greenland |website=citypopulation.de |access-date=22 August 2021 |archive-date=30 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180830011206/http://citypopulation.de/Greenland.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;|list_by_pop=|div_name=|div_link=මහ නගර සභාව|city_1=නූක්|div_1=සර්මර්සූක්, ග්‍රීන්ලන්තය{{!}}සර්මර්සූක්|pop_1=18,326|img_1=Nuuk city below Sermitsiaq.JPG|city_2=සිසිමියුට්, ග්‍රීන්ලන්තය{{!}}සිසිමියුට්|div_2=කෙක්කටා, ග්‍රීන්ලන්තය{{!}}කෙක්කටා|pop_2=5,582|img_2=Sisimiut-centrum.jpg|city_3=ඉලුලිසැට්, ග්‍රීන්ලන්තය{{!}}ඉලුලිසැට්|div_3=අවන්නාටා, ග්‍රීන්ලන්තය{{!}}අවන්නාටා|pop_3=4,670|img_3=Ilulissat-port.jpg|city_4=ආසියාවේට්, ග්‍රීන්ලන්තය{{!}}ආසියාවේට්|div_4=කෙකර්ටලික්, ග්‍රීන්ලන්තය{{!}}කෙකර්ටලික්|pop_4=3,069|img_4=Aasiaat 2016 06.jpg|city_5=කකෝර්ටොක්, ග්‍රීන්ලන්තය{{!}}කකෝර්ටොක්|div_5=කුජලෙක්, ග්‍රීන්ලන්තය{{!}}කුජලෙක්|pop_5=3,050|city_6=මැනිට්සොක්, ග්‍රීන්ලන්තය{{!}}මැනිට්සොක්|div_6=කෙක්කටා, ග්‍රීන්ලන්තය{{!}}කෙක්කටා|pop_6=2,534|city_7=ටසිලාක්, ග්‍රීන්ලන්තය{{!}}ටසිලාක්|div_7=සර්මර්සූක්, ග්‍රීන්ලන්තය{{!}}සර්මර්සූක්|pop_7=2,063|city_8=උම්මාන්නාක්, ග්‍රීන්ලන්තය{{!}}උම්මාන්නාක්|div_8=අවන්නාටා, ග්‍රීන්ලන්තය{{!}}අවන්නාටා|pop_8=1,407|city_9=නර්සාක්, ග්‍රීන්ලන්තය{{!}}නර්සාක්|div_9=කුජලෙක්, ග්‍රීන්ලන්තය{{!}}කුජලෙක්|pop_9=1,346|city_10=පාමියුට්, ග්‍රීන්ලන්තය{{!}}පාමියුට්|div_10=සර්මර්සූක්, ග්‍රීන්ලන්තය{{!}}සර්මර්සූක්|pop_10=1,308|city_11=කානාක්, ග්‍රීන්ලන්තය{{!}}කානාක්|div_11=කුජලෙක්, ග්‍රීන්ලන්තය{{!}}කුජලෙක්|pop_11=1,185|city_12=උපර්නවික්, ග්‍රීන්ලන්තය{{!}}උපර්නවික්|div_12=අවන්නාටා, ග්‍රීන්ලන්තය{{!}}අවන්නාටා|pop_12=1,092|city_13=කාසිජියන්ගුයිට්, ග්‍රීන්ලන්තය{{!}}කාසිජියන්ගුයිට්|div_13=කෙකර්ටලික්, ග්‍රීන්ලන්තය{{!}}කෙකර්ටලික්|pop_13=1,081|city_14=කෙකර්ටාර්සුවාක්, ග්‍රීන්ලන්තය{{!}}කෙකර්ටාර්සුවාක්|div_14=කෙකර්ටලික්, ග්‍රීන්ලන්තය{{!}}කෙකර්ටලික්|pop_14=839|city_15=කානාක්, ග්‍රීන්ලන්තය{{!}}කානාක්|div_15=අවන්නාටා, ග්‍රීන්ලන්තය{{!}}අවන්නාටා|pop_15=646|city_16=කන්ගාට්සියාක්, ග්‍රීන්ලන්තය{{!}}කන්ගාට්සියාක්|div_16=කෙකර්ටලික්, ග්‍රීන්ලන්තය{{!}}කෙකර්ටලික්|pop_16=520|city_17=කැන්ගර්ලුසුවාක්, ග්‍රීන්ලන්තය{{!}}කැන්ගර්ලුසුවාක්|div_17=කෙක්කටා, ග්‍රීන්ලන්තය{{!}}කෙක්කටා|pop_17=508|city_18=කුලෝර්සුවාක්, ග්‍රීන්ලන්තය{{!}}කුලෝර්සුවාක්|div_18=අවන්නාටා, ග්‍රීන්ලන්තය{{!}}අවන්නාටා|pop_18=453|city_19=ඉට්ටෝක්කෝර්ටූර්මිට්, ග්‍රීන්ලන්තය{{!}}ඉට්ටෝක්කෝර්ටූර්මිට්|div_19=සර්මර්සූක්, ග්‍රීන්ලන්තය{{!}}සර්මර්සූක්|pop_19=345|city_20=කන්ගාමියුට්, ග්‍රීන්ලන්තය{{!}}කන්ගාමියුට්|div_20=කෙක්කටා, ග්‍රීන්ලන්තය{{!}}කෙක්කටා|pop_20=293}}

=== භාෂා ===
[[File:Parkverbot_Grönland.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Parkverbot_Gr%C3%B6nland.jpg|thumb|ඩෙන්මාර්ක සහ ග්‍රීන්ලන්ත භාෂාවෙන් නූක්හි ද්විභාෂා වාහන නැවැත්වීමේ පුවරුවක්.]]
2009 දී එකම නිල භාෂාව බවට පත් වූයේ 50,000 කට ආසන්න පිරිසක් කතා කරන ග්‍රීන්ලන්ත (ඵලදායී ලෙස බටහිර ග්‍රීන්ලන්ත) භාෂාවයි.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7752660.stm|title=Danish doubts over Greenland vote|date=27 November 2008|work=BBC News|access-date=10 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20121207121546/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7752660.stm|archive-date=7 December 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ජනගහනයෙන් බහුතරයක් ඩෙන්මාර්ක සහ බටහිර ග්‍රීන්ලන්ත කලාලිසුට් (වඩාත්ම ජනාකීර්ණ එස්කලූට් භාෂාව) යන දෙකම කතා කරති. 1979 දී ස්වදේශීය පාලනය ස්ථාපිත කිරීමෙන් පසු ඒවා පොදු කටයුතුවලදී භාවිතා කර ඇත. ප්‍රායෝගිකව, ඩෙන්මාර්ක තවමත් පරිපාලනය, ශාස්ත්‍රීය කටයුතු සහ කුසලතා වෙළඳාම සහ වෙනත් වෘත්තීන්හි බහුලව භාවිතා වේ. 1851 දී පිහිටුවන ලද ග්‍රීන්ලන්ත භාෂාවේ අක්ෂර වින්‍යාසය&lt;ref&gt;Kleinschmidt, Samuel 1968 (1851): Grammatik der grønlændischen Sprache : mit teilweisem Einschluss des Labradordialekts. Hildesheim : Olms, 1968.&lt;/ref&gt; 1973 දී සංශෝධනය කරන ලදී. 2007 දී සාක්ෂරතා අනුපාතය 100% ක් විය.&lt;ref name=&quot;cia-factbook&quot;&gt;{{Cite web |title=Greenland |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/greenland/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109162939/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/greenland/ |archive-date=9 January 2021 |access-date=15 May 2007 |website=[[The World Factbook|CIA World Factbook]]}}&lt;/ref&gt;

ජනගහනයෙන් 12% ක් පමණ ඔවුන්ගේ ප්‍රාථමික භාෂාව ලෙස ඩෙන්මාර්ක භාෂාව කතා කරති. මොවුන් ප්‍රධාන වශයෙන් ඩෙන්මාර්ක සංක්‍රමණිකයන් වන අතර, ඔවුන්ගෙන් බොහෝ දෙනෙක් ඔවුන්ගේ පළමු සහ සමහර විට එකම භාෂාව ලෙස ඩෙන්මාර්ක භාෂාව කතා කරති. ඒකභාෂා ඩෙන්මාර්ක කථිකයන් නූක් සහ අනෙකුත් විශාල නගරවල සංකේන්ද්‍රණය වී ඇත. රටේ අනාගතයේදී ග්‍රීන්ලන්ත සහ ඩෙන්මාර්ක භාෂාවේ භූමිකාවන් පිළිබඳ විවාදයක් සිදුවෙමින් පවතී. කුඩා ජනාවාස සියල්ලෙහිම ග්‍රීන්ලන්ත භාෂාව ප්‍රමුඛ වූ අතර, බහු-වාර්ගික ඉනුයිට් මුතුන් මිත්තන් බොහෝ දෙනෙක් ඩෙන්මාර්ක භාෂාව දෙවන භාෂාවක් ලෙස කතා කළහ. විශේෂයෙන් නූක් හි විශාල නගරවල, ඩෙන්මාර්ක සමාජ කටයුතු සඳහා වඩාත් වැදගත් විය. ඉංග්‍රීසි වැදගත්කමින් වර්ධනය වෙමින් පවතින අතර දැන් එය පළමු පාසල් වසරේ සිට උගන්වනු ලැබේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Travelling in Greenland |url=http://eu.nanoq.gl/Emner/About%20Greenland/Travelling%20in%20Greenland.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140516025948/http://eu.nanoq.gl/Emner/About%20Greenland/Travelling%20in%20Greenland.aspx |archive-date=16 May 2014 |publisher=Greenland Representation to the EU, Greenland Home Rule Government}}&lt;/ref&gt;

බටහිර ග්‍රීන්ලන්තය දිගු කලක් දිවයිනේ වඩාත්ම ජනාකීර්ණ ප්‍රදේශය වී ඇති අතර, මෙය ග්‍රීන්ලන්ත භාෂාව වන කලලිසුට් හි විවිධත්වයට දායක වී ඇති අතර එය ග්‍රීන්ලන්තයේ නිල භාෂාව බවට පත්ව ඇත. නැගෙනහිර ග්‍රීන්ලන්ත (ටුනුමිසුට්) කතා කරන පුද්ගලයින් 3,000 ක් පමණ වන අතර උතුරු කානාක් අවට 1,000 කට ආසන්න පිරිසක් ඉනුක්ටුන් කතා කරති. උතුරු ග්‍රීන්ලන්ත භාෂාව අනෙකුත් ග්‍රීන්ලන්ත භාෂාවන්ට වඩා කැනඩාවේ ඉනුයිට් භාෂාවන්ට සමීප වේ.&lt;ref&gt;Mennecier, Philippe (1978). ''Le tunumiisut, dialecte inuit du Groenland oriental: description et analyse'', Collection linguistique, 78, Societé de linguistique de Paris.&lt;/ref&gt; මෙම සෑම ප්‍රභේදයක්ම අනෙක් ඒවා කතා කරන්නන්ට පාහේ තේරුම් ගත නොහැකි අතර සමහර වාග් විද්‍යාඥයින් ටුනුමිසුට් සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනම භාෂාවක් ලෙස සලකති.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Atlas of the world's languages in danger |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000187026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111222724/https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000187026 |archive-date=11 November 2020 |access-date=2023-02-21 |website=unesdoc.unesco.org}}&lt;/ref&gt; යුනෙස්කෝ වාර්තාවක් අනෙකුත් ප්‍රභේද වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති ඒවා ලෙස ලේබල් කර ඇති අතර, නැගෙනහිර ග්‍රීන්ලන්ත උපභාෂාව ආරක්ෂා කිරීම සඳහා පියවර දැන් සලකා බලනු ලැබේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 January 2010 |title=Sermersooq will secure Eastern Greenlandic |url=http://www.knr.gl/index.php?id=6700&amp;tx_ttnews%5Btt_news%5D=51930&amp;tx_ttnews%5BbackPid%5D=6702&amp;cHash=b321fb7a1d |url-status=live |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160516235314/http://www.knr.gl/index.php?id=6700&amp;tx_ttnews%5Btt_news%5D=51930&amp;tx_ttnews%5BbackPid%5D=6702&amp;cHash=b321fb7a1d |archive-date=16 May 2016 |access-date=19 May 2010 |publisher=[[Kalaallit Nunaata Radioa]] |language=da}}&lt;/ref&gt;
=== ආගම ===
{{Pie chart
| thumb = right
| caption = ග්‍රීන්ලන්තයේ ආගම (2010):&lt;ref name=&quot;ARDA&quot;&gt;{{Cite web |date=21 June 2009 |title=Greenland, Religion and Social Profile &amp;#124; National Profiles &amp;#124; International Data |url=http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_94_1.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170924211510/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_94_1.asp |archive-date=24 September 2017 |access-date=18 June 2016 |website=Thearda.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 December 2011 |title=Table: Christian Population as Percentages of Total Population by Country &amp;#124; Pew Research Center |url=http://www.pewforum.org/2011/12/19/table-christian-population-as-percentages-of-total-population-by-country/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170511124911/http://www.pewforum.org/2011/12/19/table-christian-population-as-percentages-of-total-population-by-country/ |archive-date=11 May 2017 |access-date=27 September 2017}}&lt;/ref&gt;
| value1 = 95.5
| label1 = රෙපරමාදු
| color1 = DodgerBlue
| value2 = 0.2
| label2 = රෝමානු කතෝලික
| color2 = DarkOrchid
| value3 = 0.4
| label3 = වෙනත් ක්‍රිස්තියානි
| color3 = Turquoise
| value4 = 0.8
| label4 = ඉනූයිට් අධ්‍යාත්මික විශ්වාසයන්
| color4 = Red
| value5 = 2.3
| label5 = අඥෙයවාදි
| color5 = Honeydew
| value6 = 0.2
| label6 = අදේවවාදි
| color6 = Grey
| value7 = 0.6
| label7 = වෙනත් ආගම්
| color7 = Yellow
}}
[[File:Brattachurch.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Brattachurch.jpg|වම|thumb|උතුරු ඇමරිකාවේ පළමු පල්ලිය සහ දේවස්ථානය ලෙස සැලකෙන, එරික්ස්ෆ්ජෝර්ඩ් පසුබිමේ තබාගෙන, 21 වන සියවසේ තජෝඩිල්ඩ්ගේ පල්ලියේ ප්‍රතිනිර්මාණය.]]
සංචාරක ඉනුයිට්වරු සාම්ප්‍රදායිකව ෂැමනිස්ටික් වූ අතර, හොඳින් දියුණු වූ ආගමක් ප්‍රධාන වශයෙන් සැලකිලිමත් වූයේ සීල් සහ තල්මසුන් දඩයම් කිරීමේ සාර්ථකත්වය පාලනය කළ සෙඩ්නා නම් පළිගැනීමේ සහ ඇඟිලි රහිත මුහුදු දේවතාවියක් සතුටු කිරීම සඳහා ය.

පළමු නෝර්ස් ජනපදිකයන් නෝර්ස් දෙවිවරුන්ට නමස්කාර කළ නමුත් එරික් රතු ජාතිකයාගේ පුත් ලීෆ් 999 දී නෝර්වේ වෙත ගිය ගමනකදී ඔලාෆ් ට්‍රිග්වෙසන් රජු විසින් ක්‍රිස්තියානි ආගමට හරවා මිෂනාරිවරුන් නැවත ග්‍රීන්ලන්තයට යැවීය. මේවා ඉක්මනින් පල්ලි දහසයක්, සමහර ආරාම සහ ගරෝර්හි බිෂොප්වරයෙකු පිහිටුවන ලදී.

මෙම යටත් විජිතවාදීන් නැවත සොයා ගැනීම සහ ඔවුන් අතර රෙපරමාදු ප්‍රතිසංස්කරණය පිළිබඳ අදහස් පැතිරවීම 18 වන සියවසේ ඩෙන්මාර්ක නැවත යටත් විජිතකරණයට ප්‍රධාන හේතුවක් විය. කෝපන්හේගන්හි රාජකීය මිෂන් විද්‍යාලයේ අනුග්‍රහය යටතේ, නෝර්වීජියානු සහ ඩෙන්මාර්ක ලුතරන් සහ ජර්මානු මොරවියන් මිෂනාරිවරු අතුරුදහන් වූ නෝර්ස් ජනාවාස සෙවූ නමුත් නෝර්ස්වරුන් කිසිවෙකු සොයා නොගත් අතර, ඒ වෙනුවට ඔවුන් ඉනුයිට්වරුන්ට දේශනා කිරීමට පටන් ගත්හ. ග්‍රීන්ලන්තයේ ක්‍රිස්තියානිකරණයේ ප්‍රධාන චරිත වූයේ හාන්ස් සහ පෝල් එගෙඩ් සහ මතියස් ස්ටාච් ය. කන්ගෙක් දූපතේ පළමු ජනාවාස කාලයේ සිට නව ගිවිසුම කොටස් වශයෙන් පරිවර්තනය කරන ලද නමුත් මුළු බයිබලයේම පළමු පරිවර්තනය 1900 වන තෙක් සම්පූර්ණ කර නොතිබුණි. නූතන අක්ෂර වින්‍යාසය භාවිතා කරමින් වැඩිදියුණු කළ පරිවර්තනයක් 2000 දී නිම කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sørensen |first=Leif Kiil |date=29 November 2000 |title=Grønlandsk bibel præsenteret &amp;#124; Kristeligt Dagblad |url=http://www.kristeligt-dagblad.dk/artikel/225350:Kirke---tro--Groenlandsk-bibel-praesenteret |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511084103/http://www.kristeligt-dagblad.dk/artikel/225350:Kirke---tro--Groenlandsk-bibel-praesenteret |archive-date=11 May 2011 |access-date=6 September 2010 |publisher=Kristeligt-dagblad.dk}}&lt;/ref&gt;

ප්‍රධාන ආගම වන්නේ රෙපරමාදු ක්‍රිස්තියානි ධර්මය වන අතර එය ප්‍රධාන වශයෙන් ඩෙන්මාර්ක පල්ලිය විසින් නියෝජනය කරනු ලබන අතර එය දිශානතියෙන් ලුතරන් වේ. ග්‍රීන්ලන්තයේ ආගම පිළිබඳ නිල සංගණන දත්ත නොමැත, නමුත් ග්‍රීන්ලන්තයේ බිෂොප් සොෆී පීටර්සන්&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.oikoumene.org/news/news-management/eng/a/article/1634/bells-ring-a-wake-up-call.html|title=Bells ring a wake-up call for climate justice|date=14 December 2009|work=[[World Council of Churches]]|access-date=30 August 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120325215706/http://www.oikoumene.org/news/news-management/eng/a/article/1634/bells-ring-a-wake-up-call.html|archive-date=25 March 2012}}&lt;/ref&gt; ඇස්තමේන්තු කරන්නේ ග්‍රීන්ලන්ත ජනගහනයෙන් 85% ක් ඇගේ සභාවේ සාමාජිකයන් බවයි.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Grønland, Grundloven og Gejstligheden |url=http://www.groenlandsstift.dk/fileadmin/filer/Biskoppen/Groenland_GRUNDLOVEN_og_GEJSTLIGHEDEN_1005_2009_laast_til_ado.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120425231654/https://www.groenlandsstift.dk/fileadmin/filer/Biskoppen/Groenland_GRUNDLOVEN_og_GEJSTLIGHEDEN_1005_2009_laast_til_ado.pdf |archive-date=25 April 2012 |access-date=30 April 2012}}&lt;/ref&gt; ඩෙන්මාර්කයේ පල්ලිය ඩෙන්මාර්කයේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව හරහා ස්ථාපිත පල්ලියයි.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Constitution of Denmark – Section IV |url=http://www.parliament.am/library/sahmanadrutyunner/dania.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160301205429/http://www.parliament.am/library/sahmanadrutyunner/dania.pdf |archive-date=1 March 2016 |access-date=22 September 2016 |quote=The Evangelical Lutheran Church shall be the Established Church of Denmark, and, as such, it shall be supported by the State.}}&lt;/ref&gt;

කුඩා රෝමානු කතෝලික සුළුතරයක් කෝපන්හේගන් රෝමානු කතෝලික රදගුරු පදවිය විසින් දේවගැති සේවය කරනු ලැබේ. දිවයිනේ තවමත් ක්‍රිස්තියානි මිෂනාරිවරුන් සිටින නමුත් ප්‍රධාන වශයෙන් සෙසු ක්‍රිස්තියානීන් ආගමට හරවා ගන්නා චරස්ටික් ව්‍යාපාරවලින් පැමිණේ.&lt;ref name=&quot;jazbablog&quot;&gt;{{Cite news|url=http://jazbablog.com/2011/08/08/the-only-muslim-in-greenland-who-fasts-for-21-hours/|title=The only Muslim in Greenland who fasts for 21 hours|date=8 August 2011|work=The Jazba Blog|access-date=26 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801063031/http://jazbablog.com/2011/08/08/the-only-muslim-in-greenland-who-fasts-for-21-hours/|archive-date=1 August 2020|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== අධ්‍යාපනය ===
අධ්‍යාපනය ඩෙන්මාර්කයට සමාන ආකාරයකින් සංවිධානය කර ඇත. සිසුන්ට වසර දහයක අනිවාර්ය ප්‍රාථමික පාසලක් ඇත. මෙයින් පසුව ද්විතීයික අධ්‍යාපනය, රැකියා පුහුණුව හෝ විශ්ව විද්‍යාල අධ්‍යාපනය සඳහා සූදානම් වීම කෙරෙහි අවධානය යොමු කෙරේ. උසස් අධ්‍යාපන ආයතනයක් ඇත, නූක්හි ග්‍රීන්ලන්ත විශ්ව විද්‍යාලය ({{langx|kl|Ilisimatusarfik}}) බොහෝ ග්‍රීන්ලන්ත වැසියන් ඩෙන්මාර්කයේ හෝ වෙනත් තැනක විශ්ව විද්‍යාලවලට සහභාගී වේ.

ග්‍රීන්ලන්තයේ පොදු පාසල් පද්ධතිය, ඩෙන්මාර්කයේ මෙන්, නගර සභා බල ප්‍රදේශය යටතේ පවතී. පාසල්වල අන්තර්ගතය සඳහා අවසර දී ඇති ප්‍රමිතීන් ව්‍යවස්ථාදායකය විසින් නියම කරනු ලැබේ, නමුත් නාගරික රජයන් ඔවුන්ගේ වගකීම යටතේ ඇති පාසල් පවත්වාගෙන යන ආකාරය තීරණය කරයි. වයස අවුරුදු හතේ සිට 16 දක්වා ළමුන් සඳහා අධ්‍යාපනය නොමිලේ සහ අනිවාර්ය වේ. අධ්‍යාපනය සඳහා වෙන් කර ඇති මූල්‍ය වියදම දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 11.3% කි. 1997 දී සංශෝධනය කරන ලද රජයේ පාසල් පිළිබඳ රජයේ ආඥාපනතේ 1 වන වගන්තියේ ඉගැන්වීමේ භාෂාව ලෙස ග්‍රීන්ලන්ත භාෂාව අවශ්‍ය වේ.

අධ්‍යාපනය පාලනය වන්නේ 1990 දී සම්මත කරන ලද සහ 1993 සහ 1994 දී සංශෝධනය කරන ලද රෙගුලාසියක් මගිනි. මෙම ව්‍යවස්ථාව යටතේ, ප්‍රාථමික සහ පහළ ද්විතීයික පාසල්වල භාෂාමය ඒකාබද්ධතාවය සියලුම සිසුන් සඳහා අනිවාර්ය විය. ග්‍රීන්ලන්ත භාෂාව කතා කරන සහ ඩෙන්මාර්ක භාෂාව කතා කරන සිසුන් එකම පන්තිවල තැබීම මෙහි අරමුණ වන අතර, මීට පෙර ඔවුන් ඔවුන්ගේ මව් භාෂාව අනුව වෙනම පන්තිවල තබා තිබුණි. ඒ සමඟම, ඩෙන්මාර්ක භාෂාව කතා කරන අයට ග්‍රීන්ලන්ත භාෂාව ඉගෙන ගත හැකි බව රජය සහතික කරයි. මේ ආකාරයෙන්, ග්‍රීන්ලන්ත රජයට ග්‍රීන්ලන්ත සහ ඩෙන්මාර්ක සම්භවයක් ඇති සියලුම සිසුන්ට එකම භාෂාමය, සංස්කෘතික සහ සමාජීය අධ්‍යාපනය ලබා දීමට අවශ්‍ය වේ. වසර තුනක අත්හදා බැලීමේ කාල පරිච්ඡේදයක් තුළ සිදු කරන ලද අධ්‍යයනයකින් නිගමනය වූයේ මෙම ද්විභාෂා ධනාත්මක ප්‍රතිඵල අත්කර ගෙන ඇති බවයි.[[File:Ilimmarfik.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ilimmarfik.jpg|thumb|ඉලිමාර්ෆික් (ග්‍රීන්ලන්ත විශ්ව විද්‍යාලය) මණ්ඩපය නුක් හි ඇත.]]
ග්‍රීන්ලන්ත සහ ඩෙන්මාර්ක යන දෙකම භාවිතා කරන පාසල් 100 ක් පමණ පවතී. සාමාන්‍යයෙන්, ග්‍රීන්ලන්ත භාෂාව ළදරු පාසලේ සිට ද්විතීයික පාසලේ අවසානය දක්වා උගන්වනු ලැබේ, නමුත් ඩෙන්මාර්ක භාෂාව ප්‍රාථමික පාසලේ පළමු චක්‍රයේ සිට දෙවන භාෂාවක් ලෙස අනිවාර්ය වේ. ඩෙන්මාර්කයේ ඩෙන්මාර්ක භාෂාව මෙන්, පාසල් පද්ධතිය &quot;ග්‍රීන්ලන්ත 1&quot; සහ &quot;ග්‍රීන්ලන්ත 2&quot; පාඨමාලා සඳහා සපයයි. භාෂා පරීක්ෂණ මඟින් සිසුන්ට එක් මට්ටමක සිට තවත් මට්ටමකට යාමට ඉඩ සලසයි. ගුරුවරුන් තම සිසුන් ඇගයීම මත පදනම්ව, තුන්වන මට්ටමේ පාඨමාලා එකතු කර ඇත: &quot;ග්‍රීන්ලන්ත 3&quot;. ග්‍රීන්ලන්තයේ ද්විතීයික අධ්‍යාපනය සාමාන්‍යයෙන් වෘත්තීය හා තාක්ෂණික වේ. මෙම පද්ධතිය 1993 ඔක්තෝබර් 28 වන දින වෘත්තීය හා තාක්ෂණික අධ්‍යාපනය, ශිෂ්‍යත්ව සහ වෘත්තීය මාර්ගෝපදේශ පිළිබඳ අංක 16 දරන රෙගුලාසිය මගින් පාලනය වේ. ඩෙන්මාර්ක භාෂාව ඉගැන්වීමේ ප්‍රධාන භාෂාව ලෙස පවතී. අගනුවර වන නූක් හි (ද්විභාෂා) ගුරු පුහුණු විද්‍යාලයක් සහ (ද්විභාෂා) විශ්ව විද්‍යාලයක් ඇත. ඔවුන්ගේ අධ්‍යයන කටයුතු අවසානයේ, සියලුම සිසුන් ග්‍රීන්ලන්ත භාෂාවෙන් පරීක්ෂණයක් සමත් විය යුතුය.

ග්‍රීන්ලන්තයේ උසස් අධ්‍යාපනය පිරිනමනු ලැබේ: විශ්ව විද්‍යාල අධ්‍යාපනය, මාධ්‍යවේදීන් පුහුණු කිරීම, ප්‍රාථමික සහ පහළ ද්විතීයික පාසල් ගුරුවරුන් පුහුණු කිරීම, සමාජ සේවකයින් පුහුණු කිරීම, සමාජ අධ්‍යාපනඥයින් පුහුණු කිරීම සහ හෙදියන් සහ හෙද සහායකයින් පුහුණු කිරීම. ග්‍රීන්ලන්ත සිසුන්ට අවශ්‍ය නම් සහ එසේ කිරීමට මූල්‍යමය මාර්ග තිබේ නම් ඩෙන්මාර්කයේ අධ්‍යාපනය දිගටම කරගෙන යා හැකිය. ඩෙන්මාර්ක අධ්‍යාපන ආයතනවලට ඇතුළත් වීම සඳහා, ග්‍රීන්ලන්ත අයදුම්කරුවන් ඩෙන්මාර්ක අයදුම්කරුවන් හා සමාන පදනමක් මත තබා ඇත. ඩෙන්මාර්ක අධ්‍යාපන ආයතනවලට ඇතුළත් කර ගන්නා ග්‍රීන්ලන්ත සිසුන්ට ශිෂ්‍යත්ව ප්‍රදානය කෙරේ. මෙම ශිෂ්‍යත්ව සඳහා සුදුසුකම් ලැබීමට, අයදුම්කරු ඩෙන්මාර්ක පුරවැසියෙකු විය යුතු අතර අවම වශයෙන් වසර පහක් ග්‍රීන්ලන්තයේ ස්ථිර පදිංචිය ලබා තිබිය යුතුය. ග්‍රීන්ලන්තයෙන් පිටත පදිංචි මුළු කාලය අවුරුදු තුනක් නොඉක්මවිය යුතුය.

=== සමාජ ගැටළු ===
ග්‍රීන්ලන්තයේ සියදිවි නසාගැනීමේ අනුපාතය ඉතා ඉහළ ය. 2010 සංගණනයකට අනුව, ග්‍රීන්ලන්තයේ ලෝකයේ ඉහළම සියදිවි නසාගැනීමේ අනුපාතය පවතී.&lt;ref name=&quot;The Suicide Capital of the World&quot;&gt;{{Cite journal|date=9 October 2009|title=The Suicide Capital of the World|url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/dispatches/2009/10/the_suicide_capital_of_the_world.single.html#pagebreak_anchor_2|url-status=live|journal=Slate|archive-url=https://web.archive.org/web/20130304003350/http://www.slate.com/articles/news_and_politics/dispatches/2009/10/the_suicide_capital_of_the_world.single.html#pagebreak_anchor_2|archive-date=4 March 2013|access-date=13 March 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rising suicide rate baffles Greenland&quot;&gt;{{Cite web |title=Rising suicide rate baffles Greenland |url=http://blogs.aljazeera.com/blog/europe/rising-suicide-rate-baffles-greenland |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130323061827/http://blogs.aljazeera.com/blog/europe/rising-suicide-rate-baffles-greenland |archive-date=23 March 2013 |access-date=13 March 2013}}&lt;/ref&gt;

ග්‍රීන්ලන්තය මුහුණ දෙන තවත් වැදගත් සමාජ ගැටළුවක් වන්නේ මත්පැන් පානය කිරීමේ අනුපාතය ඉහළ යාමයි.&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/world-europe-18249474 &quot;Greenland profile – Overview&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180918032735/https://www.bbc.com/news/world-europe-18249474|date=18 September 2018}}. ''BBC News''.&lt;/ref&gt; ග්‍රීන්ලන්තයේ මත්පැන් පරිභෝජනයේ අනුපාතය 1980 ගණන්වල උපරිමයට පැමිණියේය, එය ඩෙන්මාර්කයේ මෙන් දෙගුණයක් ඉහළ මට්ටමක පැවති විට; 2010 වන විට එය ඩෙන්මාර්කයට වඩා තරමක් අඩු විය. ඩෙන්මාර්කයට වඩා ග්‍රීන්ලන්තයේ මත්පැන් මිල බෙහෙවින් වැඩි ය, එනම් පරිභෝජනය විශාල සමාජ බලපෑමක් ඇති කරයි.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Aage|first=H.|year=2012|title=Alcohol in Greenland 1951–2010: consumption, mortality, prices|journal=International Journal of Circumpolar Health|volume=71|page=18444|doi=10.3402/ijch.v71i0.18444|pmc=3525923|pmid=23256091}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Madsen|first1=M. H.|last2=Grønbæk|first2=M.|last3=Bjerregaard|first3=P.|last4=Becker|first4=U.|year=2005|title=Urbanization, migration and alcohol use in a population of Greenland Inuit|journal=International Journal of Circumpolar Health|volume=64|issue=3|pages=234–45|doi=10.3402/ijch.v64i3.17987|pmid=16050317|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

ග්‍රීන්ලන්තයේ HIV/AIDS පැතිරීම ඉහළ මට්ටමක පවතින අතර, 1990 ගණන්වල ඒඩ්ස් ආශ්‍රිත මරණ සංඛ්‍යාව ද සාපේක්ෂව ඉහළ මට්ටමක පැවති විට එහි උපරිමයට ළඟා විය. මුලපිරීම් ගණනාවක් හරහා, පැතිරීම (කාර්යක්ෂම ප්‍රතිකාර හරහා මරණ අනුපාතය සමඟ) පහත වැටී ඇති අතර දැන් එය අඩු වී ඇත, 2010 ගණන්වල 0.13% ක් පමණ වන අතර,&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Bjorn-Mortensen|first1=K.|last2=Ladefoged|first2=K|last3=Obel|first3=N.|last4=Helleberg|first4=M.|year=2013|title=The HIV epidemic in Greenland – a slow spreading infection among adult heterosexual Greenlanders|journal=Int J Circumpolar Health|volume=7232|page=19558|doi=10.3402/ijch.v72i0.19558|pmc=3577920|pmid=23431117}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 October 2019 |title=Nye tilfælde af HIV blandt unge |url=https://naalakkersuisut.gl/da/Naalakkersuisut/Nyheder/2018/11/1311_nye_tilfaelde_hiv |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191123004132/https://naalakkersuisut.gl/da/Naalakkersuisut/Nyheder/2018/11/1311_nye_tilfaelde_hiv |archive-date=23 November 2019 |access-date=22 November 2019 |publisher=[[Naalakkersuisut]]}}&lt;/ref&gt; අනෙකුත් බොහෝ රටවලට වඩා අඩුය.

මෑත දශක කිහිපය තුළ, ග්‍රීන්ලන්තයේ විරැකියා අනුපාතය සාමාන්‍යයෙන් ඩෙන්මාර්කයට වඩා තරමක් ඉහළ මට්ටමක පවතී;&lt;ref&gt;{{Cite web |year=2017 |title=Unemployment rate |url=http://bank.stat.gl/pxweb/en/Greenland/Greenland__AR__AR40/ARXLED7.px/table/tableViewLayout1/?rxid=ARXLED222-11-2019%2020:30:33 |access-date=22 November 2019 |publisher=Statistics Greenland}}{{Dead link|date=February 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;2017 දී, ග්‍රීන්ලන්තයේ විරැකියා අනුපාතය 6.8% ක් වූ අතර,[29] ඩෙන්මාර්කයේ 5.6% ට සාපේක්ෂව.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Euro area unemployment at 8.7%, December 2017 |url=https://ec.europa.eu/eurostat/documents/2995521/8631691/3-31012018-BP-EN.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180212201506/http://ec.europa.eu/eurostat/documents/2995521/8631691/3-31012018-BP-EN.pdf |archive-date=2018-02-12 |access-date=22 November 2019 |publisher=[[Eurostat]]}}&lt;/ref&gt;

==== ඉනුයිට් කාන්තාවන්ගේ අනිවාර්ය උපත් පාලන ක්‍රම ====
1960 සහ 1970 ගණන් වලදී, ජනගහනය වැඩි වෙමින් පැවති කාලයකදී, ග්‍රීන්ලන්ඩ් ඉනුයිට් කාන්තාවන් සහ ගැහැණු ළමයින් 4,500 ක් (සියලුම සරු කාන්තාවන්ගෙන් අඩක් පමණ) ඩෙන්මාර්ක වෛද්‍යවරුන් විසින් අභ්‍යන්තර ගර්භාෂ උපාංග (IUD) සවි කරන ලදී. සමහර විට (වයස අවුරුදු 12 තරම් කුඩා) ගැහැණු ළමයින් ඔවුන්ගේ දෙමව්පියන්ගේ අවසරයකින් තොරව, මෙම උපකරණ ඇතුළු කිරීම සඳහා පාසලෙන් කෙලින්ම රැගෙන යන ලදී. ඩෙන්මාර්කයේ නේවාසික පාසල්වල සිටින සමහර ඉනුයිට් ගැහැණු ළමයින් සඳහා ද මෙම ක්‍රියා පටිපාටිය සිදු කරන ලදී. 2022 සැප්තැම්බර් 30 වන දින, ඩෙන්මාර්ක සෞඛ්‍ය අමාත්‍ය මැග්නස් හියුනික්, මෙම පිළිවෙතට හේතු වූ තීරණ සහ එය ක්‍රියාත්මක කිරීම පිළිබඳව වසර දෙකක පරීක්ෂණයක් නිවේදනය කළේය.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-63049387|title=Inuit Greenlanders demand answers over Danish birth control scandal|date=30 September 2022|work=BBC News|access-date=1 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001140536/https://www.bbc.com/news/world-europe-63049387|archive-date=1 October 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1991 දී ග්‍රීන්ලන්තය එහි සෞඛ්‍ය සේවා පද්ධතිය පාලනය කිරීමෙන් පසු ග්‍රීන්ලන්ත වෛද්‍යවරු ද ඉනුයිට් කාන්තාවන් කිහිප දෙනෙකුට එම නීති විරෝධී ක්‍රියා පටිපාටි සිදු කළහ.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.sermitsiaq.ag/samfund/gronland-har-ansvar-for-15-spiralsager/1292890|title=Grønland har ansvar for 15 spiralsager|access-date=20 October 2024|publisher=Sermitsiaq|archive-date=4 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241204071646/https://www.sermitsiaq.ag/samfund/gronland-har-ansvar-for-15-spiralsager/1292890|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==== LGBTQ අයිතිවාසිකම් ====
ග්‍රීන්ලන්තයේ LGBTQ අයිතිවාසිකම් ඇමරිකාවේ සහ ලෝකයේ වඩාත්ම පුළුල් ඒවා වන අතර යුරෝපයේ නිසි ඩෙන්මාර්කයේ ඇති අයිතිවාසිකම්වලට සාපේක්ෂව සමාන වේ. ග්‍රීන්ලන්තයේ සංක්‍රාන්ති ලිංගික පුද්ගලයින්ට ඔවුන්ගේ නිල අනන්‍යතා ලේඛනවල ස්ත්‍රී පුරුෂ භාවය වෙනස් කළ හැකිය. 2016 දී නියෝගයක් මගින් සම්මත කරන ලද නීතියක් ස්වයං නිර්ණය මත පදනම්ව නීතිමය ස්ත්‍රී පුරුෂ භාවය වෙනස් කිරීමට ඉඩ සලසයි.&lt;ref name=&quot;Royal assent KL&quot;&gt;{{cite web |title=§2, Imm. 3, Qitiusumik Inunnik Nalunaarsuiffik pillugu inatsisip (CPR pillugu inatsit) allanngortinneqarneranik inatsisit Kalaallit Nunaannut atuutilersinneqarnerannik peqqussut (Greenlandic) |url=https://www.stm.dk/multimedia/A_449_23.5._for_Gr_nland_af_lov_om__ndring_af_lov_om_Det_Centrale_Personregister.pdf |access-date=2020-09-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Royal assent DA&quot;&gt;{{cite web |title=§2, Stk 3., Anordning om ikrafttræden for Grønland af love om ændring af lov om Det Centrale Personregister (Danish) |url=https://www.retsinformation.dk/eli/lta/2016/449/Pdf |access-date=2020-09-01}}&lt;/ref&gt; 2010 සිට, ග්‍රීන්ලන්තයේ LGBTQ+ පුද්ගලයින්ට එරෙහිව වෛරී කතා තහනම් කරන නීති තිබේ. 2024 මැයි මාසයේදී ග්‍රීන්ලන්ත පාර්ලිමේන්තුව සමාන සැලකීම සහ වෙනස්කම් කිරීම වැළැක්වීම පිළිබඳ නීතියක් සම්මත කළ අතර එය 2024 ජූලි 1 වන දින සිට බලාත්මක වේ. නීතිය අනෙකුත් ලක්ෂණ අතර “ලිංගික දිශානතිය, ස්ත්‍රී පුරුෂ භාවය, ස්ත්‍රී පුරුෂ භාවය ප්‍රකාශනය, [සහ] ස්ත්‍රී පුරුෂ ලක්ෂණ” මත පදනම් වූ සියලුම වෙනස්කම් කිරීම් තහනම් කරයි. නීතිය මගින් වෙනස්කම් කිරීමේ පැමිණිලි කළමනාකරණය කිරීම සඳහා සමාන ප්‍රතිකාර මණ්ඩලයක් සහ වෙනස්කම් නොකිරීම ප්‍රවර්ධනය කිරීම සඳහා සමානතා කවුන්සිලයක් ද නිර්මාණය කරයි.&lt;ref name=&quot;ilgagr&quot;&gt;{{Cite web |title=Greenland (Denmark) |url=https://database.ilga.org/greenland-denmark-lgbti#:~:text=The%20law%20prohibits%20all%20forms,and%20services%20to%20the%20public. |access-date=2024-12-30 |website=database.ilga.org}}&lt;/ref&gt;

== යොමු කිරීම් ==</text>
      <sha1>12rxjibq6eyspraa2g2eu8q18e4naut</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>චිලී හි ජන විකාශනය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182357</id>
    <revision>
      <id>802503</id>
      <parentid>750747</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T22:16:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59242" sha1="j0if8yp1iy692c8hr7170khytyzs4x5" xml:space="preserve">චිලීහි 2017 සංගණනයේදී ජනගහනය 17,574,003 ක් වාර්තා විය. උපත් අනුපාතය පහත වැටීම හේතුවෙන් එහි ජනගහන වර්ධන අනුපාතය 1990 සිට අඩු වෙමින් පවතී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Anuario Estadísticas Vitales 2003 |url=http://www.ine.cl/canales/chile_estadistico/demografia_y_vitales/estadisticas_vitales/pdf/anuarios/vitales2003.zip |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200501215449/https://www.ine.cl/canales/chile_estadistico/demografia_y_vitales/estadisticas_vitales/pdf/anuarios/vitales2003.zip |archive-date=1 May 2020 |access-date=30 May 2008 |publisher=Instituto National de Estadísticas}}&lt;/ref&gt; 2050 වන විට ජනගහනය ආසන්න වශයෙන් මිලියන 20.2 ක් දක්වා ළඟා වනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chile: Proyecciones y Estimaciones de Población. Total País 1950–2050 |url=http://www.ine.cl/canales/chile_estadistico/demografia_y_vitales/proyecciones/Informes/Microsoft%20Word%20-%20InforP_T.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091230181515/http://www.ine.cl/canales/chile_estadistico/demografia_y_vitales/proyecciones/Informes/Microsoft%20Word%20-%20InforP_T.pdf |archive-date=30 December 2009 |publisher=Instituto National de Estadísticas}}&lt;/ref&gt;
=== පෙරටුගාමීන් සහ ජනවාර්ගිකත්වය ===
[[File:Ministro_Osorio_entrega_terreno_a_Comunidad_Mapuche_Lorenzo_Quintrileo_de_Tirúa.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ministro_Osorio_entrega_terreno_a_Comunidad_Mapuche_Lorenzo_Quintrileo_de_Tir%C3%BAa.jpg|thumb|ටිරුවාහි මාපුචේ කාන්තාවන්]]
[[File:Misa_por_Chile_-_Banderas.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Misa_por_Chile_-_Banderas.jpg|thumb|චිලී කොඩි අතැති චිලී ජාතිකයන්]]
මෙක්සිකෝවේ ජාතික ස්වයං පාලන විශ්ව විද්‍යාලයේ මෙක්සිකානු මහාචාර්ය ෆ්‍රැන්සිස්කෝ ලිස්කානෝ ඇස්තමේන්තු කළේ චිලී ජාතිකයන්ගෙන් 52.7% ක් සුදු ජාතිකයන්, 39.3% ක් මෙස්ටිසෝ ජාතිකයන් සහ 8% ක් ඇමරිකානු ඉන්දියානුවන් බවයි.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Lizcano Fernández|first1=Francisco|date=August 2005|title=Composición Étnica de las Tres Áreas Culturales del Continente Americano al Comienzo del Siglo XXI|trans-title=Ethnic Composition of the Three Cultural Areas of the American Continent at the Beginning of the 21st Century|url=http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S1405-14352005000200185|url-status=live|journal=Convergencia|language=es|volume=12|issue=38|pages=185–232|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922054604/https://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S1405-14352005000200185|archive-date=22 September 2022|access-date=23 November 2020}}&lt;/ref&gt; එන්සයික්ලොපීඩියා බ්‍රිටැනිකාට අනුව, 2002 වසර වන විට, චිලී ජාතිකයන්ගෙන් 22% ක් පමණක් සුදු ජාතිකයින් වූ අතර 72% ක් මෙස්ටිසෝ විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-12-10 |title=Chile - Indigenous, Mestizo, European {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Chile/People |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204141156/https://www.britannica.com/place/Chile/People |archive-date=4 December 2024 |access-date=2024-12-11 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

1984 දී, චිලී හි මහජන සෞඛ්‍ය අධ්‍යයන සඳහා වන සමාජීය ජානමය යොමු රාමුව යන මාතෘකාව යටතේ චිලී හි රිවිස්ටා ඩි පීඩියාට්‍රියා ඩි චිලී අධ්‍යයනයකින් 67.9% යුරෝපීය සහ 32.1% ස්වදේශික ඇමරිකානුවන්ගේ මුතුන් මිත්තන් තීරණය කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Valenzuela, 1984&quot;&gt;{{cite journal|last1=Valenzuela|first1=C.|date=1984|title=Marco de referencia sociogenético para los estudios de Salud Pública en Chile|trans-title=Sociogenetic reference limits for public health studies in Chile|journal=Revista Chilena de Pediatría|language=es|volume=55|issue=2|pages=123–127|pmid=6473850|s2cid=162443939}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Vanegas et al, 2008&quot;&gt;{{cite journal|last1=Vanegas L|first1=Jairo|last2=Villalón C|first2=Marcelo|last3=Valenzuela Y|first3=Carlos|date=May 2008|title=Ethnicity and race as variables in epidemiological research about inequity|journal=Revista médica de Chile|volume=136|issue=5|pages=637–644|doi=10.4067/S0034-98872008000500014|pmid=18769813|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; 1994 දී, ජීව විද්‍යාත්මක අධ්‍යයනයකින් චිලී සංයුතිය 64% යුරෝපීය සහ 35% ඇමරින්දියන් බව තීරණය කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Cruz-Coke&quot;&gt;{{cite journal|last=Cruz-Coke|first=Ricardo|year=1994|title=Genetic epidemiology of single gene defects in Chile|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-medical-genetics_1994-09_31_9/page/702|journal=Facultad de Medicina de la Universidad de Chile|location=Santiago de Chile|volume=31|issue=9|pages=702–706|doi=10.1136/jmg.31.9.702|pmc=1050080|pmid=7815439}}&lt;/ref&gt; කැන්ඩෙලා ව්‍යාපෘතියේ මෑත කාලීන අධ්‍යයනයෙන් තහවුරු වූයේ චිලී හි ජාන සංයුතිය යුරෝපීය සම්භවයක් ඇති 52% ක් වන අතර, ජෙනෝමයෙන් 44% ක් ස්වදේශික ඇමරිකානුවන්ගෙන් (ඇමරින්දියන්) සහ 4% ක් අප්‍රිකාවෙන් පැමිණෙන අතර, චිලී ප්‍රධාන වශයෙන් මෙස්ටිසෝ රටක් බවට පත් කරමින් ජනගහනයෙන් අඩක් තුළ අප්‍රිකානු සම්භවයක් ඇති බවට සලකුණු ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |date=19 August 2013 |title=Estudio genético en chilenos muestra desconocida herencia africana &amp;#124; El Dínamo |url=http://www.eldinamo.cl/2013/08/19/estudio-genetico-en-chilenos-muestra-desconocida-herencia-africana/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140706180053/http://www.eldinamo.cl/2013/08/19/estudio-genetico-en-chilenos-muestra-desconocida-herencia-africana/ |archive-date=6 July 2014 |access-date=22 December 2013 |publisher=Eldinamo.cl}}&lt;/ref&gt; දකුණු ඇමරිකානු රටවල් කිහිපයක බ්‍රසීලියා විශ්ව විද්‍යාලය විසින් සිදු කරන ලද තවත් ජානමය අධ්‍යයනයකින් චිලී සඳහා සමාන ජාන සංයුතියක් පෙන්නුම් කරන අතර, යුරෝපීය දායකත්වය 51.6% ක්, ඇමරිකානු ඉන්දියානු දායකත්වය 42.1% ක් සහ අප්‍රිකානු දායකත්වය 6.3% ක් වේ.&lt;ref name=&quot;UB&quot;&gt;{{cite thesis|last1=Godinho|first1=Neide Maria de Oliveira|title=O impacto das migrações na constituição genética de populações latino-americanas|trans-title=The impact of migration on the genetic makeup of Latin American populations|language=pt|date=2008|url=https://repositorio.unb.br/handle/10482/5542|access-date=23 November 2020|archive-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112044147/https://repositorio.unb.br/handle/10482/5542|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2015 දී, තවත් අධ්‍යයනයකින් යුරෝපීය 57% ක්, ස්වදේශික ඇමරිකානු 38% ක් සහ අප්‍රිකානු 2.5% ක් තුළ ජාන සංයුතිය ස්ථාපිත කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Homburger|first=Julian|display-authors=et al|year=2015|title=Genomic Insights into the Ancestry and Demographic History of South America|journal=[[PLOS Genetics]]|volume=11|issue=12|at=1005602|doi=10.1371/journal.pgen.1005602|pmc=4670080|pmid=26636962|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

චිලී විශ්ව විද්‍යාලයේ මහජන සෞඛ්‍ය පොත් පිංචක සඳහන් වන්නේ ජනගහනයෙන් 35% ක් කොකේසියානු සම්භවයක් ඇති බවයි; &quot;ප්‍රධාන වශයෙන් සුදු&quot; මෙස්ටිසෝවරු මුළු 65% ක් ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇති අතර, ස්වදේශික ඇමරිකානුවන් (අමරින්ඩියන්වරු) ඉතිරි 5% න් සමන්විත වේ.&lt;ref name=&quot;UC&quot;&gt;{{cite web |title=5.2.6. Estructura racial |url=http://mazinger.sisib.uchile.cl/repositorio/lb/ciencias_quimicas_y_farmaceuticas/medinae/cap2/5b6.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071016124831/http://mazinger.sisib.uchile.cl/repositorio/lb/ciencias_quimicas_y_farmaceuticas/medinae/cap2/5b6.html |archive-date=16 October 2007 |access-date=26 August 2007 |work=La Universidad de Chile}} ([http://mazinger.sisib.uchile.cl/repositorio/lb/ciencias_quimicas_y_farmaceuticas/medinae/ Main page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090916211140/http://mazinger.sisib.uchile.cl/repositorio/lb/ciencias_quimicas_y_farmaceuticas/medinae/|date=16 September 2009}})&lt;/ref&gt;

ජානමය සලකා බැලීම් තිබියදීත්, බොහෝ චිලී ජාතිකයන්, විමසුවහොත්, සුදු ජාතිකයන් ලෙස ස්වයං-හඳුනා ගනු ඇත. 2011 ලතින් බැරමෙට්‍රෝ සමීක්ෂණය චිලී හි ප්‍රතිචාර දැක්වූවන්ගෙන් විමසුවේ ඔවුන් තමන් අයත් වන්නේ කුමන ජාතියටදැයි සලකන බවයි. බොහෝ දෙනෙක් &quot;සුදු&quot; (59%) ලෙස පිළිතුරු දුන් අතර, 25% ක් &quot;මෙස්ටිසෝ&quot; යැයි පැවසූ අතර 8% ක් &quot;ස්වදේශික&quot; ලෙස ස්වයං-වර්ගීකරණය කළහ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Informe Latinobarómetro 2011 |url=http://www.latinobarometro.org/latino/LATContenidos.jsp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160113084058/http://www.latinobarometro.org/latino/LATContenidos.jsp |archive-date=13 January 2016 |access-date=13 July 2013 |publisher=Latinobarometro.org}}&lt;/ref&gt; 2002 ජාතික මත විමසුමකින් හෙළි වූයේ චිලී ජාතිකයන්ගෙන් බහුතරයක් (43.4%) හෝ ඊට වැඩි ප්‍රමාණයක් (8.3%) &quot;ස්වදේශික රුධිරය&quot; ඇති බව විශ්වාස කළ අතර, 40.3% ක් ප්‍රතිචාර දැක්වූයේ ඔවුන්ට කිසිවක් නොමැති බවයි.&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 2002 |title=Encuesta CEP, Julio 2002 |url=http://www.cepchile.cl/enc_encuestas.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130429001707/http://www.cepchile.cl/enc_encuestas.html |archive-date=29 April 2013 |access-date=18 May 2012 |language=es}}&lt;/ref&gt;

චිලී යනු ආදිවාසීන් පිළිබඳ එකම බැඳීමක් ඇති ජාත්‍යන්තර නීතිය වන 1989 ආදිවාසී සහ ගෝත්‍රික ජනතා සම්මුතියට අත්සන් කර අනුමත කළ රටවල් 22 න් එකකි.&lt;ref&gt;{{cite web |date=9 January 2004 |title=ILOLEX: submits English query |url=http://www.ilo.org/ilolex/cgi-lex/ratifce.pl?C169 |url-status=dead |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20091225170052/http://www.ilo.org/ilolex/cgi-lex/ratifce.pl?C169 |archive-date=25 December 2009 |publisher=Ilo.org}}&lt;/ref&gt; එය 1989 දී ජාත්‍යන්තර කම්කරු සංවිධානයේ (ILO) සම්මුතිය 169 ලෙස සම්මත කරන ලදී. 2008 දී චිලී එය අනුමත කළේය. 2009 නොවැම්බර් මාසයේදී චිලී අධිකරණ තීන්දුවක්, ස්වදේශික අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ සන්ධිස්ථාන තීන්දුවක් ලෙස සලකනු ලැබූ අතර, සම්මුතිය භාවිතා කළේය. අයිමාරා ජල අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණ තීන්දුව, පොසෝ ඇල්මොන්ටේ විනිශ්චය සභාව සහ ඉක්වික් අභියාචනාධිකරණය යන දෙකෙහිම තීන්දු තහවුරු කළ අතර චිලී හි ILO සම්මුතිය 169 හි පළමු අධිකරණමය යෙදුම සනිටුහන් කරයි.&lt;ref&gt;{{cite web |date=30 November 2009 |title=Chile's Supreme Court Upholds Indigenous Water Use Rights |url=http://www.santiagotimes.cl/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=17739:chiles-supreme-court-upholds-indigenous-water-use-rights&amp;catid=19:other&amp;Itemid=142 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100303200719/http://www.santiagotimes.cl/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=17739:chiles-supreme-court-upholds-indigenous-water-use-rights&amp;catid=19:other&amp;Itemid=142 |archive-date=3 March 2010 |access-date=2 March 2010 |work=The Santiago Times}}&lt;/ref&gt;

මුල්ම යුරෝපීය සංක්‍රමණිකයන් 16 වන සියවසේ පැමිණි ස්පාඤ්ඤ යටත් විජිතවාදීන් විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Osasuna Saila - Eusko Jaurlaritza |url=https://www.euskadi.eus/eusko-jaurlaritza/osasun-saila/hasiera/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210410191534/https://www.euskadi.eus/eusko-jaurlaritza/osasun-saila/hasiera/ |archive-date=10 April 2021 |access-date=1 April 2021 |website=Euskadi.eus |language=Basque}}&lt;/ref&gt; මධ්‍යම චිලීයේ ඇමරින්ඩියන් ජනගහනය යටත් විජිත යුගයේ ආරම්භයේ දී ස්පාඤ්ඤ පදිංචිකරුවන්ගේ ජනගහනයට අවශෝෂණය කර අද චිලී හි පවතින විශාල මෙස්ටිසෝ ජනගහනය ඇති කළේය; මෙස්ටිසෝවරු නූතන මධ්‍යම හා පහළ පන්ති නිර්මාණය කරති. 18 වන සහ 19 වන සියවස් වලදී, බොහෝ බාස්ක්වරු චිලීයට පැමිණි අතර එහිදී ඔවුන් කැස්ටිලියානු සම්භවයක් ඇති ප්‍රභූන් සමඟ ඒකාබද්ධ වූහ. පශ්චාත් යටත් විජිත චිලී කිසි විටෙකත් සංක්‍රමණිකයින් සඳහා විශේෂයෙන් ආකර්ශනීය ගමනාන්තයක් නොවීය, එහි දුරස්ථභාවය සහ යුරෝපයෙන් දුරස්ථභාවය හේතුවෙන්.&lt;ref name=&quot;Euzko&quot;&gt;{{cite web |author=Waldo Ayarza Elorza |title=De los Vascos, Oñati y los Elorza |url=http://www.euzkoetxeachile.cl/libros/04-De%20los%20Vascos%20Onati%20y%20los%20Elorza-2.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130819165814/http://www.euzkoetxeachile.cl/libros/04-De%20los%20Vascos%20Onati%20y%20los%20Elorza-2.pdf |archive-date=19 August 2013 |access-date=13 July 2013 |pages=59, 65, 66}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HistoriaContemporaneaDeChile&quot;&gt;{{cite book |last1=Salazar Vergara |first1=Gabriel |title=Historia contemporánea de Chile: Actores, identidad y movimiento. II |last2=Pinto |first2=Julio |publisher=[[Lom Ediciones]] |year=1999 |isbn=978-956-282-174-2 |pages=76–81 |chapter=La Presencia Inmigrante |access-date=14 July 2013 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Vyx8JQtvU78C&amp;pg=PA78 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129020127/https://books.google.com/books?id=Vyx8JQtvU78C&amp;pg=PA78 |archive-date=29 November 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; යුරෝපීයයන් මැගෙලන් සමුද්‍ර සන්ධිය හරහා දිගු ගමනක් යාම හෝ ඇන්ඩීස් තරණය කිරීම වෙනුවට ඔවුන්ගේ මව්බිමට සමීප රටවල රැඳී සිටීමට කැමැත්තක් දැක්වූහ.&lt;ref name=&quot;Euzko&quot; /&gt; යුරෝපීය සංක්‍රමණය චිලීයේ ජනවාර්ගික සංයුතියේ සැලකිය යුතු වෙනසක් ඇති කළේ නැත, මැගෙලන් කලාපය හැර.&lt;ref name=&quot;C1907&quot;&gt;{{cite web |date=1907 |title=Memoria presentada al Supremo Gobierno por la Comision Central del Censo |url=http://www.ine.cl/canales/usuarios/cedoc_online/censos/pdf/censo_1907.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090919222206/http://www.ine.cl/canales/usuarios/cedoc_online/censos/pdf/censo_1907.pdf |archive-date=19 September 2009 |access-date=13 February 2013 |language=es}}&lt;/ref&gt; චිලීයට පැමිණි එකම ප්‍රධාන යුරෝපීය සංක්‍රමණික කණ්ඩායම ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් වූ අතර,&lt;ref name=&quot;Euzko&quot; /&gt; ආර්ජන්ටිනාවට හෝ බ්‍රසීලයට වැනි මහා පරිමාණ සංක්‍රමණ කිසිදා සිදු නොවීය.&lt;ref name=&quot;HistoriaContemporaneaDeChile&quot; /&gt; 1851 සහ 1924 අතර කාලය තුළ, චිලීයට ලතින් ඇමරිකාවට යුරෝපීය සංක්‍රමණයෙන් ලැබුණේ 0.5% ක් පමණි, ආර්ජන්ටිනාවට 46% ක්, බ්‍රසීලයට 33% ක්, කියුබාවට 14% ක් සහ උරුගුවේට 4% ක් විය.&lt;ref name=&quot;Euzko&quot; /&gt; කෙසේ වෙතත්, චිලී සමාජයේ සංක්‍රමණිකයන් සැලකිය යුතු කාර්යභාරයක් ඉටු කර ඇති බව අවිවාදිතය.&lt;ref name=&quot;HistoriaContemporaneaDeChile&quot; /&gt;

19 වන සහ 20 වන සියවස් වලදී චිලී වෙත සංක්‍රමණිකයන් පැමිණියේ ප්‍රංශය,&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Parvex|first=R.|date=2014|title=Le Chili et les mouvements migratoires|url=https://journals.openedition.org/hommesmigrations/2720|url-status=live|journal=Hommes &amp; Migrations|issue=Nº 1305|pages=71–76|doi=10.4000/hommesmigrations.2720|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801043210/https://journals.openedition.org/hommesmigrations/2720|archive-date=1 August 2020|access-date=21 July 2020|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; මහා බ්‍රිතාන්‍යය,&lt;ref name=&quot;Británicos, 700.000&quot;&gt;{{cite web |author=Jorge Sanhueza Aviléz |title=Historia de Chile: Otros Artículos. Británicos y Anglosajones en Chile durante el siglo XIX |url=http://www.biografiadechile.cl/detalle.php?IdContenido=1673&amp;IdCategoria=91&amp;IdArea=488&amp;TituloPagina=Historia%20de%20Chile |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112003642/http://www.biografiadechile.cl/detalle.php?IdContenido=1673 |archive-date=12 November 2020 |access-date=16 March 2012 |publisher=Biografía de Chile}}&lt;/ref&gt; ජර්මනිය,&lt;ref name=&quot;Alemanes, 500.000&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.dw.de/alemanes-en-chile-entre-el-pasado-colono-y-el-presente-empresarial/a-14958983-1|title=Alemanes en Chile: entre el pasado colono y el presente empresarial|author=Victoria Dannemann|access-date=21 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20150501162120/http://www.dw.de/alemanes-en-chile-entre-el-pasado-colono-y-el-presente-empresarial/a-14958983-1|archive-date=1 May 2015|publisher=Deustche-Welle|url-status=live}}&lt;/ref&gt; සහ ක්‍රොඒෂියාව,&lt;ref name=&quot;Croatas, 400.000&quot;&gt;{{cite web |title=Inmigración a Chile |url=http://www.domovina.cl/inmigrantes-otras.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702225324/http://www.domovina.cl/inmigrantes-otras.php |archive-date=2 July 2015 |publisher=Domivina}}&lt;/ref&gt; යනාදී රටවලින් ය. විවිධ යුරෝපීය ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්වලින් පැවත එන්නන් බොහෝ විට චිලී හි අන්තර් විවාහ වෙති. මෙම අන්තර් විවාහය සහ සංස්කෘතීන් සහ ජාතීන් මිශ්‍ර කිරීම චිලී මධ්‍යම සහ ඉහළ පන්තිවල වර්තමාන සමාජය සහ සංස්කෘතිය හැඩගැස්වීමට උපකාරී වී ඇත.&lt;ref name=&quot;deia.com&quot;&gt;{{cite web |date=22 May 2008 |title=entrevista al Presidente de la Cámara vasca |url=http://www.deia.com/es/impresa/2008/05/22/bizkaia/ekonomia/469496.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090511001812/http://www.deia.com/es/impresa/2008/05/22/bizkaia/ekonomia/469496.php |archive-date=11 May 2009 |publisher=Deia.com}}&lt;/ref&gt; එසේම, චිලී ජනගහනයෙන් ආසන්න වශයෙන් 500,000 ක් පූර්ණ හෝ අර්ධ පලස්තීන සම්භවයක් ඇති අය වන අතර,&lt;ref&gt;{{cite web |date=7 April 2003 |title=Chile: Palestinian refugees arrive to warm welcome |url=http://www.adnkronos.com/AKI/English/CultureAndMedia/?id=1.0.2050534508 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171124194143/http://www1.adnkronos.com/AKI/English/CultureAndMedia/?id=1.0.2050534508 |archive-date=24 November 2017 |access-date=29 October 2009 |publisher=Adnkronos.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=500,000 descendientes de primera y segunda generación de palestinos en Chile |url=http://laventana.casa.cult.cu/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=514 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090722073846/http://laventana.casa.cult.cu/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=514 |archive-date=22 July 2009 |access-date=13 July 2013 |publisher=Laventana.casa.cult.cu}}&lt;/ref&gt; සහ අරාබි සම්භවයක් ඇති අය 800,000 කි.&lt;ref name=&quot;Oriente próximo, 800.000, Palestinos, 500.000&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.ibtimes.com/arabs-andes-chile-unlikely-long-term-home-large-palestinian-community-1449718|title=Arabs in the Andes? Chile, The Unlikely Long-Term Home of a Large Palestinian Community|author=Ghosh P.|work=International Business Times|access-date=29 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423212551/https://www.ibtimes.com/arabs-andes-chile-unlikely-long-term-home-large-palestinian-community-1449718|archive-date=23 April 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt; චිලී හි දැනට ලතින් ඇමරිකානු සංක්‍රමණිකයන් මිලියන 1.5 ක් සිටින අතර, ප්‍රධාන වශයෙන් වෙනිසියුලාව, පේරු, හයිටි, කොලොම්බියාව, බොලිවියාව සහ ආර්ජන්ටිනාව යන රටවලින් පැමිණේ; 2019 දී මුළු ජනගහනයෙන් 8% ක්, පැවත එන්නන් ගණන් නොගෙන.&lt;ref name=&quot;INE-DEM, 2019&quot;&gt;[https://www.ine.cl/prensa/2020/03/12/seg%C3%BAn-estimaciones-la-cantidad-de-personas-extranjeras-residentes-habituales-en-chile-bordea-los-1-5-millones-al-31-de-diciembre-de-2019 Estimación de Población Extranjera en Chile, al 31 de diciembre de 2019] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220504115042/https://www.ine.cl/prensa/2020/03/12/seg%C3%BAn-estimaciones-la-cantidad-de-personas-extranjeras-residentes-habituales-en-chile-bordea-los-1-5-millones-al-31-de-diciembre-de-2019|date=4 May 2022}}, del Departamento de Extranjería y Migración (DEM) del Instituto Nacional de Estadísticas de Chile (INE), pp. 21. Retrieved 29 Juny 2020.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chile: Moving Towards a Migration Policy |url=http://www.migrationinformation.org/Profiles/display.cfm?ID=199 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140215080515/http://migrationinformation.org/Profiles/display.cfm?ID=199 |archive-date=15 February 2014 |access-date=1 August 2011 |publisher=Migrationinformation.org}}&lt;/ref&gt; 2002 ජාතික සංගණනයට අනුව, 1992 සිට චිලියේ විදේශීය-උපන් ජනගහනය 75% කින් වැඩි වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Landaburu |first=Juan |date=24 June 2007 |title=El debate sobre la inmigración ilegal se extiende a la región |url=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=920108 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213112339/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=920108 |archive-date=13 February 2009 |access-date=31 December 2008 |work=[[La Nación]]}}&lt;/ref&gt; 2021 නොවැම්බර් වන විට, ලතින් ඇමරිකාවේ වෙනත් තැන්වල සිට චිලී රටට ඇතුළු වන පුද්ගලයින් සංඛ්‍යාව පසුගිය දශකය තුළ ශීඝ්‍රයෙන් වර්ධනය වී ඇති අතර, පසුගිය වසර තුන තුළ මිලියන 1.5 දක්වා තුන් ගුණයකින් වැඩි වී ඇති අතර, හයිටියේ (ආසන්න වශයෙන් 180,000) සහ වෙනිසියුලාවේ (ආසන්න වශයෙන් 460,000) මානුෂීය අර්බුද හේතුවෙන් පැමිණීම් සිදු වී ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=20 November 2021 |title=Chilean Election Unlikely to Halt New Barriers to Immigration |url=https://globalriskinsights.com/2021/11/chilean-election-unlikely-to-halt-new-barriers-to-immigration/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211121064647/https://globalriskinsights.com/2021/11/chilean-election-unlikely-to-halt-new-barriers-to-immigration/ |archive-date=21 November 2021 |access-date=21 November 2021 |work=Global Risk Insights}}&lt;/ref&gt;

=== නාගරිකකරණය ===
රටේ ජනගහනයෙන් 85% ක් පමණ නාගරික ප්‍රදේශවල ජීවත් වන අතර 40% ක් මහා සන්තියාගෝ හි ජීවත් වෙති. 2002 සංගණනයට අනුව විශාලතම සමූහකරණයන් වන්නේ මිලියන 5.6 ක ජනතාවක් සිටින මහා සන්තියාගෝ, 861,000 ක් සිටින මහා කන්සෙප්සියන් සහ 824,000 ක් සිටින මහා වල්පරයිසෝ ය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=List of Chilean cities |url=http://www.observatoriourbano.cl/indurb/pre_ciudades.asp?id_user=0&amp;idComCiu=0 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031912/http://www.observatoriourbano.cl/indurb/pre_ciudades.asp?id_user=0&amp;idComCiu=0 |archive-date=4 March 2016 |publisher=Observatorio Urbano, Ministerio de Vivienda y Urbanismo de Chile}}&lt;/ref&gt;

{{Largest cities of Chile}} 

=== ආගම ===
{{bar box|title=චිලියේ ආගමික පසුබිම (2012 සංගණනය)&lt;ref name=CIA&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Chile|access-date=29 January 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=CENSUS2012&gt;{{cite web|url=https://www.cooperativa.cl/noticias/site/artic/20130425/asocfile/20130425190105/resultados_censo_2012_poblacion_vivienda_tomosiyii.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140415043914/http://www.cooperativa.cl/noticias/site/artic/20130425/asocfile/20130425190105/resultados_censo_2012_poblacion_vivienda_tomosiyii.pdf |archive-date=15 April 2014 |url-status=live|title=Resultados XVIII Censo de Población|date=2012}}&lt;/ref&gt;|titlebar=#ddd|left1=ආගම|right1=ප්‍රතිශතය|float=right|bars={{bar percent|[[කතෝලික]]|DarkBlue|66.7}}
{{bar percent|[[ප්‍රොතෙස්තන්ත]]|Skyblue|16.4}}
{{bar percent|ආගමක් නැත|grey|11.5}}
{{bar percent|වෙනත්|Orange|4.5}}
{{bar percent|නිශ්චිත නොකළ|Black|1.1}}}}
[[File:Catedral_Metropolitana_de_Santiago_2012-09-01_10-05-15.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Catedral_Metropolitana_de_Santiago_2012-09-01_10-05-15.jpg|thumb|1748 සහ 1906 අතර ඉදිකරන ලද සන්තියාගෝ මෙට්‍රොපොලිටන් ආසන දෙව්මැදුර]]
[[File:Iglesia_de_Achao_-_fachada.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Iglesia_de_Achao_-_fachada.JPG|thumb|267x267පික්|18 වන සියවසේ ඉදිකරන ලද සහ දැන් යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවියක් වන අචාඕහි සැන්ටා මාරියා ද ලොරෙටෝ පල්ලිය.]]
ඓතිහාසික වශයෙන්, 16 වන සියවසේ ස්පාඤ්ඤ ආක්‍රමණයට පෙර චිලීයේ ආදිවාසී ජනතාව විවිධ ආගම් නිරීක්ෂණය කළහ. ස්පාඤ්ඤ පාලනය සහ චිලී නිදහසේ පළමු සියවස තුළ, කතෝලික පල්ලිය රටේ බලවත්ම ආයතනවලින් එකකි. 19 වන සියවසේ අගභාගයේදී, ලිබරල් ප්‍රතිපත්ති (ඊනියා ලේයිස් ලයිකාස් හෝ &quot;ගිහි නීති&quot;) පූජක පක්ෂයේ බලපෑම අඩු කිරීමට පටන් ගත් අතර 1925 දී නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් ප්‍රකාශයට පත් කිරීමත් සමඟ පල්ලිය සහ රාජ්‍යය වෙන් කිරීම ස්ථාපිත විය.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=H. |first=Smith, Brian |title=The Church and Politics in Chile Challenges to Modern Catholicism. |date=2014 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-5697-8 |oclc=1170509102}}&lt;/ref&gt;

2012 වන විට, චිලී ජනගහනයෙන් වයස අවුරුදු 15 ට වැඩි 66.6%&lt;ref name=&quot;censo.cl&quot;&gt;{{cite web |date=7 September 2015 |title=Population 15 years of age or older, by religion, region, sex and age groups. (censused population) |url=http://plazapublica.cl/wp-content/uploads/658799.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170207182725/http://plazapublica.cl/wp-content/uploads/658799.pdf |archive-date=7 February 2017 |access-date=23 March 2018 |language=es |format=.pdf}}&lt;/ref&gt; ක් රෝමානු කතෝලික පල්ලියට අනුගත වන බව ප්‍රකාශ කළ අතර, එය 2002 සංගණනයේදී වාර්තා වූ 70%&lt;ref&gt;7,853,428 out of 11,226,309 people over 15 years of age. {{cite web |title=Population 15 years of age or older, by religion, administrative division, sex and age groups |url=http://www.ine.cl/cd2002/cuadros/6/C6_00000.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060519100306/http://www.ine.cl/cd2002/cuadros/6/C6_00000.pdf |archive-date=19 May 2006 |access-date=1 March 2014 |work=Censo 2002 |language=es}}&lt;/ref&gt; ට වඩා අඩුවීමකි. 2012 සංගණනයේදීම, චිලී ජාතිකයන්ගෙන් 17% ක් එවැන්ජලිකල් පල්ලියකට අනුගත වන බව වාර්තා විය (සංගණනයේදී &quot;එවැන්ජලිකල්&quot; යනු රෝමානු කතෝලික සහ ඕතඩොක්ස් - ග්‍රීක, පර්සියානු, සර්බියානු, යුක්‍රේනියානු සහ ආර්මේනියානු - පල්ලි, පසුකාලීන සාන්තුවරයන්ගේ ජේසුස් ක්‍රිස්තුස් වහන්සේගේ පල්ලිය, සෙවන්ත්-ඩේ ඇඩ්වෙන්ටිස්ට්වරුන් සහ යෙහෝවාගේ සාක්ෂිකරුවන් හැර අනෙකුත් සියලුම ක්‍රිස්තියානි නිකායන් ගැන සඳහන් කරයි: මූලික වශයෙන්, බොහෝ ඉංග්‍රීසි කතා කරන රටවල එම නිකායන් සාමාන්‍යයෙන් තවමත් &quot;ප්‍රොතෙස්තන්ත&quot; ලෙස හැඳින්වේ, නමුත් ඇඩ්වෙන්ටිස්වාදය බොහෝ විට එවැන්ජලිකල් නිකායක් ලෙසද සැලකේ). එවැන්ජලිකල් කිතුනුවන්ගෙන් ආසන්න වශයෙන් 90% ක් පෙන්තකොස්ත ජාතිකයෝ වෙති. නමුත් වෙස්ලියන්, ලුතරන්, ඇන්ග්ලිකන්, එපිස්කෝපලියන්, ප්‍රෙස්බිටේරියන්, වෙනත් ප්‍රතිසංස්කරණ, බැප්ටිස්ට් සහ මෙතෝදිස්ත පල්ලි ද චිලී එවැන්ජලිකල් පල්ලි අතර පවතී.&lt;ref name=&quot;religiousfreedomreport&quot;&gt;{{cite web |date=19 September 2008 |title=Chile |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2008/108518.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404113441/https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2008/108518.htm |archive-date=4 April 2023 |access-date=22 May 2019 |work=International Religious Freedom Report |publisher=United States Department of State}}&lt;/ref&gt; ආගමික නොවන පුද්ගලයින්, අදේවවාදීන් සහ අඥෙයවාදීන් ජනගහනයෙන් 12% ක් පමණ වේ.

2015 වන විට, චිලියේ ප්‍රධාන ආගම ක්‍රිස්තියානි ධර්මය (68%) ලෙස පැවතුනි, ඇස්තමේන්තුගත චිලී ජාතිකයන්ගෙන් 55% ක් රෝමානු කතෝලික පල්ලියට අයත් වන අතර, 13% ක් විවිධ එවැන්ජලිකල් පල්ලිවලට අයත් වන අතර, 7% ක් පමණක් වෙනත් ඕනෑම ආගමකට අනුගත වේ. අඥෙයවාදීන් සහ අදේවවාදීන් ජනගහනයෙන් 25% ක් ලෙස ගණන් බලා ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 September 2015 |title=Track semanal de Opinión Pública |trans-title=Weekly Public Opinion Track |url=http://plazapublica.cl/wp-content/uploads/658799.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170207182725/http://plazapublica.cl/wp-content/uploads/658799.pdf |archive-date=7 February 2017 |access-date=11 December 2018 |language=es}}&lt;/ref&gt;

චිලියේ බහායි ආගමික ප්‍රජාවක් ඇති අතර, ලතින් ඇමරිකාව සඳහා බහායි මව් දේවමාළිගාව හෝ මහාද්වීපික නමස්කාර මන්දිරය පිහිටා ඇත. 2016 දී නිම කරන ලද මෙය, සියලු ආගම් සහ පසුබිම්වල පුද්ගලයින්ට රැස්වීමට, භාවනා කිරීමට, පරාවර්තනය කිරීමට සහ නමස්කාර කිරීමට අවකාශයක් ලෙස සේවය කරයි.&lt;ref&gt;{{Cite web |author-last=Purushotma |author-first=Shastri |date=6 December 2017 |title=Breathtaking Baha'i Temple Rises in Chile |url=https://www.huffingtonpost.com/shastri-purushotma/bahai-temple-of-light-ris_b_6242968.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161205142740/http://www.huffingtonpost.com/shastri-purushotma/bahai-temple-of-light-ris_b_6242968.html |archive-date=5 December 2016 |access-date=5 August 2021 |website=[[HuffPost]] |agency=HuffPost}}&lt;/ref&gt; එය වාත්තු වීදුරු සහ පාරභාසක කිරිගරුඬ වලින් සෑදී ඇති අතර එහි ගෘහ නිර්මාණ ශෛලිය තුළ නව්‍ය ලෙස විස්තර කර ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite web |author-last=Purushotma |author-first=Shastri |date=6 December 2017 |title=Breathtaking Baha'i Temple Rises in Chile |url=https://www.huffingtonpost.com/shastri-purushotma/bahai-temple-of-light-ris_b_6242968.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161205142740/http://www.huffingtonpost.com/shastri-purushotma/bahai-temple-of-light-ris_b_6242968.html |archive-date=5 December 2016 |access-date=21 February 2019 |website=[[HuffPost]] |agency=HuffPost}}&lt;/ref&gt;

ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව ආගමික නිදහසේ අයිතිය සහතික කරන අතර, අනෙකුත් නීති සහ ප්‍රතිපත්ති සාමාන්‍යයෙන් නිදහස් ආගමික පිළිවෙත් සඳහා දායක වේ. රජයේ හෝ පෞද්ගලික ක්‍රියාකාරීන් විසින් අපයෝජනය කිරීමට එරෙහිව සියලුම මට්ටම්වල නීතිය මෙම අයිතිය සම්පූර්ණයෙන්ම ආරක්ෂා කරයි.&lt;ref name=&quot;religiousfreedomreport&quot; /&gt; චිලියේ පල්ලිය සහ රාජ්‍යය නිල වශයෙන් වෙන්ව පවතී. 1999 ආගම පිළිබඳ නීතියක් ආගමික වෙනස්කම් කිරීම තහනම් කරයි. කෙසේ වෙතත්, බොහෝ දුරට ඓතිහාසික හා සමාජීය හේතූන් මත රෝමානු කතෝලික පල්ලිය වරප්‍රසාද ලත් තත්වයක් භුක්ති විඳින අතර ඉඳහිට මනාප සැලකිල්ලක් ලබා ගනී.&lt;ref&gt;Bill Kte'pi, &quot;Chile&quot;, in Robert E. Emery, ''Cultural Sociology of Divorce: An Encyclopedia, Volume 1'' (London: Sage, 2013), 266–68. books.google.com/books?id=wzJdSIfeeTQC&amp;pg=PA266 {{ISBN|9781412999588}}&lt;/ref&gt; රජයේ නිලධාරීන් රෝමානු කතෝලික උත්සව මෙන්ම ප්‍රධාන එවැන්ජලිකල් සහ යුදෙව් උත්සව සඳහා සහභාගී වේ.&lt;ref name=&quot;religiousfreedomreport&quot; /&gt;

චිලී රජය නත්තල්, සුබ සිකුරාදා, කාමන් කන්‍යාවගේ මංගල්‍යය, පේතෘස් සහ පෝල් සාන්තුවරයන්ගේ මංගල්‍යය, උපකල්පන මංගල්‍යය, සියලු සාන්තුවරයන්ගේ දිනය සහ නිර්මල පිළිසිඳ ගැනීමේ මංගල්‍යය යන ආගමික නිවාඩු දින ජාතික නිවාඩු දින ලෙස සලකයි.&lt;ref name=&quot;religiousfreedomreport&quot; /&gt; මෑතකදී, රජය විසින් ඔක්තෝබර් 31, ප්‍රතිසංස්කරණ දිනය, රටේ එවැන්ජලිකල් පල්ලිවලට ගෞරවයක් වශයෙන් අතිරේක ජාතික නිවාඩු දිනයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.economist.com/world/americas/displaystory.cfm?story_id=12564066|title=Hola, Luther|date=6 November 2008|newspaper=The Economist|archive-url=https://web.archive.org/web/20081210125640/http://www.economist.com/world/americas/displaystory.cfm?story_id=12564066|archive-date=10 December 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/specials/2007/en_nombre_de_la_fe/newsid_7701000/7701290.stm|title=Los evangélicos tienen su feriado|author=Andrea Henríquez|date=31 October 2008|access-date=17 December 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20180625104726/http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/specials/2007/en_nombre_de_la_fe/newsid_7701000/7701290.stm|archive-date=25 June 2018|publisher=BBC Mundo|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

චිලීහි අනුශාසක සාන්තුවරයන් වන්නේ කර්මෙල් කන්දේ අප ස්වාමිදූ සහ මහා ශාන්ත ජේම්ස් (සන්තියාගෝ) ය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Patron Saints: 'C' |url=http://www.catholic.org/saints/patron.php?letter=C |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190409002526/https://www.catholic.org/saints/patron.php?letter=C |archive-date=9 April 2019 |access-date=28 June 2012 |publisher=Catholic Online}}&lt;/ref&gt; 2005 දී, XVI වන බෙනඩික්ට් පාප් වහන්සේ, තෙරේසා ඩි ලොස් ඇන්ඩීස්ගෙන් පසු රටේ දෙවන ස්වදේශික රෝමානු කතෝලික සාන්තුවරයා බවට පත් වූ ඇල්බර්ටෝ හර්ටාඩෝව ශාන්තුවරයට පත් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Las fechas del proceso de Canonización del Padre Hurtado |url=http://www.canonizacion.cl/cano_etapaPH.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080122033957/http://www.canonizacion.cl/cano_etapaPH.html |archive-date=22 January 2008 |access-date=9 January 2008 |language=es}}&lt;/ref&gt;

=== භාෂා ===
[[File:Mapudungun.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mapudungun.jpg|thumb|මාපුචේ භාෂාවෙන් සහ චිලී ස්පාඤ්ඤ භාෂාවෙන් ලියා ඇති චිලී හිතෝපදේශයකි. මෙහි භාවිතා වන මාපුඩුන්ගුන් හෝඩිය එකඟ වූ ප්‍රමිතියක් පිළිබිඹු නොකරයි. ඇත්ත වශයෙන්ම, මාපුචේ භාෂාව ලිවීම සඳහා දැනට භාවිතා කරන වෙනස් අක්ෂර තුනක් තිබේ.&lt;ref&gt;Montrul, Silvina. El Bilinguismo En El Mundo Hispanohablante. Hoboken: John Wiley &amp; Sons Inc, 2013. p. 249&lt;/ref&gt;]]
චිලී භාෂාවේ කතා කරන ස්පාඤ්ඤ භාෂාව සුවිශේෂී ලෙස උච්චාරණය කර ඇති අතර අසල්වැසි දකුණු ඇමරිකානු රටවලට වඩා බෙහෙවින් වෙනස් ය, මන්ද අවසාන අක්ෂර බොහෝ විට අතහැර දමා ඇති අතර සමහර ව්‍යාංජනාක්ෂර මෘදු උච්චාරණයක් ඇත. උච්චාරණය උතුරේ සිට දකුණට ඉතා සුළු වශයෙන් පමණක් වෙනස් වේ; සමාජ පන්තිය හෝ නගරයේ හෝ රටේ ජීවත් වන්නේද යන්න මත පදනම්ව උච්චාරණයේ වෙනස්කම් වඩාත් කැපී පෙනේ. චිලී ජනගහනය බොහෝ දුරට රටේ මධ්‍යයේ කුඩා කොටසක පිහිටුවා ඇති අතර පසුව උතුරට සහ දකුණට සුළු සංඛ්‍යාවක් සංක්‍රමණය වීම මෙම සාපේක්ෂ විභේදනයේ ඌනතාවය පැහැදිලි කිරීමට උපකාරී වේ, එය ගුවන්විදුලියේ ජාතික ප්‍රවේශය සහ දැන් රූපවාහිනිය මගින් පවත්වා ගෙන යනු ලැබූ අතර එය වාචික ප්‍රකාශන විසුරුවා හැරීමට සහ සමජාතීය කිරීමට ද උපකාරී වේ.&lt;ref name=&quot;countrystudies&quot;&gt;{{cite web |date=31 March 1994 |title=Development and Breakdown of Democracy, 1830–1973 |url=http://countrystudies.us/chile/85.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110709014719/http://countrystudies.us/chile/85.htm |archive-date=9 July 2011 |access-date=21 April 2009 |work=Country Studies |publisher=Library of Congress}}&lt;/ref&gt;

චිලී භාෂාවේ කතා කරන ස්වදේශීය භාෂා කිහිපයක් තිබේ: මාපුඩුන්ගුන්, අයිමාරා, රාපා නුයි, චිලී සංඥා භාෂාව සහ (යන්තම් නොනැසී පවතින) කවාස්කාර් සහ යාගන්, ස්වදේශික නොවන ජර්මානු, ඉතාලි, ඉංග්‍රීසි, ග්‍රීක සහ කෙචුවා සමඟ. ස්පාඤ්ඤ ආක්‍රමණයෙන් පසු, ස්පාඤ්ඤ භාෂාව පොදු භාෂාව ලෙස බලයට පත් වූ අතර, ස්වදේශික භාෂා සුළුතර භාෂා බවට පත්ව ඇත, සමහරක් දැන් වඳ වී ගොස් හෝ වඳ වී යාමට ආසන්නයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ethnologue report for Chile |url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=CL |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130203004338/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=CL |archive-date=3 February 2013 |access-date=1 August 2011 |publisher=Ethnologue.com}}&lt;/ref&gt;

ජර්මානු භාෂාව තවමත් දකුණු චිලියේ යම් දුරකට කතා කරයි,&lt;ref&gt;{{cite web |author=Oliver Zoellner |title=Oliver Zoellner &amp;#124; Generating Samples of Ethnic Minorities in Chile |url=http://www.research-worldwide.de/article-chile2005.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091202075142/http://www.research-worldwide.de/article-chile2005.html |archive-date=2 December 2009 |access-date=17 December 2009 |publisher=Research-worldwide.de}}&lt;/ref&gt; කුඩා ගම්බද සාක්කුවල හෝ විශාල නගරවල ප්‍රජාවන් අතර දෙවන භාෂාවක් ලෙස.

ඉංග්‍රීසි දොරවල් විවෘත කිරීමේ වැඩසටහන වැනි මුලපිරීම් හරහා, රජය රජයේ පාසල්වල පස්වන ශ්‍රේණියේ සහ ඊට වැඩි සිසුන් සඳහා ඉංග්‍රීසි අනිවාර්ය කළේය. චිලීයේ බොහෝ පෞද්ගලික පාසල් ළදරු පාසලෙන් ඉංග්‍රීසි ඉගැන්වීම ආරම්භ කරයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Repeat after me: Hello, my name is |url=http://www.globalpost.com/dispatch/chile/090908/lack-english-proficiency |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100811114741/http://www.globalpost.com/dispatch/chile/090908/lack-english-proficiency |archive-date=11 August 2010 |access-date=22 February 2010 |publisher=Globalpost.com}}&lt;/ref&gt; පොදු ඉංග්‍රීසි වචන අවශෝෂණය කර එදිනෙදා ස්පාඤ්ඤ භාෂාවට ඇතුළත් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Sáez Godoy|first1=Leopoldo|date=2005|title=Anglicismos en el español de Chile|trans-title=Anglicisms in Chilean Spanish|journal=Atenea (Concepción)|language=es|issue=492|pages=171–177|doi=10.4067/S0718-04622005000200010|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== සෞඛ්‍යය ===
[[File:Credencial_Fonasa.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Credencial_Fonasa.png|thumb|ජාතික සෞඛ්‍ය අරමුදලේ (ෆොනාසා) කාඩ්පත]]
සෞඛ්‍ය අමාත්‍යාංශය (මිනිසල්) යනු චිලී ජනාධිපතිවරයා විසින් සකස් කරන ලද මහජන සෞඛ්‍ය ප්‍රතිපත්ති සැලසුම් කිරීම, මෙහෙයවීම, සම්බන්ධීකරණය, ක්‍රියාත්මක කිරීම, පාලනය කිරීම සහ දැනුම් දීම භාර කැබිනට් මට්ටමේ පරිපාලන කාර්යාලයයි. 1979 දී නිර්මාණය කරන ලද ජාතික සෞඛ්‍ය අරමුදල (ෆොනාසා) යනු චිලී හි සෞඛ්‍ය සඳහා රාජ්‍ය අරමුදල් රැස් කිරීම, කළමනාකරණය කිරීම සහ බෙදා හැරීම සඳහා පවරා ඇති මූල්‍ය ආයතනයයි. එය මහජනතාව විසින් අරමුදල් සපයනු ලැබේ. සියලුම සේවකයින් තම මාසික ආදායමෙන් 7% ක් අරමුදලට ගෙවයි.&lt;ref&gt;{{cite web |date= |title=¿Cuál es la cotización legal para salud de un trabajador activo y en qué plazo deben ser declaradas y pagadas? |url=http://www.supersalud.gob.cl/consultas/667/w3-article-2908.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210926171408/http://www.supersalud.gob.cl/consultas/667/w3-article-2908.html |archive-date=26 September 2021 |access-date=26 September 2021 |website=supersalud.gob.cl |publisher=[[Ministry of Health (Chile)|Superintendence of Health]]}}&lt;/ref&gt;

ෆොනාසා NHSS හි කොටසක් වන අතර සෞඛ්‍ය අමාත්‍යාංශය (චිලී) හරහා විධායක බලය ඇත. එහි මූලස්ථානය සන්තියාගෝ හි පිහිටා ඇති අතර විමධ්‍යගත රාජ්‍ය සේවය විවිධ ප්‍රාදේශීය කාර්යාල මගින් මෙහෙයවනු ලැබේ. ප්‍රතිලාභීන් මිලියන 12 කට වඩා ෆොනාසා වෙතින් ප්‍රතිලාභ ලබයි. ප්‍රතිලාභීන්ට ඉසැප්‍රේ හරහා වඩා මිල අධික පෞද්ගලික රක්ෂණයක් තෝරා ගත හැකිය.

2024 ගෝලීය කුසගින්න දර්ශකයේ, චිලී යනු 5 ට අඩු GHI ලකුණු ඇති රටවල් 22 න් එකකි.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Global Hunger Index Scores by 2024 GHI Rank |url=https://www.globalhungerindex.org/ranking.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225183607/https://www.globalhungerindex.org/ranking.html |archive-date=25 February 2022 |access-date=2024-12-13 |website=Global Hunger Index (GHI) - peer-reviewed annual publication designed to comprehensively measure and track hunger at the global, regional, and country levels |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== අධ්‍යාපනය ===
[[File:Casa_Central_de_la_Universidad_de_Chile.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Casa_Central_de_la_Universidad_de_Chile.jpg|thumb|සන්තියාගෝ හි චිලී විශ්ව විද්‍යාලයේ කැසා සෙන්ට්‍රල්]]
චිලීයේ, අධ්‍යාපනය ආරම්භ වන්නේ වයස අවුරුදු 5 දක්වා පෙර පාසලෙනි. වයස අවුරුදු 6 ත් 13 ත් අතර ළමුන් සඳහා ප්‍රාථමික පාසල සපයනු ලැබේ. ඉන්පසු සිසුන් වයස අවුරුදු 17 දී උපාධිය ලබා ගන්නා තෙක් ද්විතීයික පාසලට ඇතුළත් වේ.

ද්විතීයික අධ්‍යාපනය කොටස් දෙකකට බෙදා ඇත: පළමු වසර දෙක තුළ සිසුන් සාමාන්‍ය අධ්‍යාපනයක් ලබා ගනී. ඉන්පසු, ඔවුන් ශාඛාවක් තෝරා ගනී: විද්‍යාත්මක මානවවාදී අධ්‍යාපනය, කලාත්මක අධ්‍යාපනය හෝ තාක්ෂණික හා වෘත්තීය අධ්‍යාපනය. ද්විතීයික පාසල වසර දෙකකට පසු සහතිකයක් (ලයිසන්සියා ඩි එන්සෙසාන්සා මාධ්‍ය) ලබා ගැනීමෙන් අවසන් වේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chile |url=https://unevoc.unesco.org/home/Dynamic+TVET+Country+Profiles/country=CHL |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140429204820/http://www.unevoc.unesco.org/worldtvetdatabase1.php?ct=CHL |archive-date=29 April 2014 |access-date=29 April 2014 |website=UNESCO International Centre for Technical and Vocational Education and Training |series=TVET Country Profiles}}&lt;/ref&gt;

චිලී අධ්‍යාපනය ධනයෙන් වෙන් කර ඇත්තේ තට්ටු තුනක පද්ධතියක ය - පාසල්වල ගුණාත්මකභාවය සමාජ ආර්ථික පසුබිම් පිළිබිඹු කරයි:

* බොහෝ දුරට නොමිලේ සහ නරකම අධ්‍යාපන ප්‍රතිඵල ඇති, බොහෝ දුරට දුප්පත් සිසුන් සහභාගී වන නගර පාසල් (colegios municipales);
* මැද ආදායම් ලබන සිසුන් සහභාගී වන සහ සාමාන්‍යයෙන් මධ්‍යම මට්ටමේ ප්‍රතිඵල ලබා ගන්නා ශිෂ්‍යයාගේ පවුල විසින් ගෙවනු ලබන ගාස්තු මගින් අතිරේක කළ හැකි රජයෙන් යම් මුදලක් ලබා ගන්නා සහනාධාර සහිත පාසල්; සහ
* නිරන්තරයෙන් හොඳම ප්‍රතිඵල ලබා ගන්නා සම්පූර්ණයෙන්ම පෞද්ගලික පාසල්. බොහෝ පෞද්ගලික පාසල් මධ්‍ය කුටුම්භ ආදායමෙන් 0,5 සිට 1 දක්වා පැමිණීමේ ගාස්තු අය කරයි.&lt;ref&gt;{{cite web |date=30 December 2013 |title=Mensualidad de los colegios con los mejores puntajes en la PSU supera los mil |url=http://www.emol.com/noticias/nacional/2013/12/30/637336/mensualidad-en-colegios-top-10-en-la-psu-supera-los-250-mil.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719000507/http://www.emol.com/noticias/nacional/2013/12/30/637336/mensualidad-en-colegios-top-10-en-la-psu-supera-los-250-mil.html |archive-date=19 July 2014 |access-date=18 July 2014 |publisher=Emol.com}}&lt;/ref&gt;

ද්විතීයික පාසල සාර්ථකව අවසන් වූ පසු, සිසුන්ට උසස් අධ්‍යාපනයට ඉදිරියට යා හැකිය. චිලී හි උසස් අධ්‍යාපන පාසල් චිලී සාම්ප්‍රදායික විශ්ව විද්‍යාල වලින් සමන්විත වන අතර ඒවා රාජ්‍ය විශ්ව විද්‍යාල හෝ පෞද්ගලික විශ්ව විද්‍යාල ලෙස බෙදා ඇත. වෛද්‍ය විද්‍යාල ඇති අතර යුනිවර්සිඩෑඩ් ඩියාගෝ පෝටලේස් යන දෙකම යේල් විශ්ව විද්‍යාලය සමඟ හවුල්කාරිත්වයකින් නීති විද්‍යාල පිරිනමයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Program in Chile &amp;#124; Yale Law School |url=http://www.law.yale.edu/linkageinchili.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224103311/http://www.law.yale.edu/linkageinchili.htm |archive-date=24 December 2013 |access-date=22 December 2013 |publisher=Law.yale.edu}}&lt;/ref&gt;

== යොමු කිරීම් ==

[[ප්‍රවර්ගය:චිලී]]</text>
      <sha1>j0if8yp1iy692c8hr7170khytyzs4x5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>වේක් දූපත</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183959</id>
    <revision>
      <id>802506</id>
      <parentid>798310</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T22:21:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="277769" sha1="6fkuyuklpkunlef9fb7gkmraurhtp9x" xml:space="preserve">[[ගොනුව:VFA-27_Wake_Island.jpg|thumb|MCAS ඉවාකුනි හි පිහිටි [[ඇමෙරිකානු නාවික හමුදාව|එක්සත් ජනපද නාවික හමුදාවේ]] F/A-18E සුපර් හෝනට් බලඝණයක් වන VFA-27 රෝයල් මේස්, වේක් අයිලන්ඩ් හි &quot;ඩවුන්ටවුන්&quot; ප්‍රදේශයට ඉහළින් පියාසර කරයි.]]
'''වේක් දූපත''' ({{Langx|mh|Ānen Kio|4=island of the [[Sida fallax|kio flower]]}}), වේක් අටෝල් ලෙසද හැඳින්වේ, එය පැසිෆික් සාගරයේ මයික්‍රොනීසියා උප කලාපයේ කොරල් පරයකි. මෙම අතොළුව කොරල් පරයකින් වට වූ කලපුවක් වටා වේක්, විල්ක්ස් සහ පීල් දූපත් - දූපත් තුනකින් සමන්විත වේ. ආසන්නතම ජනාවාස දූපත වන්නේ මාෂල් දූපත් වල උටිරික් අටෝල් වන අතර එය ගිනිකොන දෙසින් සැතපුම් 592 (කිලෝමීටර් 953) ක් දුරින් පිහිටා ඇත.

1568 දී ඇල්වාරෝ ද මෙන්ඩානා ද නීරා විසින් එහි පළමු වාර්තාගත සොයා ගැනීමට පෙර, ප්‍රාග් ඓතිහාසික ඔස්ට්‍රෝනියානු නාවිකයින් විසින් මෙම දූපත සොයා ගන්නට ඇත. ඊළඟ සියවස් වලදී නැව් මෙම ප්‍රදේශයට සංචාරය කිරීම දිගටම කරගෙන ගිය නමුත්, 1899 දී එක්සත් ජනපදය එයට හිමිකම් කියන තෙක් දිවයින සංවර්ධනය නොවී පැවතුනි. 1935 දී පෑන් ඇමරිකන් එයාර්වේස් ගුවන් තොටුපළක් සහ හෝටලයක් ඉදිකර, ට්‍රාන්ස්-පැසිෆික් පියාසර බෝට්ටු මාර්ග සඳහා නැවතුම්පොළක් ලෙස වේක් දූපත ස්ථාපිත කරන තෙක් දිවයිනේ සැලකිය යුතු සංවර්ධනයක් ආරම්භ නොවීය. 1941 දෙසැම්බර් මාසයේදී දෙවන ලෝක යුද්ධයේ පැසිෆික් රඟහල විවෘත කිරීමේදී ජපානය දූපත අල්ලා ගත් අතර එහිදී 1945 සැප්තැම්බර් මාසයේදී යුද්ධය අවසන් වන තෙක් එය ජපන් ආක්‍රමණය යටතේ පැවතුනි. 1972 දී, පෑන් ඇමරිකන් එයාර්වේස් ට්‍රාන්ස්-පැසිෆික් ස්ථානගත කිරීම් සඳහා දිවයින භාවිතා කිරීම නැවැත්වූ අතර, ඒ වෙනුවට නතර නොවී සාගරය තරණය කළ හැකි බෝයිං 747 ගුවන් යානා භාවිතා කළේය. පෑන් ඇමරිකන් එයාර්වේස් ඉවත් කර ගැනීමත් සමඟ, දිවයිනේ පරිපාලනය එක්සත් ජනපද ගුවන් හමුදාව විසින් අත්පත් කර ගන්නා ලද අතර, පසුව 1975 දී නව ජීවිත මෙහෙයුම අතරතුර වියට්නාම සරණාගතයින් සඳහා සැකසුම් ස්ථානයක් ලෙස පරමාණුව භාවිතා කරන ලදී.

වේක් දූපත මාෂල් දූපත් විසින් හිමිකම දරන නමුත් එක්සත් ජනපදය විසින් අසංවිධානාත්මක සහ සංස්ථාගත නොකළ භූමියක් ලෙස පරිපාලනය කරනු ලබන අතර එය එක්සත් ජනපද කුඩා පිටත දූපත් වල කොටසකි. මෙම දූපත අභ්‍යන්තර කටයුතු දෙපාර්තමේන්තුව විසින් පරිපාලනය කරනු ලබන අතර එක්සත් ජනපද ගුවන් හමුදාව විසින් කළමනාකරණය කරනු ලැබේ. ස්ථිර පදිංචිකරුවන් නොමැති වුවද, ඕනෑම වේලාවක දිවයිනේ ආසන්න වශයෙන් 300 දෙනෙකු පමණ සිටිති, ප්‍රධාන වශයෙන් හමුදා නිලධාරීන් සහ කොන්ත්‍රාත්කරුවන්.

වේක්හි ස්වාභාවික ප්‍රදේශ සීමිත වර්ෂාපතනයට අනුවර්තනය වූ නිවර්තන ගස්, පඳුරු සහ තණකොළ මිශ්‍රණයකි. වේක්හි හර්මිට් කකුළුවන් සහ මීයන් දහස් ගණනක් ජීවත් වන අතර, අතීතයේ දී, මීයන් ගහනය පාලනය කිරීමට උපකාර කිරීම සඳහා බළලුන් හඳුන්වා දෙන ලද අතර, එය වරෙක මිලියන 2 ක් ලෙස ගණන් බලා ඇත. කුඩා පියාසර රහිත කුරුල්ලෙකු වන වේක් අයිලන්ඩ් රේල්, වරක් පරමාණුවේ ජීවත් වූ නමුත් දෙවන ලෝක යුද්ධ සමයේදී වඳ වී ගියේය. ඝන වෘක්ෂලතාදිය බොහෝ පක්ෂීන් විල්ක්ස් දූපතේ නම් කරන ලද පක්ෂි අභයභූමියක කූඩු කිරීමට හේතු වී ඇතත්, බොහෝ මුහුදු පක්ෂි විශේෂ ද වේක් වෙත පැමිණේ. වේක් දූපතේ ජලයෙන් යට වූ සහ මතුවන ඉඩම් පැසිෆික් දූපත් උරුම සමුද්‍ර ජාතික ස්මාරකයේ ඒකකයකි.
== නිරුක්තිය ==
[[File:Wake_Island_air.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wake_Island_air.JPG|වම|thumb|වේක් දූපත]]
වේක් දූපත එහි නම ලබාගෙන ඇත්තේ 1796 දී කුමරු විලියම් හෙන්රිගේ අණදෙන නිලධාරියා ලෙස සිටියදී අතොළුව නැවත සොයා ගත් බ්‍රිතාන්‍ය මුහුදු කපිතාන් සැමුවෙල් වේක් විසිනි.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sloan |first=Bill |title=Given Up for Dead |url=https://archive.org/details/givenupfordeadam0000sloa_z5h2 |date=January 29, 2008 |publisher=Random House |isbn=978-0553585674 |location=New York, New York, United States of America}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Spennemann|first=Dirk H. R.|date=2005|title=The Wreck of the Libelle and other Early European Visitors to Wake Island|url=https://researchoutput.csu.edu.au/en/publications/the-wreck-of-the-libelle-and-other-early-european-visitors-to-wak|url-status=live|journal=Micronesian Journal of the Humanities and Social Sciences|language=en|volume=4|issue=2|pages=108–122|doi=10.48512/XCV8459197|archive-url=https://web.archive.org/web/20240921003025/https://researchoutput.csu.edu.au/en/publications/the-wreck-of-the-libelle-and-other-early-european-visitors-to-wak|archive-date=September 21, 2024|access-date=September 21, 2024}}&lt;/ref&gt; මෙම නම සමහර විට කපිතාන් විලියම් වේක්ට ආරෝපණය කර ඇති අතර, ඔහු 1792 දී කුමරු විලියම් හෙන්රිගෙන් අතොළුව සොයා ගත් බව වාර්තා වේ.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Urwin |first=Gregory J. W. |url=https://books.google.com/books?id=_WsG39lnR9cC |title=Facing Fearful Odds: The Siege of Wake Island |date=2002 |publisher=University of Nebraska Press |isbn=0-8032-9562-6 |location=Lincoln, Nebraska |pages=22–23 |oclc=52430118 |access-date=May 28, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604180217/https://books.google.com/books?id=_WsG39lnR9cC |archive-date=June 4, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.newspapers.com/image/467054437|title=Discovery|last=Pierpont|first=Joseph|date=September 18, 1797|work=The North American|access-date=September 20, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240921003023/https://www.newspapers.com/image/467054437|archive-date=September 21, 2024|location=Philadelphia, Pennsylvania, United States of America|pages=3|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

පීල් දූපත 1841 දී දිවයිනට පැමිණි ස්වභාව විද්‍යාඥ ටයිටියන් පීල්ගේ නමින් නම් කර ඇති අතර, 1841 දී&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Captain Ross A. Dierdorff, U. S. Navy |date=April 1943 |title=Pioneer Party—Wake Island |url=https://www.usni.org/magazines/proceedings/1943/april/pioneer-party-wake-island |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231026162114/https://www.usni.org/magazines/proceedings/1943/april/pioneer-party-wake-island |archive-date=October 26, 2023 |access-date=October 26, 2023}}&lt;/ref&gt; වේක් ඇටෝල් වෙත එක්සත් ජනපද ගවේෂණයට නායකත්වය දුන් එක්සත් ජනපද නාවික නිලධාරි චාල්ස් විල්ක්ස්ගේ නමින් විල්ක්ස් දූපත නම් කර ඇත.&lt;ref name=&quot;Olson1996&quot;&gt;''History and Ornithological Journals of the Tanager Expedition of 1923 to the Northwestern Hawaiian Islands, Johnston and Wake Islands'', Storrs L. Olson, National Museum of Natural History, Smithsonian Institution, Washington, DC, February 1996&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Spiller |first=Harry |title=American POWs in World War II: twelve personal accounts of captivity by Germany and Japan |url=https://archive.org/details/americanpowsinwo0000spil |date=2009 |publisher=McFarland &amp; Co |isbn=978-0-7864-4275-1 |location=Jefferson, N.C}}&lt;/ref&gt;

== ඉතිහාසය ==
[[File:Wake_Island_Lagoon_Paradise_by_Matthew_Piatkowski.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wake_Island_Lagoon_Paradise_by_Matthew_Piatkowski.jpg|thumb|වේක් දූපතේ කලපුවේ තල් ගස්]]
[[File:Wake_Jun_15_050_(18471103304).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wake_Jun_15_050_(18471103304).jpg|thumb|වේක්ගේ කලපුව]]
[[File:Corl0268_(27906633966).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Corl0268_(27906633966).jpg|thumb|තිත් සහිත රාජාලි කිරණ (අයෙටොබැටස් නරිනාරි) වේක් දූපතේ කොරල් අසල පිහිනයි.]]

=== ප්‍රාග් ඉතිහාසය ===
දිවයිනේ පොලිනීසියානු මීයා සිටීමෙන් පෙනී යන්නේ වේක් දූපතට පොලිනීසියානු හෝ මයික්‍රොනීසියානු සංචාරකයින් විසින් මුල් අවධියේදී පැමිණ ඇති බවයි.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Olson|first1=S. L.|last2=Rauzon|first2=M. J.|date=2011|title=The extinct Wake Island Rail ''Gallirallus wakensis'': a comprehensive species account based on museum specimens and archival records|url=https://archive.org/details/sim_wilson-journal-of-ornithology_2011-12_123_4/page/663|journal=Wilson Journal of Ornithology|volume=123|issue=4|pages=663–689|doi=10.1676/11-029.1|s2cid=83517404}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Spennemann|first=D. H. R.|date=October 1997|title=Distribution of Rat Species (''Rattus spp.'') on the Atolls of the Marshall Islands: Past and Present Dispersal|url=https://repository.si.edu/handle/10088/5907|url-status=live|journal=Atoll Research Bulletin|volume=446|issue=446|page=4|doi=10.5479/si.00775630.446.1|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209142518/https://repository.si.edu/handle/10088/5907|archive-date=February 9, 2022|access-date=February 9, 2022|hdl=10088/5907}}&lt;/ref&gt; මාෂල් වාචික සම්ප්‍රදායට අනුව, මිනිසුන් පච්ච කෙටීමේ චාරිත්‍ර සඳහා ඇල්බට්‍රොස් ඇටකටු එකතු කරන ආනන් කියෝ නොහොත් &quot;තැඹිලි මලෙහි දූපත&quot; පිළිබඳ කථා කියයි. මාෂල් දූපත් වැසියන් ආනන් කියෝව දඩයම් කිරීම සහ ආහාර රැස් කිරීම සඳහා ක්‍රීඩා රක්ෂිතයක් ලෙස සැලකූ බවත්, බොකාක් ඇටෝල් සහ බිකාර් ඇටෝල් හි ඉඩම් පරිහරණ පිළිවෙත් වලට සමානව කිසිවෙකු එහි ස්ථිරව වාසය නොකළ බවත් ඩ්වයිට් හයින් අනුමාන කළේය. 1800 ගණන්වල මැද භාගයේදී, පළමු මිෂනාරිවරුන් මාෂල්ස් වෙත පැමිණි කාලය තුළ, දූපත් වැසියන් වේක් ඇටෝල් වෙත ගමන් කිරීම නැවැත්විය හැකි බවත් ඔහු අනුමාන කළේය.&lt;ref name=&quot;MicronesianReporter&quot;&gt;{{cite journal|last1=Heine|first1=Dwight|author-link1=Dwight Heine|last2=Anderson|first2=Jon A.|date=1971|title=Enen-kio: Island of the Kio Flower|url=https://books.google.com/books?id=RzsTAQAAIAAJ&amp;q=%22Island+of+the+orange+flower%22|url-status=live|journal=Micronesian Reporter|publisher=Public Information Office, Trust Territory of the Pacific Islands|volume=19|pages=34–37|archive-url=https://web.archive.org/web/20231004134036/https://books.google.com/books?id=RzsTAQAAIAAJ&amp;q=%22Island+of+the+orange+flower%22|archive-date=October 4, 2023|access-date=September 9, 2023}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, අතොළුවේ දුරස්ථභාවය සහ මිරිදිය ජලය නොමැතිකම ස්ථිර පූර්ව-නූතන මානව වාසස්ථාන වළක්වා ඇති බව විය හැකිය; පුරාණ කෞතුක වස්තු කිසිවක් සොයාගෙන නොමැත.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Education Resources: Regional Information, Wake Island |url=https://www.pacioos.hawaii.edu/education/region-wake/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231101132734/https://www.pacioos.hawaii.edu/education/region-wake/ |archive-date=November 1, 2023 |access-date=December 2, 2023 |website=Pacific Islands Ocean Observing System (PacIOOS) |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== මුල් කාලීන ගවේෂණය සහ නැව් සුන්බුන් ===
වේක් දූපතේ පළමු වාර්තාගත සොයාගැනීම 1568 ඔක්තෝබර් 2 වන දින ස්පාඤ්ඤ ගවේෂකයෙකු සහ නාවිකයෙකු වන ඇල්වාරෝ ද මෙන්ඩානා ද නීරා විසින් සිදු කරන ලදී. 1567 දී, මෙන්ඩානා සහ ඔහුගේ කාර්ය මණ්ඩලය පේරු හි කැලාඕ සිට ලොස් රේයිස් සහ ටොඩෝස් ලොස් සැන්ටොස් යන නැව් දෙකකින් ඉන්කා සම්ප්‍රදායේ සඳහන් දකුණු පැසිෆික් සාගරයේ රන් පොහොසත් භූමියක් සෙවීම සඳහා ගවේෂණයක් සඳහා පිටත්ව ගියහ. ටුවාලු සහ සොලමන් දූපත් නැරඹීමෙන් පසු, ගවේෂණය උතුරට ගොස් &quot;ලීග අටක් වට ප්‍රමාණයෙන් යුක්ත යැයි විනිශ්චය කරන ලද පහත් නිසරු දූපතක්&quot; වන වේක් දූපතට පැමිණියේය. දිනය, ඔක්තෝබර් 2, ඇසිසියේ ශාන්ත ෆ්‍රැන්සිස්ගේ මංගල්‍යයේ පෙර දිනය වූ බැවින්, කපිතාන් එය ශාන්ත ෆ්‍රැන්සිස් දූපත (ස්පාඤ්ඤ: ඉස්ලා සැන් ෆ්‍රැන්සිස්කෝ) ලෙස නම් කළේය. නැව්වලට ජලය අවශ්‍ය වූ අතර කාර්ය මණ්ඩලය ස්කර්වි රෝගයෙන් පීඩා වින්දා, නමුත් දූපත වටා ගමන් කිරීමෙන් පසු, වේක් ජලයෙන් තොර බවත් &quot;පොල් ගෙඩියක් (පොල්) හෝ පැන්ඩනස් එකක් නොතිබූ&quot; බවත් &quot;මුහුදු පක්ෂීන් සහ පඳුරු වලින් වැසී ඇති වැලි සහිත ස්ථාන හැර වෙනත් කිසිවක් එහි නොතිබූ බවත්&quot; තීරණය විය.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sharp |first=Andrew |url=https://books.google.com/books?id=HJYhAAAAMAAJ |title=The Discovery of the Pacific Islands |date=1960 |publisher=Clarendon Press |isbn=0-19-821519-3 |location=Oxford, England |page=47 |oclc=418115 |access-date=July 29, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604180246/https://books.google.com/books?id=HJYhAAAAMAAJ |archive-date=June 4, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Brand |first=Donald D. |title=The Pacific Basin: A History of Its Geographical Explorations |publisher=The American Geographical Society |year=1967 |editor-last=Friis |editor-first=Herman Ralph |page=133 |chapter=Geographical Explorations by the Spaniards}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=La Austrialia del Espíritu Santo. Volume 1: The journal of Fay Martin de Munilla O.F.M. and Other Documents Relating to the Voyage of Pedro Fernández de Quiró to the South Sea (1605–1606) and the Franciscan Missionary Plan (1617–1627) |date=2010 |publisher=Ashgate Publishing Limited |isbn=978-1-4094-1731-6 |location=Surrey, England |pages=110 |oclc=874143292 |orig-date=1966}}&lt;/ref&gt; (මෙන්ඩානාගේ ඛණ්ඩාංක පිළිබඳ විස්තරයට අනුව වේක් නැවත ස්ථානගත කිරීමට උත්සාහ කරන අතරතුර ජේම්ස් කුක් මුලින්ම හවායි දූපත් වෙත ළඟා විය.) &lt;ref&gt;{{citation|title=Hawaiian National Bibliography 1780–1900, ''Vol. I:'' 1780–1830|date=1999|url=https://books.google.com/books?id=WA3pXblqS20C|page=[https://books.google.com/books?id=WA3pXblqS20C&amp;pg=PA208 208]|editor-last=Forbes|editor-first=David W.|location=Honolulu|publisher=University of Hawai{{okina}}i Press|isbn=9780824820428}}.&lt;/ref&gt;

1796 දී, ප්‍රින්ස් විලියම් හෙන්රි නම් වෙළඳ නෞකාවේ කපිතාන් සැමුවෙල් වේක් ද වේක් දූපතට පැමිණ, වේක් දූපත තමාටම නම් කළේය. ඉන් ටික කලකට පසු, ටොන් 80 ක ලොම් වෙළඳ වෙළඳ බ්‍රිග් හැල්සියන් වේක් වෙත පැමිණි අතර, කැප්ටන් වේක්ගේ සංචාරය සහ අනෙකුත් පෙර යුරෝපීය සම්බන්ධතා ගැන නොදැන සිටි මාස්ටර් චාල්ස් විලියම් බාර්ක්ලි, ඔහුගේ නෞකාවට ගෞරවයක් වශයෙන් ඇටෝල් හැල්සියන් දූපත ලෙස නම් කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Wake Island |url=http://www.janeresture.com/wake/index.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107005313/http://www.janeresture.com/wake/index.htm |archive-date=January 7, 2019 |access-date=December 10, 2011 |publisher=Janeresture.com}}&lt;/ref&gt; 1823 දී, කපිතාන් එඩ්වඩ් ගාඩ්නර්, තල්මසුන් දඩයම් කිරීමේ නෞකාවක් වන බෙලෝනා හි අණදෙන නිලධාරියා ලෙස සිටියදී, {{coord|19|15|00|N|166|32|00|E}} හි පිහිටි දූපතකට ගිය අතර, එය සැතපුම් 20–25 (කිලෝමීටර 32–40) දිගකින් යුක්ත යැයි ඔහු විනිශ්චය කළේය. දූපත &quot;දැවයෙන් වැසී තිබූ අතර, ඉතා හරිත හා ග්‍රාමීය පෙනුමක් තිබුණි&quot;. මෙම වාර්තාව වේක් දූපතේ තවත් දර්ශනයක් ලෙස සැලකේ.&lt;ref name=&quot;Reynolds&quot;&gt;{{cite web |title=Reynold's Report to the House of Representatives |url=http://mysite.du.edu/~ttyler/ploughboy/usexex573.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111102160243/http://mysite.du.edu/~ttyler/ploughboy/usexex573.htm |archive-date=November 2, 2011 |access-date=December 10, 2011 |publisher=Mysite.du.edu}}&lt;/ref&gt;

[[File:Commodore_Charles_Wilkes,_commander_of_the_United_States_Exploring_Expedition_1838_-_1842.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Commodore_Charles_Wilkes,_commander_of_the_United_States_Exploring_Expedition_1838_-_1842.jpg|වම|thumb|1838–42 එක්සත් ජනපද නාවික හමුදාවේ එක්සත් ජනපද ගවේෂණ ගවේෂණයේ අණදෙන නිලධාරී ලුතිනන් චාල්ස් විල්ක්ස්]]
1841 දෙසැම්බර් 20 වන දින, එක්සත් ජනපද නාවික හමුදාවේ ලුතිනන් චාල්ස් විල්ක්ස් විසින් අණ දෙන ලද එක්සත් ජනපද ගවේෂණ ගවේෂණය, USS වින්සන්ස් හි වේක් වෙත පැමිණ දිවයින සමීක්ෂණය කිරීම සඳහා බෝට්ටු කිහිපයක් යැවීය. විල්ක්ස් මෙම අතොළුව විස්තර කළේ &quot;ත්‍රිකෝණාකාර හැඩයකින් යුත් පහත් කොරල් එකක් සහ මතුපිටින් අඩි 8 [2.4 m] ඉහළින්. එහි මධ්‍යයේ විශාල කලපුවක් ඇති අතර එය විවිධ විශේෂවල මසුන්ගෙන් හොඳින් පිරී තිබුණි; මේවා අතර සියුම් මල්ලට් කිහිපයක් ද විය.&quot; වේක්හි මිරිදිය ජලය නොතිබූ නමුත් පඳුරු වලින් වැසී තිබූ බවත්, &quot;ඒවායින් බහුලම වූයේ ටුවර්නෙෆෝර්ටියා&quot; බවත් ඔහු සඳහන් කළේය. ගවේෂණයේ ස්වභාව විද්‍යාඥ ටිටියන් පීල් සඳහන් කළේ &quot;මෙම දූපත සෑදීමේ ඇති එකම කැපී පෙනෙන කොටස මුහුදේ ප්‍රචණ්ඩත්වයෙන් ඉවතට විසිවී ගිය දැවැන්ත කොරල් කුට්ටි&quot; බවයි. පීල් කෙටි වලිග සහිත ඇල්බට්‍රොස් පක්ෂියෙකුගෙන් බිත්තරයක් එකතු කර, පොලිනීසියානු මීයෙකු ඇතුළු අනෙකුත් නිදර්ශක ගවේෂණයේ ස්වාභාවික ඉතිහාස එකතුවට එක් කළේය. &quot;පෙනුම අනුව, දිවයින සමහර විට ජලයෙන් යට විය යුතුය, නැතහොත් මුහුද එය මත සම්පූර්ණයෙන්ම කැඩී යයි&quot; යනුවෙන් විල්ක්ස් ද වාර්තා කළේය.&lt;ref&gt;''Narrative of the United States Exploring Expedition: During the Years 1838, 1839, 1840, 1841, 1842'', Volume 5, Charles Wilkes, C. Sherman, 1849, p. 267&lt;/ref&gt;

වේක් දූපත මුලින්ම ජාත්‍යන්තර අවධානය දිනා ගත්තේ ලිබෙල් බාර්ක් නෞකාවේ සුන්බුන් සමඟිනි. 1866 මාර්තු 4 වන දින රාත්‍රියේ, බ්‍රෙමන්හි ටොන් 650 ක් බරැති යකඩ ලෙලි සහිත ලිබෙල්, කුණාටුවක් අතරතුර වේක් දූපතේ නැගෙනහිර ගල්පරයට පහර දුන්නේය. කපිතාන් ඇන්ටන් ටෝබියස්ගේ අණ පරිදි, නෞකාව රසදිය (ක්වික්සිල්වර්) භාණ්ඩ තොගයක් සමඟ සැන් ෆ්‍රැන්සිස්කෝ සිට හොංකොං දක්වා ගමන් කරමින් සිටියේය. ජලය සඳහා දිවයිනේ දින තුනක් සෙවීම සහ කැණීමෙන් පසු, කාර්ය මණ්ඩලය සුන්බුන් වූ නෞකාවෙන් ඇමරිකානු ගැලුම් 200 (ලීටර් 760) ක ජල ටැංකියක් සොයා ගත්හ. වටිනා භාණ්ඩ ද සොයා ගෙන දිවයිනේ වළලනු ලැබූ අතර, රසදිය, කාසි සහ වටිනා ගල් කුප්පි 1,000 න් සමහරක් ද ඇතුළත් විය. ජල සැපයුම අඩුවීම සහ ගලවා ගැනීමේ කිසිදු සලකුණක් නොමැතිව සති තුනකට පසු, මගීන් සහ කාර්ය මණ්ඩලය වේක් වෙතින් පිටත් වී ලිබෙල් සිට ඉතිරි බෝට්ටු දෙකෙන් ගුවාම් (එවකට මරියානා දූපත් වල ස්පාඤ්ඤ ජනපදයේ මධ්‍යස්ථානය) වෙත යාත්‍රා කිරීමට උත්සාහ කළහ. මගීන් විසි දෙදෙනෙකු සහ කාර්ය මණ්ඩලයේ කොටසක් පළමු සහකරු රුඩොල්ෆ් කෞෂ්ගේ අණ යටතේ 22-අඩි (මීටර් 7) දිගු බෝට්ටුවේ යාත්‍රා කළ අතර, ඉතිරි කාර්ය මණ්ඩලය කපිතාන් ටෝබියස් සමඟ 20-අඩි (මීටර් 6) ගිග් එකේ යාත්‍රා කළහ. 1866 අප්‍රේල් 8 වන දින, දිගු බෝට්ටුව දින 13 ක් නිතර නිතර කුණාටු, කෙටි සලාක සහ නිවර්තන හිරු එළියෙන් පසු ගුවාම් වෙත ළඟා විය. කපිතාන් විසින් අණ කරන ලද ගිග් එක මුහුදේදී අතුරුදහන් විය.&lt;ref name=&quot;The wreck of the Libelle and other early European visitors to Wake Island&quot;&gt;&quot;The wreck of the Libelle and other early European visitors to Wake Island&quot;, ''Spennemann, D. H. R.'', Micronesian Journal of the Humanities and Social Sciences, 4:108–123, 2005&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Den Tod vor Augen: Die unglückliche Reise der Bremer Bark LIBELLE in den Jahren 1864 bis 1866&quot;, ''Bernd Drechsler, Thomas Begerow, Peter Michael Pawlik'', Hauschild Verlag, Bremen, 2007&lt;/ref&gt;

මරියානා දූපත් වල ස්පාඤ්ඤ ආණ්ඩුකාර ෆ්‍රැන්සිස්කෝ මොස්කෝසෝ වයි ලාරා, ගුවාම් හි ලිබෙල් නැව් සුන්බුන් වලින් දිවි ගලවා ගත් අයව පිළිගෙන ආධාර කළේය. අතුරුදහන් වූ ගිග් එක සෙවීමට සහ පසුව වළලනු ලැබූ නිධානය සොයා ගැනීමට ඔහුගේ බෑණා වන ජෝර්ජ් එච්. ජොන්ස්ටන් විසින් අණ කරන ලද සහ අණ කරන ලද ඇනා නම් ස්කූනර් එක පළමු සහකරු කෞෂ් සමඟ පිටත් කර යැවීමට ද ඔහු නියෝග කළේය. ඇනා අප්‍රේල් 10 වන දින ගුවාම් බලා පිටත් වූ අතර, වේක් දූපතේ දින දෙකකට පසු, වළලනු ලැබූ කාසි, වටිනා ගල් සහ ක්වික්සිල්වර් කුඩා ප්‍රමාණයක් සොයාගෙන බේරා ගත්තාය.&lt;ref&gt;&quot;Return of the Hokulele&quot;, ''The Friend'', Honolulu, Volume 1, Number 8, August 1, 1867, Edition 1, p. 72&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Libelle Wreckers&quot;, ''Hawaiian Gazette'', Honolulu, Wednesday, May 27, 1868, p. 1&lt;/ref&gt;

1870 ජූලි 29 වන දින, කපිතාන් හෙන්රි වැන්ඩර්වෝඩ්ගේ අණ යටතේ බ්‍රිතාන්‍ය තේ කපන නැවක් වන ඩෑෂින් වේව්, ෆුෂෝ සිට සිඩ්නි බලා යන ගමනේදී යාත්‍රා කළේය. අගෝස්තු 31 වන දින, &quot;කාලගුණය ඉතා ඝන වූ අතර, නැගෙනහිර දෙසට තද කුණාටුවක් හමා ගිය අතර, ප්‍රචණ්ඩ කුණාටු සහ දැවැන්ත මුහුදක් ඇති විය.&quot; රාත්‍රී 10:30 ට, බිඳීම් දක්නට ලැබුණු අතර, නැව වේක් දූපතේ ගල්පරයට පහර දුන්නේය. රාත්‍රී යාත්‍රාව කැඩී යාමට පටන් ගත් අතර, පෙ.ව. 10:00 ට, කාර්ය මණ්ඩලය දිගු බෝට්ටුව ලීවඩ් පැත්තට ඉහළින් දියත් කළහ. ඉවත් කිරීමේ අවුල් සහගත තත්ත්වය තුළ, කපිතාන් ප්‍රස්ථාරයක් සහ නාවික උපකරණ ලබා ගත් නමුත් මාලිමා යන්ත්‍රයක් ලබා ගත්තේය. කාර්ය මණ්ඩලය වයින් පෙට්ටියක්, පාන් කිහිපයක් සහ බාල්දි දෙකක් පටවා ගත් නමුත් පානීය ජලය නොතිබුණි. වේක් දූපතේ ආහාර හෝ ජලය නොමැති බව පෙනෙන්නට තිබූ බැවින්, කපිතාන් සහ ඔහුගේ 12 දෙනෙකුගෙන් යුත් කාර්ය මණ්ඩලය ඉක්මනින් පිටත් වී, හබලකට බ්ලැන්කට්ටුවක් සවි කර තාවකාලික රුවල් නිර්මාණය කළහ. ජලය නොමැති බැවින්, හයවන දින තද වැසි ඇද හැලෙන තෙක් සෑම මිනිසෙකුටම දිනපතා වයින් වීදුරුවක් ලබා දෙන ලදී. දිගු බෝට්ටුවේ බටහිර දෙසට දින 31 ක් ගසාගෙන යාමෙන් පසු, ඔවුන් කැරොලයින් දූපත් වල කොස්රේ (ස්ට්‍රෝංස් දූපත) වෙත ළඟා විය. කපිතාන් වැන්ඩර්වෝඩ්, වේක් දූපත &quot;ප්‍රස්ථාරවල දක්වා ඇති&quot; වැරදි ආකාරය නිසා ඩෑෂිං වේව් අහිමි වීමට හේතු විය. එය ඉතා අඩු වන අතර පැහැදිලි රාත්‍රියක පවා පහසුවෙන් දැකිය නොහැක.&lt;ref name=&quot;The wreck of the Libelle and other early European visitors to Wake Island&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&quot;Total Loss of Barque Dashing Wave, and Rescue of the Crew&quot;, ''The Sydney Morning Herald'', Monday, January 23, 1871, p. 4&lt;/ref&gt;

=== ඇමරිකානු ඈඳා ගැනීම ===
[[File:Commander_Taussig_of_the_USS_Bennington_claims_Wake_Island_for_the_United_States_of_America.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Commander_Taussig_of_the_USS_Bennington_claims_Wake_Island_for_the_United_States_of_America.jpg|thumb|USS බෙනින්ටන්හි අණදෙන නිලධාරී එඩ්වඩ් ඩී. ටවුසිග් 1899 ජනවාරි 17 වන දින ධජය එසවීම සහ 21-තුවක්කු ආචාරය සමඟ එක්සත් ජනපදය සඳහා වේක් දූපත විධිමත් ලෙස අත්පත් කර ගනී.]]
[[File:USS_Newport_News_(AK-3)_off_Wake_Island_on_24_September_1922.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:USS_Newport_News_(AK-3)_off_Wake_Island_on_24_September_1922.jpg|thumb|USS නිව්පෝට් නිවුස් (AK-3) 1922 දී වේක් දූපතට ගොස්, නැව් ගිලුණු නාවිකයින් එහි අතරමං වුවහොත් හදිසි ජලය සහ සැපයුම් සපයයි.]]
1898 දී හවායි ඈඳා ගැනීමත් සමඟ එම වසරේම ස්පාඤ්ඤ-ඇමරිකානු යුද්ධය අවසන් වීමෙන් ගුවාම් සහ පිලිපීනය අත්පත් කර ගැනීමත් සමඟ, හොනොලුලු සහ මැනිලා අතර අඩක් පමණ දුරින් පිහිටි හිමිකම් නොලබන සහ ජනාවාස නොවූ වේක් දූපත, වේගයෙන් ව්‍යාප්ත වන එක්සත් ජනපදයේ යුද නැව්වලට ඉන්ධන පිරවීම සඳහා හොඳ ස්ථානයක් ලෙස එක්සත් ජනපදය සලකා බැලීමට පටන් ගත්තේය. රාජ්‍ය නාවික හමුදාව සහ ගමන් කරන වෙළඳ සහ මගී වාෂ්ප නැව්. 1898 ජූලි 4 වන දින, අටවන හමුදා බලකායේ පිලිපීන ගවේෂණ බලකායේ 2 වන බලසේනාවේ එක්සත් ජනපද හමුදා බ්‍රිගේඩියර් ජෙනරාල් ෆ්‍රැන්සිස් වී. ග්‍රීන්, වේක් දූපතේ නතර වී එස්එස් චයිනා වාෂ්ප නැව් නෞකාවෙන් පිලිපීනයට යන අතරතුර එක්සත් ජනපද ධජය එසවීය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=November 7, 1997 |title=GAO/OGC-98-5 – U.S. Insular Areas: Application of the U.S. Constitution |url=http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/GAOREPORTS-OGC-98-5/content-detail.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927192012/http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/GAOREPORTS-OGC-98-5/content-detail.html |archive-date=September 27, 2013 |access-date=March 23, 2013 |publisher=U.S. Government Printing Office}}&lt;/ref&gt;

1899 ජනවාරි 17 වන දින, ජනාධිපති විලියම් මැකින්ලිගේ නියෝග මත, යූඑස්එස් බෙනින්ටන්හි කමාන්ඩර් එඩ්වඩ් ඩී. ටවුසිග් වේක් වෙත ගොඩ බැස එක්සත් ජනපදය සඳහා දිවයින විධිමත් ලෙස අත්පත් කර ගත්තේය. වෙඩි 21 ක ආචාරයකින් පසුව, ධජය ඔසවන ලද අතර, පහත සඳහන් ශිලා ලේඛනය සහිත ධජ කණුවට පිත්තල තහඩුවක් සවි කරන ලදී:{{Center|''ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය''
::''විලියම් මැකින්ලි, ජනාධිපති;''
::''ජෝන් ඩී. ලෝන්ග්, නාවික ලේකම්.''
::''කමාන්ඩර් එඩ්වඩ් ඩී. ටවුසිග්, එක්සත් ජනපදය,''
::''කමාන්ඩර් යූ.එස්.එස්. බෙනින්ටන්.''
::''1899 ජනවාරි 17 වන දින, ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය සඳහා වේක්''
::''අයිලන්ඩ් ලෙස හැඳින්වෙන ඇටෝල් අත්පත් කර ගත්තේය.''&lt;ref&gt;{{cite book|author=Rongxing Guo|title=Territorial Disputes and Resource Management: A Global Handbook|url=https://books.google.com/books?id=z5Le627xQLgC&amp;pg=PA255|year=2006|publisher=Nova Publishers|page=255|isbn=9781600214455|access-date=November 7, 2015|archive-date=February 3, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203022525/https://books.google.com/books?id=z5Le627xQLgC&amp;pg=PA255|url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}සබ්මැරීන් කේබලය සඳහා යෝජිත වේක් අයිලන්ඩ් මාර්ගය සැතපුම් 137 කින් (කිලෝමීටර් 220) කෙටි වුවද, හොනොලුලු සහ ගුවාම් අතර විදුලි පණිවුඩ කේබල් ස්ථානය සඳහා ස්ථානය ලෙස වේක් අයිලන්ඩ් නොව මිඩ්වේ දූපත් තෝරා ගන්නා ලදී. එක්සත් ජනපද නාවික හමුදාවේ උපකරණ කාර්යාංශයේ ප්‍රධානී රියර් අද්මිරාල් රෝයල් බර්ඩ් බ්‍රැඩ්ෆර්ඩ් 1902 ජනවාරි 17 වන දින එක්සත් ජනපද නියෝජිත මන්ත්‍රී මණ්ඩල කමිටුව ඉදිරියේ ප්‍රකාශ කළේ, &quot;වේක් දූපත සමහර විට මුහුදෙන් ගසාගෙන යන බවක් පෙනේ. එය සාගර මට්ටමට වඩා අඩි කිහිපයක් පමණක් ඉහළින් පිහිටා ඇති අතර, එහි කේබල් ස්ථානයක් ස්ථාපිත කළහොත්, මිල අධික වැඩ අවශ්‍ය වනු ඇත; ඊට අමතරව, එයට වරායක් නොමැති අතර, මිඩ්වේ දූපත් පරිපූර්ණ ලෙස වාසයට සුදුසු වන අතර මීටර් 18 (මීටර් 5) කෲෆ්ට් නැව් සඳහා සාධාරණ වරායක් ඇත.&quot;&lt;ref&gt;''Telegraph Age, Volume 20'', University of Minnesota, 1903, p. 161&lt;/ref&gt;

1902 ජුනි 23 වන දින, කපිතාන් ඇල්ෆ්‍රඩ් ක්‍රොස්කි විසින් අණ දෙන ලද සහ මැනිලා බලා යන USAT බුෆර්ඩ්, වේක් දූපත අසලින් ගමන් කරන විට වෙරළේ නැවක බෝට්ටුවක් දුටුවේය. ඉන් ටික කලකට පසු, ජපන් ජාතිකයින් දූපතට බෝට්ටුව දියත් කර ප්‍රවාහනය හමුවීමට යාත්‍රා කළහ. ජපන් ජාතිකයින් කපිතාන් ක්‍රොස්කිට පැවසුවේ ජපානයේ යොකොහාමා සිට පැමිණි ස්කූනර්වරයෙකු විසින් ඔවුන් දිවයිනට ගෙන ගොස් ඇති බවත්, ඔවුන් ගුවානෝ එකතු කර මාළු වියළන බවත්ය. කපිතාන් සැක කළේ ඔවුන් මුතු දඩයමේ යෙදී සිටින බවයි. ඔවුන්ගේ පාර්ශවයන්ගෙන් එක් අයෙකුට වෛද්‍ය ප්‍රතිකාර අවශ්‍ය බව ජපන් ජාතිකයින් හෙළි කළ අතර, රෝග ලක්ෂණ පිළිබඳ විස්තර වලින් කපිතාන් තීරණය කළේ රෝගය බොහෝ විට බෙරිබෙරි විය හැකි බවයි. ඔවුන්ට කිසිදු ප්‍රතිපාදන හෝ ජලය අවශ්‍ය නොවන බව ඔවුන් කපිතාන් ක්‍රොස්කිට දැනුම් දුන් අතර, ජපන් ස්කූනර් මාසයකින් පමණ නැවත පැමිණෙනු ඇතැයි අපේක්ෂා කළහ. මැනිලා වෙත ප්‍රවාහනයේදී රැගෙන යාමට ජපන් ජාතිකයින් ඉදිරිපත් කළ යෝජනාව ජපන් ජාතිකයින් ප්‍රතික්ෂේප කළ අතර, රෝගී මිනිසා සඳහා වෛද්‍ය සැපයුම් කිහිපයක්, දුම්කොළ කිහිපයක් සහ අහඹු සිදුවීම් කිහිපයක් ලබා දුන්හ.&lt;ref&gt;&quot;Japs Have Island&quot;, ''The Honolulu Star'', August 26, 1902, p. 6&lt;/ref&gt;

USAT බුෆර්ඩ් මැනිලා වෙත ළඟා වූ පසු, කපිතාන් ක්‍රොස්කි වේක් දූපතේ ජපන් ජාතිකයින් සිටින බව වාර්තා කළේය. USAT ෂෙරිඩන් වේක්හිදී ජපන් ජාතිකයින් සමඟ සමාන හමුවීමක් සිදු වූ බව ද ඔහු දැනගත්තේය. සිද්ධිය නාවික හමුදාවේ සහකාර ලේකම් චාල්ස් ඩාර්ලිංගේ අවධානයට යොමු කරන ලද අතර, ඔහු වහාම රාජ්‍ය දෙපාර්තමේන්තුවට දැනුම් දී ජපන් රජයෙන් පැහැදිලි කිරීමක් අවශ්‍ය බව යෝජනා කළේය. 1902 අගෝස්තු මාසයේදී, ජපන් අමාත්‍ය ටකහිරා කොගෝරෝ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සටහනක් ඉදිරිපත් කරමින්, ජපන් රජයට &quot;දිවයිනේ ස්වෛරීභාවය පිළිබඳව කිසිදු හිමිකම් පෑමක් නොමැති බවත්, නමුත් දිවයිනේ කිසියම් යටත්වැසියන් හමු වුවහොත් ඔවුන් සාමකාමී වාඩිලාගැනීම්වල නියැලී සිටින තාක් කල් ඔවුන් නිසි ලෙස ආරක්ෂා කළ යුතු බව අධිරාජ්‍ය රජය අපේක්ෂා කරන බවත්&quot; ප්‍රකාශ කළේය.&lt;ref name=&quot;The Marcus Island Case&quot;&gt;''The Marcus Island Case'', ''The New York Times'', August 20, 1902&lt;/ref&gt;

වේක් දූපත දැන් පැහැදිලිවම එක්සත් ජනපදයේ භූමියක් වූ නමුත්, මෙම කාලය තුළ ඇමරිකානු නැව් හරහා දිවයිනට පැමිණියේ ඉඳහිට පමණි. 1906 දෙසැම්බර් මාසයේදී කැපී පෙනෙන සංචාරයක් සිදු විය, පළමුවන ලෝක සංග්‍රාමයේදී බටහිර යුරෝපයේ ඇමරිකානු ගවේෂණ හමුදාවේ අණදෙන නිලධාරියා ලෙස පසුව ප්‍රසිද්ධියට පත් වූ එක්සත් ජනපද හමුදා ජෙනරාල් ජෝන් ජේ. පර්ෂිං, USAT තෝමස් හි වේක් හි නතර වී රුවල් කැන්වසයෙන් වැඩිදියුණු කරන ලද තරු 45 එක්සත් ජනපද ධජයක් එසවූ විට.&lt;ref&gt;&quot;Marines Set To Oust Japs From Wake&quot;, ''The Binghamton Press'', Saturday Evening, July 15, 1944, p. 13&lt;/ref&gt;

==== ජපන් ක්‍රියාකාරකම් ====
[[File:Poacher's_workshop,_Peale_Island,_July_27,_1923.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Poacher's_workshop,_Peale_Island,_July_27,_1923.jpg|වම|thumb|ටැනේජර් ගවේෂණයේ සාමාජිකයින් පීල් දූපතේ අතහැර දැමූ පිහාටු එකතු කිරීමේ කඳවුරක් ගවේෂණය කරයි.]]
සීමිත මිරිදිය සම්පත්, වරායක් නොමැති සහ සංවර්ධන සැලසුම් නොමැති වීමත් සමඟ, වේක් දූපත 20 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී ජනාවාස නොවූ දුරස්ථ පැසිෆික් දූපතක් ලෙස පැවතුනි. කෙසේ වෙතත්, විශාල මුහුදු පක්ෂි ජනගහනයක් ජපන් පිහාටු එකතු කිරීම ආකර්ෂණය කර ගත්හ. පිහාටු සහ පිහාටු සඳහා ගෝලීය ඉල්ලුම මිල්නරි කර්මාන්තය සහ තොප්පි සඳහා ජනප්‍රිය යුරෝපීය විලාසිතා නිර්මාණ මගින් මෙහෙයවනු ලැබූ අතර, අනෙක් ඉල්ලුම කොට්ට සහ ඇඳ ඇතිරිලි නිෂ්පාදකයින්ගෙන් ලැබුණි. ජපන් දඩයම්කරුවන් මධ්‍යම පැසිෆික් සාගරයේ බොහෝ දුරස්ථ දූපත් වල පිහාටු අස්වැන්න නෙළීම සඳහා කඳවුරු පිහිටුවා ගත්හ. පිහාටු වෙළඳාම ප්‍රධාන වශයෙන් අවධානය යොමු කළේ ලේසන් ඇල්බට්‍රොස්, කළු පාද සහිත ඇල්බට්‍රොස්, වෙස්මුහුණු බූබි, අඩු ෆ්‍රිගේට්බර්ඩ්, මහා ෆ්‍රිගේට්බර්ඩ්, සූටි ටර්න් සහ අනෙකුත් ටර්න් විශේෂ කෙරෙහි ය. 1904 පෙබරවාරි 6 වන දින, රියර් අද්මිරාල් රොබ්ලි ඩී. එවන්ස් USS ඇඩම්ස් නෞකාවෙන් වේක් දූපතට පැමිණි අතර ජපන් ජාතිකයින් පිහාටු එකතු කිරීම සහ ඔවුන්ගේ වරල් සඳහා මෝරුන් අල්ලා ගැනීම නිරීක්ෂණය කළේය. අතහැර දැමූ පිහාටු දඩයම් කඳවුරු 1922 දී සබ්මැරීන් ටෙන්ඩර් යූඑස්එස් බීවර් සහ 1923 දී යූඑස්එස් ටැනේජර් හි කාර්ය මණ්ඩලය විසින් දැක ඇත. පිහාටු එකතු කිරීම සහ පිහාටු සූරාකෑම එක්සත් ජනපදයේ භෞමිකව තහනම් කර තිබුණද, වේක් දූපතේ කිසිදු බලාත්මක කිරීමේ ක්‍රියාමාර්ගයක් පිළිබඳ වාර්තාවක් නොමැත.&lt;ref&gt;''Japanese Economic Exploitation of Central Pacific Seabird Populations, 1898–1915'', Spennemann, Dirk H. R., Pacific Studies, Vol. 21, Nos. 1/2, March/June 1998&lt;/ref&gt;[[File:F3_Baldeação_no_Cruzador_Benjamin_Constant_(26172003824).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:F3_Baldea%C3%A7%C3%A3o_no_Cruzador_Benjamin_Constant_(26172003824).jpg|thumb|බෙන්ජමින් කොන්ස්ටන්ට්]]
1908 ජනවාරි මාසයේදී, ජපානයේ ටටෙයාමා සිට දකුණු පැසිෆික් කලාපයට යන අතරතුර, ජපන් නෞකාවක් වන ටොයෝෂිමා මරු, දරුණු කුණාටුවකට මුහුණ දුන් අතර එමඟින් නෞකාව ආබාධිත වූ අතර කපිතාන් සහ කාර්ය මණ්ඩලයේ පස් දෙනා මුහුදට ගසාගෙන ගියහ. ඉතිරි කාර්ය මණ්ඩල සාමාජිකයින් 36 දෙනා වේක් දූපතට ගොඩ බැස්ස අතර මාස පහක දැඩි දුෂ්කරතා, රෝග සහ කුසගින්න දරා ගත්හ. 1908 මැයි මාසයේදී, බ්‍රසීල නාවික හමුදා පුහුණු නෞකාවක් වන බෙන්ජමින් කොන්ස්ටන්ට්, ලොව පුරා මුහුදු ගමනක යෙදී සිටියදී, දූපත අසලින් ගිය අතර, ඉරා දැමූ රතු ආපදා ධජයක් දුටුවේය. බෝට්ටුවක් ගොඩබෑමට නොහැකි වූ අතර, කාර්ය මණ්ඩලය කඹ සහ කේබල් භාවිතයෙන් දින තුනක අභියෝගාත්මක ගලවා ගැනීමේ මෙහෙයුමක් ක්‍රියාත්මක කර දිවි ගලවා ගත් 20 දෙනා ගොඩට ගෙනැවිත් යොකොහාමා වෙත ප්‍රවාහනය කළහ.&lt;ref&gt;''Rescued from Wake Island, Survivors of the Toyoshima Found by the Benjamin Constant'', The Pacific Commercial Advertiser, Honolulu, Friday, June 26, 1908, p. 30.&lt;/ref&gt;

==== එක්සත් ජනපද ගවේෂණ ====
1921 දී ඔහු විසින් රචිත Sea-Power in the Pacific: A Study of the American-Japanese Naval Problem නම් පොතේ, හෙක්ටර් සී. බයිවෝටර් විසින් ජපානයට එරෙහිව අනාගත මෙහෙයුම්වල නියැලී සිටින එක්සත් ජනපද නාවික නැව් සඳහා ගල් අඟුරු සහ තෙල් සැපයීම සඳහා වේක් දූපතේ හොඳින් ආරක්ෂා වූ ඉන්ධන පිරවුම්හලක් පිහිටුවීමට නිර්දේශ කරන ලදී.&lt;ref&gt;''Sea-Power in the Pacific: A Study of the American-Japanese Naval Problem'', Hector C. Bywater, Houghton Mifflin Company, Boston, 1921&lt;/ref&gt; 1922 ජුනි 19 වන දින, සබ්මැරීන් ටෙන්ඩර් USS බීවර් වේක් දූපතේ නාවික ඉන්ධන පිරවුම්හලක් පිහිටුවීමේ ප්‍රායෝගිකත්වය සහ ශක්‍යතාව තීරණය කිරීම සඳහා විමර්ශන කණ්ඩායමක් ගොඩ බැස්සේය. ලුතිනන් කමාන්ඩර් ෂර්වුඩ් පිකින් වාර්තා කළේ &quot;උපායමාර්ගික දෘෂ්ටි කෝණයකින්, වේක් දූපත වඩා හොඳින් ස්ථානගත කළ නොහැකි බවත්, එය මිඩ්වේ සමඟ මෙන්, හොනොලුලු සිට ගුවාම් දක්වා ගමන් මාර්ගය හරියටම තුනෙන් එකකට බෙදන බවත්&quot; ය. බෝට්ටු නාලිකාව කොරල් හිස් වලින් යටවී ඇති බවත් කලපුව ඉතා නොගැඹුරු බවත්, අඩි 15 (මීටර් 5) ට වඩා ගැඹුරකින් යුක්ත නොවන බවත්, එබැවින් වේක් මතුපිට යාත්‍රා සඳහා පදනමක් ලෙස සේවය කිරීමට නොහැකි වනු ඇති බවත්ය. &quot;පටවන ලද මෝටර් යාත්‍රා දියත් කිරීම්&quot; සඳහා කලපුවට නාලිකාව ඉවත් කිරීමට පිකින් යෝජනා කළ අතර එමඟින් වෙරළේ සිටින පාර්ශ්වයන්ට ගමන් කරන නැව් වලින් සැපයුම් ලබා ගත හැකි වූ අතර, ගුවන් යානා සඳහා කඳවුරක් ලෙස වේක් භාවිතා කිරීමට ඔහු තරයේ නිර්දේශ කළේය. පිකින් ප්‍රකාශ කළේ, &quot;දිගු කලක් ප්‍රකාශ කරන ලද ට්‍රාන්ස්-පැසිෆික් ගුවන් ගමන කවදා හෝ සිදු වුවහොත්, වේක් දූපත නිසැකවම අල්ලාගෙන අතරමැදි විවේක සහ ඉන්ධන වරායක් ලෙස භාවිතා කළ යුතුය.&quot;&lt;ref&gt;''Wake Island'', Lieutenant Commander Sherwood Picking, United States Naval Institute Proceedings, Volume 48, 1922, p. 2075&lt;/ref&gt;
[[File:Tanager_Expedition_tent_camp_at_Wake_Island,_1923.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tanager_Expedition_tent_camp_at_Wake_Island,_1923.jpg|වම|thumb|1923 දී විල්ක්ස් දූපතේ නැගෙනහිර කෙළවරේ පිහිටුවන ලද වේක් දූපතේ ටැනගර් ගවේෂණ කූඩාරම් කඳවුර]]
1923 දී, එවකට ජීව විද්‍යාත්මක සමීක්ෂණ කාර්යාංශය (එක්සත් ජනපද කෘෂිකර්ම දෙපාර්තමේන්තුවේ), බර්නිස් පෝවාහි බිෂොප් කෞතුකාගාරය සහ එක්සත් ජනපද නාවික හමුදාව විසින් ඒකාබද්ධ ගවේෂණයක් සංවිධානය කරන ලද අතර, පසුව ජීව විද්‍යාත්මක සමීක්ෂණ කාර්යාංශය විසින් හවායි දූපත් කුරුළු රක්ෂිතය ලෙස පරිපාලනය කරන ලදී. 1923 පෙබරවාරි 1 වන දින, කෘෂිකර්ම ලේකම් හෙන්රි සී. වොලස් නාවික හමුදාවේ සහභාගීත්වය ඉල්ලා නාවික හමුදා ලේකම් එඩ්වින් ඩෙන්බි අමතා කෘෂිකර්ම දෙපාර්තමේන්තුව විසින් පරිපාලනය නොකරන සියලුම දූපත් වන ජොන්ස්ටන්, මිඩ්වේ සහ වේක් වෙත ගවේෂණය පුළුල් කිරීමට නිර්දේශ කළේය. 1923 ජූලි 27 වන දින, පළමුවන ලෝක යුද්ධයේ බිම්බෝම්බ ඉවත් කරන්නෙකු වූ USS Tanager, පක්ෂි විද්‍යාඥ ඇලෙක්සැන්ඩර් වෙට්මෝර්ගේ නායකත්වය යටතේ වේක් දූපතට ටැනේජර් ගවේෂණය ගෙන ආ අතර, විල්ක්ස් හි නැගෙනහිර කෙළවරේ කූඩාරම් කඳවුරක් ස්ථාපිත කරන ලදී. ජූලි 27 සිට අගෝස්තු 5 දක්වා, ගවේෂණය පරමාණුව ප්‍රස්ථාරගත කර, පුළුල් සත්ව විද්‍යාත්මක හා උද්භිද විද්‍යාත්මක නිරීක්ෂණ සිදු කළ අතර, ලුතිනන් කමාන්ඩර් සැමුවෙල් වයිල්ඩර් කිංගේ අණ යටතේ නාවික යාත්‍රාව වෙරළට ඔබ්බෙන් ශබ්ද සමීක්ෂණයක් සිදු කළ අතරතුර, බිෂොප් කෞතුකාගාරය සඳහා නිදර්ශක රැස් කළේය. වේක් හි අනෙකුත් ජයග්‍රහණ අතරට අතහැර දැමූ ජපන් පිහාටු දඩයම් කඳවුරු තුනක් පරීක්ෂා කිරීම, දැන් වඳ වී ගොස් ඇති වේක් අයිලන්ඩ් දුම්රිය මාර්ගයේ විද්‍යාත්මක නිරීක්ෂණ සහ වේක් අයිලන්ඩ් යනු මධ්‍යම කලපුවක් සහිත දූපත් තුනක කණ්ඩායමක් වන පරමාණුවක් බව තහවුරු කිරීම ඇතුළත් විය. 1841 දී වේක් වෙත මුල් පුරෝගාමී එක්සත් ජනපද ගවේෂණ ගවේෂණයට නායකත්වය දුන් චාල්ස් විල්ක්ස් සඳහා වෙට්මෝර් නිරිතදිග දූපත නම් කරන ලදී. වයඹදිග දූපත එම 1841 ගවේෂණයේ ප්‍රධාන ස්වභාව විද්‍යාඥයා වූ ටයිටියන් පීල් වෙනුවෙන් නම් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Olson1996&quot; /&gt;

=== පෑන් ඇමරිකානු ගුවන් සේවය ===
[[File:Martin_130_NC14716_&quot;China_Clipper&quot;_(5965549649).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Martin_130_NC14716_%22China_Clipper%22_(5965549649).jpg|thumb|එතෙක් එක්සත් ජනපදයේ ඉදිකරන ලද විශාලතම ගුවන් යානා තුනක් වන මාටින් එම් -130 (ඡායාරූපයේ) පැසිෆික් සාගරය හරහා ගමන් කළේ චීනය, පිලිපීනය සහ හවායි වෙත ගුවන් ගමන් වල නැවතුම් ස්ථාන ලෙස වේක් වැනි දුරස්ථ දූපත් භාවිතා කරමිනි.]]
[[File:Wake_Atoll_National_Historic_landmark_remains_of_Pan_Am_pier_Peale_Island.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wake_Atoll_National_Historic_landmark_remains_of_Pan_Am_pier_Peale_Island.jpg|thumb|සීප්ලේන් ඉන්ධන පිරවුම් ස්ථානය සහ ගුවන් තොටුපළ සඳහා පෑන්-ඇම් පියර් හි නටබුන්]]
ලෝකයේ එවකට විශාලතම ගුවන් සේවය වන පෑන් ඇමරිකානු එයාර්වේස් (PAA) හි සභාපති ජුවාන් ට්‍රිප්, එක්සත් ජනපදය සහ චීනය අතර මගී ගුවන් සේවාවක් ලබා දීමෙන් ගෝලීය වශයෙන් ව්‍යාප්ත කිරීමට අවශ්‍ය විය. පැසිෆික් සාගරය තරණය කිරීමට, ඔහුගේ ගුවන් යානා ඉන්ධන පිරවීම සහ නඩත්තුව සඳහා විවිධ ස්ථානවල නතර කරමින් දූපත් වලට පැනීමට සිදුවනු ඇත. ඔහු මුලින්ම ඔහුගේ ගෝලයේ මාර්ගය සැලසුම් කිරීමට උත්සාහ කළ නමුත් එය මිඩ්වේ සහ ගුවාම් අතර විවෘත මුහුද පමණක් පෙන්නුම් කළේය. ඊළඟට, ඔහු 19 වන සියවසේ ක්ලිපර් නැව් ලොග් සහ ප්‍රස්ථාර අධ්‍යයනය කිරීම සඳහා නිව්යෝර්ක් මහජන පුස්තකාලයට ගිය අතර ඔහු එතරම් ප්‍රසිද්ධ නැති කොරල් පරමාණුවක් වන වේක් අයිලන්ඩ් &quot;සොයා ගත්තේය&quot;. වේක් සහ මිඩ්වේ හි ඔහුගේ සැලසුම් ඉදිරියට ගෙන යාමට, ට්‍රිප්ට සෑම දූපතකටම ප්‍රවේශය ලබා දිය යුතු අතර පහසුකම් ඉදිකිරීමට සහ ක්‍රියාත්මක කිරීමට අනුමැතිය ලබා දිය යුතුය; කෙසේ වෙතත්, දූපත් කිසිදු නිශ්චිත එක්සත් ජනපද රජයේ ආයතනයක අධිකරණ බලය යටතේ නොතිබුණි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chronicling Wake Island |url=https://www.panam.org/pan-am-stories/775-chronicling-wake-island |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230731234300/https://www.panam.org/pan-am-stories/775-chronicling-wake-island |archive-date=July 31, 2023 |access-date=April 26, 2021 |website=Panam.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Trippe the Light Fantastic|author=Harold Evans|date=February 24, 2005|work=[[The Wall Street Journal]]}}&lt;/ref&gt;

මේ අතර, එක්සත් ජනපද නාවික හමුදා සැලසුම්කරුවන් සහ රාජ්‍ය දෙපාර්තමේන්තුව ජපන් අධිරාජ්‍යයේ ව්‍යාප්තිවාදී ආකල්පය සහ බටහිර පැසිෆික් කලාපයේ වර්ධනය වන සටන්කාමීත්වය පිළිබඳව වඩ වඩාත් තැති ගත්හ. පළමුවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසුව, ජාතීන්ගේ සංගමය විසින් දකුණු මුහුදු ජනවරම (&quot;නැන්යෝ&quot;) ජපානයට (පළමු ලෝක යුද්ධයේදී මිත්‍ර පාක්ෂික බලවතුන්ට සම්බන්ධ වූ) ලබා දී ඇති අතර, එයට ජර්මානු අධිරාජ්‍යයේ පැරණි යටත් විජිතයක් වූ සමකයට උතුරින් ජපානය විසින් අත්පත් කරගෙන සිටි මයික්‍රොනීසියා දූපත් ඇතුළත් විය; මේවාට පලාවු, මයික්‍රොනීසියා ෆෙඩරල් රාජ්‍යයන්, උතුරු මරියානා දූපත් සහ මාෂල් දූපත් යන නූතන ජාතීන්/රාජ්‍යයන් ඇතුළත් වේ. 1920 සහ 1930 ගණන් වලදී, ජපානය තම බලතල සහිත භූමියට ප්‍රවේශය සීමා කළ අතර 1922 වොෂින්ටන් නාවික ගිවිසුමට පටහැනිව මයික්‍රොනීසියාව පුරා වරායන් සහ ගුවන් තොටුපළවල් සංවර්ධනය කිරීමට පටන් ගත් අතර එමඟින් එක්සත් ජනපදය සහ ජපානය යන දෙකම පැසිෆික් දූපත් වල හමුදා බලකොටු පුළුල් කිරීම තහනම් කරන ලදී. ට්‍රිප්ගේ සැලසුම් කළ පෑන් ඇමරිකානු එයාර්වේස් ගුවන් සේවා මාර්ගය වේක් සහ මිඩ්වේ හරහා ගමන් කිරීමත් සමඟ, එක්සත් ජනපද නාවික හමුදාව සහ රාජ්‍ය දෙපාර්තමේන්තුව වාණිජ ගුවන් සේවා ව්‍යවසායක මුවාවෙන් පැසිෆික් සාගරය හරහා ඇමරිකානු ගුවන් බලය ප්‍රක්ෂේපණය කිරීමට අවස්ථාවක් දුටුවේය. 1934 ඔක්තෝබර් 3 වන දින, ට්‍රිප් නාවික ලේකම්වරයාට ලිපියක් යවමින්, වේක් දූපතේ පස් අවුරුදු බදු දීමක් ඉල්ලා සිටිමින්, අලුත් කිරීම් හතරක් සඳහා විකල්පයක් ඉල්ලා සිටියේය. PAA හි කඳවුරු සංවර්ධනයේ විභව මිලිටරි වටිනාකම සැලකිල්ලට ගෙන, නොවැම්බර් 13 වන දින, නාවික මෙහෙයුම් ප්‍රධානී අද්මිරාල් විලියම් එච්. ස්ටෑන්ඩ්ලි USS නයිට්‍රෝ විසින් වේක් සමීක්ෂණයක් කිරීමට නියෝග කළ අතර, දෙසැම්බර් 29 වන දින ජනාධිපති ෆ්‍රෑන්ක්ලින් ඩී. රූස්වෙල්ට් විධායක නියෝගය 6935 නිකුත් කළ අතර, එමඟින් වේක් දූපත සහ ජොන්ස්ටන්, මිඩ්වේ හි වැලි දූපත සහ කිංමන් රීෆ් නාවික දෙපාර්තමේන්තුවේ පාලනය යටතේ තැබීය. රියර් අද්මිරාල් හැරී ඊ. යාර්නෙල් නාවික හමුදාවේ හමුදා අභිප්‍රායන් වසං කිරීම සඳහා වේක් දූපත කුරුළු අභයභූමියක් ලෙස නම් කළේය.&lt;ref&gt;''China Clipper: The Age of the Great Flying Boats'', Robert Gandt, Naval Institute Press, September 23, 2013&lt;/ref&gt;

1935 මාර්තු 8 වන දින USS නයිට්‍රෝ නෞකාව වේක් දූපතට පැමිණ, දින දෙකක භූමි, සමුද්‍ර සහ ගුවන් සමීක්ෂණයක් සිදු කළ අතර, එමඟින් නාවික හමුදාවට උපායමාර්ගික නිරීක්ෂණ සහ පරමාණුවේ සම්පූර්ණ ඡායාරූප ආවරණය ලබා දුන්නේය. දින හතරකට පසු, මාර්තු 12 වන දින, නාවික ලේකම් ක්ලෝඩ් ඒ. ස්වන්සන් විසින් වේක් දූපතේ පහසුකම් ඉදිකිරීම සඳහා පෑන් ඇමරිකානු ගුවන් සේවයට නිල වශයෙන් අවසර ලබා දෙන ලදී.&lt;ref name=&quot;A Magnificent Fight&quot;&gt;{{Cite web |last=Cressma |first=Robert J. |title=A Magnificent Fight: Marines in the Battle for Wake Island |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USMC/USMC-C-Wake.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031091703/http://www.ibiblio.org/hyperwar/USMC/USMC-C-Wake.html |archive-date=October 31, 2023 |access-date=November 2, 2023 |work=Marines in World War II Commemorative Series}}&lt;/ref&gt;[[File:SS_North_Haven_unloading_at_Wilkes_Island,_Wake_Atoll.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:SS_North_Haven_unloading_at_Wilkes_Island,_Wake_Atoll.jpg|වම|thumb|පෑන් ඇමරිකානු එයාර්වේස් (PAA) ඉදිකිරීම් සේවකයින්ට SS නෝර්ත් හෙවන් සිට වේක් ඇටෝල් හි විල්ක්ස් දූපතේ තටාකය දක්වා &quot;සැහැල්ලු&quot; ගොඩනැගිලි ද්‍රව්‍ය.]]
පැසිෆික් සාගරයේ කඳවුරු ඉදිකිරීම සඳහා, PAA විසින් 1935 මැයි 9 වන දින වේක් දූපතට පැමිණි ටොන් 6,700 ක භාණ්ඩ ප්‍රවාහන නෞකාවක් වන SS නෝර්ත් හෙවන් කුලියට ගත් අතර, පෑන් ඇමරිකානු පහසුකම් ඉදිකිරීම ආරම්භ කිරීමට සහ පියාසර බෝට්ටු ගොඩබෑමේ ප්‍රදේශයක් සඳහා කලපුව ඉවත් කිරීමට ඉදිකිරීම් සේවකයින් සහ අවශ්‍ය ද්‍රව්‍ය සහ උපකරණ ලබා දුන්නේය. පරමාණුව වටකර ඇති කොරල් පරය නෞකාව නොගැඹුරු කලපුවට ඇතුළු වී නැංගුරම් ලා ගැනීම වළක්වන ලදී. සැපයුම් සහ සේවකයින් ගොඩබිමට ප්‍රවාහනය කිරීම සඳහා සුදුසු එකම ස්ථානය අසල පිහිටි විල්ක්ස් දූපතයි; කෙසේ වෙතත්, ගවේෂණයේ ප්‍රධාන ඉංජිනේරු චාල්ස් ආර්. රසල් තීරණය කළේ විල්ක්ස් ඉතා පහත් බවත්, සමහර විට ජලයෙන් යටවන බවත්, පීල් දූපත පෑන් ඇමරිකානු පහසුකම් සඳහා හොඳම ස්ථානය බවත්ය. නැව පැටවීම සඳහා, භාණ්ඩ නැවෙන් වෙරළට සැහැල්ලු කර (බාර්ජ් කර), විල්ක්ස් හරහා ගෙන ගොස්, පසුව වෙනත් බාර්ජ් එකකට මාරු කර කලපුව හරහා පීල් දූපතට ඇදගෙන යන ලදී. යමෙකු මීට පෙර දේවානුභාවයෙන් නෝර්ත් හෙවන් වෙත දුම්රිය මාර්ග රේල් පීලි පටවා ඇති බැවින්, විල්ක්ස් හරහා කලපුවට සැපයුම් ගෙනයාම පහසු කිරීම සඳහා මිනිසුන් පටු-මාපක දුම්රිය මාර්ගයක් ඉදි කළහ. මාර්ගය ට්‍රැක්ටරයකින් ඇදගෙන යන පැතලි ඇඳ ඇති මෝටර් රථයක් භාවිතා කළේය. ජුනි 12 වන දින, නෝර්ත් හෙවන් ගුවාම් බලා පිටත් වූ අතර, විවිධ PAA කාර්මිකයන් සහ ඉදිකිරීම් කාර්ය මණ්ඩලයක් ඉතිරි කළේය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://archives.chicagotribune.com/1935/07/07/page/70/article/whats-new-in-world-of-airplanes-and-air-transportation/index.html|title=What's New in World of Airplanes and Air Transportation, Toil on Desolate Isles to Make Pacific Airway Path|date=July 7, 1935|work=Chicago Tribune|access-date=September 18, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925072920/http://archives.chicagotribune.com/1935/07/07/page/70/article/whats-new-in-world-of-airplanes-and-air-transportation/index.html|archive-date=September 25, 2015|page=70|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

කලපුව මැද, කොලොම්බියා විශ්ව විද්‍යාලයේ පිහිනුම් ක්‍රීඩකයෙකු සහ නිදහස් කිමිදුම්කරුවෙකු වන බිල් මුල්ලාහේට, පියාසර බෝට්ටු සඳහා සැතපුම් 1 (මීටර් 1,600 ) දිග, යාර 300 (මීටර් 270) පළල, 6 අඩි (මීටර් 2 ) ගැඹුරු ගොඩබෑමේ ප්‍රදේශයකින් කොරල් හිස් සිය ගණනක් පුපුරවා හැරීම සඳහා ඩයිනමයිට් ආරෝපණ තැබීමේ කාර්යය පැවරී තිබුණි.&lt;ref name=&quot;Daley1980&quot;&gt;{{cite book |author=Robert Daley |url=https://archive.org/details/americansagajuan0001dale |title=An American saga: Juan Trippe and his Pan Am empire |publisher=Random House, Incorporated |year=1980 |isbn=978-0-394-50223-6 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; වේක් ඇටෝල් කලපුවේ කොරල් හිස් මත මාස තුනක් පුරා කෙටි ටොන් 5 ක් (මෙට්‍රික් ටොන් 4.5) පමණ ඩයිනමයිට් භාවිතා කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Davidson&quot;&gt;{{cite report|title=Historic American Landscapes Survey: Wake Island|first1=Joy|last1=Davidson|first2=Wendie|last2=McAllaster|publisher=National Park Service|location=Washington, D.C.|date=2011|page=6|number=HALS No. UM-1|url=http://lcweb2.loc.gov/master/pnp/habshaer/um/um0000/um0061/data/um0061data.pdf|access-date=October 6, 2021|archive-date=September 4, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210904165008/http://lcweb2.loc.gov/master/pnp/habshaer/um/um0000/um0061/data/um0061data.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

අගෝස්තු 17 වන දින, වේක් දූපතේ පළමු ගුවන් යානය ගොඩබෑම සිදු වූයේ මිඩ්වේ සහ වේක් අතර මාර්ගයේ සමීක්ෂණ පියාසැරියකදී PAA පියාසර බෝට්ටුවක් කලපුවට ගොඩ බැස්සවීමෙනි.&lt;ref name=&quot;Gilbert2012&quot;&gt;{{cite book |author=Bonita L. Gilbert |url=https://books.google.com/books?id=FpDUAgAAQBAJ |title=Building for War: The Epic Saga of the Civilian Contractors and Marines of Wake Island in World War II |publisher=Casemate |year=2012 |isbn=978-1-61200-129-6 |access-date=January 11, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203022527/https://books.google.com/books?id=FpDUAgAAQBAJ |archive-date=February 3, 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

PAA පහසුකම් ඉදිකිරීම සම්පූර්ණ කිරීම සඳහා උතුරු හෙවන් හි දෙවන ගවේෂණය 1936 පෙබරවාරි 5 වන දින වේක් දූපතට පැමිණියේය. විල්ක්ස් දූපත් දුම්රිය මාර්ගය සඳහා ටොන් පහක ඩීසල් එන්ජිමක් ඉවත් කරන ලද අතර, දුම්රිය මාර්ගය තොටුපළේ සිට තොටුපළ දක්වා ධාවනය වන පරිදි දිගු කරන ලදී. පීලේ හි කලපුව හරහා, කම්කරුවන් කාමර 48 ක් සහ පුළුල් ආලින්ද සහ වෙරන්ඩා සහිත පෙර සැකසූ ව්‍යුහයක් වන පෑන් ඇමරිකානු හෝටලය එකලස් කළහ. හෝටලය මධ්‍යම ලොබියකින් ඉදිකරන ලද පියාපත් දෙකකින් සමන්විත වූ අතර, සෑම කාමරයකම උණු වතුර ස්නානයක් සහිත නාන කාමරයක් තිබුණි. PAA පහසුකම් කාර්ය මණ්ඩලයට මුළුතැන්ගෙයි සහායකයින්, හෝටල් සේවා සහායකයින් සහ කම්කරුවන් ලෙස සේවය කළ ගුවාම්හි චමෝරෝ මිනිසුන් කණ්ඩායමක් ඇතුළත් විය.&lt;ref name=&quot;Riding the Reef&quot;&gt;''Riding the Reef – A Pan American Adventure with Love'', Bert Voortmeyer, Carol Nickisher, Paladwr Press, 2005&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wake Island Line 1936, Page 40&quot;&gt;''Diesel to Run on Wake Island Line'', Popular Science, April 1936, Vol. 128, No. 4, p. 40&lt;/ref&gt; පීලේ හි ගම්මානය &quot;PAAville&quot; යන අන්වර්ථ නාමයෙන් හඳුන්වනු ලැබූ අතර එය වේක් හි පළමු &quot;ස්ථිර&quot; මිනිස් ජනාවාසය විය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 29, 2016 |title=Of Flying Clouds and China. Clippers: Pacific Steppingstones: Wake |url=https://flyingcloudschinaclippers.blogspot.com/2016/06/pacific-steppingstones-wake.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426184938/https://flyingcloudschinaclippers.blogspot.com/2016/06/pacific-steppingstones-wake.html |archive-date=April 26, 2021 |access-date=April 26, 2021}}&lt;/ref&gt;
[[File:PAA_Hotel_and_facilities_at_Wake_Island.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:PAA_Hotel_and_facilities_at_Wake_Island.jpg|thumb|වේක් ඇටෝල් හි පීලේ දූපතේ පෑන් ඇමරිකානු එයාර්වේස් හෝටලයේ සහ පහසුකම්වල ගුවන් දසුන. හෝටලය වම් පසින් පිහිටා ඇති අතර, ලිබෙල් නැව් සුන්බුන් වලින් නැංගුරම සහ &quot;ක්ලිපර්&quot; මුහුදු ගුවන් යානා තොටුපළට යන පර්ගෝලා දකුණු පසින් පිහිටා ඇත.]]
1936 ඔක්තෝබර් වන විට, පෑන් ඇමරිකානු ගුවන් සේවය එහි මාටින් M-130 &quot;පියාඹන ක්ලිපර්&quot; තුනෙන් යුත් කුඩා ගුවන් යානා සමූහයෙන් පැසිෆික් සාගරය හරහා මගීන් ප්‍රවාහනය කිරීමට සූදානම් විය. ඔක්තෝබර් 11 වන දින, චයිනා ක්ලිපර් මාධ්‍යවේදීන් දස දෙනෙකු සමඟ මාධ්‍ය ගුවන් යානයකින් වේක් වෙත ගොඩ බැස්සේය. සතියකට පසු, ඔක්තෝබර් 18 වන දින, PAA සභාපති ජුවාන් ට්‍රිප් සහ VIP මගීන් පිරිසක් පිලිපීන ක්ලිපර් (NC14715) හි වේක් වෙත පැමිණියහ. ඔක්තෝබර් 25 වන දින, හවායි ක්ලිපර් (NC14714) පැසිෆික් සාගරය තරණය කළ පළමු ගෙවන ගුවන් මගීන් සමඟ වේක් වෙත ගොඩ බැස්සේය. 1937 දී, වේක් දූපත PAA හි ජාත්‍යන්තර ට්‍රාන්ස්-පැසිෆික් මගී සහ ගුවන් තැපැල් සේවාව සඳහා නිත්‍ය නැවතුමක් බවට පත් වූ අතර, සතියකට නියමිත ගුවන් ගමන් දෙකක්, එකක් මිඩ්වේ සිට බටහිර දෙසට සහ එකක් ගුවාම් සිට නැගෙනහිර දෙසට ය.&lt;ref name=&quot;Riding the Reef&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Wake Island Line 1936, Page 40&quot; /&gt; පෑන් අම් මාටින් M130 ට අමතරව බෝයිං 314 ක්ලිපර් පියාසර බෝට්ටු ද පියාසර කළේය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chronicling Wake Island |url=https://www.panam.org/pan-am-stories/775-chronicling-wake-island |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230731234300/https://www.panam.org/pan-am-stories/775-chronicling-wake-island |archive-date=July 31, 2023 |access-date=October 24, 2023 |website=panam.org}}&lt;/ref&gt;[[File:Gallirallus_wakensis.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gallirallus_wakensis.jpg|වම|thumb|1930 ගණන්වල අගභාගයේදී පෑන්-ඇම් හෝටලයට පැමිණි අයගේ නිරීක්ෂණ මගින්, වේක් අයිලන්ඩ් රේල් පීලි පිළිබඳ එකම නිරීක්ෂණ කිහිපයක් සපයන ලදී. මෙම පරමාණුවට ආවේණික වූ නමුත් දෙවන ලෝක යුද්ධ සමයේදී වඳ වී ගිය පියාසර කළ නොහැකි කුරුල්ලෙකි.]]1930 ගණන්වල අගභාගයේදී පෑන්-ඇම් හෝටලයට පැමිණි අයගේ නිරීක්ෂණ මගින්, වේක් අයිලන්ඩ් හි ජීවත්වන රේල් පීලි පිළිබඳ එකම නිරීක්ෂණ කිහිපයක් සපයන ලදී, එය පරමාණුවට ආවේණික වූ නමුත් දෙවන ලෝක යුද්ධයේදී වඳ වී ගිය පියාසර නොකරන පක්ෂියෙකි. වේක් අයිලන්ඩ් හයිඩ්‍රොපොනික් විද්‍යාවේ මුල් සාර්ථකත්වයන්ගෙන් එකක් ලෙස ගෞරවයට පාත්‍ර වේ, එමඟින් පෑන් ඇමරිකානු ගුවන් සේවයට තම මගීන් සඳහා එළවළු වගා කිරීමට හැකි විය, මන්ද නැවුම් එළවළු ගුවන් මගින් ප්‍රවාහනය කිරීම මිල අධික වූ අතර දිවයිනට ස්වාභාවික පස නොතිබුණි.&lt;ref&gt;''Nice Clean Gardening'', Frank J. Taylor, &quot;The Rotarian&quot;, July 1939, p. 14 [https://books.google.com/books?id=GkEEAAAAMBAJ&amp;dq=Nice+Clean+Gardening,+Frank+J.+Taylor,+'The+Rotarian',+July,+1939&amp;pg=PA14 Nice Clean Gardening] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231004134033/https://books.google.com/books?id=GkEEAAAAMBAJ&amp;dq=Nice+Clean+Gardening%2C+Frank+J.+Taylor%2C+%27The+Rotarian%27%2C+July%2C+1939&amp;pg=PA14|date=October 4, 2023}}&lt;/ref&gt; 1941 දෙසැම්බර් මාසයේදී පළමු ජපන් ගුවන් ප්‍රහාරය සිදු වූ දිනය දක්වා පෑන් ඇම් ක්‍රියාත්මක වූ අතර, එක්සත් ජනපදය දෙවන ලෝක යුද්ධයට බල කෙරුනි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=War Boat: A Heroic Tale |url=https://www.panam.org/war-years/654-war-boat |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426185625/https://www.panam.org/war-years/654-war-boat |archive-date=April 26, 2021 |access-date=April 26, 2021 |website=Panam.org}}&lt;/ref&gt;

අවසන් වරට පිටත් වූ ගුවන් ගමන මාටින් එම් -130 යානයක් වූ අතර, එය පර්ල් වරාය සහ දෙවන ලෝක යුද්ධය පුපුරා යාම පිළිබඳව ගුවන් විදුලියෙන් දැනුම් දුන් විට ගුවාම් වෙත පියාසර කර තිබුණි, එබැවින් එය වේක් වෙත ආපසු ගියේය. ජපන් බෝම්බ ප්‍රහාරය එල්ල වූ විට එය ඉන්ධන ලබාගෙන ජපන් ජාතිකයින් සෙවීම සඳහා සමුද්‍ර මුර සංචාරයක් කිරීමට යමින් සිටි අතර, වැටලීමේදී ගුවන් යානයට සුළු හානියක් සිදුවිය. ගුවන් කාර්ය මණ්ඩලයේ දෙදෙනෙකු තුවාල ලැබීය. ආසන සහ අමතර බර ඉවත් කර පුද්ගලයින් 40 දෙනෙකුගෙන් පුරවා ඉවත් කරන ලදී. ගුවන් ගත වීමට උත්සාහයන් තුනකින් පසු එය ගුවනට ගියේය. එය මිඩ්වේ වෙත පියාසර කළ අතර, පසුව පර්ල් වරායට, පසුව නැවත එක්සත් ජනපදයට පියාසර කළේය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pacific Wrecks – Martin M-130 'Philippine Clipper' Registration Number NC14715 |url=https://pacificwrecks.com/aircraft/m-130/NC14715.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007221306/https://pacificwrecks.com/aircraft/m-130/NC14715.html |archive-date=October 7, 2023 |access-date=October 6, 2023 |website=pacificwrecks.com}}&lt;/ref&gt; මගීන් සහ පෑන්-ඇම් සේවකයින් 26 දෙනෙකු සමඟ ගුවන් යානය ඉතා කඩිමුඩියේ පිටත් වූ අතර මගියෙකු, සේවකයෙකු සහ ගුවාම් කාර්ය මණ්ඩලය 35 දෙනෙකු ඉතිරි විය. ගුවන් ප්‍රහාරයෙන් පැය දෙකකට පමණ පසු එය පිටත් විය.&lt;ref&gt;{{Citation|last1=Urwin|first1=Gregory J. W.|title=ACKNOWLEDGMENTS|date=February 1, 2002|url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctv1p3xk38.5|work=History of the 33d Iowa Infantry Volunteer Regiment, 1863–6|pages=xiii–xv|archive-url=https://web.archive.org/web/20240604180759/https://www.jstor.org/stable/j.ctv1p3xk38?turn_away=true|publisher=University of Arkansas Press|doi=10.2307/j.ctv1p3xk38.5|access-date=November 21, 2023|archive-date=June 4, 2024|last2=Urwin|first2=Cathy Kunzinger|url-status=live|url-access=subscription}} Pages 12-13&lt;/ref&gt; තවත් එක් නාවික භටයෙකු හැර, දෙසැම්බර් 21 වන දින PBY පියාසර කළ අතර, 23 වන දින ජපන් අල්ලා ගැනීමට පෙර වේක් දූපතෙන් පිටව ගිය අවසන් අය මොවුන්ය. ඇමරිකානු සැලැස්ම වූයේ නාවික හමුදාවක් සමඟ වේක් වෙත නැවත සැපයුම් සැපයීම සහ සිවිල් වැසියන් ඉවත් කිරීමයි, නමුත් දූපත ගමන් කරමින් සිටියදී ජපන් ජාතිකයින් අතට පත්විය. 

=== හමුදා ගොඩනැගීම ===
[[File:Aerial_view_of_Peale_Island,_Wake,_on_25_May_1941.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Aerial_view_of_Peale_Island,_Wake,_on_25_May_1941.jpg|දකුණ|thumb|Peale islet in May 1941: The bridge across the channel goes to the rest of Wake. The Pan-American buildings, pier into the lagoon, and seaplanes are seen.]]
In January 1941, the [[:en:United_States_Navy|United States Navy]] began constructing a military base on the atoll. On August 19, 1941, the first permanent military garrison, elements of the [[:en:United_States_Marine_Corps|U.S. Marine Corps']] First [[:en:Marine_defense_battalions|Marine Defense Battalion]],&lt;ref&gt;{{cite web |last=Melson |first=Major Charles D |title=The Approach of War |url=http://www.nps.gov/history/history/online_books/npswapa/extcontent/usmc/pcn-190-003133-00/sec12.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130217003242/http://www.nps.gov/history/history/online_books/npswapa/extcontent/usmc/pcn-190-003133-00/sec12.htm |archive-date=February 17, 2013 |access-date=September 13, 2010 |work=Condition Red: Marine Defense Battalions in World War II |publisher=United States Marine Corps History Division}}&lt;/ref&gt; totaling 449 officers and men, were stationed on the island, commanded by Navy [[:en:Cmdr.|Cmdr.]] [[:en:Winfield_Scott_Cunningham|Winfield Scott Cunningham]].&lt;ref&gt;{{cite web |last=L |first=Klemen |date=1999–2000 |title=Chronology of the Dutch East Indies, December 1941 |url=https://warfare.gq/dutcheastindies/december2.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015214226/http://www.dutcheastindies.webs.com/december2.html |archive-date=October 15, 2015 |work=Forgotten Campaign: The Dutch East Indies Campaign 1941–1942}}&lt;/ref&gt; Also on the island were 68 [[:en:United_States_Navy|U.S. Naval]] personnel and about 1,221 civilian workers from the American firm [[:en:Morrison-Knudsen|Morrison-Knudsen]] Corp.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Wake Island Remembered December 8th {{pipe}} Morrison Knudsen Foundation, Inc |url=https://mk-foundation.org/wake-island-remembered-december-8th/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426185850/https://mk-foundation.org/wake-island-remembered-december-8th/ |archive-date=April 26, 2021 |access-date=April 26, 2021 |website=Mk-foundation.org}}&lt;/ref&gt; The base plan was not complete at the time the war started, and work continued even during the Battle of Wake. One shortcoming was that the hangars and bunkers were incomplete, so repairing damaged aircraft during the battle was hard.&lt;ref name=&quot;www.nps.gov&quot;&gt;{{Cite web |title=A Magnificent Fight: Marines in the Battle for Wake Island (Still No Help) |url=https://www.nps.gov/parkhistory/online_books/npswapa/extcontent/usmc/pcn-190-003119-00/sec3.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231103135754/https://www.nps.gov/parkhistory/online_books/npswapa/extcontent/usmc/pcn-190-003119-00/sec3.htm |archive-date=November 3, 2023 |access-date=November 3, 2023 |website=nps.gov}}&lt;/ref&gt;

On February 14, 1941, President [[:en:Franklin_D._Roosevelt|Franklin D. Roosevelt]] issued [[:en:Executive_order_(United_States)|Executive Order]] 8682 to create naval defense areas in the central Pacific territories. The proclamation established the &quot;Wake Island Naval Defensive Sea Area&quot;, encompassing the territorial waters between the extreme high-water marks and the three-mile marine boundaries surrounding Wake. &quot;Wake Island Naval Airspace Reservation&quot; was also established to restrict access to the airspace over the naval defense sea area. Only U.S. government ships and aircraft were permitted to enter the naval defense areas at Wake Island unless authorized by the [[:en:United_States_Secretary_of_the_Navy|Secretary of the Navy]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Naval Defensive Sea Areas; Naval Airspace Reservations, Areas Under Navy Administration, and the Trust Territory of the Pacific Islands |url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/CFR-2002-title32-vol5/html/CFR-2002-title32-vol5-part761.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210818004423/https://www.govinfo.gov/content/pkg/CFR-2002-title32-vol5/html/CFR-2002-title32-vol5-part761.htm |archive-date=August 18, 2021 |access-date=March 3, 2022 |website=Govinfo.gov}}&lt;/ref&gt;

In November 1941, VMF-211 embarked with 12 of its 24 [[:en:F4F_Wildcat|F4F-3 Wildcats]] and 13 of its 29 pilots aboard {{USS|Enterprise|CV-6|6}} for movement to Wake Island launching from the carrier and arriving at Wake on December 3.{{sfn|Shettle|2001|pp=88}}

=== World War II ===
On December 8, 1941, the Japanese began an assault on Wake Island. At the time, there were about 500 Marines, 1100 civilian contractors, and dozens of Pan-Am airline employees and passengers. Shortly after a bombing raid that killed dozens, the Pan Am Flying Boat took off with the passengers and many employees. Three days later, the Japanese began a multi-ship amphibious invasion led by a cruiser, which was turned away at the loss of two destroyers by Wake's artillery. This action was widely reported as the first American battlefield success of the war. Meanwhile, the U.S. Navy began a plan to resupply the island and evacuate the contractors; however, before this could happen, a much larger amphibious invasion took place on the island on December 23, 1941, losing two more ships and additional casualties. The Japanese stationed about 4,000 troops on the island. All but 100 of the POWs were sent away; the ones that remained were executed in 1943 after a U.S. bombing raid. In June 1945, the Allies allowed a Japanese hospital ship to evacuate about 1000 soldiers from Wake. The island was bombed many times by the Allies throughout the war but never invaded; it was surrendered to the U.S. in September 1945.
==== Battle of Wake Island ====
[[File:Wake_Island_surface_action_11_December_1941.PNG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wake_Island_surface_action_11_December_1941.PNG|thumb|Diagram of the December 11 battle at Wake]]
[[File:BGen_Bayler_-_19420103_-_Chevron.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:BGen_Bayler_-_19420103_-_Chevron.jpg|thumb|A [[:en:Clipping_(publications)|clipping]] of an American newspaper article on Bayler]]
On December 8, 1941 (December 7 in Hawaii, the day of the [[:en:Attack_on_Pearl_Harbor|attack on Pearl Harbor]]), at least 27 Japanese [[:en:Mitsubishi_G3M|Mitsubishi G3M]] &quot;Nell&quot; medium bombers flown from bases on [[:en:Kwajalein|Kwajalein]] in the [[:en:Marshall_Islands|Marshall Islands]] attacked Wake Island, destroying eight of the 12 [[:en:Grumman_F4F_Wildcat|Grumman F4F Wildcat]] fighter aircraft belonging to [[:en:VMFA-211|USMC Fighter Squadron 211]] on the ground. The Marine garrison's defensive emplacements were left intact by the raid, which primarily targeted the aircraft.&lt;ref name=&quot;UrwinEncyclBrit&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Battle of Wake Island |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Wake-Island |access-date=October 23, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206145854/https://www.britannica.com/event/Battle-of-Wake-Island |archive-date=December 6, 2018 |author=Urwin, Gregory |url-status=live}}&lt;/ref&gt; On December 9 and 10, there were more air attacks, and two Japanese bombers were shot down. However, the bombing of Wilkes Island detonated an ammunition dump; the Wake hospital was destroyed, and many other buildings were damaged. Meanwhile, the Japanese naval landing force was on its way from [[:en:Roi-Namur|Roi]] in the Japanese-held Marshall Islands and would arrive at Wake on December 11, 1941.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=A Gallant Defense: The Battle of Wake Island |url=https://www.thoughtco.com/battle-of-wake-island-2361443 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102171224/https://www.thoughtco.com/battle-of-wake-island-2361443 |archive-date=November 2, 2023 |access-date=November 2, 2023 |website=ThoughtCo |language=en}}&lt;/ref&gt; On the night of December 10, the US submarine [[:en:USS_Triton_(SS-201)|USS ''Triton'']] engaged an enemy destroyer near Wake while on patrol; it fired torpedoes, but in the battle neither vessel was sunk. This is noted as the first time a U.S. submarine launched its torpedoes in the Pacific war.&lt;ref name=&quot;Triton III SS-201&quot;&gt;{{Cite web |title=Triton III (SS-201) |url=https://www.history.navy.mil/content/history/nhhc/research/histories/ship-histories/danfs/t/triton-iii.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200223191425/https://www.history.navy.mil/content/history/nhhc/research/histories/ship-histories/danfs/t/triton-iii.html |archive-date=February 23, 2020 |access-date=November 3, 2023 |website=NHHC |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

The Japanese are known to have lost one of the submarines they sent as part of the operation. Still, it was because two of their submarines accidentally collided with one another on December 17, sinking one. Japanese submarine ''[[:en:Japanese_submarine_Ro-66|Ro-66]]'' was on the surface {{convert|25|nmi}} southwest of Wake Island – bearing 252 degrees from the atoll – to recharge her [[:en:Electric_battery|batteries]] in a heavy [[:en:Squall|squall]] in the predawn darkness of December 17, 1941, when her lookouts suddenly sighted ''Ro-62'', also on the surface and recharging batteries.&lt;ref name=&quot;ijnsubsiteRo66&quot;&gt;{{cite web |year=2016 |title=RO-66 |url=http://www.ijnsubsite.info/RO-Sub%20Details/RO-66.htm |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604180649/http://www.ijnsubsite.info/RO-Sub%20Details/RO-66.htm |archive-date=June 4, 2024 |access-date=October 21, 2020 |work=iijnsubsite.info}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;combinedfleetRo66&quot;&gt;{{cite web |last1=Hackett |first1=Bob |last2=Kingsepp |first2=Sander |year=2017 |title=Sensuikan: IJN Submarine RO-66: Tabular Record of Movement |url=http://www.combinedfleet.com/RO-66.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218184712/http://www.combinedfleet.com/RO-66.htm |archive-date=February 18, 2020 |access-date=October 21, 2020 |work=combinedfleet.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;combinedfleetRo62&quot;&gt;{{cite web |last1=Hackett |first1=Bob |last2=Kingsepp |first2=Sander |year=2017 |title=Sensuikan: IJN Submarine RO-62: Tabular Record of Movement |url=http://www.combinedfleet.com/RO-62.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506041615/http://www.combinedfleet.com/RO-62.htm |archive-date=May 6, 2022 |access-date=October 17, 2020 |work=combinedfleet.com}}&lt;/ref&gt; Both submarines attempted to back off, but it was too late to avoid a collision, and ''Ro-62'' rammed ''Ro-66'' at 20:20 [[:en:Japan_Standard_Time|Japan Standard Time]].&lt;ref name=&quot;combinedfleetRo66&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;combinedfleetRo62&quot; /&gt; ''Ro-66'' sank at {{coord|19|10|N|166|28|E|name=''Ro-66''}}&lt;ref name=&quot;ijnsubsiteRo66&quot; /&gt; with the loss of 63 lives, including that of the commander of Submarine Division 27.&lt;ref name=&quot;ijnsubsiteRo66&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;combinedfleetRo66&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;combinedfleetRo62&quot; /&gt; ''Ro-62'' rescued her three survivors, who had been thrown overboard from her [[:en:Bridge_(nautical)|bridge]] by the collision.&lt;ref name=&quot;ijnsubsiteRo66&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;combinedfleetRo66&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;combinedfleetRo62&quot; /&gt;

The American garrison, supplemented by civilian construction workers employed by [[:en:Morrison-Knudsen|Morrison-Knudsen]] Corp., repelled several Japanese landing attempts.&lt;ref&gt;Arthur Herman. ''Freedom's Forge: How American Business Produced Victory in World War II,'' pp. 170–174, Random House, New York, 2012. {{ISBN|978-1-4000-6964-4}}.&lt;/ref&gt; An American journalist reported that after the initial Japanese amphibious assault was beaten back with heavy losses on December 11, the American commander was asked by his superiors if he needed anything. Popular legend has it that Major James Devereux sent back the message, &quot;Send us more Japs!&quot; – a reply that became famous.&lt;ref&gt;{{cite magazine|date=September 17, 1945|title=Joyous Finale|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,854451,00.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105131004/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,854451,00.html|archive-date=January 5, 2008|access-date=April 8, 2007|magazine=[[Time (magazine)|Time]]}}{{subscription required}}&lt;/ref&gt; After the war, when Major Devereux learned that he had been credited with sending such a message, he pointed out that he had not been the commander on Wake Island and denied sending it. &quot;As far as I know, it wasn't sent at all. None of us was that much of a damn fool. We already had more Japs than we could handle.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Boller |first1=Paul F. Jr. |url=https://archive.org/details/theyneversaiditb00boll/page/20 |title=They Never Said It: A Book of Fake Quotes, Misquotes, and Misleading Attributions |last2=George |first2=John |publisher=Oxford University Press |year=1989 |isbn=0-19-505541-1 |location=New York |page=[https://archive.org/details/theyneversaiditb00boll/page/20 20]}}&lt;/ref&gt; In reality, Commander [[:en:Winfield_S._Cunningham|Winfield S. Cunningham]], USN, was in charge of Wake Island, not Devereux.&lt;ref name=&quot;NYTIMES3&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1986/03/06/obituaries/adm-winfield-cunningham-commanded-at-wake-island.html|title=Adm. Winfield CunninGuam; Commanded at Wake island|date=March 6, 1986|access-date=January 11, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170113162149/http://www.nytimes.com/1986/03/06/obituaries/adm-winfield-cunningham-commanded-at-wake-island.html|archive-date=January 13, 2017|website=The New York Times|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Cunningham ordered that coded messages be sent during operations. A junior officer had added &quot;send us&quot; and &quot;more Japs&quot; to the beginning and end of a message to confuse Japanese [[:en:Cryptanalysis|code breakers]]. This was put together at Pearl Harbor and passed on as part of the message.&lt;ref name=&quot;Sbrega2015&quot;&gt;{{cite book |author=John J. Sbrega |url=https://books.google.com/books?id=vUTeCQAAQBAJ&amp;pg=PT424 |title=The War Against Japan, 1941–1945: An Annotated Bibliography |publisher=Taylor &amp; Francis |year=2015 |isbn=978-1-317-43178-7 |pages=424– |access-date=January 11, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203022527/https://books.google.com/books?id=vUTeCQAAQBAJ&amp;pg=PT424 |archive-date=February 3, 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

On December 12, in the early morning, a four-engined flying boat bombed Wake, but a Wildcat fighter aircraft was able to intercept and shoot it down. Later in the day, they were bombed again by 26 [[:en:Mitsubishi_G3M|Nell aircraft]] (G3M twin-engine bombers), one of which was shot down by anti-aircraft fire. An F4F Wildcat on patrol late in the day sank a Japanese submarine that was near Wake. The next air raid was on December 14, which included a bombing raid by several 4-engined flying boats, and later in the day, 30 Nells (G3M) struck the atoll, destroying a Wildcat that was under repair. The island was bombed again on December 15, killing one civilian worker. Wake was bombed again on December 16 by 33 Nells (G3M), and again on the 19th, though in that attack one was shot down by anti-aircraft fire and several more damaged.&lt;ref name=&quot;www.nps.gov&quot; /&gt; Before and at the start of hostilities, the waters around Wake were patrolled by two USN submarines, the [[:en:USS_Triton_(SS-201)|USS Triton]] and the [[:en:USS_Tambor|USS Tambor]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=A Magnificent Fight: Marines in the Battle for Wake Island (Humbled by Sizeable Casualties) |url=https://www.nps.gov/parkhistory/online_books/npswapa/extcontent/usmc/pcn-190-003119-00/sec2.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231103005023/https://www.nps.gov/parkhistory/online_books/npswapa/extcontent/usmc/pcn-190-003119-00/sec2.htm |archive-date=November 3, 2023 |access-date=November 3, 2023 |website=nps.gov}}&lt;/ref&gt; Before the start of the war one of the USS Triton crew members became sick and was dropped off at Wake Island on December 1, 1941. He became a prisoner of war and survived WWII.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=On Eternal Patrol – USS Triton (SS-201) |url=https://www.oneternalpatrol.com/uss-triton-201.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608024922/https://oneternalpatrol.com/uss-triton-201.htm |archive-date=June 8, 2023 |access-date=November 3, 2023 |website=oneternalpatrol.com}}&lt;/ref&gt; The Triton was radioed about the start of the war when it surfaced to recharge its batteries and was warned to stay away from the atoll, lest Wake's gunners target it. On December 10, the USS Triton had one engagement with a Japanese destroyer and fired the first US torpedoes of the Pacific War, though it did not sink. It escaped unscathed and went on to serve in the Pacific theater (it was later sunk in 1943).&lt;ref name=&quot;Triton III SS-201&quot; /&gt; The submarine USS Tambor had to return to its home port in Hawaii in mid-December due to mechanical difficulties and had no engagements.&lt;ref name=&quot;www.nps.gov&quot; /&gt;

A [[:en:Consolidated_PBY_Catalina|PBY Catalina]] flying boat arrived with mail delivery on December 20, 1941. When it left, one marine was sent away on orders because he was required on Midway, thus [[:en:Walter_L._J._Bayler|Lt. Colonel Bayler]] became the last person to leave Wake Island before its loss.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Full Story of Desperate Wake Island Battle Told|last1=Conville|first1=Martin|date=May 23, 1943|work=Los Angeles Times|page=C5|id={{ProQuest|165422622}}}}&lt;/ref&gt; On December 21, 49 aircraft attacked Wake, striking from a Japanese carrier group.&lt;ref name=&quot;Lundstrom-2005&quot;&gt;{{Cite book |last=Lundstrom |first=John B. |url=https://books.google.com/books?id=oYE4AAAAQBAJ&amp;pg=PT59 |title=The First Team: Pacific Naval Air Combat from Pearl Harbor to Midway |date=July 1, 2005 |publisher=Naval Institute Press |isbn=9781612511665 |access-date=October 6, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604181226/https://books.google.com/books?id=oYE4AAAAQBAJ&amp;pg=PT59#v=onepage&amp;q&amp;f=false |archive-date=June 4, 2024 |url-status=live |via=Google Books}}&lt;/ref&gt; During this time, there was a US Naval force on the way that was going to resupply Wake on December 24, but it did not work as planned as the Japanese 2nd wave took the island on December 23 before this could take place.&lt;ref name=&quot;Lundstrom-2005&quot; /&gt; American and Japanese dead from the fighting between December 8 and 23 were buried on the island.&lt;ref name=&quot;Stars and Stripes&quot;&gt;{{Cite web |title=Search for closure, accurate account of Wake Island massacre continues |url=https://www.stripes.com/news/search-for-closure-accurate-account-of-wake-island-massacre-continues-1.166538 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013123414/https://www.stripes.com/news/search-for-closure-accurate-account-of-wake-island-massacre-continues-1.166538 |archive-date=October 13, 2023 |access-date=November 2, 2023 |website=Stars and Stripes |language=en}}&lt;/ref&gt;

The U.S. Navy attempted to provide support from Hawaii but suffered great losses at Pearl Harbor. The relief fleet they managed to organize was delayed by bad weather. The isolated U.S. garrison was overwhelmed by a reinforced and greatly superior Japanese invasion force on December 23.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Yaklitch |first1=Mike |last2=Alsleben |first2=Allan |last3=Takizawa |first3=Akira |date=1999–2000 |title=Japanese Special Naval Landing Forces |url=https://warfare.gq/dutcheastindies/SNLF.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416140629/http://warfare.gq/dutcheastindies/SNLF.html |archive-date=April 16, 2021 |access-date=March 30, 2021 |work=Forgotten Campaign: The Dutch East Indies Campaign 1941–1942}}&lt;/ref&gt; American casualties numbered 52 military personnel (Navy and Marine) and approximately 70 civilians killed. Japanese losses exceeded 700 dead, with some estimates ranging as high as 1,000. Wake's defenders sank two Japanese fast transports (''P32'' and ''P33'') and one submarine and shot down 24 Japanese aircraft. The US relief fleet, en route, on hearing of the island's loss, turned back.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=A Magnificent Fight: Marines in the Battle for Wake Island |url=https://www.nps.gov/parkhistory/online_books/npswapa/extcontent/usmc/pcn-190-003119-00/sec6.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220808002310/https://www.nps.gov/parkhistory/online_books/npswapa/extcontent/usmc/pcn-190-003119-00/sec6.htm |archive-date=August 8, 2022 |access-date=August 7, 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Lt. Col. R. D. Heinly Jr. |title=The Defense of Wake |url=https://www.usmcu.edu/Portals/218/Heinl_The%20Defense%20of%20Wake.pdf?ver=2019-02-12-085233-467 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200724173636/https://www.usmcu.edu/Portals/218/Heinl_The%20Defense%20of%20Wake.pdf?ver=2019-02-12-085233-467 |archive-date=July 24, 2020 |access-date=March 3, 2022 |website=Usmcu.edu |format=PDF}}&lt;/ref&gt;
[[File:Wreckage_Wildcat_Wake_Island.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wreckage_Wildcat_Wake_Island.jpg|thumb|Wreckage of Wildcats on Wake after the battle]]
In the aftermath of the battle, most of the captured civilians and military personnel were sent to [[:en:List_of_Japanese-run_internment_camps_during_World_War_II|POW camps]] in Asia. However, the Japanese [[:en:Slave_labor|enslaved]] some of the civilian laborers and tasked them with improving the island's defenses.&lt;ref&gt;{{cite web |date=November 5, 2009 |title=Japanese execute nearly 100 American POWs on Wake Island |url=https://www.history.com/this-day-in-history/japanese-execute-nearly-100-american-prisoners-on-wake-island#:~:text=On%20October%207%2C%201943%2C%20Rear,radio%20contact%20with%20U.S.%20forces. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426190739/https://www.history.com/this-day-in-history/japanese-execute-nearly-100-american-prisoners-on-wake-island#:~:text=On%20October%207%2C%201943%2C%20Rear,radio%20contact%20with%20U.S.%20forces. |archive-date=April 26, 2021 |access-date=April 26, 2021 |website=History.com}}&lt;/ref&gt;

At the end of the battle on December 23, 1,603 people, of whom 1,150 were civilians, were taken prisoner. Three weeks later, all but roughly 350–360 were taken to Japanese prisoner-of-war camps in Asia aboard the ''[[:en:Japanese_aircraft_carrier_Chūyō|Nita Maru]]'' (later renamed ''Chūyō)''. Many of those who stayed were those who were too badly wounded, and some were civilian contractors who knew how to operate the machinery on the island. A significant source of the prisoner war experience on Wake were the accounts in the commanding officer logs for Wilcox and Russel.&lt;ref name=&quot;usni.org&quot;&gt;{{Cite web |date=February 2001 |title=Massacre on Wake Island &amp;#124; Naval History Magazine – February 2001 Vol. 15 Number 1 |url=https://www.usni.org/magazines/naval-history-magazine/2001/february/massacre-wake-island |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007221306/https://www.usni.org/magazines/naval-history-magazine/2001/february/massacre-wake-island |archive-date=October 7, 2023 |access-date=October 6, 2023}}&lt;/ref&gt; In September 1942, another 265 were taken off Wake including Wilcox and Russel; not including those that had died or been executed, that left 98 on the island.&lt;ref name=&quot;usni.org&quot; /&gt; With the departure of the officers, their logs of daily prisoners of life on Wake ended. Still, additional facts are known, including a new commanding officer of the island in December 1942. In July 1943, a prisoner of war was executed for stealing food, as ordered by Sakaibara; however, the identity of this POW is unknown. On October 7, 1943, the prisoners of war were executed on order of Sakaibara; they were marched into an anti-tank ditch and executed by machine gun fire.&lt;ref name=&quot;usni.org&quot; /&gt; At the end of the war, the Japanese garrison surrendered and said the POWs had been killed in a bombing attack; however, that story broke down when some of the officers wrote notes explaining the true story, and Sakaibara confessed to the mass execution.&lt;ref name=&quot;usni.org&quot; /&gt;
==== Japanese occupation, air raids, POWs ====
[[File:Douglas_TBD-1_Devastator_of_VT-6_over_Wake_Island,_24_February_1942_(80-CF-1071-1).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Douglas_TBD-1_Devastator_of_VT-6_over_Wake_Island,_24_February_1942_(80-CF-1071-1).jpg|වම|thumb|A US TBD-1 flies by Wake Island in February 1942]]
The island's Japanese garrison was composed of the [[:en:Imperial_Japanese_Navy|IJN]] 65th Guard Unit (2,000 men), Japan Navy Captain [[:en:Shigematsu_Sakaibara|Shigematsu Sakaibara]] and the [[:en:Imperial_Japanese_Army|IJA]] units, which became the 13th Independent Mixed Regiment (1,939 men) under the command of Col. Shigeji Chikamori.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Takizawa |first1=Akira |last2=Alsleben |first2=Allan |date=1999–2000 |title=Japanese garrisons on the by-passed Pacific Islands 1944–1945 |url=https://warfare.gq/dutcheastindies/japan_garrison.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160106231303/http://www.dutcheastindies.webs.com/japan_garrison.html |archive-date=January 6, 2016 |work=Forgotten Campaign: The Dutch East Indies Campaign 1941–1942}}&lt;/ref&gt; Fearing an imminent invasion, the Japanese reinforced Wake Island with more formidable defenses. The American captives were ordered to build a series of bunkers and fortifications on Wake. The Japanese brought in an {{convert|8|in|mm|adj=on}} naval gun which is often incorrectly&lt;ref name=&quot;csu2&quot;&gt;{{cite web |date=October 9, 2005 |title=Dirk H.R. Spennemann, 8-inch Coastal Defense Guns |url=http://marshall.csu.edu.au/Marshalls/html/Sapuk/Sapuk.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210303043005/http://marshall.csu.edu.au/Marshalls/html/Sapuk/Sapuk.html |archive-date=March 3, 2021 |access-date=September 13, 2014 |publisher=marshall.csu.edu.au}}&lt;/ref&gt; reported as having been captured in Singapore. The U.S. Navy established a submarine blockade instead of an amphibious invasion of Wake Island. The Japanese-occupied island (called Ōtorishima (大鳥島) or ''Big Bird Island'' by them for its birdlike shape)&lt;ref&gt;{{cite book |last=Morison |first=Samuel Eliot |title=History of United States Naval Operations in World War II |url=https://archive.org/details/historyofuniteds0000mori_y1q5 |publisher=University of Illinois Press |year=2001 |isbn=0-252-06973-0}}&lt;/ref&gt; was bombed several times by American aircraft; one of these raids was the first mission for future United States President [[:en:George_H._W._Bush|George H. W. Bush]].&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Parmet |first1=Herbert S |url=https://books.google.com/books?id=M7CqPV_wHKgC&amp;q=george+bush+wake+island&amp;pg=PA51 |title=George Bush: The Life of a Lone Star Yankee |publisher=Transaction Publishers |year=2001 |isbn=978-0-7658-0730-4 |access-date=November 4, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604181152/https://books.google.com/books?id=M7CqPV_wHKgC&amp;q=george+bush+wake+island&amp;pg=PA51#v=snippet&amp;q=george%20bush%20wake%20island&amp;f=false |archive-date=June 4, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

The island was also bombed with leaflets and even small rubber rafts, with the idea that someone could escape from the island by sea.&lt;ref name=&quot;Psywarrior.com2&quot;&gt;{{cite web |title=Return to Wake Island |url=http://www.psywarrior.com/WakeIsland.html#:~:text=The%20Japanese%20garrison%20withered%20on,killed%20in%20American%20air%20attacks. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426191134/http://www.psywarrior.com/WakeIsland.html#:~:text=The%20Japanese%20garrison%20withered%20on,killed%20in%20American%20air%20attacks. |archive-date=April 26, 2021 |access-date=April 26, 2021 |website=Psywarrior.com}}&lt;/ref&gt;
[[File:Japanese_patrol_boat_under_attack_off_Wake_on_24_February_1942.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Japanese_patrol_boat_under_attack_off_Wake_on_24_February_1942.jpg|thumb|A Japanese patrol boat under fire from a US destroyer near Wake Island during the raid in February 1942]]
[[File:Wake_Island_being_bombed_on_23_March_1944.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wake_Island_being_bombed_on_23_March_1944.jpg|thumb|Wake bombed on March 23, 1944, by B-24]]
In February 1942, there was a raid attack on Wake, which included naval bombardment and bombing by aircraft. On the first day of the attack on February 23, several targets on the island were struck, and in the waters nearby, two Japanese patrol boats were sunk, and four Japanese seamen were recovered.&lt;ref name=&quot;nnhc1&quot;&gt;{{Cite web |title=Early Raids in the Pacific Ocean |url=https://www.history.navy.mil/content/history/nhhc/research/library/online-reading-room/title-list-alphabetically/e/early-raids-pacific-ocean.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604162027/https://www.history.navy.mil/content/history/nhhc/research/library/online-reading-room/title-list-alphabetically/e/early-raids-pacific-ocean.html |archive-date=June 4, 2024 |access-date=October 21, 2023 |website=NHHC |language=en-US}}&lt;/ref&gt; The next day (February 24) a Japanese 4-engine patrol aircraft was shot down 5 miles east of Wake, and another patrol boat was sunk by air attack in addition to also striking targets on Wake Island.&lt;ref name=&quot;nnhc1&quot; /&gt; The raids would continue to reduce the danger of Wake being used as a launching point for a strike on Midway.

From June 1942 to July 1943, many US B-24 raids and photographic recon missions were launched from Midway to Wake, often resulting in air battles between Zeros and bombers. For example, on May 15, 1943, a raid of 7 B-24s made it to Wake to be intercepted by 22 Zeros, with allies losing one B-24 and claiming four kills. In July 1943, a B-24 strike targeting the fuel depots lost another B-24 when intercepted by 20 to 30 Zeros. The last raid from Midway in 1943 was in July. The next significant attack combined naval bombardment and carrier strike aircraft in the fateful October 1943 raids. In 1944, Wake Island was bombed by [[:en:Consolidated_PB2Y_Coronado|PB2Y Coronado flying boats]] operating from Midway to stop the Japanese garrison from supporting the battle for the Marshall Islands. Once the Kwajalein was taken, Wake was attacked from the newly won base with B-24 raids. This continued until October 1944, thereafter Wake was only bombed a few more times by carrier strike groups usually heading west.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=PacificWrecks.com |title=Pacific Wrecks |url=http://pacificwrecks.com/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200629123105/https://pacificwrecks.com/ |archive-date=June 29, 2020 |access-date=November 21, 2023 |website=pacificwrecks.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

On May 10, 1942, one prisoner was executed for breaking into a store and getting drunk. In September 1942, another 265 POWs were taken off the island, leaving 98.&lt;ref name=&quot;usni.org&quot; /&gt;

In March 1943, the Japanese transport ship [[:en:Suwa_Maru|Suwa Maru]] was traveling to Wake with over 1000 troops on board. The U.S. submarine [[:en:USS_Tunny_(SS-282)|USS Tunny]] torpedoed it, and the ship was taking on water as it approached Wake, so it was beached on the coral reef to avoid sinking.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Japanese Transports |url=http://www.combinedfleet.com/Suwa_t.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506041706/http://www.combinedfleet.com/Suwa_t.htm |archive-date=May 6, 2022 |access-date=November 3, 2023 |website=combinedfleet.com}}&lt;/ref&gt;

After a successful American air raid on October 5, 1943, Sakaibara ordered the execution of the remaining 97 (one had been executed in July) POWs. They were taken to the northern end of the island, blindfolded and machine-gunned.&lt;ref name=&quot;Tucker20122&quot;&gt;{{cite book |author=Spencer Tucker |url=https://books.google.com/books?id=TO2mx314ST0C&amp;pg=PA1491 |title=Almanac of American Military History |publisher=ABC-CLIO |year=2012 |isbn=978-1-59884-530-3 |pages=1491– |access-date=January 11, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203022527/https://books.google.com/books?id=TO2mx314ST0C&amp;pg=PA1491 |archive-date=February 3, 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; One prisoner escaped, carving the message &quot;''[[:en:Battle_of_Wake_Island#War_crimes|98 US PW 5-10-43]]''&quot; on a large coral rock near where the victims had been hastily buried in a mass grave. This unknown American was soon recaptured and beheaded.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Massacre on Wake Island |url=http://www.goldtel.net/ddxa/massacre.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181010090923/http://www.goldtel.net/ddxa/massacre.html |archive-date=October 10, 2018 |access-date=June 6, 2013 |publisher=Goldtel.net}}&lt;/ref&gt; The one that escaped created an issue for the Japanese, who had already buried the bodies at the end of the runway under coral sand. They then had to dig up and count all the bodies, confirming that one was missing.&lt;ref name=&quot;www.uswarmemorials.org&quot;&gt;{{Cite web |title=Monument Details |url=https://www.uswarmemorials.org/html/monument_details.php?SiteID=284&amp;MemID=510 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102144951/https://www.uswarmemorials.org/html/monument_details.php?SiteID=284&amp;MemID=510 |archive-date=November 2, 2023 |access-date=November 2, 2023 |website=uswarmemorials.org}}&lt;/ref&gt; This would not be the final resting place, as near the end of the war in August 1945, the bodies were again dug up and reburied at Peacock Point in a mass grave but with multiple wooden crosses.&lt;ref name=&quot;usni.org&quot; /&gt; After the war, they were exhumed again and buried at the U.S. National Cemetery of the Pacific.&lt;ref name=&quot;www.uswarmemorials.org&quot; /&gt;

Later in the war, the Japanese garrison had been almost cut off from supplies and was reduced to the point of starvation. While the islands' [[:en:Sooty_tern|sooty tern]] colony had received some protection as a source of eggs, the [[:en:Wake_Island_rail|Wake Island rail]] was hunted to extinction by the starving soldiers. Ultimately, about three-quarters of the Japanese garrison perished, and the rest survived only by eating tern eggs, the [[:en:Polynesian_rat|Polynesian rats]], and what scant number of vegetables they could grow in makeshift gardens among the coral rubble.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Wake Rail (Hypotaenidia wakensis) – BirdLife species factsheet |url=http://datazone.birdlife.org/species/factsheet/22692447 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228035855/http://datazone.birdlife.org/species/factsheet/22692447 |archive-date=February 28, 2022 |access-date=March 3, 2022 |website=Datazone.birdlife.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Psywarrior.com2&quot; /&gt; In early 1944, Wake was largely cut off from resupply because the Allies Pacific campaign had moved past Wake, in particular, the Japanese base to the south that had been resupplying Wake was captured in January 1944. In May 1944, the Japanese forces on Wake began rationing food, and the rationing became progressively stricter. To survive the garrison engaged in fishing, growing vegetables, bird eggs, and rats, which were essential food supplies at this time, and sometimes tens of thousands of rats were killed in a single day to stave off starvation.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Olson|first1=Storrs L.|last2=Rauzon|first2=Mark J.|date=December 2011|title=The Extinct Wake Island Rail Gallirallus wakensis: A Comprehensive Species Account Based on Museum Specimens and Archival Records|url=https://bioone.org/journals/the-wilson-journal-of-ornithology/volume-123/issue-4/11-029.1/The-Extinct-Wake-Island-Rail-Gallirallus-wakensis--A-Comprehensive/10.1676/11-029.1.full|url-status=live|journal=The Wilson Journal of Ornithology|volume=123|issue=4|pages=663–689|doi=10.1676/11-029.1|issn=1559-4491|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20240604181300/https://bioone.org/journals/the-wilson-journal-of-ornithology/volume-123/issue-4/11-029.1/The-Extinct-Wake-Island-Rail-Gallirallus-wakensis--A-Comprehensive/10.1676/11-029.1.short|archive-date=June 4, 2024|access-date=November 2, 2023|s2cid=83517404}}&lt;/ref&gt;

In June 1945, the Japanese hospital ship ''[[:en:Takasago_Maru|Takasago Maru]]'' was allowed to visit Wake Island, and it departed with 974 patients. It was boarded and checked both before and after the visit to confirm it was not carrying contraband, and the number of patients was confirmed: 974 Japanese were taken off Wake. On the way to Wake, it was stopped by the [[:en:USS_Murray_(DD-576)|USS ''Murray'' (DD-576)]] and on the way back from Wake it was stopped by the USS ''McDermut II'' (DD-677) to confirm it was carrying the patients.&lt;ref name=&quot;www.combinedfleet.com&quot;&gt;{{Cite web |title=Japanese Hospital Ships |url=http://www.combinedfleet.com/Takasago_t.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014163807/http://www.combinedfleet.com/Takasago_t.htm |archive-date=October 14, 2023 |access-date=October 11, 2023 |website=combinedfleet.com}}&lt;/ref&gt; The condition was recorded first hand by the USS ''McDermut II'', which reported that about 15% of the troops that the Japanese evacuated were extremely sick.&lt;ref name=&quot;Psywarrior.com2&quot; /&gt;

The Pacific War finally came to a close in August 1945, with negotiations opening. The Emperor of Japan announced the surrender to the Japanese people, and the agreement was formally signed on September 2, 1945.

Most of the Wake POWs were liberated from Hirahata Camp 12-B, which switched over from Japanese to American control in late August 1945. About 300 prisoners were included from Wake Island, and a makeshift flag was raised at the camp as they gathered to mark the end of their internment.

==== Surrender and trial ====
[[File:Wake_island_1945_surrender.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wake_island_1945_surrender.jpg|thumb|The formal surrender of the Japanese garrison on Wake Island, September 7, 1945. Island commander Admiral [[:en:Shigematsu_Sakaibara|Shigematsu Sakaibara]] is the Japanese officer in the right-foreground.]]
On September 4, 1945, the Japanese garrison surrendered to a detachment of United States Marines under the command of Brigadier General [[:en:Lawson_H._M._Sanderson|Lawson H. M. Sanderson]].&lt;ref name=&quot;Moran2011&quot;&gt;{{cite book |author=Jim Moran |url=https://books.google.com/books?id=AaO6CwAAQBAJ&amp;pg=PA92 |title=Wake Island 1941: A battle to make the gods weep |date=2011 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-84908-604-2 |pages=84, 92 |access-date=January 11, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203022527/https://books.google.com/books?id=AaO6CwAAQBAJ&amp;pg=PA92 |archive-date=February 3, 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; The garrison, having previously received news that Imperial Japan's defeat was imminent, exhumed the mass grave. The bones were moved to the U.S. cemetery established on Peacock Point after the invasion. Wooden crosses were erected in preparation for the expected arrival of U.S. forces. During the initial interrogations, the Japanese claimed that an American bombing raid mostly killed the remaining 98 Americans on the island. However, some escaped and fought to the death after being cornered on the beach at the north end of Wake Island.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Maj. Mark E. Hubbs, U.S. Army Reserve (Retired) |title=Massacre on Wake Island |url=http://www.yorktownsailor.com/yorktown/massacre.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080214141205/http://www.yorktownsailor.com/yorktown/massacre.html |archive-date=February 14, 2008 |access-date=February 18, 2011}}&lt;/ref&gt; Several Japanese officers in American custody committed suicide over the incident, leaving written statements that incriminated Sakaibara.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sakaibara Shigematsu {{!}} Japanese military officer |url=https://www.britannica.com/topic/Sakaibara-Shigematsu |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308052225/https://www.britannica.com/topic/Sakaibara-Shigematsu |archive-date=March 8, 2021 |access-date=January 16, 2019 |website=Encyclopædia Britannica}}&lt;/ref&gt; Sakaibara and his subordinate, lieutenant commander Tachibana, were later sentenced to death after conviction for this and other war crimes. Sakaibara was executed by hanging in Guam on June 18, 1947, while Tachibana's sentence was commuted to life in prison.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Headsman |date=June 18, 2009 |title=1947: Shigematsu Sakaibara, &quot;I obey with pleasure&quot; |url=http://www.executedtoday.com/2009/06/18/1947-shigematsu-sakaibara-wake-island-massacre/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225214508/http://www.executedtoday.com/2009/06/18/1947-shigematsu-sakaibara-wake-island-massacre/ |archive-date=February 25, 2021 |access-date=June 6, 2013 |publisher=ExecutedToday.com}}&lt;/ref&gt; The remains of the murdered civilians were exhumed and reburied at Honolulu's [[:en:National_Memorial_Cemetery_of_the_Pacific|National Memorial Cemetery of the Pacific]] at section G, commonly known as [[:en:Punchbowl_Crater|Punchbowl Crater]].&lt;ref&gt;{{cite web |last=Administration |first=National Cemetery |title=National Memorial Cemetery of the Pacific – National Cemetery Administration |url=https://www.cem.va.gov/cems/nchp/nmcp.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126093940/https://www.cem.va.gov/cems/nchp/nmcp.asp |archive-date=January 26, 2021 |access-date=January 16, 2019 |website=cem.va.gov}}&lt;/ref&gt; A year after the Wake executions, in 1944, there was the [[:en:Palawan_massacre|Palawan massacre]] in which Captain Nagayoshi Kojima ordered the execution of 150 POW when he was told the Allies were near. They were burned alive in trenches, and those who tried to flee were gunned down, but 11 escaped, leading to a death toll of 139. In response, the Allies then realized the Japanese might execute POWs if they thought the Allies were near and began a special mission to liberate POW camps.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 20, 2022 |title='Dispose of Them': Massacre of American POWs in the Philippines |url=https://www.nationalww2museum.org/war/articles/dispose-them-massacre-american-pows-philippines |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002123332/https://www.nationalww2museum.org/war/articles/dispose-them-massacre-american-pows-philippines |archive-date=October 2, 2023 |access-date=October 11, 2023 |website=The National WWII Museum {{!}} New Orleans |language=en}}&lt;/ref&gt; At the time, the events on Wake in 1943 were unknown, and the U.S. allowed the hospital ship ''[[:en:Takasago_Maru|Takasago Maru]]'' to visit Wake in June 1945.&lt;ref name=&quot;www.combinedfleet.com&quot; /&gt;  After the surrender, the POW gravesite was found where they had been buried with crosses at Peacock Point, and the story was that either they had died in a U.S. bombing raid or that they had died in a revolt.&lt;ref name=&quot;Wimbrow III-2023&quot;&gt;{{Cite web |last=III |first=Peter Ayers Wimbrow |date=September 28, 2023 |title=POW's killed in response to U.S. bombing of Wake Island |url=https://www.oceancitytoday.com/column_posts/world_war_ii/pow-s-killed-in-response-to-u-s-bombing-of-wake-island/article_97844b86-5e37-11ee-829a-576d154e66a7.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102153348/https://www.oceancitytoday.com/column_posts/world_war_ii/pow-s-killed-in-response-to-u-s-bombing-of-wake-island/article_97844b86-5e37-11ee-829a-576d154e66a7.html |archive-date=November 2, 2023 |access-date=November 2, 2023 |website=Ocean City Today |language=en}}&lt;/ref&gt; At the handover of Wake, 2200 Japanese were on the island, significantly less than at the start, but 974 had just been shipped back to Japan in June 1945. Wake was not cut off until later in the war, but it is estimated that hundreds died during the bombing strikes and from starvation, and many were sick with tuberculosis.&lt;ref name=&quot;Psywarrior.com2&quot; /&gt;

In any case, the Japanese soldiers who had survived were nearly all sent away by November 1, 1945, transported aboard the ''[[:en:Hikawa_Maru|Hikawa Maru]]'' for repatriation. The remaining Japanese troops and the officers were shipped to the U.S. base atoll, but on the route, two of the officers committed suicide, leaving notes describing a POW massacre. Another officer wrote a note describing the same. Finally, the Admiral admitted what he had ordered and accepted blame, leading to two officers' trial in late December.&lt;ref name=&quot;Wimbrow III-2023&quot; /&gt; Back on Wake, the bodies were eventually exhumed, including those that had died in the Battle of Wake, to try to make identifications. The task proved too difficult, and they were buried as a group with a memorial listing the names. There was a ceremony in 1953.&lt;ref name=&quot;www.uswarmemorials.org&quot; /&gt;
[[File:Wake_Island_Japanese_Tank,_April_1952.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wake_Island_Japanese_Tank,_April_1952.jpg|thumb|A derelict Japanese tank after World War II]]

=== Post-World War II military and commercial airfield ===
[[File:Original_Drifter's_Reef_bar,_Wake_Island.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Original_Drifter's_Reef_bar,_Wake_Island.jpg|වම|thumb|The original Drifter's Reef bar, built near the harbor area at Wake Island, opened its doors to [[:en:Aircrew|aircrews]], visitors and other &quot;[[:en:Vagrancy_(people)|drifters]]&quot; on November 8, 1949.]]
With the end of hostilities with Japan and the increase in international air travel driven partly by wartime advances in [[:en:Aeronautics|aeronautics]], Wake Island became a critical mid-Pacific base for the servicing and refueling of military and commercial aircraft. The United States Navy resumed control of the island, and in October 1945, 400 [[:en:Seabee|Seabees]] from the 85th Naval Construction Battalion arrived at Wake to clear the island of the effects of the war and to build basic facilities for a [[:en:Naval_air_station|Naval Air Base]]. The base was completed in March 1946, and on September 24, Pan Am resumed regular commercial passenger service. The era of the flying boats was nearly over, so Pan Am switched to longer-range, faster, and more profitable airplanes that could land on Wake's new coral runway. Other airlines that established transpacific routes through Wake included [[:en:British_Overseas_Airways_Corporation|British Overseas Airways Corporation]] (BOAC), [[:en:Japan_Airlines|Japan Airlines]], [[:en:Philippine_Airlines|Philippine Airlines]] and [[:en:Transocean_Airlines|Transocean Airlines]]. Due to the substantial increase in the number of commercial flights, on July 1, 1947, the Navy transferred administration, operations, and maintenance of the facilities at Wake to the [[:en:American_Civil_Aeronautics_Administration|Civil Aeronautics Administration]] (CAA). In 1949, the CAA upgraded the runway by paving over the coral surface and extending its length to 7,000 feet.&lt;ref name=&quot;Davidson&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lcweb2.loc.gov&quot;&gt;{{cite web |title=Photographs: Written Historical and Descriptive Data : Wake Island Airfield, Terminal Building |url=http://lcweb2.loc.gov/master/pnp/habshaer/um/um0000/um0060/data/um0060data.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210927191456/http://lcweb2.loc.gov/master/pnp/habshaer/um/um0000/um0060/data/um0060data.pdf |archive-date=September 27, 2021 |access-date=March 3, 2022 |website=Lcweb2.loc.gov}}&lt;/ref&gt; Previously Pan Am was still operating the airport at Wake.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=gtA9AQAAIAAJ&amp;dq=wake+pan+am+airport+established+staff&amp;pg=PA435 |title=American Aviation Daily |date=October 8, 2023 |publisher=American Aviation Associates |access-date=October 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231010011839/https://books.google.com/books?id=gtA9AQAAIAAJ&amp;dq=wake+pan+am+airport+established+staff&amp;pg=PA435 |archive-date=October 10, 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
[[File:President_Truman_pinning_medal_on_General_MacArthur_on_Wake_Island.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:President_Truman_pinning_medal_on_General_MacArthur_on_Wake_Island.jpg|thumb|President [[:en:Harry_S._Truman|Harry S. Truman]] awards the [[:en:Distinguished_Service_Medal_(U.S._Army)|Distinguished Service Medal]], Fourth Oak Leaf Cluster, to General [[:en:Douglas_MacArthur|Douglas MacArthur]] during the [[:en:Wake_Island_Conference|Wake Island Conference]] in 1950]]
In July 1950, the [[:en:Korean_Airlift|Korean Airlift]] started, and the [[:en:Military_Air_Transport_Service|Military Air Transport Service]] (MATS) used the airfield and facilities at Wake as an essential mid-Pacific refueling stop for its mission of transporting men and supplies to the [[:en:Korean_War|Korean War]]. By September, 120 military aircraft were landing at Wake per day.&lt;ref&gt;''Pacific Air Lift'', &quot;Flying&quot; magazine, Vol. 50, No. 2, February 1952, p. 29&lt;/ref&gt; On October 15, U.S. President [[:en:Harry_S._Truman|Harry S. Truman]] and General MacArthur met at the [[:en:Wake_Island_Conference|Wake Island Conference]] to discuss progress and war strategy for the [[:en:Korean_Peninsula|Korean Peninsula]]. They chose to meet at Wake Island because of its proximity to [[:en:Korea|Korea]] so that MacArthur would not have to be away from the troops in the field for long.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Harry S. Truman Museum &amp; Library |title=Special Counsel to the President Charles Murphy |url=http://www.trumanlibrary.org/wake/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100828213513/http://www.trumanlibrary.org/wake/ |archive-date=August 28, 2010 |access-date=December 10, 2011 |publisher=Trumanlibrary.org}}&lt;/ref&gt;

In September 1952, [[:en:Typhoon_Olive_(1952)|Typhoon Olive]] struck, causing 750&amp;nbsp;people to shelter in World War II [[:en:Bunker|bunkers]] as the island was battered with 150&amp;nbsp;mph winds.&lt;ref name=&quot;LodiCANews&quot;&gt;{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=KqczAAAAIBAJ&amp;sjid=z-4HAAAAIBAJ&amp;dq=typhoon%20olive&amp;pg=4360%2C6987898|title=750 On Wake Escape Death in Big Storm|date=September 17, 1952|newspaper=Lodi News-Sentinel|access-date=July 10, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20230830004409/https://news.google.com/newspapers?id=KqczAAAAIBAJ&amp;sjid=z-4HAAAAIBAJ&amp;dq=typhoon%20olive&amp;pg=4360,6987898|archive-date=August 30, 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Clipper1&quot;&gt;''The Clipper'' publication. ''Atoll Island Ravaged by Wind and Rain but No One is Seriously Injured; Eyewitnesses Tell Story'' (September 25, 1952). Pan American World Airways Pacific-Alaska Division.&lt;/ref&gt; Olive, the second typhoon to affect the island since 1935, produced sustained wind speeds of {{convert|120|mph|abbr=on}} and peak gusts of {{convert|142|mph|abbr=on}} on the island. Significant flooding was also recorded.&lt;ref name=&quot;CPC&quot;&gt;{{cite report|author=Central Pacific Hurricane Center|url=http://www.prh.noaa.gov/cphc/summaries/1900-52.php#Olive|title=Tropical Cyclones During the Years 1900–1952|access-date=June 8, 2012|publisher=United States National Oceanic and Atmospheric Administration's National Weather Service|archive-date=July 13, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713221459/http://www.prh.noaa.gov/cphc/summaries/1900-52.php#Olive|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Damage was severe; it is estimated that 85% of the island's structures were demolished due to the storm.&lt;ref name=&quot;Wake&quot;&gt;{{cite web |author=Dateline DX Association |title=Wake Island History |url=http://www.goldtel.net/ddxa/history.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320035959/http://www.goldtel.net/ddxa/history.html |archive-date=March 20, 2021 |access-date=January 18, 2009}}&lt;/ref&gt; All of the homes and the island's hotel were destroyed. Additionally, the island's chapel and Quonset huts were destroyed.&lt;ref name=&quot;Clipper1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Wake&quot; /&gt; The island's LORAN station, operated by the [[:en:United_States_Coast_Guard|United States Coast Guard]], was also damaged.&lt;ref name=&quot;Loran&quot;&gt;{{cite web |title=Loran Station Wake Island |url=http://www.loran-history.info/wake_island/wake_island.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200920211835/https://www.loran-history.info/wake_island/wake_island.htm |archive-date=September 20, 2020 |access-date=January 18, 2009 |publisher=Loran history}}&lt;/ref&gt; On September&amp;nbsp;18, 1952 water and power services were restored.&lt;ref name=&quot;Clipper2&quot;&gt;''The Clipper'' publication. ''Plans to Rebuild Wake are Already Under Way'' (September 25, 1952). Pan American World Airways Pacific-Alaska Division.&lt;/ref&gt; The facilities on the island were fully restored in 1953.&lt;ref name=&quot;Wake&quot; /&gt; The total cost to repair damages caused by Olive amounted to $1.6&amp;nbsp;million (1952 USD; $13&amp;nbsp;million 2009 USD).&lt;ref&gt;{{cite web |author=E. H. Bryan, Jr. |date=May 15, 1959 |title=Atoll Research Bulletin No. 66 |url=http://www.botany.hawaii.edu/faculty/duffy/ARB/061-70/066.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060913110254/http://www.botany.hawaii.edu/faculty/duffy/ARB/061-70/066.pdf |archive-date=September 13, 2006 |access-date=May 13, 2009 |publisher=National Academy of Sciences—National Research Council}}&lt;/ref&gt; No fatalities occurred on the island, and four injuries were reported. None of the 230&amp;nbsp;Pan Am employees received injuries.&lt;ref name=&quot;Clipper1&quot; /&gt; In 1953, the bridge between Peale and Wake Island was rebuilt.&lt;ref name=&quot;Coast Guard-1959&quot;&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=_sgkAQAAIAAJ |title=The Coast Guard Engineer's Digest |date=1959 |publisher=Coast Guard |language=en |access-date=November 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105190827/https://books.google.com/books?id=_sgkAQAAIAAJ |archive-date=November 5, 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
[[File:Wake_Island_Lagoon.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wake_Island_Lagoon.jpg|වම|thumb|Off-duty sailors take a break in the Wake Island lagoon, 1954]]
The U.S. Coast Guard Loran station had a staff of about ten people. It operated from 1950 to 1978, with facilities rebuilt on Peale Island by 1958.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Loran Station Wake Island |url=https://www.loran-history.info/wake_island/wake_island.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105123044/https://www.loran-history.info/wake_island/wake_island.htm |archive-date=November 5, 2023 |access-date=November 5, 2023 |website=loran-history.info}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Loran Station Wake |url=https://www.loran-history.info/stations/wake_island/wake_island.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110203253/https://www.loran-history.info/stations/wake_island/wake_island.htm |archive-date=November 10, 2023 |access-date=November 5, 2023 |website=loran-history.info}}&lt;/ref&gt; Originally, the staff lived on Wake and commuted to the Loran station on Peale across the bridge; the Loran equipment was in a Quonset hut. However, after 1958, new modern facilities were all built on Peale. The cargo ship [[:en:USCGC_Kukui_(WAK-186)|USCGC Kukui]] supported the construction of the new LORAN facilities, arriving at the island in 1957.&lt;ref name=&quot;Coast Guard-1959&quot; /&gt;

==== Missile Impact Location System ====
From 1958 through 1960, the United States installed the [[:en:Missile_Impact_Location_System|Missile Impact Location System]] (MILS) in the Navy-managed Pacific Missile Range. Later, the Air Force managed [[:en:Western_Range_(USSF)|Western Range]] to localize the splashdowns of test missile nose cones. MILS was developed and installed by the same entities that had completed the first phase of the Atlantic and U.S. West Coast SOSUS systems. A MILS installation, consisting of both a target array for precision location and a broad ocean area system for good positions outside the target area, was installed at Wake as part of the system supporting [[:en:Intercontinental_Ballistic_Missile|Intercontinental Ballistic Missile]] (ICBM) tests. Other Pacific MILS shore terminals were at the [[:en:Marine_Corps_Air_Station_Kaneohe_Bay|Marine Corps Air Station Kaneohe Bay]] supporting [[:en:Intermediate_Range_Ballistic_Missile|Intermediate Range Ballistic Missile]] (IRBM) tests with impact areas northeast of Hawaii and the other ICBM test support systems at [[:en:Midway_Island|Midway Island]] and [[:en:Eniwetok|Eniwetok]].&lt;ref name=&quot;ICAA&quot;&gt;{{cite web |title=Integrated Undersea Surveillance System (IUSS) History 1950–2010 |url=http://www.iusscaa.org/history.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200225083609/http://www.iusscaa.org/history.htm |archive-date=February 25, 2020 |access-date=February 11, 2020 |publisher=IUSS/CAESAR Alumni Association}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Subcommittee on Military Construction (March–April) |url=https://books.google.com/books?id=e-JLAQAAIAAJ&amp;pg=PA169 |title=Military Construction Appropriations for 1960: Hearings |date=April 29, 1959 |pages=169–170 |access-date=September 16, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604181226/https://books.google.com/books?id=e-JLAQAAIAAJ&amp;pg=PA169#v=onepage&amp;q&amp;f=false |archive-date=June 4, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Subcommittee on Military Construction (May) |url=https://books.google.com/books?id=HBVEAQAAMAAJ&amp;pg=PA818 |title=Military Construction Appropriations for 1960: Hearings |date=May 20, 1959 |pages=818, 824 |access-date=September 16, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604181300/https://books.google.com/books?id=HBVEAQAAMAAJ&amp;pg=PA818#v=onepage&amp;q&amp;f=false |archive-date=June 4, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== Tanker shipwreck and oil spill ====
[[File:SS_R.C._Stoner.tif|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:SS_R.C._Stoner.tif|thumb|Wreck of the SS R.C. Stoner, 1967]]
On September 6, 1967, [[:en:Chevron_Corporation|Standard Oil of California]]'s 18,000-ton [[:en:Oil_tanker|tanker]] SS ''R.C. Stoner'' was driven onto the reef at Wake Island by a strong southwesterly wind after the ship failed to [[:en:Mooring_(watercraft)|moor]] to the two [[:en:Buoy|buoys]] near the harbor entrance. An estimated six million gallons of refined [[:en:Fuel_oil|fuel oil]] – including 5.7&amp;nbsp;million gallons of [[:en:Aviation_fuel|aviation fuel]], 168,000 gallons of [[:en:Diesel_oil|diesel oil]], and 138,600 gallons of bunker C fuel – spilled into the small boat harbor and along the southwestern coast of Wake Island to Peacock Point. The oil spill killed large numbers of fish; personnel from the FAA and crew members from the ship cleared the area closest to the spill of dead fish.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=NH 74180 SS R.C. STONER, a Standard Oil Tanker |url=https://www.history.navy.mil/content/history/nhhc/our-collections/photography/numerical-list-of-images/nhhc-series/nh-series/NH-74000/NH-74180.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604181230/https://www.history.navy.mil/content/history/nhhc/our-collections/photography/numerical-list-of-images/nhhc-series/nh-series/NH-74000/NH-74180.html |archive-date=June 4, 2024 |access-date=March 3, 2022 |website=NHHC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;google1972&quot;&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=cJpNszkPRqMC&amp;dq=1967+SS+R.C.+Stoner&amp;pg=PA215 |title=Mobility, Support, Endurance, a Story of Naval Operational Logistics in the Vietnam War, 1965–68 |year=1972 |access-date=March 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720150308/https://books.google.com/books?id=cJpNszkPRqMC&amp;dq=1967+SS+R.C.+Stoner&amp;pg=PA215 |archive-date=July 20, 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

The U.S. Navy [[:en:Marine_salvage|salvage]] team Harbor Clearance Unit Two and Pacific Fleet Salvage Officer Cmdr. John B. Orem flew to Wake to assess the situation. By September 13, the Navy tugs {{USS|Mataco|AT-86|6}} and {{USS|Wandank|ATA-204|6}}, salvage ships {{USS|Conserver|ARS-39|6}} and {{USS|Grapple|ARS-7|6}}, tanker {{USS|Noxubee|AOG-56|6}}, and {{USCGC|Mallow|WLB-396|6}}, arrived from Honolulu, Guam and [[:en:Subic_Bay|Subic Bay]] in the Philippines, to assist in the cleanup and removal of the vessel. The salvage team pumped and skimmed oil at the boat harbor, which they burned each evening in nearby pits. Recovery by the Navy salvage team of the ''R.C. Stoner'' and its remaining cargo, however, was hampered by strong winds and heavy seas.&lt;ref name=&quot;google1972&quot; /&gt;

On September 16, [[:en:Super_Typhoon_Sarah_(1967)|Super Typhoon Sarah]] made landfall on Wake Island at peak intensity with winds up to 145-[[:en:Knot_(unit)|knots]], causing widespread damage. The storm's intensity significantly accelerated the cleanup effort by clearing the harbor and scouring the coast. However, oil remained embedded in the reef's flat crevices, impregnating the coral. The storm also had broken the wrecked vessel into three sections and, although delayed by rough seas and harassment by [[:en:Blacktip_reef_shark|blacktip reef sharks]], the salvage team used explosives to flatten and sink the remaining portions of the ship that were still above water.&lt;ref&gt;''Mud, Muscle, and Miracles: Marine Salvage in the United States Navy'', C.A. Bartholomew, William I. Milwee, Naval History &amp; Heritage Command, U.S. Government Printing Office, 2009,  p. 282&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Oil Pollution on Wake Island from the Tanker R.C. Stoner'', Reginald M. Gooding, National Marine Fisheries Service, Hawaii Area Fishery Research Center, 1971&lt;/ref&gt;

=== U.S. military administration ===
[[File:Aerial_view_of_Wake_Island,_in_July_1979_(428-GX-750-K-124424).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Aerial_view_of_Wake_Island,_in_July_1979_(428-GX-750-K-124424).jpg|thumb|Wake Island, 1979]]In the early 1970s, higher-efficiency jet aircraft with longer-range capabilities lessened the use of [[:en:Wake_Island_Airfield|Wake Island Airfield]] as a refueling stop, and the number of commercial flights landing at Wake declined sharply. Pan Am had replaced many of its [[:en:Boeing_707|Boeing 707s]] with more efficient [[:en:Boeing_747|747s]], thus eliminating the need to continue weekly stops at Wake. Other airlines began to eliminate their scheduled flights into Wake. In June 1972, the last scheduled Pan Am passenger flight landed at Wake, and in July, Pan Am's last cargo flight departed the island, marking the end of the heyday of Wake Island's commercial aviation history. During this same period, the U.S. military had transitioned to longer-range [[:en:Lockheed_C-5_Galaxy|C-5A]] and [[:en:Lockheed_C-141_Starlifter|C-141]] aircraft, leaving the [[:en:Lockheed_C-130_Hercules|C-130]] as the only aircraft that would continue to use the island's airfield regularly. The steady decrease in air traffic control activities at Wake Island was apparent and was expected to continue.

The last Pan Am passenger flight was in 1972, and the airport was transferred from the FAA to the Department of Defense, however it remained open for emergency landings.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Wake Island Airfield, Terminal Building, Wake Island |url=https://www.historic-structures.com/um/wake_island/wake_island_airfield.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007221309/https://www.historic-structures.com/um/wake_island/wake_island_airfield.php |archive-date=October 7, 2023 |access-date=October 6, 2023 |website=Historic Structures}}&lt;/ref&gt;

On June 24, 1972, responsibility for the civil administration of Wake Island was transferred from the [[:en:Federal_Aviation_Administration|FAA]] to the [[:en:United_States_Air_Force|United States Air Force]] under an agreement between the Secretary of the Interior and the Secretary of the Air Force. In July, the FAA turned over the administration of the island to the [[:en:Military_Airlift_Command|Military Airlift Command]] (MAC). However, legal ownership stayed with the [[:en:United_States_Department_of_the_Interior|Department of the Interior]]. The FAA continued maintaining air navigation facilities and providing [[:en:Air_traffic_control|air traffic control]] services. On December 27, the [[:en:Chief_of_Staff_of_the_United_States_Air_Force|Chief of Staff of the Air Force]] (CSAF) General [[:en:John_Dale_Ryan|John D. Ryan]] directed MAC to phase out en-route support activity at Wake Island effective June 30, 1973. On July 1, 1973, all FAA activities ended, and the U.S. Air Force under [[:en:Pacific_Air_Forces|Pacific Air Forces]] (PACAF), Detachment 4, [[:en:15th_Wing|15th Air Base Wing]] assumed control of Wake Island.&lt;ref&gt;&quot;Historic American Buildings Survey: Wake Island Airfield, Terminal Building (Building 1502)&quot;, National Park Service, HABS No. UM-2-A, December 2007, Washington, DC, p. 11&lt;/ref&gt;

In 1973, Wake Island was selected as a launch site for testing defensive systems against ICBMs under the U.S. Army's ''Project Have Mill''. Air Force personnel on Wake and the [[:en:Air_Force_Systems_Command|Air Force Systems Command]] (AFSC) [[:en:Space_and_Missile_Systems_Center|Space and Missile Systems Organization]] (SAMSO) provided support to the Army's Advanced Ballistic Missile Defense Agency (ABMDA). A missile launch complex was activated on Wake, and, from February 13 to June 22, 1974, seven Athena H missiles were launched from the island to the Roi-Namur Test Range at [[:en:Kwajalein_Atoll|Kwajalein Atoll]].&lt;ref name=&quot;Lcweb2.loc.gov&quot; /&gt;

In 1973, Wake Island was claimed by what would become the Republic of the Marshall Islands, based on [[:en:Oral_tradition|oral legends]].&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/wake-island/ Wake Island] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120170347/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/wake-island/|date=January 20, 2021}}. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]].&lt;/ref&gt;

==== Vietnam War refugees: ''Operation New Life'' ====
[[File:Vietnamese_refugees_on_Wake_Island.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vietnamese_refugees_on_Wake_Island.jpg|වම|thumb|Vietnamese refugees on Wake Island await resettlement processing by [[:en:Immigration_and_Naturalization_Service|U.S. Immigration and Naturalization Service]] personnel in May 1975]]
In the spring of 1975, the population of Wake Island consisted of 251 military, government, and civilian contract personnel, whose primary mission was to maintain the airfield as a Mid-Pacific emergency runway. With the imminent [[:en:Fall_of_Saigon|fall of Saigon]] to [[:en:Viet_Cong|North Vietnamese forces]], President [[:en:Gerald_Ford|Gerald Ford]] ordered American forces to support ''[[:en:Operation_New_Life|Operation New Life]]'', the evacuation of [[:en:Refugee|refugees]] from [[:en:South_Vietnam|South Vietnam]]. The original plans included the Philippines' Subic Bay and Guam as refugee processing centers. Still, due to the high number of Vietnamese seeking evacuation, Wake Island was selected as an additional location.&lt;ref name=&quot;wakeisland2&quot;&gt;{{cite web |title=Wake Island 1975 |url=http://www.wakeisland1975.com/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111116073316/http://www.wakeisland1975.com/ |archive-date=November 16, 2011 |access-date=December 10, 2011 |publisher=}}&lt;/ref&gt;
[[File:Flag_of_Wake_Island.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Wake_Island.svg|thumb|The unofficial flag of Wake Island was designed in 1976 by individuals stationed on the island to commemorate the [[:en:United_States_Bicentennial|United States Bicentennial]]. The three stars represent the three islands of the atoll, and the flag resembles the [[:en:Flag_of_the_Philippines|flag of the Philippines]], as many workers on the island at the time were from the country.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Klimeš|first=Roman|date=January 2000|title=The Flag of Wake Island|url=https://nava.org/wp-content/uploads/2014/10/NAVANews_2000_vol33no1.pdf|url-status=dead|journal=NAVA News|volume=33|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606083851/https://nava.org/wp-content/uploads/2014/10/NAVANews_2000_vol33no1.pdf|archive-date=June 6, 2021|access-date=March 15, 2021}}&lt;/ref&gt;]]
In March 1975, Island Commander Major Bruce R. Hoon was contacted by PACAF and ordered to prepare Wake for its new mission as a refugee processing center where Vietnamese evacuees could be medically screened, interviewed, and transported to the United States or other resettlement countries. A 60-man [[:en:Air_Force_Civil_Engineer_Support_Agency|civil engineering team]] was brought in to reopen boarded-up buildings and housing. Two complete [[:en:Mobile_army_surgical_hospital_(US)|MASH]] units arrived to set up [[:en:Field_hospital|field hospitals]], and three Army [[:en:Field_kitchen|field kitchens]] were deployed. A 60-man [[:en:United_States_Air_Force_Security_Police|United States Air Force Security Police]] team, processing agents from the [[:en:Immigration_and_Naturalization_Service|U.S. Immigration and Naturalization Service]], and various other administrative and support personnel were also on Wake. [[:en:Drinking_water|Potable water]], food, medical supplies, clothing, and other supplies were shipped in.&lt;ref name=&quot;wakeisland2&quot; /&gt;

On April 26, 1975, the first C-141 carrying refugees arrived. The airlift to Wake continued at a rate of one C-141 every hour and 45 minutes, each aircraft with 283 refugees on board. At the peak of the mission, 8,700 Vietnamese refugees were on Wake. When the airlift ended on August 2, a total of about 15,000 refugees had been processed through Wake Island as part of ''Operation New Life''.&lt;ref name=&quot;wakeisland2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;A Wake Island Story&quot;&gt;{{cite web |title=A Wake Island Story |url=http://c141heaven.info/dotcom/tall_tales/a_wake_island_story.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150724021750/http://c141heaven.info/dotcom/tall_tales/a_wake_island_story.php |archive-date=July 24, 2015 |access-date=July 23, 2015 |publisher=c141heaven.info/}}&lt;/ref&gt;

==== Commemorative and memorial visits ====
[[File:China_Clipper_II_at_Wake_Island_1985.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:China_Clipper_II_at_Wake_Island_1985.jpg|වම|thumb|Passengers and crew of Pan Am's ''China Clipper II'' Boeing 747 at Wake Island during a 1985 trip across the Pacific to commemorate the 50th anniversary of the first ''[[:en:China_Clipper|China Clipper]]'' flight]]
In April 1981, a party of 19 Japanese, including 16 former Japanese soldiers who were at Wake during World War II, visited the island to pay respects for their war dead at the Japanese [[:en:Shinto_Shrine|Shinto Shrine]].&lt;ref name=&quot;Davidson&quot; /&gt;

On November 3 and 4, 1985, a group of 167 former American [[:en:Prisoner_of_war|prisoners of war]] (POWs) visited Wake with their wives and children. This was the first such visit by a group of former Wake Island POWs and their families.&lt;ref&gt;{{cite web |date=December 23, 2009 |title=Former POW living in Oklahoma takes a bittersweet trip |url=https://www.oklahoman.com/article/3426966/former-pow-living-in-oklahoma-takes-a-bittersweet-trip |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210927065155/https://www.oklahoman.com/article/3426966/former-pow-living-in-oklahoma-takes-a-bittersweet-trip |archive-date=September 27, 2021 |access-date=April 9, 2021 |website=Oklahoman.com}}&lt;/ref&gt;

On November 24, 1985, a Pan Am Boeing 747, renamed ''China Clipper II'', came through Wake Island on a flight across the Pacific to commemorate the 50th anniversary of the inauguration of Pan American [[:en:China_Clipper|China Clipper]] Service to the [[:en:Orient|Orient]]. Author [[:en:James_A._Michener|James A. Michener]] and Lars Lindbergh, grandson of aviator [[:en:Charles_Lindbergh|Charles Lindbergh]], were among the dignitaries on board the aircraft.&lt;ref&gt;''Clipper Flies Sentimental Journey : 747 Follows S. Pacific Route of Pan Am's Flying Boats'', ''Los Angeles Times'', November 24, 1985&lt;/ref&gt;

==== Army missile tests ====
Subsequently, the island has been used for strategic defense and operations during and after the [[:en:Cold_War|Cold War]], with Wake Island serving as a launch platform for military rockets involved in testing [[:en:Missile_defense|missile defense]] systems and [[:en:Atmospheric_re-entry|atmospheric re-entry]] trials as part of the [[:en:Ronald_Reagan_Ballistic_Missile_Defense_Test_Site|Ronald Reagan Ballistic Missile Defense Test Site]].  Wake's location allows for a safe launch and trajectory over the unpopulated ocean with open space for intercepts.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.smdc.army.mil/rts.html|title=Reagan Test Site|date=May 10, 2014|access-date=September 20, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20140510081644/http://www.smdc.army.mil/rts.html|archive-date=May 10, 2014}}&lt;/ref&gt;

In 1987, Wake Island was selected as a missile launch site for a [[:en:Strategic_Defense_Initiative|Strategic Defense Initiative]] (SDI) program named ''Project Starlab/Starbird''. In 1989, the U.S. Army Strategic Defense Command (USASDC) constructed two launch pads on Peacock Point, as well as nearby support facilities, for the eight-ton, {{convert|60|ft|m|-1}}, multi-stage Starbird test missiles. The program involved using electro-optical and laser systems mounted on the Starlab platform in the payload bay of an orbiting [[:en:Space_Shuttle|Space Shuttle]] to acquire, track, and target Starbird missiles launched from [[:en:Cape_Canaveral|Cape Canaveral]] and Wake. After being impacted by mission scheduling delays caused by the [[:en:Space_Shuttle_Challenger_disaster|explosion of the Space Shuttle ''Challenger'']], the program was canceled in late September 1990 to protect funding for another U.S. Army space-based missile defense program known as ''[[:en:Brilliant_Pebbles|Brilliant Pebbles]]''. Although no Starbird missiles were ever launched from Wake Island, the Starbird launch facilities at Wake were modified to support rocket launches for the ''Brilliant Pebbles'' program, with the first launch occurring on January 29, 1992. On October 16, a {{convert|30|ft|m|-1}} [[:en:Castor-Orbus|Castor-Orbus]] rocket was destroyed by ground controllers seven minutes after its launch from Wake. The program was canceled in 1993.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/archive/business/1992/11/04/another-orbital-sciences-rocket-failed-last-month-pentagon-says/fc6d19bc-c896-46e2-9f5a-adfc150f3ec2/|title=Another Orbital Sciences Rocket Failed Last Month, Pentagon Says|last=Burgess|first=John|date=November 4, 1992|newspaper=The Washington Post|access-date=September 20, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20230213085629/https://www.washingtonpost.com/archive/business/1992/11/04/another-orbital-sciences-rocket-failed-last-month-pentagon-says/fc6d19bc-c896-46e2-9f5a-adfc150f3ec2/|archive-date=February 13, 2023|language=en-US|issn=0190-8286|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=de Gouyon Matignon |first=Louis |date=May 6, 2019 |title=Brilliant Pebbles and Outer Space Military Laws |url=https://www.spacelegalissues.com/brilliant-pebbles/#:~:text=After%20considerable%20study%2C%20Brilliant%20Pebbles,was%20finally%20cancelled%20in%201993. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426195453/https://www.spacelegalissues.com/brilliant-pebbles/#:~:text=After%20considerable%20study%2C%20Brilliant%20Pebbles,was%20finally%20cancelled%20in%201993. |archive-date=April 26, 2021 |access-date=April 26, 2021 |website=Space Legal Issues}}&lt;/ref&gt;

Missile testing activities continued with the [[:en:Lightweight_Exo-Atmospheric_Projectile|Lightweight Exo-Atmospheric Projectile]] (LEAP) Test Program, another U.S. Army strategic defense project that included the launch of two [[:en:Aerojet|Aerojet]] Super Chief HPB rockets from Wake Island. The first launch, on January 28, 1993, reached [[:en:Apsis|apogee]] at {{convert|240|mi|abbr=off|sp=us}} and was a success. On February 11, the second launch reached apogee at {{convert|1.2|mi|abbr=off|sp=us}} and was deemed a failure.&lt;ref&gt;{{Cite report|url=https://ntrl.ntis.gov/NTRL/dashboard/searchResults/titleDetail/ADA345799.xhtml|title=Army Lightweight Exo-Atmospheric Projectile (LEAP)|last1=Baker|first1=P.|last2=Funari|first2=A.V.|date=1992|number=199818|access-date=April 26, 2021|archive-date=April 26, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426195656/https://ntrl.ntis.gov/NTRL/dashboard/searchResults/titleDetail/ADA345799.xhtml|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Due to the U.S. Army's continued use of the atoll for various missile testing programs, on October 1, 1994, the [[:en:United_States_Army_Space_and_Missile_Defense_Command|U.S. Army Space and Strategic Defense Command]] (USASSDC) assumed administrative command of Wake Island under a caretaker permit from the U.S. Air Force. The USASSDC had been operating on Wake since 1988 when the construction of the Starbird launch and support facilities started. Now under U.S. Army control, the island, which is located {{convert|690|mi|abbr=off|sp=us}} north of Kwajalein Atoll, became a rocket launch site for the Kwajalein Missile Range known as the Wake Island Launch Center.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Walker |first1=James A. |url=https://history.army.mil/html/books/070/70-88-1/cmhPub_70-88-1.pdf |title=Seize the High Ground: The Army in Space and Missile Defense |last2=Bernstein |first2=Lewis |last3=Lang |first3=Sharon |date=2003 |publisher=Historical Office, U.S. Army Space and Missile Defense Command |access-date=September 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231223105901/https://history.army.mil/html/books/070/70-88-1/cmhPub_70-88-1.pdf |archive-date=December 23, 2023 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==== Operation Prompt Return ====
In July 1995, various units of the U.S. military established a camp on Wake Island to provide housing, food, medical care, and social activities for Chinese [[:en:Illegal_immigration|illegal immigrants]] as part of ''Operation Prompt Return'' (also known as ''Joint Task Force Prompt Return''). The Chinese immigrants were discovered on July 3 on board the ''M/V Jung Sheng Number 8'' when the 160-foot-long vessel was [[:en:Interdiction|interdicted]] by the U.S. Coast Guard south of Hawaii. The ''Jung Sheng'' had left [[:en:Guangzhou|Canton]], China en route to the United States on June 2 with 147 Chinese [[:en:Illegal_Immigrants|Illegal Immigrants]], including 18 &quot;enforcers&quot;, and 11 crew on board. On July 29, the Chinese were transported to Wake Island, where they were cared for by U.S. military personnel, and on August 7, they were safely [[:en:Repatriation|repatriated]] to China by commercial air charter. From October 10 to November 21, 1996, military units assigned to ''Operation Marathon Pacific'' used facilities at Wake Island as a staging area for the repatriation of another group of more than 113 Chinese illegal immigrants who had been interdicted in the Atlantic Ocean near [[:en:Bermuda|Bermuda]] aboard the human smuggling vessel, the ''Xing Da''.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Ellyson|first1=R.E.|last2=Callahan|first2=C.|last3=Lee|first3=Y.T.|date=October 1996|title=Medical care of illegal migrants intercepted on the high sea (Operation Prompt Return)|url=https://archive.org/details/sim_military-medicine_1996-10_161_10/page/616|journal=Military Medicine|volume=161|pages=616–619|doi=10.1093/milmed/161.10.616|pmid=8918124|doi-access=free|number=10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Smith|first=Paul J.|date=1999|title=Military Responses to the Global Migration Crisis: A Glimpse of Things to Come|url=http://hdl.handle.net/10427/76842|url-status=live|journal=Fletcher Forum of World Affairs|volume=23|page=87|archive-url=https://web.archive.org/web/20240604181232/https://dl.tufts.edu/concern/pdfs/qv33s722m|archive-date=June 4, 2024|access-date=September 20, 2021|number=2|hdl=10427/76842}}&lt;/ref&gt;
[[File:Wake_Atoll_ISS001.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wake_Atoll_ISS001.jpg|thumb|2001 මාර්තු මාසයේදී ජාත්‍යන්තර අභ්‍යවකාශ මධ්‍යස්ථානයේ සිට පෙනෙන වේක් දූපත.]]

==== එක්සත් ජනපද ගුවන් හමුදාව නැවත පාලනය ලබා ගනී ====
[[File:THAAD_missile_launch_on_Wake_Island.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:THAAD_missile_launch_on_Wake_Island.jpg|thumb|2015 නොවැම්බර් 1 වන දින පවත්වන ලද පියාසැරි පරීක්ෂණ මෙහෙයුම් (FTO)-02 ඉසව්ව 2a අතරතුර, වේක් දූපතේ පිහිටා ඇති THAAD බැටරියකින් පර්යන්ත ඉහළ උන්නතාංශ ප්‍රදේශ ආරක්ෂක (THAAD) අන්තර්ග්‍රහකයක් දියත් කරන ලදී.]]
[[File:Guam_Memorial_on_Wake_Island.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guam_Memorial_on_Wake_Island.jpg|වම|thumb|එවකට වේක් දූපතේ අණදෙන නිලධාරියා වූ එක්සත් ජනපද ගුවන් හමුදා කපිතාන් ඇලන් ජේම් 2017 ජුනි 8 වන දින නව ගුවාම් අනුස්මරණය විවෘත කළේය. මෙම අනුස්මරණය පෑන් ඇමරිකානු ගුවන් සේවයේ සේවය කළ සහ 1941 දෙසැම්බර් 8 වන දින ජපන් ජාතිකයින් ප්‍රහාරය එල්ල කරන විට දිවයිනේ සිටි ගුවාම්හි චමරෝස් 45 දෙනාට ගෞරව කරයි. ප්‍රහාරය අතරතුර පිරිමින් 10 දෙනෙකු මිය ගිය අතර, ඉතිරි 35 දෙනා ජපානයේ සහ චීනයේ බන්ධනාගාර කඳවුරුවලට යවන ලදී.]]2002 ඔක්තෝබර් 1 වන දින, වේක් දූපතේ පරිපාලන පාලනය සහ සහාය එක්සත් ජනපද හමුදාවෙන් හවායි හි හිකම් ගුවන් හමුදා කඳවුරේ පිහිටි එක්සත් ජනපද ගුවන් හමුදාවේ PACAF හි 15 වන අංශයට මාරු කරන ලදී. 15 වන අංශය මීට පෙර 1973 ජූලි 1 සිට 1994 සැප්තැම්බර් 30 දක්වා වේක් පාලනය කර තිබුණි. ගුවන් හමුදාව නැවතත් පාලනය කළද, මිසයිල ආරක්ෂක ඒජන්සිය වේක් දූපත් දියත් කිරීමේ මධ්‍යස්ථානය ක්‍රියාත්මක කිරීම දිගටම කරගෙන යනු ඇත. එක්සත් ජනපද හමුදාවේ රොනල්ඩ් රේගන් බැලස්ටික් මිසයිල ආරක්ෂක පරීක්ෂණ ස්ථානය දියත් කිරීමේ පහසුකම් නඩත්තු කර ක්‍රියාත්මක කරන අතර උපකරණ, සන්නිවේදනය, පියාසැරි සහ භූමි ආරක්ෂාව, ආරක්ෂාව සහ වෙනත් සහාය ලබා දෙනු ඇත.&lt;ref&gt;''Wake Island returns to Air Force control'', Jim Bennett, &quot;The Kwajalein Hourglass&quot;, Volume 42, Number 78, Tuesday, October 1, 2002&lt;/ref&gt;

2006 අගෝස්තු 31 වන දින, වේක් දූපතට පැයට සැතපුම් 155 ට වැඩි සුළං සහ 190 ක සුළං සමඟ සුපිරි ටයිෆූන් අයෝක් පහර දුන්නේය; මෙය වනජීවීන්ට සහ පරමාණුවේ පහසුකම් වලට හානි කළේය.&lt;ref name=&quot;Air Force-2006&quot;&gt;{{Cite web |date=September 15, 2006 |title=Airmen add up damage at Wake Island |url=https://www.af.mil/News/Article-Display/Article/129764/airmen-add-up-damage-at-wake-island/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231004134032/https://www.af.mil/News/Article-Display/Article/129764/airmen-add-up-damage-at-wake-island/ |archive-date=October 4, 2023 |access-date=October 12, 2023 |website=Air Force |language=en-US}}&lt;/ref&gt; සැලකිය යුතු හානියක් සිදු වූ නමුත් සමස්තයක් වශයෙන්, පරීක්ෂා කිරීමේදී එය බිය වූ තරම් අඩු විය. ධාවන පථය බොහෝ දුරට නොවෙනස්ව පැවතුනද, සමහර විදුලි හා අපජල පද්ධති වලට හානි සිදුවී තිබුණි.&lt;ref name=&quot;Air Force-2006&quot; /&gt; හීල් පොයින්ට් සහ ගොල්ෆ් සමාජ ශාලාවේ ගොල්ෆ් පිටිය ද අයෝක් ටයිෆූන් මගින් හානි විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Wake Island Airfield, Terminal Building, Wake Island |url=https://www.historic-structures.com/um/wake_island/wake_island_airfield.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013123501/https://www.historic-structures.com/um/wake_island/wake_island_airfield.php |archive-date=October 13, 2023 |access-date=October 14, 2023 |website=Historic Structures |language=en-us}}&lt;/ref&gt;

2009 ජනවාරි 6 වන දින, ජනාධිපති ජෝර්ජ් ඩබ්ලිව්. බුෂ් විසින් විධායක නියෝගය 8836 නිකුත් කරන ලද අතර, වේක්, බේකර්, හව්ලන්ඩ් සහ ජාර්විස් දූපත්, ජොන්ස්ටන් ඇටෝල්, කිංමන් රීෆ් සහ පැල්මයිරා ඇටෝල් අවට සාගර පරිසරයන් ආරක්ෂා කිරීම සඳහා පැසිෆික් දුරස්ථ දූපත් සමුද්‍ර ජාතික ස්මාරකය ස්ථාපිත කරන ලදී. මෙම ප්‍රකාශය මගින් දූපත් වල ජලයෙන් යට වූ සහ මතුවන ඉඩම් කළමනාකරණය අභ්‍යන්තර දෙපාර්තමේන්තුවට සහ දූපත් වල මධ්‍යන්‍ය පහත් ජල මාර්ගයේ සිට නාවික සැතපුම් 12 න් ඔබ්බට ජලයේ ධීවර කටයුතු ආශ්‍රිත ක්‍රියාකාරකම් කළමනාකරණය ජාතික සාගර හා වායුගෝලීය පරිපාලනය (NOAA) වෙත පවරා ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |date=January 6, 2009 |title=Establishment of the Pacific Remote Islands Marine National Monument |url=https://www.fws.gov/uploadedFiles/Region_1/NWRS/Zone_1/Pacific_Remote_Islands_Marine_National_Monument/Documents/PP%20PRIMNM.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210325150453/https://www.fws.gov/uploadedFiles/Region_1/NWRS/Zone_1/Pacific_Remote_Islands_Marine_National_Monument/Documents/PP%20PRIMNM.pdf |archive-date=March 25, 2021 |access-date=November 25, 2020 |publisher=U.S. Fish &amp; Wildlife Service}}&lt;/ref&gt; ජනවාරි 16 වන දින, අභ්‍යන්තර ලේකම් ඩර්ක් කෙම්ප්තෝර්න් විසින් නියෝගය අංක 3284 නිකුත් කරන ලද අතර එහි සඳහන් වූයේ විධායක නියෝගය 8836 මගින් අභ්‍යන්තර දෙපාර්තමේන්තුවට පවරා ඇති වේක් දූපතේ ප්‍රදේශය ජාතික වනජීවී රැකවරණයක් ලෙස කළමනාකරණය කරන බවයි. කෙසේ වෙතත්, එක්සත් ජනපද මත්ස්‍ය හා වනජීවී සේවය විසින් වේක් දූපතේ මතුවන ඉඩම් කළමනාකරණය කිරීම, ගුවන් හමුදාවේ ලේකම් සහ අභ්‍යන්තර කටයුතු ලේකම් අතර පවතින කළමනාකරණ ගිවිසුම අවසන් වන තුරු ආරම්භ නොවේ.&lt;ref&gt;{{cite journal|date=January 12, 2009|title=Proclamation 8336 of January 6, 2009 – Establishment of the Pacific Remote Islands Marine National Monument – By the President of the United States of America|url=http://www.fpir.noaa.gov/Library/MNM/Proclamation%208336%20-%20PRIA.pdf|url-status=live|journal=Federal Register|volume=74|issue=7|archive-url=https://web.archive.org/web/20190412031225/https://www.fpir.noaa.gov/Library/MNM/Proclamation%208336%20-%20PRIA.pdf|archive-date=April 12, 2019|access-date=September 16, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Delegation of Management Responsibility for the Pacific Remote Islands Marine National Monument, Rose Atoll Marine National Monument and the Marianas Trench Marine National Monument'', United States Department of the Interior Order Number 3284, Secretary of the Interior Dick Kempthorne, Washington, D.C., January 16, 2009&lt;/ref&gt;

ඇලස්කාවේ ඇන්කරේජ් හි ඒකාබද්ධ කඳවුර එල්මෙන්ඩෝෆ්-රිචඩ්සන් හි පිහිටි එක්සත් ජනපද ගුවන් හමුදා ඒකකයක් වන 611 වන ගුවන් සහායක කණ්ඩායම (ASG) 2010 ඔක්තෝබර් 1 වන දින 15 වන අංශයෙන් වේක් දූපතේ පාලනය භාර ගත්තේය. 611 වන ASG දැනටමත් ඇලස්කාව තුළ විවිධ භූගෝලීය වශයෙන් දුරස්ථ ගුවන් හමුදා ස්ථාන සඳහා සහාය සහ කළමනාකරණය ලබා දෙමින් සිටි අතර, වේක් දූපත එකතු කිරීම ඇලස්කාවේ ව්‍යාපෘති අවම වන ශීත මාසවලදී එළිමහන් ව්‍යාපෘති සඳහා ඒකකයට වැඩි අවස්ථාවන් ලබා දුන්නේය. 11 වන ගුවන් හමුදාවේ ඒකකයක් වන 611 වන ASG, පැසිෆික් ගුවන් හමුදා කලාපීය සහායක මධ්‍යස්ථානය ලෙස නම් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 24, 2010 |title=611th Air Support Group adds eight tropical Pacific locations |url=https://www.jber.jb.mil/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100924164008/http://www.jber.af.mil/news/story.asp?id=123222602 |archive-date=September 24, 2010 |access-date=March 3, 2022 |website=}}&lt;/ref&gt;

[[File:Aerial_view_of_Wake_Island_in_July_2014.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Aerial_view_of_Wake_Island_in_July_2014.JPG|thumb|2014 දී වේක් දූපත]]
[[File:Four_F_A-18C_Hornets_fly_in_formation_over_Wake_Island_and_USS_Theodore_Roosevelt._(24096567298).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Four_F_A-18C_Hornets_fly_in_formation_over_Wake_Island_and_USS_Theodore_Roosevelt._(24096567298).jpg|thumb|USS තියඩෝර් රූස්වෙල්ට් 2017 දී වේක් හරහා ගමන් කරයි]]
2014 සැප්තැම්බර් 27 වන දින, ජනාධිපති බැරැක් ඔබාමා විසින් පැසිෆික් දුරස්ථ දූපත් සමුද්‍ර ජාතික ස්මාරකයේ ප්‍රදේශය එක් එක් දූපත සඳහා සම්පූර්ණ නාවික සැතපුම් 200 එක්සත් ජනපද සුවිශේෂී ආර්ථික කලාප (EEZ) සීමාව දක්වා පුළුල් කිරීම සඳහා විධායක නියෝගය 9173 නිකුත් කරන ලදී. මෙම ප්‍රකාශය මගින්, වේක් දූපතේ ස්මාරකයේ ප්‍රදේශය වර්ග සැතපුම් 15,085 සිට වර්ග සැතපුම් 167,336 (කිලෝමීටර් 39,070 සිට 433,400 දක්වා) දක්වා වැඩි කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite journal|date=September 29, 2014|title=Proclamation 9173 of September 25, 2014 – Pacific Remote Islands Marine National Monument Expansion – By the President of the United States of America|url=http://www.fpir.noaa.gov/Library/MNM/2014-23319.pdf|url-status=live|journal=Federal Register|volume=79|issue=188|archive-url=https://web.archive.org/web/20190412031232/https://www.fpir.noaa.gov/Library/MNM/2014-23319.pdf|archive-date=April 12, 2019|access-date=September 16, 2015}}&lt;/ref&gt; 2014 දී, දූපත් වලින් අපද්‍රව්‍ය ගොඩකිරීම් ටොන් 3300 ක් බාර්ජ් මත ඉවත් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Staff-2022&quot;&gt;{{Cite web |last1=Quintans |first1=Karina |last2=Myers |first2=Erik |date=September 20, 2022 |title=Environmental Rehabilitation on Wake Island |url=https://samenews.org/environmental-rehabilitation-on-wake-island/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231026145756/https://samenews.org/environmental-rehabilitation-on-wake-island/ |archive-date=October 26, 2023 |access-date=October 26, 2023 |website=Society of American Military Engineers |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2015 නොවැම්බර් 1 වන දින, වේක් දූපත සහ අවට සාගර ප්‍රදේශවල, කැම්පේන් ෆියර්ස් සෙන්ට්‍රි ෆ්ලයිට් ටෙස්ට් ඔපරේෂනල්-02 ඉසව්ව 2 (FTO-02 E2) ලෙස හැඳින්වෙන සංකීර්ණ ඇමරිකානු හමුදා මිසයිල ආරක්ෂක පද්ධති පරීක්ෂණ සිදුවීමක් පවත්වන ලදී. මෙම පරීක්ෂණයට ලොක්හීඩ් මාටින් විසින් ඉදිකරන ලද පර්යන්ත ඉහළ උන්නතාංශ ප්‍රදේශ ආරක්ෂක (THAAD) පද්ධතියක්, රේතියොන් විසින් ඉදිකරන ලද AN/TPY-2 රේඩාර් පද්ධති දෙකක්, ලොක්හීඩ් හි අණ, පාලනය, සටන් කළමනාකරණය සහ සන්නිවේදන පද්ධතිය සහ එහි AN/SPY-1 රේඩාර් සහිත USS ජෝන් පෝල් ජෝන්ස් මඟ පෙන්වන මිසයිල විනාශ කරන්නා ඇතුළත් විය. මධ්‍යම දුර බැලස්ටික් මිසයිලයක්, කෙටි දුර බැලස්ටික් මිසයිලයක් සහ කෲස් මිසයිල ඉලක්කයකින් සමන්විත ආසන්න එකවර ගුවන් සහ මිසයිල ඉලක්ක තුනක වැටලීමක් පරාජය කිරීමට ඒජිස් බැලස්ටික් මිසයිල ආරක්ෂක සහ THAAD අවි පද්ධතිවල හැකියාව පරීක්ෂා කිරීම අරමුණ විය. පරීක්ෂණය අතරතුර, වේක් දූපතේ THAAD පද්ධතියක් C-17 ප්‍රවාහන ගුවන් යානයක් මගින් දියත් කරන ලද කෙටි දුර බැලස්ටික් මිසයිලයක් අනුකරණය කරන කෙටි දුර ඉලක්කයක් හඳුනාගෙන විනාශ කළේය. ඒ සමඟම, දෙවන C-17 මගින් දියත් කරන ලද මධ්‍යම දුර බැලස්ටික් මිසයිලයක් වළක්වා ගැනීම සඳහා THAAD පද්ධතිය සහ විනාශ කරන්නා මිසයිල දියත් කළහ.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 5, 2018 |title=USS ''John Paul Jones'' participates in ballistic missile defense test : Hookele – Pearl Harbor – Hickam News |url=http://www.hookelenews.com/uss-john-paul-jones-participates-in-ballistic-missile-defense-test/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181005030918/http://www.hookelenews.com/uss-john-paul-jones-participates-in-ballistic-missile-defense-test/ |archive-date=October 5, 2018 |access-date=March 3, 2022 |website=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 2, 2015 |title=U.S. completes complex test of layered missile defense system |url=https://www.reuters.com/article/us-usa-missile-defense-idUSKCN0SQ2GR20151102 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117074749/https://www.reuters.com/article/2015/11/02/us-usa-missile-defense-idUSKCN0SQ2GR20151102 |archive-date=November 17, 2015 |access-date=March 3, 2022 |website=Reuters.com}}&lt;/ref&gt;

2017 දී, තායි කොන්ත්‍රාත්කරුවන් සහ සන්නද්ධ හමුදා නිලධාරීන් අප්‍රේල් මාසයේදී තායි අලුත් අවුරුද්ද හෝ සොන්ක්‍රාන් සැමරූ අතර, දෙසැම්බර් මාසයේදී තායි රජුගේ දිනය සමරනු ලැබීය.&lt;ref name=&quot;Joint Base Elmendorf-Richardson-2017&quot;&gt;{{Cite web |date=April 19, 2017 |title=Air Force members celebrate Thai New Year and Water Festival at Wake Island |url=https://www.jber.jb.mil/News/News-Articles/Article/1157218/air-force-members-celebrate-thai-new-year-and-water-festival-at-wake-island/ |access-date=October 14, 2023 |website=Joint Base Elmendorf-Richardson |language=en-US}}&lt;/ref&gt; එක් අවස්ථාවක මීයන් මිලියන 2 ක් පමණ සිටි බවට ඇස්තමේන්තු කර ඇති අතර, මුලිනුපුටා දැමීමේ උත්සාහයන් නොතකා රාත්‍රියේ මීයන් දඩයම් කිරීම දූපත්වාසීන්ගේ ජනප්‍රිය ක්‍රියාකාරකමකි.&lt;ref name=&quot;Staff-2022&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Downey |first=Kirstin |date=October 15, 2019 |title=The US Military Is Pouring Hundreds Of Millions Of Dollars Into Tiny Wake Island |url=https://www.civilbeat.org/2019/10/the-u-s-military-is-pouring-hundreds-of-millions-of-dollars-into-tiny-wake-island/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231026145755/https://www.civilbeat.org/2019/10/the-u-s-military-is-pouring-hundreds-of-millions-of-dollars-into-tiny-wake-island/ |archive-date=October 26, 2023 |access-date=October 26, 2023 |website=Honolulu Civil Beat |language=en}}&lt;/ref&gt;

2024 මුල් භාගයේදී, දිවයිනේ ප්‍රදේශ ජලයෙන් යට වූ බහු උස් රළ පහරවල් ඇති වූ අතර, එමඟින් නේවාසිකාගාර සහ භෝජන ශාලාවකට හානි සිදුවිය. හානියට පත් එක්සත් ජනපද පහසුකම මෙය පමණක් නොවේ, දකුණේ රෝයි-නමූර් හි ජලයෙන් යටවීමෙන් ද හානි සිදුවිය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Wake Island recovering from flood |url=https://www.dvidshub.net/news/467606/wake-island-recovering-flood |access-date=2024-12-20 |website=DVIDS |language=en}}&lt;/ref&gt;

== භූගෝලය ==
[[File:Wake_Island_2.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wake_Island_2.jpg|වම|thumb|වේක් දූපත් සිතියම]]
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders floatright&quot;
! scope=&quot;col&quot; |නම
! scope=&quot;col&quot; |අක්කර
! scope=&quot;col&quot; |හෙක්ටයාර
|-
! scope=&quot;row&quot; |වේක් දූපත
|1,367.04
|553.22
|-
! scope=&quot;row&quot; |විල්ක්ස් දූපත
|197.44
|79.90
|-
! scope=&quot;row&quot; |පීල් දූපත
|256.83
|103.94
|-
! scope=&quot;row&quot; |වේක් දූපත (දූපත් තුනේම එකතුව)
|1,821.31
|737.06
|-
! scope=&quot;row&quot; |කලපුව (ජලය)
|1,480.00
|600.00
|-
! scope=&quot;row&quot; |වැලි තලාව
|910.00
|370.00
|}
[[File:Wake_Jun_15_002_(18470450424).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wake_Jun_15_002_(18470450424).jpg|thumb|2015 දී වේක් දූපතේ පීකොක් පොයින්ට් හි බටහිර දෙසින්]]
[[File:Wilkes_Island_Wake_Atoll_(170410).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wilkes_Island_Wake_Atoll_(170410).jpg|thumb|පැරණි අර්ධ වශයෙන් නිම කරන ලද සබ්මැරීන් නාලිකාව මගින් පාහේ බෙදී ඇති විල්ක්ස් දූපතට වයඹ දෙසින්.]]
[[File:Wake_Jun_15_001_(18470438894).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wake_Jun_15_001_(18470438894).jpg|thumb|වේක් දූපතේ නැගෙනහිර පැත්ත හරහා නිරිත දෙසින් බලන්න]]
වේක් දූපත නිල වශයෙන් එහි ඒකීය ස්වරූපයෙන් දූපතක් ලෙස හැඳින්වුවද, එය භූගෝලීය වශයෙන් දූපත් තුනකින් (වේක්, විල්ක්ස් සහ පීල් දූපත්) සමන්විත පරමාණුවකි.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Bryan|first=E.H. Jr.|date=May 15, 1959|title=Notes on the geography and natural history of Wake Island|url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/6095/00066.pdf|url-status=live|journal=Atoll Research Bulletin|volume=66|pages=1–22|doi=10.5479/si.00775630.66.1|oclc=77749310|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227065046/https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/6095/00066.pdf|archive-date=February 27, 2021|access-date=August 13, 2017}}&lt;/ref&gt; සාමාන්‍ය ගැඹුර මීටර 1 (අඩි 3.3) පමණ වන සහ උපරිම ගැඹුර මීටර 4.5 (අඩි 15) වන අතර, මීටර් 3.3 x 7.7 (සැතපුම් 2.1 කින් 4.8) නොගැඹුරු කලපුවක් වට කර ඇත.&lt;ref name=&quot;Pacific Islands Ocean Observing System&quot;&gt;{{Cite web |title=Education Resources: Regional Information, Wake Island {{!}} PacIOOS |url=https://www.pacioos.hawaii.edu/education/region-wake/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231101132734/https://www.pacioos.hawaii.edu/education/region-wake/ |archive-date=November 1, 2023 |access-date=October 26, 2023 |website=Pacific Islands Ocean Observing System (PacIOOS) |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=June 11, 2015 |title=Wake Atoll {{!}} U.S. Department of the Interior |url=https://www.doi.gov/oia/islands/wakeatoll |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231026144209/https://www.doi.gov/oia/islands/wakeatoll |archive-date=October 26, 2023 |access-date=June 14, 2024 |website=www.doi.gov |language=en}}&lt;/ref&gt; මීටර 80 (අඩි 260) පමණ පළලින් යුත් වැලි සහිත වෙරළ තීරයකින් එය වට වී ඇත.&lt;ref name=&quot;Pacific Islands Ocean Observing System&quot; /&gt; මෙම අතොළුවේ සාමාන්‍ය උන්නතාංශය මීටර් 3.6 (අඩි 12) ක් සහ උපරිම උන්නතාංශය මීටර් 6.4 (අඩි 21) ක් වන අතර,&lt;ref name=&quot;Pacific Islands Ocean Observing System&quot; /&gt; මුළු භූමි ප්‍රමාණය වර්ග කිලෝමීටර් 6.5 (වර්ග සැතපුම් 2.5) පමණ වේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 15, 2012 |title=Wake Island, Pacific Ocean |url=https://earthobservatory.nasa.gov/images/79392/wake-island-pacific-ocean |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231026142253/https://earthobservatory.nasa.gov/images/79392/wake-island-pacific-ocean |archive-date=October 26, 2023 |access-date=October 26, 2023 |website=earthobservatory.nasa.gov |language=en}}&lt;/ref&gt;

පැරණි ගිනි කන්දක නටබුන් වලින් සෑදුණු මුහුදු කන්දක මුදුනේ වැඩුණු කොරල් පරයක් මත පිහිටා ඇති බැවින්, දූපත කොරල් සහ වැලි වලින් සෑදී ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Wake Atoll National Wildlife Refuge |url=https://www.fws.gov/refuge/wake-atoll |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231201192418/https://www.fws.gov/refuge/wake-atoll |archive-date=December 1, 2023 |access-date=October 26, 2023 |website=FWS.gov |language=en-us}}&lt;/ref&gt; මෙය පැසිෆික් සාගරයේ බොහෝ දූපත් සමඟ අනුකූල වන අතර, ඒවා සාගරයේ මතුපිටට ළඟා වන තෙක් රළ වඳ වී ගිය ගිනි කඳු ඛාදනය වන විට සහ ඒ මත කොරල් වැඩෙන විට, අතොළුවක් සාදයි (ගුයොට් ද බලන්න).&lt;ref&gt;{{Cite web |last=US Department of Commerce |first=National Oceanic and Atmospheric Administration |title=Deepwater Wonders of Wake: Geologic Overview of the West Pacific: NOAA Office of Ocean Exploration and Research |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/okeanos/explorations/ex1606/background/geology/welcome.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231026140105/https://oceanexplorer.noaa.gov/okeanos/explorations/ex1606/background/geology/welcome.html |archive-date=October 26, 2023 |access-date=October 26, 2023 |website=oceanexplorer.noaa.gov |language=EN-US}}&lt;/ref&gt; මෙම දූපත සාමාන්‍යයෙන් අඩි 5–6 ක විෂ්කම්භයකින් යුත් (මීටර් 1–2) ගල්පර වලින් වැසී ඇත, විශේෂයෙන් වේක් සහ විල්ක්ස් දූපත් වල දකුණු පැත්තේ.&lt;ref name=&quot;Wake Atoll&quot;&gt;{{Cite web |date=June 11, 2015 |title=Wake Atoll |url=https://www.doi.gov/oia/islands/wakeatoll |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231026144209/https://www.doi.gov/oia/islands/wakeatoll |archive-date=October 26, 2023 |access-date=October 26, 2023 |website=doi.gov |language=en}}&lt;/ref&gt;

වේක් හොනොලුලු සිට ගුවාම් දක්වා මාර්ගයෙන් තුනෙන් දෙකක් දුරින් පිහිටා ඇත; හොනොලුලු නැගෙනහිරට සැතපුම් 2,300 (කිලෝමීටර් 3,700) ක් සහ බටහිරට සැතපුම් 1,510 (කිලෝමීටර් 2,430) ක් වේ. මිඩ්වේ ඇටෝල් ඊසාන දෙසින් සැතපුම් 1,170 (කිලෝමීටර් 1,880) කි. ආසන්නතම භූමිය වන්නේ ගිනිකොන දෙසින් මාෂල් දූපත් වල ජනාවාස නොවූ බොකාක් ඇටෝල් ය. ඇටෝල් ජාත්‍යන්තර දින රේඛාවට බටහිරින් සහ වේක් දූපත් කාල කලාපයේ (UTC+12) පිහිටා ඇති අතර එය එක්සත් ජනපදයේ නැගෙනහිරම කාල කලාපය වන අතර ප්‍රාන්ත 50 ට ආසන්න වශයෙන් එක් දිනක් ඉදිරියෙන් පිහිටා ඇත.

නොගැඹුරු නාලිකාවක් වේක් සහ පීල් වෙන් කරන අතර විල්ක්ස් වේක් වෙත පාලමක් මගින් සම්බන්ධ වේ. අර්ධ වශයෙන් නිම කරන ලද සබ්මැරීන් නාලිකාව, සමහර විට විල්ක්ස් හරහා ගසාගෙන ගොස් ඇති අතර, එමඟින් දිවයින අඩකින් බෙදී යයි.

මෙම අතොළුවට නම් කරන ලද කේප් සහ ලක්ෂ්‍ය කිහිපයක් ඇත:&lt;ref name=&quot;A Magnificent Fight&quot; /&gt;
* විල්ක්ස් දූපත (දකුණු සහ බටහිරින් බෙදුණු දූපත)
** කුකු පොයින්ට් (විල්ක්ස් හි බටහිර කේප්)
** විල්ක්ස් ඇල (දිවයිනේ දකුණු පැත්තේ කුඩා වරාය/වරාය ප්‍රදේශයට යන නාලිකාවක්)
** සබ්මැරීන් ඇල (දෙවන ලෝක යුද්ධයේ අර්ධ වශයෙන් නිම කරන ලද සබ්මැරීන් වරායක් සඳහා කෘතිම නාලිකාවක්, නව නාලිකාව ලෙසද හැඳින්වේ)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=21. The never-completed submarine channel started at the beginning of... |url=https://www.researchgate.net/figure/The-never-completed-submarine-channel-started-at-the-beginning-of-WWII-through-the_fig15_225849247 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102235442/https://www.researchgate.net/figure/The-never-completed-submarine-channel-started-at-the-beginning-of-WWII-through-the_fig15_225849247 |archive-date=November 2, 2023 |access-date=November 2, 2023 |website=[[ResearchGate]]}}&lt;/ref&gt;
* පීල් දූපත (උතුරේ සහ බටහිරින්, පටු නාලිකාවකින් වේක් වලින් වෙන් කර ඇත)
** ටෝකි පොයින්ට් (පීල් හි බටහිර කේප්)
** ෆ්ලිපර් පොයින්ට් (බටහිරට යොමු වන කලපුව දක්වා විහිදෙන පීල් දූපතේ භූමියේ කෙළවර)
* වේක් දූපත (දූව හැර)&lt;ref name=&quot;Lobel-2008&quot;&gt;{{Citation|last1=Lobel|first1=Phillip S.|title=Aspects of the Biology and Geomorphology of Johnston and Wake Atolls, Pacific Ocean|date=2008|work=Coral Reefs of the USA|volume=1|pages=655–689|editor-last=Riegl|editor-first=Bernhard M.|place=Dordrecht|publisher=Springer Netherlands|language=en|doi=10.1007/978-1-4020-6847-8_17|isbn=978-1-4020-6846-1|last2=Lobel|first2=Lisa Kerr|editor2-last=Dodge|editor2-first=Richard E.}}&lt;/ref&gt;
** හීල් පොයින්ට් (පීල් දෙසට හැරවීමට පෙර වේක් දූපතේ උතුරු කේප්)
** පීකොක් පොයින්ට් (වේක් දූපතේ දකුණු සහ නැගෙනහිර ලක්ෂ්‍යය)
** විල්ක්ස් නාලිකාව හරහා විල්ක්ස් දූපතට යන කෝස්වේ

=== දේශගුණය ===
වේක් දූපත නිවර්තන කලාපයේ පිහිටා ඇති නමුත් ශීත ඍතුවේ දී වරින් වර සෞම්‍ය කුණාටු වලට යටත් වේ. මුහුදු මතුපිට උෂ්ණත්වය වසර පුරා උණුසුම් වන අතර ගිම්හාන සහ සරත් සමයේදී 80 °F (27 °C) ට වඩා ඉහළ යයි. ටයිෆූන් ඉඳහිට දිවයින හරහා ගමන් කරයි.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.stripes.com/news/military-airfield-at-wake-island-still-usable-after-super-typhoon-ioke-1.54162|title=Military airfield at Wake Island still usable after Super Typhoon Ioke|last=McCloskey|first=Meagan|date=September 16, 2006|work=Stars &amp; Stripes|access-date=April 26, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426183811/https://www.stripes.com/news/military-airfield-at-wake-island-still-usable-after-super-typhoon-ioke-1.54162|archive-date=April 26, 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt; උෂ්ණත්වය 65 °F (18 °C) සහ 95 °F (35 °C) අතර පරාසයක පවතින අතර සෑම වසරකම අඟල් 40 ක පමණ වර්ෂාපතනයක් ලැබෙන අතර, වැසි සමය ජූලි සිට ඔක්තෝබර් දක්වා පවතී. දිවයින පැසිෆික් සාගරයේ ඊසානදිග වෙළඳ සුළං වල පිහිටා ඇත. &lt;ref name=&quot;Wake Atoll&quot; /&gt;{{Weather box
| location = Wake Island, US (1991–2020 normals, extremes 1953–2004)
| single line = yes
| Jan record high F = 89
| Feb record high F = 93
| Mar record high F = 92
| Apr record high F = 94
| May record high F = 93
| Jun record high F = 94
| Jul record high F = 94
| Aug record high F = 97
| Sep record high F = 96
| Oct record high F = 92
| Nov record high F = 90
| Dec record high F = 91
| year record high F = 97
| Jan high F = 83.2
| Feb high F = 83.3
| Mar high F = 84.0
| Apr high F = 85.4
| May high F = 86.8
| Jun high F = 88.8
| Jul high F = 89.1
| Aug high F = 89.4
| Sep high F = 89.1
| Oct high F = 88.1
| Nov high F = 86.0
| Dec high F = 84.4
| year high F = 86.5
| Jan mean F = 78.7
| Feb mean F = 78.3
| Mar mean F = 78.7
| Apr mean F = 80.0
| May mean F = 81.4
| Jun mean F = 83.3
| Jul mean F = 83.4
| Aug mean F = 83.7
| Sep mean F = 83.4
| Oct mean F = 82.8
| Nov mean F = 81.3
| Dec mean F = 79.9
| year mean F = 81.2
| Jan low F = 74.2
| Feb low F = 73.3
| Mar low F = 73.4
| Apr low F = 74.5
| May low F = 76.0
| Jun low F = 77.9
| Jul low F = 77.7
| Aug low F = 78.0
| Sep low F = 77.7
| Oct low F = 77.4
| Nov low F = 76.5
| Dec low F = 75.3
| year low F = 76.0
| Jan record low F = 63
| Feb record low F = 63
| Mar record low F = 60
| Apr record low F = 62
| May record low F = 64
| Jun record low F = 70
| Jul record low F = 65
| Aug record low F = 65
| Sep record low F = 64
| Oct record low F = 63
| Nov record low F = 61
| Dec record low F = 64
| year record low F = 60
| precipitation colour = green
| Jan precipitation inch = 1.64
| Feb precipitation inch = 1.48
| Mar precipitation inch = 2.07
| Apr precipitation inch = 1.50
| May precipitation inch = 2.03
| Jun precipitation inch = 1.78
| Jul precipitation inch = 4.10
| Aug precipitation inch = 4.38
| Sep precipitation inch = 5.91
| Oct precipitation inch = 5.18
| Nov precipitation inch = 2.39
| Dec precipitation inch = 2.14
| year precipitation inch = 34.60
| unit precipitation days = 0.01&amp;nbsp;mm
| Jan precipitation days = 9.6
| Feb precipitation days = 8.6
| Mar precipitation days = 11.9
| Apr precipitation days = 13.2
| May precipitation days = 13.2
| Jun precipitation days = 13.5
| Jul precipitation days = 18.0
| Aug precipitation days = 18.4
| Sep precipitation days = 19.6
| Oct precipitation days = 18.4
| Nov precipitation days = 14.4
| Dec precipitation days = 13.4
| year precipitation days = 172.2
| source 1 = NOAA&lt;ref name=&quot;NOAA txt&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&amp;stations=WQW00041606&amp;format=pdf&amp;dataTypes=MLY-TMAX-NORMAL,MLY-TMIN-NORMAL,MLY-TAVG-NORMAL,MLY-PRCP-NORMAL,MLY-SNOW-NORMAL |title=Summary of Monthly Normals 1991–2020 |access-date=May 23, 2023 |archive-date=May 23, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230523111042/https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&amp;stations=WQW00041606&amp;format=pdf&amp;dataTypes=MLY-TMAX-NORMAL,MLY-TMIN-NORMAL,MLY-TAVG-NORMAL,MLY-PRCP-NORMAL,MLY-SNOW-NORMAL |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| source 2 = XMACIS2&lt;ref name = XMACIS2&gt;{{cite web
|url = https://xmacis.rcc-acis.org/
|publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration
|title = xmACIS2
|access-date = June 21, 2024
|archive-date = August 15, 2019
|archive-url = https://web.archive.org/web/20190815183401/http://xmacis.rcc-acis.org/
|url-status = live
}}&lt;/ref&gt;
}}

==== ටයිෆූන් ====
[[File:Wake_Island_Memorial_Chapel_damaged_by_Hurricane-Typhoon_Ioke_2006.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wake_Island_Memorial_Chapel_damaged_by_Hurricane-Typhoon_Ioke_2006.jpg|thumb|2006 දී වේක් දූපතේ අනුස්මරණ දේවස්ථානයේ සුපර් ටයිෆූන් අයෝක් විසින් ඉතිරි කරන ලද හානි වූ ගස් සහ සුන්බුන්]]
1940 ඔක්තෝබර් 19 වන දින, නම් නොකළ ටයිෆූන් එකක් වේක් දූපතට ගැට 120 (පැයට කිලෝමීටර 220) ක සුළං සමඟ පහර දුන්නේය. 1935 දී නිරීක්ෂණ ආරම්භ වූ දා සිට දිවයිනට බලපෑ පළමු වාර්තාගත ටයිෆූන් මෙය විය.&lt;ref name=&quot;CP1967&quot;&gt;{{cite web |date=May 4, 2007 |title=1967 Central Pacific Tropical Cyclone season |url=http://www.prh.noaa.gov/cphc/summaries/1967.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170702145238/http://www.prh.noaa.gov/cphc/summaries/1967.php |archive-date=July 2, 2017 |access-date=December 10, 2011 |publisher=Central Pacific Hurricane Center, National Oceanic and Atmospheric Administration}}&lt;/ref&gt;

සුපර් ටයිෆූන් ඔලිව් 1952 සැප්තැම්බර් 16 වන දින වේක් වෙත බලපෑ අතර, සුළං වේගය ගැට 150 (පැයට කිලෝමීටර 280) දක්වා ළඟා විය. ඔලිව් ප්‍රධාන ගංවතුර ඇති කළ අතර, එහි ව්‍යුහයන්ගෙන් ආසන්න වශයෙන් 85% ක් විනාශ කළ අතර, ඇ.ඩො. මිලියන 1.6 හානි ඇති කළේය.&lt;ref name=&quot;CP1967&quot; /&gt;

1967 සැප්තැම්බර් 16 වන දින, දේශීය වේලාවෙන් රාත්‍රී 10:40 ට, සුපර් ටයිෆූන් සාරාගේ ඇස දිවයින හරහා ගමන් කළේය. ඇසේ බිත්තියේ අඛණ්ඩ සුළං ගැට 130ක් (පැයට කිලෝමීටර 240ක්) වූ අතර, ඇසට පෙර උතුරින් සහ පසුව දකුණින් හමා ගියේය. ශක්තිමත් නොකළ සියලුම ව්‍යුහයන් කඩා බිඳ දමන ලදී. බරපතල තුවාල සිදු නොවූ අතර, කුණාටුවෙන් පසු බොහෝ සිවිල් ජනතාව ඉවත් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;CP1967&quot; /&gt;

2006 අගෝස්තු 28 වන දින, එක්සත් ජනපද ගුවන් හමුදාව 5 වන කාණ්ඩයේ සුපිරි ටයිෆූන් අයෝක් වේක් දෙසට ගමන් කරන විට පදිංචිකරුවන් 188 දෙනා ඉවත් කර සියලුම මෙහෙයුම් අත්හිටුවන ලදී. අගෝස්තු 31 වන විට කුණාටුවේ නිරිතදිග ඇසේ බිත්තිය දිවයින හරහා ගමන් කළ අතර, පැයට සැතපුම් 185 (පැයට කිලෝමීටර 298) ට වඩා වැඩි සුළං සහිතව,&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.foxnews.com/story/super-typhoon-slams-tiny-wake-island|title='Super' Typhoon Slams Tiny Wake Island|date=September 1, 2006|work=Fox News Channel|archive-url=https://web.archive.org/web/20080427021116/https://www.foxnews.com/story/0,2933,211537,00.html|archive-date=April 27, 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; අඩි 20 (මීටර් 6) ක කුණාටු රළ පහරක් සහ රළ කෙළින්ම කලපුවට ගෙන ගොස් විශාල හානියක් සිදු කළේය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.voanews.com/a/a-13-2006-08-31-voa11/313383.html|title=Monster' Typhoon Ioke Makes Direct Hit on Wake Island|date=October 31, 2009|work=VOA News|access-date=October 27, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20240604180131/https://www.voanews.com/a/a-13-2006-08-31-voa11/313383.html|archive-date=June 4, 2024|url-status=live}}&lt;/ref&gt; එක්සත් ජනපද ගුවන් හමුදා තක්සේරු සහ අලුත්වැඩියා කණ්ඩායමක් 2006 සැප්තැම්බර් මාසයේදී දිවයිනට ආපසු පැමිණ ගුවන් තොටුපළට සහ පහසුකම්වලට සීමිත ක්‍රියාකාරිත්වයක් යථා තත්ත්වයට පත් කළ අතර එය අවසානයේ සාමාන්‍ය මෙහෙයුම් වලට සම්පූර්ණයෙන්ම නැවත පැමිණීමට හේතු විය.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.af.mil/News/Article-Display/Article/129764/airmen-add-up-damage-at-wake-island/|title=Airmen add up damage at Wake Island|last=Vadnais|first=Chris|date=September 15, 2006|work=Air Force Print News|access-date=September 20, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210920213118/https://www.af.mil/News/Article-Display/Article/129764/airmen-add-up-damage-at-wake-island/|archive-date=September 20, 2021|language=en-US|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== පරිසරය ===
[[File:Air_Force_partners_for_environmental_conservation_on_Wake_Atoll.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Air_Force_partners_for_environmental_conservation_on_Wake_Atoll.jpg|වම|thumb|2017 දී ආක්‍රමණශීලී යකඩ දැව ගසක පොත්තට වල් නාශක ඉසීම සඳහා වේක් ඇටෝල්හි පරිසර විද්‍යාඥයින්.]]
වේක් දූපත වේක් ඇටෝල් ජාතික වනජීවී රක්ෂිතයේ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Wake Atoll National Wildlife Refuge |url=https://www.fws.gov/refuge/wake-atoll |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221125032911/https://www.fws.gov/refuge/wake-atoll |archive-date=November 25, 2022 |access-date=November 24, 2022 |publisher=U.S. Fish and Wildlife Service}}&lt;/ref&gt; නිවහන වන අතර එය පැසිෆික් දූපත් උරුම සමුද්‍ර ජාතික ස්මාරකයේ ඒකකයකි.[[File:Brisinga_panopla_-_USNM_1424229.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Brisinga_panopla_-_USNM_1424229.jpg|thumb|''වේක් දූපත අසල ජලයේ බ්‍රිසින්ගා පැනොප්ලා'']]
[[File:Carcharhinus_amblyrhynchos_wake.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Carcharhinus_amblyrhynchos_wake.jpg|thumb|වේක් අසල ජලයේ අළු ගල්පර මෝරෙක්]]
වේක් දූපතේ ස්වදේශික වෘක්ෂලතා ප්‍රජාවන්ට පඳුරු, තණකොළ සහ තෙත්බිම් ඇතුළත් වේ. ටුවර්න්ෆෝර්ටියා ආර්ජන්ටියා (හීලියෝට්‍රොප් ගස) ආධිපත්‍යය දරන පඳුරු බිම්, ස්කේවෝලා ටැකාඩා (වෙරළ ගෝවා), කෝඩියා උපකෝර්ඩේටා (මුහුදු හොරණෑව) සහ පිසෝනියා ග්‍රැන්ඩිස් සමඟ සම්බන්ධ වී පවතී. තණකොළ විශේෂ අතර ඩැක්ටිලොක්ටීනියම් ඒජිප්ටියම් සහ ට්‍රිබියුලස් සිස්ටොයිඩ්ස් ඇතුළත් වේ. තෙත්බිම් වල සෙසුවියම් පෝර්ටුලකාස්ට්‍රම් ආධිපත්‍යය දරන අතර පෙම්ෆිස් ඇසිඩුලා අන්තර් උදම් කලපු අසල දක්නට ලැබේ.&lt;ref name=&quot;rat&quot;&gt;{{cite journal|last1=Griffiths|first1=Richard|last2=Wegmann|first2=Alex|last3=Hanson|first3=Chad|last4=Keitt|first4=Brad|last5=Howald|first5=Gregg|last6=Brown|first6=Derek|last7=Tershy|first7=Bernie|last8=Pitt|first8=William|last9=Moran|first9=Matthew|last10=Rex|first10=Kristen|last11=White|first11=Susan|date=2014|title=The Wake Island Rodent Eradicaation – Part Success, Part Failure, but Wholly Instructive|journal=Proceedings of the Vertebrate Pest Conference|volume=26|doi=10.5070/V426110487|doi-access=free|last12=Flint|first12=Beth|last13=Torr|first13=Nick|s2cid=86982575}}&lt;/ref&gt;

අවට සාගර ජලය සහිත මෙම අතොළුව, එහි සූටි ටර්න් ජනපදය සඳහා බර්ඩ්ලයිෆ් ඉන්ටර්නැෂනල් විසින් වැදගත් කුරුළු ප්‍රදේශයක් (IBA) ලෙස පිළිගෙන ඇති අතර, 1999 දී ඇස්තමේන්තු කර ඇති පරිදි තනි පක්ෂීන් 200,000 ක් පමණ ඇත.&lt;ref name=&quot;bli&quot;&gt;{{cite web |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=2021 |title=Wake Island |url=http://datazone.birdlife.org/site/factsheet/wake-island-iba-united-states-minor-outlying-islands-(to-usa) |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118072550/http://datazone.birdlife.org/site/factsheet/wake-island-iba-united-states-minor-outlying-islands-(to-usa) |archive-date=January 18, 2021 |access-date=January 23, 2021 |website=BirdLife Data Zone |publisher=BirdLife International}}&lt;/ref&gt; අතොළුවේ පක්ෂි විශේෂ 56 ක් දැක ඇත.&lt;ref name=&quot;rat&quot; /&gt; විල්ක්ස් දූපත බොහෝ දුරට පක්ෂි රැකවරණයක් ලෙස නම් කර ඇති අතර, සූටි ටර්න් සහ ගුවන් තොටුපල ධාවන පථයේ කපන ලද ඒප්‍රොන් මත කූඩු කිරීමට උත්සාහ කළ හැකි අනෙකුත් පක්ෂීන් ආකර්ෂණය කර ගැනීම සඳහා වාර්ෂිකව කපන ලද කෙතක් ඇතුළත් වේ.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Rauzon|first1=Mark J.|last2=Boyle|first2=David|last3=Everett|first3=William T.|last4=Gilardi|first4=John|date=2008|title=The Status of the Birds of Wake Atoll|url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/6793/561_Rauzon_BirdsofWakeAtoll.pdf|url-status=live|journal=Atoll Research Bulletin|volume=561|page=25|doi=10.5479/si.00775630.561.1|archive-url=https://web.archive.org/web/20231026172036/https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/6793/561_Rauzon_BirdsofWakeAtoll.pdf|archive-date=October 26, 2023|access-date=October 26, 2023}}&lt;/ref&gt;

මිනිස් භාවිතය හේතුවෙන්, අතොළුවේ ආක්‍රමණශීලී විශේෂ කිහිපයක් ස්ථාපිත වී ඇත. 1960 ගණන්වල සුරතල් සතුන් ලෙස සහ පළිබෝධ පාලනය සඳහා වල් බළලුන් හඳුන්වා දෙන ලදී. මුලිනුපුටා දැමීමේ උත්සාහයන් 1996 දී දැඩි ලෙස ආරම්භ වූ අතර 2008 දී සාර්ථක යැයි සැලකේ.&lt;ref name=&quot;Rauzon-2008&quot;&gt;{{cite journal|last1=Rauzon|first1=Mark J.|last2=Everett|first2=Wlliam T.|last3=Boyle|first3=David|last4=Bell|first4=Louise|last5=Gilardi|first5=John|date=2008|title=Eradication of feral cats at Wake Atoll|journal=Atoll Research Bulletin|volume=560|pages=1–22|doi=10.5479/si.00775630.560.1}}&lt;/ref&gt; මීයන් විශේෂ දෙකක් වන රැටස් එක්සුලන්ස් (පොලිනීසියානු මීයා) සහ රැටස් ටැනෙසුමි (ආසියානු ගෘහ මීයා) දිවයින ජනාවාස කර ඇත. 2014 වන විට ආර්. ටැනෙසුමි ගහනය සාර්ථකව මුලිනුපුටා දමන ලදී, කෙසේ වෙතත්, ආර්. එක්සුලන්ස් තවමත් පවතී.&lt;ref name=&quot;rat&quot; /&gt; 1960 ගණන්වල බෝයි ස්කවුට්ස් විසින් වේක් දූපතේ සුළං බාධකයක් ලෙස භාවිතා කිරීම සඳහා කැසුආරිනා ඉක්විසෙටිෆෝලියා (යකඩ දැව හෝ වෙරළබඩ ෂී-ඕක්) රෝපණය කරන ලද බවට චෝදනා එල්ල වේ. එය ස්වදේශීය වෘක්ෂලතාදිය යටපත් කරන විශාල ඒක-සංස්කෘතික වනාන්තර නිර්මාණය කළේය. ජනගහනය මරා දැමීම සඳහා ඒකාබද්ධ උත්සාහයන් 2017 දී ආරම්භ විය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.jber.jb.mil/News/News-Articles/Article/1163481/air-force-partners-for-environmental-conservation-on-wake-atoll/|title=Air Force partners for environmental conservation on Wake Atoll|last1=Schmidt|first1=Anastasia|date=April 26, 2017|work=Joint Base Elmendorf-Richardson|access-date=September 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210914193858/https://www.jber.jb.mil/News/News-Articles/Article/1163481/air-force-partners-for-environmental-conservation-on-wake-atoll/|archive-date=September 14, 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt; හඳුන්වා දුන් අනෙකුත් ශාක විශේෂ අතර සයිනෝඩන් ඩැක්ටිලෝන් (බර්මියුඩා තණකොළ) සහ ලියුකේනා ලියුකොසෙෆලා (ආශ්චර්යමත් ගස) ඇතුළත් වේ. ස්වදේශික නොවන කුහුඹුවන් විශේෂ ද අටොල්හි දක්නට ලැබේ.&lt;ref name=&quot;rat&quot; /&gt; සමස්තයක් වශයෙන්, දූපත නිවර්තන පඳුරු පඳුරු සහ තණකොළ සහිත ගස් මිශ්‍රණයකි; සමහර ගස් අඩි 25 ට වඩා උස (මීටර් 7 ට වඩා) වේක්හි ජලය බම්ප්හෙඩ් පැරරොට්ෆිෂ් හි විශාලතම දන්නා ජනගහනයෙන් එකකි.&lt;ref name=&quot;Wake Atoll&quot; /&gt;
[[File:Corl0258_(27497553484).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Corl0258_(27497553484).jpg|වම|thumb|වේක්හි ජලය බම්ප්හෙඩ් පැරරොට්ෆිෂ් හි විශාලතම දන්නා ගහනයන්ගෙන් එකකට නිවහන වේ.]]
The lagoon, surrounding reef, and the ocean are noted for their diverse collection of marine life. Wake waters have the largest known population of [[:en:Bumphead_parrotfish|bumphead parrotfish]] (''Bolbometopon muricatum)''. The coral reef that surrounds the island is home to at least 100 species of coral and over 320 species of fish. In the coral reef, there is a diverse collection of shark species, including [[:en:Grey_reef_shark|grey reef]], [[:en:Blacktip_reef_shark|blacktip]], and [[:en:Dusky_shark|dusky sharks]]. The atoll is home to multiple species of land crabs, with ''[[:en:Coenobita_perlatus|Coenobita perlatus]]'' being especially abundant.


කලපුව, අවට ගල්පර සහ සාගරය ඔවුන්ගේ විවිධ සාගර ජීවීන්ගේ එකතුව සඳහා ප්‍රසිද්ධය. වෙරළ තීරයේ විශාලතම බම්ප්හෙඩ් ගිරවුන් මත්ස්‍ය ගහනය (බොල්බොමෙටොපොන් මුරිකටම්) ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=US Department of Commerce |first=National Oceanic and Atmospheric Administration |title=Deepwater Wonders of Wake: Wake Island and Pacific Remote Islands Marine National Monument Management: NOAA Office of Ocean Exploration and Research |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/okeanos/explorations/ex1606/background/monument-mgmt/welcome.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007221306/https://oceanexplorer.noaa.gov/okeanos/explorations/ex1606/background/monument-mgmt/welcome.html |archive-date=October 7, 2023 |access-date=November 2, 2023 |website=oceanexplorer.noaa.gov |language=EN-US}}&lt;/ref&gt; දිවයින වටා ඇති කොරල් පරයේ අවම වශයෙන් කොරල් විශේෂ 100 ක් සහ මත්ස්‍ය විශේෂ 320 කට වඩා ඇත.&lt;ref name=&quot;www.fws.gov&quot;&gt;{{Cite web |title=Wake Atoll National Wildlife Refuge {{!}} U.S. Fish &amp; Wildlife Service |url=https://www.fws.gov/refuge/wake-atoll |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231201192418/https://www.fws.gov/refuge/wake-atoll |archive-date=December 1, 2023 |access-date=November 2, 2023 |website=fws.gov |language=en-us}}&lt;/ref&gt; කොරල් පරයේ, අළු පරය, කළු ඉඟිය සහ අඳුරු මෝරුන් ඇතුළු මෝරුන් විශේෂවල විවිධ එකතුවක් ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Welcome to Shark Island: Wake Atoll |url=https://www.discovery.com/nature/welcome-to-shark-island--wake-atoll |access-date=November 3, 2023 |website=Discovery |language=en}}&lt;/ref&gt; මෙම පරමාණුව ගොඩබිම් කකුළුවන් විශේෂ රැසකට නිවහන වන අතර, කොයිනොබිටා පර්ලටස් විශේෂයෙන් බහුල වේ.&lt;ref name=&quot;rat&quot; /&gt;

== ජනවිකාසය ==
{{Historical populations|1936|~50|1941|1738|1942|5738|1943|4098?|1944|?|1945|400|1960|1097|1970|1647|1975|8700+|1980|302|1990|7|2000|3|2009|150|2010|188|2015|94|2017|100|type=USA|align=right}} වේක් දූපතේ ස්ථිර පදිංචිකරුවන් නොමැති අතර ප්‍රවේශය සීමා කර ඇත. කෙසේ වෙතත්, 2017 වන විට, ඕනෑම වේලාවක ගුවන් හමුදා නිලධාරීන් 100 ක් සහ ඇමරිකානු සහ තායි කොන්ත්‍රාත් පදිංචිකරුවන් සිටී.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Schmidt |first=Anastasia |date=April 19, 2017 |title=Air Force members celebrate Thai New Year and Water Festival at Wake Island |url=http://www.jber.jb.mil/News/News-Articles/Article/1157218/air-force-members-celebrate-thai-new-year-and-water-festival-at-wake-island/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170907123336/http://www.jber.jb.mil/News/News-Articles/Article/1157218/air-force-members-celebrate-thai-new-year-and-water-festival-at-wake-island/ |archive-date=September 7, 2017 |access-date=April 20, 2017 |website=Joint Base Elmendorf-Richardson |publisher=11th Air Force Public Affairs}}&lt;/ref&gt; 2011 වන විට, ගුවන් තොටුපළේ බිල්පත් ඇඳන් 198 ක් සඳහා සහාය වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Hansen |first=Amy |date=October 28, 2011 |title=Population of Wake doubles during recent TRANSPAC |url=https://www.jber.jb.mil/News/News-Articles/Article/290952/population-of-wake-doubles-during-recent-transpac/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210824234639/https://www.jber.jb.mil/News/News-Articles/Article/290952/population-of-wake-doubles-during-recent-transpac/ |archive-date=August 24, 2021 |access-date=August 24, 2021 |website=Joint Base Elmendorf–Richardson |publisher=11th Air Force Public Affairs}}&lt;/ref&gt;

වාසස්ථාන ආරම්භ වූයේ 1935 දී වන අතර, පීලේ දූපතේ පෑන් ඇම් මාර්ග ලක්ෂ්‍යයේ සහ හෝටලයේ කාර්ය මණ්ඩලය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Snapshot of Oceania: Wake Island |url=https://www.sheppardsoftware.com/Oceaniaweb/snapshot/Snapshot-Oceania-21.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604181719/https://www.sheppardsoftware.com/Oceaniaweb/snapshot/Snapshot-Oceania-21.htm |archive-date=June 4, 2024 |access-date=October 6, 2023 |website=sheppardsoftware.com}}&lt;/ref&gt;

1941 දී, භට පිරිස් 500 කට වැඩි පිරිසක් සහ කොන්ත්‍රාත්කරුවන් 1200 කට වැඩි පිරිසක් දිවයිනේ සිටියහ. දෙසැම්බර් 24 වන දින යටත් වීමේදී, 1,603 ක් (සටනේදී මියගිය අය ගණන් නොගෙන) ජපන් ජාතිකයින්ට යටත් විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 23, 2020 |title=The Battle of Wake Island: Nation's Morale Lifted in 1941 |url=https://www.nationalww2museum.org/war/articles/battle-of-wake-island-1941 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007221307/https://www.nationalww2museum.org/war/articles/battle-of-wake-island-1941 |archive-date=October 7, 2023 |access-date=October 6, 2023 |website=The National WWII Museum &amp;#124; New Orleans}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;usni.org&quot; /&gt; පෑන් අම් ගුවන් තොටුපළේ සහ හෝටලයේ සේවය කළ ගුවාම් ජාතිකයින් 45 දෙනෙකු ද එහි ඉතිරි වූ අතර, ඉන් 10 දෙනෙකු වේක් හි මිය ගිය අතර 35 දෙනෙකු ආසියාවේ යුද සිර කඳවුරුවලට යවන ලදී.&lt;ref name=&quot;guampedia.com&quot;&gt;{{Cite web |date=July 15, 2014 |title=WWII: 45 CHamorus Caught in Wake Invasion – Guampedia |url=https://www.guampedia.com/wwii-45-chamorros-caught-in-wake-invasion/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007221306/https://www.guampedia.com/wwii-45-chamorros-caught-in-wake-invasion/ |archive-date=October 7, 2023 |access-date=October 6, 2023 |website=guampedia.com}}&lt;/ref&gt; යුද්ධය අතරතුර, සිවිල් වැසියන් 98 දෙනෙකු හැර අනෙක් සියල්ලන්ම දිවයිනෙන් පිටතට ගෙන යන ලදී හෝ මිය ගියහ, එබැවින් ප්‍රධාන පදිංචිකරුවන් එහි ජපන් හමුදා කඳවුර බවට පත්විය.&lt;ref name=&quot;usni.org&quot; /&gt; මෙම ලිපියේ මුලින් විස්තර කර ඇති පරිදි, යුද්ධය අතරතුර ජපන් හමුදා කඳවුර 4000 කට ආසන්න විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 23, 2023 |title=Battle of Wake Island &amp;#124; WWII Pacific Theater, USMC Victory &amp;#124; Britannica |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Wake-Island |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206145854/https://www.britannica.com/event/Battle-of-Wake-Island |archive-date=December 6, 2018 |access-date=October 23, 2016 |website=britannica.com}}&lt;/ref&gt; මෙයින් 1000 ක් පමණ 1945 ජුනි මාසයේදී රෝහල් නෞකාවකින් රැගෙන ගිය බව තහවුරු විය. &lt;ref name=&quot;www.combinedfleet.com&quot; /&gt;

පෑන් අම් ගුවන් කඳවුරට සහාය වීම සඳහා ගුවාම් සිට කම්කරුවන් 45 දෙනෙකු සේවය කරමින් සිටියහ. වේක් දූපත සඳහා වූ සටනේදී, 1941 දෙසැම්බර් 8 වන දින ප්‍රහාරවලින් පස් දෙනෙකු මිය ගිය අතර තවත් පස් දෙනෙකු තුවාල ලැබූහ. පසුව, වේක් දූපතේ අණදෙන නිලධාරියා දූපත ආරක්ෂා කිරීමට කම්කරුවන් උදව් කරයිදැයි විමසූ අතර, ඔවුන් එකඟ විය. දිවයින ආරක්ෂා කිරීමේදී, රෝහලට බෝම්බ හෙලීමේදී තුවාල ලැබූ කම්කරුවන් පස් දෙනා මිය ගියහ. දූපත ජපන් හමුදාවන්ට යටත් වූ විට, ඉතිරි 35 දෙනා සිරකරුවන් ලෙස ගෙන චීනයේ ජපන් යුද සිර කඳවුරකට යවන ලද අතර, එහිදී දෙදෙනෙකු මිය ගිය අතර අනෙක් අයට වධ හිංසා පමුණුවන ලදී. දිවි ගලවා ගත් 33 දෙනා ජපානයේ ඔසාකා වෙත යවන ලද අතර, ඔවුන් යුද්ධය අවසන් වන තෙක් එහි රැඳී සිටියහ. 1988 දී, වේක් දූපත් සටනට සහභාගී වීම වෙනුවෙන් ගුවාම් සේවකයින්ට ප්‍රවීණ තත්ත්වය සහ යුද හමුදා පදක්කම් පිරිනමන ලදී.&lt;ref name=&quot;guampedia.com&quot; /&gt;

1975 දී, නව ජීවිත මෙහෙයුමේ මාර්ග ලක්ෂ්‍යයක් ලෙස එය භාවිතා කරන විට, එක් අවස්ථාවක වියට්නාම සරණාගතයින් 8,700 ක් එහි සිටියහ.&lt;ref name=&quot;wakeisland2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;A Wake Island Story&quot; /&gt;

21 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී, සිවිල් කොන්ත්‍රාත්කරුවන්ගෙන් බොහෝ දෙනෙක් තායිලන්තයෙන් පැමිණෙති.&lt;ref name=&quot;Joint Base Elmendorf-Richardson-2017&quot; /&gt;

== රජය ==
[[File:NOAA_Map_of_the_US_EEZ.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:NOAA_Map_of_the_US_EEZ.svg|වම|thumb|එක්සත් ජනපදයේ වේක් සුවිශේෂී ආර්ථික කලාපය (වමේ) පෙන්වන සිතියම. බටහිරට CNMI සහ ගුවාම් වන අතර, දකුණට මිඩ්වේ, හවායි දූපත්, ඇමරිකානු සැමෝවා සහ ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ තවත් දූපත්/ඇටෝල් ඇත.]]
1972 ජුනි 24 වන දින අභ්‍යන්තර කටයුතු දෙපාර්තමේන්තුව සහ ගුවන් හමුදා දෙපාර්තමේන්තුව අතර ඇති කරගත් ගිවිසුමකට අනුව, එක්සත් ජනපද ගුවන් හමුදාව වේක් දූපතේ සිවිල් පරිපාලනය සඳහා වගකීම භාර ගත්තේය.&lt;ref name=&quot;Lcweb2.loc.gov&quot; /&gt;

ගුවන් හමුදාවේ ලේකම්වරයා විසින් වේක් අයිලන්ඩ් හි සිවිල් පරිපාලන අධිකාරිය, වේක් අයිලන්ඩ් සංග්‍රහය ලෙස හඳුන්වන එක්සත් ජනපද ෆෙඩරල් නීතිය යටතේ ගුවන් හමුදාවේ සාමාන්‍ය උපදේශකවරයාට පවරා ඇත. සාමාන්‍ය උපදේශකවරයා සිවිල්, නෛතික සහ අධිකරණ අධිකාරිය සපයන අතර වේක් අයිලන්ඩ් අධිකරණයේ සහ වේක් අයිලන්ඩ් අභියාචනාධිකරණයේ සේවය කිරීම සඳහා විනිසුරුවරයෙකු හෝ කිහිප දෙනෙකු පත් කළ හැකිය.&lt;ref name=&quot;Lcweb2.loc.gov&quot; /&gt;

ඇතැම් බලධාරීන් සාමාන්‍ය උපදේශකවරයා විසින් වේක් අයිලන්ඩ් හි කමාන්ඩර් වෙත නැවත පවරා ඇත, එය දැනට පැසිෆික් ගුවන් හමුදා කලාපීය සහාය මධ්‍යස්ථානයේ අණදෙන නිලධාරී, ඩිටාච්මන්ට් 1, කමාන්ඩර් විසින් දරනු ලබන තනතුරකි. අණදෙන නිලධාරියාට බලපත්‍ර හෝ ලියාපදිංචි කිරීම් නිකුත් කිරීම, සාම නිලධාරීන් පත් කිරීම, නිරෝධායන පැනවීම, රථවාහන රෙගුලාසි නිකුත් කිරීම, මහජන නොතාරිස්වරුන් පත් කිරීම, සෘජු ඉවත් කිරීම් සහ පරීක්ෂණ සහ වේක් හි සාමාන්‍ය උපදේශකයාගේ නියෝජිතයා ලෙස වෙනත් රාජකාරි, බලතල සහ කාර්යයන් සිදු කළ හැකිය.&lt;ref&gt;''Subchapter N-Territorial and Insular Regulations, Part 935-Wake Island Code'', 32 CFR Ch. VII (7-1-12 Edition), Government Printing Office, July 1, 2012&lt;/ref&gt;

වේක් අයිලන්ඩ් ක්‍රියාකාරී ගුවන් හමුදා ගුවන් තොටුපළක් බැවින්, අණදෙන නිලධාරියා දිවයිනේ සියලුම ක්‍රියාකාරකම් භාරව සිටින ජ්‍යෙෂ්ඨ නිලධාරියා ද වේ.&lt;ref name=&quot;static.e-publishing.af.mil&quot;&gt;{{cite web |date=December 29, 2016 |title=HAF MISSION DIRECTIVE 1–14 |url=https://static.e-publishing.af.mil/production/1/saf_gc/publication/hafmd1-14/hafmd1-14.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220625204116/https://static.e-publishing.af.mil/production/1/saf_gc/publication/hafmd1-14/hafmd1-14.pdf |archive-date=June 25, 2022 |access-date=March 3, 2022 |website=Static.e-publishing.af.mil}}&lt;/ref&gt;

1941 දෙසැම්බර් 23 සිට 1945 සැප්තැම්බර් 4 දක්වා ජපාන අධිරාජ්‍යය මෙම දූපත පාලනය කළේය.

1899 ජනවාරි 17 වන දින සිට එක්සත් ජනපදය දිවයින පාලනය කළ අතර, ඒ වන විට එය හිමිකම් නොකියන ලද සහ ජනාවාස නොවූ එකක් විය.

== ප්‍රවාහනය ==

=== ගුවන් සේවා ===
[[File:WakeIsland_(2).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:WakeIsland_(2).jpg|thumb|වේක් අයිලන්ඩ් ගුවන්තොටුපළ පර්යන්තය ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ ජාතික ඓතිහාසික සන්ධිස්ථානයක් ලෙස ලැයිස්තුගත කර ඇත.]]
පැසිෆික් හරහා හමුදා මෙහෙයුම්, බටහිර පැසිෆික් හමුදා හදිසි මෙහෙයුම් සහ මිසයිල දියත් කිරීමේ ක්‍රියාකාරකම් සඳහා සහාය වීම සඳහා වේක් හි ගුවන් ප්‍රවාහන පහසුකම් එක්සත් ජනපද ගුවන් හමුදාව විසින් වේක් අයිලන්ඩ් ගුවන් තොටුපළේ ක්‍රියාත්මක කරනු ලැබේ. වේක් හි අඩි 9,850 ක් දිග (මීටර් 3,000) ධාවන පථය ද මිලිටරි සහ වාණිජ ගුවන් යානා අභ්‍යන්තර හදිසි සේවා සැපයීම සඳහා ලබා ගත හැකිය. වේක් වෙත මගීන් සහ භාණ්ඩ ප්‍රවාහනය කිරීම සඳහා සතියකට එක් ගුවන් ගමනක් පමණක් සැලසුම් කර ඇතත්, වසරකට ආසන්න වශයෙන් ගුවන් යානා 600 ක් වේක් අයිලන්ඩ් ගුවන් තොටුපළ භාවිතා කරයි.&lt;ref name=&quot;Lcweb2.loc.gov&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;static.e-publishing.af.mil&quot; /&gt;

2020 දී, ධාවන පථය සහ ආධාරක පහසුකම් නවීකරණය කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=AFCEC leads major airfield modernization at Wake Island Airfield |url=https://www.dvidshub.net/news/389954/afcec-leads-major-airfield-modernization-wake-island-airfield |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240309165639/https://www.dvidshub.net/news/389954/afcec-leads-major-airfield-modernization-wake-island-airfield |archive-date=March 9, 2024 |access-date=March 9, 2024 |website=DVIDS |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== වරායන් ===
වේක් දූපතට මුහුදු යාත්‍රා සහ නැව් මගින් සැපයුම් ලැබුණද, විල්ක්ස් සහ වේක් අතර ඇති දිවයිනේ ඇති එකම වරාය මුහුදු යාත්‍රාවලට ඇතුළු වීමට ඉතා පටු සහ නොගැඹුරු ය. මූලික මෙහෙයුම් සහාය (BOS) කොන්ත්‍රාත්කරු වෙරළ තීරයේ නැංගුරම් ලා ඇති නැව් වලින් වරායේ තටාකයට ද්‍රව්‍ය මාරු කිරීම සඳහා කුඩා ගොඩබෑමේ බාර්ජ් තුනක් නඩත්තු කරයි. හයිඩ්‍රන්ට් පෙට්‍රල් සහ JP-5 ඉන්ධන විල්ක්ස් හි ගබඩා ටැංකි වෙත ද පොම්ප කරයි. ගොඩබෑමේ බාර්ජ් සහ විනෝදාත්මක අක්වෙරළ ක්‍රීඩා ධීවර බෝට්ටු මරීනාවේ නැව් තටාකගත කර ඇත.&lt;ref name=&quot;Integrated Flight Tests at Wake Atoll Proposed Environmental Assessment&quot;&gt;''Integrated Flight Tests at Wake Atoll Proposed Environmental Assessment'', Missile Defense Agency, US Army Space and Missile Defense Command/Army Forces Strategic Command and Teledyne Brown Engineering, Inc., February 2015&lt;/ref&gt; විල්ක්ස් දූපත සඳහා සබ්මැරීන් නාලිකාවක් සැලසුම් කරන ලද නමුත් දෙවන ලෝක යුද්ධයේ සතුරුකම් ආරම්භයේදී අර්ධ වශයෙන් සම්පූර්ණ විය.&lt;ref name=&quot;Lobel-2008&quot; /&gt;
=== මාර්ග ===
[[File:Wake_Jun_15_028_(19067093716).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wake_Jun_15_028_(19067093716).jpg|දකුණ|thumb|වේක් දූපතේ මාර්ගයක්]]
[[File:Wake_Jun_15_065_(18906191108).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wake_Jun_15_065_(18906191108).jpg|thumb|පීලේ දූපතට පැරණි පාලමේ නටබුන්]]
වේක් දූපතේ ප්‍රවාහනය සපයනු ලබන්නේ කොන්ත්‍රාත්කරුවන් හෝ රජය සතු වාහන විසිනි. ප්‍රාථමික මාර්ගය වන්නේ වේක් දූපතේ දිග වේක් දූපත සහ විල්ක්ස් දූපත අතර මුහුදු මාර්ගය දක්වා විහිදෙන මංතීරු දෙකක පදික මාර්ගයකි. වේක් සහ පීලේ දූපත් සම්බන්ධ කරන පාලමක් 2002 දෙසැම්බර් මාසයේදී ගිනිබත් විය. මුහුදු මාර්ගය 2003 දී ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද අතර බර උපකරණ සඳහා සහාය විය හැකිය. ගල්පර සහ කොරල් බොරළු මාර්ගවල එකතුවක් මරීනා ප්‍රදේශයට සේවය කරයි. විල්ක්ස් දූපතට පදික ප්‍රවේශය ඛනිජ තෙල් ටැංකි ගොවිපලෙන් අවසන් වන අතර, එහිදී තලා දැමූ කොරල් වලින් ඉදිකරන ලද මාර්ගයක් විල්ක්ස් දූපතේ බටහිර ස්ථානයට ප්‍රවේශය සපයයි. නිම නොකළ දෙවන ලෝක යුද්ධ සබ්මැරීන් නාලිකාව අසල, මාර්ගයේ කොටසක් සෑම වසරකම පාහේ ඉහළ මුහුදෙන් ජලයෙන් යට වේ. වේක් දූපතේ ප්‍රධාන පදික මාර්ගයෙන් දියත් කිරීමේ ස්ථාන වෙත ප්‍රවේශ වන්නේ පදික සහ කොරල් මාර්ග මගිනි. සාමාන්‍යයෙන්, මාර්ග ජාලය සුදුසු වන්නේ අඩු වේග, සැහැල්ලු භාවිතය සඳහා පමණි. දකුණු කෙළවරේ ගුවන් තොටුපළේ සිට උතුරු කෙළවරේ පිරිස් ආධාරක ප්‍රදේශයට ද්‍රව්‍ය, සේවා සහ පිරිස් ගෙනයාම සඳහා වේක් අයිලන්ඩ් හි තාර සහිත මාර්ග ජාලය ප්‍රමාණවත් ලෙස නඩත්තු කර ඇත. ප්‍රවාහන ක්‍රම අතරට ඇවිදීම, බයිසිකල්, සැහැල්ලු උපයෝගිතා කරත්ත, මෝටර් රථ, වෑන් සහ විශාල ට්‍රක් රථ සහ උපකරණ ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;Integrated Flight Tests at Wake Atoll Proposed Environmental Assessment&quot; /&gt;

විල්ක්ස් සහ වේක් අයිලන්ඩ් හි වැඩි කොටසක් සම්බන්ධ කරන ප්‍රධාන මාර්ගය පරිමිතිය දිගේ අඩි 30 (මීටර් 9.1) ක් පමණ පළල තලා දැමූ කොරල් මාර්ගයකි. දෙවන ලෝක යුද්ධයේ සිට වේක් සහ පීලේ අතර අඩි 450 ක් දිග දැව පාලමක් තිබුණි.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Battle of Wake Island {{!}} Operations &amp; Codenames of WWII |url=https://codenames.info/operation/battle-of-wake-island/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102172746/https://codenames.info/operation/battle-of-wake-island/ |archive-date=November 2, 2023 |access-date=October 24, 2023 |website=codenames.info}}&lt;/ref&gt; පාලම නැති වූ පසු, වේක් සහ පීලේ අතර ගමන් කිරීම සාමාන්‍යයෙන් කයාක් ගමනකින් සිදු කෙරේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 9, 2016 |title=Life and Stabilization on Wake Atoll (Wake Island) – |url=https://mckaylodge.com/life-stabilization-wake-atoll/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231101135259/https://mckaylodge.com/life-stabilization-wake-atoll/ |archive-date=November 1, 2023 |access-date=October 24, 2023 |website=McKay Lodge Conservation Laboratory |language=en}}&lt;/ref&gt;

== භෞමික හිමිකම් ==
[[File:Midway.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Midway.jpg|වම|thumb|මිඩ්වේ, වේක්, මාෂල් සහ හවායි දූපත් වල පැසිෆික් ස්ථාන පෙන්වන සිතියම]]
1899 න් පසු කිසිවෙකු කිසිදු පැමිණිල්ලක් හෝ ප්‍රති-හිමිකම් පෑමක් ඉදිරිපත් කර නැත, නමුත් එක්සත් ජනපදය ඉඳහිට දූපතේ ජපන් පක්ෂි දඩයම්කරුවන් සොයාගෙන ජපන් ජාතිකයින්ගෙන් මේ පිළිබඳව විධිමත් ලෙස විමසූ නමුත්, ඔවුන් රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සටහනක් සමඟ වේක්ට හිමිකම් නොකියන බව නැවත තහවුරු කළහ. ජපන් අමාත්‍ය ටකහිරා කොගෝරෝ 1902 දී පැවසුවේ ජපන් රජයට &quot;දිවයිනේ ස්වෛරීභාවය පිළිබඳව කිසිදු හිමිකම් පෑමක් නොමැති බවත්, නමුත් දූපතේ කිසියම් විෂයයක් හමු වුවහොත් ඔවුන් සාමකාමී වාඩිලා ගැනීම්වල නියැලී සිටින තාක් කල් ඔවුන් නිසි ලෙස ආරක්ෂා කළ යුතු යැයි අධිරාජ්‍ය රජය අපේක්ෂා කරන බවත්ය.&quot;&lt;ref name=&quot;The Marcus Island Case&quot; /&gt; දෙවන ලෝක යුද්ධය තෙක් දූපත ගැටළුවක් බවට පත් නොවීය, ජපන් ජාතිකයින් 1941 දෙසැම්බර් 23 සිට 1945 සැප්තැම්බර් 4 දක්වා දිවයින අත්පත් කර ගත්හ.

වසර 75 ක් තිස්සේ, 1973 දී පැසිෆික් භාරකාර ප්‍රදේශයේ සම්මේලනයෙන් හිමිකම් පෑමක් සිදු වන තෙක් වේක්ට හිමිකම් පෑමක් සිදු නොවීය. මාෂල්වරු යනු 19 වන සියවසේ අගභාගයේදී ජර්මනිය විසින් ඈඳා ගන්නා ලද දූපත් වල ජීවත් වූ ජනතාව වන අතර, පළමු ලෝක යුද්ධයේදී අල්ලා ගන්නා ලද අතර, 1944 වන තෙක් ජපන් පාලනය යටතේ පැවති අතර, එක්සත් ජනපදය දූපත් අල්ලා ගන්නා ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Encyclopedia of Arkansas |url=https://encyclopediaofarkansas.net/entries/marshallese-5972/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922073835/https://encyclopediaofarkansas.net/entries/marshallese-5972/ |archive-date=September 22, 2022 |access-date=October 3, 2023 |website=Encyclopedia of Arkansas}}&lt;/ref&gt; දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු එක්සත් ජනපදය දූපත් පරිපාලනය කිරීමට නියමිතව තිබුණද, 1964 දී පිහිටුවන ලද පැසිෆික් දූපත් වල භාරකාර භූමියේ සම්මේලනය වෙනසක් කිරීමට උත්සාහ කළේය.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=January 1, 1964 |title=Trust Territory of the Pacific Islands |url=https://books.google.com/books?id=pCpIAQAAMAAJ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604181733/https://books.google.com/books?id=pCpIAQAAMAAJ |archive-date=June 4, 2024 |access-date=October 6, 2023 |publisher=Bureau of International Organization Affairs, Office of United Nations Political Affairs |via=Google Books}}&lt;/ref&gt; 1973 දී, පැසිෆික් භාරකාර භූමියේ මාෂල්වරු වේක් දූපතට හිමිකම් කීහ, එය ඔවුන් ආනන් කියෝ (නව අක්ෂර වින්‍යාසය) හෝ එනෙන්-කියෝ (පැරණි අක්ෂර වින්‍යාසය) ලෙස හඳුන්වයි.&lt;ref&gt;''Marshall Islands, 2015 Country Review'', CountryWatch Review, Houston, Texas, 2015, pg. 9&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/wake-island/ Wake Island] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120170347/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/wake-island/|date=January 20, 2021}}. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]].&lt;/ref&gt; ලිපියේ වෙනත් තැනක සඳහන් කර ඇති පරිදි, වේක් සැමවිටම ජනාවාස නොවූ බව සොයා ගන්නා ලද අතර 1899 දී එක්සත් ජනපදය විසින් විධිමත් ලෙස ඈඳා ගන්නා ලදී. 1973 දී, පැසිෆික් දූපත් වල භාරකාර ප්‍රදේශය සඳහා වන ව්‍යවස්ථාදායක ආයතනය වන මයික්‍රොනීසියා සම්මේලනයේදී සයිපාන් හි රැස් වූ මාෂල් නීති සම්පාදකයින්, &quot;එනෙන්-කියෝ යනු මාෂල් දූපත් වල ජනතාවගේ දේපළ වන අතර එය සැමවිටම පවතී&quot; යනුවෙන් ප්‍රකාශ කළහ. ඔවුන්ගේ ප්‍රකාශය පදනම් වූයේ, පරම්පරා ගණනාවක් පුරා පැවත එන වාචික ජනප්‍රවාද සහ ගීත මත වන අතර, ආහාර රැස් කිරීම සඳහා පුරාණ මාෂල් මුහුදු ගමන් සහ සාම්ප්‍රදායික පච්ච කෙටීමේ උත්සව සඳහා භාවිතා කරන පූජනීය පක්ෂි පියාපත් අස්ථියක් විස්තර කරයි.&lt;ref&gt;''Wake Island Claimed By Marshall Islanders'', The Cameron Herald, Cameron, Texas, February 8, 1973, pg. 2&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MicronesianReporter&quot; /&gt; 1990 දී, එක්සත් ජනපද කොංග්‍රසයේ නීති සම්පාදනය කිරීමෙන් එක්සත් ජනපද ගුවාම් භූමියේ සීමාවන් තුළ වේක් දූපත ඇතුළත් කිරීමට යෝජනා විය. ඊට ප්‍රතිචාර වශයෙන්, මාෂල් ජනාධිපති අමටා කබුවා වේක් සඳහා තම ජාතියේ හිමිකම් නැවත තහවුරු කරමින්, එනෙන්-කියෝ මාෂල් දූපත් වල සාම්ප්‍රදායික චාරිත්‍ර වාරිත්‍ර සඳහා ඉතා වැදගත් ස්ථානයක් බව ප්‍රකාශ කළේය.&lt;ref&gt;''The Far East and Australasia 2003'', 34th Edition, Europa Publications, 2002, pg. 1144&lt;/ref&gt;

ස්වයං-ප්‍රකාශිත එනෙන්කියෝ රාජධානිය වේක් දූපත වෙනම ස්වෛරී ජාතියක් ලෙස ප්‍රකාශ කර ඇති අතර විදේශ ගමන් බලපත්‍ර නිකුත් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.theaustralian.com.au/news/inquirer/walking-on-eggshells/news-story/e0f800a86f936c67291189541046737c|title=Walking on eggshells|date=February 28, 2014|work=[[The Australian]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine|date=September 30, 2002|title=Con Countries|url=http://archives.digitaltoday.in/indiatoday/20020930/cyber.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525213451/http://archives.digitaltoday.in/indiatoday/20020930/cyber.html|archive-date=May 25, 2017|access-date=May 21, 2017|magazine=[[India Today]]}}&lt;/ref&gt; එනෙන්කියෝ රාජධානිය කිසිදු ජාත්‍යන්තර සංසදයක ස්වෛරී රාජ්‍යයක් ලෙස පිළිගෙන නොමැති අතර, ජාත්‍යන්තරව පිළිගත් කිසිදු රාජ්‍යයක් එය පිළි නොගනී.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Robert Tillman |url=https://books.google.com/books?id=Rf_mHK98RNwC&amp;pg=PA116 |title=Global Pirates: Fraud in the Offshore Insurance Industry |publisher=[[Northeastern University Press]] |year=2002 |isbn=978-1-55553-505-6 |page=116 |access-date=May 21, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604181724/https://books.google.com/books?id=Rf_mHK98RNwC&amp;pg=PA116#v=onepage&amp;q&amp;f=false |archive-date=June 4, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; වංචා විරෝධී වෙබ් අඩවියක් වන ක්වාට්ලූස් විසින් එනෙන්කියෝ රාජධානිය වංචාවක් ලෙස සංලක්ෂිත කරයි!.&lt;ref name=&quot;quakio&quot;&gt;{{cite web |title=The Kingdom of EnenKio |url=http://www.quatloos.com/enenkio.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20021011045714/http://www.quatloos.com/enenkio.htm |archive-date=October 11, 2002 |access-date=May 23, 2017 |work=[[Quatloos!]]}}&lt;/ref&gt; 2000 දී, රාජ්‍ය නායකයා යැයි කියාගත් රොබට් මුවර්, එක්සත් ජනපද සුරැකුම්පත් සහ විනිමය කොමිසම විසින් නොපවතින ජාතිය සඳහා වංචනික ලෙස බැඳුම්කර නිකුත් කිරීමෙන් වලක්වන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |date=October 26, 2000 |title=SECURITIES AND EXCHANGE COMMISSION v. Robert F. Moore, individually and doing business as The Kingdom of Enenkio, Civil No, 00-00651 SOM/LEK (D, Haw.) |url=https://www.sec.gov/litigation/litreleases/lr16780.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20010304020728/https://www.sec.gov/litigation/litreleases/lr16780.htm |archive-date=March 4, 2001 |access-date=May 21, 2017 |work=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]}}&lt;/ref&gt; 1998 අප්‍රේල් 23 වන දින, මාෂල් දූපත් රජය තමන් සමඟ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සබඳතා ඇති සියලුම රටවලට එනෙන්කියෝ රාජධානියේ හිමිකම් වංචනික බව දැනුම් දුන්නේය&lt;ref&gt;{{cite web |title=Marshall Islands Ministry of Foreign Affairs Declares &quot;Kingdom of EnenKio&quot; a Fraud |url=http://www.quatloos.com/marshall_islands_declares.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20040224073217/http://www.quatloos.com/marshall_islands_declares.htm |archive-date=February 24, 2004 |access-date=May 21, 2017 |website=[[Quatloos!]]}}&lt;/ref&gt;

== එක්සත් ජනපද ජාතික ඓතිහාසික සන්ධිස්ථානය සහ NRHP ==
{{Infobox NRHP|name=වේක් දූපත|nrhp_type=nhl|image=98 rock, Wake Island.jpg|image_size=240px|caption=විල්ක්ස් දූපතේ &quot;98 පර්වතය&quot; ජපන් අද්මිරාල් [[ෂිගෙමාට්සු සකයිබරා]] විසින් ඝාතනය කිරීමට පෙර දෙවන ලෝක යුද්ධයේ ඇමරිකානු සිවිල් යුද සිරකරුවෙකු විසින් කැටයම් කරන ලදී.|location=ශාන්තිකර සාගරය|designated_nrhp_type=1985 සැප්තැම්බර් 16|added=1985 සැප්තැම්බර් 16|refnum=85002726}}1980 දශකයේ මුල් භාගයේදී, ජාතික වනෝද්‍යාන සේවය වේක් දූපත ඇගයීමට ලක් කළේ වේක්, විල්ක්ස් සහ පීල් හි ඉතිරිව ඇති දෙවන ලෝක යුද්ධයේ (WWII) සංස්කෘතික සම්පත් ජාතික ඓතිහාසික වැදගත්කමක් දරන්නේද යන්න තීරණය කිරීම සඳහා ය. මෙම සමීක්ෂණයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, 1985 සැප්තැම්බර් 16 වන දින වේක් දූපත ජාතික ඓතිහාසික සන්ධිස්ථානයක් ලෙස නම් කරන ලද අතර, යුද්ධයට පෙර පැසිෆික් සාගරයේ දෙවන ලෝක යුද්ධයට සහ පාරදෘශ්‍ය ගුවන් සේවා යුගයට සම්බන්ධ පරමාණුවේ ස්ථාන සහ කෞතුක වස්තු සංරක්ෂණය කිරීමට උපකාරී විය. ජාතික ඓතිහාසික සන්ධිස්ථානයක් ලෙස, වේක් දූපත ඓතිහාසික ස්ථාන පිළිබඳ ජාතික ලේඛනයට ද ඇතුළත් විය.&lt;ref name=&quot;nhlsum&quot;&gt;{{cite web |title=Wake Island |url=http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceId=4&amp;ResourceType=Building |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071101050912/http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceId=4&amp;ResourceType=Building |archive-date=November 1, 2007 |access-date=October 2, 2007 |work=National Historic Landmark summary listing |publisher=National Park Service}}&lt;/ref&gt;

දිවයිනේ ඇති ඓතිහාසික අයිතම අතරට:&lt;ref name=&quot;oceanexplorer.noaa.gov&quot;&gt;{{Cite web |last=US Department of Commerce |first=National Oceanic and Atmospheric Administration |title=Deepwater Wonders of Wake: Wake Island and Pacific Remote Islands Marine National Monument Management: NOAA Office of Ocean Exploration and Research |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/okeanos/explorations/ex1606/background/monument-mgmt/welcome.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007221306/https://oceanexplorer.noaa.gov/okeanos/explorations/ex1606/background/monument-mgmt/welcome.html |archive-date=October 7, 2023 |access-date=October 6, 2023 |website=oceanexplorer.noaa.gov}}&lt;/ref&gt;

* දෙවන ලෝක යුද්ධයේ අවම වශයෙන් යාත්‍රා හයක් සහ රුවල් යාත්‍රා කිහිපයක නටබුන් ඇතුළුව පැරණි නැව් සුන්බුන් කිහිපයක්
* දෙවන ලෝක යුද්ධයේ එක්සත් ජනපද සහ ජපන් හමුදා කඳවුරුවලින් ලබාගත් බංකර් සහ අයිතම, පෙති පෙට්ටි, බංකර් සහ තුවක්කු ස්ථානගත කිරීම් වැනි
* යුද සිරකරුවන්, ස්මාරක සහ අනෙකුත් ව්‍යුහයන්ගෙන් අමතර සංස්කෘතික අයිතම
* දෙවන ලෝක යුද්ධයේ ගුවන් යානා ගල්පරවල දිය යට

පරමාණුවල පුපුරා නොගිය ආඥාපනත (UXO) ඇතිවීමේ අවදානමක් ද ඇත සහ ගල්පරවල ගිලී ඇත.&lt;ref name=&quot;oceanexplorer.noaa.gov&quot; /&gt; ඓතිහාසික අයිතම සහ ව්‍යුහයන් සඳහා 2010 දී දිවයින සමීක්ෂණය කරන ලද අතර, එම කාලය තුළ විවිධ UXO හමු වී විනාශ විය.&lt;ref name=&quot;Conserving the Monuments of Wake Island-2014&quot;&gt;{{Cite web |date=May 12, 2014 |title=Conserving the Monuments of Wake Island |url=https://questrunning.wordpress.com/2014/05/12/conserving-the-monuments-of-wake-island/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007221308/https://questrunning.wordpress.com/2014/05/12/conserving-the-monuments-of-wake-island/ |archive-date=October 7, 2023 |access-date=October 6, 2023}}&lt;/ref&gt; බොහෝ ව්‍යුහයන් සමඟ ඇති එක් ගැටළුවක් වූයේ ලුණු සහිත මුහුදු වාතය ශක්තිමත් කරන ලද කොන්ක්‍රීට් ගොඩනැගිලි සහ තුවක්කු ස්ථානගත කිරීම් මත විඛාදනයට හේතු වීමයි.&lt;ref name=&quot;Conserving the Monuments of Wake Island-2014&quot; /&gt;

2011 දී, මානව විද්‍යාත්මක කටයුතු මගින් දිවයිනේ යුද සිරකරුවන් ඝාතනය කළ ස්ථානයේ තවත් මිනිස් අවශේෂ කිහිපයක් සොයා ගන්නා ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Search for closure, accurate account of Wake Island massacre continues |url=https://www.stripes.com/news/search-for-closure-accurate-account-of-wake-island-massacre-continues-1.166538 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007221306/https://www.stripes.com/news/search-for-closure-accurate-account-of-wake-island-massacre-continues-1.166538 |archive-date=October 7, 2023 |access-date=October 6, 2023 |website=Stars and Stripes}}&lt;/ref&gt; දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් මියගිය ඇමරිකානු සහ ජපන් ජාතිකයින් සඳහා වූ මුල් භූමදාන ස්ථානය මෙම දූපත විය.&lt;ref name=&quot;Stars and Stripes&quot; /&gt; 1943 සංහාරයෙන් පසු මිනිස් අවශේෂ සම්බන්ධ ගැටළු වලින් එකක් වූයේ ඒවා භූමදාන කිරීම, පසුව හාරා නැවත භූමදාන කිරීම, පසුව නැවත හාරා 1945 අගෝස්තු මාසයේදී පීකොක් පොයින්ට් හි සමූහ මිනී වළවල්වල නැවත භූමදාන කිරීමයි; යුද්ධයෙන් පසු ඒවා නැවත ගොඩගෙන එක්සත් ජනපද පැසිෆික් ජාතික සුසාන භූමියට ගෙන යන ලදී. ජාතික සුසාන භූමියේදී, වේක් සඳහා වූ සටනේදී හෝ යුද සිරකරුවන් ලෙස මියගිය දෙදෙනාම 1953 දී හවායි හි පැවති උත්සවයකින් භූමදාන කර ගෞරව කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;usni.org&quot; /&gt;

දිවයිනේ ඓතිහාසික සිදුවීම් සඳහා බොහෝ ස්මාරක තිබේ.&lt;ref name=&quot;www.15wing.af.mil&quot;&gt;{{Cite web |title=11th AF Det. 1 Wake Island |url=https://www.15wing.af.mil/Units/11th-AF-Det-1-Wake-Island/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231016024134/https://www.15wing.af.mil/Units/11th-AF-Det-1-Wake-Island/ |archive-date=October 16, 2023 |access-date=October 14, 2023 |website=15wing.af.mil}}&lt;/ref&gt; ස්මාරක සහ ඓතිහාසික ස්ථාන අතරට 98 රොක්, නයිට්‍රෝ රොක්, වේක් ඩිෆෙන්ඩර්ස් අනුස්මරණය, හැරී මොරිසන් සහ සිවිල් ඉදිකිරීම් අනුස්මරණය, ජපන් අනුස්මරණය, ඓතිහාසික අණදෙන ස්ථානය, ඓතිහාසික ගුවන් යානා නිවාඩු නිකේතන, 8&quot; පීලේ අයිලන්ඩ් තුවක්කුව, පෑන් ඇම් හෝටලය සහ මුහුදු ගුවන් යානා කඳවුරු නටබුන් ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;www.15wing.af.mil&quot; /&gt; දූපත් ස්වභාවධර්මය සඳහා ද ප්‍රසිද්ධය, විවිධ වර්ග 12 ක පක්ෂීන් 40,000 ක් පමණ ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;www.15wing.af.mil&quot; /&gt; කැපී පෙනෙන ස්ථානවලින් එකක් වන්නේ දිවයිනේ ස්ථානගත කර ඇති අය සඳහා ඩ්‍රිෆ්ටර්ස් රීෆ් බාර් ය.&lt;ref name=&quot;www.15wing.af.mil&quot; /&gt;&lt;gallery widths=&quot;180px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
File:Wake_island_WWII_Civilian_memorial.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wake_island_WWII_Civilian_memorial.JPG|Civilian POW memorial
File:98_rock,_Wake_Island.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:98_rock,_Wake_Island.jpg|Rock inscribed by POW trying to record the POW massacre
File:USMC-17673.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:USMC-17673.jpg|Memorial to the defenders of Wake in World War II
&lt;/gallery&gt;

=== නැව් සුන්බුන් ===
[[File:Amakasu_Maru_No.1.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Amakasu_Maru_No.1.jpg|thumb|වේක් ඇටෝල් අසල ගිලී ගිය ජපන් යාත්‍රාවක්]]
[[File:Suwa_Maru-06.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Suwa_Maru-06.jpg|thumb|1954 දී දක්නට ලැබුණු පරිදි, සුව මරු නම් ජපන් නෞකාවේ සුන්බුන්]]
වේක් ඇටෝල් මත හෝ ඉතා ආසන්නයේ නැව් සුන්බුන්:

* 1866 ලිබෙල්
* 1870 අගෝස්තු 31, බ්‍රිතාන්‍ය තේ කපන යන්ත්‍රය වන ඩෑෂින් වේව්
* 1941 දෙසැම්බර් 8
** නිස්කවලි ස්කව් ගුවන් ප්‍රහාරයකින් ගිලී ගියේය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=US ships lost in the Pacific during World War II |url=http://www.usmm.org/pacific.html#anchor446443 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113165242/https://www.usmm.org/pacific.html#anchor446443 |archive-date=November 13, 2013 |access-date=January 3, 2014 |publisher=USMM.org}}&lt;/ref&gt;
* 1941 දෙසැම්බර් 11
** හයාට්, වෙරළ බැටරිය මගින් ගිලී ගියේය.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Deamerpublished |first=Kacey |date=August 10, 2016 |title=Scientists Dive to WWII-Era Japanese Warship: How to Watch Live |url=https://www.livescience.com/55716-scientists-explore-sunken-wwii-warship.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007221308/https://www.livescience.com/55716-scientists-explore-sunken-wwii-warship.html |archive-date=October 7, 2023 |access-date=October 6, 2023 |website=livescience.com}}&lt;/ref&gt;
** ගුවන් යානා බෝම්බ ප්‍රහාරයකදී කිසරාගි ගිලී ගියේය.
** වේක් අසල ගුවන් යානයකින් ජපන් සබ්මැරීනයක් ගිල්වා දැමීය
* 1941 දෙසැම්බර් 23
** මුර සංචාර බෝට්ටු අංක 32 
** මුර සංචාර බෝට්ටු අංක 33
* 1942 පෙබරවාරි මාසයේදී ජපන් මුර සංචාර බෝට්ටු තුනක් ගිල්වන ලද අතර එන්ජින් 4 කින් යුත් මුර සංචාර ගුවන් යානයක් සැතපුම් 5 ක් වෙඩි තබා බිම හෙළන ලදී වේක් වලට නැගෙනහිරින්.&lt;ref name=&quot;nnhc1&quot; /&gt;
* අමස්කේ මරු (1942 දෙසැම්බර් 24 දින ගිලී ගියේය)&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jourdan |first=David |date=August 11, 2016 |title=World War Two Shipwreck Discovered! – Nauticos, LLC |url=https://nauticos.com/world-war-two-shipwreck-discovered/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007221308/https://nauticos.com/world-war-two-shipwreck-discovered/ |archive-date=October 7, 2023 |access-date=October 6, 2023}}&lt;/ref&gt;
* සුවා මරු (1943 මාර්තු මාසයේදී, එය ටෝර්පිඩෝවකින් ගැටී දිවයිනේ බිම හෙළන ලද අතර, පසුව විනාශ විය)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ship Wreck Suwa Maru - Wake Island - TracesOfWar.com |url=https://www.tracesofwar.com/sights/105342/Ship-Wreck-Suwa-Maru.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007221306/https://www.tracesofwar.com/sights/105342/Ship-Wreck-Suwa-Maru.htm |archive-date=October 7, 2023 |access-date=October 6, 2023 |website=tracesofwar.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.wrecksite.eu/wreck.aspx?138629]&lt;/ref&gt;
* SS RC ස්ටෝනර් තෙල් ටැංකිය, 1967 සැප්තැම්බර් 5 (ගොඩබිමට දිව ගියේය)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=NH 74180 SS R.C. STONER, a Standard Oil Tanker |url=https://www.history.navy.mil/content/history/nhhc/our-collections/photography/numerical-list-of-images/nhhc-series/nh-series/NH-74000/NH-74180.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604181230/https://www.history.navy.mil/content/history/nhhc/our-collections/photography/numerical-list-of-images/nhhc-series/nh-series/NH-74000/NH-74180.html |archive-date=June 4, 2024 |access-date=June 4, 2024 |website=NHHC}}&lt;/ref&gt;

නැව් සුන්බුන් වලට අමතරව, වේක් අවට අවම වශයෙන් දෙවන ලෝක යුද්ධ සමයේ ගුවන් යානා 21 ක් අහිමි වී ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 23, 2020 |title=The Battle of Wake Island: Nation's Morale Lifted in 1941 |url=https://www.nationalww2museum.org/war/articles/battle-of-wake-island-1941 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013123609/https://www.nationalww2museum.org/war/articles/battle-of-wake-island-1941 |archive-date=October 13, 2023 |access-date=October 12, 2023 |website=The National WWII Museum {{!}} New Orleans |language=en}}&lt;/ref&gt;

ගුවන් අනතුරකට තවත් උදාහරණයක් වන්නේ 1977 ජුනි 21 වන දින වේක් සිට කිලෝමීටර 1.5 (සැතපුම් 0.93) ක් දුරින් ජලයට කඩා වැටුණු USN Lockheed EC-130Q Hercules (156176) යානයකි. එය ගුවන් ගත වීමේදී 1977 ජුනි 21 වන දින වේක් සිට කිලෝමීටර 1.5 (සැතපුම් 0.93) ක් දුරින් ජලයට කඩා වැටුණි.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ASN Aircraft accident Lockheed EC-130Q Hercules 156176 Wake Island Airport (AWK) |url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=19770621-1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231106222943/https://aviation-safety.net/database/record.php?id=19770621-1 |archive-date=November 6, 2023 |access-date=October 27, 2023 |website=aviation-safety.net}}&lt;/ref&gt;

== යොමු කිරීම් ==
[[ප්‍රවර්ගය:Coordinates on Wikidata]]
[[ප්‍රවර්ගය:Pages using gadget WikiMiniAtlas]]
&lt;references /&gt;{{ඕෂනියාවේ ස්වෛරී රාජ්‍යයන් සහ පරායත්ත භූමි ප්‍රදේශ ලැයිස්තුව}}</text>
      <sha1>6fkuyuklpkunlef9fb7gkmraurhtp9x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ගැලපගෝස් දූපත්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184403</id>
    <revision>
      <id>802470</id>
      <parentid>798237</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T21:06:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="206852" sha1="oxmrzt2fvr695rkq8bp2dik0wxu4a4r" xml:space="preserve">{{Infobox islands|name=ගැලපගෝස් දූපත්|image_name=Lobo marino (Zalophus californianus wollebaeki), Punta Pitt, isla de San Cristóbal, islas Galápagos, Ecuador, 2015-07-24, DD 11.JPG|image_caption=[[ගැලපගෝස් මුහුදු සිංහයා]], [[සැන් ක්‍රිස්ටෝබල් දූපත]]|image_size=|map_image=Galapagos Islands topographic map-en.svg|map_caption=|native_name=|native_name_link=|sobriquet=|location=[[ශාන්තිකර සාගරය]]|coordinates={{Coord|0|30|S|90|30|W|region:EC_scale:1400000|display=inline,title}}|archipelago=|total_islands=127|major_islands=18|area_km2=8,010{{efn|name=area|The Galapagos are 7,880 square kilometers in land area.}}|area_footnotes=&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-05-01 |title=Welcome to Ecuador – Geography {{!}} Ministry of Foreign Affairs and Human Mobility |url=https://www.cancilleria.gob.ec/bienvenidos-geografia-del-ecuador/ |access-date=2023-11-14 |language=es |archive-date=1 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150501175754/https://www.cancilleria.gob.ec/bienvenidos-geografia-del-ecuador/ |url-status=deviated }}&lt;/ref&gt;|rank=|length_km=|length_footnotes=|width_km=|width_footnotes=|coastline_km=|highest_mount=[[වොල්කන් වුල්ෆ්]]|elevation_m=1707|country=[[ඉක්වදෝරය]]|country_admin_divisions_title=පළාත|country_admin_divisions=[[ගැලපගෝස් පළාත, ඉක්වදෝරය|ගැලපගෝස් පළාත]]|country_capital=[[පුවර්ටෝ බැකරිසෝ මොරෙනෝ]]|population=33,042|population_as_of=2020|density_km2=3|ethnic_groups=|timezone1=[[Galapagos Time|GALT]]|utc_offset1=-6|module={{designation list | embed=yes
   | designation1 = WHS
   | designation1_offname = ගැලපගෝස් දූපත්
   | designation1_date = 1978 &lt;small&gt;(2 වන සැසිය)&lt;/small&gt;
   | designation1_type = ස්වාභාවික
   | designation1_criteria = vii, viii, ix, x
   | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/1 1]
   | designation1_free1name = කලාපය
   | designation1_free1value = දකුණු ඇමරිකාව
   | designation1_free2name = දිගුව
   | designation1_free2value = 2001 සහ 2003
   | designation1_free3name = වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇත
   | designation1_free3value = 2007–2010
}}|website=}}
[[ගොනුව:Galapagos_in_Ecuador_(real_location).svg|දකුණ|thumb|250x250පික්|මහාද්වීපික ඉක්වදෝරයට සාපේක්ෂව ගැලපගෝස් දූපත් වල පිහිටීම]]
'''ගැලපගෝස් දූපත්''' ( {{Langx|es|Islas Galápagos}}   ) යනු [[ශාන්තිකර සාගරය|නැගෙනහිර පැසිෆික් සාගරයේ]] ගිනිකඳු දූපත් සමූහයක් වන අතර එය [[සමකය]] වටා පිහිටා ඇත, [[දකුණු ඇමෙරිකාව|දකුණු ඇමරිකානු]] ප්‍රධාන භූමියට කිලෝමීටර 900 ක් බටහිරින් පිහිටයි. ඔවුන් [[ඉක්වදෝරය|ඉක්වදෝර් ජනරජයේ]] [[ගැලපගෝස් පළාත, ඉක්වදෝරය|ගැලපගෝස් පළාත]] සාදයි, එහි ජනගහනය 33,000 කට වඩා තරමක් වැඩිය &lt;small&gt;(2020)&lt;/small&gt;. පළාත සැන් ක්‍රිස්ටෝබල්, සැන්ටා කෲස් සහ ඉසබෙලා යන කැන්ටන් වලට බෙදා ඇත, ඒවා දාමයේ වඩාත්ම ජනාකීර්ණ දූපත් තුනයි. ගැලපගෝස් ඔවුන්ගේ [[ආවේණික|ආවේණික විශේෂ]] විශාල සංඛ්‍යාවක් සඳහා ප්‍රසිද්ධය, ඒවා 1830 ගණන්වල [[චාල්ස් ඩාවින්]] විසින් අධ්‍යයනය කරන ලද අතර [[ස්වභාවික වරණය|ස්වාභාවික වරණය]] මගින් ඔහුගේ [[පරිණාමය|පරිණාම]] න්‍යායට ආභාෂය ලබා දුන්නේය. මෙම දූපත් සියල්ලම ඉක්වදෝරයේ ගැලපගෝස් ජාතික වනෝද්‍යානයේ සහ සමුද්‍ර රක්ෂිතයේ කොටසක් ලෙස ආරක්ෂා කර ඇත.

1535 දී බිෂොප් තෝමස් ද බර්ලන්ගා විසින් අහම්බෙන් සොයා ගැනීමට පෙර පොලිනීසියානුවන් හෝ දකුණු ඇමරිකාවේ ආදිවාසී ජනතාව දූපත් වෙත ළඟා වූ බවට මේ දක්වා ස්ථිර සාක්ෂි නොමැත. සමහර අමුත්තන් පැමිණියා නම්, දූපත් වල මිරිදිය ජලය සඳහා දුර්වල ප්‍රවේශය සීමිත ජනාවාස ඇති බව පෙනේ. ස්පාඤ්ඤ අධිරාජ්‍යය ද ඒ හා සමානව දූපත් නොසලකා හැරියේය, නමුත් මුහුදු කොල්ලකෑම්වල ස්වර්ණමය යුගයේදී විවිධ මුහුදු කොල්ලකරුවන් ගැලපගෝස් දූපත පේරු වෙරළ තීරයේ ස්පාඤ්ඤ නැව්ගත කිරීම වැටලීම සඳහා කඳවුරක් ලෙස භාවිතා කළහ. මෙම කාලය තුළ හඳුන්වා දුන් එළුවන් සහ කළු සහ දුඹුරු මීයන් දූපත් කිහිපයක පවතින පරිසර පද්ධතිවලට [[ආගන්තුක විශේෂය|විශාල හානියක් සිදු කළහ]]. ප්‍රදේශය ගවේෂණය කිරීම සහ සිතියම්ගත කිරීම සඳහා බ්‍රිතාන්‍ය නාවිකයින් ප්‍රධාන වශයෙන් ක්‍රියාත්මක විය. HMS බීගල් හි ඩාවින්ගේ ගමන දකුණු ඇමරිකාවේ වෙරළ තීරයන් පිළිබඳ පුළුල් බ්‍රිතාන්‍ය සමීක්ෂණයක කොටසක් විය. 1822 දී ස්පාඤ්ඤයෙන් නිදහස ලබා 1830 දී ග්‍රාන් කොලොම්බියාවෙන් පිටව ගිය [[ඉක්වදෝරය]], ගමන දිගටම පවතින අතරතුර 1832 පෙබරවාරි 12 වන දින විධිමත් ලෙස දූපත් අත්පත් කරගෙන හිමිකම් කීවේය. &lt;ref name=&quot;galhis&quot; /&gt; ඉක්වදෝර නාවික හමුදාවේ නිර්මාතෘ ජෝසේ ද විලාමිල්, දූපත් යටත් විජිතකරණයට සහ ජනාවාස කිරීමට තල්ලුව මෙහෙයවූ අතර, &lt;ref name=&quot;galhis&quot;&gt;{{Citation|title=''Official site''|date=2023|url=https://www.galapagos.org|chapter=History of Galápagos|contribution-url=https://www.galapagos.org/about_galapagos/history/|place=Puerto Ayora|publisher=Galápagos Conservancy}}.&lt;/ref&gt; ප්‍රධාන දූපත් වල ඉංග්‍රීසි නම් ක්‍රමයෙන් ස්පාඤ්ඤ නම් වලින් ප්‍රතිස්ථාපනය කළේය. 1930 ගණන්වල පැනමා ඇළේ බටහිර ප්‍රවේශයන් ආරක්ෂා කිරීම සඳහා [[අමෙරිකා එක්සත් ජනපදය|එක්සත් ජනපදය]] දූපත් වල පළමු ගුවන් තොටුපළ ඉදිකරන ලදී. [[දෙවන ලෝක යුද්ධය|දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන්]] පසු, එහි පහසුකම් ඉක්වදෝරයට මාරු කරන ලදී. දේශීය ආර්ථිකයට පරිසර සංචාරක ව්‍යාපාරයේ වැදගත්කම වැඩිවීමත් සමඟ, 2010 ගණන්වලදී ගුවන් තොටුපළ නවීකරණය කරන ලද අතර, ඕනෑම ව්‍යාප්තියක් සඳහා ප්‍රතිචක්‍රීකරණය කරන ලද ද්‍රව්‍ය භාවිතා කරමින් සහ සෑම වසරකම එහි දළ වශයෙන් 300,000 ක් පමණ පැමිණෙන අමුත්තන් හැසිරවීමට සම්පූර්ණයෙන්ම [[පුනර්ජනනීය බලශක්තිය|පුනර්ජනනීය බලශක්ති]] ප්‍රභවයන් වෙත මාරු විය. 

== නම් ==
ගැලපගෝස් හෝ ගැලපගෝස් දූපත් නම් කර ඇත්තේ ඒවායේ යෝධ කැස්බෑවන් සඳහා වන අතර,{{sfnp|Jackson|1993|p=[https://archive.org/details/galapagos00mich/page/1 1]}} ඒවා සොයා ගන්නා අවස්ථාවේ බහුලව තිබුණි. ස්පාඤ්ඤ වචනය ගැලපගෝ ව්‍යුත්පන්න වී ඇත්තේ &quot;කැස්බෑවා&quot; යන අර්ථය ඇති පූර්ව-රෝම අයිබීරියානු වචනයකින් වන අතර එය තවමත් බොහෝ උපභාෂාවල ඇති අර්ථයයි. කෙසේ වෙතත්, ඉක්වදෝරියානු ස්පාඤ්ඤ භාෂාව තුළ, එය දැන් දූපත් වල විශාල කැස්බෑවන් විස්තර කිරීමට ද භාවිතා වේ.&lt;ref&gt;{{citation|last=|first=|title=Diccionario de la Lengua Española ''[''Dictionary of the Spanish Language'']''|date=2014|url=https://dle.rae.es|editor-last=|editor-first=|contribution=galápago|contribution-url=https://dle.rae.es/galápago?m=form|edition=23rd|location=Madrid|publisher=[[Real Academia Española|RAE]]|lang=es}}&lt;/ref&gt; එය සාමාන්‍යයෙන් බ්‍රිතාන්‍ය ඉංග්‍රීසියෙන් {{IPAc-en|ɡ|ə|ˈ|l|ɑ:|p|ə|ɡ|ə|s}} සහ ඇමරිකානු ඉංග්‍රීසියෙන් {{IPAc-en|ɡ|ə|ˈ|l|æ|p|ə|ɡ|ə|s}} ලෙස කියවනු ලැබේ.&lt;ref&gt;{{citation|last=|first=|title=Oxford English Dictionary|date=2022|url=http://www.oed.com|editor-last=|editor-first=|contribution=Galapagos, ''n.''|contribution-url=https://www.oed.com/view/Entry/273452|location=Oxford|publisher=Oxford University Press}}.&lt;/ref&gt; මෙම නම මුලින්ම සහතික කර ඇත්තේ 1570 දී ප්‍රථම වරට ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද ඒබ්‍රහම් ඔර්ටෙලියස්ගේ ලෝක භූමි රඟහල (තියට්‍රම් ඕර්බිස් ටෙරරම්) හි ඇමරිකානු සිතියමේ ස්පාඤ්ඤ/ලතින් දෙමුහුන් ඉන්සුලේ ඩි ලොස් ගැලෝපගෝස් (&quot;කැස්බෑ දූපත්&quot;) ලෙසය.&lt;ref&gt;{{citation|last=Ortelius|first=Abraham|title=[[Theatrum Orbis Terrarum]] ''[''Theater of the Lands of the World'']''|date=1570|contribution=[[:commons:Category:Americae sive Novi Orbis Nova Descriptio|Americae sive Novi Orbis Nova Descriptio &amp;#91;New Description of America or the New World&amp;#93;]]|location=Antwerp|publisher=Gilles Coppens de Diest|language=la|author-link=Abraham Ortelius}}, reprinted in Latin and translation copiously thereafter.&lt;/ref&gt;

නාවිකයින්ට සුළං සහ ධාරා සමඟ ඇති දුෂ්කරතා නිසා මෙම දූපත් කලින් එන්චාන්ටඩ් දූපත් හෝ දූපත් (ඉස්ලාස් එන්කන්ටඩාස්) ලෙසද හැඳින්විණි;{{sfnp|Jackson|1993|p=[https://books.google.com/books?id=TlxzU6i_LV0C&amp;pg=PA1 1]}} 1832 දී ඉක්වදෝරය විසින් ඔවුන් පදිංචි කිරීමෙන් පසු ඉක්වදෝර දූපත් සමූහය (ආකිපියෙලාගෝ ද ඉක්වදෝරය) හෝ සමකයේ දූපත් සමූහය (ආකිපියෙලාගෝ ඩෙල් ඉක්වදෝරය) ලෙස;{{sfnp|Perry|1984|p=10}} සහ කොලොම්බස්ගේ පළමු මුහුදු ගමනේ සිව්වන සංවත්සරයේදී 1892 දී කොලොන් හෝ කොලොම්බස් දූපත් සමූහය (ආකිපියෙලාගෝ ඩෙල් කොලෝන්) ලෙසද හැඳින්විණි.{{sfnp|Perry|1984|p=10}}

1684 දී ඉංග්‍රීසි බුකනියර් විලියම් ඇම්බ්‍රෝසියා කව්ලි විසින් සහ 1793 දී බ්‍රිතාන්‍ය කපිතාන් ජේම්ස් කොල්නෙට් විසින් දූපත් සිතියම්ගත කරන ලදී. ඔවුන්ගේ යුගවල බ්‍රිතාන්‍ය රජවරුන්, වංශාධිපතියන් සහ නාවික නිලධාරීන්ට ගෞරව කිරීම සඳහා ඔවුන් තෝරාගත් නම් මෑතක් වන තුරුම ප්‍රධාන දූපත් සඳහා භාවිතා කරන ලද අතර තවමත් කුඩා දූපත් බොහොමයක් සඳහා භාවිතා වේ. ස්පාඤ්ඤ නම් කාලයත් සමඟ වෙනස් වී ඇත, නමුත් වර්තමාන නිල නම් බොහෝ ප්‍රධාන දූපත් සඳහා ක්‍රමයෙන් ඉංග්‍රීසි නම් ආදේශ කර ඇත.{{sfnp|Perry|1984|p=10}}

== භූ විද්‍යාව ==
[[File:Galapagos_Islands_astronaut_photo_from_ISS_2020.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Galapagos_Islands_astronaut_photo_from_ISS_2020.jpg|thumb|2020 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී ජාත්‍යන්තර අභ්‍යවකාශ මධ්‍යස්ථානයෙන් ගැලපගෝස් දූපත් වල ඡායාරූපයක්. උතුර දකුණට ය. සන්ග්ලින්ට් එක සාමාන්‍යයෙන් හඳුනා ගැනීමට අපහසු ලක්ෂණ හෙළි කරයි, ෆර්නැන්ඩිනා දූපත සෑදූ පලිහ ගිනි කන්ද වන ලා කුම්බ්‍රේ හි කැල්ඩෙරා හි ආවාට විල ඇතුළුව. ක්ලික්-ත්‍රූ හරහා වැඩි විස්තර.]]
[[File:Galapagos_SPOT_1178.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Galapagos_SPOT_1178.jpg|thumb|200x200පික්|ඉසබෙලා ස්පොට් චන්ද්‍රිකාවෙන් දැකගත හැකිය]]ගලාපගෝස් දූපත් වල ගිනි කන්ද අවම වශයෙන් වසර මිලියන 20 ක් සහ සමහර විට ඊටත් වඩා දිගු කාලයක් අඛණ්ඩව පවතී. නැගෙනහිර දෙසට ගමන් කරන නස්කා තහඩුව (කිලෝමීටර 51/මයිර්) යටින් ඇති මැන්ටල් පිහාටුව දූපත් දාමය සහ මුහුදු කඳු යටතේ කිලෝමීටර් 3 ක ඝනකම වේදිකාවක් ඇති කර තිබේ. ගැලපගෝස් දූපත් සමූහයට අමතරව, කලාපයේ අනෙකුත් ප්‍රධාන භූගෝලීය ලක්ෂණ අතරට දූපත් සමූහය සහ ගැලපගෝස් පැතිරීමේ මධ්‍යස්ථානය (GSC) අතර උතුරු ගැලපගෝස් ගිනිකඳු පළාත, නස්කා තහඩුවේ සහ කොකෝස් තහඩුවේ මායිමේ කිලෝමීටර් 200 (සැතපුම් 120) උතුරට ඇතුළත් වේ. මෙම පැතිරෙන මධ්‍යස්ථානය බටහිරින් නැගෙනහිර පැසිෆික් නැගීම දක්වා කපා හැරෙන අතර නැගෙනහිරින් කොකෝස් රිජ් සහ කානගී රිජ් වලින් මායිම් වේ. තවද, ගැලපගෝස් හොට්ස්පොට් පැසිෆික් විශාල පහත් ෂියර් ප්‍රවේග පළාතේ උතුරු මායිමේ පිහිටා ඇති අතර පාස්කු හොට්ස්පොට් දකුණු මායිමේ පිහිටා ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Mittlestaedt |first1=Eric |title=Introduction, in The Galapagos: A Natural Laboratory for the Earth Sciences |last2=d'Ozouville |first2=Noemi |last3=Harpp |first3=Karen |last4=Graham |first4=David |date=2014 |publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc. |isbn=9781118852415 |editor1-last=Harpp |editor1-first=Karen |location=Hoboken |pages=1–3, 42 |editor2-last=Mittelstaedt |editor2-first=Eric |editor3-last=d'Ozouville |editor3-first=Noemi |editor4-last=Graham |editor4-first=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Harpp |first1=Karen |title=Galapagos and Easter: A Tale of Two Hotspots, in The Galapagos: A Natural Laboratory for the Earth Sciences |last2=Hall |first2=Paul |last3=Jackson |first3=Matthew |date=2014 |publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc. |isbn=9781118852415 |editor1-last=Harpp |editor1-first=Karen |location=Hoboken |pages=27–29 |display-authors=1 |editor2-last=Mittelstaedt |editor2-first=Eric |editor3-last=d'Ozouville |editor3-first=Noemi |editor4-last=Graham |editor4-first=David |display-editors=0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Geist&quot;&gt;{{cite book |last1=Geist |first1=Dennis |title=Galapagos Magma Chambers, in The Galapagos: A Natural Laboratory for the Earth Sciences |last2=Bergantz |first2=George |last3=Chadwick |first3=William |date=2014 |publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc. |isbn=9781118852415 |editor1-last=Harpp |editor1-first=Karen |location=Hoboken |pages=56–57 |editor2-last=Mittelstaedt |editor2-first=Eric |editor3-last=d'Ozouville |editor3-first=Noemi |editor4-last=Graham |editor4-first=David}}&lt;/ref&gt;

ගැලපගෝස් දූපත් සමූහය සමකාලීන ගිනි කඳු රාශියකින් සංලක්ෂිත වේ, සමහරක් ප්ලූම් මැග්මා ප්‍රභවයන් සහිත වන අතර අනෙක් ඒවා ඇස්ටෙනෝස්පියර් වෙතින් පැමිණේ, සමහර විට තරුණ හා සිහින් සාගර කබොල නිසා විය හැකිය. GSC මෙම තුනී ලිතෝස්ෆියරයේ ව්‍යුහාත්මක දුර්වලතා ඇති කළ අතර එය ගැලපගෝස් වේදිකාව සාදන පිපිරීම් වලට හේතු විය. විශේෂයෙන් ෆර්නැන්ඩිනා සහ ඉසබෙලා මෙම දුර්වලතා දිගේ පෙළ ගැසී ඇත. හොඳින් නිර්වචනය කරන ලද විභේදන කලාපයක් නොමැති බැවින්, පුපුරා යාමට පෙර දූපත් වල උද්ධමන අනුපාතය ඉහළ මට්ටමක පවතී. ඉසබෙලා දූපතේ සියෙරා නෙග්‍රා 1992 සහ 1998 අතර කාලය තුළ සෙන්ටිමීටර 240 (අඟල් 94) ක ඉහළ යාමක් අත්විඳින අතර, එය 2005 දී මෑතකදී සිදු වූ අතර, ෆර්නැන්ඩිනා දූපතේ ෆර්නැන්ඩිනා 2009 දී මෑතකදී සිදු වූ පිපිරීමෙන් සෙන්ටිමීටර 90 (අඟල් 35) ක ඉහළ යාමක් පෙන්නුම් කළේය. ඉසබෙලා දූපතේ ඇල්සෙඩෝ 1993 දී මෑතකදී සිදු වූ පිපිරීමෙන් සෙන්ටිමීටර 90 ට වඩා වැඩි ඉහළ යාමක් පෙන්නුම් කළේය. ගැලපගෝස් දූපත් සමූහයේ අතිරේක ලක්ෂණ වන්නේ සමීප ගිනි කඳු පරතරය, කුඩා ගිනි කඳු ප්‍රමාණයන් සහ විශාල කැල්ඩෙරා ය. නිදසුනක් වශයෙන්, ඉසබෙලා දූපතට ප්‍රධාන ගිනි කඳු හයක් ඇතුළත් වේ, ඉක්වදෝරය, වුල්ෆ්, ඩාවින්, ඇල්සෙඩෝ, සියෙරා නෙග්‍රා සහ සෙරෝ අසුල්, 1813 සිට 2008 දක්වා මෑත කාලීන පිපිරීම් සමඟ. අසල්වැසි සන්තියාගෝ සහ ෆර්නැන්ඩිනා දූපත් අවසන් වරට පුපුරා ගියේ පිළිවෙලින් 1906 සහ 2009 දී ය. සමස්තයක් වශයෙන්, දූපත් සමූහයේ ක්‍රියාකාරී ගිනි කඳු නවය 1961 සහ 2011 අතර 24 වතාවක් පුපුරා ගොස් ඇත. මෙම ගිනි කඳු වල හැඩය හවායි දූපත් වල පළල් හා සිනිඳු නොවන අතර උස හා වටකුරු ය. ගැලපගෝස් හි හැඩයට හේතුව රේඩියල් සහ වටකුරු විඛණ්ඩන රටාවයි, දෙපස රේඩියල් වන නමුත් කැල්ඩෙරා කඳු මුදුන් අසල වටකුරු ය. කෙටි ලාවා ප්‍රවාහ ගොඩවල් ඇති කරන්නේ වටකුරු විඛණ්ඩන ය.&lt;ref name=&quot;Poland&quot;&gt;{{cite book |last1=Poland |first1=Michael |title=Contrasting Volcanism in Hawai'i and the Galapagos, in The Galapagos: A Natural Laboratory for the Earth Sciences |date=2014 |publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc. |isbn=9781118852415 |editor1-last=Harpp |editor1-first=Karen |location=Hoboken |pages=5–21 |editor2-last=Mittelstaedt |editor2-first=Eric |editor3-last=d'Ozouville |editor3-first=Noemi |editor4-last=Graham |editor4-first=David}}&lt;/ref&gt;

දූපත් සමූහයේ බටහිර කෙළවරේ ඇති ගිනි කඳු සාමාන්‍යයෙන් උස, තරුණ, හොඳින් වර්ධනය වූ කැල්ඩෙරා ඇති අතර බොහෝ දුරට තෝලෙයිටික් බැසෝල්ට් වලින් සමන්විත වන අතර නැගෙනහිරින් ඇති ඒවා කෙටි, පැරණි, කැල්ඩෙරා නොමැති අතර වඩාත් විවිධාකාර සංයුතියක් ඇත. බටහිර සිට නැගෙනහිරට දූපත් වල වයස, ෆර්නැන්ඩිනා සඳහා 0.05 Ma, ඉසබෙලා සඳහා 0.65 Ma, සන්තියාගෝ සඳහා 1.10 Ma, සැන්ටා කෲස් සඳහා 1.7 Ma, සැන්ටා ෆේ සඳහා 2.90 Ma සහ සැන් ක්‍රිස්ටෝබල් සඳහා 3.2 Ma වේ. සියෙරා නෙග්‍රා සහ ඇල්සෙඩෝ හි කැල්ඩෙරා වල ක්‍රියාකාරී දෝෂ පද්ධති ඇත. සියෙරා නෙග්‍රා දෝෂය කැල්ඩෙරාවට පහළින් කිලෝමීටර 2 (සැතපුම් 1.2) ක එළිපත්තක් සමඟ සම්බන්ධ වේ. ෆර්නැන්ඩිනා හි කැල්ඩෙරා ඉතිහාසයේ විශාලතම බාසල්ටික් ගිනි කන්ද බිඳවැටීම අත්විඳින ලද අතර, 1968 ෆ්‍රෙටෝමැග්මැටික් පිපිරීමත් සමඟ. 1991, 1995, 2005 සහ 2009 දී මෑත කාලීන පිපිරීම් සමඟ ෆර්නැන්ඩිනා 1790 සිට වඩාත් ක්‍රියාකාරී ගිනි කන්ද ද වන අතර, 4.3 Ka සිට මුළු මතුපිටම බොහෝ ප්‍රවාහයන්ගෙන් වැසී ඇත. බටහිර ගිනි කඳු වල ටෆ් කේතු රාශියක් ඇත.&lt;ref name=&quot;Poland&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Merlen&quot;&gt;{{cite book |last1=Merlen |first1=Godfrey |title=Plate Tectonics, Evolution, and the Survival of Species: A Modern Day Hotspot, in The Galapagos: A Natural Laboratory for the Earth Sciences |date=2014 |publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc. |isbn=9781118852415 |editor1-last=Harpp |editor1-first=Karen |location=Hoboken |pages=122 |editor2-last=Mittelstaedt |editor2-first=Eric |editor3-last=d'Ozouville |editor3-first=Noemi |editor4-last=Graham |editor4-first=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kurz |first1=Mark |title=Eruption Rates for Fernandina Volcano: A New Chronology at the Galapagos Hotspot Center, in The Galapagos: A Natural Laboratory for the Earth Sciences |last2=Rowland |first2=Scott |last3=Curtice |first3=Joshua |last4=Saal |first4=Alberto |last5=Naumann |first5=Terry |date=2014 |publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc. |isbn=9781118852415 |editor1-last=Harpp |editor1-first=Karen |location=Hoboken |pages=41–44, 49 |editor2-last=Mittelstaedt |editor2-first=Eric |editor3-last=d'Ozouville |editor3-first=Noemi |editor4-last=Graham |editor4-first=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Geist&quot; /&gt;

== භෞතික භූගෝලය ==
[[File:Orthographic_projection_centred_over_the_Galapagos.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Orthographic_projection_centred_over_the_Galapagos.png|thumb|250x250පික්|[[:en:Orthographic_projection|Orthographic projection]] centered over the Galápagos]]
[[File:Tour_of_the_Galapagos.OGG|දකුණ|thumb|250x250පික්|ගැලපගෝස් හි සජීවිකරණ සංචාරයක්]]
[[File:Journey_to_Galapagos.OGG|දකුණ|thumb|250x250පික්|නාසා සාගර විද්‍යාඥ ජීන් කාල් ෆෙල්ඩ්මන් දූපත් ගැන මෙනෙහි කරමින්]]
මෙම දූපත් දකුණු ඇමරිකාවේ බටහිර වෙරළට කිලෝමීටර 973 (සැතපුම් 605) ක් දුරින් නැගෙනහිර පැසිෆික් සාගරයේ පිහිටා ඇත. දූපත් බහුතරයක් දකුණු පැසිෆික් සාගරයේ වඩාත් පුළුල් කොටසක් ද වේ.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Stanley |first=David |url=https://books.google.com/books?id=unz2v_HT5q0C&amp;dq=%22galapagos%22+%22polynesia%22+%22oceania%22&amp;pg=PA43 |title=South Pacific Handbook |date=1979 |publisher=Moon Publications |isbn=9780918373298 |page=43 |access-date=1 February 2022}}&lt;/ref&gt; ආසන්නතම භූමි ප්‍රමාණය වන්නේ ඔවුන් අයත් රට වන ඉක්වදෝරයේ ප්‍රධාන භූමිය වන අතර එය නැගෙනහිරට කිලෝමීටර 926 (නාවික සැතපුම් 500) කි.

දූපත් 1°40'N–1°36'S, 89°16'–92°01'W ඛණ්ඩාංකවල දක්නට ලැබේ. සමකය හරහා ගමන් කරමින්, දාමයේ දූපත් උතුරු සහ දකුණු අර්ධගෝල දෙකෙහිම පිහිටා ඇති අතර, ඉස්ලා ඉසබෙලා හි වොල්කන් වුල්ෆ් සහ වොල්කන් ඉක්වදෝරය සමකයේ කෙළින්ම පිහිටා ඇත. දූපත් සමූහයේ දකුණු කෙළවරේ දූපත වන එස්පානෝලා දූපත සහ උතුරු කෙළවරේ ඇති ඩාවින් දූපත කිලෝමීටර 220 (සැතපුම් 137) ක දුරක් පුරා පැතිරී ඇත. කෙසේ වෙතත්, ජාත්‍යන්තර ජල විද්‍යාත්මක සංවිධානය (IHO) ඒවා සම්පූර්ණයෙන්ම දකුණු පැසිෆික් සාගරය තුළ සලකයි.&lt;ref&gt;{{cite web |year=1953 |title=Limits of Oceans and Seas, 3rd edition |url=https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf |access-date=28 December 2020 |publisher=International Hydrographic Organization}}&lt;/ref&gt; ගැලපගෝස් දූපත් සමූහය වර්ග කිලෝමීටර 7,880 (වර්ග සැතපුම් 3,040) ක භූමි ප්‍රමාණයකින් සමන්විත වන අතර එය වර්ග කිලෝමීටර 45,000 (වර්ග සැතපුම් 17,000) සාගරයක් පුරා පැතිරී ඇත. දූපත් අතරින් විශාලතම ඉසබෙලා, වර්ග සැතපුම් 2,250 (වර්ග කිලෝමීටර 5,800)&lt;ref&gt;[http://www.encyclopedia.com/topic/Galapagos_Islands.aspx &quot;Galápagos Islands.&quot;] The Columbia Encyclopedia. New York: Columbia University Press, 2015&lt;/ref&gt; ක් වන අතර එය ගැලපගෝස් හි මුළු භූමි ප්‍රමාණයෙන් හතරෙන් තුනකට ආසන්න ප්‍රමාණයක් වේ. ඉසබෙලා හි වොල්කන් වුල්ෆ් යනු මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 1,707 (අඩි 5,600) ක උන්නතාංශයකින් යුත් උසම ස්ථානයයි.

මෙම කණ්ඩායම ප්‍රධාන දූපත් 18 කින්, කුඩා දූපත් 3 කින් සහ පාෂාණ සහ දූපත් 107 කින් සමන්විත වේ. දූපත් පිහිටා ඇත්තේ ගැලපගෝස් ත්‍රිත්ව හන්දියේ ය. මෙම දූපත් සමූහය පිහිටා ඇත්තේ නස්කා තහඩුව (ටෙක්ටොනික් තහඩුවක්) මත වන අතර එය නැගෙනහිර/ගිනිකොන දෙසට ගමන් කරමින් දකුණු ඇමරිකානු තහඩුව යටට වසරකට අඩි 2.5 (සෙ.මී. 6.4) ක වේගයකින් කිමිදෙමින් පවතී.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Pearson, David L. |title=The New Key to Ecuador and the Galápagos |author2=David W. Middleton |publisher=Ulysses Press |year=1999 |edition=3rd |location=Berkeley}}&lt;/ref&gt; එය ගැලපගෝස් උණුසුම් ස්ථානය මත ද පිහිටා ඇති අතර, පෘථිවි පෘෂ්ඨය මැන්ටල් පිහාටුවකින් පහළින් දියවී ගිනි කඳු නිර්මාණය වන ස්ථානයකි. මෙහි පළමු දූපත් අවම වශයෙන් මිලියන 8 ක් සහ සමහර විට වසර මිලියන 90 කට පෙර නිර්මාණය විය.&lt;ref name=&quot;GalapagosGeoIntro&quot;&gt;{{cite web |author=White, W. M. |date=2 October 1997 |title=A Brief Introduction to the Geology of the Galápagos |url=https://www.geo.cornell.edu/geology/GalapagosWWW/GalapagosGeology.html |access-date=14 December 2011 |publisher=Cornell University Earth and Atmospheric Sciences}}&lt;/ref&gt;

පැරණි දූපත් මැන්ටල් පිහාටුවෙන් ඉවතට යන විට මුහුදට පහළින් අතුරුදහන් වී ඇති අතර, ලාබාලතම දූපත් වන ඉසබෙලා සහ ෆර්නැන්ඩිනා තවමත් නිර්මාණය වෙමින් පවතී. 2009 අප්‍රේල් මාසයේදී, ගිනිකඳු දූපතක් වන ෆර්නැන්ඩිනා වෙතින් ලාවා දිවයිනේ වෙරළ තීරය දෙසට සහ මධ්‍ය කැල්ඩෙරා වෙත ගලා යාමට පටන් ගත්තේය.

2018 ජුනි මස අගදී, ඉසබෙලා හි ගිනි කඳු පහෙන් එකක් සහ ගැලපගෝස් දූපත් සමූහයේ වඩාත් ක්‍රියාකාරී එකක් වන සියෙරා නෙග්‍රා, 2005 න් පසු පළමු වරට පුපුරා යාමට පටන් ගත්තේය. ලාවා ගලායාම වෙරළ තීරයට ගමන් කළ අතර, ඒ අසල පදිංචිකරුවන් පනස් දෙනෙකු පමණ ඉවත් කිරීමට හේතු වූ අතර සංචාරක ප්‍රවේශය සීමා කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Mack |first1=Eric |date=2 July 2018 |title=Galapagos Volcanoes Keep Erupting Around One Of The World's Most Incredible Islands |url=https://www.forbes.com/sites/ericmack/2018/07/02/galapagos-sierra-negra-volcano-erupting-in-ecuador/#2a625a8f2db3 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20180812170119/https://www.forbes.com/sites/ericmack/2018/07/02/galapagos-sierra-negra-volcano-erupting-in-ecuador/%232a625a8f2db3 |archive-date=12 August 2018 |access-date=12 August 2018 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;

=== ප්‍රධාන දූපත් ===
[[File:Galapagos-satellite-esislandnames.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Galapagos-satellite-esislandnames.jpg|දකුණ|thumb|250x250පික්|දූපත් වල නම් වලින් ආවරණය කර ඇති ගැලපගෝස් දූපත් වල චන්ද්‍රිකා ඡායාරූපයක්]]
අවම වශයෙන් වර්ග කිලෝමීටර 1 භූමි ප්‍රදේශයක් සහිත දූපත් සමූහයේ ප්‍රධාන දූපත් 18&lt;ref&gt;{{cite journal|author1=Miller, B.|author2=Breckheimer, I.|author3=McCleary, A.|author4=Guzmán-Ramirez, L.|author5=Caplow, S.|author6=Jones-Smith, J.|author7=Walsh, S.|display-authors=1|name-list-style=amp|year=2010|title=Using stylized agent-based models for population–environment research: a case study from the Galápagos Islands|journal=Population &amp; Environment|volume=31|issue=4|pages=279–287|bibcode=2010PopEn..31..401M|doi=10.1007/s11111-010-0110-4|pmc=2881671|pmid=20539752}}&lt;/ref&gt; (ඒවායේ ඉංග්‍රීසි නම් සහිතව) අකාරාදී පිළිවෙලට දක්වා ඇත:
[[File:Alvaro_Sevilla_Design_Isla_Santa_Cruz_Galapagos_foto_tomada_desde_el_avión.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alvaro_Sevilla_Design_Isla_Santa_Cruz_Galapagos_foto_tomada_desde_el_avi%C3%B3n.jpg|දකුණ|thumb|250x250පික්|බෝල්ට්‍රා දූපතෙන් (දකුණු පසින්) සහ සැන්ටා කෲස් (වම් පසින්) පියාසර කරන ගුවන් යානයකින්, ඉටබාකා නාලිකාව දූපත් අතර ජල මාර්ගයයි.]]

* බල්ට්‍රා (දකුණු සේමූර්) දූපත - බල්ට්‍රා යනු ගැලපගෝස් මධ්‍යයට ආසන්නව පිහිටි කුඩා පැතලි දූපතකි. එය භූ විද්‍යාත්මක උන්නතිය මගින් නිර්මාණය කරන ලදී. දූපත ඉතා ශුෂ්ක වන අතර වෘක්ෂලතාදිය ලුණු පඳුරු, කටු සහිත පෙයාර්ස් පතොක් සහ පැලෝ සැන්ටෝ ගස් වලින් සමන්විත වේ. 1986 වන තෙක්, සේමූර් ගුවන් තොටුපළ ගැලපගෝස් වෙත සේවය කරන එකම ගුවන් තොටුපළ විය. දැන් මහාද්වීපයෙන් ගුවන් ගමන් ලැබෙන ගුවන් තොටුපළ දෙකක් තිබේ; අනෙක සැන් ක්‍රිස්ටෝබල් දූපතේ පිහිටා ඇත. ගැලපගෝස් වෙත පියාසර කරන පෞද්ගලික ගුවන් යානා බල්ට්‍රා වෙත පියාසර කළ යුතුය, මන්ද එය පුද්ගලික ගුවන් යානා සඳහා පහසුකම් ඇති එකම ගුවන් තොටුපළයි. බල්ට්‍රා වෙත පැමිණි පසු, සියලුම අමුත්තන් වහාම බස් රථයකින් බෝල්ට්‍රා දෙකෙන් එකකට ප්‍රවාහනය කරනු ලැබේ. පළමු තොටුපළ කුඩා බොක්කක පිහිටා ඇති අතර, ගැලපගෝස් හි ගමන් කරන බෝට්ටු මගීන් එනතුරු බලා සිටී. දෙවැන්න බෝල්ට්‍රා සැන්ටා කෲස් දූපතට සම්බන්ධ කරන තොටුපළකි. 1940 ගණන්වලදී, විද්‍යාඥයින් අත්හදා බැලීමක කොටසක් ලෙස බල්ට්‍රාගේ ගොඩබිම් ඉගුවානා 70ක් අසල්වැසි උතුරු සේමූර් දූපතට ගෙන යාමට තීරණය කළහ. දෙවන ලෝක යුද්ධයේදී දිවයිනේ හමුදා ආක්‍රමණයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස බල්ට්‍රා හි ස්වදේශික ඉගුවානා වඳ වී ගිය විට මෙම පියවර අනපේක්ෂිත ලෙස ප්‍රයෝජනවත් විය. 1980 ගණන්වලදී, උතුරු සේමූර්හි ඉගුවානා අභිජනන සහ නැවත ජනගහන ව්‍යාපෘතියක කොටසක් ලෙස චාල්ස් ඩාවින් පර්යේෂණ ස්ථානයට ගෙන එන ලද අතර, 1990 ගණන්වලදී, ගොඩබිම් ඉගුවානා බල්ට්‍රා වෙත නැවත හඳුන්වා දෙන ලදී. 1997 වන විට, විද්‍යාඥයින් බල්ට්‍රා හි ජීවත් වන ඉගුවානා 97ක් ගණන් කළ අතර, ඉන් 13ක් දූපත් වල පැටවුන් බිහි කර ඇත.
* බාර්ටොලෝම් (බාතොලමෙව්) දූපත - බාර්ටොලෝම් දූපත යනු ගැලපගෝස් දූපත් සමූහයේ සන්තියාගෝ දූපතේ නැගෙනහිර වෙරළට ඔබ්බෙන් වූ ගිනිකඳු දූපතකි. එය ගැලපගෝස් දූපත් සමූහයේ තරුණ දූපත් වලින් එකකි. මෙම දූපත සහ සන්තියාගෝ (ජේම්ස්) දූපතේ අසල්වැසි සුලිවන් බොක්ක, චාල්ස් ඩාවින්ගේ ජීවිත කාලය පුරාම මිතුරෙකු වූ ශ්‍රීමත් බර්තොලමෙව් ජේම්ස් සුලිවන්ගේ නමින් නම් කර ඇත, ඔහු HMS බීගල් නෞකාවේ ලුතිනන්වරයෙකු විය.{{sfnp|Grant &amp; al.|2009}} අද සුලිවන් බොක්ක බොහෝ විට සුලිවන් බොක්කෙහි වැරදි අක්ෂර වින්‍යාසයකින් දැක්වේ. මෙම දූපත ගැලපගෝස් පෙන්ගුයින් වාසය කරන ස්වල්ප දෙනාගෙන් එකකි, එය සමකයේ ජීවත් වන එකම වල් පෙන්ගුයින් විශේෂයයි. කොළ කැස්බෑවා දූපතේ වාසය කරන තවත් සතෙකි.
*ඩාවින් (කල්පෙපර්) දූපත - මෙම දූපත චාල්ස් ඩාවින්ගේ නමින් නම් කර ඇත. එහි භූමි ප්‍රමාණය වර්ග කිලෝමීටර 1.1 (වර්ග සැතපුම් 0.42) සහ උපරිම උන්නතාංශය මීටර් 168 (අඩි 551) කි. මෙහි ලොම් සීල්, ෆ්‍රිගේට්, සමුද්‍ර ඉගුවානා, ගිලින වලිග සහිත ගුල්, මුහුදු සිංහයන්, තල්මසුන්, සමුද්‍ර කැස්බෑවන් සහ රතු පාද සහ නාස්කා බූබි දැකිය හැකිය. මෙම විශාල ව්‍යුහයේ කොටසක් වූ ස්වාභාවික පාෂාණ ආරුක්කුවක් වන ඩාවින්ගේ ආරුක්කුවේ නටබුන්, ප්‍රධාන ඩාවින් දූපතේ සිට කිලෝමීටරයකටත් අඩු දුරකින් පිහිටා ඇති අතර, එය දිවයිනට පැමිණෙන කිහිප දෙනෙකුට හොඳින් දන්නා සන්ධිස්ථානයක් විය. එය 2021 මැයි මාසයේදී කඩා වැටුණි. ඉතිරි කඳන් දෙක දැන් &quot;පරිණාමයේ කුළුණු&quot; ලෙස නම් කර ඇත.&lt;ref name=&quot;Galapagos Islands: Erosion fells Darwin's Arch&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-57153267|title=Galapagos Islands: Erosion fells Darwin's Arch|date=18 May 2021|work=BBC News|access-date=18 May 2021}}&lt;/ref&gt;
*එස්පානෝලා (හුඩ්) දූපත - එහි නම ස්පාඤ්ඤයට ගෞරවයක් ලෙස ලබා දී ඇත. එය විස්කවුන්ට් සැමුවෙල් හුඩ්ට ගෞරවයක් ලෙස හුඩ් ලෙසද හැඳින්වේ. එහි භූමි ප්‍රමාණය වර්ග කිලෝමීටර 60 (වර්ග සැතපුම් 23) ක් සහ මීටර් 206 (අඩි 676) ක උපරිම උන්නතාංශයකින් යුක්ත වේ. එස්පානෝලා යනු වසර මිලියන 3.5 ක් පමණ පැරණිතම දූපත වන අතර කණ්ඩායමේ දකුණු කෙළවර වේ. එහි දුරස්ථ පිහිටීම නිසා, එස්පානෝලාහි ආවේණික විශේෂ විශාල සංඛ්‍යාවක් ඇත. එයට තමන්ගේම ලාවා කටුස්සා, විහිළු කුරුල්ලා සහ ගැලපගෝස් ඉබ්බා විශේෂ ඇත. එස්පානෝලා හි සමුද්‍ර ඉගුවානා අභිජනන සමය අතර සුවිශේෂී රතු වර්ණ වෙනසක් පෙන්නුම් කරයි. රැළි සහිත ඇල්බට්‍රොස් කූඩු කරන එකම ස්ථානය එස්පානෝලා ය. සමහර පක්ෂීන් ජෙනෝවේසා (කුළුණ) දූපතේ අභිජනනය කිරීමට උත්සාහ කර ඇත, නමුත් එය අසාර්ථක විය. එස්පානෝලා හි බෑවුම් සහිත කඳු බෑවුම් මෙම පක්ෂීන් සඳහා පරිපූර්ණ ධාවන පථ ලෙස සේවය කරන අතර, ඒවා ඉක්වදෝරයේ සහ පේරු ප්‍රධාන භූමිය අසල සාගර ආහාර සඳහා පිටත් වේ. එස්පානෝලා හි නරඹන්නන්ගේ ස්ථාන දෙකක් ඇත. ගාඩ්නර් බොක්ක පිහිනුම් සහ ස්නෝකර්ලිං ස්ථානයක් වන අතර එය විශිෂ්ට වෙරළ තීරයක් ලබා දෙයි. පුන්ටා සුවාරෙස් හි දීප්තිමත් වර්ණ සහිත සමුද්‍ර ඉගුවානා, එස්පානෝලා ලාවා කටුස්සන්, හුඩ් මොකින්බර්ඩ්ස්, ගිලින වලිග සහිත ගුල්, නිල්-පාද සහිත බූබි, නාස්කා බූබි, රතු-බිල් සහිත නිවර්තන පක්ෂීන්, ගැලපගෝස් උකුස්සන්, ඩාවින්ගේ ෆින්ච් විශේෂ තුනක් සහ රැළි සහිත ඇල්බට්‍රොස් ඇතුළත් වේ.
*ෆර්නැන්ඩිනා (නාර්බරෝ) දූපත - කොලොම්බස්ගේ ගමනට අනුග්‍රහය දැක්වූ ඇරගොන්හි දෙවන ෆර්ඩිනන්ඩ් රජුට ගෞරවයක් වශයෙන් මෙම නම ලබා දී ඇත. ෆර්නැන්ඩිනාහි භූමි ප්‍රමාණය වර්ග කිලෝමීටර 642 (වර්ග සැතපුම් 248) ක් වන අතර උපරිම උන්නතාංශය මීටර් 1,494 (අඩි 4,902) කි. මෙය ලාබාලතම සහ බටහිර දෙසින් පිහිටි දූපතයි. 2005 මැයි 13 වන දින, අළු සහ ජල වාෂ්ප වලාකුළක් කිලෝමීටර 7 (අඩි 23,000) ක උසකට නැඟී ලාවා ගලායාම මුහුදට යන මාර්ගයේ ගිනි කන්දේ බෑවුම් වලින් බැස ගිය විට, මෙම දූපතේ නව, ඉතා පුපුරා යන ක්‍රියාවලියක් ආරම්භ විය. පුන්ටා එස්පිනෝසා යනු මුහුදු ඉගුවානා සිය ගණනක් රැස්වන පටු භූමි ප්‍රදේශයකි, බොහෝ දුරට කළු ලාවා පාෂාණ මත ය. ප්‍රසිද්ධ පියාසර කළ නොහැකි කොමොරන්ට් මෙම දූපතේ වාසය කරයි, ගැලපගෝස් පෙන්ගුයින්, පෙලිකන්, ගැලපගෝස් මුහුදු සිංහයන් සහ ගැලපගෝස් ලොම් සීල් ද වේ. විවිධ වර්ගයේ ලාවා ප්‍රවාහ සංසන්දනය කළ හැකි අතර, කඩොලාන වනාන්තර නිරීක්ෂණය කළ හැකිය.

[[File:Floreana1.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Floreana1.jpg|දකුණ|thumb|250x250පික්|ෆ්ලෝරියානා දූපතේ ඇති තැපැල් බැරලය, කලින් නාවිකයින් විසින් ගමන් කරන ඕනෑම නෞකාවකට පණිවිඩ යැවීමට භාවිතා කරන ලදී.]]

* ෆ්ලෝරියානා (චාල්ස් හෝ සැන්ටා මාරියා) දූපත – ඉක්වදෝරයේ පළමු ජනාධිපති ජුවාන් ජෝස් ෆ්ලෝරස්ගේ නමින් එය නම් කරන ලද අතර, ඔහුගේ පරිපාලනය යටතේ ඉක්වදෝර රජය මෙම දූපත් සමූහය අත්පත් කර ගත්තේය. කොලොම්බස්හි කැරවල් වලින් එකක් අනුව එය සැන්ටා මාරියා ලෙසද හැඳින්වේ. එහි භූමි ප්‍රමාණය වර්ග කිලෝමීටර 173 (වර්ග සැතපුම් 67) ක් වන අතර උපරිම උස මීටර් 640 (අඩි 2,100) කි. එය වඩාත් සිත්ගන්නාසුලු මානව ඉතිහාසයක් ඇති දූපත් වලින් එකක් වන අතර ජනාවාස වූ මුල්ම දූපත් වලින් එකකි. ෆ්ලෙමින්ගෝ සහ හරිත මුහුදු කැස්බෑවන් (දෙසැම්බර් සිට මැයි දක්වා) මෙම දූපතේ කූඩු කරති. තම ජීවිතයේ වැඩි කාලයක් ගොඩබිමෙන් ඈත්ව ගත කරන මුහුදු පක්ෂියෙකු වන පැටපෙගාඩා හෝ ගැලපගෝස් පෙට්‍රල් මෙහි දක්නට ලැබේ. 19 වන සියවසේ තල්මසුන් තැපැල් කාර්යාලයක් ලෙස සේවය කළ ලී බැරලයක් තබා ගත් තැපැල් කාර්යාල බොක්කෙහි, තැපැල් රැගෙන එහි ගමනාන්ත වෙත, ප්‍රධාන වශයෙන් යුරෝපයට සහ එක්සත් ජනපදයට, නැව් මගින් ඔවුන්ගේ නිවසට යන අතරතුර බෙදා හැරිය හැකිය. &quot;යක්ෂයාගේ ඔටුන්න&quot; හිදී, දිය යට ගිනිකඳු කේතුවක් සහ කොරල් සැකැස්ම දක්නට ලැබේ.
* ජෙනෝවේසා (කුළුණ) දූපත – මෙම නම ක්‍රිස්ටෝපර් කොලොම්බස්ගේ උපන් ස්ථානය වන ඉතාලියේ ජෙනෝවා වෙතින් ලබාගෙන ඇත. එහි භූමි ප්‍රමාණය වර්ග කිලෝමීටර 14 (වර්ග සැතපුම් 5.4) ක් වන අතර උපරිම උන්නතාංශය මීටර් 76 (අඩි 249) කි. මෙම දූපත සෑදී ඇත්තේ ජලයෙන් යටවී ඇති විශාල කැල්ඩෙරා වල ඉතිරි දාරයෙන් ය. එහි &quot;කුරුළු දූපත&quot; යන අන්වර්ථ නාමය පැහැදිලිවම යුක්ති සහගත ය. ඩාවින් බොක්කෙහි, ලෝකයේ එකම නිශාචර ගුල් විශේෂය වන ෆ්‍රිගේට් කුරුල්ලන් සහ ගිලින ලද ගුල් දැකිය හැකිය. රතු පාද සහිත බූබි, නෝඩි ටර්න්, ලාවා ගුල්, නිවර්තන පක්ෂීන්, පරෙවියන්, කුණාටු පෙට්‍රල් සහ ඩාවින් ෆින්ච් ද දර්ශනය වේ. ප්‍රින්ස් පිලිප්ස් ස්ටෙප්ස් යනු නාස්කා සහ රතු පාද සහිත බූබි සහිත පක්ෂි නැරඹීමේ සානුවකි. විශාල පැලෝ සැන්ටෝ වනාන්තරයක් ඇත.

[[File:PtoVillamilMuro.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:PtoVillamilMuro.jpg|දකුණ|thumb|250x250පික්|ගැලපගෝස් දූපත් සමූහයේ විශාලතම ඉසබෙලා හි පුවර්ටෝ විලාමිල් හි කඳුළු පවුර]]

* ඉසබෙලා (ඇල්බමර්ල්) දූපත – මෙම දූපත කැස්ටිල්හි I වන ඉසබෙලා රැජිනගේ ගෞරවය පිණිස නම් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |date=21 June 2016 |title=Isabela Island |url=https://galapagosconservation.org.uk/island-profile-isabela/ |access-date=1 June 2020 |website=Galapagos Conservation Trust}}&lt;/ref&gt; වර්ග කිලෝමීටර 4,640 (1,790 වර්ග සැතපුම්) ක වපසරියකින් යුත් එය ගැලපගෝස් හි විශාලතම දූපත වේ. එහි උසම ස්ථානය වොල්කන් වුල්ෆ් වන අතර එහි උස මීටර් 1,707 (අඩි 5,600) කි. දිවයිනේ මුහුදු අශ්ව හැඩය විශාල ගිනි කඳු හයක් තනි භූමි ස්කන්ධයකට ඒකාබද්ධ කිරීමේ ප්‍රතිඵලයකි. මෙම දූපතේ, ගැලපගෝස් පෙන්ගුයින්, පියාසර නොකරන කෝමොරන්ට්, සමුද්‍ර ඉගුවානා, පෙලිකන් සහ සැලී ලයිට්ෆුට් කකුළුවන් බහුලව දක්නට ලැබේ. ඉසබෙලාහි ගිනි කඳු වල සායවල් සහ කැල්ඩෙරා වල, ගොඩබිම් ඉගුවානා සහ ගැලපගෝස් කැස්බෑවන් මෙන්ම ඩාවින් ෆින්ච්, ගැලපගෝස් උකුස්සන්, ගැලපගෝස් පරෙවියන් සහ ඉතා රසවත් පහත්බිම් වෘක්ෂලතාදිය නිරීක්ෂණය කළ හැකිය. දූපත් සමූහයේ තුන්වන විශාලතම මිනිස් ජනාවාසය වන පුවර්ටෝ විලාමිල්, දිවයිනේ ගිනිකොන දෙසින් පිහිටා ඇත.
* මාර්චේනා (බින්ඩ්ලෝ) දූපත - ෆ්‍රේ ඇන්ටෝනියෝ මාර්චේනා නමින් නම් කරන ලද එහි භූමි ප්‍රමාණය වර්ග කිලෝමීටර 130 (වර්ග සැතපුම් 50) ක් වන අතර උපරිම උන්නතාංශය මීටර් 343 (අඩි 1,125) කි. ගැලපගෝස් උකුස්සන් සහ මුහුදු සිංහයන් මෙම දූපතේ වාසය කරන අතර, එය මාර්චේනාට ආවේණික සතෙකු වන මාර්චේනා ලාවා කටුස්සාගේ නිවහන වේ.

[[File:North_Seymour_Island_in_the_Galapagos_about_to_land_on_shore_photo_by_Alvaro_Sevilla_Design.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:North_Seymour_Island_in_the_Galapagos_about_to_land_on_shore_photo_by_Alvaro_Sevilla_Design.JPG|දකුණ|thumb|250x250පික්|දුරින් ඩැෆ්නි දූපත සහිත උතුරු සේමූර් දූපත.]]

* උතුරු සේමූර් දූපත - එහි නම ඉංග්‍රීසි වංශාධිපතියෙකු වන හියු සේමූර් සාමිවරයාගේ නමින් ලබා දී ඇත. එහි භූමි ප්‍රමාණය වර්ග කිලෝමීටර 1.9 (වර්ග සැතපුම් 0.73) සහ උපරිම උන්නතාංශය මීටර් 28 (අඩි 92) වේ. මෙම දූපත නිල් පාද සහිත බූබි සහ ගිලින වලිග සහිත ගුල් විශාල ජනගහනයකට නිවහන වේ. එය විශාලතම ෆ්‍රිගේට් පක්ෂි ජනගහනයෙන් එකකට සත්කාරකත්වය සපයයි. එය භූ විද්‍යාත්මක උන්නතියෙන් සෑදී ඇත.
* පින්සන් (ඩන්කන්) දූපත - පින්ටා සහ නිනා කැරවල් වල කපිතාන්වරුන් වන පින්සන් සහෝදරයන්ගේ නමින් නම් කරන ලද එහි භූමි ප්‍රමාණය වර්ග කිලෝමීටර 18 (වර්ග සැතපුම් 6.9) සහ උපරිම උන්නතාංශය මීටර් 458 (අඩි 1,503) වන අතර ස්ථිර ජනගහනයක් නොමැත. චෙලෝනොයිඩිස් ඩන්කනෙන්සිස් සහ ගැලපගෝස් මුහුදු සිංහයන් යන උප විශේෂවල යෝධ ගැලපගෝස් කැස්බෑවන්ට නිවහන වන මෙම දූපතට අමුත්තන්ගේ පහසුකම් නොමැති අතර නීතිමය සංචාර සඳහා බලපත්‍රයක් අවශ්‍ය වේ.
* පින්ටා (ලුවී) දූපත – පින්ටා කැරවල් නමින් නම් කර ඇති මෙය, වර්ග කිලෝමීටර 60 (වර්ග සැතපුම් 23) ක භූමි ප්‍රමාණයක් සහ උපරිම උන්නතාංශය මීටර් 777 (අඩි 2,549) කි. මුහුදු සිංහයන්, ගැලපගෝස් උකුස්සන්, යෝධ කැස්බෑවන්, සමුද්‍ර ඉගුවානා සහ ඩොල්ෆින් මෙහි දැකිය හැකිය. පින්ටා දූපත ලොන්සම් ජෝර්ජ් ලෙස හැඳින්වෙන ඉතිරිව ඇති අවසන් පින්ටා කැස්බෑවාගේ නිවහන විය. ඔහුව පින්ටා දූපතේ සිට සැන්ටා කෲස් දූපතේ චාල්ස් ඩාවින් පර්යේෂණ ස්ථානයට ගෙන යන ලද අතර, එහිදී විද්‍යාඥයන් ඔහුගෙන් බෝ කිරීමට උත්සාහ කළහ. කෙසේ වෙතත්, ලොන්සම් ජෝර්ජ් 2012 ජුනි මාසයේදී කිසිදු පැටවෙකු බිහි නොකර මිය ගියේය.
* රබිඩා (ජර්විස්) දූපත – එය රබිඩා කන්‍යාරාමයේ නම දරයි, එහිදී කොලොම්බස් ඇමරිකාවට යන ගමනේදී ඔහුගේ පුතා හැර ගියේය. එහි වර්ගඵලය වර්ග කිලෝමීටර 4.95 (වර්ග සැතපුම් 1.91) ක් වන අතර උපරිම උන්නතාංශය මීටර් 367 (අඩි 1,204) කි. රබිඩා හි ලාවා වල අඩංගු ඉහළ යකඩ ප්‍රමාණය එයට සුවිශේෂී රතු පැහැයක් ලබා දෙයි. සුදු කම්මුල් සහිත පින්ටේල් තාරාවන් වෙරළට ආසන්න ලුණු වතුර කලපුවක ජීවත් වන අතර එහිදී දුඹුරු පෙලිකන් සහ බූබි ඔවුන්ගේ කූඩු සාදා ඇත. මෑතක් වන තුරුම, ෆ්ලෙමින්ගෝ ද කලපුවේ දක්නට ලැබුණි, නමුත් එතැන් සිට ඔවුන් වෙනත් දූපත් වෙත සංක්‍රමණය වී ඇත, බොහෝ විට රබිඩා හි ආහාර නොමැතිකම නිසා විය හැකිය. මෙම දූපතේ ෆින්ච් විශේෂ නවයක් වාර්තා වී ඇත.

[[File:Galapagos2007--12--08-23-07.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Galapagos2007--12--08-23-07.JPG|දකුණ|thumb|250x250පික්|සැන් ක්‍රිස්ටෝබල් දූපතේ හිරු බැස යෑම]]

* සැන් ක්‍රිස්ටෝබල් (චැතම්) දූපත - එය නාවිකයින්ගේ අනුශාසක සාන්තුවරයා වන &quot;ශාන්ත ක්‍රිස්ටෝපර්&quot; ගේ නම දරයි. එහි ඉංග්‍රීසි නම චැතම් හි පළමු අර්ල් විලියම් පිට්ගේ නමින් ලබා දී ඇත. එහි භූමි ප්‍රමාණය වර්ග කිලෝමීටර 558 (වර්ග සැතපුම් 215) ක් වන අතර එහි උසම ස්ථානය මීටර් 730 (අඩි 2,400) දක්වා ඉහළ යයි. චාල්ස් ඩාවින් බීගල් නෞකාවේ සිය මුහුදු ගමනේදී සංචාරය කළ ගැලපගෝස් දූපත් සමූහයේ පළමු දූපත මෙයයි. මෙම දූපතට නැව් කුරුල්ලන්, මුහුදු සිංහයන්, යෝධ කැස්බෑවන්, නිල් සහ රතු පාද සහිත බූබි, නිවර්තන පක්ෂීන්, සමුද්‍ර ඉගුවානා, ඩොල්ෆින් සහ ගිලින ලද ගුල්ලෝ වාසය කරයි. එහි වෘක්ෂලතාදියට කැලන්ඩ්‍රිනියා ගැලපගෝස්, ලෙකොකාර්පස් ඩාර්විනි සහ ලිග්නම් වීටේ වැනි ගස් ඇතුළත් වේ. දූපත් සමූහයේ විශාලතම මිරිදිය විල වන ලගුන එල් ජුන්කෝ, සැන් ක්‍රිස්ටෝබල් හි උස්බිම් වල පිහිටා ඇත. ගැලපගෝස් පළාතේ අගනුවර වන්නේ දිවයිනේ දකුණු කෙළවරේ පිහිටා ඇති පුවර්ටෝ බකෙරිසෝ මොරෙනෝ වන අතර එය සැන් ක්‍රිස්ටෝබල් ගුවන්තොටුපළට ආසන්නව පිහිටා ඇත.

[[File:Vista_de_Puerto_Ayora.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vista_de_Puerto_Ayora.jpg|දකුණ|thumb|250x250පික්|ගැලපගෝස් හි විශාලතම නගරය වන පුවර්ටෝ අයෝරා]]

* සැන්ටා කෲස් (අවිශ්වාසනීය) දූපත – ස්පාඤ්ඤ භාෂාවෙන් ශුද්ධ කුරුසයේ නම ලබා දී ඇත. එය මුලින් කව්ලි විසින් නොර්ෆොක් දූපත ලෙස නම් කරන ලද නමුත් 1812 දී එහි සංචාරය කිරීමෙන් පසු බ්‍රිතාන්‍ය නෞකාවක් වන HMS Indefatigable අනුව නැවත නම් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=McEwen|first=Alec|date=July 1988|title=The English Place-Names of the Galápagos|journal=The Geographical Journal|publisher=The Royal Geographical Society|volume=154|issue=2|pages=234–242|bibcode=1988GeogJ.154..234M|doi=10.2307/633849|jstor=633849}}&lt;/ref&gt; එහි භූමි ප්‍රමාණය වර්ග කිලෝමීටර 986 (වර්ග සැතපුම් 381) ක් වන අතර උපරිම උන්නතාංශය මීටර් 864.5 (අඩි 2,836) කි. සැන්ටා කෲස් දූපත් සමූහයේ විශාලතම මිනිස් ජනගහනය වන පුවර්ටෝ අයෝරා නගරයට සත්කාරකත්වය සපයයි. චාල්ස් ඩාවින් පර්යේෂණ ස්ථානය සහ ගැලපගෝස් ජාතික වනෝද්‍යාන සේවයේ මූලස්ථානය මෙහි පිහිටා ඇත. GNPS සහ CDRS මෙහි කැස්බෑ අභිජනන මධ්‍යස්ථානයක් ක්‍රියාත්මක කරන අතර, එහිදී තරුණ කැස්බෑවන් පැටවුන් බිහි කර, ඇති දැඩි කර, ඔවුන්ගේ ස්වාභාවික වාසස්ථානයට නැවත හඳුන්වා දීමට සූදානම් වේ. සැන්ටා කෲස් කඳුකරය සශ්‍රීක ශාක ලබා දෙන අතර ලාවා උමං මාර්ග සඳහා ප්‍රසිද්ධය. විශාල කැස්බෑ ජනගහනය මෙහි දක්නට ලැබේ. කළු කැස්බෑ කෝව් යනු කඩොලාන වලින් වට වූ ස්ථානයක් වන අතර, මුහුදු කැස්බෑවන්, කිරණ සහ කුඩා මෝරුන් සමහර විට සංසර්ග ප්‍රදේශයක් ලෙස භාවිතා කරයි. ෆ්ලෙමින්ගෝ කලපුව සඳහා ප්‍රසිද්ධ සෙරෝ ඩ්‍රැගන් ද මෙහි පිහිටා ඇති අතර, මංපෙත දිගේ ගොඩබිම් ඉගුවානා ආහාර සොයන ආකාරය දැකගත හැකිය. සැන්ටා ෆේ (බැරින්ටන්) දූපත - ස්පාඤ්ඤයේ නගරයක් ලෙස නම් කර ඇති එහි භූමි ප්‍රමාණය වර්ග කිලෝමීටර් 24 (වර්ග සැතපුම් 9.3) ක් වන අතර උපරිම උන්නතාංශය මීටර් 259 (අඩි 850) කි. සැන්ටා ෆේ දූපතේ විශාලතම ඔපුන්ටියා පතොක් සහ පැලෝ සැන්ටෝ වනාන්තරයක් ඇත. කාලගුණික කඳු බෑවුම් ගිලින වලිග සහිත ගුල්, රතු-බිල් සහිත නිවර්තන පක්ෂීන් සහ ෂියර්වෝටර් පෙට්‍රල් සඳහා තෝතැන්නක් සපයයි. සැන්ටා ෆේ ගොඩබිම් ඉගුවානා විශේෂ බොහෝ විට දක්නට ලැබෙන අතර ලාවා කටුස්සන් ද දක්නට ලැබේ.

[[File:20180808-Galápagos sea lion-2 at Santiago (9781).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:20180808-Gal%C3%A1pagos_fur_seal-2_at_Santiago_(9781).jpg|දකුණ|thumb|250x250පික්|සන්තියාගෝ දූපතේ ගැලපගෝස් ලොම් සීල්]]

* සන්තියාගෝ (සැන් සැල්වදෝර්, ජේම්ස්) දූපත - එහි නම ඉංග්‍රීසියෙන් ශාන්ත ජේම්ස් යන නමට සමාන ය; එය කැරිබියානු මුහුදේ කොලොම්බස් විසින් සොයා ගන්නා ලද පළමු දූපත අනුව සැන් සැල්වදෝර් ලෙසද හැඳින්වේ. මෙම දූපත කිලෝමීටර 585 (වර්ග සැතපුම් 226) ක භූමි ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වන අතර උපරිම උන්නතාංශය මීටර් 907 (අඩි 2,976) කි. සමුද්‍ර ඉගුවානා, මුහුදු සිංහයන්, ලොම් සීල්, ගොඩබිම සහ මුහුදු කැස්බෑවන්, ෆ්ලෙමින්ගෝ, ඩොල්ෆින් සහ මෝරුන් මෙහි දක්නට ලැබේ. මිනිසුන් විසින් දූපත් වලට හඳුන්වා දී ආවේණික විශේෂවලට විශාල හානියක් සිදු කළ ඌරන් සහ එළුවන් මුලිනුපුටා දමා ඇත (2002 වන විට ඌරන්; 2006 අවසානය වන විට එළුවන්). ඩාවින් ෆින්ච් සහ ගැලපගෝස් උකුස්සන් සාමාන්‍යයෙන් දක්නට ලැබෙන අතර ලොම් සීල් ජනපදයක් ද දක්නට ලැබේ. සුලිවන් බොක්කෙහි, මෑත (වසර 100 කට පමණ පෙර) පැහෝහෝ ලාවා ප්‍රවාහයක් නිරීක්ෂණය කළ හැකිය.
* වුල්ෆ් (වෙන්මන්) දූපත - මෙම දූපත ජර්මානු භූ විද්‍යාඥ තියඩෝර් වුල්ෆ්ගේ නමින් නම් කරන ලදී. එහි වර්ග ප්‍රමාණය කිලෝමීටර 1.3 (වර්ග සැතපුම් 0.50) ක් වන අතර උපරිම උන්නතාංශය මීටර් 253 (අඩි 830) කි. මෙහි ලොම් සීල්, ෆ්‍රිගේට් කුරුල්ලන්, නාස්කා සහ රතු පාද සහිත බූබි, සමුද්‍ර ඉගුවානා, මෝරුන්, තල්මසුන්, ඩොල්ෆින් සහ ගිලින ලද ගුල්ලෝ දැකිය හැකිය. වඩාත් ප්‍රසිද්ධ පදිංචිකරුවා වන්නේ වැම්පයර් ෆින්ච් වන අතර එය අර්ධ වශයෙන් අනෙකුත් පක්ෂීන්ගෙන් ලබා ගන්නා රුධිරය අනුභව කරන අතර මෙම දූපතේ පමණක් දක්නට ලැබේ.

=== කුඩා දූපත් ===
[[File:DaphneMajor.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:DaphneMajor.jpg|දකුණ|thumb|250x250පික්|ඩැෆ්නි මේජර්]]

* ඩැෆ්නි මේජර් - සැන්ටා කෲස් නගරයට කෙළින්ම උතුරින් සහ බෝල්ට්‍රා නගරයට කෙළින්ම බටහිරින් පිහිටි කුඩා දූපතක් වන මෙම ප්‍රවේශ විය නොහැකි දූපත නම් කර නොමැති වුවද, ඇම්බ්‍රෝස් කව්ලිගේ 1684 ප්‍රස්ථාරයේ දක්නට ලැබේ. පීටර් සහ රෝස්මරී ග්‍රාන්ට් විසින් බහු දශක ෆින්ච් ජනගහන අධ්‍යයනයන්හි පිහිටීම ලෙස එය වැදගත් වේ.

* දකුණු ප්ලාසා දූපත (ඉස්ලා ප්ලාසා සුර්) - එය ඉක්වදෝරයේ හිටපු ජනාධිපතිවරයෙකු වන ජෙනරාල් ලියොනිඩාස් ප්ලාසාට ගෞරවයක් ලෙස නම් කර ඇත. එහි භූමි ප්‍රමාණය වර්ග කිලෝමීටර 0.13 (වර්ග සැතපුම් 0.050) සහ උපරිම උන්නතාංශය මීටර් 23 (අඩි 75) කි. දකුණු ප්ලාසා හි ශාකවලට ලාවා සංයුතිය මත රතු පැහැති කාපට් එකක් සාදමින් ඔපුන්ටියා පතොක් සහ සෙසුවියම් ශාක ඇතුළත් වේ. ඉගුවානා (ගොඩබිම, සාගර සහ විශේෂ දෙකෙහිම සමහර දෙමුහුන්) බහුල වන අතර, නිවර්තන පක්ෂීන් සහ ගිලින වලිග සහිත ගුල් ඇතුළු දිවයිනේ දකුණු කොටසේ කඳු බෑවුම්වල සිට විශාල පක්ෂීන් සංඛ්‍යාවක් නිරීක්ෂණය කළ හැකිය.
* උතුරු ප්ලාසා දූපත - මෙම දූපත දකුණු ප්ලාසා දූපතට උතුරින් පිහිටා ඇත.
* නම් රහිත දූපත - බොහෝ දුරට ස්කූබා කිමිදීම සඳහා භාවිතා කරන කුඩා දූපතකි.
* රෝකා රෙඩොන්ඩා - ඉසබෙලා සිට කිලෝමීටර් 25 (සැතපුම් 16) ක් පමණ වයඹ දෙසින් පිහිටි දූපතකි. හර්මන් මෙල්විල් එන්කන්ටාඩාස් හි තුන්වන සහ සිව්වන සිතුවම් මෙම දූපත (ඔහු එය &quot;රොක් රොඩොන්ඩෝ&quot; ලෙස හඳුන්වයි) සහ එයින් දර්ශනය විස්තර කිරීමට කැප කරයි.
* ගයි ෆෝක්ස් දූපත - සැන්ටා කෲස් වෙරළ තීරයේ කුඩා දූපතකි. එය අඩ සඳ හැඩැති දූපත් දෙකකින් සමන්විත දූපත් සමූහයකි - උතුරු ගයි ෆෝක්ස් I. (I. ගයි ෆෝක්ස් නොර්ටේ) සහ දකුණු ගයි ෆෝක්ස් I. (I. ගයි ෆෝක්ස් සුඩ්) - ​​සහ ඉක්වදෝරයේ ගැලපගෝස් දූපත් සමූහයේ සැන්ටා කෲස් දූපතට වයඹ දෙසින් පිහිටි පාෂාණ දෙකක්. මෙම කණ්ඩායම ජනාවාස නොවූ නමුත් සමහර විට ස්කූබා කිමිදුම්කරුවන් විසින් සංචාරය කරනු ලැබේ.
* ඉස්ලා බීගල් - සන්තියාගෝ අසල මෙම කුඩා දූපත බොහෝ දුරට ජනාවාස නොවේ.
* ඉස්ලා කැල්ඩ්වෙල් - මෙම දූපත ෆ්ලෝරියානා අසල පිහිටා ඇති අතර දිග කිලෝමීටර් 3.06 කි.
* ඉස්ලා කැම්පියන් - චැම්පියන් දූපත ලෙසද හැඳින්වෙන මෙම දූපත කිලෝමීටර් 1.64 ක් දිග වන අතර එය ෆ්ලෝරියානා මොකින්බර්ඩ්ගේ අවසාන සරණාගත ස්ථානවලින් එකකි.
* ඉස්ලා වොට්සන් - මෙම කුඩා දූපත ෆ්ලෝරියානා දූපතේ බොහෝ දූපත් වලින් එකකි.
* එන්ඩර්බි දූපත - ඉස්ලා කැම්පියන් වලට අමතරව, මෙම දූපත ෆ්ලෝරියානා මොකින්බර්ඩ් ජීවත් වන තවත් ස්ථානයකි.
* ගාඩ්නර් දූපත (ගලපගෝස්) - ගැලපගෝස් දූපත් වල, ගාඩ්නර් දූපත ලෙස හැඳින්වෙන ස්ථාන දෙකක් තිබේ. එස්පානෝලා අසල එක් දූපතක් සහ ෆ්ලෝරියානා අසල එක් දූපතක් ඇත.
* මොස්කෙරා දූපත - මොස්කෙරා යනු දූපත් සමූහයේ කුඩාම දූපත් වලින් එකකි. උතුරු සේමූර් සහ බෝල්ට්‍රා දූපත් අතර පිහිටා ඇති එය බොහෝ කොරල් පර වලින් සමන්විත වන අතර එය ස්නෝකර් පුහුණුවීමට සහ සමුද්‍ර ජීවීන් නිරීක්ෂණය කිරීමට විශිෂ්ට ස්ථානයක් බවට පත් කරයි.

මොස්කෙරා යනු ගැලපගෝස් හි විශාලතම මුහුදු සිංහ ජනපදවලින් එකකට නිවහනක් වන අතර, දූපත වටා ඉඳහිට ඕර්කා තල්මසුන් දැක තිබේ. දූපත් සමූහයේ සුපුරුදු පරිදි, දූපත බොහෝ මුහුදු පක්ෂීන්, සමුද්‍ර ඉගුවානා, නිල් පාද සහිත බූබි සහ සැලී ලයිට්ෆුට් කකුළුවන් විසින් බෙදා ගනු ලැබේ.

* ටෝර්ටූගා දූපත - දූපත අඩ සඳක හැඩයෙන් යුක්ත බැවින් ඉස්ලා ටෝර්ටූගා අද්විතීය වේ. දූපත ඇත්ත වශයෙන්ම කඩා වැටුණු ගිනි කන්දක් වන අතර එය ෆ්‍රිගේට්බර්ඩ්ස් සහ නොපෙනෙන රතු-බිල්ඩ් ට්‍රොපික්බර්ඩ් වැනි විවිධ මුහුදු පක්ෂීන් සඳහා කැදලි ස්ථානයකි.
* ඉස්ලා ලොස් හර්මානෝස් - මෙය ඉසබෙලාට ඔබ්බෙන් වූ කුඩා දූපතකි.
* ඉස්ලා සොම්බ්‍රෙරෝ චිනෝ - ගැලපගෝස් දූපත් වලින් වඩාත් හඳුනාගත හැකි එකක් වන සොම්බ්‍රෙරෝ චිනෝ යන නමේ තේරුම &quot;චීන තොප්පිය&quot; යන්නයි. එයට හේතුව පහසුවෙන් දැකගත හැකිය: සන්තියාගෝ දූපත පැරණි තාලයේ චීන ජාතිකයෙකුගේ තොප්පියක හැඩයෙන් යුක්ත වන අතර එය පැහැදිලි ගැලපගෝස් ජලයෙන් නැඟී එන මෘදු බෑවුම් සහිත කේතුවකි. එහි සුවිශේෂී හැඩය නිසා, සොම්බ්‍රෙරෝ චිනෝ ගැලපගෝස් වෙත පැමිණෙන තාක් කල් අමුත්තන් ආකර්ෂණය කර ගෙන ඇත.
* ඩැෆ්නි මයිනර් - එය ඩැෆ්නි මේජර් අසල ඉතා පිහිටා ඇති අතර බොහෝ සමානකම් බෙදා ගනී, මන්ද දෙකම ගස් නොමැති ටෆ් කේතු වේ.
* ලාස් ටින්ටෝරෙරාස් දූපත - එය ඉසබෙලා දූපතේ පුවර්ටෝ විලාමිල් බොක්කෙන් දකුණට වන්නට පිහිටි කුඩා දූපත් හතක සමූහයක් වන අතර එය ගැලපගෝස් පළාතේ පරිපාලනමය වශයෙන් ඇතුළුව ගැලපගෝස් දූපත් වල දූපත් සමූහයේ සහ ජාතික වනෝද්‍යානයේ කොටසක් වේ.
* ලියොන් ඩොර්මිඩෝ - මෙම දූපත සැන් ක්‍රිස්ටෝබල් අසල පිහිටා ඇත. දෘශ්‍යමය වශයෙන් කැපී පෙනෙන, &quot;නිදා සිටින සිංහයා&quot; යන අර්ථය ඇති ලියොන් ඩොමින්ඩෝ පාෂාණ දෙක අඩි 450 (මීටර් 140) ක් පමණ අහසට නැඟේ. පාෂාණ දෙක අතර ඇති මෘදු ධාරාව අතිශයින් විවිධාකාර මත්ස්‍ය හා ක්ෂීරපායින් කණ්ඩායමකට උණුසුම් වාසස්ථානයක් නිර්මාණය කරයි.
* ඉස්ලා කව්ලි - මෙම කුඩා දූපත ඉතා කුඩා වන අතර එය ඉසබෙලා අසල පිහිටා ඇත.
* ඉස්ලා එල් එඩන් - ඊඩන් දූපත යනු විශාල සැන්ටා කෲස් දූපතේ වයඹ දිග වෙරළ තීරයේ පිහිටා ඇති ගිනිකඳු පාෂාණ පෙත්තකි. ඉස්ලා එල් එඩන් විෂ්කම්භය වර්ග අඩි 2,000 ට වඩා අඩුය. එහි කුඩා ප්‍රමාණය වර්ග සැතපුම් .01 ක් වුවද, එය වෙනස් භූ දර්ශන තුනක් ප්‍රදර්ශනය කරයි. එකක් පැතලි, ශුෂ්ක සහ නිසරු ය. මැද අඩි 233 ක කඳු බෑවුමකි.
* ඉස්ලා ඇල්බනි - ඇල්බනි පර්වතය යනු සන්තියාගෝ දූපතේ වයඹ දෙසින් පිහිටි කුඩා අඩ සඳ හැඩැති දූපතකි.
* ඉස්ලා ඔන්ස්ලෝ - එය ෆ්ලෝරියානා අසල ඇති බොහෝ දූපත් වලින් එකකි.
* කොරෝනා ඩෙල් ඩයබ්ලෝ - කොරෝනා ඩෙල් ඩයබ්ලෝ, වෙරළට නුදුරින් ෆ්ලෝරියානා දූපතට ඔබ්බෙන් පිහිටා ඇති අතර එය ජලයෙන් පිටතට ඇලී සිටින අසමාන පාෂාණ වළල්ලකි. එයට එම නම ලැබී ඇත්තේ එය යක්ෂයාට පමණක් පැළඳිය හැකි අපහසු ඔටුන්නක් මෙන් පෙනෙන බැවිනි.

== දේශගුණය ==
[[File:Chlorophyll_concentration_off_the_Galapagos_archipelago_during_El_Niño_and_La_Niña.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Chlorophyll_concentration_off_the_Galapagos_archipelago_during_El_Ni%C3%B1o_and_La_Ni%C3%B1a.jpg|දකුණ|thumb|286x286පික්|එල් නිනෝ (ඉහළ) සහ ලා නිනා (පහළ) කාලය තුළ ක්ලෝරෝෆිල් සාන්ද්‍රණය (ෆයිටොප්ලැන්ක්ටන් බහුලත්වය නියෝජනය කරන) චන්ද්‍රිකා සිතියම්. වර්ණ පරිමාණය අවම සාන්ද්‍රණයන්හි නිල් සිට ඉහළම සාන්ද්‍රණයන්හි රතු දක්වා වෙනස් වේ. සාමාන්‍යයෙන් එල් නිනෝ කාලය තුළ ෆයිටොප්ලැන්ක්ටන් සාරවත් කරන ධාරා ප්‍රතිලෝම වන අතර එමඟින් නිසරු සාගර ඇති වේ. එම ධාරා ලා නිනා මගින් ශක්තිමත් වන අතර එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සාගර ජීවයේ පිපිරීමක් සිදු වේ.]]
[[File:Sea_surface_temperature_&amp;_chlorophyll_concentrations_off_the_Galapagos_archipelago.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sea_surface_temperature_&amp;_chlorophyll_concentrations_off_the_Galapagos_archipelago.jpg|දකුණ|thumb|291x291පික්|ක්ලෝරෝෆිල් සහ ෆයිටොප්ලැන්ක්ටන් සාන්ද්‍රණය (ඉහළ) පිළිබඳ චන්ද්‍රිකා සිතියමක් එකවර සාගර මතුපිට උෂ්ණත්වයේ සිතියමක් සමඟ යුගලනය කර ඇත (පහළ). ඉහළ සිතියමේ කොළ සහ කහ පැහැයෙන් නිරූපණය වන සමෘද්ධිමත් ජනගහනය පහළ සිතියමේ කහ පැහැයෙන් නිරූපණය වන ඉහළ මතුපිට උෂ්ණත්වයන් සහිත ප්‍රදේශ සමඟ සම්බන්ධ වේ (2009 මාර්තු 2).]]
දූපත් සමකයේ පිහිටා තිබුණද, හම්බෝල්ට් ධාරාව ඔවුන් වෙත සීතල ජලය ගෙන එන අතර, වසරේ වැඩි කාලයක් නිතර වැසි ඇද හැලෙයි. සෑම වසර 3 සිට 7 දක්වා සිදුවන උණුසුම් මුහුදු මතුපිට උෂ්ණත්වය, මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාම, වැඩි තරංග ක්‍රියාකාරිත්වය සහ ජලයේ පෝෂ්‍ය පදාර්ථ ක්ෂය වීම ගෙන එන එල් නිනෝ සිදුවීම් මගින් කාලගුණය නිතිපතා බලපායි.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Vinueza|first1=L.|last2=Branch|first2=G.|last3=Branch|first3=M.|last4=Bustamante|first4=R.|year=2006|title=Top-down herbivory and bottom-up El Niño effects on Galápagos rocky-shore communities|url=https://archive.org/details/ecological-monographs_2006-02_76_1/page/111|journal=Ecological Monographs|volume=76|issue=1|pages=111–131|bibcode=2006EcoM...76..111V|doi=10.1890/04-1957|s2cid=84748689}}&lt;/ref&gt; මෙම චක්‍රය එක් වසරකින් තවත් වසරකට වර්ෂාපතනයට බෙහෙවින් බලපෑ හැකිය. චාල්ස් ඩාවින් දුම්රිය ස්ථානයේ, විශේෂයෙන් වැසි සහිත 1969 මාර්තු මාසයේ වර්ෂාපතනය මි.මි. 249.0 (අඟල් 9.80) වූ නමුත්, ඊළඟ වසරේ 1970 මාර්තු මාසයේදී එය මි.මි. 1.2 (අඟල් 0.047) ක් පමණක් විය.

එක් ස්ථානයක සිට තවත් ස්ථානයකට සහ දූපත් වල ප්‍රධාන සෘතු දෙක හරහා වර්ෂාපතනයේ විශාල පරාසයක් ද ඇත. මෙම දූපත් සමූහය ප්‍රධාන වශයෙන් සංලක්ෂිත වන්නේ නිවර්තන සැවානා දේශගුණයක් සහ අර්ධ ශුෂ්ක දේශගුණයක් මිශ්‍රණයකින් වන අතර එය වයඹ දෙසින් නිවර්තන වැසි වනාන්තර දේශගුණයකට සංක්‍රමණය වේ. ජුනි සිට නොවැම්බර් දක්වා ගරූවා ලෙස හැඳින්වෙන වැසි සමයේදී, මුහුද අසල උෂ්ණත්වය 22 °C (72 °F) පමණ වේ, දකුණෙන් සහ ගිනිකොන දෙසින් ස්ථාවර සිසිල් සුළඟක් හමයි, දින ගණනක් නිතර වැසි (ගරූවා) ඇති අතර, ඝන මීදුම දූපත් වසා දමයි. දෙසැම්බර් සිට මැයි දක්වා උණුසුම් සමයේදී, සාමාන්‍ය මුහුදු සහ වායු උෂ්ණත්වය 25 °C (77 °F) දක්වා ඉහළ යන අතර, සුළඟක් කිසිසේත්ම නොමැති අතර, ඉඳහිට ඇති වන තද වැසි හැරුණු විට හිරු බබළයි. විශාල දූපත් වල උන්නතාංශය වැඩි වන විට කාලගුණය ද වෙනස් වේ. උන්නතාංශය සමඟ උෂ්ණත්වය ක්‍රමයෙන් අඩු වන අතර, බෑවුම්වල වලාකුළු වලින් තෙතමනය ඝනීභවනය වීම නිසා වර්ෂාපතනය වැඩි වේ. සාමාන්‍යයෙන් තෙත් උස්බිම් සහ වියළි පහත් බිම්වල මෙම රටාව විශාල දූපත් වල ශාක ජීවිතයට බලපායි. උස්බිම් වල වෘක්ෂලතාදිය හරිත හා සශ්‍රීක වන අතර, සමහර ස්ථානවල නිවර්තන වනාන්තර ඇත. පහත් බිම් ප්‍රදේශවල ශුෂ්ක සහ අර්ධ ශුෂ්ක වෘක්ෂලතා ඇති අතර, බොහෝ කටු සහිත පඳුරු සහ පතොක් සහ නිසරු ගිනිකඳු පාෂාණ ප්‍රදේශ ඇත.

සමහර කාලවලදී සමහර දූපත් අනෙක් අයගේ වැසි සෙවණැල්ලට වැටේ. 1969 මාර්තු මාසයේදී, සැන්ටා කෲස් හි දකුණු වෙරළ තීරයේ චාල්ස් ඩාවින් දුම්රිය ස්ථානයට ඉහළින් වර්ෂාපතනය මි.මි. 249.0 (අඟල් 9.80) වූ අතර, අසල පිහිටි බෝල්ට්‍රා දූපතේ එම මාසයේම වර්ෂාපතනය මි.මි. 137.6 (අඟල් 5.42) පමණි. මෙයට හේතුව, පවතින සුළං දකුණු දෙසින් හමන අතර, සැන්ටා කෲස් කඳුකරයට වැඩි තෙතමනයක් පතිත වන විට, බෝල්ට්‍රා සැන්ටා කෲස් පිටුපසින් පිහිටා ඇති බැවිනි.{{Weather box
| location = [[සැන් ක්‍රිස්ටෝබල් දූපත]], 1981-2010 සාමාන්‍ය
| single line = Yes
| metric first = Yes
| width = auto
| Jan high C = 29.2
| Feb high C = 30.3
| Mar high C = 30.5
| Apr high C = 30.2
| May high C = 29.2
| Jun high C = 27.6
| Jul high C = 26.4
| Aug high C = 25.6
| Sep high C = 25.7
| Oct high C = 26.0
| Nov high C = 27.0
| Dec high C = 27.8
| year high C = 
| Jan mean C = 26.1
| Feb mean C = 26.7
| Mar mean C = 26.7
| Apr mean C = 26.5
| May mean C = 25.9
| Jun mean C = 24.7
| Jul mean C = 23.5
| Aug mean C = 22.7
| Sep mean C = 22.8
| Oct mean C = 23.0
| Nov mean C = 23.9
| Dec mean C = 24.8
| year mean C = 
| Jan low C = 22.9
| Feb low C = 23.1
| Mar low C = 22.9
| Apr low C = 22.8
| May low C = 22.7
| Jun low C = 21.7
| Jul low C = 20.7
| Aug low C = 19.8
| Sep low C = 19.8
| Oct low C = 20.0
| Nov low C = 20.9
| Dec low C = 21.7
| year low C = 
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 83.4
| Feb precipitation mm = 107.4
| Mar precipitation mm = 106.3
| Apr precipitation mm = 94.9
| May precipitation mm = 41.9
| Jun precipitation mm = 32.5
| Jul precipitation mm = 18.8
| Aug precipitation mm = 9.8
| Sep precipitation mm = 7.6
| Oct precipitation mm = 11.0
| Nov precipitation mm = 12.6
| Dec precipitation mm = 51.5
| year precipitation mm = 
| Jan precipitation days = 11
| Feb precipitation days = 10
| Mar precipitation days = 11
| Apr precipitation days = 6
| May precipitation days = 5
| Jun precipitation days = 8
| Jul precipitation days = 13
| Aug precipitation days = 14
| Sep precipitation days = 12
| Oct precipitation days = 11
| Nov precipitation days = 8
| Dec precipitation days = 10
| year precipitation days = 
| source = [[ලෝක කාලගුණ විද්‍යා සංවිධානය]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=San Cristobal-Galapagos |url=https://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=2049 |publisher=[[World Meteorological Organization]] |access-date=23 January 2021}}&lt;/ref&gt;
}}1969 විශේෂයෙන් වැසි සහිත වර්ෂය සඳහා පහත වගුවේ සැන්ටා කෲස් දූපතේ විවිධ ස්ථානවල වර්ෂාපතනයේ විචලනය පෙන්වයි:
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin: auto&quot;
!ස්ථානය
!චාල්ස් ඩාවින් 
ස්ටේෂන්
!ඩිවයින් ෆාම්
!මීඩියා ලූනා
|-
!උන්නතාංශය
!මී. 6
!මී. 320
!මී. 620
|-
|ජනවාරි
|මි.මි. 23.0
|මි.මි. 78.0
|මි.මි. 172.6
|-
|පෙබරවාරි
|මි.මි. 16.8
|මි.මි. 155.2
|මි.මි. 117.0
|-
|මාර්තු
|මි.මි. 249.0
|මි.මි. 920.8
|මි.මි. 666.7
|-
|අප්‍රේල්
|මි.මි. 68.5
|මි.මි. 79.5
|මි.මි. 166.4
|-
|මැයි
|මි.මි. 31.4
|මි.මි. 214.6
|මි.මි. 309.8
|-
|ජූනි
|මි.මි. 16.8
|මි.මි. 147.3
|මි.මි. 271.8
|-
|ජූලි
|මි.මි. 12.0
|මි.මි. 42.2
|මි.මි. 135.6
|-
|අගෝස්තු
|මි.මි. 3.8
|මි.මි. 13.7
|මි.මි. 89.5
|-
|සැප්තැම්බර්
|මි.මි. 18.5
|මි.මි. 90.9
|මි.මි. 282.6
|-
|ඔක්තෝබර්
|මි.මි. 3.2
|මි.මි. 22.6
|මි.මි. 96.5
|-
|නොවැම්බර්
|මි.මි. 11.0
|මි.මි. 52.8
|මි.මි. 172.7
|-
|දෙසැම්බර්
|මි.මි. 15.7
|මි.මි. 84.1
|මි.මි. 175.3
|-
| colspan=&quot;4&quot; |
|-
|'''එකතුව'''
|'''මි.මි. 469.7'''
|'''මි.මි. 1901.7'''
|'''මි.මි. 2656.4'''
|}

== පරිසර විද්‍යාව ==
[[File:Galapagos_(47395199751).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Galapagos_(47395199751).jpg|දකුණ|thumb|330x330පික්|බාර්ටොලෝම් දූපතේ පින්නකල් පර්වතය, පසුබිමේ සන්තියාගෝ සහ පරිමාණය සඳහා දකුණු පසින් තොටුපළක් ඇත]]

=== භෞමික ===
ගැලපගෝස් බොහොමයක් පඳුරු බිම්, තණබිම් සහ වියළි වනාන්තර ඇතුළු අර්ධ කාන්තාර වෘක්ෂලතාදියෙන් වැසී ඇත. දූපත් කිහිපයක සිසිල් උෂ්ණත්වයන් සහ ඉහළ වර්ෂාපතනයක් සහිත ඉහළ උන්නතාංශ ප්‍රදේශ ඇති අතර ඒවා තෙතමනය සහිත දේශගුණික වනාන්තර සහ පඳුරු බිම් සහ ඉහළම උන්නතාංශවල කඳුකර තණබිම් (පැම්පා) සඳහා නිවහන වේ. පර්ණාංග විශේෂ 90 ක් ඇතුළුව දූපත් වල ස්වදේශීය සනාල ශාක විශේෂ 500 ක් පමණ ඇත. සනාල ශාක විශේෂ 180 ක් පමණ ආවේණික වේ.&lt;ref name=&quot;wwf&quot;&gt;{{WWF ecoregion|name=Galápagos Islands xeric scrub|id=nt1307}}&lt;/ref&gt;

දූපත් වල පරිසරයට අනුවර්තනය වීමට පරිණාමය වූ යෝධ කැස්බෑවන්, ෆින්ච්, පියාසර නොකරන කෝමොරන්ට්, ගැලපගෝස් ලාවා කටුස්සන් සහ සමුද්‍ර ඉගුවානා ඇතුළු සුවිශේෂී ආවේණික විශේෂ සඳහා දූපත් ප්‍රසිද්ධය.&lt;ref name=&quot;wwf&quot; /&gt;

== ඉතිහාසය ==

=== පූර්ව-කොලොම්බියානු යුගය ===
පොලිනීසියානුවන් හෝ දකුණු ඇමරිකාවේ ආදිවාසී ජනයා කවදා හෝ දූපත් වලට පැමිණියේද යන්න මතභේදාත්මක ය. ක්ලිපර්ටන්, කොකෝස්, ඩෙස්වෙන්ටුරාඩාස්, ජුවාන් ෆර්නැන්ඩස් දූපත් සහ රෙවිලගිගෙඩෝස් ඇතුළු ගැලපගෝස් වැනි පොදු ප්‍රදේශයේ සාගර පැසිෆික් දූපත් සියල්ලම යුරෝපීයයන් විසින් සොයා ගන්නා විට ජනාවාස නොවූ අතර, කිසිදු ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානව ක්‍රියාකාරකමක් පෙන්නුම් කිරීමට කිසිදු සාක්ෂියක් නොතිබුණි.&lt;ref name=&quot;asianpacific&quot;&gt;{{Cite book |last=Crocombe |first=R. G. |url=https://books.google.com/books?id=iDg9oAkwsXAC&amp;dq=%22included+in+cultural+definitions+of+oceania%22&amp;pg=PR13 |title=Asia in the Pacific Islands: Replacing the West |date=2007 |publisher=University of the South Pacific. Institute of Pacific Studies |isbn=9789820203884 |page=13 |access-date=24 January 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;press&quot;&gt;{{Cite book |last1=Flett |first1=Iona |title=Islands of Inquiry |last2=Haberle |first2=Simon |date=2008 |publisher=ANU Press |isbn=978-1-921313-89-9 |editor-last=Clark |editor-first=Geoffrey |pages=281–300 |chapter=East of Easter: Traces of human impact in the far-eastern Pacific |citeseerx=10.1.1.593.8988 |hdl=1885/38139 |jstor=j.ctt24h8gp.20 |display-authors=1 |editor-last2=Leach |editor-first2=Foss |editor-last3=O'Connor |editor-first3=Sue |display-editors=0 |chapter-url=http://press-files.anu.edu.au/downloads/press/p26551/pdf/ch181.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Nordenskiöld |first1=Erland |url=https://books.google.com/books?id=OkA0AQAAIAAJ |title=Comparative Ethnographical Studies - Volume 9 |date=1931 |publisher=The University of California |page=24 |access-date=27 March 2022}}&lt;/ref&gt; මිනිස් ජනගහනයක් සමඟ සොයා ගන්නා ලද දකුණු පැසිෆික් සාගරයේ නැගෙනහිරට වන්නට පිහිටි සාගර දූපත පාස්කු දූපත වන අතර,&lt;ref name=&quot;press&quot; /&gt; එහි රාපා නුයි ජනතාව දකුණු ඇමරිකානුවන්ට වඩා පොලිනීසියානුවන් ලෙස හැඳින්වේ.&lt;ref name=&quot;rapa&quot;&gt;{{cite web |date=6 June 2013 |title=EASTER ISLAND HISTORY &amp;#124; Imagina Easter Island |url=https://imaginarapanui.com/en/easter-island-history/ |publisher=Imaginarapanui.com |accessdate=2022-01-05}}&lt;/ref&gt;

1572 දී, ස්පාඤ්ඤ වංශකතාකරු පෙඩ්‍රෝ සර්මියන්ටෝ ද ගැම්බෝවා කියා සිටියේ ඉන්කා අධිරාජ්‍යයේ දෙවන සාපා ඉන්කා වන ටෝපා ඉන්කා යුපන්කි දූපත් සමූහයට පැමිණි බවයි. කෙසේ වෙතත්, මේ සඳහා සාක්ෂි නොමැති අතර බොහෝ විශේෂඥයින් එය දුරදිග ගිය පුරාවෘත්තයක් ලෙස සලකයි, විශේෂයෙන් ඉන්කාවරුන් සාමාන්‍යයෙන් මුහුදු ගමන් කරන ජනතාවක් නොවූ බැවින්.&lt;ref&gt;Cho, Lisa (2005) ''Moon Galápagos Islands''. Avalon Travel Publishing. p. 200. {{ISBN|163121151X}}.&lt;/ref&gt; 1952 දී තෝර් හෙයර්ඩාල් සහ ආර්න් ස්ක්ජෝල්ස්වෝල්ඩ් විසින් කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක සමීක්ෂණයකින් දූපත් වල ස්ථාන කිහිපයකින් මැටි කැබලි සහ අනෙකුත් කෞතුක වස්තු හමු වූ අතර ඒවා පූර්ව-කොලොම්බියානු යුගයේ දකුණු ඇමරිකානුවන් විසින් සංචාරය කරන ලද බවට ඔවුන් කියා සිටියහ.{{sfnp|Heyerdahl &amp; al.|1956}} කණ්ඩායම ඉන්කා නළාවක් සහ පසුව පූර්ව-ඉන්කාන් ලෙස හඳුනාගත් පිඟන් මැටි කැබලි 130 කට වඩා වැඩි ගණනක කැබලි සොයා ගත්තේය. කෙසේ වෙතත්, 16 වන සියවසේ ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් පැමිණීමට පෙර ස්ථිර ජනාවාසයක් සිදු නොවූ බව යෝජනා කරමින් සොහොන්, චාරිත්‍රානුකූල යාත්‍රා හෝ ගොඩනැගිලිවල නටබුන් කිසිදා සොයාගෙන නොමැත.&lt;ref&gt;Lundh, Jacob (1995). &quot;A brief account of some early inhabitants of Santa Cruz Island.&quot; In Noticias de Galápagos No. 55. Charles Darwin Foundation for the Galápagos Islands.&lt;/ref&gt; හෙයර්ඩාල් සහ ස්ක්ජෝල්ස්වෝල්ඩ්ගේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන පිළිබඳ 2016 නැවත විශ්ලේෂණයක් ඔවුන්ගේ නිගමන ප්‍රතික්ෂේප කළේය. 1952 සමීක්ෂණය මගින් කැණීම් කරන ලද සියලුම ස්ථානවල - ඉන්දියානු සහ යුරෝපීය සම්භවයක් ඇති කෞතුක වස්තු ස්වාධීන අනුක්‍රමික තැන්පත් වීමෙන් අපේක්ෂා කළ හැකි සුවිශේෂී අවකාශීය හෝ ස්ථරාංක සැකැස්මකින් තොරව අන්තර් සම්බන්ධිත බව ඔවුන් සොයා ගත්හ. (හෙයර්ඩාල් සහ ස්ක්ජෝල්ස්වෝල්ඩ් ඔවුන්ගේ මුල් වාර්තාවේ මෙය සටහන් කර තිබුණේ එහි ඇඟවුම් නොසලකා හරිමිනි.) ස්ථාන වලින් ලබාගත් විකිරණශීලී කාබන් දිනයන් ඒවා පශ්චාත් ස්පාඤ්ඤ යුගයට අයත් බව පෙන්වා දුන් අතර මූලික පැලියෝපාරිසරික විශ්ලේෂණයන් වර්තමානයට වසර 500 කට වඩා පැරණි කිසිදු බාධාවක් නොපෙන්වූ අතර, 1535 දී ස්පාඤ්ඤ සොයා ගැනීමට පෙර දූපත් නැරඹීමට පැමිණි බවට සමීක්ෂණයෙන් කිසිදු සාක්ෂියක් යෝජනා කළේ නැත. හෙයර්ඩාල් සහ ස්ක්ජෝල්ස්වෝල්ඩ් විසින් සොයා ගන්නා ලද ස්වදේශීය කෞතුක වස්තු ස්පාඤ්ඤ ආක්‍රමණයේදී සිහිවටන හෝ සිහිවටන ලෙස ගෙනැවිත් ඇති බව කතුවරුන් යෝජනා කළහ.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Anderson|first1=Atholl|author1-link=Atholl Anderson|last2=Stothert|first2=Karen|last3=Martinsson-Wallin|first3=Helene|last4=Wallin|first4=Paul|last5=Flett|first5=Iona|last6=Haberle|first6=Simon|last7=Heijnis|first7=Henk|last8=Rhodes|first8=Edward|date=2016|title=Reconsidering Precolumbian Human Colonization in the Galápagos Islands, Republic of Ecuador|url=http://eprints.whiterose.ac.uk/159894/1/RECONSIDERING%20PRECOLUMBIAN%20HUMAN%20COLONIZATION%20IN%20THE%20GAL%C3%81PAGOS%20ISLANDS.pdf|journal=Latin American Antiquity|volume=27|issue=2|pages=169–183|doi=10.7183/1045-6635.27.2.169|s2cid=132688162}}&lt;/ref&gt;

ඕස්ට්‍රේලියානු ජාතික විශ්ව විද්‍යාලයේ පුරාවිද්‍යාඥයින් විසින් 2008 දී නිකුත් කරන ලද වාර්තාවක සඳහන් වූයේ 1535 ට පෙර ගැලපගෝස් හි ඇතැම් ආසියා - පැසිෆික් ටැක්සා වර්ධනය වෙමින් පැවතිය හැකි බවයි. මෙය අනාගත පර්යේෂණ සඳහා දිශාවක් විවෘත කරයි, එය &quot;පොලීනියානු යාත්‍රාවක් මගින් ගැලපගෝස් හි අහම්බෙන් හෝ හිතාමතා ගොඩබෑම සඳහා ප්‍රබල සාක්ෂි රේඛාවක් විය හැකිය&quot;,&lt;ref name=&quot;press&quot; /&gt; නමුත් වාර්තාවේ සඳහන් වූයේ වර්තමාන ශිෂ්‍යත්වයට අනුව පාස්කු දූපතෙන් ඔබ්බට ඇති පැසිෆික් දූපත් &quot;ප්‍රාග් ඉතිහාසයේ ඇමරින්ඩියන් හෝ පොලිනීසියානුවන් අතර අන්තර්ක්‍රියාවේ 'පියවර ගලක්' භූමිකාවක් ඉටු කරන&quot; බවට කිසිදු සාක්ෂියක් හමු වී නොමැති බවයි.&lt;ref name=&quot;press&quot; /&gt; දූපත් වල මිරිදිය නොමැතිකම, කවදා හෝ සිදුවී ඇත්නම්, සීමිත සංචාර සහ ජනාවාස ඇති බව පෙනේ.

=== යුරෝපීය සොයාගැනීම ===
[[File:Insulae_de_los_Galopegos.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Insulae_de_los_Galopegos.jpg|දකුණ|thumb|250x250පික්|ඒබ්‍රහම් ඔර්ටේලියස්ගේ 1570 ඇමරිකානු සිතියමේ ගැලපගෝස් පිළිබඳ විස්තර]]
ගැලපගෝස් දූපත් පිළිබඳ යුරෝපීය සොයාගැනීම 1535 මාර්තු 10 වන දින සිදු වූ බව වාර්තා වේ, පැනමාවේ ස්පාඤ්ඤ බිෂොප් තෝමස් ද බර්ලන්ගා - ෆ්‍රැන්සිස්කෝ පිසාරෝ සහ ඩියාගෝ ද අල්මාග්‍රෝ අතර ආරවුලක් විනිශ්චය කිරීම සඳහා පේරු වෙත යාත්‍රා කරමින් - ඔහුගේ නෞකාව ඩොල්ඩ්‍රම්ස් හි නතර වූ අතරතුර මාර්ගයෙන් ඉවතට ඇදී ගියේය. ඔවුන් සංචාරය කළ දූපත් ජනාවාස නොවූ බවත්, ශුෂ්ක හා නිසරු බවත් ඔවුන් සොයා ගත් අතර, මිනිසුන් දෙදෙනෙකු සහ අශ්වයන් දස දෙනෙකු මිරිදිය නොමැතිකම නිසා මිය ගිය අතර ඉතිරි අයට පතොක් තණබිම්වල ජීවත් වීමට සිදු විය.{{sfnp|Jackson|1993|p=[https://books.google.com/books?id=TlxzU6i_LV0C&amp;pg=PA1 1]}} නෞකාව ඔවුන්ට හිමිකම් නොකියා සහ නොසන්සුන්ව ඉතිරි කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The History of the Galápagos Islands &amp; Charles Darwin |url=https://www.quasarex.com/galapagos/history-and-charles-darwin |url-status=unfit |archive-url=https://archive.today/20170107184550/https://www.quasarex.com/galapagos/history-and-charles-darwin |archive-date=7 January 2017 |access-date=14 February 2021 |website=Quasar Expeditions}}&lt;!-- set url-status as &quot;unfit&quot; because the relevant content is only visible after clicking on specific links, archived page does not have this problem --&gt;{{cbignore|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, බර්ලන්ගා, චාල්ස් V සඳහා දූපත්, ඒවායේ තත්ත්වය සහ ඒවායේ ප්‍රධාන වන ජීවීන් පිළිබඳ කෙටි විස්තරයක් ලිවීය.

ගැලපගෝස් දූපත් මුලින්ම දර්ශනය වූයේ 1570 දී පමණ ජෙරාඩස් මර්කේටර් සහ ඒබ්‍රහම් ඔර්ටෙලියස්ගේ සිතියම්වල ය.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Stewart |first=Paul D. |url=https://archive.org/details/galapagos00paul |title=Galápagos: The Islands that Changed the World |publisher=Yale University Press |year=2006 |isbn=978-0-300-12230-5 |page=[https://archive.org/details/galapagos00paul/page/43 43] |url-access=limited}}&lt;/ref&gt;

=== මුහුදු කොල්ලකරුවන්ගේ යුගය ===
[[File:Gallapagos_Islands_1684.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gallapagos_Islands_1684.jpg|වම|thumb|274x274පික්|1684 දී ඉංග්‍රීසි මුහුදු කොල්ලකරුවෙකු වූ විලියම් ඇම්බ්‍රෝසියා කව්ලි විසින් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද ගැලපගෝස් ප්‍රස්ථාරය, බොහෝ දූපත් වල ඉංග්‍රීසි නම්වල මූලාශ්‍රය]]
[[File:Galapagos_islands_RMG_K1111.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Galapagos_islands_RMG_K1111.jpg|දකුණ|thumb|334x334පික්|1793 දී බ්‍රිතාන්‍ය රාජකීය නාවික හමුදාවේ ජේම්ස් කොල්නෙට් විසින් කෙටුම්පත් කරන ලද ප්‍රස්ථාරවලින් දූපත් වල අත්පිටපත් සිතියමක්, අමතර නම් එකතු කරන ලදී]]
ගලපගෝස් දූපත් නැරඹීමට පැමිණි පළමු ඉංග්‍රීසි කපිතාන්වරයා 1593 දී රිචඩ් හෝකින්ස් ය. 19 වන සියවසේ මුල් භාගය වන තෙක්, පේරු සිට පැනමාව සහ ස්පාඤ්ඤය දක්වා රන්, රිදී සහ සැපයුම් රැගෙන යන ස්පාඤ්ඤ නිධන් බලඇණිවලට පහර දුන් (බොහෝ විට ඉංග්‍රීසි) මුහුදු කොල්ලකරුවන් විසින් මෙම දූපත් සමූහය බොහෝ විට සැඟවුණු ස්ථානයක් ලෙස භාවිතා කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Latorre|first1=Octavio|date=1995|title=Los Tesoros Escondidos de las Islas Galapagos|url=http://aquaticcommons.org/6704/1/NG_54%2655_1995_Esp_Latorre_Tesoros_escondidos.pdf|journal=Noticias de Galapagos|language=es|issue=55|page=66|access-date=21 February 2018}}&lt;/ref&gt; ඉංග්‍රීසි මුහුදු කොල්ලකරුවෙකු වූ විලියම් ඇම්බ්‍රෝසියා කව්ලි 1684 දී ජෝන් කුක්ගේ බැචලර්ස් හෝ බැචලර්ස් ඩිලයිට් සහ ජෝන් ඊටන්ගේ නිකලස් යන නෞකාවල යාත්‍රා කරමින් සිටියදී දූපත් හොඳින් සිතියම් ගත කළේය. එම වසරේ අල්ලා ගන්නා ලද එක් භාණ්ඩ තොගයක් වූයේ ක්වින්ස් මාමලේඩ් ටොන් 7 - 8 ක් වන අතර, එහි නටබුන් දූපත් වටා මැටි භාණ්ඩ විසිරී තිබුණි.{{sfnp|Jackson|1993|p=[https://books.google.com/books?id=TlxzU6i_LV0C&amp;pg=PA2 2]}}&lt;ref&gt;{{citation|last=Civallero|first=Edgardo|title=Galapagueana|date=1 December 2021|url=https://galapagueana.darwinfoundation.org|contribution=Pirates and Jelly|contribution-url=https://galapagueana.darwinfoundation.org/en/contents/cont001c.html|location=Brussels|publisher=Charles Darwin Foundation}}.&lt;/ref&gt;{{sfnp|Benz|2000|p=[https://books.google.com/books?id=YPBccPXLsJ4C&amp;pg=PA32 32]}} දූපත් පිළිබඳ පළමු සවිස්තරාත්මක ප්‍රස්ථාරය ප්‍රකාශයට පත් කරමින්, කව්ලි දූපත් 16 ක් සඳහා ඉංග්‍රීසි නම් නිර්මාණය කළ අතර, ප්‍රධාන වශයෙන් අනාගත අනුග්‍රහය ලබා දිය හැකි යුගයේ ඉංග්‍රීසි රාජකීයයන්, වංශාධිපතියන් සහ ජැමෙයිකානු නිලධාරීන්ට ගෞරව කළේය.{{sfnp|McEwen|1988|pp=234–236}}

1793 දී, මුල් ප්‍රංශ විප්ලවවාදී යුද්ධ අතරතුර, බ්‍රිතාන්‍ය කපිතාන් ජේම්ස් කොල්නෙට් ගැලපගෝස්හි ශාක හා සත්ත්ව විශේෂ විස්තර කළ අතර පැසිෆික් සාගරයේ ක්‍රියාත්මක වන තල්මසුන් දඩයම් කිරීම සඳහා දූපත් පදනමක් ලෙස භාවිතා කළ හැකි යැයි යෝජනා කළේය. කොල්නෙට් කව්ලිගේ ප්‍රස්ථාරය වැඩිදියුණු කළ අතර, අමතර නම් නිර්මාණය කළේය.{{sfnp|McEwen|1988|pp=234–236}} අහම්බෙන් කව්ලිගේ චාල්ස් දූපත එස්පානෝලා සිට ෆ්ලෝරියානා වෙත මාරු කළද.{{sfnp|McEwen|1988|p=237}} තල්මසුන් සහ සමුද්‍ර ලොම් වෙළෙන්දෝ ඔවුන්ගේ මේදය නිස්සාරණය කිරීම සඳහා ගැලපගෝස් කැස්බෑවන් දහස් ගණනක් මරා අල්ලා ගත්හ. නැවුම් ප්‍රෝටීන් සැපයීමේ මාධ්‍යයක් ලෙස ඉබ්බන් නැවේ තබා ගත හැකි විය, මන්ද මෙම සතුන්ට ආහාර හෝ ජලය නොමැතිව මාස කිහිපයක් නැවේ ජීවත් විය හැකිය. කැස්බෑවන් දඩයම් කිරීම ඇතැම් විශේෂ විශාල ලෙස අඩු කිරීමට සහ සමහර අවස්ථාවල දී විනාශ කිරීමට හේතු විය. තල්මසුන් දඩයම් කරන්නන් සමඟ ලොම්-සීල් දඩයම්කරුවන් ද පැමිණි අතර, ඔවුන් මෙම සත්වයාගේ ජනගහනය වඳවීමේ අද්දරට ගෙන ආහ.

=== 19 වන සියවස ===
[[File:The_Galápagos_tortoise_or_Galápagos_giant_tortoise_(Chelonoidis_nigra)_-_Santa_Cruz_Island.jpeg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Gal%C3%A1pagos_tortoise_or_Gal%C3%A1pagos_giant_tortoise_(Chelonoidis_nigra)_-_Santa_Cruz_Island.jpeg|දකුණ|thumb|333x333පික්|සැන්ටා කෲස් හි ගැලපගෝස් කැස්බෑවෙක් (චෙලොනොයිඩිස් නිග්‍රා). සී. නිග්‍රා යනු දූපත් වල තල්මසුන් දඩයම් කිරීමේ යුගයේදී වඳ වී යාමට ආසන්නව දඩයම් කරන ලද විශාලතම ජීවමාන කැස්බෑ විශේෂයයි.]]
[[File:José_de_Villamil.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jos%C3%A9_de_Villamil.jpg|දකුණ|thumb|316x316පික්|ඉක්වදෝර නාවික හමුදාවේ නිර්මාතෘ සහ දූපත් වල පළමු ආණ්ඩුකාර ජෙනරාල් ජෝස් ද විලාමිල්]]
[[File:Admiralty_Chart_No_1375_Galapagos_Islands,_Published_1841.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Admiralty_Chart_No_1375_Galapagos_Islands,_Published_1841.jpg|දකුණ|thumb|338x338පික්|HMS බීගල් හි දූපත් පිළිබඳ ෆිට්ස්රෝයිගේ සමීක්ෂණයෙන් කෙටුම්පත් කරන ලද 1841 අද්මිරාල්ටි ප්‍රස්ථාරය]]
ගැලපගෝස් හි පළමු දන්නා ස්ථිර මානව පදිංචිකරු වූයේ 1807 සිට 1809 දක්වා ෆ්ලෝරියානා හි අතරමං වූ අයර්ලන්ත නාවිකයෙකු වන පැට්‍රික් වොට්කින්ස් ය. පසුකාලීන වාර්තාවලට අනුව, වොට්කින්ස් දඩයම් කිරීම, එළවළු වගා කිරීම සහ සංචාරක තල්මසුන් දඩයම් කිරීමට පැමිණි නැව් සමඟ වෙළඳාම් කිරීමෙන් දිවි ගලවා ගැනීමට සමත් විය.{{sfnp|Porter|1822}}{{sfnp|Melville|1854}} තල්මසුන් දඩයම් කිරීමට පැමිණි නැවකින් දිගු බෝට්ටුවක් සොරකම් කිරීමට පෙර, එහි කාර්ය මණ්ඩලයේ පස් දෙනෙකු ඔහුගේ &quot;වහලුන්&quot; ලෙස මවිතයට පත් කර, ඉක්වදෝර ප්‍රධාන භූමියේ ගුවායාකිල් වෙත යාත්‍රා කිරීමට පෙර,{{sfnp|Jackson|1993|p=[https://books.google.com/books?id=TlxzU6i_LV0C&amp;pg=PA3 3]}} ගමනෙන් දිවි ගලවා ගත් හය දෙනාගෙන් එකම තැනැත්තා වොට්කින්ස් ය.{{sfnp|Jackson|1993|p=[https://books.google.com/books?id=TlxzU6i_LV0C&amp;pg=PA3 3]}}

1820 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී, නැන්ටකට් සිට එසෙක්ස් තල්මසුන් නෞකාව අක්වෙරළ බිම් වෙත යන ගමනේදී මෙම අරමුණු සඳහා ගැලපගෝස් හි නතර විය. කොල්නෙට් හි චාල්ස් දූපතේදී, කාර්ය මණ්ඩලයේ බොහෝ දෙනෙක් ඉබ්බන් දඩයම් කරමින් සිටියදී, ඉංග්‍රීසි බෝට්ටු කරුවෙකු වන තෝමස් චැපල් - තවමත් පැහැදිලි නැති හේතු නිසා - ගින්නක් දල්වා එය ඉක්මනින් පාලනයෙන් තොර විය. සමහර කැස්බෑ දඩයම්කරුවන්ට පටු මාර්ගයකින් පලා යාමට සිදු වූ අතර නැවට ආපසු යාමට ගිනි දැල්වීමේ උත්සාහයක් දැරීමට සිදු විය. ඉක්මනින්ම මුළු දිවයිනම පාහේ ගිනිදැල්වලින් පිරී තිබුණි. දිනකට යාත්‍රා කිරීමෙන් පසුවත් ඔවුන්ට ක්ෂිතිජයට එරෙහිව ගිනිදැල් දැකිය හැකි බව කාර්ය මණ්ඩල සාමාජිකයින් වාර්තා කළහ. වසර කිහිපයකට පසු ගැලපගෝස් වෙත ආපසු පැමිණි එක් කාර්ය මණ්ඩල සාමාජිකයෙකු මුළු දිවයිනම තවමත් කළු පැහැති මුඩු බිමක් ලෙස විස්තර කළේය.&lt;ref&gt;Nickerson, T. (c. 1876) Account of the Ship Essex Sinking, 1819–1821. Holograph ms. in the Thomas Nickerson Collection, 1819–1876, Folder 1. Nantucket, Massachusetts: Nantucket Historical Society.&lt;/ref&gt;

ඉක්වදෝරය 1822 දී ස්පාඤ්ඤයෙන් නිදහස ලබා ගත් අතර 1830 දී ග්‍රාන් කොලොම්බියාවෙන් වෙන් විය. ඉක්වදෝර නාවික හමුදාවේ නිර්මාතෘ ජෙනරාල් ජෝස් ද විලාමිල්, ඉක්වදෝරයේ අසල්වැසියන් හෝ යුරෝපීය අධිරාජ්‍යයන් අත්පත් කර ගැනීමට පෙර දූපත් යටත් විජිතකරණය කර පදිංචි කිරීමට තල්ලුව මෙහෙයවීය.&lt;ref name=&quot;galhis2&quot;&gt;{{citation|title=''Official site''|date=2023|url=https://www.galapagos.org|contribution=History of Galápagos|contribution-url=https://www.galapagos.org/about_galapagos/history/|location=Puerto Ayora|publisher=Galápagos Conservancy}}.&lt;/ref&gt; ඔහු 1831 මැද භාගයේදී ගැලපගෝස් ජනාවාස සමාගම පිහිටුවා ගත් අතර, ජනාධිපති ජුවාන් ජෝස් ෆ්ලෝරස්ගේ සහාය ඇතිව, ජනාධිපති ගෞරවය පිණිස &quot;ෆ්ලෝරියානා&quot; ලෙස නම් කරන ලද චාල්ස් දූපතේ ජනාවාස ආරම්භ කිරීම සඳහා කර්නල් ඉග්නාසියෝ හර්නැන්ඩෙස් සහ ශිල්පීන් දුසිමක් යැවීය.&lt;ref name=&quot;monty&quot;&gt;{{harvp|Halls|2020|p=[https://books.google.com/books?id=3OK0DwAAQBAJ&amp;pg=PT111 111]}}.&lt;/ref&gt; හර්නැන්ඩෙස් 1832 පෙබරවාරි 12 වන දින ෆ්ලෝරියානා හි ex ඳා ගැනීමේ විධිමත් උත්සවයක් පැවැත්වීය,&lt;ref name=&quot;galhis2&quot; /&gt; දැන් එය දේශීයව ගැලපගෝස් දිනය හෝ පළාතේ දිනය ලෙස සමරනු ලැබේ. (ඩාවින්ගේ උපන්දිනය එම දිනයම විය,&lt;ref name=&quot;galhis2&quot; /&gt; 1542 දී ඇමසන් ගඟේ මූලාරම්භයට ෆ්‍රැන්සිස්කෝ ඩි ඔරෙල්ලානා පැමිණි දිනය මෙන්, ප්‍රධාන භූමියේ ඇමසන් දිනය ලෙස සමරනු ලැබීය.) විලාමිල් සැප්තැම්බර් මාසයේදී පැමිණ දිවයිනේ උස්බිම් වල සාමයේ පාරාදීසය (අසිලෝ ඩි පාස් හෝ ඩි ලා පාස්) ස්ථාපිත කළේය.&lt;ref name=&quot;granny&quot;&gt;{{harvp|Grant &amp; al.|2009|p=https://www.google.fr/books/edition/Darwin_in_Gal%C3%A1pagos/MiRTI6lBRnAC?hl=en&amp;pg=PA115 115]}}.&lt;/ref&gt; ඔහු සමඟ එක් වූ මුල් ජනපදිකයන් වූයේ ඉක්වදෝරියානු සොල්දාදුවන් - ප්‍රධාන වශයෙන් දේශපාලන සිරකරුවන් &lt;ref name=&quot;granny&quot; /&gt; - ඔවුන්ගේ පවුල් සමඟ දූපත් ස්ථිරවම පදිංචි කරවීමේ එකඟතාවය වෙනුවට මරණ දඬුවම් ලිහිල් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;monty&quot; /&gt; ඔක්තෝබර් මාසයේදී අතිරේක ශිල්පීන් සහ ගොවීන් ඔවුන් හා එක් වූ අතර, ජනගහනය 120 ක් පමණ දක්වා ගෙන එන ලද අතර, එම අවස්ථාවේදී විලාමිල් විධිමත් ලෙස ප්‍රදේශයේ පළමු ආණ්ඩුකාරයා බවට පත් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;monty&quot; /&gt; විලාමිල්ගේ ලුතිනන් ආණ්ඩුකාරවරයා වූයේ නෝර්වීජියානු-උපත ලද&lt;ref name=&quot;monty&quot; /&gt; ඇමරිකානු සහ චිලී නාවිකයෙකු සහ නැව් රචකයෙකු වන නිකලස් ඔලිවර් ලෝසන් ය.&lt;ref name=&quot;granny&quot; /&gt; සාමයේ හේවන් මුලින් සාර්ථක හා සාමකාමී වූ නමුත්, 1833 මාර්තු මාසයේදී දණ්ඩනීය ජනපදයක් ලෙස නම් කිරීමෙන් පසු, ප්‍රචණ්ඩත්වය සහ පිරිවැය ඉහළ යාමට පටන් ගත්තේය.&lt;ref name=&quot;monty2&quot;&gt;{{harvp|Halls|2020|p=[https://books.google.com/books?id=3OK0DwAAQBAJ&amp;pg=PT112 112]}}.&lt;/ref&gt; 1837 වන විට විලාමිල් බංකොලොත්භාවයට මුහුණ දුන් අතර ඔහුගේ තනතුරෙන් ඉල්ලා අස්වී, ඉන්ඩිෆේටිගබල් දූපතේ 21 දෙනෙකුගෙන් යුත් ජනපදයක් - බොලිවියාව ලෙස නම් කරන ලදී - ආරම්භ කළ අතර ලෝසන් එහි නගරාධිපති ලෙස තැබීය.&lt;ref name=&quot;granny2&quot;&gt;{{harvp|Grant &amp; al.|2009|p=https://www.google.fr/books/edition/Darwin_in_Gal%C3%A1pagos/MiRTI6lBRnAC?hl=en&amp;pg=PA116 116]}}&lt;/ref&gt; ජෙනරාල් විලාමිල්ගේ අනුප්‍රාප්තිකයින් - අදක්ෂ, දැඩි හෝ දෙදෙනාම - 1841 දී ලේ වැකි නැගිටීමක් ඇති කළ අතර එමඟින් බොහෝ පදිංචිකරුවන් නැවත ප්‍රධාන භූමියට පැමිණීමට හේතු විය.&lt;ref name=&quot;monty2&quot; /&gt; පසුව නැවත ගොඩනැගීමට උත්සාහ කිරීමට විලාමිල් නැවත පැමිණි නමුත් එය අසාර්ථක වූ අතර 1848 දී එම උත්සාහය අතහැර දැමීය.&lt;ref name=&quot;monty2&quot; /&gt;[[File:Darwin's_finches_by_Gould.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Darwin's_finches_by_Gould.jpg|වම|thumb|200x200පික්|ඩාවින්ගේ ෆින්ච් පක්ෂීන් පිළිබඳ ගෝල්ඩ්ගේ නිදර්ශනය]]
කපිතාන් රොබට් ෆිට්ස්රෝයි යටතේ එච්එම්එස් බීගල් නෞකාවේ දෙවන මුහුදු ගමන බ්‍රිතාන්‍ය නාවික හමුදාවේ ජල විද්‍යාත්මක දෙපාර්තමේන්තුව සඳහා දකුණු ඇමරිකාවේ වෙරළ තීරයන් සහ වරායන් වඩා හොඳින් සමීක්ෂණය කිරීම සඳහා සිදු කරන ලදී. එය 1835 සැප්තැම්බර් 15 වන දින ගැලපගෝස් වෙත ළඟා වූ අතර - එහි දූපත්, නාලිකා සහ බොක්ක සමීක්ෂණය කරන අතරතුර - කපිතාන් සහ කාර්ය මණ්ඩලයේ අනෙකුත් අය ඔක්තෝබර් 20 වන දින ඔවුන්ගේ ලොව වටා ගවේෂණය දිගටම කරගෙන යාමට පෙර ෆ්ලෝරියානා, ඉසබෙලා සහ සන්තියාගෝ හි භූ විද්‍යාව, ශාක සහ වනජීවීන් නිරීක්ෂණය කළහ. එවකට ප්‍රධාන වශයෙන් භූ විද්‍යාඥයෙකු වූ තරුණ ස්වභාව විද්‍යාඥ චාල්ස් ඩාවින්, ඔවුන් දුටු බොහෝ ගිනිකඳු ලක්ෂණවලින් මවිතයට පත් වූ අතර පසුව දූපත් සමූහය &quot;ඒ ආවාට දේශය&quot; ලෙස හැඳින්වීය. ඔහු දූපත් වල රැඳී සිටි සති පහ තුළ ගිනිකඳු සංයුති කිහිපයක් පිළිබඳ ඔහුගේ අධ්‍යයනය වැදගත් භූ විද්‍යාත්මක සොයාගැනීම් කිහිපයකට හේතු විය, ගිනිකඳු ටෆ් සෑදෙන ආකාරය පිළිබඳ පළමු නිවැරදි පැහැදිලි කිරීම ඇතුළුව.&lt;ref name=&quot;Confessions&quot;&gt;{{cite magazine|author=Niles Eldredge|author-link=Niles Eldredge|date=Spring 2006|title=VQR – Confessions of a Darwinist|url=http://www.vqronline.org/articles/2006/spring/eldredge-confessions-darwinist/|url-status=dead|pages=32–53|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224110620/http://www.vqronline.org/articles/2006/spring/eldredge-confessions-darwinist/|archive-date=24 December 2013|access-date=26 December 2007|magazine=The Virginia Quarterly Review}}&lt;/ref&gt; ඩාවින් දූපත් අතර විහිළු කුරුල්ලන් වෙනස් බව දුටුවේය, නමුත් දැන් ඩාවින්ගේ ෆින්ච් ලෙස හඳුන්වන පක්ෂීන් එකිනෙකාට සම්බන්ධ නොවන බවත් ඒවා දූපත අනුව ලේබල් කිරීමට කරදර නොවූ බවත් ඔහු සිතුවේය.{{sfnp|Grant &amp; al.|2009}} විලාමිල් ප්‍රධාන භූමියේ සිටියදී දූපත් වල ආණ්ඩුකාරයා ලෙස කටයුතු කරමින්, නිකලස් ලෝසන් ඩාවින් සහ බ්‍රිතාන්‍ය කාර්ය මණ්ඩලය හමුවූ අතර, විවිධ දූපත් වල ඉබ්බන් ඔවුන්ගේ විවිධ කවච මගින් පහසුවෙන් හඳුනාගත හැකි බව සඳහන් කළේය.&lt;ref name=&quot;monty&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=11 September 2015 |title=The Norwegian Who Inspired Darwin |url=https://firstnighthistory.wordpress.com/tag/nicolai-olaus-lossius/ |access-date=15 July 2016 |publisher=ThorNews}}&lt;/ref&gt; ඔහුගේ ගමන අවසන් වන විට, සමච්චල් කුරුල්ලන් සහ ඉබ්බන්ගේ ව්‍යාප්තිය &quot;විශේෂවල ස්ථායිතාව අඩපණ කළ හැකි&quot;දැයි ඩාවින් කල්පනා කිරීමට පටන් ගත්තේය.{{sfnp|Keynes|2000|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F1840&amp;pageseq=328 291–293]}} එංගලන්තයට ආපසු පැමිණි පසු, ඔහු එකතු කළ පක්ෂි නිදර්ශක විශ්ලේෂණයෙන් පෙනී ගියේ විවිධ විශේෂ රාශියක් ලෙස පෙනෙන්නට තිබූ දේ ඇත්ත වශයෙන්ම දූපත් වලට අනන්‍ය වූ වර්ධනයන් පෙන්වන ෆින්ච් බවයි. 1859 දී විශේෂවල ආරම්භය පිළිබඳ ඉදිරිපත් කරන ලද ස්වභාවික වරණය මගින් විශේෂ පරිණාමය පිළිබඳ න්‍යාය ඩාවින්ගේ වර්ධනයේ දී මෙම ගමන තීරණාත්මක විය.&lt;ref name=&quot;Confessions&quot; /&gt;

ඉංග්‍රීසි ජාතික විලියම් ගර්නි 1844 දී චැතම් දූපතේ නව ජනාවාසයක නගරාධිපති බවට පත්විය.&lt;ref name=&quot;granny2&quot; /&gt;

1888 අප්‍රේල් මාසයේදී, එක්සත් ජනපද මත්ස්‍ය කොමිසමට පවරා ඇති නාවික හමුදාවෙන් සමන්විත පර්යේෂණ නෞකාවක් වන USS ඇල්බට්‍රොස්, නිදර්ශක සඳහා ගැලපගෝස් කණ්ඩායමේ දූපත් අටක් කෙටියෙන් ස්පර්ශ කළේය;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Larson |first=Edward J. |url=https://archive.org/details/evolutionsworksh00lars/page/108 |title=Evolution's Workshop: God and Science on the Galápagos Islands |publisher=Basic Books |year=2001 |isbn=0-465-03810-7 |location=New York, New York |page=[https://archive.org/details/evolutionsworksh00lars/page/108 108] |quote=The ''Albatross'' stayed in the archipelago for less than two weeks in 1888, but managed to stop at eight different islands. The ship’s naturalists and crew gathered specimens at each anchorage, concentrating on birds, reptiles, and fish. The landfalls included the abandoned settlement on Charles Island, where the ship’s captain report &quot;great numbers of cattle, horses, mules, donkeys, sheep and hots were running wild&quot; where native species once flourished, and a new sugarcane plantation and cattle ranch on Chatham Island that also encroached on wild habitat. |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; මෙයට අප්‍රේල් 4 වන දින චැතම් දූපතේ (දැන් සැන් ක්‍රිස්ටෝබල් දූපත) රෙක් බොක්ක සහ අප්‍රේල් 8 වන දින චාල්ස් දූපත (දැන් ෆ්ලෝරියානා දූපත) ඇතුළත් විය.

ජෝස් වැල්ඩිසන් සහ මැනුවෙල් ජූලියන් කොබොස් නව ජනපදකරණයක් උත්සාහ කළ අතර, වර්ණක කාරකයක් ලෙස භාවිතා කරන දූපත් වල දක්නට ලැබෙන ලයිකන වර්ගයක් (රොසෙල්ලා පෝර්ටෙන්ටෝසා) සූරාකෑම ආරම්භ කළහ. ඔහුගේ සමහර සේවකයින් විසින් වැල්ඩිසන් ඝාතනය කිරීමෙන් පසු, කොබොස් මහාද්වීපයේ සිට සැන් ක්‍රිස්ටෝබල් දූපතට කම්කරුවන් සියයකට වැඩි පිරිසක් ගෙනැවිත්, උක් වගා කිරීමේ වාසනාව උරගා බැලීය. ඔහු තම වතුයාය යකඩ අතකින් පාලනය කළ අතර, එය 1904 දී ඔහුගේ ඝාතනයට හේතු විය. 1897 දී ඇන්ටෝනියෝ ගිල් ඉසබෙලා දූපතේ තවත් වගාවක් ආරම්භ කළේය.

1904 සැප්තැම්බර් මාසයේ සිට වසරක් පුරාවට, රොලෝ බෙක්ගේ නායකත්වයෙන් යුත් කැලිෆෝනියා විද්‍යා ඇකඩමියේ ගවේෂණයක් ගැලපගෝස් හි රැඳී සිටිමින් භූ විද්‍යාව, කීට විද්‍යාව, පක්ෂි විද්‍යාව, උද්භිද විද්‍යාව, සත්ව විද්‍යාව සහ හර්පෙටොලොජි පිළිබඳ විද්‍යාත්මක ද්‍රව්‍ය රැස් කළේය. එම ඇකඩමියෙන් තවත් ගවේෂණයක් 1932 දී සිදු කරන ලදී (ටෙම්පල්ටන් ක්‍රොකර් ගවේෂණය) කෘමීන්, මාළු, ෂෙල් වෙඩි, පොසිල, පක්ෂීන් සහ ශාක එකතු කිරීම සඳහා.

=== 20 වන සියවස ===
[[File:Eleanor_Roosevelt_Visiting_Troops_in_the_Galapagos.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Eleanor_Roosevelt_Visiting_Troops_in_the_Galapagos.jpg|දකුණ|thumb|250x250පික්|දෙවන ලෝක යුද්ධ සමයේදී බැල්ට්‍රා හි බීටා කඳවුරේ (සෙමූර් ගුවන්තොටුපළ) එක්සත් ජනපද හමුදා නිලධාරීන් බැලීමට එලිනෝර් රූස්වෙල්ට්&lt;ref&gt;{{citation|last=Roosevelt|first=Eleanor|title=My Day|date=28 March 1944|contribution=28 March 1944|contribution-url=https://www2.gwu.edu/~erpapers/myday/displaydoc.cfm?_y=1944&amp;_f=md056756|location=New York|publisher=United Feature Syndicate|author-link=Eleanor Roosevelt}}.&lt;/ref&gt;]]
[[File:Admiralty_Chart_No_1375_Archipelago_de_Colon_(Galapagos),_Published_1953.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Admiralty_Chart_No_1375_Archipelago_de_Colon_(Galapagos),_Published_1953.jpg|දකුණ|thumb|250x250පික්|ගැලපගෝස් හි අද්මිරාල්ටි ප්‍රස්ථාරය (1953)]]
1900 ගණන්වල මුල් භාගයේ සහ අවම වශයෙන් 1929 දක්වා දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ, මුදල් හිඟ වූ ඉක්වදෝරය, නිවසේදී මූල්‍යමය කරදර සමනය කිරීම සඳහා දූපත් මිලදී ගත හැකි අය වෙත ළඟා විය. පැනමා ඇළ උපායමාර්ගිකව ආරක්ෂා කිරීම සඳහා ස්ථානගත කර ඇති බැවින්, මිලිටරි භාවිතය සඳහා දූපත් මිලදී ගැනීමට එක්සත් ජනපදය නැවත නැවතත් කැමැත්ත ප්‍රකාශ කර තිබුණි.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1144&amp;dat=19290121&amp;id=dksbAAAAIBAJ&amp;pg=6398,2635333|title=May Sell Galapagos; Ecuador Needs Money, Wants Rid of Key to Canal|date=21 January 1929|access-date=4 September 2012|publisher=[[The Pittsburgh Press]]|agency=[[United Press International|United Press]]}}&lt;/ref&gt; එක්සත් ජනපදයට අමතරව, ජපානය, ජර්මනිය සහ චිලී ද සියවස ආරම්භයේදී දූපත් වල කඳවුරු පිහිටුවීමට කැමැත්ත පළ කළහ.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Fischer |first=Ferenc |title=El modelo militar prusiano y las fuerzas armadas de Chile 1885–1945 |date=1999 |publisher=University Press |location=Pécs, Hungary |pages=71–87 |language=es |chapter=¿La guantánamo del océano pacífico? la rivalidad de los EE.UU., Alemania, Japón, y Chile por la adquisición de las islas galápagos antes de la I guerra mundial}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite thesis|last=Tapia|first=Claudio|date=2009|title=La creación de un área de influencia en América del Sur. Las relaciones políticas, económicas y militares de Chile con Ecuador y Paraguay (1883–1914)|type=Ph.D.|publisher=instituto de estudios avanzados, [[Universidad de Santiago|Universidad de Santiago de Chile]]|language=es}}&lt;/ref&gt; උපායමාර්ගික හේතූන් මත චිලී මීට පෙර මැගෙලන් සමුද්‍ර සන්ධිය&lt;ref&gt;See Michael Morris, &quot;The Strait of Magellan&quot;, Martinus Nijhoff Publisher, 1989, {{ISBN|0-7923-0181-1}}, pages 62 and 63&lt;/ref&gt; සහ පාස්කු දූපත අත්පත් කර ගෙන තිබූ අතර ලුතිනන් ග්‍රෙගෝරියෝ සැන්ටා කෲස් 1903 දී තර්ක කළේ පැනමා ඇළ විවෘත කරන විට චිලියේ භූ දේශපාලනික තත්ත්වය දැඩි ලෙස වෙනස් වනු ඇතැයි අපේක්ෂා කරන බැවින් ගැලපගෝස් වැනි සමක ජලයේ දූපතක් තිබීම විශාල ප්‍රතිලාභයක් වනු ඇති බවයි. තවත් වාසියක් වනුයේ චිලීහි ආරක්ෂක අරය පුළුල් කිරීමයි.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Garay Vera|first1=Cristián|date=2011|title=La imaginación territorial chilena y la apoteosis de la armada de chile 1888–1940. Otra mirada a los límites 'Naturales'|trans-title=Chilean territorial imagination and the apotheosis of the Chilean Navy between 1888{{ndash}}1940. A different view of &quot;natural&quot; limits|url=https://biblat.unam.mx/hevila/RevistaenfoquesSantiago/2011/vol9/no15/4.pdf|journal=Revista enfoques|language=es|publisher=[[University of Santiago, Chile]]|volume=9|issue=15|pages=75–95|access-date=23 February 2021}}&lt;/ref&gt; චිලී රාජ්‍යය ගැලපගෝස් දූපත් වල ග්වාන්ටනාමෝ වැනි කඳවුරක් පිහිටුවීමට එක්සත් ජනපද සැලසුම් ගැන තැති ගත්තේය, මන්ද එයින් අදහස් කරන්නේ චිලීහි නයිට්‍රේට් බහුල උතුරු පළාත් එක්සත් ජනපද නාවික හමුදාවේ සීමාව තුළ පවතිනු ඇති බවයි.&lt;ref name=&quot;Fischer2008&quot;&gt;{{cite journal|last1=Fischer|first1=Ferenc|date=21 April 2008|title=La expansión (1885–1918) del modelo militar alemán y su pervivencia (1919–1933) en América Latina|trans-title=The expansion (1885–1918) of the German military model and its survival (1919–1933) in Latin America|url=https://www.revistadelcesla.com/index.php/revistadelcesla/article/view/196/193|journal=Revista del CESLA|language=es|publisher=[[University of Warsaw]]|volume=11|pages=135–160|access-date=25 February 2021}}&lt;/ref&gt; එක්සත් ජනපද මිලදී ගැනීමකට හෝ දූපත් වල කඳවුරුවලට ඉක්වදෝරයේ දැඩි ප්‍රතිරෝධය චිලී රාජ්‍ය තාන්ත්‍රිකත්වයට බැර කළ හැකි අතර, එය මෙම ගැටලුව සම්බන්ධයෙන් මහා බ්‍රිතාන්‍යය සහ ජර්මනිය විසින් අවිධිමත් ලෙස සහාය දක්වන ලදී.&lt;ref name=&quot;Fischer2008&quot; /&gt;

1920 සහ 1930 ගණන් වලදී, යුරෝපීය පදිංචිකරුවන්ගේ කුඩා රැල්ලක් දූපත් වලට පැමිණියේය. 1930 ගණන්වල ෆ්ලෝරියානා දූපතේ එවකට බොහෝ දුරට යුරෝපීය විදේශික පදිංචිකරුවන් අතර නොවිසඳුණු අතුරුදහන් වීම් මාලාවක් සිදු වූ අතර, එය The Empress of Floreana, The Galápagos Affair: Satan Came to Eden සහ Eden යන චිත්‍රපට නිර්මාණය කිරීමට හේතු විය. ඉක්වදෝර නීති මගින් සියලුම යටත් විජිතවාදීන්ට හෙක්ටයාර විස්ස බැගින් නොමිලේ ඉඩම් ලබා ගැනීමේ හැකියාව, ඔවුන්ගේ පුරවැසිභාවය පවත්වා ගැනීමේ අයිතිය, ගැලපගෝස් හි පළමු වසර දහය සඳහා බදු අය කිරීමෙන් නිදහස් වීම සහ ඔවුන්ට පදිංචි විය හැකි සියලුම ජනාවාස නොවූ දූපත් වල නිදහසේ දඩයම් කිරීමට සහ මසුන් ඇල්ලීමට අයිතිය ලබා දී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Lundh |first1=Jacob P. |url=http://www.galapagos.to/TEXTS/LUNDH1-1.php |title=Galápagos: A Brief History |access-date=25 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720084818/http://www.galapagos.to/TEXTS/LUNDH-3.HTM |archive-date=20 July 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; පැමිණි පළමු යුරෝපීය යටත් විජිතවාදීන් වූයේ සැන් ක්‍රිස්ටෝබල් සහ සැන්ටා කෲස් වෙත යාමට පෙර ෆ්ලෝරියානා හි කෙටි කාලයක් පදිංචි වූ නෝර්වීජියානුවන් ය. වසර කිහිපයකට පසු, යුරෝපයේ, ඇමරිකාවේ සහ ඉක්වදෝරයේ අනෙකුත් යටත් විජිතවාදීන් සරල ජීවිතයක් සොයමින් දූපත් වෙත පැමිණීමට පටන් ගත්හ.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Hoff |first1=Stein |url=http://www.galapagos.to/TEXTS/HOFFTofC.php |title=Drømmen om Galápagos |publisher=[[:no:Grøndahl &amp; Søn Forla|Grøndahl &amp; Sønn]] |language=Norwegian |translator-last1=Horneman |translator-first1=Friedel |trans-title=The Dream of the Galapagos |access-date=25 February 2021 |translator-last2=Bowman |translator-first2=Robert I.}}{{Dead link|date=July 2025|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;!-- best support for this claim appears to be in part IV --&gt;&lt;/ref&gt; නෝර්වීජියානු කැස්ට්ඩලන් පවුලේ සහ ජර්මානු ඇන්ජර්මෙයර්ගෙන් පැවත එන්නන් තවමත් දූපත් වල ජීවත් වෙති.

දෙවන ලෝක යුද්ධ සමයේදී, ඉක්වදෝරය එක්සත් ජනපදයට බෝල්ට්‍රා දූපතේ නාවික කඳවුරක් සහ අනෙකුත් උපායමාර්ගික ස්ථානවල රේඩාර් මධ්‍යස්ථාන පිහිටුවීමට අවසර දුන්නේය. බෝල්ට්‍රා එක්සත් ජනපද හමුදා ගුවන් හමුදා කඳවුරක් ලෙස ස්ථාපිත කරන ලදී. බෝල්ට්‍රාට නිකරගුවාවේ &quot;ඇල්ෆා බේස්&quot; සහ සැලිනාස් (මහාද්වීපික ඉක්වදෝරය) හි &quot;ගැමා බේස්&quot; සමඟ &quot;බීටා බේස්&quot; යන නම ලබා දෙන ලදී. බෝල්ට්‍රා සහ ඉහත සඳහන් ස්ථානවල ස්ථානගත කර ඇති කාර්ය මණ්ඩලය, සතුරු සබ්මැරීන සඳහා පැසිෆික් සාගරයේ මුර සංචාරයේ යෙදීම භාරව භූගෝලීය ත්‍රිකෝණ ආරක්ෂණයක් ස්ථාපිත කළ අතර පැනමා ඇළට ආරක්ෂාව ද සැපයීය. යුද්ධයෙන් පසු, පහසුකම් ඉක්වදෝර රජයට ලබා දෙන ලදී. අද වන විට, දිවයින නිල ඉක්වදෝර හමුදා කඳවුරක් ලෙස දිගටම පවතී. එක්සත් ජනපද කඳවුරේ අත්තිවාරම් සහ අනෙකුත් නටබුන් තවමත් දිවයින හරහා ගමන් කරන විට දැකිය හැකිය. 1946 දී, ඉසබෙලා දූපතේ දණ්ඩනීය ජනපදයක් ස්ථාපිත කරන ලද නමුත් එය 1959 දී අත්හිටුවන ලදී.

ගලපගෝස් ජාතික වනෝද්‍යානය 1959 දී පිහිටුවන ලද අතර,&lt;ref name=&quot;Galapagos.com&quot;&gt;{{cite web |title=Galápagos Conservation |url=http://www.galapagos.com/conservation.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903013655/http://www.galapagos.com/conservation.php |archive-date=3 September 2011 |access-date=22 September 2011 |work=galapagos.com}}&lt;/ref&gt; 1960 ගණන්වල සංචාරක ව්‍යාපාරය ව්‍යාප්ත වීමට පටන් ගත් අතර, දැනටමත් දිවයිනේ ජීවත් වන මිනිස් ජනගහනයට සීමාවන් කිහිපයක් පැනවීය. කෙසේ වෙතත්, සංචාරක, ධීවර හා ගොවිතැන් කර්මාන්තවල අවස්ථා ඉක්වදෝරයේ ප්‍රධාන භූමියෙන් දුප්පත් ධීවරයින් සහ ගොවීන් විශාල ප්‍රමාණයක් ආකර්ෂණය කර ගත්තේය. 1990 සහ 2000 ගණන් වලදී, ප්‍රාදේශීය ජනගහනයේ කොටස් සහ ගැලපගෝස් ජාතික වනෝද්‍යාන සේවය අතර ප්‍රචණ්ඩ ගැටුම් ඇති වූ අතර, යෝධ ඉබ්බන් අල්ලා මරා දැමීම සහ ඉහළ වාර්ෂික මුහුදු පිපිඤ්ඤා කෝටා ලබා ගැනීම සඳහා ගැලපගෝස් ජාතික වනෝද්‍යාන සේවයේ කාර්ය මණ්ඩලය ප්‍රාණ ඇපයට තබා ගැනීම ඇතුළුව.&lt;ref&gt;{{cite journal|year=1995|title=The Sea Cucumber War|url=https://archive.org/details/sim_audubon_may-june-1995_97_3/page/n21|journal=Audubon|volume=97|issue=3|page=16|author-last=Stutz|author-first=Bruce D.}}&lt;/ref&gt;

=== 21 වන සියවස ===
2023 මැයි මාසයේදී, ක්‍රෙඩිට් සූයිස් පැවසුවේ &quot;සොබාදහම සඳහා ණය හුවමාරුව&quot; හරහා ඉක්වදෝරයේ ඩොලර් බිලියන 1.6 ක ණය මිලදී ගන්නා බවයි. එය ගැලපගෝස් සංරක්ෂණය සඳහා 2035 සහ 2040 බැඳුම්කර අඩු නිකුතු මිලකට විකුණනු ඇත. එක්සත් ජනපද ජාත්‍යන්තර සංවර්ධන මූල්‍ය සංස්ථාව මෙම ගනුදෙනුව රක්ෂණය කරයි,&lt;ref name=&quot;dw&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.dw.com/en/credit-suisse-buys-ecuador-bonds-for-galapagos-conservation/a-65533067|title=Credit Suisse buys Ecuador bonds for Galapagos conservation|date=2023-05-05|work=DW|access-date=2023-05-07|language=en}}&lt;/ref&gt; රොයිටර් පුවත් සේවයට අනුව, UBS ක්‍රෙඩිට් සූයිස් අත්පත් කර ගැනීමට පෙර &quot;වසරකට වැඩි කාලයක් වැඩ කරමින්&quot; තිබුණි.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/world/americas/ecuador-frees-cash-galapagos-conservation-with-16-bln-bond-repurchase-2023-05-05/|title=Ecuador frees cash for Galapagos conservation with $1.6 billion bond buyback|last1=Campos|first1=Rodrigo|date=2023-05-05|work=Reuters|access-date=2023-05-07|last2=Jones|first2=Marc|language=en}}&lt;/ref&gt;

== දේශපාලනය ==
[[File:Bandera_Provincia_Galápagos.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bandera_Provincia_Gal%C3%A1pagos.svg|දකුණ|thumb|200x200පික්|ගලපගෝස් පළාතේ ධජය]]ඉක්වදෝරයේ ගලපගෝස් පළාත ලෙස දූපත් පරිපාලනය කරනු ලබන අතර, එය 1973 පෙබරවාරි 18 වන දින ගිලර්මෝ රොඩ්‍රිගස් ලාරාගේ පරිපාලනය අතරතුර ජනාධිපති නියෝගයෙන් පිහිටුවන ලදී. පළාත කැන්ටන් තුනකට බෙදා ඇති අතර, ඒ සෑම එකක්ම දූපත් කණ්ඩායම් ආවරණය කරයි. අගනුවර පුවර්ටෝ බකෙරිසෝ මොරෙනෝ ය.

== ජන විකාශනය ==
පසුගිය සියවස තුළ ගැලපගෝස් දූපත් සැලකිය යුතු ජන විකාශන වෙනස්කම් අත්විඳ ඇති අතර, එය සැලකිය යුතු ජනගහන වර්ධනයක් සහ පරිණාමය වන ප්‍රජා ගතිකතාවයන් මගින් සලකුණු කර ඇත.[[File:A_woman_stands_beside_several_children_on_a_Galapagos_Island_beach_(7005078245_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:A_woman_stands_beside_several_children_on_a_Galapagos_Island_beach_(7005078245_cropped).jpg|දකුණ|thumb|250x250පික්|1920 ගණන්වල ගැලපගෝස් වෙරළ තීරයේ ඉක්වදෝරියානු දරුවන්]]

=== කාලයත් සමඟ ජනගහන වර්ධනය ===

* 1941: ආසන්න වශයෙන් 810 වැසියන්.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History of Galápagos |url=https://www.galapagos.org/about_galapagos/history/ |access-date=2025-03-29 |website=Galápagos Conservancy |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Golias |first=Kelsey |date=2024-02-06 |title=Galapagos First Inhabitants |url=https://www.galapagosislands.com/blog/galapagos-inhabitants/ |access-date=2025-03-29 |website=Galapagos Travel Center |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 1960 ගණන්: ජනගහනය 3,000 දක්වා වැඩි විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Galapagos Islands {{!}} Places {{!}} WWF |url=https://www.worldwildlife.org/places/the-galapagos |access-date=2025-03-29 |website=World Wildlife Fund |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* 1972: සංගණනයේදී පදිංචිකරුවන් 3,488 ක් වාර්තා විය.
* 1980 ගණන්: ජනගහනය 15,000 ඉක්මවීය.
* 2010: වැසියන් 25,124.
* 2022: සංගණනයට අනුව පදිංචිකරුවන් 28,583 ක් වාර්තා විය.

මෙම වේගවත් වර්ධනයට සංචාරක ව්‍යාපාරය වැඩිවීම සහ ඉක්වදෝරයේ ප්‍රධාන භූමියෙන් සංක්‍රමණය වීම වැනි සාධක බලපා ඇත. ස්ථිර පදිංචි ජනගහනය ප්‍රධාන භූමියේ 2.1% ට සාපේක්ෂව වාර්ෂිකව ආසන්න වශයෙන් 6.4% කින් වර්ධනය වෙමින් පවතී.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Population growth and Land zoning in Galapagos |url=https://www.discoveringgalapagos.org.uk/discover/sustainable-development/a-sustainable-galapagos/population-growth-zoning/\}}&lt;/ref&gt;

=== ජනවාර්ගික සංයුතිය ===
ගැලපගෝස් පදිංචිකරුවන්ගෙන් බහුතරයක් ඉක්වදෝරියානු මෙස්ටිසෝස් වන අතර, ස්පාඤ්ඤ යටත් විජිතවාදීන්ගෙන් පැවත එන්නන් සහ ප්‍රධාන වශයෙන් ඉක්වදෝරයේ ප්‍රධාන භූමියෙන් සංක්‍රමණය වූ ස්වදේශික ස්වදේශික ඇමරිකානුවන් වේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Galapagos Guide {{!}} Galapagos Demographics and Statistics {{!}} Galapagos Travel Guide {{!}} Galapagos For Less |url=https://www.latinamericaforless.com/galapagos/travel-guides/galapagos-guide-demographics-statistics.php |access-date=2025-03-29 |website=www.latinamericaforless.com}}&lt;/ref&gt; ඊට අමතරව, මුල් යුරෝපීය සහ ඇමරිකානු පදිංචිකරුවන්ගෙන් පැවත එන්නන් සිටිති.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who lives in the Galapagos Islands? |url=https://santacruzgalapagoscruise.com/who-lives-in-the-galapagos/ |access-date=2025-03-29 |website=santacruzgalapagoscruise.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== නාගරීකරණය ===
ජනගහනයෙන් ආසන්න වශයෙන් 85% ක් නම් කරන ලද මානව භාවිත ප්‍රදේශවල ජීවත් වන අතර එය දූපත් සමූහයේ භූමි ප්‍රමාණයෙන් 3.3% ක් පමණ වේ. ඉතිරි ප්‍රදේශය ජාතික වනෝද්‍යානයේ කොටසක් ලෙස ආරක්ෂා කර ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-10-08 |title=Human History of Galápagos |url=https://exhibits.library.uvic.ca/spotlight/galapagos/feature/human-history-of-galapagos |access-date=2025-03-29 |website=Humans, History and Ecology in Galápagos - Digital Exhibits |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== සංචාරක බලපෑම ====
ගැලපගෝස් දූපත් වාර්ෂිකව සැලකිය යුතු සංචාරකයින් සංඛ්‍යාවක් ආකර්ෂණය කර ගන්නා අතර එය දේශීය ආර්ථිකයට සැලකිය යුතු ලෙස බලපෑම් කරන අතර ජනවිකාස වෙනස්කම් වලට දායක වේ. 2022 දී, දූපත් වලට සංචාරකයින් 268,000 ක් වාර්තා වූ අතර එය 2021 ට සාපේක්ෂව 96% ක වැඩිවීමකි.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Annual Report of Galapagos Visitors in 2022 |url=https://www.galapagos.gob.ec/wp-content/uploads/2023/05/GNPD-2022-ANNUAL-REPORT.pdf}}&lt;/ref&gt; COVID-19 වසංගතයට පෙර, සංචාරක ව්‍යාපාරය ගැලපගෝස් ආර්ථිකයෙන් 80% කට ආසන්න ප්‍රමාණයක් විය.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Burbano|first1=Diana V.|last2=Valdivieso|first2=Juan Carlos|last3=Izurieta|first3=Juan Carlos|last4=Meredith|first4=Thomas C.|last5=Ferri|first5=Diego Quiroga|date=2022-11-01|title=&quot;Rethink and reset&quot; tourism in the Galapagos Islands: Stakeholders' views on the sustainability of tourism development|journal=Annals of Tourism Research Empirical Insights|volume=3|issue=2|pages=100057|doi=10.1016/j.annale.2022.100057|issn=2666-9579|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-14 |title=The Galápagos Islands: Economy over Ecosystems |url=https://hir.harvard.edu/the-galapagos-islands-economy-over-ecosystems/ |access-date=2025-03-29 |website=Harvard International Review |language=en}}&lt;/ref&gt; සංචාරක ව්‍යාපාරය මත මෙම දැඩි ලෙස රඳා පැවතීම දෙදහසකට අධික පදිංචිකරුවන්ට රැකියා අවස්ථා ඇතුළුව ආර්ථික ප්‍රතිලාභ ලබා ගැනීමට හේතු වී තිබේ. කෙසේ වෙතත්, වැඩිවන සංචාරකයින් සංඛ්‍යාව පාරිසරික තිරසාරභාවය සහ දූපත් වල අද්විතීය පරිසර පද්ධති සංරක්ෂණය කිරීම පිළිබඳ කනස්සල්ල ද මතු කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=economy Archives |url=https://www.discoveringgalapagos.org.uk/tag/economy/ |access-date=2025-03-29 |website=Discovering Galapagos |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
== සංචාරක කර්මාන්තය ==
[[File:Water_taxi_in_Puerto_Ayora_on_the_Island_of_Santa_Cruz_in_the_Galapagos_photo_by_Alvaro_Sevilla_Design.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Water_taxi_in_Puerto_Ayora_on_the_Island_of_Santa_Cruz_in_the_Galapagos_photo_by_Alvaro_Sevilla_Design.JPG|දකුණ|thumb|250x250පික්|පුවර්ටෝ අයෝරා හි ජල කුලී රථය (2011)]]
[[File:Outside_of_Seymour_Airport_in_Baltra_Island_(New).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Outside_of_Seymour_Airport_in_Baltra_Island_(New).jpg|දකුණ|thumb|250x250පික්|බෝල්ට්‍රා හි සේමූර් ගුවන්තොටුපළ (2013)]]
ගැලපගෝස් වෙත ගුවන් ගමන් සඳහා විකල්ප දූපත් දෙකකට සීමා වේ: සැන් ක්‍රිස්ටෝබල් (සැන් ක්‍රිස්ටෝබල් ගුවන්තොටුපළ) සහ බැල්ට්‍රා (සේමූර් ගුවන්තොටුපළ).&lt;ref&gt;{{cite web |title=Información de interés para la llegada a las islas |url=https://galapagos.gob.ec/informacion-de-interes-para-la-llegada-a-las-islas/ |access-date=2023-07-01 |website=galapagos.gob.ec |publisher=Gobierno de la República del Ecuador |language=Spanish |quote=}}&lt;/ref&gt; පුද්ගලික ගුවන් යානා බැල්ට්‍රා භාවිතා කළ යුත්තේ එය රාත්‍රී ගුවන් යානා නවාතැන් පහසුකම් සහිත ගුවන් තොටුපළක් වන බැවිනි. බෝල්ට්‍රා හි සෙමූර් ගුවන්තොටුපළ මෑතකදී (2012–2013) ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද්දේ විශාල ගුවන් යානා නවාතැන් ගැනීම සඳහා ය.

1969 වන තෙක් සංචාරය කිරීමට ඇති එකම මාර්ගය පුද්ගලික හෝ කුලී නෞකාවකි. ෆොරස්ට් නෙල්සන්ගේ හෝටලය ගැලපගෝස් 1969 අප්‍රේල් මාසයේදී පළමු සංවිධානාත්මක චාරිකා ආරම්භ කරන තෙක් නිත්‍ය ගුවන් සේවාවක් නොතිබුණි. ඉක්මනින්ම අනෙකුත් සංචාරක සමාගම් සංචාරක නැව් සහ යාත්‍රා ගෙන ආ අතර, දේශීය ධීවරයින් ඔවුන්ගේ ලී බෝට්ටු අමුත්තන් සමඟ ප්‍රාථමික චාරිකා සඳහා පරිවර්තනය කිරීමට පටන් ගත්හ. මෙම යාත්‍රා ගැලපගෝස් හි රාත්‍රී නවාතැන් සඳහා ප්‍රධාන මූලාශ්‍රය විය.[15] අද වන විට රාත්‍රී අමුත්තන් සඳහා සන්නද්ධ යාත්‍රා සහ නැව් 85 ක් පමණ ඇත. 2006 දී බෝල්ට්‍රා හමුදා පාලනය යටතේ පැවති දූපත සීමිත රාත්‍රී කඳවුරු බැඳීම සඳහා විවෘත කරන ලදී. වෙරළ තීරයේ රාත්‍රී නවාතැන් සඳහා බෝල්ට්‍රා හට හමුදා රජයෙන් අවසර පත්‍ර අවශ්‍ය වේ. අනෙකුත් ජනාවාස වූ දූපත් ද ප්‍රදේශවාසීන්ට &quot;විනෝදාත්මක&quot; භාවිතය ලෙස නම් කර ඇති වෙරළ තීරයන්හි කඳවුරු බැඳීමට ඉඩ සලසයි. මෙම කඳවුරු බැඳීමේ බලපත්‍ර සියල්ලම පුද්ගලයින් සංඛ්‍යාවට සහ රාත්‍රී ගණනට සීමා වන අතර බොහෝ රාත්‍රී තුනක් නොඉක්මවිය යුතුය.

සැන් ක්‍රිස්ටෝබල්, සැන්ටා කෲස්, ෆ්ලෝරියානා සහ ඉසබෙලා යන ජනාවාස දූපත් වල ගොඩබිම් පදනම් කරගත් හෝටල් විවෘත වෙමින් පවතී. 2012 වන විට, ගැලපගෝස් වෙත පැමිණෙන අමුත්තන්ගෙන් අඩකට වඩා දිවා බෝට්ටු සහ මෙම කුඩා හෝටල් භාවිතා කරමින් තම සංචාර සිදු කළහ. අවන්හල්, පහසු ප්‍රවේශය සහ ආර්ථිකය මෙය ආකර්ශනීය සංචාරක විකල්පයක් බවට පත් කරයි.

ගැලපගෝස් හි ඇත්තේ නරඹන්නන්ගේ ස්ථාන 116 ක් පමණි: ගොඩබිම් ස්ථාන 54 ක් සහ ස්කූබා-කිමිදුම් හෝ ස්නෝකර්ලිං ස්ථාන 62 ක්. ප්‍රදේශයට ඇති බලපෑම සීමා කිරීම සඳහා කුඩා කණ්ඩායම්වලට පැය 2 සිට 4 දක්වා මාරුවීම් වලින් පමණක් සංචාරය කිරීමට අවසර ඇත. සියලුම කණ්ඩායම් සමඟ බලපත්‍රලාභී මාර්ගෝපදේශකයින් සිටී.

== පාරිසරික ආරක්ෂණ ප්‍රතිපත්තිය ==
[[File:(Pelecanus_occidentalis)_Tortuga_Bay_on_the_Island_of_Santa_Cruz,_Galápagos.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:(Pelecanus_occidentalis)_Tortuga_Bay_on_the_Island_of_Santa_Cruz,_Gal%C3%A1pagos.JPG|දකුණ|thumb|250x250පික්|දුඹුරු පෙලිකන් (පෙලෙකනස් ඔක්සිඩෙන්ටලිස්), ටෝර්ටුගා බොක්ක]]
[[File:Iguanamarina.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Iguanamarina.jpg|දකුණ|thumb|250x250පික්|සමුද්‍ර ඉගුවානා]]
[[File:SulaNebouxi.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:SulaNebouxi.jpg|දකුණ|thumb|250x250පික්|නිල් පාද සහිත බූබි]]
[[File:Gigantic_Turtle_on_the_Island_of_Santa_Cruz_in_the_Galapagos.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gigantic_Turtle_on_the_Island_of_Santa_Cruz_in_the_Galapagos.JPG|දකුණ|thumb|250x250පික්|සැන්ටා කෲස් දූපතේ ගැලපගෝස් කැස්බෑවා]]
[[File:Galapagos-dove.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Galapagos-dove.jpg|දකුණ|thumb|250x250පික්|එස්පානෝලා දූපතේ ගැලපගෝස් පරෙවියා]]
[[File:Waved_Albatross_(Phoebastria_irrorata)_-Espanola_-Punta_Suarez3.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Waved_Albatross_(Phoebastria_irrorata)_-Espanola_-Punta_Suarez3.jpg|දකුණ|thumb|250x250පික්|එස්පානෝලා හි රැලි සහිත ඇල්බට්‍රොස්]]
[[File:Galapagos_penguin_(Spheniscus_mendiculus).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Galapagos_penguin_(Spheniscus_mendiculus).jpg|දකුණ|thumb|341x341පික්|බාර්ටොලෝම් දූපතේ ගැලපගෝස් පෙන්ගුයින්]]
[[File:Common_Bottlenose_Dolphin_(Tursiops_truncatus)_-_Galapagos_(2225816313).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Common_Bottlenose_Dolphin_(Tursiops_truncatus)_-_Galapagos_(2225816313).jpg|දකුණ|thumb|250x250පික්|දූපත් වලින් වෙරළට පැන යන බෝතල්නාස ඩොල්ෆින්]]
[[File:Sea_lion_sleeping_on_bench_in_Puerto_Baquerizo_Moreno_2013.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sea_lion_sleeping_on_bench_in_Puerto_Baquerizo_Moreno_2013.JPG|දකුණ|thumb|250x250පික්|පුවර්ටෝ බකෙරිසෝ මොරෙනෝ හි උද්‍යාන බංකුවක විවේක ගන්නා වැඩිහිටි ගැලපගෝස් මුහුදු සිංහයා]]
[[File:Grapsus_grapsus_2011.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Grapsus_grapsus_2011.jpg|දකුණ|thumb|250x250පික්|පාෂාණ මත ග්‍රැප්සස් ග්‍රැප්සස්]]
[[File:School_of_Hammerhead_sharks.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:School_of_Hammerhead_sharks.jpg|දකුණ|thumb|250x250පික්|School of [[:en:Scalloped_hammerheads|scalloped hammerheads]] off [[:en:Wolf_Island|Wolf Island]]]]
ගැලපගෝස් සඳහා පළමු ආරක්ෂක නීති 1930 දී බලාත්මක කර 1936 දී අතිරේක කරන ලද නමුත්, ස්වදේශික ශාක හා සත්ත්ව විශේෂවලට සිදුවෙමින් පවතින දේ පාලනය කිරීමට ධනාත්මක පියවර ගනු ලැබුවේ 1950 ගණන්වල අග භාගයේදීය. 1955 දී, ස්වභාවධර්ම සංරක්ෂණය සඳහා වූ ජාත්‍යන්තර සංගමය ගැලපගෝස් වෙත කරුණු සෙවීමේ මෙහෙයුමක් සංවිධානය කළේය. වසර දෙකකට පසු, 1957 දී, යුනෙස්කෝව, ඉක්වදෝර රජය සමඟ සහයෝගයෙන්, සංරක්ෂණ තත්ත්වය අධ්‍යයනය කිරීමට සහ පර්යේෂණ ස්ථානයක් සඳහා ස්ථානයක් තෝරා ගැනීමට තවත් ගවේෂණයක් යවන ලදී.

1959 දී, චාල්ස් ඩාවින්ගේ &quot;විශේෂයන්ගේ සම්භවය&quot; ප්‍රකාශනයේ ශත සංවත්සර වර්ෂයේදී, ඉක්වදෝර රජය, දැනටමත් යටත් විජිතකරණය වී ඇති ප්‍රදේශ හැර, දූපත් සමූහයේ භූමි ප්‍රමාණයෙන් 97.5% ක් ජාතික වනෝද්‍යානයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කළේය. චාල්ස් ඩාවින් පදනම (CDF) එම වසරේම ආරම්භ කරන ලදී. බෙල්ජියමේ පිහිටුවන ලද ජාත්‍යන්තර රාජ්‍ය නොවන සංවිධානයක් (NGO) වන CDF හි මූලික වගකීම වන්නේ ගැලපගෝස්හි ඵලදායී කළමනාකරණය සඳහා පර්යේෂණ පැවැත්වීම සහ පර්යේෂණ සොයාගැනීම් රජයට ලබා දීමයි. CDF හි පර්යේෂණ උත්සාහයන් ආරම්භ වූයේ 1964 දී සැන්ටා කෲස් දූපතේ චාල්ස් ඩාවින් පර්යේෂණ ස්ථානය පිහිටුවීමත් සමඟ ය. මුල් වසරවලදී, හඳුන්වා දුන් විශේෂ මුලිනුපුටා දැමීම සහ දේශීය විශේෂ ආරක්ෂා කිරීම වැනි සංරක්ෂණ වැඩසටහන් පර්යේෂණ ස්ථාන නිලධාරීන් විසින් සිදු කරන ලදී. දැන් එම කටයුතුවලින් වැඩි ප්‍රමාණයක් සිදු කරනු ලබන්නේ CDF විසින් සංවර්ධනය කරන ලද පර්යේෂණ සොයාගැනීම් සහ ක්‍රමවේද භාවිතා කරමින් ගැලපගෝස් ජාතික වනෝද්‍යාන සේවය විසිනි.

1986 දී, දූපත් වටා ඇති වර්ග කිලෝමීටර් 70,000 (වර්ග සැතපුම් 27,000) සාගර රක්ෂිතයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද අතර එය ඕස්ට්‍රේලියාවේ මහා බාධක පරයට පමණක් ප්‍රමාණයෙන් දෙවැනි විය. 1990 දී, දූපත් සමූහය තල්මසුන් අභයභූමියක් බවට පත්විය. යුනෙස්කෝව 1978 දී ලෝක උරුම අඩවියක් ලෙසත්{{sfnp|Grant|2009}} 1985 දී ජෛවගෝල රක්ෂිතයක් ලෙසත් දූපත් පිළිගත්තේය. පසුව මෙය 2001 දෙසැම්බර් මාසයේදී සමුද්‍ර රක්ෂිතය ඇතුළත් කිරීම සඳහා දීර්ඝ කරන ලදී. 2010 ජූලි මාසයේදී, ලෝක උරුම කමිටුව ගලපගෝස් දූපත් පාරිසරික තර්ජන හෝ අධික ලෙස භාවිතා කිරීම නිසා වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති වටිනා ස්ථාන ලැයිස්තුවෙන් ඉවත් කිරීමට එකඟ විය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=29 July 2010 |title=Galápagos no longer on List of World Heritage in Danger – News Watch |url=http://newswatch.nationalgeographic.com/2010/07/29/galapagos-no-longer-world-heri/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120428230142/http://newswatch.nationalgeographic.com/2010/07/29/galapagos-no-longer-world-heri/ |archive-date=28 April 2012 |access-date=23 May 2012 |publisher=Blogs.nationalgeographic.com}}&lt;/ref&gt;

සැලකිය යුතු විශේෂ අතරට:

* ගැලපගෝස් පරෙවියා, සෙනයිඩා ගැලපගොඑන්සිස්, උප විශේෂ දෙකක්
* ගැලපගෝස් ෆ්ලයිකැචර්, මයියර්කස් මැග්නිරොස්ට්‍රිස්
* ගැලපගෝස් බිම් ඉගුවානා, කොනොලොෆස් විශේෂ.
* සමුද්‍ර ඉගුවානා, ඇම්බ්ලිරින්චස් ක්‍රිස්ටටස්, මුහුදේ පෝෂණය වන එකම ඉගුවානා
* ගැලපගෝස් කැස්බෑවා (ගැලපගෝස් යෝධ කැස්බෑවා), චෙලොනොයිඩිස් නිග්‍රා, ස්පාඤ්ඤ භාෂාවෙන් ගැලපගෝ ලෙස හැඳින්වේ, එය දූපත් වලට නම ලබා දුන්නේය
* ගැලපගෝස් කොළ කැස්බෑවා, චෙලෝනියා මයිඩාස් අගාසිසි, කොළ කැස්බෑවාගේ උප විශේෂයකි
* ගැලපගෝස් රේසර්, සූඩල්සොෆිස් බයිසෙරියලිස්, උප විශේෂ දෙකක් සහිත ආවේණික සර්ප විශේෂයකි
* මුහුදු පිපිඤ්ඤා, මෙම මිල අධික ආසියානු ප්‍රණීත ආහාරයේ කෝටා සම්බන්ධයෙන් ධීවරයින් සමඟ පාරිසරික සටන් ඇතිවීමට හේතුවිය
* පියාසර රහිත කොමොරන්ට්, ෆැලැක්‍රොකොරැක්ස් හැරිසි
* මහා ෆ්‍රිගේට් කුරුල්ලා සහ විශ්මයජනක ෆ්‍රිගේට් කුරුල්ලා
* නිල් පාද සහිත බූබි, සුලා නෙබොක්සි, ඔවුන් පෙම් සබඳතාවයේදී පෙන්වන ඔවුන්ගේ විශාල නිල් පාද සඳහා අමුත්තන් අතර ජනප්‍රියයි
* ගැලපගෝස් පෙන්ගුයින්, ස්ෆීනිස්කස් මෙන්ඩිකුලස්, එකම ජීවමාන නිවර්තන පෙන්ගුයින්
* රැලි සහිත ඇල්බට්‍රොස්, ෆීබස්ට්‍රියා ඉරෝරාටා, එකම ජීවමාන නිවර්තන ඇල්බට්‍රොස්
* ගැලපගෝස් උකුස්සා, බුටියෝ ගැලපගොඑන්සිස්, දූපත් වල ප්‍රධාන කසළ ඉවත් කරන්නා (ආහාර දාමයේ ඉහළින්ම) සහ &quot;පාරිසරික පොලිසිය&quot;
* ගැලපගෝස් මෝකිංබර්ඩ් ආවේණික විශේෂ හතරක්, දිවයිනෙන් දිවයිනට වෙනස් වන බව ඩාවින් දුටු පළමු විශේෂය
* ඩාවින්ගේ ෆින්ච් ලෙස ජනප්‍රියව හැඳින්වෙන ආවේණික ටැනේජර් විශේෂ දහතුනක්. ඔවුන් අතර තියුණු හොටක් සහිත බිම් ෆින්ච් ජියෝස්පිසා ඩිෆ්සිලිස් සෙප්ටෙන්ට්‍රියෝනලිස් ද සිටින අතර එය සමහර විට ලේ උරා බොන පුරුදු නිසා &quot;වැම්පයර් ෆින්ච්&quot; ලෙස හැඳින්වේ. මෙවලම් භාවිතා කරන ලී කුට්ටි ෆින්ච්, කැමරින්චස් පැලිඩස්
* ගැලපගෝස් මුහුදු සිංහයන්, සැලෝෆස් වොලෙබේකි, කැලිෆෝනියා මුහුදු සිංහයාට සමීපව සම්බන්ධ නමුත් කුඩා වේ
* එකම විශේෂයක් සහිත ආවේණික පතොක් වර්ග දෙකක්: ජැස්මිනොසෙරියස් තව්සි, කැන්ඩලබ්රා පතොක් සහ බ්‍රැචිසෙරියස් නෙසියෝටිකස්, ලාවා පතොක්

=== පාරිසරික තර්ජන ===
මිනිසුන් විසින් අහම්බෙන් හෝ කැමැත්තෙන් දූපත් වලට ගෙන එන ලද වල් එළුවන්, බළලුන් සහ ගවයන් වැනි හඳුන්වා දුන් ශාක සහ සතුන්, ගැලපගෝස් සඳහා ප්‍රධාන තර්ජනය නියෝජනය කරයි.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.latimes.com/world-nation/story/2020-05-11/pandemic-upends-life-on-isolated-idyllic-galapagos-islands|title=The islands that once inspired Charles Darwin struggle to adapt to the coronavirus|date=11 May 2020|access-date=29 May 2020|agency=[[Associated Press]]|language=en-US|via=[[Los Angeles Times]]}}&lt;/ref&gt; ප්‍රජනනය කිරීමට ඉක්මන් වන අතර ස්වාභාවික විලෝපිකයන් නොමැතිව, මෙම පිටසක්වල විශේෂ දේශීය විශේෂවල වාසස්ථාන විනාශ කළේය. දූපත් වල ස්වාභාවික විලෝපිකයන් නොමැති දේශීය සතුන්, හඳුන්වා දුන් විලෝපිකයන්ට අනාරක්ෂිත ය.

අද වන විට හඳුන්වා දුන් ශාක විශේෂ 700 කට වඩා තිබේ. දේශීය හා ආවේණික විශේෂ 500 ක් පමණි. මෙම වෙනස දූපත් සහ ඒවායේ වාසය කරන ස්වාභාවික විශේෂ සඳහා ප්‍රධාන ගැටළුවක් නිර්මාණය කරයි. මෙම ශාක විශාල ප්‍රදේශ ආක්‍රමණය කර සැන් ක්‍රිස්ටෝබල්, ෆ්ලෝරියානා, ඉසබෙලා සහ සැන්ටා කෲස් යන තෙතමනය සහිත කලාපවල ආවේණික විශේෂ විනාශ කර ඇත. වඩාත් හානිකර හඳුන්වා දුන් ශාක අතර ගුවාබා හෝ පේර (සයිඩියම් ගුජාවා), අලිගැටපේර (පර්සියා ඇමරිකානා), කැස්කරිලා (සින්චෝනා පුබ්සෙන්ස්) බෝල්සා (ඔක්‍රෝමා පිරමිඩේල්), හිල් රාස්ප්බෙරි (රූබස් නිවියස්), විවිධ සිට්‍රස් (තැඹිලි, මිදි, ලෙමන්), ෆ්ලොරිපොන්ඩියෝ, හිගුරිල්ලා (රිසිනස් කොමියුනිස්) ගස් සහ අලි තණකොළ, පෙනිසෙටම් පර්පියුරියම් ඇතුළත් වේ.

බොහෝ විශේෂයන් මුහුදු කොල්ලකරුවන් විසින් ගලපගෝස් වෙත හඳුන්වා දෙන ලදී. බ්‍රිතාන්‍ය මුහුදු කොල්ලකරුවන් තමන් විසින්ම දූපත් වල මුදා හරින ලද එළුවන් අනුභව කළ බව දැන, පේරු හි වයිස්රෝයි සඳහන් කරන ලේඛන තෝර් හෙයර්ඩාල් උපුටා දැක්වීය, එළුවන් තුරන් කිරීම සඳහා එහි බල්ලන් නිදහස් කරන ලෙස නියෝග කළේය.&lt;ref name=&quot;Heyerdahl&quot;&gt;Heyerdahl, Thor; &amp; Skjolsvold, Arne (1956). &quot;Archaeological Evidence of Pre-Spanish Visits to the Galápagos Islands&quot;, Memoirs 12, Society for American Archaeology.&lt;/ref&gt; තවද, ජෝස් ද විලාමිල් විසින් ෆ්ලෝරියානාහි ජනපදකරණය අසාර්ථක වූ විට, ෆ්ලෝරියානාහි ගොවිපලවලින් එළුවන්, බූරුවන්, ගවයන් සහ අනෙකුත් සතුන් පසුකාලීන ජනපදකරණයේ අරමුණින් වෙනත් දූපත් වෙත මාරු කරන ලෙස ඔහු නියෝග කළේය.

කළු මීයා (රැටස් රැටස්) කුඩා ගැලපගෝස් ඉබ්බන් කූඩුවෙන් පිටවන විට පහර දෙයි, එබැවින් පින්සන්හිදී ඔවුන් වසර 50 කට වැඩි කාලයක් ප්‍රජනනය නැවැත්වීය; එම දූපතේ වැඩිහිටියන් පමණක් හමු විය.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Nicholls, Henry|date=15 May 2013|title=Invasive species: The 18-km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; rat trap|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2013-05-16_497_7449/page/306|journal=Nature|volume=497|issue=7449|pages=306–308|bibcode=2013Natur.497..306N|doi=10.1038/497306a|pmid=23676736|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; තවද, කළු මීයා දක්නට ලැබෙන තැන, ආවේණික මීයා අතුරුදහන් වී ඇත. ගවයන් සහ බූරුවන් පවතින සියලුම වෘක්ෂලතාදිය අනුභව කරන අතර හිඟ ජලය සඳහා දේශීය විශේෂ සමඟ තරඟ කරයි. 1959 දී ධීවරයින් පින්ටා දූපතට පිරිමියෙකු සහ ගැහැණු එළුවන් දෙදෙනෙකු හඳුන්වා දුන්හ; 1973 වන විට, ජාතික වනෝද්‍යාන සේවය විසින් එළුවන්ගේ ජනගහනය පුද්ගලයන් 30,000 කට වඩා වැඩි බව ඇස්තමේන්තු කරන ලදී. 1967 දී මාර්චෙනා සහ 1971 දී රබීඩා වෙත එළුවන් හඳුන්වා දෙන ලදී. කෙසේ වෙතත්, එළු මුලිනුපුටා දැමීමේ වැඩසටහනක් මගින් පින්ටා සහ සන්තියාගෝ වලින් එළුවන් සහ ඉසබෙලා වලින් එළුවන් ඉවත් කරන ලදී,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Invasive Species |url=http://www.galapagos.org/conservation/conservation/conservationchallenges/invasive-species/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160607143022/http://www.galapagos.org/conservation/conservation/conservationchallenges/invasive-species/ |archive-date=7 June 2016 |access-date=1 June 2016 |website=Galapagos Conservancy}}&lt;/ref&gt; සහ 2006 වන විට, ස්වදේශික නොවන ක්ෂීරපායින් නිසා දරුණුතම ගැටළු ඇති විශාලතම දූපත් වන සන්තියාගෝ සහ ඉසබෙලා වලින් සියලුම වල් ඌරන්, බූරුවන් සහ වඳ නොවන එළුවන් ඉවත් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Isabela1&quot;&gt;{{cite web |title=Project Isabela |url=http://www.galapagos.org/conservation/conservation/project-areas/ecosystem-restoration/project-isabela/ |access-date=21 December 2016 |publisher=[[Galapagos Conservancy]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Isabela2&quot;&gt;{{cite web |author=John |date=5 March 2015 |title=Project Isabela: When Slaughtering 250,000 Goats Meant Saving A Species |url=http://all-that-is-interesting.com/project-isabela |access-date=21 December 2016 |publisher=All That Is Interesting}}&lt;/ref&gt;

කුඩා ස්වදේශික නොවන පෘෂ්ඨවංශීන් විශේෂ හයක් ගැලපගෝස් හි ස්වයංපෝෂිත ජනගහනයක් ස්ථාපිත කර ඇති අතර ඒවා ආක්‍රමණශීලී විය හැකිය: ෆවුලර්ගේ නාසය සහිත ගස් ගෙම්බා ස්කිනැක්ස් ක්වින්ක්ෆැසියාටස්, පොදු ගෘහ හූනන් හෙමිඩැක්ටිලස් ෆ්‍රෙනාටස්, වැලපෙන හූනන් ලෙපිඩොඩැක්ටිලස් ලුගුබ්‍රිස්, වාමන හූනන් ගොනටෝඩස් කොඩිස්කුටේටස්, පීටර්ස්ගේ කොළ ඇඟිලි හූනන් ෆිලෝඩැක්ටිලස් රයිසි, සහ සුමට-බිල් සහිත ඇනි ක්‍රොටෝෆාගා ඇනි. ගෘහාශ්‍රිත කුකුළු ගැලස් ගැලස් වල වල් ගහනය පවතින අතර, ඒවාට ස්වයංපෝෂිත ජනගහනයක් සිටිය හැකි නමුත් සාක්ෂි අපැහැදිලි ය.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Cisneros-Heredia|first=Diego F|date=22 February 2018|title=Non-native small terrestrial vertebrates in the Galapagos|journal=PeerJ Preprints|language=en|doi=10.7287/peerj.preprints.26563v1|issn=2167-9843|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Cisneros-Heredia |first=Diego F. |title=Understanding Invasive Species in the Galapagos Islands |date=2018 |publisher=Springer, Cham |isbn=9783319671765 |series=Social and Ecological Interactions in the Galapagos Islands |pages=95–139 |language=en |chapter=The Hitchhiker Wave: Non-native Small Terrestrial Vertebrates in the Galapagos |doi=10.1007/978-3-319-67177-2_7}}&lt;/ref&gt;

ජනාවාස වූ දූපත් වල වේගයෙන් වර්ධනය වන කුකුළු කර්මාන්තය දේශීය සංරක්ෂණවාදීන්ගේ කනස්සල්ලට හේතු වී ඇති අතර, ගෘහස්ථ පක්ෂීන් ආවේණික වල් පක්ෂි ජනගහනයට රෝග හඳුන්වා දිය හැකි බවට ඔවුන් බිය වෙති.

ගැලපගෝස් සමුද්‍ර අභයභූමිය සංවර්ධනයේ අනෙකුත් ගැටළු වලට අමතරව නීති විරෝධී ධීවර කටයුතු රාශියකින් තර්ජනයට ලක්ව ඇත.&lt;ref name=&quot;Carr2013&quot;&gt;{{cite journal|author1=Carr, Lindsey A|author2=Stier, Adrian C|author3=Fietz, Katharina|author4=Montero, Ignacio|author5=Gallagher, Austin J|author5-link=Austin Gallagher|author6=Bruno, John F|year=2013|title=Illegal shark fishing in the Galápagos Marine Reserve|url=https://blog1.miami.edu/sharklab/wp-content/uploads/sites/28/2018/08/Carr-et-al-2013.pdf|url-status=live|journal=[[Marine Policy]]|volume=39|pages=317–321|bibcode=2013MarPo..39..317C|doi=10.1016/j.marpol.2012.12.005|archive-url=https://web.archive.org/web/20130409152642/http://rjd.miami.edu/assets/pdfs/pubs/Carr%20et%20al%202013.pdf|archive-date=9 April 2013|access-date=12 March 2013}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; සමුද්‍ර රක්ෂිතයට ඇති වඩාත්ම දැවෙන තර්ජනය පැමිණෙන්නේ රක්ෂිතය තුළ නීති විරෝධී ලෙස සමුද්‍ර ජීවීන් ඉලක්ක කරගත් දේශීය, ප්‍රධාන භූමි සහ විදේශීය මසුන් ඇල්ලීමෙනි,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Urbina |first=Ian |date=1 November 2020 |title=China's Outlaw Fishermen. Le Monde Diplomatique |url=https://mondediplo.com/2020/11/05fishing |access-date= |website=}}&lt;/ref&gt; එනම් මෝරුන් (මිටි හිස් සහ අනෙකුත් විශේෂ) ඔවුන්ගේ වරල් සඳහා,&lt;ref name=&quot;Carr2013&quot; /&gt; සහ කන්නයෙන් පිටත මුහුදු පිපිඤ්ඤා අස්වැන්න. සංවර්ධනය ගොඩබිම සහ මුහුදු විශේෂ දෙකටම තර්ජනය කරයි. ඉහළ උපත් අනුපාත සහ නීති විරෝධී සංක්‍රමණ මගින් පෝෂණය වන සංචාරක කර්මාන්තයේ සහ දේශීය ජනගහනයේ වර්ධනය දූපත් සමූහයේ වනජීවීන්ට තර්ජනයක් වේ. 2001 දී ජෙසිකා තෙල් ටැංකිය බිම හෙළීම සහ ඉන් පසුව ඇති වූ තෙල් කාන්දුව මෙම තර්ජනය ලෝක අවධානයට යොමු කළේය.

2007 දී යුනෙස්කෝව විසින් ගලපගෝස් දූපත් ඔවුන්ගේ ලෝක උරුම ලැයිස්තුවට ඇතුළත් කළේ ආක්‍රමණශීලී විශේෂ, අසීමිත සංචාරක ව්‍යාපාරය සහ අධික ලෙස මසුන් ඇල්ලීම හේතුවෙන් එල්ල වන තර්ජන නිසාය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World Heritage in Danger List |url=https://whc.unesco.org/en/danger/ |access-date=8 August 2007 |publisher=UNESCO World Heritage}}&lt;/ref&gt; 2010 ජූලි 29 වන දින, ලෝක උරුම කමිටුව ගැලපගෝස් දූපත් ලැයිස්තුවෙන් ඉවත් කිරීමට තීරණය කළේ කමිටුව මෙම ගැටළු විසඳීමේදී ඉක්වදෝරය සැලකිය යුතු ප්‍රගතියක් ලබා ඇති බව සොයා ගත් බැවිනි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World Heritage Committee inscribes the Tombs of Buganda Kings (Uganda) and removes Galápagos Islands (Ecuador) |url=https://whc.unesco.org/en/news/636 |access-date=30 July 2010 |publisher=UNESCO World Heritage}}&lt;/ref&gt;

2008 ජනවාරි 28 වන දින, ගැලපගෝස් ජාතික වනෝද්‍යාන නිලධාරි වික්ටර් කැරියන් නිවේදනය කළේ පින්ටා හි ගලපගෝස් දූපත් ස්වභාව රක්ෂිතයේදී මුහුදු සිංහයන් 53 දෙනෙකු (පැටවුන් 13 ක්, තරුණයන් 25 ක්, පිරිමි 9 ක් සහ ගැහැණු සතුන් 6 ක්) මරා දැමූ බවත්, ඔවුන්ගේ හිස් ඔවුන්ගේ හිස යටපත් කර ඇති බවත්ය. 2001 දී දඩයම්කරුවන් පිරිමි මුහුදු සිංහයන් 35 දෙනෙකු මරා දැමූහ.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/7214860.stm|title=BBC NEWS, Sea lions massacred in Galápagos|date=29 January 2008|work=BBC News|access-date=23 May 2012}}&lt;/ref&gt;

නිව් 7 වොන්ඩර්ස් ඔෆ් නේචර් පදනම විසින් ගැලපගෝස් දූපත් නිව් 7 වොන්ඩර්ස් ඔෆ් නේචර් වලින් එකක් වීමට අපේක්ෂකයෙකු ලෙස කෙටි ලැයිස්තුගත කරන ලදී. 2009 පෙබරවාරි වන විට, දූපත් සමූහය දූපත් සඳහා වන කාණ්ඩය වන B කාණ්ඩයේ පළමු ස්ථානයට පත්විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=New 7 Wonders of the World: Live Ranking |url=http://www.new7wonders.com/nature/en/liveranking/ |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090705105855/http://www.new7wonders.com/nature/en/liveranking/ |archivedate=5 July 2009}}&lt;/ref&gt;

දූපත් වල ජෛව විවිධත්වය විවිධ මූලාශ්‍රවලින් තර්ජනයට ලක්ව ඇත. මිනිස් ජනගහනය වසරකට 8% ක වේගයකින් වර්ධනය වෙමින් පවතී (1995). හඳුන්වා දුන් විශේෂ හානි සිදු කර ඇති අතර, 1996 දී ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 5 ක, පස් අවුරුදු මුලිනුපුටා දැමීමේ සැලැස්මක් එළුවන්, මීයන්, මුවන් සහ බූරුවන් වැනි හඳුන්වා දුන් විශේෂ දූපත් වලින් ඉවත් කිරීමේ උත්සාහයක් ලෙස ආරම්භ කරන ලදී. මීයන් හැර, ව්‍යාපෘතිය අත්‍යවශ්‍යයෙන්ම 2006 දී නිම කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Isabela1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Isabela2&quot; /&gt; රබිඩා සහ පින්සෝන් හි කුඩා ගැලපගෝස් දූපත් වලින් පමණක් මීයන් ඉවත් කර ඇත.&lt;ref name=&quot;Isabela3&quot;&gt;{{cite web |title=Post-Rat Eradication and Monitoring on Pinzón |url=http://www.galapagos.org/conservation/conservation/project-areas/ecosystem-restoration/rat-eradication/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161218183822/http://www.galapagos.org/conservation/conservation/project-areas/ecosystem-restoration/rat-eradication/ |archive-date=18 December 2016 |access-date=21 December 2016 |publisher=[[Galapagos Conservancy]]}}&lt;/ref&gt;

එල් නිනෝ සමුද්‍ර පරිසර පද්ධතියට අහිතකර ලෙස බලපා ඇත. 2001 ජනවාරි මාසයේදී, අතරමං වූ ටැංකියකින් තෙල් තට්ටුවක් දූපත් වලට තර්ජනයක් වූ නමුත්, සුළං සහ මාරු වන සාගර ධාරා විශාල හානියක් සිදු වීමට පෙර තෙල් විසුරුවා හැරීමට උපකාරී විය. 1982–83 කාලයේ ඇති වූ විනාශකාරී එල් නිනෝ තත්ත්වය නිසා ගැලපගෝස් හි සාමාන්‍ය වර්ෂාපතනයට වඩා හය ගුණයකින් පමණ වර්ෂාපතනයක් ලැබුණු අතර එය වනජීවී ව්‍යසනයක් ඇති කළේය.&lt;ref name=&quot;Galpagos-Islands&quot;&gt;{{cite web |title=Galapagos: El Niño and La Niña |url=https://www.galapagos-islands.com/2018/05/galapagos-el-nino-and-la-nina.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181109070745/https://www.galapagos-islands.com/2018/05/galapagos-el-nino-and-la-nina.html |archive-date=9 November 2018 |access-date=9 November 2018}}&lt;/ref&gt; 1997–98 එල් නිනෝ තත්ත්වය දූපත් අවට ජලයේ වනජීවීන්ට අහිතකර ලෙස බලපෑවේ ජලය සාමාන්‍යයට වඩා 5 °C (9 °F) උණුසුම් වූ බැවිනි. කොරල්පර සහ බානකල් වලට හානි සිදු වූ අතර, මිටි හිස සහිත මෝරුන් පලවා හරින ලද අතර, 1997–98 දී දිවයිනේ බොහෝ මුහුදු පක්ෂීන් බෝ කිරීමට අසමත් විය. ඔවුන් පෝෂණය කරන හරිත ඇල්ගී ආහාරයට ගත නොහැකි රතු ඇල්ගී මගින් ප්‍රතිස්ථාපනය වීමත් සමඟ සාගර ඉගුවානා මරණ අනුපාතය ඉහළ ගියේය. 1982–83 එල් නිනෝ සමයේදී, සාගර ඉගුවානා වලින් 70% ක් මේ නිසා කුසගින්නේ මිය ගියහ.&lt;ref name=&quot;Galápagos Islands 2010&quot;&gt;&quot;Galápagos Islands&quot; in ''The Hutchinson Unabridged Encyclopedia with Atlas and Weather guide'' (2010). Abington: Helicon.&lt;/ref&gt;

== සටහන් ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot; /&gt;

== යොමු කිරීම් ==
[[ප්‍රවර්ගය:වීඩියෝ ක්ලිප ඇතුළත් ලිපි]]
[[ප්‍රවර්ගය:Wikipedia articles incorporating text from the 1911 Encyclopædia Britannica]]
[[ප්‍රවර්ගය:Wikipedia articles incorporating a citation from the 1911 Encyclopaedia Britannica with Wikisource reference]]
[[ප්‍රවර්ගය:CS1 ස්පාඤ්ඤ-භාෂා මූලාශ්‍ර (es)]]
[[ප්‍රවර්ගය:Coordinates on Wikidata]]
[[ප්‍රවර්ගය:Pages using gadget WikiMiniAtlas]]
&lt;references /&gt;
{{ඕෂනියාවේ ස්වෛරී රාජ්‍යයන් සහ පරායත්ත භූමි ප්‍රදේශ ලැයිස්තුව}}</text>
      <sha1>oxmrzt2fvr695rkq8bp2dik0wxu4a4r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>පාස්කු දූපත</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184414</id>
    <revision>
      <id>802487</id>
      <parentid>798268</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T21:50:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="249258" sha1="00orapggcik9h10d56fu6535ug7ph1d" xml:space="preserve">{{තොරතුරු කොටුව යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවි|WHS=[[රාපා නුයි ජාතික වනෝද්‍යානය]]|image=Moai Rano raraku.jpg|caption=පාස්කු දූපතේ රානෝ රරාකු හි මෝයි|Criteria=සංස්කෘතික: i, iii, v|ID=715|Year=1995}}'''පාස්කු දූපත''' ( {{Langx|es|Isla de Pascua}}  , {{IPA|es|ˈizla ðe ˈpaskwa|}} ; '''{{Langx|rap|Rapa Nui}}   ,''' {{IPA|rap|ˈɾapa ˈnu.i|}} ) යනු [[ඕෂනියාව|ඕෂනියාවේ]] පොලිනීසියානු ත්‍රිකෝණයේ ගිනිකොන දෙසින් පිහිටි ගිනිකොනදිග [[ශාන්තිකර සාගරය|පැසිෆික් සාගරයේ]] [[චිලී]] රාජ්‍යයේ දූපතක් සහ විශේෂ භූමි ප්‍රදේශයකි. මෙම දූපත මුල් කාලීන රාපා නුයි ජනතාව විසින් නිර්මාණය කරන ලද ''මෝයි'' ලෙස හඳුන්වන ස්මාරක ප්‍රතිමා 1,000 කට ආසන්න ප්‍රමාණයක් සඳහා ප්‍රසිද්ධය. 1995 දී [[යුනෙස්කෝ|යුනෙස්කෝව]] පාස්කු දූපත [[යුනෙස්කෝ ලෝක ‍උරුම අඩවි|ලෝක උරුම අඩවියක්]] ලෙස නම් කළ අතර දිවයිනේ වැඩි කොටසක් රාපා නුයි ජාතික වනෝද්‍යානය තුළ ආරක්ෂා කර ඇත. ස්පාඤ්ඤ භාෂාව නිල භාෂාවක් වන පොලිනීසියාවේ ඇති එකම භූමිය ද පාස්කු දූපතයි.

දිවයිනේ පොලිනීසියානු වැසියන් මුලින්ම දිවයිනට පැමිණියේ කවදාද යන්න පිළිබඳව විශේෂඥයින් වෙනස් වේ. බොහෝ පර්යේෂකයන්  ඔවුන් ක්‍රි.ව. 800 දී පමණ පැමිණි බවට සාක්ෂි උපුටා දක්වමින්, 2007 අධ්‍යයනයකින් ඔවුන්ගේ පැමිණීම 1200 ට ආසන්න බව යෝජනා කරන ප්‍රබල සාක්ෂි සපයන ලදී. &lt;ref name=&quot;terry_hunt&quot;&gt;{{Cite journal|last=Hunt|first=T.|year=2006|title=Rethinking the Fall of Easter Island|url=https://archive.org/details/sim_american-scientist_september-october-2006_94_5/page/412|journal=American Scientist|volume=94|issue=5|page=412|doi=10.1511/2006.61.1002|quote=Corrections in radiocarbon dating suggests that the first settlers arrived from other Polynesia islands around 1200 A.D.}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Dangerfield |first=Whitney |date=31 March 2007 |title=The Mystery of Easter Island |url=https://www.smithsonianmag.com/travel/the-mystery-of-easter-island-151285298/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220501195353/https://www.smithsonianmag.com/travel/the-mystery-of-easter-island-151285298/ |archive-date=1 May 2022 |access-date=10 December 2020 |website=[[Smithsonian (magazine)|Smithsonian Magazine]]}}&lt;/ref&gt; දිවයිනේ අතිවිශාල ගල් ''මෝයි'' සහ අනෙකුත් කෞතුක වස්තු මගින් සාක්ෂි දරන පරිදි, වැසියන් සමෘද්ධිමත් හා කඩිසර සංස්කෘතියක් නිර්මාණය කළහ. වගාව සඳහා ඉඩම් එළිපෙහෙළි කිරීම සහ පොලිනීසියානු මීයා හඳුන්වාදීම ක්‍රමයෙන් [[වන විනාශය|වන විනාශයට]] හේතු විය. &lt;ref name=&quot;terry_hunt&quot; /&gt; 1722 දී යුරෝපීයයන් පැමිණෙන විට, දිවයිනේ ජනගහනය 2,000 සිට 3,000 දක්වා ඇස්තමේන්තු කර තිබුණි. යුරෝපීය රෝග, 1860 ගණන්වල පේරු වහල් වැටලීම් ගවේෂණ සහ ටහිටි වැනි අනෙකුත් දූපත් වෙත සංක්‍රමණය වීම ජනගහනය තවදුරටත් ක්ෂය කළ අතර, 1877 දී එය ස්වදේශික වැසියන් 111 දක්වා අඩු කළේය. &lt;ref name=&quot;peiser&quot;&gt;{{Cite journal|last=Peiser, B.|year=2005|title=From Genocide to Ecocide: The Rape of Rapa Nui|url=http://www.uri.edu/artsci/ecn/starkey/ECN398%20-Ecology,%20Economy,%20Society/RAPANUI.pdf|journal=Energy &amp; Environment|volume=16|issue=3&amp;4|pages=513–539|bibcode=2005EnEnv..16..513P|citeseerx=10.1.1.611.1103|doi=10.1260/0958305054672385|issn=0958-305X|archive-url=https://web.archive.org/web/20100610062402/http://www.uri.edu/artsci/ecn/starkey/ECN398%20-Ecology,%20Economy,%20Society/RAPANUI.pdf|archive-date=10 June 2010}}&lt;/ref&gt;

1888 දී චිලී රාජ්‍යය පාස්කු දූපත ඈඳා ගත්තේය . 1966 දී රාපා නුයි ජනතාවට චිලී පුරවැසිභාවය පිරිනමන ලදී. 2007 දී, දිවයිනට &quot;විශේෂ භූමියක්&quot; ( {{Langx|es|territorio especial}}   යන ව්‍යවස්ථාමය තත්ත්වය හිමි විය. ). පරිපාලනමය වශයෙන්, එය වල්පරයිසෝ කලාපයට අයත් වන අතර, ඉස්ලා ඩි පැස්කුවා පළාතේ තනි කොමියුනයක් ( ඉස්ලා ඩි පැස්කුවා ) සමන්විත වේ. &lt;ref&gt;{{Citation|title=List of Chilean Provinces|url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=1026285|archive-url=https://web.archive.org/web/20120910034328/http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=1026285|publisher=Congreso Nacional|access-date=20 February 2013|archive-date=10 September 2012}}&lt;/ref&gt; 2017 චිලී සංගණනයේදී දිවයිනේ පුද්ගලයින් 7,750 ක් ලියාපදිංචි කර ඇති අතර, ඉන් 3,512 ක් (45%) රාපා නුයි ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Instituto Nacional de Estadísticas – REDATAM Procesamiento y diseminación |url=https://redatam-ine.ine.cl/redbin/RpWebEngine.exe/Portal?BASE=CENSO_2017&amp;lang=esp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190527171611/https://redatam-ine.ine.cl/redbin/RpWebEngine.exe/Portal?BASE=CENSO_2017&amp;lang=esp |archive-date=27 May 2019 |access-date=11 January 2019 |website=Redatam-ine.ine.cl}}&lt;/ref&gt;

පාස්කු දූපත ලෝකයේ වඩාත්ම දුරස්ථ ජනාවාස දූපත් වලින් එකකි. &lt;ref&gt;{{Citation|title=Welcome to Rapa Nui – Isla de Pascua – Easter Island|url=http://www.portalrapanui.cl/rapanui/informaciones.htm|work=Portal RapaNui, the island's official website|archive-url=https://web.archive.org/web/20120114041943/http://www.portalrapanui.cl/rapanui/informaciones.htm|archive-date=14 January 2012}}&lt;/ref&gt; ආසන්නතම ජනාවාස භූමිය (2013 දී පදිංචිකරුවන් 50 ක් පමණ) පිට්කේන් දූපත වන අතර එය {{Convert|2075|km|mi}} දුරින්; &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Thomas Brinkhoff |date=1 February 2013 |title=Pitcairn Islands |url=http://www.citypopulation.de/Pitcairn.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131015182546/http://www.citypopulation.de/Pitcairn.html |archive-date=15 October 2013 |access-date=8 November 2013 |website=Citypopulation.de |publisher=Thomas Brinkhoff}}&lt;/ref&gt; 500 ට වැඩි ජනගහනයක් සහිත ආසන්නතම නගරය වන්නේ රිකිතියා, මංගරේවා දූපතේ, 2,606 කි.මී. (1,619) සැතපුම්) දුරින්; ආසන්නතම මහාද්වීපික ලක්ෂ්‍යය මධ්‍යම චිලියේ පිහිටා ඇත, 3,512 කි.මී. (2,182 සැතපුම්) දුරින්.

== නිරුක්තිය ==
&quot;පාස්කු දූපත&quot; යන නම දිවයිනට පැමිණි පළමු යුරෝපීය අමුත්තා වන ලන්දේසි ගවේෂක ජේකබ් රොග්වීන් විසින් ලබා දෙන ලදී. ඔහු 1722 දී පාස්කු ඉරිදා (අප්‍රේල් 5) &quot;ඩේවිස් ලෑන්ඩ්&quot; සොයමින් සිටියදී එය හමු විය.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=P. Paine |first1=Lincoln |url=https://books.google.com/books?id=FKHnKRLZxggC&amp;pg=PT30 |title=Ships of Discovery and Exploration |date=2000 |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |isbn=978-0-547-56163-9 |page=30 |access-date=15 September 2021}}&lt;/ref&gt; රොග්වීන් එය පාෂ්-අයිලන්ඩ් (18 වන සියවසේ ලන්දේසි භාෂාවෙන් &quot;පාස්කු දූපත&quot;) ලෙස නම් කළේය.&lt;ref name=&quot;jrjournal&quot;&gt;&quot;An English translation of the originally Dutch journal by Jacob Roggeveen, with additional significant information from the log by Cornelis Bouwman&quot;, was published in: Andrew Sharp (ed.), ''The Journal of Jacob Roggeveen'' (Oxford 1970).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Dos Passos, John |url=https://archive.org/details/easterislandisla00dosp |title=Easter Island: Island of Enigmas |date=2011 |publisher=Doubleday |isbn=978-0-307-78705-7 |oclc=773372948 |access-date=19 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181209181921/https://archive.org/details/easterislandisla00dosp |archive-date=9 December 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; දිවයිනේ නිල ස්පාඤ්ඤ නාමය වන ඉස්ලා ඩි පැස්කුවා, එහි තේරුම &quot;පාස්කු දූපත&quot; යන්නයි.

දිවයිනේ වර්තමාන පොලිනීසියානු නාමය වන රාපා නුයි (&quot;බිග් රාපා&quot;), 1860 ගණන්වල මුල් භාගයේ වහල් වැටලීම් වලින් පසුව නිර්මාණය කරන ලද අතර, ඕස්ට්‍රල් දූපත් සමූහයේ බාස් දූපත් වල රාපා දූපතට දිවයිනේ භූ විෂමතා සමානකම් දක්වයි.&lt;ref&gt;{{citation|author=Thompson, William|title=Invention of the name 'Rapa Nui'|url=http://www.rongorongo.org/thomson/453.html|year=1891|archive-url=https://web.archive.org/web/20071224061303/http://www.rongorongo.org/thomson/453.html|archive-date=24 December 2007}}&lt;/ref&gt; නෝර්වීජියානු ජනවාර්ගික විද්‍යාඥ තෝර් හෙයර්ඩාල් තර්ක කළේ රාපා යනු පාස්කු දූපතේ මුල් නම බවත් බාස් දූපත් වල රාපා (රාපා ඉටි) එහි සරණාගතයින් විසින් නම් කරන ලද බවත්ය.&lt;ref&gt;{{harvnb|Heyerdahl|1961}} Heyerdahl's view was that the two islands were about the same size, and that &quot;big&quot; and &quot;small&quot; were not physical but historical attributes, &quot;big&quot; indicating the original. In reality, however, Easter Island is more than four times bigger than Rapa Iti. Heyerdahl also stated that there is an island called &quot;Rapa&quot; in [[Lake Titicaca]] in South America, but so far there is no map available showing an island of that name in the lake.&lt;/ref&gt;

ප්‍රංශ ජනවාර්ගික විද්‍යාඥ ඇල්ෆොන්ස් පිනාර්ට් 1877 දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද ඔහුගේ Voyage à l'Île de Pâques හි &quot;The Navel of the World&quot; යන ආදර පරිවර්තනය ලබා දුන් දා සිට &quot;Te pito o te henua&quot; යන වාක්‍ය ඛණ්ඩය දිවයිනේ මුල් නම බව කියනු ලැබේ.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Pinart|first=Alphonse|year=1877|title=Voyage à l'Ile de Pâques (Océan Pacifique)|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k34409r/f228.image.r=Le%20Tour%20du%20monde%20%28Paris%201860%29|url-status=live|journal=Le Tour du Monde; Nouveau Journal des Voyags|volume=36|page=225|archive-url=https://web.archive.org/web/20170716210555/http://gallica.bnf.fr/ark%3A/12148/bpt6k34409r/f228.image.r%3DLe%20Tour%20du%20monde%20%28Paris%201860%29|archive-date=16 July 2017}}&lt;/ref&gt; විලියම් චර්චිල් (1912) මෙම වාක්‍ය ඛණ්ඩය ගැන විමසූ අතර &quot;te pito o te henua&quot; තුනක් ඇති බවත්, මේවා දිවයිනේ කේප් තුන (භූමියේ කෙළවර) බවත් ඔහුට දන්වන ලදී. මෙම වාක්‍ය ඛණ්ඩය කෝන්වෝල් කෙළවරේ &quot;භූමියේ කෙළවර&quot; යන තනතුරට සමාන අර්ථයකින් භාවිතා කර ඇති බව පෙනේ. ඔහුට දිවයින සඳහා පොලිනීසියානු නමක් ලබා ගැනීමට නොහැකි වූ අතර, එවැන්නක් නොතිබිය හැකි බව නිගමනය කළේය.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Churchill, William |url=https://archive.org/details/easterislandrapa00churrich |title=The Rapanui Speech and the Peopling of Southeast Polynesia |year=1912 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404191635/https://archive.org/details/easterislandrapa00churrich |archive-date=4 April 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

බාර්තෙල් (1974) ට අනුව, වාචික සම්ප්‍රදායට අනුව දිවයින මුලින්ම &quot;Te pito o te kainga a Hau Maka&quot; ලෙස නම් කරන ලද අතර එහි අර්ථය &quot;Hau Maka හි කුඩා බිම් කොටස&quot; යන්නයි.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Barthel |first=Thomas S. |url=https://archive.org/details/eighthlandpolyne0000bart |title=The Eighth Land: The Polynesian Settlement of Easter Island |publisher=[[University of Hawaii]] |year=1974 |isbn=0-8248-0553-4 |edition=1978}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, රාපා නුයි හි පිටෝ ලෙස උච්චාරණය කරන වචන දෙකක් ඇත, එකක් &quot;අවසානය&quot; සහ අනෙක &quot;නහය&quot; යන අර්ථය ඇති අතර, එම වාක්‍ය ඛණ්ඩය &quot;ලෝකයේ නහය&quot; යන්නද අදහස් කළ හැකිය. තවත් නමක් වන &quot;මාටා කි තේ රන්ගි&quot; යන්නෙහි තේරුම &quot;අහස දෙස බලන ඇස්&quot; යන්නයි.&lt;ref name=&quot;beck&quot;&gt;{{citation|last=Beck|first=J. Warren|title=Easter Island: Scientific Exploration into the World's Environmental Problems in Microcosm|page=100|year=2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20160412174906/https://books.google.com/books?id=blsknwEpGSoC&amp;pg=PA100|chapter=Mata Ki Te Rangi: Eyes towards the Heavens|chapter-url=https://books.google.com/books?id=blsknwEpGSoC&amp;pg=PA100|publisher=Springer|isbn=978-0-306-47494-1|access-date=27 March 2013|archive-date=12 April 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

දූපත් වැසියන් ස්පාඤ්ඤ භාෂාවෙන් පැස්කුවෙන්ස් ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ, නමුත් ආදිවාසී ප්‍රජාවේ සාමාජිකයින් සාමාන්‍යයෙන් රාපා නුයි ලෙස හැඳින්වේ.

ෆෙලිපේ ගොන්සාලෙස් ද ඇහෙඩෝ එය 1770 දී ඉස්ලා ඩි සැන් කාලෝස් (&quot;ශාන්ත චාල්ස් දූපත&quot;, ස්පාඤ්ඤයේ III වන චාල්ස්ගේ අනුශාසක සාන්තුවරයා) හෝ ඉස්ලා ඩි ඩේවිඩ් (බොහෝ විට ඩේවිස් ලෑන්ඩ් හි අවතාර දූපත; සමහර විට &quot;ඩේවිස්ගේ දූපත&quot; ලෙස පරිවර්තනය කර ඇත&lt;ref name=&quot;Guthrie&quot;&gt;{{cite book |last1=Guthrie |first1=William |url=https://books.google.com/books?id=dlwUVMxaDEsC&amp;pg=PA23 |title=A New System of Modern Geography |last2=Ferguson |first2=James |date=1786 |publisher=C. Dilly, In The Poultry |edition=3rd |location=London |page=21 |language=en |quote=Eaſter, or Davis's Iſland |access-date=25 May 2020}}&lt;/ref&gt;) ලෙස නම් කළේය.&lt;ref name=&quot;San Carlos&quot;&gt;{{cite map|author=[[Juan de Hervé]]|title=Plano de la Isla de San Carlos (alias de David)|trans-title=Map of the Island of Saint Charles (also of David)|map=EasterIsland 1772.JPG|map-url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/22/EasterIsland_1772.JPG|year=1772|language=es|access-date=16 May 2020}} [[:ගොනුව:EasterIsland 1772.JPG|In Wikimedia Commons]].&lt;/ref&gt;

== ඉතිහාසය ==

=== හැඳින්වීම ===
වාචික සම්ප්‍රදායට අනුව දිවයින මුලින්ම ජනාවාස වූයේ මාරේ රෙන්ගා (හෝ මාරේ ටෝ හවු - වෙනත් ආකාරයකින් කුක් දූපත් ලෙස හැඳින්වේ) වලින් ආරම්භ වූ සහ ප්‍රධාන හොටු මතුවා සහ ඔහුගේ කපිතාන් ටූ කෝ ඉහෝ විසින් මෙහෙයවන ලද කැනෝ දෙකක් සහිත ගවේෂණයකිනි. හවුමාකා එතරම් දුර රටක් ගැන සිහින මැව්වාට පසුව දූපත මුලින්ම සොයා බලන ලදී; අසල්වැසි ප්‍රධානියෙකුගෙන් පලා යාමට එය වටින ස්ථානයක් ලෙස හොටු සැලකුවේය, ඔහු ඒ වන විටත් සටන් තුනක් පරාජය වී සිටි අයෙකි. ඔවුන් පැමිණෙන විට, දිවයිනට එක් තනි පදිංචිකරුවෙකු සිටියේය, න්ගා ටවාකේ 'ඒ ටෙ රෝනා. අනකෙනා හි කෙටි කාලයක් රැඳී සිටීමෙන් පසු, යටත් විජිතවාදීන් දිවයිනේ විවිධ ප්‍රදේශවල පදිංචි විය. හොටුගේ උරුමක්කාරයා වන ටූ මා හෙකේ දූපතේ උපත ලැබීය. ප්‍රතිමා ගෙනැවිත් ඒවා ඇවිදීමට සැලැස්වූ නායකයා ලෙස ටූ කෝ ඉහෝ සැලකේ.&lt;ref name=&quot;Fischer&quot;&gt;{{cite book |last1=Fischer |first1=Steven Roger |author-link=Steven Roger Fischer |title=Island at the End of the World |date=2005 |publisher=Reaktion Books Ltd. |isbn=978-1-86189-282-9 |location=London |pages=[https://archive.org/details/islandatendofwor00stev/page/14 14], [https://archive.org/details/islandatendofwor00stev/page/38 38]}}&lt;/ref&gt;

පාස්කු දූපත් වැසියන් අග්නිදිග පොලිනීසියානුවන් ලෙස සැලකේ. නැගෙනහිර පොලිනීසියාවේ ප්‍රතිමා (මාරේ සහ අහු) සහිත සමාන පූජනීය කලාප නැගෙනහිර පොලිනීසියාවේ බොහෝ ප්‍රදේශ සමඟ සමජාතීයතාව පෙන්නුම් කරයි. සම්බන්ධතා වලදී, ජනගහනය 3,000–4,000 ක් පමණ විය.&lt;ref name=&quot;Fischer&quot; /&gt;{{rp|17–18, 20–21, 31, 41–45}}

15 වන සියවස වන විට, පරම්පරාව මත පදනම්ව, හනාවු, සමාජ කණ්ඩායම්, මාටා, සම්මේලන දෙකක් පැවතුනි. දිවයිනේ බටහිර සහ උතුරු කොටස ටූට අයත් වූ අතර, එයට රාජකීය මිරු ඇතුළත් වූ අතර, ඇනකෙනා හි රාජකීය මධ්‍යස්ථානයක් තිබුණි, නමුත් ටහායි සහ ටෙ පියු මුල් අගනුවර ලෙස සේවය කළහ. දිවයිනේ නැගෙනහිර කොටස 'ඔටු' ඉටුට අයත් විය. ලන්දේසි සංචාරයෙන් ටික කලකට පසු, 1724 සිට 1750 දක්වා, 'ඔටු' ඉටු දිවයිනේ පාලනය සඳහා ටූ' සමඟ සටන් කළේය. මෙය 1860 ගණන් දක්වා පැවතුනි. පැල්පත් ගිනි තැබීම සහ කෙත්වතු විනාශ කිරීමෙන් පසු සාගතය ඇති විය. රණශූර පන්තිය භාර ගන්නා විට, පිළිවෙලට තිබූ ජීවන රටාව අවනීතියට සහ කොල්ලකාරී කණ්ඩායම්වලට මග පෑදීමත් සමඟ සමාජ පාලනය අතුරුදහන් විය. නිවාස නොමැතිකම පැවතුන අතර, බොහෝ දෙනෙක් භූගතව ජීවත් වූහ. ස්පාඤ්ඤ සංචාරයෙන් පසු, 1770 සිට, හුරි මොආයි, ප්‍රතිමා පෙරළීමේ කාල පරිච්ඡේදයක් ආරම්භ විය. මෙය ප්‍රතිමා මගින් නියෝජනය වන සමාජ-ආධ්‍යාත්මික බලය හෝ මානා විනාශ කිරීමට තරඟකාරී කණ්ඩායම් විසින් දරන ලද උත්සාහයක් වූ අතර, ඒවා මිය ගොස් බලය නොමැතිව සිටින බව සහතික කිරීම සඳහා වැටීම තුළ ඒවා බිඳ දැමීමට වග බලා ගත්තේය. 1860 ගණන්වල ප්‍රංශ මිෂනාරිවරුන්ගේ පැමිණීමත් සමඟ කිසිවෙකු ඉතිරි නොවීය.&lt;ref name=&quot;Fischer&quot; /&gt;{{rp|21–24, 27, 54–56, 64–65}}

1862 සහ 1888 අතර, ජනගහනයෙන් 94% ක් පමණ මිය ගියහ හෝ සංක්‍රමණය විය. 1862 සිට 1863 දක්වා කාලය තුළ දිවයින කළු කුරුළු දඩයම මගින් ගොදුරු වූ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 1,500 ක් පමණ පැහැරගෙන යාම හෝ මරා දැමීම සිදු වූ අතර, 1,408 ක් පේරු හි ගිවිසුම්ගත සේවකයින් ලෙස සේවය කළහ. අවසානයේ දුසිමක් පමණ පාස්කු දූපතට ආපසු ගිය නමුත් ඔවුන් වසූරිය ගෙන ආ අතර, එය ඉතිරි ජනගහනය 1,500 ක් විනාශ කළේය. මියගිය අය අතර රොන්ගොරොන්ගෝ විශේෂඥයින්ට අමතරව දිවයිනේ ටුමු ඉවි 'අටුආ, දිවයිනේ සංස්කෘතිය, ඉතිහාසය සහ පෙළපත් දරන්නන් ද වූහ.&lt;ref name=&quot;Fischer&quot; /&gt;{{rp|86–91}}

=== රාපා නුයි ජනාවාස ===
[[File:Ipomoea_batatas_'rapa_nui'_20220119_121604.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ipomoea_batatas_'rapa_nui'_20220119_121604.jpg|thumb|පොලිනීසියානු රාපා නුයි හි ප්‍රධාන භෝග වූයේ බතල (කුමාර) සාම්ප්‍රදායික වගාවන් ය.]]
පාස්කු දූපතේ මුල් ජනාවාසයේ ඇස්තමේන්තුගත දිනයන් ක්‍රි.ව. 400 සිට 1300 දක්වා පරාසයක පවතී.&lt;ref name=&quot;h422&quot;&gt;{{cite book |last1=Rull |first1=V. |url=https://books.google.com/books?id=IY96EAAAQBAJ&amp;pg=PA2 |title=The Prehistory of Rapa Nui (Easter Island): Towards an Integrative Interdisciplinary Framework |last2=Stevenson |first2=C. |publisher=Springer International Publishing |year=2022 |isbn=978-3-030-91127-0 |series=Developments in Paleoenvironmental Research |page=2 |access-date=7 July 2024}}&lt;/ref&gt; නමුත් යටත් විජිතකරණය සඳහා වර්තමාන හොඳම ඇස්තමේන්තුව ක්‍රි.ව. 12 වන සියවසේ වේ.&lt;ref name=&quot;e761&quot;&gt;{{cite book |last1=Bahn |first1=P. |url=https://books.google.com/books?id=GUEoDwAAQBAJ&amp;pg=PA245 |title=Easter Island, Earth Island: The Enigmas of Rapa Nui |last2=Flenley |first2=J. |publisher=Rowman &amp; Littlefield Publishers |year=2017 |isbn=978-1-4422-6656-8 |page=245 |access-date=7 July 2024}}&lt;/ref&gt; පාස්කු දූපතේ ජනපදකරණය හවායි හි පළමු පදිංචිකරුවන්ගේ පැමිණීමත් සමඟ සමපාත විය හැකිය. විකිරණශීලී කාබන් කාල නිර්ණය කිරීමේ නිවැරදි කිරීම් පොලිනීසියාවේ කලින් ප්‍රකාශ කරන ලද මුල් ජනාවාස දිනයන් සියල්ලම පාහේ වෙනස් කර ඇත. සිදුවෙමින් පවතින පුරාවිද්‍යාත්මක අධ්‍යයනයන් මෙම ප්‍රමාද දිනය සපයයි: &quot;පාස්කු දූපතේ ඇනකේනා හි මුල්ම ස්ථර ග්‍රැෆික් ස්ථර සඳහා විකිරණශීලී කාබන් දිනයන් සහ පෙර විකිරණශීලී කාබන් දිනයන් විශ්ලේෂණය කිරීමෙන් ඇඟවෙන්නේ දූපත ක්‍රි.ව. 1200 පමණ ප්‍රමාද වී යටත් විජිතකරණයට ලක් වූ බවයි. එබැවින් සැලකිය යුතු පාරිසරික බලපෑම් සහ ස්මාරක ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය සහ ප්‍රතිමා සඳහා ප්‍රධාන සංස්කෘතික ආයෝජන මූලික ජනාවාසයෙන් ටික කලකට පසු ආරම්භ විය.&quot;&lt;ref name=&quot;huntlipo2006&quot;&gt;{{cite journal|last1=Hunt|first1=T. L.|last2=Lipo|first2=CP|year=2006|title=Late Colonization of Easter Island|url=https://archive.org/details/sim_science_2006-03-17_311_5767/page/1603|journal=Science|volume=311|issue=5767|pages=1603–1606|bibcode=2006Sci...311.1603H|doi=10.1126/science.1121879|pmid=16527931|doi-access=free|s2cid=41685107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;huntlipo2011&quot;&gt;{{Cite book |last1=Hunt |first1=Terry |title=The Statues that Walked: Unraveling the Mystery of Easter Island |url=https://archive.org/details/statuesthatwalke0000hunt |last2=Lipo |first2=Carl |publisher=Free Press |year=2011 |isbn=978-1-4391-5031-3}}&lt;/ref&gt;

වාචික සම්ප්‍රදායට අනුව, පළමු ජනාවාසය අනකේනා හි විය. පර්යේෂකයන් සඳහන් කර ඇත්තේ කැලේටා අනකෙනා ගොඩබෑමේ ස්ථානය දිවයිනේ පවතින රළ පහරින් ආරක්ෂා වීමට මෙන්ම ඔරු ගොඩබෑම සහ දියත් කිරීම් සඳහා වැලි සහිත වෙරළක් සපයන බැවින් එය මුල් ජනාවාස ස්ථානයක් විය හැකි බවයි. කෙසේ වෙතත්, විකිරණශීලී කාබන් කාල නිර්ණය නිගමනය කරන්නේ අනෙකුත් ස්ථාන ඇනකෙනාට වසර ගණනාවකට පෙර, විශේෂයෙන් ටහායිට සියවස් කිහිපයකට පෙර පැවති බවයි.

මෙම දූපතේ ජනාකීර්ණ වූයේ ගැම්බියර් දූපත් (මැංගරේවා, කිලෝමීටර් 2,600 (සැතපුම් 1,600) දුරින්) හෝ කිලෝමීටර් 3,200 (සැතපුම් 2,000) දුරින් පිහිටි මාර්කේසාස් දූපත් වලින් ඔරු හෝ කැටමරන් වලින් ගමන් කළ පොලිනීසියානුවන් විසිනි. පොලිනීසියානු ඩයස්පෝරා න්‍යාය වැනි සමහර න්‍යායන්ට අනුව, මුල් පොලිනීසියානු පදිංචිකරුවන් දකුණු ඇමරිකාවෙන් පැමිණියේ ඔවුන්ගේ කැපී පෙනෙන මුහුදු සංචාලන හැකියාවන් නිසාය. බතල පිළිබඳ කෘෂිකාර්මික සාක්ෂි හරහා න්‍යායාචාර්යවරුන් මෙයට සහාය දක්වා ඇත. බතල පරම්පරා ගණනාවක් තිස්සේ පොලිනීසියානු සමාජයේ ප්‍රියතම බෝගයක් වූ නමුත් එය දකුණු ඇමරිකාවේ ආරම්භ වූ අතර, මෙම භූගෝලීය ප්‍රදේශ දෙක අතර අන්තර්ක්‍රියා යෝජනා කරයි.&lt;ref&gt;Rank, Michael (2013) ''Lost Civilizations''. Seattle: CreateSpace Independent Publishing Platform. pp. 46–47.&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, මෑත කාලීන පර්යේෂණවලින් පෙනී යන්නේ පොලිනීසියානුවන් පැමිණීමට බොහෝ කලකට පෙර බතල දිගු දුර විසුරුවා හැරීමෙන් පොලිනීසියාවට ව්‍යාප්ත වී ඇති බවයි.&lt;ref name=&quot;Muñoz-RodríguezCarruthers2018&quot;&gt;{{cite journal|last1=Muñoz-Rodríguez|first1=Pablo|last2=Carruthers|first2=Tom|last3=Wood|first3=John R.I.|last4=Williams|first4=Bethany R.M.|last5=Weitemier|first5=Kevin|last6=Kronmiller|first6=Brent|last7=Ellis|first7=David|last8=Anglin|first8=Noelle L.|last9=Longway|first9=Lucas|last10=Harris|first10=Stephen A.|last11=Rausher|first11=Mark D.|year=2018|title=Reconciling Conflicting Phylogenies in the Origin of Sweet Potato and Dispersal to Polynesia|journal=Current Biology|volume=28|issue=8|pages=1246–1256.e12|bibcode=2018CBio...28E1246M|doi=10.1016/j.cub.2018.03.020|issn=0960-9822|pmid=29657119|doi-access=free|hdl-access=free|last12=Kelly|first12=Steven|last13=Liston|first13=Aaron|last14=Scotland|first14=Robert W.|hdl=10568/92130}}&lt;/ref&gt; ජේම්ස් කුක් දිවයිනට ගිය විට, ඔහුගේ කාර්ය මණ්ඩල සාමාජිකයෙකු වූ හිටිහිටි හි බෝරා බෝරා හි පොලිනීසියානුවෙකුට රාපා නුයි සමඟ සන්නිවේදනය කිරීමට හැකි විය.&lt;ref name=&quot;Anne&quot;&gt;{{cite book |last1=Salmond |first1=Anne |url=https://archive.org/details/aphroditesisland00salm |title=Aphrodite's Island |date=2010 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-26114-3 |location=Berkeley |page=[https://archive.org/details/aphroditesisland00salm/page/238 238] |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;{{rp|296–297}} පාස්කු දූපතේ මුල් පොලිනීසියානු ජනපදකරණය සඳහා මුල් පැනීමේ ස්ථාන බොහෝ විට මැන්ගරේවා, පිට්කේන් සහ හෙන්ඩර්සන් වලින් වූ බව සටහන් වී ඇති අතර ඒවා මාර්කේසාස් සහ පාස්කු අතර අඩක් පමණ පිහිටා ඇත.{{sfn|Diamond|2005|p=88}} රාපා නුයි භාෂාව සහ මුල් මැන්ගරේවන් සමඟ විශාල සමානකමක් ඇති බව නිරීක්ෂණය වී ඇත,{{sfn|Diamond|2005|p=88}} පිට්කේන් හි සොයාගත් ප්‍රතිමාවක් සහ පාස්කු දූපතෙන් සොයාගත් සමහර ප්‍රතිමා අතර සමානකම්,{{sfn|Diamond|2005|p=88}} පාස්කු දූපතේ ඇති මෙවලම් විලාසයන් මැන්ගරේවා සහ පිට්කේන් හි ඒවාට සමානකම්,{{sfn|Diamond|2005|p=88}} සහ පාස්කු දූපතෙන් සොයාගත් හිස් කබල් හෙන්ඩර්සන් හි සොයාගත් හිස් කබල් දෙකකට අනුරූප වීම,{{sfn|Diamond|2005|p=88}} මේ සියල්ලෙන් පෙනී යන්නේ හෙන්ඩර්සන් සහ පිට්කේන් දූපත් මැන්ගරේවා සිට පාස්කු දූපත දක්වා මුල් පියවරක් වූ බවයි,{{sfn|Diamond|2005|p=88}} 1999 දී ප්‍රතිනිර්මාණය කරන ලද පොලිනීසියානු බෝට්ටු සහිත ගමනකින් දින දාහතහමාරක ගමනකින් පසු මැන්ගරේවා සිට පාස්කු දූපතට ළඟා වීමට හැකි විය.{{sfn|Diamond|2005|p=88}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Voyage to Rapa Nui 1999–2000 |url=http://honolulu.hawaii.edu/hawaiian/voyaging/pvs/rapanuiback.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20101112064209/http://honolulu.hawaii.edu/hawaiian/voyaging/pvs/rapanuiback.html |archive-date=12 November 2010 |publisher=Polynesian Voyaging Society}}&lt;/ref&gt;
[[File:Hodges_easter-island.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hodges_easter-island.jpg|thumb|''1775–1776 දී විලියම් හොජ්ස් විසින් රපානුයි හි පාස්කු දූපතේ ස්මාරක පිළිබඳ දර්ශනයක්.''&lt;ref name=&quot;maritime&quot;&gt;More information at [http://collections.rmg.co.uk/collections/objects/13275.html the picture's page at the National Maritime Museum's collections' web site] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141031094104/http://collections.rmg.co.uk/collections/objects/13275.html|date=31 October 2014}}.&lt;/ref&gt;]]
1860 ගණන්වල මිෂනාරිවරුන් විසින් වාර්තා කරන ලද වාචික සම්ප්‍රදායන්ට අනුව, දිවයිනේ මුලින් ශක්තිමත් පන්ති පද්ධතියක් තිබුණි: අරිකි නොහොත් ඉහළ නායකයෙකු, තවත් වංශ නවයක් සහ ඔවුන්ගේ අදාළ ප්‍රධානීන් කෙරෙහි විශාල බලයක් දැරීය. දිවයිනේ පුරාවෘත්ත නිර්මාතෘ හොටු මතුවාගේ කුලුඳුල් පරම්පරාවෙන් පැවත එන වැඩිමහල් නායකයා ඉහළ ප්‍රධානියා විය. සංස්කෘතියේ වඩාත්ම දෘශ්‍යමාන අංගය වූයේ දේවත්වයට පත් වූ මුතුන් මිත්තන් නියෝජනය කරන බව සමහරු විශ්වාස කරන දැවැන්ත මෝයි ප්‍රතිමා නිෂ්පාදනයයි. නැෂනල් ජියෝග්‍රැෆික් සඟරාවට අනුව, &quot;බොහෝ විද්වතුන් සැක කරන්නේ මෝයි නිර්මාණය කර ඇත්තේ මුතුන් මිත්තන්, ප්‍රධානීන් හෝ වෙනත් වැදගත් පුද්ගලයින්ට ගෞරව කිරීම සඳහා බවයි. කෙසේ වෙතත්, දිවයිනේ ලිඛිත හා කුඩා වාචික ඉතිහාසයක් නොපවතින බැවින් එය නිශ්චිතවම කිව නොහැක.&quot;&lt;ref&gt;[http://travel.nationalgeographic.com/travel/world-heritage/easter-island/ Easter Island] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140403193826/http://travel.nationalgeographic.com/travel/world-heritage/easter-island/|date=3 April 2014}}. ''National Geographic''.&lt;/ref&gt;

ජීවත්වන අයට මළවුන් සමඟ සහජීවන සම්බන්ධතාවයක් ඇති බවත්, එහිදී මළවුන් ජීවත්වන අයට අවශ්‍ය සියල්ල (සෞඛ්‍යය, ඉඩම් සහ සතුන්ගේ සාරවත් බව, වාසනාව ආදිය) ලබා දුන් බවත්, ජීවත්වන අයට පූජාවන් හරහා මළවුන්ට ආත්ම ලෝකයේ වඩා හොඳ ස්ථානයක් ලබා දුන් බවත් විශ්වාස කෙරිණි. බොහෝ ජනාවාස වෙරළ තීරයේ පිහිටා තිබූ අතර, බොහෝ මෝයි වෙරළ තීරයේ ඉදිකරන ලද අතර, ඔවුන්ට පෙර ජනාවාසවල ඔවුන්ගේ පරම්පරාවන් රැකබලා ගනිමින්, මුහුදේ ආත්ම ලෝකය දෙසට ඔවුන්ගේ පිටුපා සිටියහ.

==== පරිසර විනාශ කල්පිතය ====
ඔහුගේ Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed නම් පොතේ, ජැරඩ් දියමන්ති යෝජනා කළේ මෝයි ඉදිකිරීම පාරිසරික හායනයට දායක වූ පසු, අධික වන විනාශය (ecocide) දැනටමත් අස්ථිර පරිසර පද්ධතියක් අස්ථාවර කළ විට, පාස්කු දූපතේ මිනීමැරුම් සිදු වූ බවයි.&lt;ref&gt;[[Bo Rothstein|Rothstein, Bo]] (2005). ''[https://books.google.com/books?id=ECQY4M13-yoC Social traps and the problem of trust]'' {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413093535/https://books.google.com/books?id=ECQY4M13-yoC&amp;pg=&amp;dq&amp;hl=en|year=2016}}. Cambridge University Press. p. 20. {{ISBN|0-521-84829-6}}&lt;/ref&gt; පුරාවිද්‍යාත්මක වාර්තාවලින් පෙනී යන්නේ මුල් ජනාවාස අවධියේදී දිවයින ගස් විශේෂ රාශියකට නිවහනක් වූ බවයි, අවම වශයෙන් මීටර් 15 (අඩි 49) හෝ ඊට වැඩි උසකින් යුත් විශේෂ තුනක් ඇතුළුව: පැස්චලොකොකොස් (සමහර විට එකල ලෝකයේ විශාලතම තල් ගස්), ඇල්ෆිටෝනියා සිසිෆොයිඩ් සහ එලියෝකාර්පස් රරොටොන්ජෙන්සිස්. අවම වශයෙන් ගොඩබිම් පක්ෂි විශේෂ හයක් දිවයිනේ ජීවත් වන බව දැන සිටියේය. බහු ශාක විශේෂ වඳ වී යාමට දායක වූ ප්‍රධාන සාධකයක් වූයේ පොලිනීසියානු මීයා හඳුන්වාදීමයි. පැලියෝබෝටනිස්ට්වාදීන් විසින් කරන ලද අධ්‍යයනයන් පෙන්වා දී ඇත්තේ මීයන් පරිසර පද්ධතියක වෘක්ෂලතා ප්‍රජනනයට නාටකාකාර ලෙස බලපෑ හැකි බවයි. රාපා නුයි සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, නැවත ලබා ගත් ශාක බීජ කවච මීයන් විසින් සපා කෑ බවට සලකුණු පෙන්නුම් කළේය.&lt;ref name=&quot;terry_hunt2&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Hunt|first1=T.|year=2006|title=Rethinking the Fall of Easter Island|url=https://archive.org/details/sim_american-scientist_september-october-2006_94_5/page/412|journal=American Scientist|volume=94|issue=5|page=412|doi=10.1511/2006.61.1002|quote=Corrections in radiocarbon dating suggests that the first settlers arrived from other Polynesia islands around 1200 A.D.}}&lt;/ref&gt; යුරෝපීයයන් පැමිණීමට පෙර දැනටමත් අඩු වී තිබූ දිවයිනේ ඉහළ පැරණි ජනගහනයක් පිළිබඳ මෙම ඉතිහාසයේ අනුවාදය අනුමාන කරයි. බාබරා ඒ. වෙස්ට් මෙසේ ලිවීය, &quot;පාස්කු දූපතට යුරෝපීයයන් පැමිණීමට ටික කලකට පෙර, ඔවුන්ගේ දිවයිනේ පරිසර විද්‍යාවේ වෙනසක් හේතුවෙන් රපානුයි ඔවුන්ගේ සමාජ පද්ධතියේ දැවැන්ත කැලඹීමක් අත්විඳින ලදී... 1722 දී යුරෝපීයයන් පැමිණෙන විට, දිවයිනේ ජනගහනය සියවසකට පමණ පෙර ආසන්න වශයෙන් 15,000 ක ඉහළ අගයක සිට 2,000–3,000 දක්වා පහත වැටී තිබුණි.&quot;&lt;ref&gt;West, Barbara A. (2008) ''[https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania]'' {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160412174820/https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&amp;pg=&amp;dq&amp;hl=en|year=2016}}. Infobase Publishing. p. 684. {{ISBN|0-8160-7109-8}}&lt;/ref&gt;
[[File:Habitans_de_L'ile_de_Pasques_by_Louis_Choris_(British_Museum,_Oc2006,Prt.62).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Habitans_de_L'ile_de_Pasques_by_Louis_Choris_(British_Museum,_Oc2006,Prt.62).jpg|වම|thumb|1816 දී ලුවී කොරිස් විසින් පින්තාරු කරන ලද රාපා නුයි ජනතාව.]]
ඒ වන විට, අධික ලෙස අස්වැන්න නෙලීම, අධික ලෙස දඩයම් කිරීම, මීයන් කොල්ලකෑම සහ දේශගුණික විපර්යාස හේතුවෙන් ගස් විශේෂ 21 ක් සහ සියලුම ගොඩබිම් පක්ෂි විශේෂ වඳ වී ගොස් ඇත. දූපත බොහෝ දුරට වනාන්තර විනාශ වී තිබූ අතර එහි මීටර් 3 (අඩි 9.8) ට වඩා උස ගස් නොතිබුණි. විශාල ගස් අහිමි වීම නිසා පදිංචිකරුවන්ට තවදුරටත් මුහුදු යාත්‍රා තැනීමට නොහැකි වූ අතර එමඟින් ඔවුන්ගේ මසුන් ඇල්ලීමේ හැකියාවන් සැලකිය යුතු ලෙස අඩු විය. ඉතිහාසයේ මෙම අනුවාදයට අනුව, රානෝ රරාකු හි ගල්වලෙන් ප්‍රතිමා ඒවායේ ඉදිකිරීම් ස්ථානයට ගෙනයාම සඳහා ගස් රෝලර් ලෙස භාවිතා කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Royle |first=Stephen A. |title=Islands: Nature and Culture. |date=2014 |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-78023-401-4 |location=London |page=65 |oclc=894790375}}&lt;/ref&gt; වනාන්තර විනාශය ඛාදනයට ද හේතු වූ අතර එමඟින් කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදනයේ තියුණු පහත වැටීමක් ඇති විය.&lt;ref name=&quot;terry_hunt2&quot; /&gt; මෙය ගොඩබිම් පක්ෂීන් අහිමි වීම සහ ආහාර ප්‍රභවයක් ලෙස මුහුදු පක්ෂි ගහනය පහත වැටීම මගින් උග්‍ර විය. 18 වන සියවස වන විට, දූපත් වැසියන් බොහෝ දුරට ගොවිතැනින් පෝෂණය වූ අතර, ප්‍රෝටීන් වල ප්‍රධාන ප්‍රභවය ලෙස ගෘහස්ථ කුකුළන් සිටියහ.&lt;ref&gt;{{harvnb|Diamond|2005|pp=103–107}}&lt;/ref&gt;
[[File:Easter_Island_11.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Easter_Island_11.jpg|thumb|මෝටු නුයි දූපත]]
දිවයින අධික ලෙස ජනාකීර්ණ වී සම්පත් අඩු වූ විට, මැටටෝවා ලෙස හැඳින්වෙන රණශූරයන් වැඩි බලයක් ලබා ගත් අතර මුතුන් මිත්තන්ගේ නිකාය අවසන් වූ අතර, කුරුළු මිනිසා නිකායට මග පෑදීය. බෙවර්ලි හවුන් මෙසේ ලිවීය, &quot;පාරම්පරික නායකයින් තුළ ආයෝජනය කරන ලද මානා (බලය) පිළිබඳ සංකල්පය කුරුළු මිනිසාගේ පුද්ගලයා බවට නැවත ඇතුළත් කරන ලදී, පෙනෙන විදිහට 1540 දී පමණ ආරම්භ වී මෝයි යුගයේ අවසාන ශේෂයන් සමඟ සමපාත විය.&quot;&lt;ref&gt;Haun, Beverley (2008). ''[https://books.google.com/books?id=jHItbEsAQxMC Inventing 'Easter Island'] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160412205947/https://books.google.com/books?id=jHItbEsAQxMC|year=2016}}''. University of Toronto Press. p. 8. {{ISBN|0-8020-9888-6}}&lt;/ref&gt; මෙම නිකාය කියා සිටියේ, මුතුන් මිත්තන් තවමත් ඔවුන්ගේ පරම්පරාවට සපයා තිබුණද, ජීවත්ව සිටින අයට මළවුන් සම්බන්ධ කර ගත හැකි මාධ්‍යය තවදුරටත් ප්‍රතිමා නොව තරඟයක් හරහා තෝරාගත් මිනිසුන් බවයි. මිනිසුන් නිර්මාණය කිරීම සඳහා වගකිව යුතු දෙවියන් වන මේක්මේක් මෙම ක්‍රියාවලියේදී වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය. 1914/15 ගවේෂණයේදී දිවයිනේ සම්ප්‍රදායන් ක්‍රමානුකූලව එකතු කළ කැතරින් රූට්ලෙජ්,&lt;ref name=&quot;routledge&quot;&gt;{{harvnb|Routledge|1919}}&lt;/ref&gt; පෙන්වා දුන්නේ, කුරුළු මිනිසා (රාපා නුයි: ටන්ගතා මනු) සඳහා තරඟ 1760 දී පමණ පළමු යුරෝපීයයන්ගේ පැමිණීමෙන් පසුව ආරම්භ වූ බවත්, 1864 දී විධිමත් ලෙස පැමිණි රෝමානු කතෝලික මිෂනාරිවරුන් විසින් පළමු පල්ලිය ඉදිකිරීමත් සමඟ 1878 දී අවසන් වූ බවත්ය. පාස්කු දූපතේ කුරුළු මිනිසුන් නියෝජනය කරන ශිලා ලේඛන හවායි හි සමහරක් හා සමාන වන අතර, මෙම සංකල්පය බොහෝ විට මුල් පදිංචිකරුවන් විසින් ගෙන එන ලද බව පෙන්නුම් කරයි; තරඟය පමණක් පාස්කු දූපතට අනන්‍ය විය. දිවයිනේ ඉතිහාසය පිළිබඳ ඩයමන්ඩ් සහ හෙයර්ඩාල්ගේ අනුවාදයට අනුව, &quot;ප්‍රතිමා පෙරළීම&quot; වන හුරි මෝයි - දරුණු අභ්‍යන්තර යුද්ධවල කොටසක් ලෙස 1830 ගණන්වල දක්වා පැවතුනි. 1838 වන විට, එකම ස්ථාවර මෝයි වූයේ ඔරොන්ගෝ හි හෝවා හකනනායි හි රානෝ රාරකු සහ අහු ටෙ පිටෝ කුරා හි අරිකි පාරෝ බෑවුම්වල ය.

==== පරිසර විනාශ කල්පිතය විවේචනය කිරීම ====
ඩයමන්ඩ් සහ වෙස්ට්ගේ ඉතිහාසය පිළිබඳ අනුවාදය බෙහෙවින් මතභේදාත්මක ය. 1994 දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද ඩග්ලස් ඕව්ස්ලි විසින් මෙහෙයවන ලද අධ්‍යයනයකින් තහවුරු වූයේ පූර්ව-යුරෝපීය සමාජ බිඳවැටීම පිළිබඳ පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි ඉතා අල්ප බවයි. එම යුගයේ දූපත්වාසීන්ගෙන් ලබාගත් අස්ථි ව්‍යාධි විද්‍යාව සහ ඔස්ටියෝමිතික දත්ත පැහැදිලිවම යෝජනා කරන්නේ මරණ කිහිපයක් සෘජුවම ප්‍රචණ්ඩත්වයට හේතු විය හැකි බවයි.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Owsley |first=Douglas W. |title=In the Wake of Contact: Biological Responses to Conquest |url=https://archive.org/details/inwakeofcontactb0000unse |publisher=Wiley |year=1994 |isbn=978-0-471-30544-6 |editor=C.S. Larson |chapter=Biological effects of European contact on Easter Island |display-authors=et al. |editor2=G.R. Milner}}&lt;/ref&gt; 2021 දී බිංහැම්ටන් විශ්ව විද්‍යාලයේ මානව විද්‍යාඥයින් වන රොබට් ඩිනපොලි සහ කාල් ලිපෝ විසින් කරන ලද පර්යේෂණයකින් පෙනී යන්නේ දූපත එහි මුල් ජනාවාසයේ සිට 1722 දී යුරෝපීය සම්බන්ධතා දක්වා ස්ථාවර ජනගහන වර්ධනයක් අත්විඳ ඇති බවයි. යුරෝපීය සම්බන්ධතා ඇති වීමට පෙර දිවයිනට කිසි විටෙකත් දහස් ගණනකට වඩා මිනිසුන් නොසිටි අතර ඔවුන්ගේ සංඛ්‍යාව අඩුවීමට වඩා වැඩි වෙමින් පැවතුනි.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Micale |first1=Jennifer |title=Resilience, not collapse: What the Easter Island myth gets wrong |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2021/07/210713090153.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220607055050/https://www.sciencedaily.com/releases/2021/07/210713090153.htm |archive-date=7 June 2022 |access-date=15 July 2021 |website=ScienceDaily}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=DiNapoli, R J, Crema, E R, Lipo, C P, et al.|date=2021|title=Approximate Bayesian Computation of radiocarbon and paleoenvironmental record shows population resilience on Rapa Nui (Easter Island)|journal=Nature Communications|volume=12|page=3939|bibcode=2021NatCo..12.3939D|doi=10.1038/s41467-021-24252-z|pmc=8225912|pmid=34168160|number=3939}}&lt;/ref&gt;

කොලැප්ස් හි ඩයමන්ඩ්ගේ ප්‍රකාශයන් ආමන්ත්‍රණය කරන හෝ ප්‍රතිවිරෝධී කරන කෘති කිහිපයක් ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත. පාරිසරික ව්‍යසනය සහ බිඳවැටීම - රපා නුයි (පාස්කු දූපත) හි &quot;ඉකෝසයිඩ්&quot; පිළිබඳ මිථ්‍යාව, හන්ට් සහ ලිපෝ දියමන්තිගේ ප්‍රකාශයන්ට හිමිකම් පෑමෙන් හිමිකම් පෑමක් ඉදිරිපත් කළහ. මෙයට වෙනත් දේ අතර, වන විනාශය වහාම ආරම්භ වූ නමුත්, භූමිය වඩාත් ඵලදායී ගොවිබිම් බවට පරිවර්තනය වීමත් සමඟ වනාන්තරය අඩු වූ අතර ජනගහනය වර්ධනය විය; යුරෝපීයයන්ගේ පැමිණීම දක්වා දිවයිනේ ජනගහනය අඛණ්ඩව වර්ධනය වූ අතර, 1750-1800 කාලය තුළ ආරම්භ වූ එකම පැහැදිලි පහත වැටීම සමඟ; අනෙකුත් දූපත් වලින් කරන ලද අධ්‍යයනයන් පැහැදිලිව පෙන්නුම් කරන්නේ පොලිනීසියානු මීයන් නොමැතිව පොලිනීසියානු ජනාවාස අවම වනාන්තර අලාභයක් සමඟ පමණක් සම්බන්ධ වන අතර මිනිස් ජනාවාස නොමැතිව මීයන් පැමිණීම වනාන්තර ජනගහනයට විනාශකාරී බවයි; පරිභෝජනය සඳහා මීයන් විසින් ප්‍රිය කරන ලද විශේෂ පමණක් අහිමි විය, උදාහරණයක් ලෙස ස්වදේශික සොෆෝරා ටොරොමිරෝ නොවේ; දිවයිනේ වියළි, ​​පුරෝකථනය කළ නොහැකි දේශගුණය අනෙකුත් පොලිනීසියානු දූපත් වලට වඩා වනාන්තර විනාශයට සහජයෙන්ම ගොදුරු විය; සහ රාපා නුයි හි ජනගහනය පහත වැටීම දියමන්ති විසින් ඔහුගේ තවත් පොතක් වන තුවක්කු, විෂබීජ සහ වානේ හි විස්තර කරන ලද යාන්ත්‍රණයටම හොඳින් ආරෝපණය කළ හැකිය - හඳුන්වා දුන් රෝග, වැටලීම්, වහල්භාවය සහ සූරාකෑමේ විනාශකාරී බලපෑම දේශීය ජනගහනය මත.&lt;ref name=&quot;Hunt_Lipo_1&quot;&gt;{{cite journal|last1=Hunt|first1=Terry L.|last2=Lipo|first2=Carl P.|date=20 April 2012|title=&quot;Ecological Catastrophe and Collapse: The Myth of 'Ecocide' on Rapa Nui (Easter Island)&quot;|url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2042672|journal=PERC Research Paper|edition=12|publisher=PERC|ssrn=2042672|number=3}}&lt;/ref&gt;

තවත් කෘතියක, හන්ට් සහ ලිපෝ පරිසර විනාශ කල්පිතයට එරෙහිව තවත් සාක්ෂි සාකච්ඡා කරති. ජනාවාස කාලානුක්‍රමය කෙරෙහි අවධානය යොමු කිරීමට අමතරව, අනෙකුත් පොලිනීසියානු දූපත් හා සසඳන විට දිවයිනේ යුද්ධය පිළිබඳ අසාමාන්‍ය ලෙස අඩු සාක්ෂි ප්‍රමාණයක් ඇති බවත්, සාපේක්ෂව කුඩා පරිමාණ අන්තර් කණ්ඩායම් ගැටුමක් පමණක් ඇති බවත් ඔවුන් සටහන් කරයි. බලකොටු නොමැති අතර, ආරෝපණය කරන ලද ඔබ්සිඩියන් මාටා &quot;ආයුධ&quot; කෘෂිකර්මාන්තයේ භාවිතා කර ඇති බවට සාක්ෂි පෙන්නුම් කරන අතර ඇත්ත වශයෙන්ම, අනෙකුත් පොලිනීසියානු ජනයාගේ කෞතුක වස්තු අතර දිගු කලක් තිස්සේ හඳුනාගෙන ඇති කෘෂිකාර්මික මෙවලම් සමඟ ගැලපේ.&lt;ref name=&quot;Hunt_Lipo_2&quot;&gt;{{cite journal|last1=Hunt|first1=Terry L.|last2=Lipo|first2=Carl P.|date=October 2007|title=Chronology, deforestation, and &quot;collapse:&quot; Evidence vs. faith in Rapa Nui prehistory|url=https://islandheritage.org/wp-content/uploads/2010/06/RNJ_21_2_Hunt_Lipo.pdf|url-status=live|journal=Rapa Nui Journal|volume=21|issue=2|archive-url=https://web.archive.org/web/20230224180003/https://islandheritage.org/wp-content/uploads/2010/06/RNJ_21_2_Hunt_Lipo.pdf|archive-date=24 February 2023|access-date=4 March 2023}}&lt;/ref&gt; පූර්ව-යුරෝපීය ස්වදේශික ඇටසැකිලිවල අස්ථි කොටස් අතර ප්‍රචණ්ඩත්වය පිළිබඳ සාක්ෂි අවම වන අතර, හිස් කබලෙන් 2.5% ක් පමණක් මරණ පරීක්ෂණයට පෙර අස්ථි බිඳීම් පිළිබඳ සාක්ෂි පෙන්වයි,&lt;ref name=&quot;Hunt_Lipo_2&quot; /&gt; ඔස්ව්ලිගේ නිගමනවලට අනුකූල වේ: &quot;බොහෝ ඇටසැකිලි තුවාල මාරාන්තික නොවන බව පෙනේ. ප්‍රචණ්ඩත්වයට සෘජුවම ආරෝපණය කළ මරණ කිහිපයක් පමණි. භෞතික සාක්ෂිවලින් පෙනී යන්නේ යුද්ධ සහ මාරාන්තික සිදුවීම්වල වාර ගණන ජනප්‍රවාදයේ අතිශයෝක්තියට නංවා ඇති බවයි.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Owsley |first1=DW |title=In the Wake of Contact: Biological Responses to Conquest |last2=Gill |first2=G |last3=Ousley |first3=SD |date=1994 |publisher=Wiley-Liss, Inc. |editor-last1=Larsen |editor-first1=CS |pages=161–177 |chapter=Biological effects of European contact on Easter Island |editor-last2=Milner |editor-first2=GR}}&lt;/ref&gt; දන්නා ජනප්‍රවාද තිබියදීත්, හන්ට් සහ ලිපෝ නිගමනය කරන්නේ අස්ථි කොටස් අතර මිනීමැරුම් පිළිබඳ පැහැදිලි සාක්ෂි සම්පූර්ණයෙන්ම නොමැති බවයි.&lt;ref name=&quot;Hunt_Lipo_2&quot; /&gt; පරිසර සංහාරයට සහාය දක්වන සාක්ෂි සෙවීමේදී, වඩාත් පැහැදිලි පිළිතුර බොහෝ කලක සිට දන්නා බව ඔවුන් සටහන් කරන අතර, &quot;ඓතිහාසික වහල් වෙළඳාම, වසංගත රෝග, දැඩි බැටළුවන් ඇති කිරීම සහ ඛේදජනක ජනගහන බිඳවැටීම - ඇත්ත වශයෙන්ම රපානුයි ජනතාවගේ ජන සංහාරය - හොඳින් ලේඛනගත කර ඇති අතර දිගු කලක් තිස්සේ හඳුනාගෙන ඇත&quot; යන සාක්ෂි ලෙස මෙට්‍රොක්ස් උපුටා දක්වයි.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Métraux |first=A |title=Easter Island: A Stone-Age Civilization of the Pacific |date=1957 |publisher=Andre Deutsch}}&lt;/ref&gt; විද්‍යාව සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, &quot;අද හදිසි පාරිසරික ගැටළු සඳහා රාපා නුයි උපමාවක් ඉදිරිපත් කරන්නේද යන්න ගැටළුවක් නොවේ&quot; යනුවෙන් ඔවුන් නිගමනය කරයි.&lt;ref name=&quot;Hunt_Lipo_2&quot; /&gt;

2010 දී සාක්ෂි වල තත්වය පිළිබඳ මෙටා අධ්‍යයනයකදී, මුල්රූනි සහ තවත් අය නිගමනය කරන්නේ &quot;අද වන විට, රාපා නුයි සමාජයේ යෝජිත පූර්ව සම්බන්ධතා බිඳවැටීම සඳහා තීරණාත්මක සාක්ෂි නොමැත&quot; යනුවෙනි. විශේෂයෙන්, කතුවරුන් සඳහන් කරන්නේ ඔබ්සිඩියානු භාවිතයේ ප්‍රවණතා සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස්, ස්වයං-අනනුකූල අර්ථකථනවලට තුඩු දෙන බවත්, පුළුල් ලෙස පැතිරුණු අන්තර් ගෝත්‍රික යුද්ධයේ වාචික ඉතිහාසයන් භාවිතා කිරීම මුල් විදේශීය අමුත්තන් ජනතාව සාමකාමී සහ නිහතමානී ලෙස හැඳින්වීමෙන් පමණක් නොව, අදාළ යුද්ධම ප්‍රතිමා බිම හෙළීමේ යුද්ධ ලෙස හැඳින්වූ බවත්, බටහිර සම්බන්ධතා වලින් පසුව ආරම්භ නොවූ බවට හොඳින් කාලනිර්ණය කර ඇති සිදුවීමක් බවත්ය.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Mulrooney |first1=M. |url=https://researchspace.auckland.ac.nz/handle/2292/21098 |title=The Gotland Papers: Selected Papers from the VII International Conference on Easter Island and the Pacific: Migration, Identity, and Cultural Heritage |last2=Ladefoged |first2=T. |last3=Stevenson |first3=C. |last4=Haoa |first4=S. |publisher=Gotland University Press |year=2010 |isbn=978-91-86343-07-1 |editor1-last=Wallin |editor1-first=Paul |chapter=Empirical Assessment of a Pre-European Societal Collapse on Rapa Nui (Easter Island) |access-date=26 February 2023 |editor2-last=Martinsson Wallin |editor2-first=Helene |archive-url=https://web.archive.org/web/20230226160220/https://researchspace.auckland.ac.nz/handle/2292/21098 |archive-date=26 February 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;[[File:EasterIsland_1772.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:EasterIsland_1772.JPG|thumb|ගොන්සාලෙස් ද ඇහෙඩෝගේ 1770 ගවේෂණයෙන් ලබාගත් පාස්කු දූපතේ සිතියම (&quot;ඉස්ලා ඩි සැන් කාලෝස්&quot; ලෙස නම් කරන ලදී). උතුර පහළට වැටී ඇත.]]
2024 දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද තවත් අධ්‍යයනයකින් පරිසර විනාශ කල්පිතයේ ජානමය සාක්ෂි හමු නොවේ.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Moreno-Mayar|first1=J. Víctor|last2=Sousa Da Mota|first2=Bárbara|last3=Higham|first3=Tom|last4=Klemm|first4=Signe|last5=Gorman Edmunds|first5=Moana|last6=Stenderup|first6=Jesper|last7=Iraeta-Orbegozo|first7=Miren|last8=Laborde|first8=Véronique|last9=Heyer|first9=Evelyne|last10=Torres Hochstetter|first10=Francisco|last11=Friess|first11=Martin|date=11 September 2024|title=Ancient Rapanui genomes reveal resilience and pre-European contact with the Americas|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=633|issue=8029|pages=389–397|bibcode=2024Natur.633..389M|doi=10.1038/s41586-024-07881-4|pmc=11390480|pmid=39261618|last12=Allentoft|first12=Morten E.|last13=Schroeder|first13=Hannes|last14=Delaneau|first14=Olivier|last15=Malaspinas|first15=Anna-Sapfo}}&lt;/ref&gt;

=== යුරෝපීය සම්බන්ධතා ===
[[File:L'écriture,_p._127.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:L'%C3%A9criture,_p._127.jpg|වම|thumb|18 වන සියවසේ කැටයමක් වන මෝයි ප්‍රතිමාවක් විශ්ලේෂණය කරමින් ජේකබ් රොග්වීන්]]
දිවයින සමඟ පළමු වාර්තාගත යුරෝපීය සම්බන්ධතාව 1722 අප්‍රේල් 5 වන දින පාස්කු ඉරිදා ලන්දේසි නාවිකයා වන ජේකබ් රොග්වීන් විසින් සිදු කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Anne&quot; /&gt; ඔහුගේ සංචාරයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ටුමු අයිවි 'අටුවා ඇතුළු දූපත් වැසියන් දුසිමක් පමණ මිය ගිය අතර තවත් බොහෝ දෙනෙකුට තුවාල සිදුවිය.&lt;ref name=&quot;Fischer&quot; /&gt;{{rp|46–53}}

ඊළඟ විදේශීය අමුත්තන් (1770 නොවැම්බර් 15 වන දින) ස්පාඤ්ඤ නැව් දෙකක් විය, එනම් කපිතාන් ඩොන් ෆෙලිපේ ගොන්සාලෙස් ද ඇහෙඩෝගේ අණ යටතේ සැන් ලොරෙන්සෝ නෞකාව (තුවක්කු 70) සහ සැන්ටා රොසාලියා නෞකාව (තුවක්කු 26) විය.&lt;ref name=&quot;Anne&quot; /&gt;{{rp|238,504}} ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් &quot;සිටගෙන සිටින පිළිම&quot; ගැන මවිතයට පත් වූ අතර, ඒ සියල්ල එකල ඉදිකර තිබුණි.&lt;ref name=&quot;Fischer&quot; /&gt;{{rp|60–64}}

වසර හතරකට පසු, 1774 දී, බ්‍රිතාන්‍ය ගවේෂක ජේම්ස් කුක් පාස්කු දූපතට ගියේය; ඔහු වාර්තා කළේ සමහර ප්‍රතිමා පෙරළා දමා ඇති බවයි. හිටිහිටි හි අර්ථ නිරූපණය හරහා, කුක් ඉගෙන ගත්තේ ප්‍රතිමා ඔවුන්ගේ පැරණි උසස් ප්‍රධානීන් අනුස්මරණය කරන බවයි, ඔවුන්ගේ නම් සහ නිලයන් ඇතුළුව.&lt;ref name=&quot;Anne&quot; /&gt;{{rp|296–297}}[[File:Monuments_et_insulaires_de_l'île_de_Pâques_1786.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Monuments_et_insulaires_de_l'%C3%AEle_de_P%C3%A2ques_1786.jpg|thumb|1786 දී පාස්කු දූපතේ ලා පෙරූස්]]
1776 දී චිලී පූජක ජුවාන් ඉග්නාසියෝ මොලිනා ඔහුගේ &quot;චිලී රාජධානියේ ස්වාභාවික සහ සිවිල් ඉතිහාසය&quot; නම් පොතේ &quot;චිලී දූපත්&quot; පිළිබඳ පස්වන පරිච්ඡේදයේ &quot;ස්මාරක ප්‍රතිමා&quot; සඳහා දිවයින ඉස්මතු කරයි.&lt;ref name=&quot;historia&quot;&gt;{{Cite web |title=Corporación de Defensa de la Soberanía |url=http://www.soberaniachile.cl/historia_de_la_incorporacion_y_las_controversias_de_la_isla_de_pascua.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230321015938/http://www.soberaniachile.cl/historia_de_la_incorporacion_y_las_controversias_de_la_isla_de_pascua.html |archive-date=21 March 2023 |access-date=14 January 2024 |website=www.soberaniachile.cl}}&lt;/ref&gt;

1786 අප්‍රේල් 10 වන දින, ප්‍රංශ අද්මිරාල් ජීන්-ෆ්‍රැන්කොයිස් ද ගැලප්, කොම්ටේ ඩි ලැපෙරූස් පැසිෆික් සාගරයේ නාවික ගමනක ආරම්භයේදී හංගා රෝ හි නැංගුරම් ලා ඇත. ඔහු ඔහුගේ නැංගුරම් ස්ථාන මෙන්ම දිවයිනේ වඩාත් සාමාන්‍යකරණය කළ සිතියමක් සහ සමහර නිදර්ශන ඇතුළුව බොක්කෙහි සවිස්තරාත්මක සිතියමක් සාදන ලදී.&lt;ref&gt;published in Paris in 1797 as &quot;Voyage de La Perouse autour du monde&quot;, 1–4, available at the [https://biodiversitylibrary.org/page/15849648 Biodiversity Heritage Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181003223241/https://www.biodiversitylibrary.org/page/15849648|date=3 October 2018}}&lt;/ref&gt;
=== 19 වන සියවස ===
1860 ගණන්වල ජනගහනයෙන් වැඩි කොටසක් මරා දැමූ හෝ ඉවත් කළ විනාශකාරී සිදුවීම් මාලාවක්. 1862 දෙසැම්බර් මාසයේදී පේරු වහල් කොල්ලකරුවන් පහර දුන්හ. මාස කිහිපයක් පුරා ප්‍රචණ්ඩකාරී පැහැරගැනීම් දිගටම පැවති අතර, අවසානයේ දිවයිනේ ජනගහනයෙන් අඩක් පමණ වූ පිරිමින් සහ කාන්තාවන් 1,500 ක් පමණ අල්ලා ගන්නා ලදී.&lt;ref&gt;{{harvnb|Diamond|2005|p=171}}&lt;/ref&gt; අල්ලා ගත් අය අතර දිවයිනේ පරමාධිපතියා, ඔහුගේ උරුමක්කාරයා සහ අද දක්වා සොයාගෙන ඇති එකම පොලිනීසියානු අක්ෂර මාලාව වන රොන්ගොරොන්ගෝ අක්ෂර කියවීමට සහ ලිවීමට දන්නා අය ද වූහ. මෙය ප්‍රාථමික-ලිවීමද නැතහොත් සැබෑ ලිවීමද යන්න පිළිබඳව විවාදයක් පවතී.

වහල් කොල්ලකරුවන්ට ඔවුන් පැහැරගත් පුද්ගලයින් නැවත මෙරටට ගෙන්වා ගැනීමට බල කළ විට, වසූරිය වාහකයන් එක් එක් දූපත්වල දිවි ගලවා ගත් කිහිප දෙනෙකු සමඟ ගොඩ බැස්සේය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sentinels in Stone – The Collapse of Easter Island's Culture |url=http://www.bradshawfoundation.com/easter/sentinels_in_stone3.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151119130525/http://www.bradshawfoundation.com/easter/sentinels_in_stone3.php |archive-date=19 November 2015 |access-date=4 November 2015 |website=Bradshaw Foundation}}&lt;/ref&gt; මෙය පාස්කු දූපතේ සිට මාර්කේසාස් දූපත් දක්වා විනාශකාරී වසංගත ඇති කළේය. පාස්කු දූපතේ ජනගහනය මියගිය අයගෙන් සමහරෙකු භූමදාන නොකළ මට්ටමට අඩු විය.&lt;ref name=&quot;Fischer&quot; /&gt;{{rp|91}}[[File:Eugène_Eyraud.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Eug%C3%A8ne_Eyraud.jpg|thumb|ඉයුජින් අයිරෝඩ් දිවයිනේ මුළු ජනගහනයම කතෝලික ආගමට හරවා ගත්තේය.]]
පළමු ක්‍රිස්තියානි මිෂනාරිවරිය වන ඉයුජින් අයිරෝඩ් 1864 ජනවාරි මාසයේදී දිවයිනට පැමිණ එම වසරේ වැඩි කාලයක් දිවයිනේ ගත කළ අතර ඊනියා රොන්ගෝ-රොන්ගෝ පුවරු පැවතීම පිළිබඳව පළමු වරට වාර්තා කළේය; නමුත් රාපා නුයිගේ මහා පරිවර්තනය සිදු වූයේ 1866 දී පියතුමා හිපොලයිට් රූසෙල් සමඟ ඔහු නැවත පැමිණීමෙන් පසුවය. කපිතාන් ජීන්-බැප්ටිස්ට් ඩුට්‍රෝ-බෝර්නියර් සමඟ තවත් මිෂනාරිවරුන් දෙදෙනෙක් පැමිණියහ. 1867 දූපත් වසංගතය අතරතුර අයිරෝඩ් ක්ෂය රෝගයට ගොදුරු වූ අතර, එය දිවයිනේ ඉතිරි ජනගහනයෙන් 1,200 ක් වූ අතර ඉතිරිව සිටියේ රපානුයි 930 ක් පමණි. මියගිය අය අතර නැගෙනහිර පොලිනීසියාවේ අවසාන රාජකීය කුලුඳුල් පුත්‍රයා වූ අවසාන අරිකි මවු, 13 හැවිරිදි මනු රංගි ද ඇතුළත් විය. 1868 අගෝස්තු මාසයේදී අයිරෝඩ් ක්ෂය රෝගයෙන් මිය ගිය අතර, ඒ වන විට මුළු රාපා නුයි ජනගහනයම පාහේ රෝමානු කතෝලිකයන් බවට පත්ව තිබුණි.&lt;ref name=&quot;Fischer&quot; /&gt;{{rp|92–103}}

19 වන සියවසේ මැද භාගයේදී තල්මසුන් දඩයම්කරුවන් විසින් හඳුන්වා දුන් ක්ෂය රෝගය, 1867 දී ඉයුජින් අයිරෝඩ් රෝගයෙන් මිය යන විට දූපත් වැසියන් කිහිප දෙනෙකු දැනටමත් මරා දමා තිබුණි. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස දිවයිනේ ජනගහනයෙන් හතරෙන් එකක් පමණ මිය ගියේය. බැටළු ගොවිපළේ කළමනාකරුවන් සහ මිෂනාරිවරුන් ඊළඟ වසරවලදී මියගිය අයගේ අලුතින් ලබා ගත හැකි ඉඩම් මිලදී ගැනීමට පටන් ගත් අතර එය ස්වදේශිකයන් සහ පදිංචිකරුවන් අතර විශාල ගැටුම් ඇති කළේය.
[[File:Queen_of_Easter_Island_meets_Pinart_in_1877.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Queen_of_Easter_Island_meets_Pinart_in_1877.jpg|thumb|&quot;මව රැජින&quot; කොරෙටෝ ඇගේ දියණියන් වන &quot;රැජින&quot; කැරොලයින් සහ හැරියට් සමඟ 1877 දී]]ජීන්-බැප්ටිස්ට් ඩුට්‍රෝ-බෝර්නියර් හංගා රෝවා අවට මිෂනාරිවරුන්ගේ ප්‍රදේශය හැර දිවයිනේ මුළු ප්‍රදේශයම මිලදී ගෙන රාපා නුයි සිය ගණනක් ටහිටි වෙත ගෙන ගියේය. 1871 දී, මිෂනාරිවරු, ඩුට්‍රෝ-බෝර්නියර් සමඟ අමනාප වී, රාපා නුයි 171 දෙනෙකු හැර අනෙක් සියල්ලන්ම ගැම්බියර් දූපත් වෙත ඉවත් කළහ. ඉතිරි වූ අය බොහෝ දුරට වැඩිහිටි පිරිමින් වූහ. වසර හයකට පසු, පාස්කු දූපතේ ජීවත් වූයේ පුද්ගලයින් 111 දෙනෙකු පමණක් වන අතර, ඔවුන්ගෙන් දරුවන් සිටියේ 36 දෙනෙකුට පමණි. එතැන් සිට, දිවයිනේ ජනගහනය සෙමෙන් යථා තත්ත්වයට පත් විය. නමුත් දශකයකටත් අඩු කාලයකදී ජනගහනයෙන් 97% කට වඩා මිය යාම හෝ අතුරුදහන් වීමත් සමඟ, දිවයිනේ සංස්කෘතික දැනුමෙන් වැඩි ප්‍රමාණයක් නැති වී ගොස් තිබුණි.

ඉංග්‍රීසි යුදෙව් වෙළෙන්දෙකුගේ සහ පොමරේ රාජවංශ කුමරියකගේ පුතෙකු වූ ඇලෙක්සැන්ඩර් සැල්මන්, ජූනියර්, අවසානයේ ඔහුට උරුම වූ කොප්පරා වතුයායෙන් කම්කරුවන් නැවත මෙරටට ගෙන්වා ගැනීමට කටයුතු කළේය. අවසානයේ ඔහු මෙහෙයුම හැර දිවයිනේ සියලුම ඉඩම් මිලදී ගත් අතර එහි එකම සේවායෝජකයා විය. ඔහු දිවයිනේ සංචාරක ව්‍යාපාරය දියුණු කිරීමට කටයුතු කළ අතර දිවයින සඳහා බ්‍රිතාන්‍ය සහ ජර්මානු පුරාවිද්‍යාත්මක ගවේෂණ සඳහා ප්‍රධාන තොරතුරු සපයන්නා විය. ඔහු තම ලේලියගේ සැමියා වන චිලියේ වල්පරයිසෝ හි ජර්මානු කොන්සල් වෙත අව්‍යාජ රොන්ගොරොන්ගෝ කොටස් කිහිපයක් යැවීය. 1888 ජනවාරි 2 වන දින සල්මන් බ්‍රැන්ඩර් පාස්කු දූපතේ දේපළ චිලී රජයට විකුණා දැමූ අතර, දිවයින අත්හැරීම සඳහා සාක්ෂිකරුවෙකු ලෙස අත්සන් කළේය. ඔහු 1888 දෙසැම්බර් මාසයේදී ටහිටි වෙත ආපසු ගියේය. 1878 සිට 1888 දී චිලී වෙත භාර දෙන තෙක් ඔහු දිවයින ඵලදායී ලෙස පාලනය කළේය.[[File:Policarpo_Toro.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Policarpo_Toro.jpg|thumb|චිලී නාවික හමුදා කපිතාන් පොලිකාර්පෝ ටෝරෝ]]
1887 දී චිලී නාවික හමුදා කපිතාන් පොලිකාර්පෝ ටෝරෝගේ ඉල්ලීම පරිදි චිලී දිවයින ජාතික භූමියට ඇතුළත් කිරීමට සංයුක්ත ක්‍රියාමාර්ග ගත්තේය. ඔහු දශක ගණනාවක් තිස්සේ රාපා නුයි හි අනාරක්ෂිත තත්ත්වය ගැන සැලකිලිමත් වූ අතර ඔහුගේම මුලපිරීම මත තත්වයට බලපෑම් කිරීමට පටන් ගත්තේය. පොලිකාර්පෝ, සාකච්ඡා හරහා, හෙක්ටයාර 600 ක හිමිකරු වන වල්පරයිසෝ බිෂොප් සැල්වදෝර් ඩොනොසෝ රොඩ්‍රිගස්ගේ ඉල්ලීම පරිදි දිවයිනේ ඉඩමක් මිලදී ගත්තේය. ටහිටියේ සල්මන් සහෝදරයන් වන ඩුට්‍රෝ-බෝර්නියර් සහ ජෝන් බ්‍රැන්ඩර් සමඟ එක්ව. චිලී කපිතාන්වරයා මේ සඳහා තම සාක්කුවෙන් මුදල් යෙදවූ අතර, චිලී රජය විසින් එවන ලද ස්ටර්ලින් පවුම් 6000 ක් ද වැය කළේය.&lt;ref name=&quot;historia&quot; /&gt; රාපා නුයි සම්ප්‍රදායට අනුව, ඉඩම් විකිණිය නොහැකි විය, කෙසේ වෙතත්, තෙවන පාර්ශවයන් ඒවා අයිති බව විශ්වාස කළ අතර, එම මොහොතේ සිට දිවයිනේ කටයුතුවලට මැදිහත් නොවන පරිදි ඒවා ඔවුන්ගෙන් මිලදී ගන්නා ලදී.

ඒ වන විට, රාපා නුයි ජනගහනය භයානක සංඛ්‍යාවක් කරා ළඟා විය. 1892 දී චිලී කොර්වෙට් අබ්ටාඕ විසින් සිදු කරන ලද සංගණනයකදී, රාපා නුයි ජීවතුන් අතර සිටියේ 101 ක් පමණක් වන අතර, ඉන් වැඩිහිටි පිරිමින් 12 ක් පමණි. රාපා නුයි ජනවාර්ගික කණ්ඩායම, ඔවුන්ගේ සංස්කෘතිය සමඟ වඳවීමේ ආසන්නතම අවස්ථාවේදී සිටියේය.&lt;ref name=&quot;historia&quot; /&gt;

ඉන්පසු, 1888 සැප්තැම්බර් 9 වන දින, ටහිටි බිෂොප් මොන්සිග්නෝර් ජෝස් මාරියා වර්ඩියර්ගේ උත්සාහයට ස්තූතිවන්ත වන්නට, කැමැත්ත පිළිබඳ ගිවිසුම (අකුවර්ඩෝ ඩි වොලුන්ටේඩ්ස්) අත්සන් කරන ලද අතර, එහිදී රපානුයි ප්‍රධානීන්ගේ කවුන්සිලයේ ප්‍රධානියා වන ප්‍රාදේශීය නියෝජිත අටමු ටෙකේනා, පොලිකාර්පෝ ටෝරෝ විසින් නියෝජනය කරන ලද චිලී රාජ්‍යයට දිවයිනේ ස්වෛරීභාවය පවරා දුන්නේය. රාපා නුයි වැඩිහිටියන් ස්වෛරීභාවය අත්හැරියේ, ඔවුන්ගේ ප්‍රධානීන් ලෙස ඔවුන්ගේ පදවි නාම, ඔවුන්ගේ ඉඩම්වල අයිතිය, ඔවුන්ගේ සංස්කෘතියේ සහ සම්ප්‍රදායන්ගේ වලංගුභාවය සහ සමාන කොන්දේසි මත අත් නොහැරය. රාපා නුයි කිසිවක් විකුණුවේ නැත, ඔවුන් චිලීට සමාන කොන්දේසි යටතේ ඒකාබද්ධ කරන ලදී.

චිලීයට ඈඳා ගැනීම, පේරු හි වහල්භාවය අහෝසි කිරීමත් සමඟ, විදේශීය වහලුන් දිවයිනෙන් තවත් වැසියන් රැගෙන නොයන බවට වාසියක් ගෙන ආවේය. කෙසේ වෙතත්, 1895 දී, එන්රික් මර්ලට් හි කොම්පනියා එක්ස්ප්ලෝටඩෝරා ඩි ඉස්ලා ඩි පැස්කුවා, 1891 සිවිල් යුද්ධයෙන් සහ රටේ ආණ්ඩු වෙනස් වීමෙන් පසු රාජ්‍යයේ යටත් විජිතකරණ සැලැස්ම අසාර්ථක වීමෙන් පසු මුළු දිවයිනේම සහනය ලබා ගත්තේය.[[File:Bandera_de_la_isla_de_Pascua_1902.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bandera_de_la_isla_de_Pascua_1902.jpg|thumb|1902 ට පෙර පාස්කු දූපත් වැසියන් විසින් පියාසර කරන ලද ධජය, ජාතික ධජයේ සැලසුම ගෙන, කතෝලික සංකේත ඇතුළු ප්‍රදේශවාසීන් නියෝජනය කරන අංග ඇතුළත් කළේය. එය වල්පරයිසෝ කෞතුකාගාරයට ගෙන ගිය පාසල් නෞකාවක් වන බැකෙඩානෝ විසින් සොයා ගන්නා ලදී.]]
සමාගම හංගා රෝවා වලින් පිටත ජීවත් වීමට සහ වැඩ කිරීමට තහනම් කිරීම් සහ සමාගම තුළ සිටින දූපත් වැසියන්ට බලහත්කාරයෙන් ශ්‍රමය ලබා දීම පවා සිදු කරන ලදී. නාවික හමුදාව විසින් ලබා දුන් &quot;ආරක්ෂිත හැසිරීම්&quot; නිසා 20 වන සියවසේදී නාවික හමුදාව දිවයින පාලනය කළ පසු දූපත් වැසියන්ට මුළු දිවයිනම තරණය කිරීමට ඉඩ සැලසුණි.&lt;ref name=&quot;Edwards&quot;&gt;{{cite web |author1=Marcos Moncada Astudillo |date=2002 |title=MONSEÑOR RAFAEL EDWARDS SALAS Isla de Pascua y la Armada Nacional. |url=https://revistamarina.cl/revistas/2002/6/moncada.pdf |access-date=14 January 2024 |publisher=Revista Marina |language=es}}&lt;/ref&gt;

1903 දී ඉංග්‍රීසි බැටළු ගොවිපල සමාගමක් වන විලියම්සන් බැල්ෆෝර් විසින් මර්ලට් සමාගමෙන් දූපත මිලදී ගන්නා ලද අතර - තවදුරටත් ආහාර සඳහා ගොවිතැන් කිරීමට නොහැකි වූ බැවින් - ආහාර මිලදී ගැනීම සඳහා ස්වදේශිකයන්ට ගොවිපලවල වැඩ කිරීමට බල කෙරුනි.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Marisol Hitorangi |date=18 June 2023 |title=Fighting for Survival on Easter Island |url=https://www.culturalsurvival.org/news/fighting-survival-easter-island}}&lt;/ref&gt;

=== 20 වන සියවස ===
[[File:Pascuenses.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pascuenses.jpg|thumb|1909 දී පමණ පාස්කු දූපතේ වැසියන්.]]
1914 දී වයෝවෘද්ධ කැටචිස්ට් මාරියා අංගාටා වෙරි වෙරි විසින් ආභාෂය ලබා ඩැනියෙල් මරියා ටීව් විසින් මෙහෙයවන ලද ස්වදේශිකයින්ගේ නැගිටීමක් ඇති වූ අතර සමාගම විසින් ඇති කරන ලද තත්වය රජය භාර ගැනීමේ අරමුණින්. මර්ලට් සහ සමාගමේ පරිපාලකයින් විසින් සිදු කරන ලද &quot;ම්ලේච්ඡ සහ ම්ලේච්ඡ ක්‍රියාවන්&quot; සඳහා නාවික හමුදාව සමාගම වගකිව යුතු බවට පත් කළ අතර පරීක්ෂණයක් ඉල්ලා සිටියේය.[[File:Monseñor_Rafael_Edwards.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Monse%C3%B1or_Rafael_Edwards.jpg|thumb|මොන්සිග්නෝර් රෆායෙල් එඩ්වර්ඩ්ස් සලාස්, චිලී නාවික හමුදාවේ සහ හමුදා විකාර් ලෙස ඔහුට තිබූ බලතලවල සහාය ඇතිව රාපා නුයි පුද්ගලික අපයෝජනයෙන් ආරක්ෂා කිරීමට උත්සාහ කළේය.&lt;ref name=&quot;Edwards&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;EdwardsEnRapaNui&quot;&gt;{{Cite book |last1=Foerster |first1=Rolf |url= |title=&quot;El Obispo Edwards en Rapa Nui. 1910–1938&quot; |last2=Alvear |first2=Alejandra |publisher=Rapa Nui Press |year=2015 |isbn=978-956-9337-07-9 |editor=Rolf Foerster |location= |page= |language= |chapter= |access-date=}}&lt;/ref&gt;]]
1916 දී, දිවයින වල්පරයිසෝ දෙපාර්තමේන්තුවේ උප නියෝජිතයෙකු ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. එම වසරේම, අගරදගුරු රෆායෙල් එඩ්වර්ඩ්ස් සලාස් දිවයිනට පැමිණ ස්වදේශිකයින්ගේ පැමිණිලි සහ ඉල්ලීම් සඳහා ප්‍රධාන ප්‍රකාශකයා බවට පත්විය. කෙසේ වෙතත්, චිලී රාජ්‍යය සමාගමට බදු දීම අලුත් කිරීමට තීරණය කළේය, ඊනියා &quot;තාවකාලික ස්වභාවය&quot; යටතේ, ස්වදේශිකයින්ට අමතර ඉඩම් බෙදා දීම (1926 වන විට විවාහයකට හෙක්ටයාර 5), චිලී පරිපාලනය සඳහා ඉඩම් වෙන් කිරීම සහ නාවික හමුදාවේ ස්ථිර පැවැත්ම ස්ථාපිත කිරීම, 1936 දී පූර්ව අවසරය ඇතිව, ස්වදේශිකයින්ට මසුන් ඇල්ලීමට හෝ ඉන්ධන සැපයීමට හංගා රෝවෙන් පිටව යා හැකි රෙගුලාසියක් ස්ථාපිත කළේය.&lt;ref name=&quot;Edwards&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;EdwardsEnRapaNui&quot; /&gt;

මොන්සිග්නෝර් රෆායෙල් එඩ්වර්ඩ්ස්, හමුදා පූජකවරයෙකු ලෙස එයට මැදිහත් වීම සඳහා දිවයින &quot;නාවික අධිකරණ බලයක්&quot; ප්‍රකාශයට පත් කිරීමට උත්සාහ කළ අතර එමඟින් රාපා නුයි ප්‍රජාවට සහාය වෙමින් වඩා හොඳ ජීවන තත්වයන් නිර්මාණය කළේය.&lt;ref name=&quot;Edwards&quot; /&gt;

1933 දී, චිලී රාජ්‍ය ආරක්ෂක කවුන්සිලය විසින් දිවයින රාජ්‍යයේ නමින් ලියාපදිංචි කිරීමට අවශ්‍ය කරන ලදී. එමඟින් තමන්ගේ නමින් ලියාපදිංචි කිරීමට කැමති පෞද්ගලික පුද්ගලයින්ගෙන් එය ආරක්ෂා කර ගැනීමට හැකි විය.&lt;ref name=&quot;Edwards&quot; /&gt;

1960 දශකය වන තෙක් රපානුයි හන්ගා රෝවාට සීමා විය. 1953 වන තෙක් දිවයිනේ ඉතිරි කොටස විලියම්සන්-බෝල්ෆෝර් සමාගමට බැටළු ගොවිපලක් ලෙස කුලියට දෙන ලදී. ජනාධිපති කාලෝස් ඉබානෙස් ඩෙල් කැම්පෝ සමාගමේ කොන්ත්‍රාත්තුව අනුකූල නොවීම හේතුවෙන් අවලංගු කර පසුව දිවයිනේ සම්පූර්ණ පරිපාලනය චිලී නාවික හමුදාවට පවරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Annexation by Chile |url=http://www.netaxs.com/~trance/annex.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204063228/http://www.netaxs.com/~trance/annex.html |archive-date=4 February 2012}}&lt;/ref&gt; ඉන්පසු 1966 වන තෙක් චිලී නාවික හමුදාව විසින් දූපත කළමනාකරණය කරන ලද අතර, එම අවස්ථාවේදී දිවයින සම්පූර්ණයෙන්ම නැවත විවෘත කරන ලදී. එඩ්වාඩෝ ෆ්‍රෙයි මොන්ටල්වාගේ රජය යටතේ ක්‍රියාත්මක කරන ලද පැස්කුවා නීතිය සමඟ එම වසරේ දී රපානුයි ජනතාවට චිලී පුරවැසිභාවය ලබා දෙන ලදී.&lt;ref name=&quot;Diamond2005&quot;&gt;{{cite book |author=[[Jared Diamond]] |title=[[Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed]] |publisher=Penguin Books |year=2005 |isbn=0-14-303655-6 |pages=[https://archive.org/details/collapsehowsociet00diam/page/79 79]–119 |chapter=Twilight at Easter}}&lt;/ref&gt;{{rp|112}} එම වසර වන තෙක් පාසල්වල ස්පාඤ්ඤ භාෂාව පමණක් ඉගැන්වීය. නීතිය මගින් වල්පරයිසෝ පළාත මත යැපෙන ඉස්ලා ඩි පැස්කුවා කොමියුනය ද නිර්මාණය කරන ලද අතර සිවිල් ලේඛනය ක්‍රියාත්මක කරන ලදී, ආණ්ඩුකාර, නගරාධිපති සහ කවුන්සිල මන්ත්‍රී තනතුරු මෙන්ම පාස්කු දූපතේ පළමු ගිනි නිවන සමාගම වන චිලී කැරබිනෙරෝස් හි 6 වන පොලිස් ස්ථානය, පාසල් සහ රෝහලක් නිර්මාණය කරන ලදී. පළමු නගරාධිපතිවරයා 1966 දී දිවුරුම් දුන් අතර පැස්කුවා නීතිය නිර්මාණය කිරීමට බලපෑම් කිරීමට වසර දෙකකට පෙර ජනාධිපති ෆ්‍රෙයිට ලිපියක් යැවූ ඇල්ෆොන්සෝ රපු විය.

1965 දී මැටවේරි ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ ඉදිකිරීමෙන් පසුව පමණක් දූපත් වැසියන්ට පහසුවෙන් දිවයිනෙන් පිටතට ගමන් කිරීමට හැකි වූ අතර එය ලෝන්ගි ඉදිකිරීම් සමාගම විසින් ඉදිකරන ලද අතර එහි කම්කරුවන් සිය ගණනක්, බර යන්ත්‍රෝපකරණ, කූඩාරම් සහ නැව්වල ක්ෂේත්‍ර රෝහලක් රැගෙන ගියේය. කෙසේ වෙතත්, එහි භාවිතය සංචාරකයින් කුඩා කණ්ඩායම් සමඟ ගුවන් සේවා මෙහෙයුම් ඉක්මවා ගියේ නැත. ඒ සමඟම, 1975 දී දිවයිනේ මෙහෙයුම් නතර කළ නාසා ලුහුබැඳීමේ ස්ථානයක් ක්‍රියාත්මක විය.

1965 සහ 1970 අතර, එක්සත් ජනපද ගුවන් හමුදාව (USAF) පාස්කු දූපතේ පදිංචි වූ අතර, සංවර්ධිත ලෝකයේ පාරිභෝගික සමාජවල සිරිත් විරිත් පිළිබඳව ඔවුන් හුරුපුරුදු වීමත් සමඟ රාපා නුයිගේ ජීවන රටාව රැඩිකල් ලෙස වෙනස් කළේය.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Patricia Stambuk |title=Iorana &amp; Goodbye |publisher=Pehuén}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=La desconocida historia de la base &quot;gringa&quot; albergada en Isla de Pascua |url=https://www.24horas.cl/nacional/la-desconocida-historia-de-la-base-gringa-albergada-en-isla-de-pascua-2132317 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114043540/https://www.24horas.cl/nacional/la-desconocida-historia-de-la-base-gringa-albergada-en-isla-de-pascua-2132317 |archive-date=14 January 2024 |access-date=14 January 2024 |website=www.24horas.cl}}&lt;/ref&gt;

1967 අප්‍රේල් මාසයේදී LAN චිලී ගුවන් ගමන් ගොඩබෑමට පටන් ගත් අතර දිවයින සංස්කෘතික සංචාරක ව්‍යාපාරය කෙරෙහි නැඹුරු වීමට පටන් ගත්තේය. එතැන් සිට, ස්වදේශිකයන්ගේ ප්‍රධාන උත්සුකයන් වූයේ රාජ්‍ය සහාය ලැබුණු නිෂ්පාදන සහ අලෙවිකරණ සමුපකාර ශක්තිමත් කිරීම සහ ඔවුන්ගේ වාර්ගික ඉඩම් නැවත ලබා ගැනීමයි.

[[File:General_Pinochet_junto_a_una_pascuense.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:General_Pinochet_junto_a_una_pascuense.jpg|දකුණ|thumb|250x250පික්|ජෙනරාල් පිනෝචේට් ස්වදේශික රාපා නුයි කාන්තාවක් සමඟ පෙනී සිටියි.]]
ඔගස්ටෝ පිනෝචේ බලයට පත් කළ 1973 චිලී කුමන්ත්‍රණයෙන් පසුව, පාස්කු දූපත යුද නීතිය යටතේ තබා ඇත. සංචාරක ව්‍යාපාරය මන්දගාමී වූ අතර පෞද්ගලික දේපළ යථා තත්ත්වයට පත් කරන ලදී. ඔහු බලයේ සිටි කාලය තුළ, පිනෝචේට් අවස්ථා තුනකදී පාස්කු දූපතට ගියේය. හමුදාව නව හමුදා පහසුකම් ගණනාවක් සහ නව නගර ශාලාවක් ඉදි කළේය.&lt;ref&gt;Lewis, Raymond J. (1994) &quot;Review of [https://ojs.lib.byu.edu/spc/index.php/CCR/article/viewFile/12655/12527 ''Rapanui; Tradition and Survival on Easter Island''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520071110/https://ojs.lib.byu.edu/spc/index.php/CCR/article/viewFile/12655/12527|date=20 May 2013}}.&lt;/ref&gt;

1975 ජනවාරි 24 වන දින, රූපවාහිනිය දිවයිනට පැමිණියේය, ටෙලිවිෂන් නැෂනල් ඩි චිලී මධ්‍යස්ථානයක් විවෘත කිරීමත් සමඟ, එය 1996 දක්වා ප්‍රමාද වූ පදනමක් මත වැඩසටහන් විකාශනය කළ අතර, එම කාලය තුළ දිවයිනට සජීවී චන්ද්‍රිකා සම්ප්‍රේෂණ ආරම්භ විය.

1976 දී ඉස්ලා ඩි පැස්කුවා පළාත නිර්මාණය කරන ලද අතර 1976 සහ 1979 අතර පළමු ආණ්ඩුකාරවරයා ලෙස ආර්න්ට් ඇරෙන්ට්සන් පෙටර්සන් පත් කරන ලදී. 1984 සහ 1990 අතර ආණ්ඩුකාර සර්ජියෝ රපු හඕවාගේ පරිපාලනය කැපී පෙනෙන අතර එතැන් සිට සියලුම ආණ්ඩුකාරවරුන් රපානුයි වේ.

1979 දී, නිත්‍ය ඉඩම් හිමියන්ට තනි ඉඩම් හිමිකම් ලබා දීම සඳහා අංක 2885 දරණ නියෝග නීතිය පනවන ලදී.

1986 අප්‍රේල් 1 වන දින, පාස්කු දූපතේ විශේෂ ඉන්ධන සහනාධාරය ස්ථාපිත කරන අංක 18,502 නීතිය පනවන ලද අතර, එහි සඳහන් වන්නේ &quot;එක් එක් නිෂ්පාදනයේ ඝන මීටරයකට මාසික බදු ඒකක 3.5 නොඉක්මවිය හැකි අතර, එහි වටිනාකම සෘජුව හෝ ඇතැම් බදු ගෙවීමට අදාළ මුදල ආරෝපණය කිරීම හරහා ගෙවිය හැකිය&quot; යන්නයි.

1985 දී චිලී සහ ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය අතර ඇති කරගත් ගිවිසුමක ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, මටවේරි ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළේ ධාවන පථය මීටර් 423 කින් (අඩි 1,388) දීර්ඝ කරන ලද අතර එය මීටර් 3,353 (අඩි 11,001) දක්වා ළඟා වූ අතර 1987 දී නැවත විවෘත කරන ලදී. මානව හිමිකම් නඩු විසඳීම සඳහා එක්සත් ජනපදයෙන් එල්ල වන බලපෑම්වලට විරෝධය පළ කරමින් පිනෝචෙට් විවෘත කිරීමේ උත්සවයට සහභාගී වීම ප්‍රතික්ෂේප කළ බව වාර්තා වේ.&lt;ref&gt;Délano, Manuel (17 August 1987) [http://elpais.com/diario/1987/08/17/internacional/556149618_850215.html Pinochet no asiste a la inauguración de la pista de la isla de Pascua] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130430074613/http://elpais.com/diario/1987/08/17/internacional/556149618_850215.html|date=30 April 2013}}. ''El Pais''.&lt;/ref&gt;

=== 21 වන සියවස ===
[[File:Chile-_Rapa_Nui_with_love,_stone_carving.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Chile-_Rapa_Nui_with_love,_stone_carving.JPG|thumb|මනු පිරි යනු පුද්ගලයන් දෙදෙනෙකු අතර ආදරය සහ එකමුතුව සංකේතවත් කරයි. වත්මන් පරිපාලනයේ සටන් පාඨය &quot;රාපා නුයි හායි මහතු&quot; වන අතර එය &quot;ආදරයෙන් රාපා නුයි&quot; ලෙස පරිවර්තනය කර ඇත.]]
රාපා නුයි හි ධීවරයින් දූපතේ නීති විරෝධී මසුන් ඇල්ලීම පිළිබඳව ඔවුන්ගේ කනස්සල්ල පෙන්නුම් කර ඇත. &quot;2000 වසරේ සිට අපි දූපතේ මසුන් ඇල්ලීමේ පදනම වන ටූනා අහිමි වීමට පටන් ගත්තෙමු, එබැවින් අපි අපගේ පවුල් පෝෂණය කිරීම සඳහා වෙරළෙන් මාළු රැගෙන යාමට පටන් ගත්තෙමු, නමුත් වසර දෙකකටත් අඩු කාලයකදී අපි ඒ සියල්ල ක්ෂය කළෙමු&quot;, පකරාටි පැවසීය.&lt;ref&gt;{{citation|author=Pablo Hernandez Mares|title=Illegal Fishing Threatens Easter Island's Natural Resources|date=November 2016|url=https://news.mongabay.com/2016/11/illegal-fishing-threatens-easter-islands-natural-resources/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170719002939/https://news.mongabay.com/2016/11/illegal-fishing-threatens-easter-islands-natural-resources/|publisher=Mongabay|access-date=16 November 2016|archive-date=19 July 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2007 ජූලි 30 වන දින, ව්‍යවස්ථාමය ප්‍රතිසංස්කරණයක් මගින් පාස්කු දූපත සහ ජුවාන් ෆර්නැන්ඩස් දූපත් (රොබින්සන් කෲසෝ දූපත ලෙසද හැඳින්වේ) චිලියේ &quot;විශේෂ භූමි ප්‍රදේශ&quot; තත්ත්වය ලබා දෙන ලදී. විශේෂ ප්‍රඥප්තියක් බලාත්මක කිරීම තෙක්, දිවයින වල්පරයිසෝ හි V කලාපයේ පළාතක් ලෙස පාලනය කිරීම දිගටම කරගෙන යයි.&lt;ref&gt;{{cite web |date=1 October 2007 |title=LEY Num. 20.193 Reforma Constitucional Que Establece los Territorios Especiales de Isa de Pascua y Archipelago Juan Fernandez |url=http://www.bcn.cl/leyes/pdf/original/263040.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20071001104310/http://www.bcn.cl/leyes/pdf/original/263040.pdf |archive-date=1 October 2007 |access-date=11 January 2019}}&lt;/ref&gt;

නොගැඹුරු ලාවා තටාක සහ ගැඹුරු ජලය ඇතුළු විවිධ වාසස්ථානවල මාසයක් පාස්කු දූපතේ මාළු විශේෂ එකතු කරන ලදී. මෙම වාසස්ථාන තුළ, ඇන්ටෙනාරියස් රැන්ඩලි සහ ඇන්ටෙනාරියස් මෝයි යන හොලෝටයිප් සහ පැරටයිප් දෙකක් සොයා ගන්නා ලදී. මේවා ගෙම්බා-මාළු ලෙස සලකනු ලබන්නේ ඒවායේ ලක්ෂණ නිසාය: &quot;පෘෂ්ඨීය කිරණ 12 ක්, අවසාන අතු දෙකක් හෝ තුනක්; පළමු පෘෂ්ඨීය කොඳු ඇට පෙළේ අස්ථි කොටස දෙවන පෘෂ්ඨීය කොඳු ඇට පෙළට වඩා තරමක් කෙටි ය; තද සීබ්‍රා වැනි සලකුණු නොමැති ශරීරය; කෞඩල් පුෂ්ප මංජරිය කෙටි, නමුත් වෙනස්; අවසාන ශ්‍රෝණි කිරණ බෙදී ඇත; පෙක්ටෝරල් කිරණ 11 හෝ 12&quot;.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Allen, Gerald R.|year=1970|title=Two New Species of Frogfishes (Antennaridae) from Easter Island|url=http://scholarspace.manoa.hawaii.edu/handle/10125/6262|journal=Pacific Science|volume=24|issue=4|page=521|archive-url=https://web.archive.org/web/20111026115104/http://scholarspace.manoa.hawaii.edu/handle/10125/6262|archive-date=26 October 2011|hdl=10125/6262}}&lt;/ref&gt;

2018 දී, දිවයින මුහුණ දෙන සමාජීය හා පාරිසරික ගැටළු හේතුවෙන් එහි ඓතිහාසික වැදගත්කම ආරක්ෂා කර ගැනීම සඳහා සංචාරකයින් සඳහා රැඳී සිටීමේ කාලය දින 90 සිට 30 දක්වා සීමා කිරීමට රජය තීරණය කළේය.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/easter-island-visit-chile-statues-tourists-tourism-social-environmental-impact-a8469791.html|title=Why Easter Island is limiting the number of days tourists can stay|work=The Independent|access-date=1 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180730175441/https://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/easter-island-visit-chile-statues-tourists-tourism-social-environmental-impact-a8469791.html|archive-date=30 July 2018|language=en-GB|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2022 හුන්ගා ටොන්ගා-හුන්ගා හාපායි පිපිරීමෙන් හා සුනාමියෙන් පසු පාස්කු දූපත සඳහා සුනාමි අනතුරු ඇඟවීමක් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.dw.com/es/chile-alerta-sobre-posible-tsunami-menor-tras-erupci%C3%B3n-de-volc%C3%A1n-en-tonga/a-60436791|title=Chile alerta sobre posible &quot;tsunami menor&quot; tras erupción de volcán en Tonga|date=15 January 2022|work=[[Deutsche Welle]]|access-date=15 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220115175314/https://www.dw.com/es/chile-alerta-sobre-posible-tsunami-menor-tras-erupci%C3%B3n-de-volc%C3%A1n-en-tonga/a-60436791|archive-date=15 January 2022|trans-title=Chile alerts of a possible &quot;minor tsunami&quot; after volcanic eruption in Tonga|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

COVID-19 වසංගතය හේතුවෙන් පාස්කු දූපත 2020 මාර්තු 17 සිට 2022 අගෝස්තු 4 දක්වා සංචාරකයින් සඳහා වසා දමන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |date=5 August 2022 |title=Chile's Easter Island reopens to tourists after pandemic shutdown |url=https://www.reuters.com/world/americas/chiles-easter-island-reopens-tourists-after-pandemic-shutdown-2022-08-05/ |access-date=7 October 2022 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt; ඉන්පසු 2022 ඔක්තෝබර් මස මුලදී, දූපත සංචාරකයින් සඳහා නැවත විවෘත කර මාස දෙකකට පසු, ලැව් ගින්නකින් දිවයිනේ අක්කර 148 ක් (හෙක්ටයාර 60) පමණ දැවී ගිය අතර, එමඟින් සමහර මෝයි වලට ආපසු හැරවිය නොහැකි හානියක් සිදු විය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=6 October 2022 |title=Easter Island Blaze Chars Famous Moai Statues |url=https://www.barrons.com/articles/easter-island-blaze-chars-famous-moai-statues-01665095107 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221007200029/https://www.barrons.com/articles/easter-island-blaze-chars-famous-moai-statues-01665095107 |archive-date=7 October 2022 |access-date=7 October 2022 |website=Barron's (AFP News)}}&lt;/ref&gt; ගිනි තැබීම සැක කෙරේ.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Natalie Neysa Alund |date=7 October 2022 |title='Irreparable': Easter Island fire chars famous towering Moai statues; arson suspected |url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2022/10/07/easter-island-fire-maoi-statues-arson-suspected/8205884001/ |website=USA Today}}&lt;/ref&gt;
=== ස්වදේශික අයිතිවාසිකම් ව්‍යාපාරය ===
2010 අගෝස්තු මාසයේ සිට, ස්වදේශික හිටෝරංගි වංශයේ සාමාජිකයින් හන්ගරෝවා පරිසර ගම්මානය සහ ස්පා අත්පත් කර ගත්හ.&lt;ref name=&quot;bbc.co.uk&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-12378736|title=Police evict Rapa Nui clan from Easter Island hotel|date=6 February 2011|access-date=29 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120223135407/http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-12378736|archive-date=23 February 2012|publisher=BBC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://indigenouspeoplesissues.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=14679:rapanui-protests-continue-against-the-hotel-hanga-roa&amp;catid=23:south-america-indigenous-peoples&amp;Itemid=56|title=Rapanui: Protests Continue Against The Hotel Hanga Roa|date=17 April 2012|newspaper=IPIR|access-date=28 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413123719/http://indigenouspeoplesissues.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=14679%3Arapanui-protests-continue-against-the-hotel-hanga-roa&amp;catid=23%3Asouth-america-indigenous-peoples&amp;Itemid=56|archive-date=13 April 2014}}&lt;/ref&gt; 1990 ගණන්වල චිලී ජාතික රාපා නුයි සමඟ ඇති කරගත් ගිවිසුමක් උල්ලංඝනය කරමින්, පිනෝචේ රජයෙන් හෝටලය මිලදී ගත් බවට පදිංචිකරුවන් චෝදනා කරති.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Indian Law.org |url=http://www.indianlaw.org/rapa-nui/congressman-faleomavaega-visit-rapa-nui |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120117230505/http://www.indianlaw.org/rapa-nui/congressman-faleomavaega-visit-rapa-nui |archive-date=17 January 2012 |access-date=29 November 2011 |work=Congressman Faleomavaega to Visit Rapa Nui}}&lt;/ref&gt; තම මුතුන් මිත්තන් ඉඩම ලබා දීම සඳහා රවටා ඇති බව පදිංචිකරුවන් පවසති.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Hinto |first=Santi |title=Giving Care to the Motherland: conflicting narratives of Rapanui |url=http://saverapanui.org/?page_id=187 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120713123040/http://saverapanui.org/?page_id=187 |archive-date=13 July 2012 |access-date=29 November 2011 |work=Save Rapanui}}&lt;/ref&gt; බීබීසී වාර්තාවකට අනුව, 2010 දෙසැම්බර් 3 වන දින, චිලී පොලිසිය පෙල්ට් තුවක්කු භාවිතා කරමින් මෙම ගොඩනැගිලිවලින් ඉවත් කිරීමට උත්සාහ කළ විට අවම වශයෙන් පුද්ගලයින් 25 දෙනෙකු තුවාල ලැබූ අතර, ඔවුන් ගොඩනැගිලි පිහිටා ඇති ඉඩම ඔවුන්ගේ මුතුන් මිත්තන්ගෙන් නීති විරෝධී ලෙස ලබාගෙන ඇති බව කියා සිටියහ.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-11917511|title=Easter Island land dispute clashes leave dozens injured|date=4 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110210105843/http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-11917511|archive-date=10 February 2011|publisher=BBC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2020 දී ගැටුම සමථයකට පත් විය. දේපළ අයිතිවාසිකම් හිටෝරංගි වංශයට පැවරුණු අතර, හිමිකරුවන් වසර 15 ක් හෝටලයේ සූරාකෑම රඳවා ගත්හ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Familia Schiess sella acuerdo con el clan Hito y pone fin a una década de disputa por el terreno del Hotel Hanga Roa {{!}} GDA – Grupo de Diarios América |url=https://gda.com/detalle-de-la-noticia/?article=4096263 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120153722/https://gda.com/detalle-de-la-noticia/?article=4096263 |archive-date=20 November 2022 |access-date=20 November 2022 |language=es-ES}}&lt;/ref&gt;

2011 ජනවාරි මාසයේදී, ආදිවාසී ජනතාව පිළිබඳ එක්සත් ජාතීන්ගේ විශේෂ වාර්තාකරු ජේම්ස් අනායා, චිලී රජය විසින් ආදිවාසී රාපා නුයිට සැලකීම පිළිබඳව කනස්සල්ල පළ කළ අතර, &quot;වත්මන් තත්ත්වය පැහැදිලි කරන සැබෑ යටින් පවතින ගැටළු හැකි ඉක්මනින් විසඳීම සඳහා රාපා නුයි ජනතාවගේ නියෝජිතයන් සමඟ හොඳ විශ්වාසයකින් සංවාදයක් පැවැත්වීමට සෑම උත්සාහයක්ම ගන්නා ලෙස&quot; චිලීයෙන් ඉල්ලා සිටියේය.&lt;ref name=&quot;bbc.co.uk&quot; /&gt; 2011 පෙබරවාරි මාසයේදී මෙම සිදුවීම අවසන් වූ අතර, අවසන් පදිංචිකරුවන් පස් දෙනා ඉවත් කිරීම සඳහා සන්නද්ධ පොලිස් නිලධාරීන් 50 ක් දක්වා හෝටලයට කඩා වැදුණි. ඔවුන් රජය විසින් අත්අඩංගුවට ගන්නා ලද අතර කිසිදු තුවාලයක් වාර්තා නොවීය.&lt;ref name=&quot;bbc.co.uk&quot; /&gt;

== භූගෝලය ==
පාස්කු දූපත ලෝකයේ වඩාත්ම හුදකලා ජනාවාස දූපත් වලින් එකකි.&lt;ref&gt;Hemm, Robert &amp; Mendez, Marcelo. (2003). ''Aerial Surveys of Isle De Pasqua: Easter Island and the New Birdmen''. {{doi|10.1007/978-1-4615-0183-1_12}}&lt;/ref&gt; එහි ආසන්නතම ජනාවාස අසල්වැසියා වන්නේ පිට්කේන් දූපතයි, බටහිරට කිලෝමීටර් 1,931 (සැතපුම් 1,200) දුරින්, ආසන්න වශයෙන් වැසියන් 50 ක් පමණ සිටිති.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Intro EI |url=https://islandheritage.org/intro-to-easter-island/ |access-date=5 November 2022 |publisher=Easter Island Foundation}}&lt;/ref&gt; ආසන්නතම මහාද්වීපික ලක්ෂ්‍යය කොන්සෙප්සියොන් අසල මධ්‍යම චිලී හි පිහිටා ඇති අතර, එහි අක්ෂාංශ කිලෝමීටර 3,512 (සැතපුම් 2,182) ක් දුරින් පිහිටා ඇත. පාස්කු දූපතේ අක්ෂාංශ චිලීයේ කල්දේරා හි අක්ෂාංශයට සමාන වන අතර එය මහාද්වීපික චිලී සිට කිලෝමීටර් 3,510 (සැතපුම් 2,180) ක් බටහිරින් එහි ආසන්නතම ස්ථානයේ (බයෝබියෝ කලාපයේ ලෝටා සහ ලෙබු අතර) පිහිටා ඇත. නැගෙනහිරින් කිලෝමීටර් 415 (සැතපුම් 258) ක් දුරින් පිහිටි ඉස්ලා සලාස් වයි ගෝමස්, සමීප නමුත් ජනාවාස වී නොමැත. දකුණු අත්ලාන්තික් සාගරයේ ට්‍රිස්ටන් ඩා කුන්හා දූපත් සමූහය, ශාන්ත හෙලේනා දූපතේ සිට කිලෝමීටර් 2,430 (සැතපුම් 1,510) ක් සහ දකුණු අප්‍රිකානු වෙරළ තීරයේ සිට කිලෝමීටර් 2,816 (සැතපුම් 1,750) ක් දුරින් පිහිටා ඇති, වඩාත්ම දුරස්ථ දූපතේ මාතෘකාව සඳහා තරඟ කරයි.

දිවයින කිලෝමීටර් 24.6 ක් (සැතපුම් 15.3) පමණ දිගකින් සහ පළලම ස්ථානයේ කිලෝමීටර් 12.3 (සැතපුම් 7.6) කි; එහි සමස්ත හැඩය ත්‍රිකෝණාකාර වේ. එහි භූමි ප්‍රමාණය කිලෝමීටර් 163.6 (වර්ග සැතපුම් 63.2) ක් වන අතර, මධ්‍යන්‍ය මුහුදු මට්ටමේ සිට උපරිම උන්නතාංශය මීටර් 507 (අඩි 1,663) කි. ටෙරෙවාකා කඳු මුදුනට ආසන්නව, රානෝ කෞ, රානෝ රරාකු සහ රානෝ අරෝයි යන ස්ථානවල රානෝ (මිරිදිය ආවාට විල්) තුනක් ඇත, නමුත් ස්ථිර ඇළ දොළ හෝ ගංගා නොමැත.

=== භූ විද්‍යාව ===
[[File:Rapa-Nui-Landscape.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Rapa-Nui-Landscape.jpg|thumb|පාස්කු දූපතේ සාමාන්‍ය භූ දර්ශනය; අඩු වෘක්ෂලතාදියෙන් වැසී ඇති වටකුරු වඳ වී ගිය ගිනි කඳු.]]
පාස්කු දූපත යනු ගිනිකඳු දූපතක් වන අතර එය ප්‍රධාන වශයෙන් වඳ වී ගිය ඒකාබද්ධ ගිනි කඳු තුනකින් සමන්විත වේ: ටෙරෙවාකා (උන්නතාංශය මීටර් 507) දිවයිනේ වැඩි කොටසක් වන අතර, තවත් ගිනි කඳු දෙකක් වන පොයික් සහ රානෝ කෞ, නැගෙනහිර සහ දකුණු හෙඩ්ලන්ඩ් සාදන අතර දිවයිනට එහි දළ වශයෙන් ත්‍රිකෝණාකාර හැඩය ලබා දෙයි. කුඩා කේතු සහ අනෙකුත් ගිනිකඳු ලක්ෂණ අතරට රානෝ රාරකු ආවාටය, පූනා පෝ සින්ඩර් කේතුව සහ ලාවා නල ඇතුළු ගිනිකඳු ගුහා රාශියක් ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;gvp&quot;&gt;{{cite gvp|vn=356011|title=Easter Island|access-date=18 March 2010}}&lt;/ref&gt; ටෙරෙවාකා හි ගිනිකඳු ද්‍රව්‍ය එය විශාල සමස්තයට ඒකාබද්ධ කරන තෙක් පොයික් වෙනම දූපතක් විය. යකඩ වලින් පොහොසත් හවායිට් සහ බැසෝල්ට් ප්‍රවාහයන් දූපත ආධිපත්‍යය දරයි. ගැලපගෝස් දූපත්වල දක්නට ලැබෙන ආග්නේය පාෂාණ සමඟ සම්බන්ධතාවයක් පෙන්නුම් කරයි.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Baker|first1=P. E.|last2=Buckley|first2=F.|last3=Holland|first3=J. G.|year=1974|title=Petrology and geochemistry of Easter Island|url=https://archive.org/details/sim_contributions-to-mineralogy-and-petrology_1974_44_2/page/85|journal=[[Contributions to Mineralogy and Petrology]]|volume=44|issue=2|pages=85–100|bibcode=1974CoMP...44...85B|doi=10.1007/BF00385783|s2cid=140720604}}&lt;/ref&gt;[[File:Easter_Island_or_Rapa_Nui_and_Salas_y_Gómez_Island,_Chile,_its_territorial_waters_and_the_surrounding_continental_shelf.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Easter_Island_or_Rapa_Nui_and_Salas_y_G%C3%B3mez_Island,_Chile,_its_territorial_waters_and_the_surrounding_continental_shelf.png|thumb|350x350පික්|චිලී හි පාස්කු දූපත හෝ රාපා නුයි සහ සලාස් වයි ගෝමස් දූපත, එහි භෞමික ජලය සහ එහි විස්තීර්ණ මහාද්වීපික රාක්කය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=27 October 2020 |title=La plataforma continental extendida en isla de Pascua y Salas y Gómez |url=https://revistamarina.cl/es/articulo/la-plataforma-continental-extendida-en-isla-de-pascua-y-salas-y-gomez |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126195627/https://revistamarina.cl/es/articulo/la-plataforma-continental-extendida-en-isla-de-pascua-y-salas-y-gomez |archive-date=26 January 2024 |access-date=26 January 2024 |publisher=Revista Marina}}&lt;/ref&gt;

{{legend|#BD9FFF|සුවිශේෂී ආර්ථික කලාපය සහ මහාද්වීපික රාක්කය}} {{legend|#E6DBFF|විස්තීර්ණ මහාද්වීපික රාක්කය}}]]
පාස්කු දූපත සහ මෝටු නුයි සහ මෝටු ඉටි වැනි අවට දූපත්, මුහුදු පතුලේ සිට මීටර් 2,000 (අඩි 6,600) ට වඩා ඉහළට නැඟෙන විශාල ගිනිකඳු කන්දක මුදුන සාදයි. මෙම කන්ද පාස්කු උණුසුම් ස්ථානය මගින් සාදන ලද මුහුදු කඳු දුසිම් ගණනක් සහිත (බොහෝ විට සබ්මැරීන්) කඳු වැටියක් වන සලාස් වයි ගෝමස් රිජ් හි කොටසකි. මෙම පරාසය පුකාඕ සහ ඊලඟ මෝයි වලින් ආරම්භ වන අතර, පාස්කු දූපතට බටහිරින් පිහිටි මුහුදු කඳු දෙකක් වන අතර, නස්කා රිජ් දක්වා නැගෙනහිරින් කිලෝමීටර් 2,700 (සැතපුම් 1,700) ක් විහිදේ. පාස්කු උණුසුම් ස්ථානයට ඉහළින් ගමන් කරන නස්කා තහඩුව මගින් මෙම කඳු වැටිය සෑදී ඇත.&lt;ref name=&quot;petro1&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Haase|first1=K. M.|last2=Stoffers|first2=P.|last3=Garbe-Schonberg|first3=C. D.|year=1997|title=The Petrogenetic Evolution of Lavas from Easter Island and Neighbouring Seamounts, Near-ridge Hotspot Volcanoes in the SE Pacific|journal=[[Journal of Petrology]]|volume=38|issue=6|page=785|bibcode=1997JPet...38..785H|doi=10.1093/petroj/38.6.785|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

නැගෙනහිර පැසිෆික් නැඟීමට කිලෝමීටර් 350 (සැතපුම් 220) ක් පමණ නැගෙනහිරින් පිහිටා ඇති පාස්කු දූපත, පාස්කු ක්ෂුද්‍ර තහඩුවට මායිම්ව නස්කා තහඩුව තුළ පිහිටා ඇත. මුහුදු පතුල පැතිරීම හේතුවෙන් නස්කා-පැසිෆික් සාපේක්ෂ තහඩු චලනය වසරකට මිලිමීටර් 150 (අඟල් 5.9) පමණ වේ. පාස්කු උණුසුම් ස්ථානයට ඉහළින් ඇති මෙම චලනය පාස්කු මුහුදු කඳු දාමයට හේතු වී ඇති අතර එය නැගෙනහිරට නස්කා රිජ් එකට ඒකාබද්ධ වේ. පාස්කු දූපත සහ ඉස්ලා සලාස් වයි ගෝමස් යනු එම දාමයේ මතුපිට නිරූපණයන් වේ. දාමයට බටහිරට ක්‍රමයෙන් තරුණ යුගයන් ඇත. වත්මන් උණුසුම් ස්ථානය ඊස්ටර් දූපතට බටහිරින්, අහු, උමු සහ ටූපා සබ්මැරීන් ගිනිකඳු ක්ෂේත්‍ර සහ පුකාඕ සහ මෝයි මුහුදු කඳු මධ්‍යයේ යැයි අනුමාන කෙරේ.&lt;ref name=&quot;Vezzoli&quot;&gt;{{cite journal|last1=Vezzoli|first1=Luigina|last2=Acocella|first2=Valerio|date=2009|title=Easter Island, SE Pacific: An end-member typr of hotspot volcanism|url=https://archive.org/details/sim_geological-society-of-america-bulletin_may-june-2009_121_5-6/page/869|journal=Geological Society of America Bulletin|volume=121|issue=5/6|pages=869–886|bibcode=2009GSAB..121..869V|doi=10.1130/b26470.1|s2cid=131106438}}&lt;/ref&gt;

පාස්කු දූපත රානෝ කෞ රිජ් මුදුනේ පිහිටා ඇති අතර සමාන්තර භූ විද්‍යාත්මක ඉතිහාසයක් ඇති පලිහ ගිනි කඳු තුනකින් සමන්විත වේ. පොයික් සහ රනෝ කෞ පිළිවෙලින් ටෙරෙවාකා හි නැගෙනහිර සහ දකුණු බෑවුම්වල පවතී. රානෝ කෞ තෝලෙයිටික් සිට ක්ෂාරීය බාසල්ට් දක්වා 0.78 සහ 0.46 Ma අතර වර්ධනය විය. මෙම ගිනි කන්ද පැහැදිලිව නිර්වචනය කරන ලද කඳු මුදුන් කැල්ඩෙරා ඇත. බෙන්මොරයිටික් ලාවා 0.35 සිට 0.34 Ma දක්වා දාරය වටා නෙරා ගියේය. අවසාන වශයෙන්, 0.24 සහ 0.11 Ma අතර, NE–SW ප්‍රවණතාවක් ඔස්සේ කිලෝමීටර 6.5 (සැතපුම් 4.0) ක විවරයක් වර්ධනය වී ඒකජනක වාතාශ්‍ර සහ රයෝලිටික් ආක්‍රමණ සාදයි. මේවාට මෝටු නුයි සහ මෝටු ඉටි හි ක්‍රිප්ටෝඩෝම් දූපත්, මෝටු කාඕ කාඕ දූපත, ටෙ කරි කාරිගේ පත්‍ර ආක්‍රමණය, පර්ලිටික් ඔබ්සිඩියන් ටෙ මනාවායි ගෝලාකාරය සහ මෞන්ගා ඔරිටෝ ගෝලාකාරය ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;Vezzoli&quot; /&gt;

පොයික් මැයි 0.78 සිට 0.41 දක්වා තෝලෙයිටික් සිට ක්ෂාර බැසෝල්ට් දක්වා සෑදී ඇත. එහි මුදුන කැල්ඩෙරා බවට කඩා වැටුණු අතර එය පසුව මැයි 0.36 දී පුවාකාටිකි ලාවා කේතුව පහෝහෝ ගලා යාමෙන් පුරවන ලදී. අවසාන වශයෙන්, මෞන්ගා වයි ඒ හේවා, මෞන්ගා තේ තේ සහ මෞන්ගා පරේහේ හි ට්‍රැකයිටික් ලාවා ගෝලාකාර NE-SW ප්‍රවණතා විවරයක් ඔස්සේ සෑදී ඇත.&lt;ref name=&quot;Vezzoli&quot; /&gt;

ටෙරෙවාකා මැයි 0.77 ක් පමණ තෝලෙයිටික් සිට ක්ෂාර බැසෝල්ට් දක්වා සෑදී ඇති අතර, පසුව එහි මුදුන කැල්ඩෙරා බවට කඩා වැටුණි. ඉන්පසුව, බටහිර දාරයේ NNE-SSW ප්‍රවණතාවක් ඔස්සේ 0.3Ma පමණ වන විට, සින්ඩර් කේතු සෑදී ඇත්තේ, පෝර්ෆයිරිටික් බෙන්මොරයිටික් ලාවා කැල්ඩෙරා පුරවා, පැහෝහෝ උතුරු වෙරළ දෙසට ගලා ගොස් ලාවා නල සාදමින් ගිනිකොන දෙසට ය. මෞන්ගා පුකා ප්‍රදේශයේ ලාවා ගෝලාකාර සහ වාතාශ්‍ර සංකීර්ණයක් සෑදී ඇති අතර, රානෝ අරෝයි ආවාටයේ බටහිර කොටසේ වාතාශ්‍රය දිගේ බ්‍රෙක්සියා සෑදී ඇත. මෙම ගිනි කන්දෙහි දකුණු සහ ගිනිකොනදිග පැති, මැයි 0.24 න් ආරම්භ වන පිපිරුම් ඉරිතැලීම් වලින් බැසල්ට්, ක්ෂාර බාසල්ට්, හවායිට්, මුගෙරයිට් සහ බෙන්මොරයිට් වලින් සමන්විත තරුණ ප්‍රවාහයන්ගෙන් සමන්විත වේ. ලාබාලතම ලාවා ප්‍රවාහය වන රොයිහෝ, මැයි 0.11 ට දින නියම කර ඇත. හංගා ඕ ටියෝ එම්බේමන්ට් මීටර් 200 ක් උස නායයෑම් ස්කාෆ් එකක් ලෙස අර්ථ දැක්වේ.&lt;ref name=&quot;Vezzoli&quot; /&gt;

රානෝ රරාකු සහ මව්න්ගා ටෝවා ටෝවා යනු මැයි 0.21 ක් පමණ වන හුදකලා ටෆ් කේතු වේ. රානෝ රරාකු ආවාටයේ මිරිදිය විලක් අඩංගු වේ. ස්ථරීකෘත ටෆ් සයිඩරොමෙලේන් වලින් සමන්විත වන අතර එය තරමක් පැලගොනයිට් බවට වෙනස් කර ඇති අතර තරමක් ලිතීකරණය කර ඇත. ටෆ් එකේ පැරණි ලාවා ප්‍රවාහයන්ගේ ශිලා කොටස් අඩංගු වේ. රානෝ රරාකු හි වයඹ දිග අංශයේ රතු පැහැති ගිනිකඳු අළු අඩංගු වේ.&lt;ref name=&quot;Vezzoli&quot; /&gt; බැන්ඩිට අනුව, &quot;... පාස්කු දූපතේ සියලුම ශ්‍රේෂ්ඨ රූප රානෝ රරාකුගේ සැහැල්ලු හා සිදුරු සහිත ටෆ් වලින් කැටයම් කර ඇත&quot;. විශාල, ඝන සහ තද ශිලා කැබැල්ලක් හමු වූ විට කැටයමක් අතහැර දමන ලදී. කෙසේ වෙතත්, මෙම ශිලා ගල් මිටි සහ චිසල් සඳහා පදනම බවට පත්විය. පූනා පෝ ආවාටයේ අතිශයින් සිදුරු සහිත පියුමිස් අඩංගු වන අතර, එයින් පුකාඕ &quot;තොප්පි&quot; කැටයම් කරන ලදී. &quot;මාටා&quot; හෙල්ල හිස් සෑදීම සඳහා මෞන්ගා ඔරිටෝ ඔබ්සිඩියන් භාවිතා කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Bandy|first1=Mark|date=1937|title=Geology and Petrology of Easter Island|url=https://archive.org/details/sim_geological-society-of-america-bulletin_1937-11-01_48_11/page/1599|journal=Bulletin of the Geological Society of America|volume=48|issue=11|pages=1599–1602, 1605–1606, Plate 4|bibcode=1937GSAB...48.1589B|doi=10.1130/GSAB-48-1589}}&lt;/ref&gt;

20 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී, රානෝ කෞ ආවාට බිත්තියෙන් වාෂ්ප පිටතට පැමිණි බව වාර්තා වේ. මෙය දිවයිනේ කළමනාකරු එඩ්මන්ඩ්ස් මහතා විසින් ඡායාරූප ගත කරන ලදී.&lt;ref&gt;[http://libweb.hawaii.edu/digicoll/rapanui/Box13E01.html Rapanui: Edmunds and Bryan Photograph Collection] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080403002327/http://libweb.hawaii.edu/digicoll/rapanui/Box13E01.html|date=3 April 2008}}. Libweb.hawaii.edu. Retrieved 6 November 2010.&lt;/ref&gt;

පුරාණ පාස්කු දූපත් වැසියන් මුහුදට කාන්දු වන නැවුම් භූගත ජලය අල්ලා ගත්හ.&lt;ref name=&quot;sciencedaily/210921091735&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2021/09/210921091735.htm|title=Drone helps researchers find fresh water in the sea at Easter Island|work=[[ScienceDaily]]|access-date=24 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230124041033/https://www.sciencedaily.com/releases/2021/09/210921091735.htm|archive-date=24 January 2023|language=en|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;10.3390/rs13132531&quot;&gt;{{cite journal|last1=DiNapoli|first1=Robert J.|last2=Lipo|first2=Carl P.|last3=de Smet|first3=Timothy S.|last4=Hunt|first4=Terry L.|date=28 June 2021|title=Thermal Imaging Shows Submarine Groundwater Discharge Plumes Associated with Ancient Settlements on Rapa Nui (Easter Island, Chile)|journal=Remote Sensing|volume=13|issue=13|page=2531|bibcode=2021RemS...13.2531D|doi=10.3390/rs13132531|doi-access=free|hdl-access=free|hdl=10150/661222}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;orb.binghamton.edu/1041&quot;&gt;{{cite web |last1=Hixon |first1=SW |date=2019 |title=The Ethnohistory of Freshwater Use on Rapa Nui |url=https://orb.binghamton.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1041&amp;context=anthropology_fac |access-date=24 January 2023 |website=orb.binghamton.edu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;researchgate.net/334000200&quot;&gt;{{cite journal|last1=Hixon|first1=Sean W.|last2=DiNapoli|first2=Robert J.|last3=Lipo|first3=Carl P.|last4=Hunt|first4=Terry L.|date=June 2019|title=The ethnohistory of freshwater use on Rapa Nui (Easter Island, Chile)|url=https://www.researchgate.net/publication/334000200|journal=Journal of the Polynesian Society|volume=128|issue=2|pages=163–189|doi=10.15286/jps.128.2.163-189|access-date=24 January 2023|s2cid=198744017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;K Rosa; 2013 [https://islandheritage.org/wp-content/uploads/2013/05/Rosa_RNJ2013.pdf RNJ2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230124041030/https://islandheritage.org/wp-content/uploads/2013/05/Rosa_RNJ2013.pdf|date=24 January 2023}} Easter Island Foundation&lt;/ref&gt;

=== දේශගුණය ===

කොප්පෙන් දේශගුණික වර්ගීකරණය යටතේ, පාස්කු දූපතේ දේශගුණය නිවර්තන වැසි වනාන්තර දේශගුණයක් (Af) ලෙස වර්ගීකරණය කර ඇති අතර එය තෙතමනය සහිත උපනිවර්තන දේශගුණයක් (Cfa) මත මායිම් වේ.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite book |last=K |first=Ana María Errázuriz |url=https://books.google.com/books?id=oXGaJKGMaMgC |title=Manual de geografía de Chile |date=1998 |publisher=Andres Bello |isbn=978-956-13-1523-5 |page=74 |language=es}}&lt;/ref&gt; අඩුම උෂ්ණත්වය ජූලි සහ අගෝස්තු මාසවල (අවම වශයෙන් 15 °C හෝ 59 °F) සහ දකුණු අර්ධගෝලයේ ගිම්හාන සමය වන පෙබරවාරි මාසයේ (උපරිම උෂ්ණත්වය 28 °C හෝ 82.4 °F&lt;ref&gt;{{cite web |title=Enjoy Chile – climate |url=http://www.enjoy-chile.org/easter-island-climate-chile.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20090929020038/http://www.enjoy-chile.org/easter-island-climate-chile.php |archive-date=29 September 2009 |access-date=23 June 2012 |publisher=Enjoy-chile.org}}&lt;/ref&gt;) ඉහළම උෂ්ණත්වය වාර්තා වේ. ශීත කාලය සාපේක්ෂව මෘදුයි. දිවයින වසර පුරා වර්ෂාපතනයක් අත්විඳින නමුත් වැසි සහිතම මාසය මැයි වේ.&lt;ref&gt;[http://www.letsgochile.com/locations/central-zone/pacific-islands/easter-island Easter Island Article] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170603195715/http://www.letsgochile.com/locations/central-zone/pacific-islands/easter-island|date=3 June 2017}} in Letsgochile.com&lt;/ref&gt; පාස්කු දූපතේ හුදකලා ස්ථානය උෂ්ණත්වය තරමක් සිසිල්ව තබා ගැනීමට උපකාරී වන සුළං වලට නිරාවරණය වේ. වර්ෂාපතනයේ සාමාන්‍යය වසරකට මිලිමීටර 1,118 ක් හෝ අඟල් 44 කි. ඉඳහිට, අධික වර්ෂාපතනය සහ වැසි කුණාටු දිවයිනට පහර දෙයි. මේවා බොහෝ විට ශීත මාසවලදී (ජුනි-අගෝස්තු) සිදු වේ. එය දකුණු පැසිෆික් ඉහළ කලාපයට ආසන්නව සහ අන්තර් නිවර්තන අභිසාරී කලාපයේ පරාසයෙන් පිටත පිහිටා ඇති බැවින්, පාස්කු දූපත අවට සුළි සුළං සහ චණ්ඩ මාරුත ඇති නොවේ.&lt;ref&gt;{{citation|title=Weather|url=http://www.islandheritage.org/vg/vg06.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20091002040056/http://www.islandheritage.org/vg/vg06.html|publisher=Easter Island Foundation|archive-date=2 October 2009}}&lt;/ref&gt; සාගරයේ මැද එහි හුදකලා පිහිටීම හේතුවෙන් සැලකිය යුතු උෂ්ණත්ව මධ්‍යස්ථතාවයක් පවතී.{{Weather box
| location = පාස්කු දූපත ([[මතවේරි ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ]]) 1991–2020, අන්ත 1912–වර්තමානය
| metric first = Y
| single line = Y
| Jan record high C = 32.0
| Feb record high C = 31.0
| Mar record high C = 32.0
| Apr record high C = 31.0
| May record high C = 30.0
| Jun record high C = 29.0
| Jul record high C = 31.0
| Aug record high C = 28.3
| Sep record high C = 30.0
| Oct record high C = 29.0
| Nov record high C = 33.0
| Dec record high C = 34.0
| year record high C = 34.0
| Jan high C = 26.9
| Feb high C = 27.5
| Mar high C = 26.9
| Apr high C = 25.5
| May high C = 23.4
| Jun high C = 21.9
| Jul high C = 21.2
| Aug high C = 21.2
| Sep high C = 21.6
| Oct high C = 22.5
| Nov high C = 23.8
| Dec high C = 25.5
| year high C = 24.0
| Jan mean C = 23.5
| Feb mean C = 24.0
| Mar mean C = 23.6
| Apr mean C = 22.4
| May mean C = 20.5
| Jun mean C = 19.3
| Jul mean C = 18.5
| Aug mean C = 18.5
| Sep mean C = 18.7
| Oct mean C = 19.3
| Nov mean C = 20.6
| Dec mean C = 22.1
| year mean C = 20.9
| Jan low C = 20.0
| Feb low C = 20.6
| Mar low C = 20.2
| Apr low C = 19.4
| May low C = 17.7
| Jun low C = 16.7
| Jul low C = 15.9
| Aug low C = 15.7
| Sep low C = 15.7
| Oct low C = 16.2
| Nov low C = 17.5
| Dec low C = 18.7
| year low C = 17.9
| Jan record low C = 12.0
| Feb record low C = 14.0
| Mar record low C = 8.2
| Apr record low C = 12.2
| May record low C = 10.0
| Jun record low C = 6.1
| Jul record low C = 7.2
| Aug record low C = 7.0
| Sep record low C = 8.0
| Oct record low C = 8.0
| Nov record low C = 8.0
| Dec record low C = 9.7
| year record low C = 7.0
| rain colour = green
| Jan rain mm = 81.3
| Feb rain mm = 69.3
| Mar rain mm = 86.9
| Apr rain mm = 123.0
| May rain mm = 116.9
| Jun rain mm = 109.2
| Jul rain mm = 113.1
| Aug rain mm = 97.1
| Sep rain mm = 97.3
| Oct rain mm = 90.9
| Nov rain mm = 75.2
| Dec rain mm = 69.6
| year rain mm = 1129.8
| unit rain days = 1.0 mm
| Jan rain days = 10.1
| Feb rain days = 9.6
| Mar rain days = 10.7
| Apr rain days = 11.6
| May rain days = 12.0
| Jun rain days = 12.3
| Jul rain days = 11.6
| Aug rain days = 10.6
| Sep rain days = 10.2
| Oct rain days = 9.3
| Nov rain days = 9.4
| Dec rain days = 9.0
| year rain days = 126.4
| Jan humidity = 77
| Feb humidity = 79
| Mar humidity = 79
| Apr humidity = 81
| May humidity = 81
| Jun humidity = 81
| Jul humidity = 80
| Aug humidity = 80
| Sep humidity = 79
| Oct humidity = 77
| Nov humidity = 77
| Dec humidity = 78
| year humidity = 79
| Jan sun = 271.7
| Feb sun = 255.6
| Mar sun = 238.7
| Apr sun = 199.9
| May sun = 175.9
| Jun sun = 148.3
| Jul sun = 162.4
| Aug sun = 177.2
| Sep sun = 180.3
| Oct sun = 213.6
| Nov sun = 219.9
| Dec sun = 251.0
| year sun = 2494.5
| source 1 = Dirección Meteorológica de Chile (extremes 1954–present)&lt;ref name=climatenormals&gt;{{cite web |url=https://climatologia.meteochile.gob.cl/application/historico/datosNormales/270001 |title=Datos Normales y Promedios Históricos Promedios de 30 años o menos |publisher=Dirección Meteorológica de Chile |language=es |access-date=20 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230521023051/https://climatologia.meteochile.gob.cl/application/historico/datosNormales/270001 |archive-date=21 May 2023 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=records&gt;{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20230521023434/https://climatologia.meteochile.gob.cl/application/historico/temperaturaHistoricaAnual/270001 |archive-date=21 May 2023 |url=https://climatologia.meteochile.gob.cl/application/historico/temperaturaHistoricaAnual/270001 |title=Temperatura Histórica de la Estación Chacalluta, Arica Ap. (180005) |publisher=Dirección Meteorológica de Chile |language=es |access-date=20 May 2023 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| source 2 = [[NOAA]] (precipitation days 1991–2020),&lt;ref&gt;{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20230806112047/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-3-WMO-Normals-9120/Chile/CSV/Isladepascuaad_85469.csv |archive-date=6 August 2023 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-3-WMO-Normals-9120/Chile/CSV/Isladepascuaad_85469.csv |title=Isla de Pascua Climate Normals 1991–2020 |work=World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020) |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |access-date=6 August 2023 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Deutscher Wetterdienst]] (extremes 1912–1990 and humidity)&lt;ref name = DWD&gt;{{cite web |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_854690_kt.pdf |title=Klimatafel von Mataveri / Osterinsel (Isla de Pascua) / Chile |work=Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world |publisher=Deutscher Wetterdienst |language=de |access-date=24 January 2016 |archive-date=3 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211003101130/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_854690_kt.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| date = November 2011
| source = 
}}

== පරිසර විද්‍යාව ==
පාස්කු දූපත, එහි සමීපතම අසල්වැසියා වන ඉස්ලා සලාස් වයි ගෝමස් කුඩා දූපත සමඟ කිලෝමීටර 415 (සැතපුම් 258) නැගෙනහිරින්, පරිසර විද්‍යාඥයින් විසින් රාපා නුයි නිවර්තන පළල් පත්‍ර වනාන්තර ලෙස සුවිශේෂී පරිසර කලාපයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;auto&quot; /&gt; මුල් නිවර්තන තෙතමනය සහිත පළල් පත්‍ර වනාන්තර දැන් නැති වී ගොස් ඇත, නමුත් පොසිල පරාග, ලාවා ගලායාමෙන් ඉතිරි වූ ගස් අච්චු සහ දේශීය පසෙහි දක්නට ලැබෙන මුල් වාත්තු පිළිබඳ පැලියෝබෝටනික අධ්‍යයනවලින් පෙනී යන්නේ දූපත කලින් වනාන්තරවලින් වැසී තිබූ බවත්, ගස්, පඳුරු, පර්ණාංග සහ තණකොළ රාශියක් ඇති බවත්ය. චිලී වයින් තල් (ජුබෙයා චිලෙන්සිස්) හා සම්බන්ධ විශාල වඳ වී ගිය තල් ගසක් වන පැස්චලොකොකොස් ඩිස්පර්ටා, පොසිල සාක්ෂි මගින් සනාථ කරන ලද ප්‍රමුඛ ගස් වලින් එකකි. එහි චිලී සහකරු මෙන් වැඩිහිටි උසට ළඟා වීමට වසර 100 කට ආසන්න කාලයක් ගත විය. මුල් පදිංචිකරුවන් ඔවුන් සමඟ ගෙන ආ පොලිනීසියානු මීයා, රාපා නුයි තල් ගස අතුරුදහන් වීමේදී ඉතා වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය. වනාන්තර විනාශයට මීයන් ප්‍රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කළ බව සමහරු විශ්වාස කළ හැකි වුවද, තල් ගෙඩි වලින් 10% කටත් වඩා අඩු ප්‍රමාණයක් මීයන්ගේ දත් සලකුණු පෙන්වයි. විවිධ ස්ථානවල ඇති තල් කඳන් වල නටබුන් වලින් පෙනී යන්නේ මිනිසුන් ගස් වැටීමට හේතු වූයේ විශාල ප්‍රදේශවල කඳන් කාර්යක්ෂමව කපා දැමූ බැවිනි.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Mieth|first1=A.|last2=Bork|first2=H. R.|year=2010|title=Humans, climate or introduced rats – which is to blame for the woodland destruction on prehistoric Rapa Nui (Easter Island)?|journal=Journal of Archaeological Science|volume=37|issue=2|page=417|bibcode=2010JArSc..37..417M|doi=10.1016/j.jas.2009.10.006}}&lt;/ref&gt;

ජනාවාස ඇති කිරීමට තල් ගස් අහිමි වීම වසර 350 කට පමණ පෙර ඒවා වඳ වී යාමට හේතු විය.&lt;ref&gt;Hogan, C. Michael. (2008). [http://globaltwitcher.auderis.se/artspec_information.asp?thingid=82831 Chilean Wine Palm: ''Jubaea chilensis''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121017013207/http://globaltwitcher.auderis.se/artspec_information.asp?thingid=82831|date=17 October 2012}}. GlobalTwitcher.com, ed. N. Stromberg&lt;/ref&gt; ටොරොමිරෝ ගස (සොෆෝරා ටොරොමිරෝ) ප්‍රාග් ඓතිහාසිකව පාස්කු දූපතේ පැවති නමුත් දැන් වනයේ වඳ වී ගොස් ඇත. කෙසේ වෙතත්, රාජකීය උද්භිද උද්‍යාන, කියෙව් සහ ගෝටෙබර්ග් උද්භිද උද්‍යානය එක්ව ටොරොමිරෝ පාස්කු දූපතට නැවත හඳුන්වා දීම සඳහා විද්‍යාත්මක වැඩසටහනක් මෙහෙයවයි. තල් සහ ටොරොමිරෝ පාහේ නැති වී යාමත් සමඟ, අඩු ඝනීභවනයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සැලකිය යුතු ලෙස අඩු වර්ෂාපතනයක් ඇති විය. සියවසකට ආසන්න කාලයක් බැටළුවන් දහස් ගණනක් පෝෂණය කිරීම සඳහා දූපත භාවිතා කිරීමෙන් පසුව, 1900 ගණන්වල මැද භාගය වන විට දිවයින බොහෝ දුරට රානෝ රාරකු සහ රානෝ කෞ ආවාට විල්වල න්ගා'අටු හෝ බුල්රෂ් (Schoenoplectus californicus tatora) සහිත තණබිම් වලින් වැසී තිබුණි. ඇන්ඩීස් හි ටොටෝරා ලෙස හඳුන්වන මෙම බට ගස් තිබීම, ප්‍රතිමා සාදන්නන්ගේ දකුණු ඇමරිකානු සම්භවය පිළිබඳ තර්කයට සහාය දැක්වීමට භාවිතා කරන ලදී, නමුත් විල් අවසාදිතවල පරාග විශ්ලේෂණයෙන් පෙනී යන්නේ මෙම බට ගස් වසර 30,000 කට වැඩි කාලයක් දිවයිනේ වැඩී ඇති බවයි.{{Citation needed|date=November 2009}} මිනිසුන් පැමිණීමට පෙර, පාස්කු දූපතේ බොහෝ විට නේවාසික විශේෂ 30 කට වඩා අඩංගු විශාල මුහුදු පක්ෂි ජනපද තිබුණි, සමහර විට ලෝකයේ ධනවත්ම ඒවා විය හැකිය.&lt;ref&gt;{{harvnb|Steadman|2006|pp=251, 395}}&lt;/ref&gt; එවැනි ජනපද තවදුරටත් ප්‍රධාන දූපතේ දක්නට නොලැබේ. පොසිල සාක්ෂි මගින් ගොඩබිම් පක්ෂි විශේෂ හයක් (රේල් පීලි දෙකක්, ගිරවුන් දෙදෙනෙකු, බකමූණෙකු සහ හෙරොන් එකක්) පෙන්නුම් කරන අතර, ඒ සියල්ල වඳ වී ගොස් ඇත.&lt;ref&gt;{{harvnb|Steadman|2006|pp=248–252}}&lt;/ref&gt; හඳුන්වා දුන් ගොඩබිම් පක්ෂි විශේෂ පහක් අභිජනන ජනගහනයක් ඇති බව දන්නා කරුණකි (පාස්කු දූපතේ පක්ෂි ලැයිස්තුව බලන්න).

අධ්‍යයනයන් නොමැතිකම හේතුවෙන් පාස්කු දූපතේ සාගර සත්ත්ව විශේෂ සහ ඒ අවට ජලය පිළිබඳ දුර්වල අවබෝධයක් ඇති වේ; කෙසේ වෙතත්, පාස්කු දූපත සහ ඉස්ලා සලාස් වයි ගෝමස් ඇතුළු හම්ප්බැක්, දකුණු නිල් සහ පිග්මි නිල් තල්මසුන් සඳහා සොයා නොගත් අභිජනන ස්ථාන පිළිබඳ හැකියාවන් සලකා බලනු ලැබේ. [100] දිවයිනේ ඊසාන දෙසින් වරල් තල්මසුන් සඳහා විභව අභිජනන ප්‍රදේශ ද අනාවරණය වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Acevedo J, O'Grady M, Wallis B|year=2012|title=Sighting of the fin whale in the Eastern Subtropical South Pacific: Potential breeding ground?|url=http://www.redalyc.org/articulo.oa?id=47925145017|url-status=live|journal=Revista de Biología Marina y Oceanografía|volume=47|issue=3|pages=559–563|doi=10.4067/S0718-19572012000300017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413234108/http://www.redalyc.org/articulo.oa?id=47925145017|archive-date=13 April 2016|access-date=31 March 2016|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;gallery align=&quot;centre&quot; widths=&quot;180&quot; caption=&quot;දිවයිනේ වෘක්ෂලතාදිය&quot;&gt;
File:Easter_Island_ESA419941_(cropped,_lightened).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Easter_Island_ESA419941_(cropped,_lightened).jpg|Satellite view of Easter Island 2019. The Poike peninsula is on the right.
File:RAPA_NUI.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:RAPA_NUI.JPG|Digital recreation of its ancient landscape, with tropical forest and palm trees
File:Easter_Island_3.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Easter_Island_3.jpg|Hanga Roa seen from Terevaka, the highest point of the island
File:Easter_Island_13.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Easter_Island_13.jpg|View of [[:en:Rano_Kau|Rano Kau]] and Pacific Ocean
&lt;/gallery&gt;ප්‍රතිශක්තිකරණ මර්දන ඖෂධයක් වන සිරොලිමස් මුලින්ම සොයාගනු ලැබුවේ පාස්කු දූපතෙන් ලබාගත් පස් සාම්පලයක ස්ට්‍රෙප්ටොමයිසස් හයිග්‍රොස්කොපිකස් බැක්ටීරියාවෙන් ය. මෙම ඖෂධය රැපා නුයි නමින් රැපමයිසින් ලෙසද හැඳින්වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rapamycin – Introduction |url=http://www.ch.ic.ac.uk/local/projects/russell/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090726073222/http://www.ch.ic.ac.uk/local/projects/russell/index.html |archive-date=26 July 2009 |access-date=10 July 2009}}&lt;/ref&gt; මීයන් තුළ දීර්ඝ කිරීම සඳහා එය දැන් අධ්‍යයනය කරමින් පවතී.&lt;ref&gt;{{cite web |date=9 July 2009 |title=Rapamycin Extends Longevity in Mice |url=http://www.medpagetoday.com/Geriatrics/GeneralGeriatrics/15016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529174122/http://www.medpagetoday.com/Geriatrics/GeneralGeriatrics/15016 |archive-date=29 May 2010}}&lt;/ref&gt;

ගස් විරල වන අතර කලාතුරකින් ස්වාභාවික වතු සාදයි. ස්වදේශික පාස්කු දූපත් වැසියන් තම ප්‍රතිමා ඉදිකිරීමේ ක්‍රියාවලියේදී දිවයින වනාන්තර විනාශ කළේද යන්න තර්ක කර ඇත, &lt;ref name=&quot;Jones&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.unc.edu/depts/diplomat/item/2007/1012/jone/jones_easterisland.html|title=Easter Island, What to learn from the puzzles?|author=Jones, David T.|work=American Diplomacy|archive-url=https://web.archive.org/web/20071128045603/http://www.unc.edu/depts/diplomat/item/2007/1012/jone/jones_easterisland.html|archive-date=28 November 2007|year=2007}}&lt;/ref&gt; සහ ජනාකීර්ණ දූපතකින් ස්වාභාවික සම්පත් අධික ලෙස පරිභෝජනය කිරීම සඳහා පෝෂණය සැපයීමේදී.{{Citation needed|date=March 2009}} පර්යේෂණාත්මක පුරාවිද්‍යාවෙන් පෙන්නුම් කළේ සමහර ප්‍රතිමා නිසැකවම මිරෝ මැංගා එරුවා ලෙස හඳුන්වන Y-හැඩැති ලී රාමු මත තබා උත්සව ස්ථානවල ඔවුන්ගේ අවසාන ගමනාන්ත වෙත ඇදගෙන යා හැකි බවයි.&lt;ref name=&quot;Jones&quot; /&gt; අනෙකුත් න්‍යායන් අතර &quot;ඉණිමඟ&quot; (සමාන්තර ලී රේල් පීලි) භාවිතා කිරීම ඇතුළත් වන අතර ඒවා මත ප්‍රතිමා ඇදගෙන යා හැකිය.&lt;ref name=&quot;Diamond&quot;&gt;{{harvnb|Diamond|2005|p=107}}&lt;/ref&gt; රාපා නුයි සම්ප්‍රදායන් රූපක වශයෙන් අධ්‍යාත්මික බලය (මානා) යනු මෝයි ගල් වළෙන් &quot;ඇවිදින&quot; මාධ්‍යයක් ලෙස හැඳින්වේ. මෑත කාලීන පර්යේෂණාත්මක ප්‍රතිනිර්මාණයන් ඔප්පු කර ඇත්තේ මෝයි ඔවුන්ගේ ගල්වලවල් වලින් ඔවුන්ගේ අවසාන ස්ථාන දක්වා ලණු භාවිතයෙන් වචනාර්ථයෙන් ගමන් කළ හැකි බවයි, එමඟින් දිවයිනේ පාරිසරික බිඳවැටීමේදී ඔවුන්ගේ පැවැත්ම ඉටු කරන කාර්යභාරය පිළිබඳව සැක පහළ වේ.&lt;ref name=&quot;Walk&quot;&gt;{{cite magazine|title=Easter Island Statues Could Have 'Walked' Into Position|url=https://www.wired.com/wiredscience/2012/10/easter-island-moai/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130530032450/http://www.wired.com/wiredscience/2012/10/easter-island-moai|archive-date=30 May 2013|access-date=6 March 2017|magazine=Wired}}&lt;/ref&gt;

දිවයිනේ දකුණු අක්ෂාංශය අනුව, කුඩා අයිස් යුගයේ (1650 සිට 1850 දක්වා) දේශගුණික බලපෑම් වනාන්තර විනාශය උග්‍ර කිරීමට හේතු විය හැකි නමුත්, මෙය තවමත් සමපේක්ෂනයකි.&lt;ref name=&quot;Jones&quot; /&gt; බොහෝ පර්යේෂකයන්&lt;ref&gt;Finney (1994), Hunter Anderson (1998); P.D. Nunn (1999, 2003); Orliac and Orliac (1998)&lt;/ref&gt; කුඩා අයිස් යුගය නිසා ඇති වූ දේශගුණික පහත වැටීම සම්පත් ආතතියට සහ තල් ගස අතුරුදහන් වීමට දායක වන සාධකයක් ලෙස පෙන්වා දෙයි. කෙසේ වෙතත්, දිවයිනේ තල් ගස් වඳ වී ගියේ කවදාද යන්න පිළිබඳව විශේෂඥයින් එකඟ නොවේ.

පුරාණ ඊස්ටර් දූපත් වැසියන්ගේ බිඳවැටීම තක්සේරු කරන ඔහුගේ Collapse නම් පොතේ, දිවයිනේ වන විනාශයට ප්‍රධාන හේතුවක් ලෙස ජැරඩ් ඩයමන්ඩ් අතීත දේශගුණික විපර්යාස බැහැර කරයි.{{sfn|Diamond|2005|pp=79–119}} පාස්කු ඉතිහාසය පිළිබඳ හෙයර්ඩාල්ගේ ආදර අර්ථකථනයෙන් බලපෑමට ලක් වූ ඩයමන්ඩ්, දිවයිනේ ගස් අතුරුදහන් වීම 17 වන සහ 18 වන සියවස් වලදී එහි ශිෂ්ටාචාරයේ පරිහානිය සමඟ සමපාත වන බව පෙනේ, මධ්‍යම කඳුකරයේ මාළු ඇටකටු අඩුවීම (මසුන් ඇල්ලීමේ අඩුවීමක් යෝජනා කරමින්) සහ පසුව පක්ෂි ඇටකටු අඩුවීම, වාසස්ථාන අහිමි වීමට හේතු වන බව ඔහු සඳහන් කරයි. ඒ කාලයේ දී ඔවුන් පිළිම සෑදීම නැවැත්වූ බවත් අහු විනාශ කිරීමට පටන් ගත් බවත් ඔහු සඳහන් කරයි. නමුත් කුරුළු මිනිසා නිකාය අඛණ්ඩව සමෘද්ධිමත් වූ අතර ගවේෂකයින්, තල්මසුන් දඩයම්කරුවන්, සඳුන් දැව වෙළෙන්දන් සහ වහල් කොල්ලකරුවන්ගේ පැමිණීම නිසා ඇති වූ විශාල බලපෑමෙන් බේරුණු නිසා සම්බන්ධතාවය දුර්වල වේ.

යුරෝපීයයන් මුලින්ම පැමිණි විට ස්වයංපෝෂිතභාවය පිළිබඳ සාක්ෂි බෙනී පීසර්&lt;ref name=&quot;peiser2&quot;&gt;{{cite journal|author=Peiser, B.|year=2005|title=From Genocide to Ecocide: The Rape of Rapa Nui|url=http://www.uri.edu/artsci/ecn/starkey/ECN398%20-Ecology,%20Economy,%20Society/RAPANUI.pdf|journal=Energy &amp; Environment|volume=16|issue=3&amp;4|pages=513–539|bibcode=2005EnEnv..16..513P|citeseerx=10.1.1.611.1103|doi=10.1260/0958305054672385|issn=0958-305X|archive-url=https://web.archive.org/web/20100610062402/http://www.uri.edu/artsci/ecn/starkey/ECN398%20-Ecology,%20Economy,%20Society/RAPANUI.pdf|archive-date=10 June 2010|s2cid=155079232}}&lt;/ref&gt; සටහන් කළේය. දිවයිනේ තවමත් කුඩා ගස්, ප්‍රධාන වශයෙන් ටොරොමිරෝ, තිබූ අතර, ඒවා 20 වන සියවසේදී වනයේ වඳ වී ගියේය. බොහෝ විට මන්දගාමී වර්ධනය සහ දිවයිනේ පරිසර පද්ධතියේ වෙනස්කම් නිසා විය හැකිය. ජාකොබ් රොග්වීන්ගේ කපිතාන් වූ කොර්නේලිස් බූමන් ඔහුගේ ලොග් පොතේ සඳහන් කළේ, &quot;... අල, කෙසෙල් සහ කුඩා පොල් ගස් අපට ඉතා ස්වල්පයක් පමණක් දක්නට ලැබුණු අතර වෙනත් ගස් හෝ බෝග නොතිබුණි.&quot; රොග්වීන්ගේ නිලධාරි කාල් ෆ්‍රෙඩ්රික් බෙහ්රන්ස්ට අනුව, &quot;ස්වදේශිකයන් සාම පූජා ලෙස තල් අතු ඉදිරිපත් කළහ.&quot; ජනවාර්ගික විද්‍යාඥ ඇල්ෆ්‍රඩ් මෙට්‍රොක්ස්ට අනුව, වහලය පෙරළුණු බෝට්ටුවකට සමාන වූ නිසා වඩාත් සුලභ ආකාරයේ නිවස &quot;හාවා පෙංගා&quot; (සහ අද &quot;බෝට්ටු ගෙය&quot; ලෙස හැඳින්වේ) ලෙස හැඳින්වේ. නිවාසවල අත්තිවාරම් වළලනු ලැබූ බැසෝල්ට් ස්ලැබ් වලින් සාදා ඇති අතර නිවසේ පළල පුරා ලී බාල්ක එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා සිදුරු ඇත. ඉන්පසු මේවා ටොටෝරා බට තට්ටුවකින් ආවරණය කරන ලද අතර, පසුව වියන ලද උක් කොළ තට්ටුවකින් සහ අවසානයේ වියන ලද තණකොළ තට්ටුවකින් ආවරණය කරන ලදී.

පීසර් පවසන්නේ මෙම වාර්තා මගින් එකල විශාල ගස් පැවති බව පෙන්නුම් කරන බවයි, එය ඉහත බෝමන් උපුටා දැක්වීමට පටහැනි විය හැකිය. වතු බොහෝ විට රට අභ්‍යන්තරයට වඩා දුරින්, කඳු පාමුලට යාබදව, විවෘත සිවිලිමේ ලාවා නල ඇතුළත සහ වෙරළට ආසන්න ප්‍රදේශවලට බලපාන ශක්තිමත් ලුණු සුළං සහ ලුණු ඉසින වලින් ආරක්ෂා වූ වෙනත් ස්ථානවල පිහිටා තිබුණි. බොහෝ යුරෝපීයයන් රට අභ්‍යන්තරයට නොගිය බව සිතිය හැකිය. වෙරළේ සිට එක කිලෝමීටර (5⁄8 සැතපුම්) පමණක් දුරින් පිහිටි ප්‍රතිමා ගල් වළ, මීටර් 100 (අඩි 330) උස ආකර්ෂණීය කඳු බෑවුමක් සහිතව, 19 වන සියවස දක්වා යුරෝපීයයන් විසින් ගවේෂණය කර නොමැත.{{wide image|Pano Anakena beach.jpg|800px|පාස්කු දූපතේ [[අනකේනා]] වෙරළ තීරයේ පරිදර්ශනය. මෙහි දැක්වෙන මෝයි, 1955 දී තෝර් හෙයර්ඩාල්&lt;ref name=&quot;Heyerdahl 1961&quot;&gt;{{harvnb|Heyerdahl|1961}}&lt;/ref&gt; විසින් දූපත්වාසීන්ගේ සහ ලී ලීවරයන්ගේ ශ්‍රමය භාවිතා කරමින් එහි [[#අහු (ගල් වේදිකා)| ''අහු'']] මත නැවත එම ස්ථානයට ඔසවන ලද පළමු අවස්ථාවයි.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://imaginarapanui.com/que-ver/sitios-arqueologicos/ahu-nau-nau/ |title=Ahu Nau Nau, los moai de Anakena |website=Imagina Rapa Nui |language=es |access-date=19 August 2025 }}&lt;/ref&gt;}}මෑත ශතවර්ෂ වලදී ඊස්ටර් දූපත දැඩි පාංශු ඛාදනයකට ලක්ව ඇති අතර, 20 වන සියවසේ වැඩි කාලයක් පුරා නූතන බැටළු ගොවිතැන සමඟ දැවැන්ත ඓතිහාසික වන විනාශය හේතුවෙන් එය තවත් උග්‍ර විය. ජේකොබ් රොග්වීන් වාර්තා කළේ පාස්කු දූපත සුවිශේෂී ලෙස සාරවත් බවයි. &quot;ඔවුන් ඇති කරන එකම සතුන් කුකුළන් ය. ඔවුන් කෙසෙල්, උක් සහ සියල්ලටම වඩා බතල වගා කරති.&quot; 1786 දී ජීන්-ෆ්‍රැන්කොයිස් ඩි ලා පෙරූස් පාස්කු දූපතට ගිය අතර ඔහුගේ උයන්පල්ලා ප්‍රකාශ කළේ &quot;වසරකට දින තුනක වැඩ&quot; ජනගහනයට සහාය වීමට ප්‍රමාණවත් වනු ඇති බවයි. පෙරූස් ගවේෂණයේ ප්‍රධානියෙකු වූ රොලින් මෙසේ ලිවීය, &quot;සාගතයෙන් වෙහෙසට පත් වූ මිනිසුන් හමුවීම වෙනුවට... ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධව, සැලකිය යුතු ජනගහනයක්, පසුව වෙනත් කිසිදු දූපතක මට හමු වූවාට වඩා සුන්දරත්වය සහ කරුණාව ඇති බව මට හමු විය; සහ ඉතා සුළු ශ්‍රමයකින්, විශිෂ්ට සැපයුම් සපයා ඇති සහ වැසියන්ගේ පරිභෝජනයට ප්‍රමාණවත් තරම් බහුල වූ පසක්.&quot;&lt;ref&gt;{{harvnb|Heyerdahl|1961|p=57}}&lt;/ref&gt; දූපත් වැසියන්ගේ ලිතික් වසුන් යෙදීමේ නවෝත්පාදනය - තෙතමනය රඳවා ගැනීමට සහ පසේ සාරවත් බව වැඩි දියුණු කිරීමට බොරළු හෝ පාෂාණවලින් කෙත්වතු ආවරණය කිරීමේ පුරුද්ද - පූර්ව නූතන ලෝකයේ වියළි ප්‍රදේශවල ප්‍රසිද්ධ හා ඵලදායී පිළිවෙතකි.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Lightfoot|first=Dale R.|date=April 1994|title=Morphology and Ecology of Lithic-Mulch Agriculture|url=https://archive.org/details/sim_geographical-review_1994-04_84_2/page/172|journal=Geographical Review|volume=84|issue=2|pages=172–185|bibcode=1994GeoRv..84..172L|doi=10.2307/215329|jstor=215329}}&lt;/ref&gt;

ඩයමන්ඩ්ට අනුව, වත්මන් දූපත් වැසියන්ගේ වාචික සම්ප්‍රදායන් (එහි සත්‍යතාව රූට්ලෙජ්, ලැවචරි, මෙට්‍රොක්ස්, පීසර් සහ වෙනත් අය විසින් ප්‍රශ්න කර ඇත) මිනීමැරුම්වාදයට ඇබ්බැහි වී ඇති බව පෙනේ, එය වේගවත් බිඳවැටීමකට සහාය වන සාක්ෂි ලෙස ඔහු ඉදිරිපත් කරයි. නිදසුනක් වශයෙන්, ඔහු පවසන්නේ, සතුරෙකුට දැඩි ලෙස අපහාස කිරීම සඳහා, &quot;ඔබේ මවගේ මස් මගේ දත් අතර ඇලී තිබේ&quot; යනුවෙන් කෙනෙකු කියනු ඇත. මෙයින් අදහස් කරන්නේ ජනතාවගේ ආහාර සැපයුම අවසානයේ අවසන් වූ බවයි.&lt;ref&gt;{{harvnb|Diamond|2005|p=109}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, මිනීමැරුම්වාදය පොලිනීසියානු සංස්කෘතීන් පුරා ව්‍යාප්ත විය.&lt;ref name=&quot;Kirch 2003&quot;&gt;{{cite web |last=Kirch |first=Patrick |author-link=Patrick Vinton Kirch |year=2003 |title=Introduction to Pacific Islands Archaeology |url=http://sscl.berkeley.edu/~oal/background/pacislands.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20081206100604/http://sscl.berkeley.edu/~oal/background/pacislands.htm |archive-date=6 December 2008 |access-date=21 December 2014 |publisher=Social Science Computing Laboratory, [[University of California, Berkeley|Berkeley]]}}&lt;/ref&gt; ආගමික වේදිකා පිටුපස ඇති ඒවා හැර වෙනත් භූමි උඳුන් වලින් මිනිස් ඇටකටු සොයාගෙන නොමැති අතර, එයින් පෙන්නුම් කරන්නේ පාස්කු දූපතේ මිනීමැරුම් චාරිත්‍රානුකූල පිළිවෙතක් බවයි. සමකාලීන ජනවාර්ගික පර්යේෂණ මගින් දිවයිනේ ඕනෑම තැනක සහ ඕනෑම වේලාවක පුළුල් මිනීමැරුම් සඳහා කිසිදු ස්පර්ශ්‍ය සාක්ෂියක් නොමැති බව ඔප්පු වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Flenley |first1=John |url=https://archive.org/details/enigmasofeasteri0000flen/page/156/mode/2up |title=The enigmas of Easter Island: Island on the Edge |last2=Bahn |first2=Paul G. |publisher=Oxford University Press |year=2003 |isbn=0-19-280340-9 |location=Oxford |pages=156–157}}&lt;/ref&gt; පාස්කු දූපතේ (1914) පළමු විද්‍යාත්මක ගවේෂණයේදී, ආදිවාසී ජනතාව තමන් හෝ ඔවුන්ගේ මුතුන් මිත්තන් මිනීමැරුම්කරුවන් බවට එල්ල වන චෝදනා තරයේ ප්‍රතික්ෂේප කළ බව වාර්තා විය.&lt;ref name=&quot;routledge&quot; /&gt;

== සංස්කෘතිය ==

=== මිථ්‍යා කථා ===
වැදගත්ම මිථ්‍යාවන් වන්නේ:{{citation needed|date=April 2018}}

* 1860 ගණන් වන තෙක් ක්‍රියාත්මක වූ කුරුළු මිනිසාගේ නිකාය වන ටන්ගතා මනු.
* මේක්මේක්, වැදගත් දෙවියෙකි.
* අකු-අකු, පූජනීය පවුලේ ගුහාවල ආරක්ෂකයින්.
* හනාවු එපේ (දිගු කන්) හි අවතාර මිනිසෙක් වන මොයි-කවා-කවා
* හෙකයි ඉටේ උමු පරේ හඔන්ගා ටකාපු හනාවු එපේ කයි නොරුගෝ, පවුලේ ගුහාවකට ඇතුළු වීමට පෙර අකු-අකු සතුටු කිරීමට පූජනීය ගායනය.

=== ගල් වැඩ ===

රාපා නුයි ජනයාට ගල් යුගයේ සංස්කෘතියක් තිබූ අතර දේශීය ගල් බහුලව භාවිතා කළහ:

* ටෝකි සහ අවම වශයෙන් මෝයි එකක් සඳහා භාවිතා කරන තද, ඝන ගලක් වන බාසල්ට්.
* ඔබ්සිඩියන්, මාතා වැනි තියුණු දාර සහිත උපකරණ සඳහා සහ මෝයිගේ ඇස්වල කළු කණිනල සඳහා භාවිතා කරන තියුණු දාර සහිත ගිනිකඳු වීදුරුවකි.
* පූනා පෝ වෙතින් රතු ස්කෝරියා, පුකාඕ සහ මෝයි කිහිපයක් සඳහා භාවිතා කරන ඉතා සැහැල්ලු රතු ගලකි.
* රානෝ රරාකු වෙතින් ටෆ්, මෝයි බොහොමයක් සඳහා භාවිතා කරන ලද බාසල්ට් වලට වඩා බොහෝ පහසුවෙන් සකස් කළ පාෂාණයකි.

==== මෝයි (ප්‍රතිමා) ====
පාස්කු දූපත ප්‍රසිද්ධියට පත් වූ විශාල ගල් ප්‍රතිමා, නොහොත් මෝයි, ක්‍රි.ව. 1100–1680 කාලය තුළ කැටයම් කරන ලදී (නිවැරදි කරන ලද රේඩියෝ-කාබන් දිනයන්).&lt;ref name=&quot;beck&quot; /&gt; දිවයිනේ සහ කෞතුකාගාර එකතුවේ ඒකලිතික ගල් ප්‍රතිමා 887 ක් ඉන්වෙන්ටරි කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Jo Anne van Tilburg |date=6 May 2009 |title=What is the Easter Island Statue Project? |url=http://www.eisp.org/279/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309163830/http://www.eisp.org/279/ |archive-date=9 March 2016 |access-date=9 March 2016 |publisher=Easter Island Statue Project}}&lt;/ref&gt; බොහෝ විට &quot;පාස්කු දූපත් හිස්&quot; ලෙස හඳුනාගෙන ඇතත්, ප්‍රතිමාවල කඳන් ඇති අතර, ඒවායින් බොහොමයක් කලවා මුදුනේ අවසන් වේ; කුඩා සංඛ්‍යාවක් නැමුණු දණහිස් මත දණ ගසා තම දෑත් බඩ මත තබාගෙන සිටින සම්පූර්ණ රූප වේ.&lt;ref&gt;Skjølsvold, Arne &quot;Report 14: The Stone Statues and Quarries of Rano Raraku in Thor Heyerdahl and Edwin N. Ferdon Jr. (eds.) 'Reports of the Norwegian Archaeological Expedition to Easter Island and the East Pacific'&quot;, Volume 1, ''Archaeology of Easter Island'', Monographs of the School of American Research and The Museum of New Mexico, Number 24, Part 1, 1961, pp. 339–379. (esp. p. 346 for the description of the general statues and Fig. 91, p. 347, pp. 360–362 for the description of the kneeling statues)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Van Tilburg, Jo Anne. ''Easter Island. Archaeology, Ecology and Culture'', British Museum Press 1994:134–135, fig. 106&lt;/ref&gt; සමහර කෙළින් වූ මෝයි පස් මාරු කිරීමෙන් ගෙල දක්වා වළලනු ලැබ ඇත.

(95%){{Citation needed|date=November 2018}} මෝයි සියල්ලම පාහේ කැටයම් කර ඇත්තේ වඳ වී ගිය රානෝ රාරකු ගිනි කන්දේ පැත්තේ තනි ස්ථානයක තිබී සම්පීඩිත, පහසුවෙන් සකස් කරන ලද ඝන ගිනිකඳු අළු හෝ ටෆ් වලින් ය. ඒවා කැටයම් කළ ස්වදේශික දූපත් වැසියන් භාවිතා කළේ ගල් කැණීම් භූමිය පුරා පිහිටා ඇති ගල් අත් කැටයම්, ප්‍රධාන වශයෙන් බැසෝල්ට් ටෝකි පමණි. ගල් කැටයම් අඳුරු වූ විට නව දාරයක් කපා මුවහත් කරන ලදී. මූර්ති කිරීම සිදුවෙමින් පවතින අතරතුර, ගිනිකඳු ගල මෘදු කිරීම සඳහා ජලය ඉසින ලදී. බොහෝ කණ්ඩායම් එකවර විවිධ ප්‍රතිමා මත වැඩ කරන අතරතුර, තනි මෝයි එකක් සම්පූර්ණ කිරීමට ආසන්න වශයෙන් වසරකට පුද්ගලයින් පස් දෙනෙකු හෝ හය දෙනෙකුගෙන් යුත් කණ්ඩායමක් ගත විය. සෑම ප්‍රතිමාවක්ම පෙළපතක මියගිය ප්‍රධානියා නියෝජනය කළේය.{{Citation needed|date=November 2018}}

ප්‍රතිමා වලින් හතරෙන් එකක් පමණක් ස්ථාපනය කරන ලදී. අඩක් පමණ රානෝ රාරකු හි ගල් කැණීම් භූමියේ ඉතිරිව තිබූ අතර, ඉතිරි ඒවා වෙනත් තැනක පිහිටා තිබුණි, බොහෝ විට අපේක්ෂිත ස්ථාන කරා යන ගමනේදී. වේදිකාවක් මත ඔසවා ඇති විශාලතම මෝයි &quot;පාරෝ&quot; ලෙස හැඳින්වේ. එහි බර ටොන් 82 (කෙටි ටොන් 90) සහ දිග මීටර් 9.89 (අඩි 32 අඟල් 5) වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Van Tilburg, Jo Anne |date=5 May 2009 |title=Moai Paro digital reconstruction |url=http://www.eisp.org/1954/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830195248/http://www.eisp.org/1954/ |archive-date=30 August 2017 |access-date=12 June 2017 |publisher=Easter Island Statue Project (eisp.org)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Paro |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/easter/explore/paro.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170608215146/http://www.pbs.org/wgbh/nova/easter/explore/paro.html |archive-date=8 June 2017 |access-date=6 November 2010 |website=Pbs.org}}&lt;/ref&gt; සමාන බරකින් යුත් තවත් ප්‍රතිමා කිහිපයක් උතුරු සහ දකුණු වෙරළ තීරයේ අහු වෙත ප්‍රවාහනය කරන ලදී.

ප්‍රතිමා ගෙනයාමට භාවිතා කළ හැකි ක්‍රම අතරට හරස් කැබලි සහිත Y-හැඩැති ස්ලෙජ් එකක් වන මිරෝ මංගා එරුවා භාවිතා කිරීම ඇතුළත් වන අතර එය හවු ගසේ තද පොත්තෙන් සාදන ලද ලණු වලින් ඇද ප්‍රතිමාවේ ගෙල වටා බැඳ ඇත.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Flenley|first1=J. R.|last2=King|first2=Sarah M.|year=1984|title=Late Quaternary pollen records from Easter Island|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1984-01-05_307_5946/page/47|journal=Nature|volume=307|issue=5946|page=47|bibcode=1984Natur.307...47F|doi=10.1038/307047a0|s2cid=4265688}}&lt;/ref&gt; මෝයි ප්‍රමාණය අනුව ඇදීමට පිරිමින් 180 සිට 250 දක්වා ප්‍රමාණයක් අවශ්‍ය විය. මෝයි චලනය කිරීම සහ ඉදිකිරීම පිළිබඳ අනෙකුත් පර්යේෂකයන් අතර වින්ස් ලී ද වූ අතර ඔහු මෝයි චලනය වන අවස්ථාවක් නැවත නිරූපණය කළේය. ප්‍රතිමා 50 ක් පමණ නූතන කාලයේ නැවත ඉදිකරන ලදී. පළමු එකක් 1956 දී අනකෙන වෙරළ තීරයේ අහු අටරේ හුකේ හිදී විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Anakena beach at Easter Island |url=https://easterislandtraveling.com/places-to-visit/anakena/ |archive-url=https://archive.today/20150514215804/https://easterislandtraveling.com/places-to-visit/anakena/ |archive-date=14 May 2015 |access-date=2 May 2015 |publisher=Easter Island Traveling}}&lt;/ref&gt; හෙයර්ඩාල් ගවේෂණයකදී සාම්ප්‍රදායික ක්‍රම භාවිතා කරමින් එය ඔසවා ඇත.

මෝයි ප්‍රවාහනය කිරීමට භාවිතා කළ හැකි තවත් ක්‍රමයක් වන්නේ ප්‍රතිමාවට ලණු සවි කර එය රොක් කර එය ඉදිරියට ඇදගෙන යාමයි. මෙය මෝයි 'ඇවිදීම' පිළිබඳ පුරාවෘත්තයට ඔවුන්ගේ අවසාන ස්ථාන වලට ගැලපේ.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Hunt |first1=Terry |title=The Statues that Walked: Unraveling the Mystery of Easter Island |url=https://archive.org/details/statuesthatwalke0000hunt |last2=Lipo |first2=Carl |publisher=Free Press |year=2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=NG Live!: Walking With Giants: How the Easter Island Moai Moved |url=http://video.nationalgeographic.com/video/ng-live/hunt-lipo-animation-bonus-nglive |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511140108/http://video.nationalgeographic.com/video/ng-live/hunt-lipo-animation-bonus-nglive |archive-date=11 May 2015 |access-date=12 May 2015 |website=video.nationalgeographic.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=NG Live!: Terry Hunt and Carl Lipo: The Statues That Walked |url=http://video.nationalgeographic.com/video/ng-live/hunt-lipo-easter-island-lecture-nglive |archive-url=https://web.archive.org/web/20150522011214/http://video.nationalgeographic.com/video/ng-live/hunt-lipo-easter-island-lecture-nglive |archive-date=22 May 2015 |access-date=12 May 2015 |website=video.nationalgeographic.com}}&lt;/ref&gt; මෙය කළමනාකරණය කර ඇත්තේ 15 දෙනෙකු වැනි සුළු පිරිසක් විසින් විය හැකි අතර, පහත සාක්ෂි මගින් සහාය දක්වයි:

* ගල් වළේ ඇති මෝයි වල හිස් ඉදිරියට බෑවුම් සහිත වන අතර, අවසාන ස්ථාන කරා ගෙන යන ලද ඒවා එසේ නොවේ. මෙය ප්‍රවාහනය සඳහා වඩා හොඳ ගුරුත්වාකර්ෂණ මධ්‍යස්ථානයක් සැපයීමට සේවය කරනු ඇත.
* ප්‍රවාහන මාර්ග ඔස්සේ සොයාගත් ප්‍රතිමා අහු මත ස්ථාපනය කර ඇති ප්‍රතිමාවලට වඩා පුළුල් පාද ඇත; මෙය වඩාත් ස්ථාවර ප්‍රවාහනයට පහසුකම් සපයයි. ප්‍රවාහනයේදී ප්‍රතිමාවල පාද දිගේ අස්ථි බිඳීම් අධ්‍යයනයන් පෙන්වා දී ඇත; මේවා ප්‍රතිමාව ඉදිරියට සහ පසුපසට සෙලවීමෙන් සහ දාර මත විශාල පීඩනයක් ඇති කිරීමෙන් ඇති විය හැකිය. අහු මත සවි කර ඇති ප්‍රතිමාවලට පුළුල් පාද නොමැති අතර, ස්ථානවල දක්නට ලැබෙන ගල් කැබලිවලින් පෙනී යන්නේ ඒවා ස්ථානගත කිරීමේදී තවදුරටත් වෙනස් කර ඇති බවයි.
* පැරණි මාර්ග අසල අතහැර දැමූ සහ වැටී ඇති ප්‍රතිමා (අහම්බෙන් අපේක්ෂා කළ ප්‍රමාණයට වඩා බොහෝ විට) ආරෝහණ ශ්‍රේණිවල මුහුණතට සහ ඉහළට යන විට ඒවායේ පිටුපසින් දක්නට ලැබේ. සමහරක් පැරණි මාර්ග දිගේ කෙළින් සිටගෙන සිටින බව ලේඛනගත කර ඇත, උදා: කැප්ටන් කුක්ගේ මුහුදු ගමනේ කොටසක් සිටගෙන සිටින පිළිමයක සෙවණෙහි රැඳී සිටින බව. මෙය කෙළින් ප්‍රවාහනයට අනුකූල වනු ඇත.

ස්මාරක නිර්මාණය කිරීමේ ක්‍රියාවලිය පරිසරයට ඇති කරන බලපෑම් පිළිබඳව විවාදයක් පවතී. සමහරු විශ්වාස කරන්නේ මෝයි නිර්මාණය කිරීමේ ක්‍රියාවලිය පුළුල් වනාන්තර විනාශයකට සහ අවසානයේ හිඟ සම්පත් සඳහා සිවිල් යුද්ධයකට හේතු වූ බවයි.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Romey |first=Kristin |date=22 February 2016 |title=Easter Islanders' Weapons Were Deliberately Not Lethal |url=http://news.nationalgeographic.com/2016/02/160222-easter-island-rapa-nui-collapse-archaeology-moai-mataa-warfare-weapons-Jared-Diamond/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160223101557/http://news.nationalgeographic.com/2016/02/160222-easter-island-rapa-nui-collapse-archaeology-moai-mataa-warfare-weapons-Jared-Diamond/ |archive-date=23 February 2016 |access-date=24 February 2016 |website=National Geographic News}}&lt;/ref&gt;

2011 දී, විශාල මෝයි ප්‍රතිමාවක් බිමෙන් කැණීම් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Easter Island Statue Project Field Season IV |url=http://www.eisp.org/3879/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120725230401/http://www.eisp.org/3879/ |archive-date=25 July 2012 |access-date=23 June 2012 |publisher=Eisp.org}}&lt;/ref&gt; එම කැණීම් වැඩසටහන අතරතුර, සමහර විශාල මෝයි වල සංකීර්ණ පෘෂ්ඨීය පාෂාණමය අක්ෂර ඇති බව සොයා ගන්නා ලද අතර, එය කඳේ ගැඹුරු කැණීම් මගින් අනාවරණය විය.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Jo Anne Van Tilberg |title=Featured Articles Phase 2 Season 2 |url=http://www.eisp.org/category/about/featured/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190717025243/http://www.eisp.org/category/about/featured/ |archive-date=17 July 2019 |access-date=15 March 2019 |website=Easter Island Statue Project}}&lt;/ref&gt;

2020 දී, පිකප් ට්‍රක් රථයක් තිරිංග ක්‍රියා විරහිත වීම හේතුවෙන් මෝයි ප්‍රතිමාවක් මතට කඩා වැටී විනාශ විය. සිද්ධියෙන් කිසිවෙකුට තුවාල සිදු නොවීය.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2020/mar/05/easter-island-anger-after-truck-crashes-into-sacred-stone-statue|title=Anger on Easter Island after truck crashes into sacred stone statue|last=Jones|first=Sam|date=6 March 2020|work=The Guardian|access-date=11 March 2020|language=en-GB|issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2020/03/06/world/americas/easter-island-statue.html|title=Truck Crashes into an Easter Island Statue|last1=Hauser|first1=Christine|date=6 March 2020|work=The New York Times|access-date=11 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200306225006/https://www.nytimes.com/2020/03/06/world/americas/easter-island-statue.html|archive-date=6 March 2020|last2=Yuhas|first2=Alan|language=en-US|issn=0362-4331|url-access=subscription|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;gallery align=&quot;center&quot; widths=&quot;180px&quot; caption=&quot;මෝයිස්&quot;&gt;
File:Kneeled_moai_Easter_Island.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kneeled_moai_Easter_Island.jpg|ටුකුටුරි, අසාමාන්‍ය රැවුල වවන දණහිස මෝයි
File:Ahu-Tongariki-2013.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ahu-Tongariki-2013.jpg|1990 ගණන්වල කැණීම් කර ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද අහු ටොන්ගරිකි හි ඇති හිටි මෝයි පහළොවම
File:Ahu-Akivi-1.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ahu-Akivi-1.JPG|අහු අකිවි, මුහුදට මුහුණලා ඇති එකම මෝයි සහිත, අභ්‍යන්තර අහු කිහිපයෙන් එකක්
&lt;/gallery&gt;

==== අහු (ගල් වේදිකා) ====
[[File:Hangaroa_Moais.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hangaroa_Moais.jpg|දකුණ|thumb|හන්ගා රෝවා හි අහු දෙකක්. ඉදිරිපසින් අහු කෝ ටෙ රිකු (හිසෙහි පුකාඕ එකක් ඇත). මැද භූමියේ රඳවන බිත්තිය, වේදිකාව, බෑවුම සහ පදික වේදිකාව පෙන්වන මෝයි පහක් සහිත අහුවක පැති දසුනක් ඇත. හංගා රෝවා හි මතවේරි කෙළවර පසුබිමේ රානෝ කෞ ඉහළට නැඟී ඇති අතර දෘශ්‍යමාන වේ.]]
අහු යනු ගල් වේදිකා වේ. පිරිසැලසුමෙහි බොහෝ සෙයින් වෙනස් වන අතර, බොහෝ ඒවා හුරි මෝයි හෝ ප්‍රතිමා පෙරළීමේ යුගයේදී හෝ පසුව නැවත සකස් කරන ලදී; බොහෝ ඒවා අස්ථි ගබඩා බවට පත් විය, එකක් ඩයිනමයිට් කර විවෘත කරන ලදී, සහ අහු ටොන්ගරිකි සුනාමියකින් රට තුළට ගසාගෙන ගියේය. දන්නා අහු 313 න්, 125 ක් රැගෙන යන මෝයි - සාමාන්‍යයෙන් එකක් පමණි, බොහෝ විට මෝයි යුගයේ කෙටි බව සහ ප්‍රවාහන දුෂ්කරතා නිසා විය හැකිය. රානෝ රාරාකු සිට කිලෝමීටර් 1 (සැතපුම් 0.62) ක් දුරින් පිහිටි අහු ටොන්ගරිකි හි විශාලතම සහ උසම මෝයි, මුළු 15 ක් තිබුණි.{{sfn|Diamond|2005|p=80}} මෝයි සහිත අනෙකුත් කැපී පෙනෙන අහු වන්නේ 1960 දී විලියම් මුල්ලෝයි විසින් ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද අහු අකිවි, අනකෙනා හි නාවු නාවු සහ ටහායි ය. සමහර මෝයි ලීයෙන් සාදා ඇති අතර ඒවා නැති වී ගොස් ඇත.

අහු නිර්මාණයේ සම්භාව්‍ය අංග නම්:
* සාමාන්‍යයෙන් මුහුදට මුහුණලා ඇති අඩි කිහිපයක් උස රඳවා තබා ගැනීමේ පසුපස බිත්තියක්
* පැයෙන්ගා ලෙස හඳුන්වන සෘජුකෝණාස්‍රාකාර බැසෝල්ට් ස්ලැබ් වලින් සාදන ලද ඉදිරිපස බිත්තියක්
* ඉදිරිපස බිත්තිය හරහා ගිය රතු ස්කෝරියා වලින් සාදන ලද ෆැසියාවක් (1300 න් පසු ඉදිකරන ලද වේදිකා)
* වේදිකාවේ අභ්‍යන්තර කොටසේ බෑවුම් සහිත බෑවුමක්, පියාපත් මෙන් පිටතට විහිදේ
* පෝරෝ ලෙස හඳුන්වන ඒකාකාර ප්‍රමාණයේ, වටකුරු ජලයෙන් පැළඳ සිටින ගල් පදික වේදිකාවක්
* බෑවුමට පෙර ගල් පෙළගැස්වීම
* අහුට පෙර පදික වේදිකාවක්. මෙය මාරේ ලෙස හැඳින්විණි
* අහු ඇතුළත සුන්බුන් පිරී තිබුණි.

බොහෝ අහු මත මෙසේ තිබිය හැකිය:

* රට අභ්‍යන්තරය දෙස බලන චතුරස්‍රාකාර &quot;පදික&quot; මත මෝයි, ඒවාට පෙර පෝරෝ සහිත බෑවුම.
* මෝයි හිස් මත පුකාඕ හෝ හවු හිටි රාවු (1300 න් පසු ඉදිකරන ලද වේදිකා).
* උත්සවයක් සිදු වූ විට, &quot;ඇස්&quot; පිළිම මත තබා ඇත. ඇස්වල සුදු පැහැය කොරල් වලින් සාදා ඇති අතර, අයිරිස් ඔබ්සිඩියන් හෝ රතු ස්කෝරියා වලින් සාදා ඇත.

අහු සම්ප්‍රදායික පොලිනීසියානු මාරේ වලින් පරිණාමය විය. මෙම සන්දර්භය තුළ, අහු යනු පිළිම ඇතුළු පූජනීය වස්තූන් ගබඩා කර ඇති පිදුරු සෙවිලි කළ වහලයකින් සමහර විට ආවරණය කරන ලද කුඩා ව්‍යුහයක් ලෙස හැඳින්විණි. අහු සාමාන්‍යයෙන් උත්සව පැවැත්වූ මාරේ හෝ ප්‍රධාන මධ්‍යම මළුවට යාබදව පිහිටා තිබුණි, නමුත් පාස්කු දූපතේ, අහු සහ මෝයි බොහෝ විශාල ප්‍රමාණයකට පරිණාමය විය. එහිදී මාරේ යනු අහුට පෙර තාර නොදැමූ ප්ලාසා ය. විශාලතම අහු මීටර් 220 (අඩි 720) වන අතර ප්‍රතිමා 15 ක් තබා ඇති අතර, ඒවායින් සමහරක් මීටර් 9 (අඩි 30) උස වේ. අහු පිරවීම දේශීයව ලබා ගන්නා ලදී (කැඩුණු, පැරණි මෝයි හැරුණු විට, පිරවුමේ භාවිතා කර ඇති කොටස්). තනි ගල් බොහෝ දුරට මෝයි වලට වඩා බෙහෙවින් කුඩා බැවින් අමුද්‍රව්‍ය ප්‍රවාහනය කිරීමට අඩු වැඩ ප්‍රමාණයක් අවශ්‍ය විය, නමුත් ප්ලාසා සඳහා භූමිය කෘතිමව සමතලා කිරීම සහ අහු පිරවීම වෙහෙසකාරී විය.

අහු බොහෝ දුරට වෙරළ තීරයේ දක්නට ලැබෙන අතර, ඒවා ඝන ලෙස හා තරමක් ඒකාකාරව බෙදා හරිනු ලැබේ. ව්‍යතිරේක වන්නේ ටෙරෙවාකා කන්දේ බටහිර බෑවුම් සහ රානෝ කෞ සහ පොයිකේ හෙඩ්ලන්ඩ්ස් වන අතර ඒවා බොහෝ දුරට විරල වේ. මේවා අවම පහත් වෙරළබඩ භූමියක් ඇති ප්‍රදේශ තුන වන අතර, පොයිකේ හැරුණු විට, රානෝ රරාකු සිට දුරම ප්‍රදේශ වේ. මෝයි කිහිපයක් සහිත එක් අහුවක් 1880 ගණන්වල රානෝ කෞ හි කඳු බෑවුම්වල වාර්තා වූ නමුත් රූට්ලෙජ් ගවේෂණයට පෙර වෙරළට වැටී තිබුණි.&lt;ref name=&quot;routledge&quot; /&gt; 1930 ගණන්වල පොයිකේ හි වාර්තා වූ අවම වශයෙන් තුනක් ද එතැන් සිට අතුරුදහන් වී ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Lavachery |first=Henri |title=Ile de Paques |title-link=Henri Lavachery |publisher=Bernard Grasset |year=1935 |edition=1st |location=Paris |language=french}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=SEAGER THOMAS|first=Mike|author-link=Mike Seager Thomas|date=2019|title=New Contextual Survey on Poike, 2019|url=https://www.researchgate.net/publication/353577661|journal=Landscapes of Construction Interim Reports|volume=15|page=2}}&lt;/ref&gt;[[File:Rapa_nui_cyark_2.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Rapa_nui_cyark_2.jpg|දකුණ|thumb|ලාභ නොලබන සයිආර්ක් විසින් එකතු කරන ලද ලේසර් ස්කෑන් පරීක්ෂණයකින් කපන ලද කුකුළු නිවසක් වන හාවා මෝවා.]]

==== ගල් බිත්ති ====
පාස්කු දූපතේ ගල් ගඩොල් වැඩ සඳහා ඉහළම ගුණාත්මක උදාහරණවලින් එකක් වන්නේ විනාපු හි අහු හි පිටුපස බිත්තියයි. කිලෝග්‍රෑම් 7,000 (දිග ටොන් 6.9; කෙටි ටොන් 7.7) දක්වා බරැති තද බැසෝල්ට් පාෂාණ එකිනෙකට හරියටම ගැලපෙන පරිදි හැඩගස්වා මෝටාර් නොමැතිව සාදන ලද මෙය දකුණු ඇමරිකාවේ ඉන්කා ගල් බිත්තිවලට මතුපිටින් සමානකමක් දක්වයි.&lt;ref&gt;{{harvnb|Heyerdahl|1961}} However, [[Alfred Metraux]] pointed out that the rubble-filled Rapanui walls were a fundamentally different design to those of the Inca, as these are trapezoidal in shape as opposed to the perfectly fitted rectangular stones of the Inca. See also {{cite web |title=this FAQ |url=http://islandheritage.org/faq.html |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011083729/http://islandheritage.org/faq.html |archive-date=11 October 2007 |access-date=6 September 2007}}&lt;/ref&gt;
==== ගල් නිවාස ====
විවිධ ව්‍යුහයන් අතර, හාවා පෙංගා, හාවා ඔකා, ටූපා, හාවා මෝවා සහ ඔරොන්ගෝ ගම්මානයේ සුවිශේෂී ගල් නිවාස ඒවායේ අද්විතීය සැලසුම් සහ කාර්යයන් සඳහා කැපී පෙනේ.

&quot;බෝට්ටු නිවාස&quot; ලෙස පොදුවේ හඳුන්වන හාවා පෙංගා, පුරාණ රාපා නුයි හි ප්‍රමුඛ නේවාසික ව්‍යුහයන් විය. ඔවුන්ගේ සැලසුමේ ප්‍රවේශමෙන් සැරසුණු බැසෝල්ට් ස්ලැබ් වලින් ඉදිකරන ලද ඉලිප්සාකාර අත්තිවාරමක් ඇතුළත් වූ අතර එය ප්‍රතිලෝම බෝට්ටු බඳකට සමාන පිදුරු සෙවිලි කළ වහලයකට ආධාරක විය. මෙම වායුගතික හැඩය දිවයිනේ තද සුළං වලට ඔරොත්තු දීමට විශේෂයෙන් සුදුසු විය. මෙම වාසස්ථාන ප්‍රමාණයෙන් වෙනස් වූ අතර, සමහරක් දිග මීටර් 45 දක්වා වූ අතර, ඒවා විස්තෘත පවුල් විසින් හෝ සැලකිය යුතු රැස්වීම් සඳහා පොදු භාවිතය පෙන්නුම් කරයි.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Easter Island boat house – hare paenga |url=https://www.easterisland.travel/easter-island-facts-and-info/boat-houses/ |access-date=2025-03-30 |website=www.easterisland.travel}}&lt;/ref&gt;

හාරේ ඔකා යනු වටකුරු ගල් ව්‍යුහයන් වූ අතර ඒවායේ නිශ්චිත කාර්යයන් අඩුවෙන් ලේඛනගත කර ඇත. මේවාට සමීපව සම්බන්ධ ටූපා, නිර්මාණයේ කැපී පෙනෙන සමානකමක් දැරූ නමුත් විශේෂිත අරමුණක් ඉටු කළේය. ටූපා සාමාන්‍යයෙන් වෙරළ තීරය අසල පිහිටා ඇති අතර, රාපා නුයි සංස්කෘතියේ තාරකා විද්‍යාවේ වැදගත්කම අවධාරනය කරමින් ආකාශ චලනයන් නිරීක්ෂණය කළ තාරකා විද්‍යාඥයින්-පූජකයින් විසින් වාසය කරන ලදී.&lt;ref&gt;Stevenson, Christopher &amp; LADEFOGED, THEGN &amp; HAOA, SONIA. (2007). An upland agricultural residence on Rapa Nui: Occupation of a hare oka (18–473G) in the Vaitea Region. Archaeology in Oceania. 42. 10.1002/j.1834-4453.2007.tb00018.x&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Stevenson|first1=Christopher M.|last2=Ladefoged|first2=Thegn N.|last3=Haoa|first3=Sonia|date=2007-07-01|title=An upland agricultural residence on Rapa Nui: occupation of a hare oka (18-473G) in the Vaitea Region.|url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA166988897&amp;issn=00038121&amp;it=r&amp;linkaccess=abs&amp;p=AONE&amp;sid=googleScholar&amp;sw=w&amp;v=2.1&amp;userGroupName=anon%7Eb5c4d4e4&amp;aty=open-web-entry|journal=Archaeology in Oceania|language=English|volume=42|issue=2|pages=72–79|doi=10.1002/j.1834-4453.2007.tb00018.x|url-access=subscription|access-date=2025-08-22|archive-date=2025-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20250420010800/https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA166988897&amp;issn=00038121&amp;it=r&amp;linkaccess=abs&amp;p=AONE&amp;sid=googleScholar&amp;sw=w&amp;v=2.1&amp;userGroupName=anon~b5c4d4e4&amp;aty=open-web-entry|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

රාපා නුයි ජනාවාසවල අනිවාර්ය අංගයක් වූයේ කුකුළන් නවාතැන් ගැනීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද හාවා මෝවා, දිගටි ගල් කුටි ය. ආහාර ප්‍රභවයක් ලෙස කුකුළු මස් වල වටිනාකම සහ සමහර විට උත්සව අරමුණු සඳහා, මෙම ව්‍යුහයන් උපායමාර්ගිකව ගම්මාන තුළ ස්ථානගත කර ඇත්තේ කුරුල්ලන් නිරීක්ෂණය කිරීමට සහ ආරක්ෂා කිරීමට පහසුකම් සැලසීම සඳහා ය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Easter Island |url=https://www.rhodyman.net/Easter_Island/Easter_Island_Photo_Album.html |website=Rhodyman Net}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Ferdon|first=Edwin N. Jr|date=2000-01-01|title=Stone Chicken Coops on Easter Island|url=https://evols.library.manoa.hawaii.edu/items/bf9936e9-ab24-4e85-98bc-a9ceef1b9eec|journal=[[University of Hawaii]]|language=en|via=}}&lt;/ref&gt;

ඔරොන්ගෝ චාරිත්‍රානුකූල ගම්මානය අද්විතීය ගෘහ නිර්මාණ අනුවර්තනයක් ඉදිරිපත් කරයි. මෙහිදී, සාම්ප්‍රදායික හාවා පෙංගා නිර්මාණය පරිවර්තනය කරන ලදී; පිදුරු සෙවිලි කළ වහලවල් වෙනුවට, නිවාස සම්පූර්ණයෙන්ම රනෝ කාඕ ආවාටයෙන් ලබාගත් පැතලි බැසෝල්ට් ස්ලැබ් වලින් ඉදිකරන ලදී. 1400 දී පමණ ඉදිකරන ලද මෙම ගල් නිවාස, ගම්මානය කටුක වෙරළබඩ කාලගුණික තත්ත්වයන්ට නිරාවරණය වීම සහ ගොඩනැගිලි ද්‍රව්‍යයක් ලෙස බැසෝල්ට් ලබා ගැනීමට ප්‍රතිචාරයක් පිළිබිඹු කරයි. මෙම වාසස්ථානවලට ඇතුළුවීම සැලකිය යුතු ලෙස අඩු වූ අතර, පුද්ගලයන්ට ඇතුළුවීම සඳහා බඩගා යාමට අවශ්‍ය විය, එය මූලද්‍රව්‍යවලට එරෙහිව ආරක්ෂාව ලබා දී ව්‍යුහාත්මක ස්ථාවරත්වයක් එක් කළ හැකි ලක්ෂණයකි.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 August 2013 |title=The Ceremonial Village of Easter Island |url=https://imaginarapanui.com/en/easter-island-sightseeing/easter-island-archaeology/orongo/}}&lt;/ref&gt;

==== පෙට්‍රොග්ලිෆ්ස් ====
පාස්කු දූපතේ සියලුම පොලිනීසියාවේ පොහොසත්ම පාෂාණ අක්ෂර එකතුවක් ඇත. ශිලා ලේඛන 4,000කට වඩා ඇති ස්ථාන 1,000ක් පමණ නාමාවලිගත කර ඇත. මෝස්තර සහ රූප විවිධ හේතූන් මත පාෂාණයෙන් කැටයම් කර ඇත: ටෝටම් නිර්මාණය කිරීමට, භූමිය සලකුණු කිරීමට හෝ පුද්ගලයෙකු හෝ සිදුවීමක් අනුස්මරණය කිරීමට. ශිලා ලේඛන අතර තේමාවන්හි සංඛ්‍යාතයේ දිවයින පුරා පැහැදිලි වෙනස්කම් ඇති අතර, ඔරොන්ගෝ හි කුරුළු මිනිසුන්ගේ සාන්ද්‍රණයක් ඇත. අනෙකුත් විෂයයන් අතර මුහුදු කැස්බෑවන්, කොමාරි (වුල්වාස්) සහ ටැන්ගාටා මනු හෝ කුරුළු මිනිසා නිකායේ ප්‍රධාන දෙවියා වන මේක්මේක් ඇතුළත් වේ.&lt;ref&gt;{{harvnb|Lee|1992}}&lt;/ref&gt;&lt;gallery widths=&quot;300&quot; heights=&quot;200&quot; align=&quot;centre&quot; caption=&quot;ශිලා ලේඛන&quot;&gt;
File:Makemake.jpeg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Makemake.jpeg|රතු ස්කෝරියා වලින් කැටයම් කරන ලද, කුරුළු මිනිසුන් දෙදෙනෙකු සහිත මේක්මේක්
File:Ahu-Tongariki-4-Petroglyph.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ahu-Tongariki-4-Petroglyph.JPG|අහු ටොන්ගරිකි අසලින් හමුවූ මත්ස්‍ය සෙල්ලිපි
&lt;/gallery&gt;

==== ගුහා ====
දිවයින&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Easter Island Caves: an underground world |url=https://www.hangaroa.cl/en/the-easter-island-caves/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210813003906/https://www.hangaroa.cl/en/the-easter-island-caves/ |archive-date=13 August 2021 |access-date=22 July 2021 |website=Nayara Hangaroa}}&lt;/ref&gt; සහ අසල්වැසි මෝටු නුයි ගුහා වලින් පිරී ඇති අතර, ඒවායින් බොහොමයක් පටු පිවිසුම් සහ සැඟවී සිටින ස්ථාන සහිත බඩගා යන අවකාශයන් ඇතුළුව රෝපණ සඳහා සහ බලකොටු ලෙස අතීත මානව භාවිතයේ සලකුණු පෙන්නුම් කරයි. බොහෝ ගුහා රාපා නුයිගේ මිථ්‍යා කථා සහ ජනප්‍රවාදවල දක්නට ලැබේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Private Tour: Easter Island Caves &amp;#124; Chile Activities |url=https://www.lonelyplanet.com/chile/activities/private-tour-easter-island-caves/a/pa-act/v-41148P7/363257 |website=Lonely Planet}}&lt;/ref&gt;

==== ගල් වාද්‍ය භාණ්ඩ ====
[[File:Pu_o_Hiro_(Trumpet_of_Hiro)_in_Easter_Island_2018.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pu_o_Hiro_(Trumpet_of_Hiro)_in_Easter_Island_2018.jpg|thumb|පු ඕ හිරෝ (හිරෝගේ හොරණෑව)]]
පු ඕ හිරෝ (හිරෝගේ හොරණෑව) යනු පාස්කු දූපතේ උතුරු වෙරළ තීරයේ මීටර් 1.25 (අඩි 4 අඟල් 1) ක් උස පුරාණ ගල් ගුවන් යානයකි.&lt;ref name=&quot;RapaNui&quot;&gt;{{cite web |date=29 October 2021 |title=Pu o Hiro, the trumpet of Hiro |url=https://imaginarapanui.com/en/easter-island-sightseeing/easter-island-archaeology/pu-o-hiro/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230402034320/https://imaginarapanui.com/en/easter-island-sightseeing/easter-island-archaeology/pu-o-hiro/ |archive-date=2 April 2023 |website=Imagina Rapa Nui Easter Island}}&lt;/ref&gt; එය වරක් රාපා නුයි විසින් සශ්‍රීකත්ව චාරිත්‍ර වාරිත්‍රවල සංගීත භාණ්ඩයක් ලෙස භාවිතා කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |date=21 March 2018 |title=Easter Island musical stone went from priceless to worthless / Boing Boing |url=https://boingboing.net/2018/03/21/easter-island-musical-stone-we.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190322114037/https://boingboing.net/2018/03/21/easter-island-musical-stone-we.html |archive-date=22 March 2019 |access-date=28 May 2018 |website=boingboing.net}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pu o Hiro (Hiro's Trumpet) – Easter Island, Chile |url=https://www.atlasobscura.com/places/pu-o-hiro-hiros-trumpet |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190322114036/https://www.atlasobscura.com/places/pu-o-hiro-hiros-trumpet |archive-date=22 March 2019 |access-date=28 May 2018 |website=Atlas Obscura}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pu O Hiro – Die Trompete des Hiro |url=http://www.osterinsel.de/02-trompete-pu-o-hiro.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190102040434/http://www.osterinsel.de/02-trompete-pu-o-hiro.htm |archive-date=2 January 2019 |access-date=28 May 2018 |website=osterinsel.de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RapaNui&quot; /&gt; ගල සශ්‍රීකත්වය නියෝජනය කරන කොමාරි නම් පාෂාණ අක්ෂර වලින් ආවරණය වී ඇත.&lt;ref name=&quot;RapaNui&quot; /&gt; ඉහළ සිදුරෙහි දක්ෂ ලෙස සුළඟ හමා යාමෙන් එය ගැඹුරු, හොරණෑ හඬක් නිකුත් කරමින් පොලිනීසියානු මිථ්‍යා කථා වල වැසි දෙවියා වන හිරෝට ආයාචනා කරයි.&lt;ref name=&quot;RapaNui&quot; /&gt;[[File:Rongo-rongo_script.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Rongo-rongo_script.jpg|වම|thumb|රොන්ගොරොන්ගෝගේ නියැදිය]]

=== රොන්ගොරොන්ගෝ ===

පාස්කු දූපතේ වරක් රොන්ගොරොන්ගෝ ලෙස හැඳින්වෙන පැහැදිලි අක්ෂර මාලාවක් තිබුණි. ග්ලයිෆ් වල රූපමය සහ ජ්‍යාමිතික හැඩතල ඇතුළත් වේ; පෙළ ප්‍රතිලෝම බූස්ට්‍රොෆෙඩන් දිශාවට ලීයෙන් කැපූ ලදී. එය මුලින්ම වාර්තා කළේ 1864 දී ප්‍රංශ මිෂනාරි ඉයුජින් අයිරෝඩ් විසිනි. ඒ කාලයේ දී, දූපත් වැසියන් කිහිප දෙනෙකු පැවසුවේ ඔවුන්ට ලිවීම තේරුම් ගත හැකි බවයි, නමුත් සම්ප්‍රදායට අනුව, පාලක පවුල් සහ පූජකයන් පමණක් සාක්ෂරතාවයෙන් යුක්ත වූ අතර, වහල් වැටලීම් සහ පසුව ඇති වූ වසංගත වලින් කිසිවෙකු දිවි ගලවා ගත්තේ නැත. බොහෝ උත්සාහයන් තිබියදීත්, ඉතිරිව ඇති පෙළ විකේතනය කර නොමැති අතර, විකේතනයකින් තොරව ඔවුන් සැබවින්ම ලියන බව නිශ්චිත නැත. ගැටලුවේ කොටසක් වන්නේ ඉතිරිව ඇති කුඩා ප්‍රමාණයයි: පෙළ දුසිම් දෙකක් පමණි, ඉන් කිසිවක් දිවයිනේ ඉතිරිව නැත. දිවයිනේ ඇති පාෂාණමය අක්ෂර සමඟ සමානකම් කිහිපයක් ද ඇත.&lt;ref&gt;Fischer, pp. 31, 63.&lt;/ref&gt;

=== ලී කැටයම් ===
{| class=&quot;wikitable&quot; align=&quot;right&quot;
|[[File:Skeletal_easter_island_statue.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Skeletal_easter_island_statue.JPG|230x230පික්]]
|[[File:Fat_wooden_Moai.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Fat_wooden_Moai.JPG|231x231පික්]]
|-
|අස්ථි සැකිලි ප්‍රතිමාව
|අසාමාන්‍ය පෝට්ලි ප්‍රතිමාව
|}
18 වන සහ 19 වන සියවස් වලදී පාස්කු දූපතේ දැව හිඟ වූ නමුත් ඉතා සවිස්තරාත්මක සහ සුවිශේෂී කැටයම් ගණනාවක් ලෝකයේ කෞතුකාගාර වෙත පැමිණ ඇත. විශේෂිත ආකාර අතරට:&lt;ref&gt;{{harvnb|Routledge|1919|p=268}}&lt;/ref&gt;
[[File:Ancestor_Figure_(moai_kavakava)_LACMA_M.2008.66.6_(2_of_3).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ancestor_Figure_(moai_kavakava)_LACMA_M.2008.66.6_(2_of_3).jpg|thumb|මුතුන් මිත්තන්ගේ රූපය, 1830, LACMA එකතුවෙන්]]

* රයිමිරෝ, එක් කෙළවරක හෝ දෙකෙහිම හිසක් සහිත අඩ සඳ හැඩයේ ගෝර්ජෙට් හෝ පියයුරු ආභරණයක්.&lt;ref&gt;[https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/aoa/w/wooden_gorget_rei_miro.aspx Wooden gorget (rei miro)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151018233013/http://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/aoa/w/wooden_gorget_rei_miro.aspx|date=18 October 2015}}. British Museum.&lt;/ref&gt; එම සැලසුමම රාපා නුයිගේ ධජයේ දිස්වේ. බ්‍රිතාන්‍ය කෞතුකාගාරයේ රේ මිරු දෙකක් රොන්ගොරොන්ගෝ සමඟ කොටා ඇත.
* කටුස්සෙකුගේ හිසක් ඇති මිනිසෙක් වන මොකෝ මිරෝ. කකුල් නිසා මොකෝ මිරෝ සමාජයක් ලෙස භාවිතා කරන ලද අතර එය හසුරුවක හැඩයක් ඇති කළේය. එය අතින් අල්ලා නොගත්තේ නම්, නර්තන ශිල්පීන් මංගල්‍යයන්හිදී එය ඔවුන්ගේ බෙල්ල වටා පැළඳ සිටියහ. නිවස හානිවලින් ආරක්ෂා කිරීම සඳහා මොකෝ මිරෝ ද දොරකඩ තබනු ඇත. එය වහලයේ එල්ලී හෝ බිම තබා ඇත. මුල් ස්වරූපයෙන් ඇස් සුදු පැහැති කවච වලින් සාදා තිබූ අතර, කණිකා ඔබ්සිඩියන් වලින් සාදා තිබුණි.&lt;ref&gt;Brooklyn Museum, [http://www.brooklynmuseum.org/opencollection/objects/63656/Lizard_Figure_Moko_Miro/image/14222/image &quot;Collections: Arts of the Pacific Islands: Lizard Figure (Moko Miro).&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202224700/http://www.brooklynmuseum.org/opencollection/objects/63656/Lizard_Figure_Moko_Miro/image/14222/image|date=2 December 2013}} Last modified 2011.&lt;/ref&gt;
* මෝයි කවකාවා යනු පිරිමි කැටයම් වන අතර මෝයි පාපේ යනු කාන්තා කැටයම් වේ.&lt;ref name=&quot;brit&quot;&gt;Encyclopædia Britannica Online, [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/386738/moai-figure &quot;Moai Figure&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203000934/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/386738/moai-figure|date=3 December 2013}}.&lt;/ref&gt; ටොරොමිරෝ පයින් වලින් කැටයම් කරන ලද මෙම විකාර සහ ඉතා සවිස්තරාත්මක මිනිස් රූප, මුතුන් මිත්තන් නියෝජනය කරයි. සමහර විට මෙම ප්‍රතිමා සශ්‍රීකත්ව චාරිත්‍ර සඳහා භාවිතා කරන ලදී. සාමාන්‍යයෙන්, ඒවා අස්වැන්න නෙළීමේ උත්සව සඳහා භාවිතා කරනු ලැබේ; &quot;පළමු පලතුරු නෙලීම පූජා ලෙස ඒවා වටා ගොඩගසා ඇත&quot;. ප්‍රතිමා භාවිතා නොකළ විට, ඒවා පොත්ත රෙද්දකින් ඔතා නිවසේ තබා ගනු ලැබේ. දූපත්වාසීන් බෝනික්කන් මෙන් රූප රැගෙන ඒවා සමඟ නටන අවස්ථා කිහිපයක් වාර්තා වේ.&lt;ref name=&quot;brit&quot; /&gt; මුල් රූප දුර්ලභ වන අතර සාමාන්‍යයෙන් කෙට්ටු ශරීරයක් සහ එළු පැටවෙකු සහිත පිරිමි රූපයක් නිරූපණය කරයි. රූපවල ඉළ ඇට සහ කශේරුකා නිරාවරණය වී ඇති අතර බොහෝ උදාහරණ ශරීරයේ විවිධ කොටස්වල කැටයම් කරන ලද ග්ලයිෆ් පෙන්වයි, නමුත් වඩාත් නිශ්චිතවම, හිස මුදුනේ. පිරිමින්ට වඩා දුර්ලභ කාන්තා රූප, ශරීරය පැතලි ලෙස නිරූපණය කරන අතර බොහෝ විට කාන්තාවගේ අත ශරීරය පුරා වැතිරී ඇත. මෙම රූප, සමහරක් තරමක් විශාල වුවද, ගෝත්‍රිකයෙකුගේ ගෙල වටා අලංකාර කෑලි ලෙස පැළඳ සිටියහ. රූප වැඩි වන තරමට, මිනිසා වඩාත් වැදගත් වේ. රූපවලට නිරන්තරයෙන් හැසිරවීමෙන් සහ මිනිස් සම සමඟ සම්බන්ධ වීමෙන් වර්ධනය වූ දිලිසෙන පැටිනාවක් ඇත.{{Citation needed|date=January 2009}}
* Ao, විශාල නැටුම් පැඩලයක්

=== 21 වන සියවසේ සංස්කෘතිය ===
රපානුයි 1975 සිට පෙබරවාරි මස මුලදී පමණ රාපා නුයි සංස්කෘතිය සැමරීම සඳහා පවත්වනු ලබන වාර්ෂික උත්සවයක් වන ටපාටි සඳහා අනුග්‍රහය දක්වයි. දූපත්වාසීන් ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායමක් සහ හන්ගා රෝවා නගරයේ ඩිස්කෝ තුනක් ද පවත්වාගෙන යයි. අනෙකුත් සංස්කෘතික ක්‍රියාකාරකම් අතර දකුණු ඇමරිකානු සහ පොලිනීසියානු බලපෑම් සහ දැව කැටයම් ඒකාබද්ධ කරන සංගීත සම්ප්‍රදායක් ඇතුළත් වේ.

==== ක්‍රීඩා ====
රෙඩ් බුල් ක්ලිෆ් කිමිදුම් ලෝක ශ්‍රේණියේ චිලී අදියර රාපා නුයි දූපතේ සිදු වේ.

=== ටපති උත්සවය ===
තපති රාපා නුයි උත්සවය (දේශීය භාෂාවෙන් &quot;සති උත්සවය&quot;) යනු පාස්කු දූපත් සංස්කෘතිය සැමරීම සඳහා වාර්ෂිකව සති දෙකක් පුරා පැවැත්වෙන උත්සවයකි.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tapati Rapa Nui festival |url=https://www.easterisland.travel/easter-island-facts-and-info/tapati-rapa-nui-festival/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013014519/https://www.easterisland.travel/easter-island-facts-and-info/tapati-rapa-nui-festival/ |archive-date=13 October 2018 |access-date=12 October 2018 |website=Easterisland.travel |language=en}}&lt;/ref&gt; ටපති යනු පවුල්/වංශ දෙකක් අතර ලකුණු උපයා ගැනීම සඳහා විවිධ තරඟවල තරඟ කරන තරඟයක් වටා කේන්ද්‍රගත වී ඇත. ජයග්‍රාහී කණ්ඩායමට ඔවුන්ගේ අපේක්ෂකයා ඊළඟ වසර සඳහා දිවයිනේ 'රැජින' ලෙස කිරුළු පළඳවයි. තරඟ යනු ඉවුම් පිහුම්, ආභරණ සෑදීම, ලී කැටයම් සහ ඔරු පැදීම වැනි සාම්ප්‍රදායික සංස්කෘතික ක්‍රියාකාරකම් පවත්වා ගැනීමට සහ සැමරීමට ක්‍රමයකි.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ian |first=James |date=20 October 2018 |title=Easter Island: More Than Just Statues – Tapati Festival on Rapa Nui |url=https://travelcollecting.com/easter-island-tapati-festival-rapa-nui/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190207072237/https://travelcollecting.com/easter-island-tapati-festival-rapa-nui/ |archive-date=7 February 2019 |access-date=6 February 2019 |website=Travel Collecting |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== ජන විකාශනය ==

=== 2012 සංගණනය ===
2012 සංගණනයේදී ජනගහනය 5,761 ක් විය (2002 දී 3,791 සිට වැඩි විය).&lt;ref&gt;[http://www.estrellavalpo.cl/site/edic/20020611093623/pags/20020611124031.html Primeros datos del Censo: Hay 37.626 mujeres más que hombres en la V Región] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100116204716/http://www.estrellavalpo.cl/site/edic/20020611093623/pags/20020611124031.html|date=16 January 2010}}. Estrellavalpo.cl (11 June 2002). Retrieved 6 November 2010.&lt;/ref&gt; 2002 දී, 60% ක් ස්වදේශික රාපා නුයි සම්භවයක් ඇති පුද්ගලයින් වූ අතර, 39% ක් යුරෝපීය (බොහෝ විට ස්පාඤ්ඤ) හෝ මෙස්ටිසෝ (මිශ්‍ර යුරෝපීය සහ ආදිවාසී චිලී අමෙරින්ඩියන්) සම්භවයක් ඇති ප්‍රධාන භූමි චිලී ජාතිකයන් (හෝ ඔවුන්ගේ පාස්කු දූපතේ උපන් පරම්පරාව) සහ යුරෝපීය සහ රාපා නුයි සහ/හෝ ස්වදේශික චිලී සම්භවයක් ඇති පාස්කු දූපතේ උපන් මෙස්ටිසෝවරු වූ අතර, ඉතිරි 1% ක් ස්වදේශික චිලී අමෙරින්ඩියන් ජාතිකයන් (හෝ ඔවුන්ගේ පාස්කු දූපතේ උපන් පරම්පරාව) විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Censo 2002 |url=http://www.ine.cl/cd2002/index.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120621012515/http://www.ine.cl/cd2002/index.php |archive-date=21 June 2012 |access-date=23 June 2012 |publisher=Ine.cl}}&lt;/ref&gt; 2012 වන විට, පාස්කු දූපතේ ජන ඝනත්වය වර්ග කිලෝමීටරයට 35 විය.

=== ජන විකාශන ඉතිහාසය ===
1982 ජනගහනය 1,936 කි. පසුගිය සංගණනයේදී ජනගහන වැඩිවීමට අර්ධ වශයෙන් හේතු වූයේ චිලී ප්‍රධාන භූමියෙන් යුරෝපීය හෝ මිශ්‍ර යුරෝපීය සහ ස්වදේශික ඇමරිකානු සම්භවයක් ඇති පුද්ගලයින්ගේ පැමිණීමයි. කෙසේ වෙතත්, බොහෝ දෙනෙක් රාපා නුයි සහකරුවෙකු සමඟ විවාහ වූහ. ජනගහනයෙන් 70% ක් පමණ ස්වදේශිකයන් විය. පූර්ව-යුරෝපීය ජනගහනයේ ඇස්තමේන්තු 7–17,000 අතර පරාසයක පවතී. ඊස්ටර් දූපතේ සියලු කාලයන්හි අවම ජනගහනය 111 ක් වූ අතර එය 1877 දී වාර්තා විය. මෙම රාපා නුයි 111 දෙනාගෙන් පැවත එන්නන් 36 දෙනෙකුට පමණක් පැවත එන අතර අද රාපා නුයි සියලු දෙනාම එම 36 දෙනාගෙන් පැවත එන්නන් යැයි කියා සිටිති.
=== භාෂා ===
පාස්කු දූපතේ සාම්ප්‍රදායික භාෂාව නැගෙනහිර පොලිනීසියානු භාෂාවක් වන රාපා නුයි වන අතර එය හවායි සහ ටහිටියානු භාෂාව සමඟ යම් සමානකම් බෙදා ගනී. කෙසේ වෙතත්, චිලියේ සෙසු ප්‍රදේශවල මෙන්, භාවිතා කරන නිල භාෂාව ස්පාඤ්ඤ වේ. ස්පාඤ්ඤය නිල භාෂාවක් වන පොලිනීසියාවේ ඇති එකම භූමිය ඊස්ටර් දූපතයි.

දිවයිනේ ජීවත් වන&lt;ref name=&quot;ethnologue.com&quot;&gt;{{cite web |title=Rapa Nui |url=http://www.ethnologue.com/language/rap |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190604175906/https://www.ethnologue.com/language/rap |archive-date=4 June 2019 |access-date=11 January 2019 |website=Ethnologue}}&lt;/ref&gt; ආදිවාසී රාපා නුයි 2,700 දෙනාට ඔවුන්ගේ සාම්ප්‍රදායික භාෂාව පිළිබඳ යම් දැනුමක් ඇති බව සැලකේ; කෙසේ වෙතත්, ඊස්ටර් දූපතේ වැසියන් අතර ප්‍රාථමික දන්නා සහ කතා කරන භාෂාවන් පිළිබඳ සංගණන දත්ත නොමැති අතර, චතුර කථිකයන් සංඛ්‍යාව 800ක් තරම් අඩු බවට මෑත කාලීන ප්‍රකාශ තිබේ.&lt;ref&gt;Fischer 2008: p. 149&lt;/ref&gt; ඇත්ත වශයෙන්ම, රාපා නුයි දූපත හිස්පැනික්කරණයට භාජනය වන විට එහි කථිකයන් සංඛ්‍යාව අඩු වෙමින් පවතී, මන්ද දූපත චිලීයේ අධිකරණ බලය යටතේ පවතින අතර දැන් චිලී මහාද්වීපික ගණනාවක් එහි වාසය කරයි, ඔවුන්ගෙන් බොහෝ දෙනෙක් ස්පාඤ්ඤ පමණක් කතා කරති. මේ හේතුව නිසා, බොහෝ රාපා නුයි දරුවන් දැන් ස්පාඤ්ඤ භාෂාව කතා කරමින් වැඩෙන අතර, රාපා නුයි ඉගෙන ගන්නා අය ජීවිතයේ පසුකාලීනව එය ඉගෙන ගැනීමට පටන් ගනී.&lt;ref&gt;Makihara 2005a: p. 728&lt;/ref&gt; භාෂාව පුනර්ජීවනය කිරීමට ගන්නා උත්සාහයන් සමඟ වුවද,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Gobernación Provincial Isla de Pascua |url=http://www.gobernacionisladepascua.gov.cl/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103135921/http://www.gobernacionisladepascua.gov.cl/ |archive-date=3 January 2019 |access-date=11 January 2019 |website=Gobernación Provincial Isla de Pascua}}&lt;/ref&gt; ජනවාර්ගික විද්‍යාඥයින් විසින් රාපා නුයි වර්තමානයේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති භාෂාවක් බව තහවුරු කර ඇත.&lt;ref name=&quot;ethnologue.com&quot; /&gt;

පාස්කු දූපතේ ස්වදේශික රාපා නුයි ස්ථාන නාමය ස්පාඤ්ඤ එකතු කිරීම් හෝ ප්‍රතිස්ථාපන කිහිපයක් සමඟ නොනැසී පවතී, එය රාපා නුයි භාෂාවේ පැවැත්මට අර්ධ වශයෙන් ආරෝපණය කර ඇති කරුණකි.&lt;ref&gt;Latorre 2001: p. 129&lt;/ref&gt;

== පරිපාලනය සහ නීතිමය තත්ත්වය ==
පාස්කු දූපත 2007 දී ලබා දුන් චිලීයේ &quot;විශේෂ භූමියක&quot; ව්‍යවස්ථාමය තත්ත්වය ජුවාන් ෆර්නැන්ඩස් දූපත් සමඟ බෙදා ගනී. 2011 වන විට දිවයින සඳහා විශේෂ ප්‍රඥප්තියක් චිලී කොංග්‍රසයේදී සාකච්ඡා කෙරිණි.

පරිපාලනමය වශයෙන්, දූපත වල්පරයිසෝ කලාපයේ පළාතක් (ඉස්ලා ඩි පැස්කුවා පළාත) වන අතර තනි කොමියුනයක් (කොමුනා) (ඉස්ලා ඩි පැස්කුවා) අඩංගු වේ. පළාත සහ කොමියුනය යන දෙකම ඉස්ලා ඩි පැස්කුවා ලෙස හඳුන්වන අතර මුළු දිවයින සහ එහි අවට දූපත් සහ පාෂාණ ආවරණය කරයි, ඊට අමතරව නැගෙනහිරට කිලෝමීටර් 380 (සැතපුම් 240) ක් පමණ දුරින් පිහිටි ඉස්ලා සලාස් වයි ගෝමස් ද ආවරණය කරයි. පළාත් ආණ්ඩුකාරවරයා ජනරජයේ ජනාධිපතිවරයා විසින් පත් කරනු ලැබේ.&lt;ref name=&quot;INE2&quot;&gt;{{cite web |year=2007 |title=Territorial division of Chile |url=http://www.ine.cl/canales/chile_estadistico/territorio/division_politico_administrativa/pdf/DPA_COMPLETA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20101114052159/http://www.ine.cl/canales/chile_estadistico/territorio/division_politico_administrativa/pdf/DPA_COMPLETA.pdf |archive-date=14 November 2010 |access-date=14 March 2011 |publisher=[[National Statistics Institute (Chile)|National Statistics Institute]] |language=es}}&lt;/ref&gt; නාගරික පරිපාලනය පිහිටා ඇත්තේ හන්ගා රෝවා හි වන අතර, නගරාධිපතිවරයෙකු සහ හය දෙනෙකුගෙන් යුත් මහ නගර සභාවක් විසින් මෙහෙයවනු ලබන අතර, ඔවුන් සියල්ලන්ම වසර හතරක ජනවරමක් සඳහා සෘජුවම තේරී පත් වේ.

2018 අගෝස්තු මාසයේදී, නේවාසික නොවන අයට දින 30කට වඩා දිවයිනේ රැඳී සිටීම තහනම් කරමින් නීතියක් ක්‍රියාත්මක විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Law 21,070 |url=https://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=1116414 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180511145752/https://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=1116414 |archive-date=11 May 2018 |access-date=11 May 2018 |publisher=Chile Library of Congress |language=es}}&lt;/ref&gt;

1966 සිට පාස්කු දූපතේ ස්ත්‍රී දූෂණ, ලිංගික අපයෝජන සහ දේපළවලට එරෙහි අපරාධ සඳහා චිලී ප්‍රධාන භූමියේ අනුරූප වැරදිවලට ​​වඩා අඩු දඬුවම් තිබුණි.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.cooperativa.cl/noticias/pais/rapa-nui/tc-allana-camino-para-modificar-ley-que-atenua-penas-por-violacion-y/2020-09-03/204314.html|title=TC allana camino para modificar ley que atenúa penas por violación y abuso sexual en Rapa Nui|date=3 September 2020|work=[[Radio Cooperativa]]|access-date=4 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201025222240/https://www.cooperativa.cl/noticias/pais/rapa-nui/tc-allana-camino-para-modificar-ley-que-atenua-penas-por-violacion-y/2020-09-03/204314.html|archive-date=25 October 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt; මෙම නීතිය 2021 දී ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා අධිකරණ නියෝගයක් මගින් අවලංගු කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Verdugo |first=Montserrat |date=1 February 2021 |title=TC publica sentencia en que declara inaplicabilidad de norma que permite sancionar con penas inferiores a ciudadanos de Rapa Nui que comentan un delito en ese lugar, en juicio por presunto delito de violación. |trans-title=The Constitutional Court publishes a ruling in which it declares the inapplicability of a norm that allows citizens of Rapa Nui to be punished with lesser penalties who commit a crime in that place, in a trial for the alleged crime of rape. |url=https://www.diarioconstitucional.cl/2021/02/01/tc-publica-sentencia-en-que-declara-inaplicabilidad-de-norma-que-permite-sancionar-con-penas-inferiores-a-ciudadanos-de-rapa-nui-que-comentan-un-delito-en-ese-lugar-en-juicio-por-presunto-delito-de-v/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307141957/https://www.diarioconstitucional.cl/2021/02/01/tc-publica-sentencia-en-que-declara-inaplicabilidad-de-norma-que-permite-sancionar-con-penas-inferiores-a-ciudadanos-de-rapa-nui-que-comentan-un-delito-en-ese-lugar-en-juicio-por-presunto-delito-de-v/ |archive-date=7 March 2023 |access-date=7 March 2023 |website=Diario Constitucional |language=es}}&lt;/ref&gt;
== ප්‍රවාහනය ==
පාස්කු දූපතට සේවය කරන්නේ මාතවේරි ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ වන අතර, චිලී හි LATAM වෙතින් ජෙට් සේවාව (දැනට බෝයිං 787) සහ සෘතුමය වශයෙන් LATAM පෙරූ වැනි අනුබද්ධිත සමාගම් සමඟිනි.

== ගැලරිය ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:HangaroaAlcaldía.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:HangaroaAlcald%C3%ADa.jpg|Hanga Roa town hall
File:TAMURE.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:TAMURE.png|[[:en:Polynesian_culture|Polynesian]] dancing with feather costumes is on the tourist itinerary.
File:EasterIslandsFishingBoats.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:EasterIslandsFishingBoats.jpg|Fishing boats
File:Hanga_Roa_Catholic_Church_exterior_1.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hanga_Roa_Catholic_Church_exterior_1.JPG|Front view of the Catholic Church, Hanga Roa
File:Hanga_Roa_Catholic_Church_exterior_2.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hanga_Roa_Catholic_Church_exterior_2.JPG|[[:en:Catholic_Church,_Hanga_Roa|Catholic Church, Hanga Roa]]
File:Hanga_Roa_Catholic_Church_interior.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hanga_Roa_Catholic_Church_interior.JPG|Interior view of the Catholic Church in Hanga Roa
&lt;/gallery&gt;

== යොමු කිරීම් ==
[[ප්‍රවර්ගය:CS1 German-language sources (de)]]
[[ප්‍රවර්ගය:CS1 ස්පාඤ්ඤ-භාෂා මූලාශ්‍ර (es)]]
[[ප්‍රවර්ගය:Coordinates on Wikidata]]
[[ප්‍රවර්ගය:Pages using gadget WikiMiniAtlas]]
[[ප්‍රවර්ගය:ස්පාඤ්ඤ-භාෂා පෙළ ඇතුළත් ලිපි]]
&lt;references /&gt;
{{ඕෂනියාවේ ස්වෛරී රාජ්‍යයන් සහ පරායත්ත භූමි ප්‍රදේශ ලැයිස්තුව}}</text>
      <sha1>00orapggcik9h10d56fu6535ug7ph1d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>මධ්‍යම ජාවා පළාත, ඉන්දුනීසියාව</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184529</id>
    <revision>
      <id>802477</id>
      <parentid>798348</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T21:20:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6786" sha1="l1earw8zf1sf3qfduhlbtrq3womt9qi" xml:space="preserve">[[ගොනුව:Central Java in Indonesia.svg|thumb|සිතියම]]
'''මධ්‍යම ජාවා''' ( {{Langx|id|Jawa Tengah}}  , {{Langx|jv|ꦗꦮꦶꦩꦢꦾ|Jawi Tengah}}     ) යනු [[ඉන්දුනීසියාව|ඉන්දුනීසියාවේ]] පළාතක් වන අතර එය [[ජාවා දූපත|ජාවා]] දූපතේ මැද පිහිටා ඇත. එහි පරිපාලන අගනුවර සෙමරන්ග් ය . එය බටහිරින් බටහිර ජාවා, දකුණින් [[ඉන්දියානු සාගරය|ඉන්දියන් සාගරය]] සහ යෝග්‍යකර්තා විශේෂ කලාපය, නැගෙනහිරින් නැගෙනහිර ජාවා සහ උතුරින් [[ජාවා මුහුද|ජාවා මුහුදෙන්]] මායිම් වේ. එහි මුළු භූමි ප්‍රමාණය 33,750.37 කි.&amp;nbsp;කිලෝමීටර &lt;sup&gt;2 ක්&lt;/sup&gt; වන අතර, 2020 සංගණනයට අනුව ජනගහනය 36,516,035 කි  එය බටහිර ජාවා සහ නැගෙනහිර ජාවා වලින් පසු ජාවා සහ ඉන්දුනීසියාව යන දෙකෙහිම තුන්වන වැඩිම ජනගහනයක් සහිත පළාත බවට පත් කරයි. 2024 මැද භාගයේ නිල ජනගහන ඇස්තමේන්තුව 37,892,280 ක් විය (පිරිමින් 19,037,740 ක් සහ කාන්තාවන් 18,854,540 ක් ඇතුළත් වේ).  දකුණේ නුසකම්බන්ගන් දූපත (බටහිර ජාවා දේශසීමාවට ආසන්නව) සහ ජාවා මුහුදේ කරිමුන් ජාවා දූපත් ඇතුළු අක්වෙරළ දූපත් ගණනාවක් ද පළාතට ඇතුළත් වේ.

මධ්‍යම ජාවා යනු යෝග්‍යකර්තා විශේෂ කලාපය ඇතුළත් සංස්කෘතික සංකල්පයක් වන අතර, අනෙක් අතට යෝග්‍යකර්තා නගරය ද ඇතුළත් වේ; කෙසේ වෙතත්, පරිපාලනමය වශයෙන් එම නගරය සහ එහි අවට කලාප රට නිදහස ලැබීමෙන් පසු වෙනම විශේෂ කලාපයක් (පළාතකට සමාන) පිහිටුවා ඇති අතර එය වෙන වෙනම පරිපාලනය කෙරේ. ජාවා සංස්කෘතියේ &quot;හදවත&quot; ලෙස හැඳින්වුවද, බටහිර ජාවා සමඟ මායිමේ සුන්ඩනීස් වැනි තවත් ජාවා නොවන ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් කිහිපයක් ඇත. චීන ඉන්දුනීසියානුවන්, අරාබි ඉන්දුනීසියානුවන් සහ ඉන්දියානු ඉන්දුනීසියානුවන් ද පළාත පුරා විසිරී සිටිති.

ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයේ සිට මෙම පළාතේ මිනිසුන් වාසය කර ඇත. &quot; ජාවා මිනිසා &quot; ලෙස හැඳින්වෙන ''[[හෝමෝ ඉරෙක්ටස්|හෝමෝ ඉරෙක්ටස්ගේ]]'' නටබුන් බෙන්ගවාන් සොලෝ ඉවුර දිගේ හමු වූ අතර එය වසර මිලියන 1.7 කට පෙර සිට පැවත එන්නකි. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Cited in {{උපන්‍යාස පොත |last=Whitten |first=T. |title=The Ecology of Java and Bali |last2=Soeriaatmadja |first2=R.E. |last3=Suraya |first3=A.A. |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–312 |postscript=:}}&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{Cite journal|last=Pope|first=G.|year=1988|title=Recent advances in far eastern paleoanthropology|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-anthropology_1988_17/page/43|journal=Annual Review of Anthropology|volume=17|pages=43–77|doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355}}&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{Cite journal|last=Pope|first=G.|date=15 August 1983|title=Evidence on the Age of the Asian Hominidae|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1983-08_80_16/page/4988|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=80|issue=16|pages=4988–4992|bibcode=1983PNAS...80.4988P|doi=10.1073/pnas.80.16.4988|pmc=384173|pmid=6410399|doi-access=free}}&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{Cite journal|last=de Vos|first=J.P.|last2=Sondaar|first2=P.Y.|date=9 December 1994|title=Dating hominid sites in Indonesia|url=http://www.sciencemag.org/cgi/reprint/266/5191/1726.pdf|url-status=live|journal=Science Magazine|volume=266|issue=16|pages=4988–4992|bibcode=1994Sci...266.1726D|doi=10.1126/science.7992059|archive-url=https://web.archive.org/web/20090929225215/http://www.sciencemag.org/cgi/reprint/266/5191/1726.pdf|archive-date=29 September 2009|access-date=14 March 2019|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; වර්තමාන මධ්‍යම ජාවා යනු කලක් හින්දු-බෞද්ධ රාජධානි කිහිපයක, ඉස්ලාමීය සුල්තාන්වරුන්ගේ සහ ලන්දේසි නැගෙනහිර ඉන්දීය යටත් විජිත රජයේ පාලනය යටතේ පැවතුනි. මධ්‍යම ජාවා ඉන්දුනීසියානු නිදහස් ව්‍යාපාරයේ කේන්ද්‍රස්ථානය ද විය. නූතන ඉන්දුනීසියානුවන්ගෙන් බහුතරයක් ජාවා සම්භවයක් ඇති බැවින්, මධ්‍යම ජාවා සහ නැගෙනහිර ජාවා යන දෙකම ඉන්දුනීසියාවේ සමාජ, දේශපාලනික සහ ආර්ථික ජීවිතයට ප්‍රධාන බලපෑමක් ඇති කරයි.

== යොමු කිරීම් ==
[[ප්‍රවර්ගය:CS1 ඉන්දුනීසියානු-භාෂා මූලාශ්‍ර (id)]]
[[ප්‍රවර්ගය:Coordinates on Wikidata]]
[[ප්‍රවර්ගය:Pages using gadget WikiMiniAtlas]]</text>
      <sha1>l1earw8zf1sf3qfduhlbtrq3womt9qi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>නවසීලන්තයේ ඉතිහාසය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184724</id>
    <revision>
      <id>802508</id>
      <parentid>763951</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T22:26:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45785" sha1="ap7m7apob6984ji5g2ej6e4q9vr4ern" xml:space="preserve">[[File:Polynesian_Migration.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Polynesian_Migration.svg|alt=One set of arrows point from Taiwan to Melanesia to Fiji/Samoa and then to the Marquesas Islands. The population then spread, some going south to New Zealand and others going north to Hawai'i. A second set start in southern Asia and end in [[Melanesia]].|thumb|මාඕරි ජනයා පැවත එන්නේ පොලිනීසියානුවන්ගෙන් වන අතර ඔවුන්ගේ මුතුන් මිත්තන් ක්‍රි.පූ. 3000 සහ 1000 අතර තායිවානයේ සිට මෙලනීසියාවට සංක්‍රමණය වී නැගෙනහිරට ගමන් කර ක්‍රි.ව. 1000 දී සොසයිටි දූපත් වෙත ළඟා විය. වසර 200 සිට 300 දක්වා විරාමයකින් පසු, නව ගවේෂණ රැල්ලක් නවසීලන්තය සොයා ගැනීමට සහ ජනාවාස වීමට හේතු විය.]]
නවසීලන්තයට ළඟා වූ පළමු පුද්ගලයින් වූයේ සාගරයට යන වකාවේ පොලිනීසියානුවන් වන අතර, ඔවුන් ආසන්න වශයෙන් ක්‍රි.ව. 1280 සහ 1350 අතර රළ කිහිපයකින් පැමිණි බවට විශ්වාස කෙරේ. බොහෝ මාඕරි වාචික සම්ප්‍රදායන්ට අනුව, දූපත් මුලින්ම සොයා ගනු ලැබුවේ අර්ධ පුරාවෘත්ත ගවේෂක කුපේ විසින් යෝධ බූවල්ලෙකු ලුහුබැඳ යාමේදීය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kupe |url=https://collections.tepapa.govt.nz/topic/10732 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718081924/https://collections.tepapa.govt.nz/topic/10732 |archive-date=18 July 2023 |access-date=10 December 2024 |website=collections.tepapa.govt.nz |publisher=Te Papa Tongarewa}}&lt;/ref&gt; මෙම සම්ප්‍රදායන්හි සඳහන් වූයේ කුපේ පසුව 1350 දී පමණ නැගෙනහිර පොලිනීසියාවේ හවායිකි සිට පිටත් වූ විශාල පදිංචිකරුවන් පිරිසක් විසින් අනුගමනය කරන ලද බවයි.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Howe |first1=K.R. |date=2005 |title='Ideas about Māori origins – 1840s–early 20th century: Māori tradition and the Great Fleet' |url=http://www.teara.govt.nz/en/ideas-about-maori-origins/page-3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529034104/https://teara.govt.nz/en/ideas-about-maori-origins/page-3 |archive-date=29 May 2024 |access-date=29 May 2024 |website=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand}}&lt;/ref&gt; නවසීලන්තය පදිංචි කළ තනි මහා බලඇණියක පැවැත්ම එතැන් සිට බහුතරයක් ජනාවාස කිරීම දශක ගණනාවක් පුරා සිදු වූ සැලසුම් සහගත හා හිතාමතා සිදුවීමක් බවට විශ්වාසයක් මගින් අභිබවා ගොස් ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Walters|first1=Richard|last2=Buckley|first2=Hallie|last3=Jacomb|first3=Chris|last4=Matisoo-Smith|first4=Elizabeth|date=7 October 2017|title=Mass Migration and the Polynesian Settlement of New Zealand|journal=Journal of World Prehistory|volume=30|issue=4|pages=351–376|doi=10.1007/s10963-017-9110-y|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Jacomb|first1=Chris|last2=Holdaway|first2=Richard N.|last3=Allentoft|first3=Morten E.|last4=Bunce|first4=Michael|last5=Oskam|first5=Charlotte L.|last6=Walter|first6=Richard|last7=Brooks|first7=Emma|date=2014|title=High-precision dating and ancient DNA profiling of moa (Aves: Dinornithiformes) eggshell documents a complex feature at Wairau Bar and refines the chronology of New Zealand settlement by Polynesians|url=http://researchrepository.murdoch.edu.au/id/eprint/23310/|url-status=live|journal=Journal of Archaeological Science|volume=50|pages=24–30|bibcode=2014JArSc..50...24J|doi=10.1016/j.jas.2014.05.023|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001040957/https://researchrepository.murdoch.edu.au/id/eprint/23310/|archive-date=1 October 2022|access-date=22 March 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Walters|first1=Richard|last2=Buckley|first2=Hallie|last3=Jacomb|first3=Chris|last4=Matisoo-Smith|first4=Elizabeth|date=7 October 2017|title=Mass Migration and the Polynesian Settlement of New Zealand|journal=Journal of World Prehistory|volume=30|issue=4|pages=351–376|doi=10.1007/s10963-017-9110-y|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Roberton|first=J. B. W.|date=1956|title=Genealogies as a basis for Maori chronology|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_65_1956/Volume_65,_No._1/Genealogies_as_a_basis_for_Maori_chronology,_by_J._B._W._Roberton,_p_45%9654/p1|url-status=dead|journal=Journal of the Polynesian Society|volume=65|issue=1|pages=45–54|archive-url=https://web.archive.org/web/20200310165840/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_65_1956/Volume_65%2C_No._1/Genealogies_as_a_basis_for_Maori_chronology%2C_by_J._B._W._Roberton%2C_p_45%EF%BF%BD54/p1|archive-date=10 March 2020|access-date=22 March 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moodley|first1=Y.|last2=Linz|first2=B.|last3=Yamaoka|first3=Y.|last4=Windsor|first4=H. M.|last5=Breurec|first5=S.|last6=Wu|first6=J.-Y.|last7=Maady|first7=A.|last8=Bernhöft|first8=S.|last9=Thiberge|first9=J.-M.|last10=Phuanukoonnon|first10=S.|last11=Jobb|first11=G.|display-authors=3|date=2009|title=The Peopling of the Pacific from a Bacterial Perspective|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=323|issue=5913|pages=527–530|bibcode=2009Sci...323..527M|doi=10.1126/science.1166083|pmc=2827536|pmid=19164753|last12=Siba|first12=P.|last13=Graham|first13=D. Y.|last14=Marshall|first14=B. J.|last15=Achtman|first15=M.}}&lt;/ref&gt;

මෙම ජනාවාසයේ නිශ්චිත දිනය අපැහැදිලි වන අතර, මෑත කාලීන මූලාශ්‍ර 14 වන සියවසේ ජනාවාස සඳහා පක්ෂව සිටී. මාඕරි ජනගහනය තුළ මයිටොකොන්ඩ්‍රියල් DNA විචල්‍යතාවයෙන් පෙනී යන්නේ නවසීලන්තය ප්‍රථම වරට 1250 සහ 1300 අතර ජනාවාස වූ බවයි,{{sfn|Mein Smith|2005|p=6}}&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Wilmshurst|first1=J. M.|last2=Anderson|first2=A. J.|last3=Higham|first3=T. F. G.|last4=Worthy|first4=T. H.|date=2008|title=Dating the late prehistoric dispersal of Polynesians to New Zealand using the commensal Pacific rat|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2008-06-03_105_22/page/7676|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]]|volume=105|issue=22|pages=7676–80|bibcode=2008PNAS..105.7676W|doi=10.1073/pnas.0801507105|pmc=2409139|pmid=18523023|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Murray-McIntosh|first1=Rosalind P.|last2=Scrimshaw|first2=Brian J.|last3=Hatfield|first3=Peter J.|last4=Penny|first4=David|date=1998|title=Testing migration patterns and estimating founding population size in Polynesia by using human mtDNA sequences|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]]|volume=95|issue=15|pages=9047–52|bibcode=1998PNAS...95.9047M|doi=10.1073/pnas.95.15.9047|pmc=21200|pmid=9671802|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ක්‍රි.ව. 1314 දී පමණ තාරාවේරා කන්දේ කහරෝවා පිපිරීමට පෙර කිසිදු මිනිස් අවශේෂයක්, කෞතුක වස්තු හෝ ව්‍යුහයක් විශ්වාසදායක ලෙස කාල නිර්ණය කළ නොහැක.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Jacomb|first1=Chris|last2=Holdaway|first2=Richard N.|last3=Allentoft|first3=Morten E.|last4=Bunce|first4=Michael|last5=Oskam|first5=Charlotte L.|last6=Walter|first6=Richard|last7=Brooks|first7=Emma|year=2014|title=High-precision dating and ancient DNA profiling of moa (Aves: Dinornithiformes) eggshell documents a complex feature at Wairau Bar and refines the chronology of New Zealand settlement by Polynesians|url=http://researchrepository.murdoch.edu.au/id/eprint/23310/|url-status=live|journal=Journal of Archaeological Science|language=en|volume=50|pages=24–30|bibcode=2014JArSc..50...24J|doi=10.1016/j.jas.2014.05.023|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001040957/https://researchrepository.murdoch.edu.au/id/eprint/23310/|archive-date=1 October 2022|access-date=22 March 2020}}&lt;/ref&gt; මෙම අවස්ථාව ද විවාදයට ලක් වූ තුන්වන වාචික සාක්ෂි පේළියකට අනුකූල වේ,&lt;ref name=&quot;Moon 2013&quot;&gt;{{cite book |last1=Moon |first1=Paul |url=https://books.google.com/books?id=t_KcDwAAQBAJ&amp;q=kupe+moon |title=Encounters: The Creation of New Zealand: The Creation of New Zealand ePub |date=2013 |publisher=Penguin Random House New Zealand |isbn=9781742539188 |location=Google Books |chapter=12 – The Great Fleet |access-date=24 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240524153615/https://books.google.co.nz/books?id=t_KcDwAAQBAJ&amp;printsec=frontcover&amp;dq=kupe+moon&amp;hl=en&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;sa=X&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=kupe%20moon&amp;f=false |archive-date=24 May 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; බොහෝ මාඕරි ඔවුන්ගේ සම්භවය සොයා ගන්නා සංක්‍රමණික වකා (ඔරු) කිහිපයක් සඳහා විය හැකි පැමිණීමේ දිනයක් ලෙස 1350 පමණ දක්වා යොමු කරන සාම්ප්‍රදායික පෙළපත් (වකාපාපා).&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ray |first1=William |date=8 October 2019 |title=The Aotearoa History Show – 2: Tangata Whenua |url=https://www.rnz.co.nz/programmes/the-aotearoa-history-show/story/2018716783/2-tangata-whenua |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230224074455/https://www.rnz.co.nz/programmes/the-aotearoa-history-show/story/2018716783/2-tangata-whenua |archive-date=24 February 2023 |access-date=24 May 2024 |website=RNZ History |publisher=[[RNZ]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=McConnell|first1=Joseph R.|last2=Chellman|first2=Nathan J.|last3=Mulvaney|first3=Robert|last4=Eckhardt|first4=Sabine|last5=Stohl|first5=Andreas|last6=Plunkett|first6=Gill|last7=Kipfstuhl|first7=Sepp|last8=Freitag|first8=Johannes|last9=Isaksson|first9=Elisabeth|last10=Gleason|first10=Kelly E.|last11=Brugger|first11=Sandra O.|date=6 October 2021|title=Hemispheric black carbon increase after the 13th-century Māori arrival in New Zealand|url=https://par.nsf.gov/servlets/purl/10347866|url-status=live|journal=Nature|volume=598|issue=7879|pages=82–85|bibcode=2021Natur.598...82M|doi=10.1038/s41586-021-03858-9|pmid=34616056|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306074900/https://par.nsf.gov/servlets/purl/10347866|archive-date=6 March 2023|access-date=24 May 2023|last12=McWethy|first12=David B.|last13=Abram|first13=Nerilie J.|last14=Liu|first14=Pengfei|last15=Aristarain|first15=Alberto J.|s2cid=238421371}}&lt;/ref&gt; සමහර මාඕරිවරු පසුව චැතම් දූපත් වෙත සංක්‍රමණය වූ අතර එහිදී ඔවුන් ඔවුන්ගේ සුවිශේෂී මොයෝරි සංස්කෘතිය වර්ධනය කර ගත්හ;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Clark |first=Ross |title=The Origins of the First New Zealanders |date=1994 |publisher=[[Auckland University Press]] |editor-last=Sutton |editor-first=Douglas |location=Auckland |pages=123–135 |chapter=Moriori and Māori: The Linguistic Evidence}}&lt;/ref&gt; පසුව 1835 දී මාඕරි ඉවි විසින් කරන ලද ආක්‍රමණයකින් මොයෝරි සංහාරය සහ අථත්‍ය වඳ වී යාම සිදුවිය.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Davis |first=Denise |title=[[Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand]] |date=September 2007 |chapter=The impact of new arrivals |access-date=30 April 2010 |chapter-url=http://www.teara.govt.nz/en/moriori/4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419204452/https://teara.govt.nz/en/Moriori/4 |archive-date=19 April 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1642 දී න්ගාටි ටුමැටකොකිරි සහ ලන්දේසි ගවේෂක අබෙල් ටස්මන්ගේ කාර්ය මණ්ඩලය අතර ඇති වූ සතුරු ගැටුමකදී,&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Mitchell |first1=Hillary |date=10 February 2015 |title=Te Tau Ihu |url=http://www.teara.govt.nz/en/te-tau-ihu-tribes |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160828130409/http://www.teara.govt.nz/en/te-tau-ihu-tribes |archive-date=28 August 2016 |access-date=15 September 2016 |website=[[Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand]] |publisher=[[Ministry for Culture and Heritage]]}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Mein Smith|2005|p=23}} ටස්මන්ගේ කාර්ය මණ්ඩල සාමාජිකයින් හතර දෙනෙකු මිය ගිය අතර, අවම වශයෙන් එක් මාඕරිවරයෙකු කැනිස්ටර් වෙඩි පහරකට ලක් විය.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Salmond |first=Anne |author-link=Anne Salmond (historian) |title=Two Worlds: First Meetings Between Maori and Europeans 1642–1772 |date=1991 |publisher=[[Penguin Books]] |isbn=0-670-83298-7 |location=Auckland |page=82}}&lt;/ref&gt; 1769 දී බ්‍රිතාන්‍ය ගවේෂක ජේම්ස් කුක් මුළු වෙරළ තීරයම පාහේ සිතියම් ගත කරන තෙක් යුරෝපීයයන් නවසීලන්තයට නැවත පැමිණියේ නැත.{{sfn|Mein Smith|2005|p=23}} කුක් අනුගමනය කරමින්, බොහෝ යුරෝපීය සහ උතුරු ඇමරිකානු තල්මසුන් දඩයම් කිරීම, මුද්‍රා තැබීම සහ වෙළඳ නැව් නවසීලන්තයට පැමිණියේය. ඔවුන් දැව, මාඕරි ආහාර, කෞතුක වස්තු සහ ජලය සඳහා යුරෝපීය ආහාර, ලෝහ මෙවලම්, ආයුධ සහ වෙනත් භාණ්ඩ වෙළඳාම් කළහ. {{sfn|King|2003|p=122}}

අර්තාපල් සහ මස්කට් හඳුන්වාදීම මාඕරි කෘෂිකර්මාන්තය සහ යුද්ධ පරිවර්තනය කළේය. අර්තාපල් විශ්වාසදායක ආහාර අතිරික්තයක් ලබා දුන් අතර, එමඟින් දිගු හා තිරසාර හමුදා ව්‍යාපාර සඳහා ඉඩ සැලසුණි.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Fitzpatrick|first=John|date=2004|title=Food, warfare and the impact of Atlantic capitalism in Aotearo/New Zealand|url=https://www.adelaide.edu.au/apsa/docs_papers/Others/Fitzpatrick.pdf|url-status=dead|journal=Australasian Political Studies Association Conference: APSA 2004 Conference Papers|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511142553/https://www.adelaide.edu.au/apsa/docs_papers/Others/Fitzpatrick.pdf|archive-date=11 May 2011}}&lt;/ref&gt; 1801 සිට 1840 දක්වා කාලය තුළ අන්තර් ගෝත්‍රික මස්කට් යුද්ධ 600 කට අධික සංඛ්‍යාවක් ආවරණය කළ අතර, මාඕරිවරුන් 30,000-40,000 ක් මිය ගියහ.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Brailsford |first=Barry |title=Arrows of Plague |date=1972 |publisher=Hick Smith and Sons |isbn=0-456-01060-2 |location=Wellington |page=35}}&lt;/ref&gt; 19 වන සියවසේ මුල් භාගයේ සිට, ක්‍රිස්තියානි මිෂනාරිවරු නවසීලන්තයේ පදිංචි වීමට පටන් ගත් අතර, අවසානයේ මාඕරි ජනගහනයෙන් වැඩි කොටසක් පරිවර්තනය කළහ.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Wagstrom |first=Thor |title=Indigenous Peoples and Religious Change |date=2005 |publisher=[[Brill Publishers|Brill Academic Publishers]] |isbn=978-90-04-13899-5 |editor-last=Brock |editor-first=Peggy |location=Boston |pages=71 and 73 |chapter=Broken Tongues and Foreign Hearts}}&lt;/ref&gt; 19 වන සියවසේදී මාඕරි ජනගහනය එහි පූර්ව සම්බන්ධතා මට්ටමෙන් 40% ක් පමණ දක්වා අඩු විය; හඳුන්වා දුන් රෝග ප්‍රධාන සාධකය විය.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lange |first=Raeburn |title=May the people live: a history of Māori health development 1900–1920 |date=1999 |publisher=[[Auckland University Press]] |isbn=978-1-86940-214-3 |page=18}}&lt;/ref&gt;[[File:Treatyofwaitangi.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Treatyofwaitangi.jpg|alt=A torn sheet of paper|වම|thumb|වයිටැංගි ගිවිසුමෙන් වයිටැංගි පත්‍රිකාවක්]]
බ්‍රිතාන්‍ය රජය 1832 දී නවසීලන්තයේ බ්‍රිතාන්‍ය පදිංචිකරු ලෙස ජේම්ස් බස්බි පත් කළේය.&lt;ref name=&quot;Busby&quot;&gt;{{cite book |last=Orange |first=Claudia |author-link=Claudia Orange |title=[[Dictionary of New Zealand Biography]], Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand |date=1990&lt;!--Each article in this work is individually dated.--&gt; |editor1-last=Oliver |editor1-first=W. H. |editor1-link=W. H. Oliver |chapter=Busby, James – Biography |access-date=7 January 2011 |editor2-last=Orange |editor2-first=Claudia |editor3-last=Phillips |editor3-first=Jock |editor3-link=Jock Phillips |chapter-url=https://teara.govt.nz/en/biographies/1b54/busby-james |archive-url=https://web.archive.org/web/20130627165152/http://www.teara.govt.nz/en/biographies/1b54/busby-james |archive-date=27 June 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; සිඩ්නි හි ආණ්ඩුකාර බෝර්ක් විසින් ඔහුට ලබා දුන් ඔහුගේ රාජකාරි වූයේ &quot;හොඳ තත්ත්වයේ&quot; පදිංචිකරුවන් සහ වෙළඳුන් ආරක්ෂා කිරීම, මාඕරිවරුන්ට එරෙහි &quot;කෝප කිරීම්&quot; වැළැක්වීම සහ පලා ගිය වැරදිකරුවන් අත්අඩංගුවට ගැනීමයි.&lt;ref name=&quot;Busby&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=24 December 2020 |title=First British Resident comes ashore |url=https://nzhistory.govt.nz/james-busby-inaugurated-british-resident |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211018233248/https://www.nzhistory.govt.nz/james-busby-inaugurated-british-resident |archive-date=18 October 2021 |access-date=19 October 2021 |website=NZHistory |publisher=[[New Zealand Ministry for Culture and Heritage]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1835 දී, චාල්ස් ඩි තියරි විසින් ඉදිරියේදී ප්‍රංශ ජනාවාසයක් ඇති කරන බවට නිවේදනය කිරීමෙන් පසුව, නවසීලන්තයේ නොසන්සුන් එක්සත් ගෝත්‍රිකයන් එක්සත් රාජධානියේ IV වන විලියම් රජු වෙත ආරක්ෂාව ඉල්ලා නිදහස් ප්‍රකාශයක් යැවීය.&lt;ref name=&quot;Busby&quot; /&gt; පවතින නොසන්සුන්තාව, නවසීලන්ත සමාගම විසින් නවසීලන්තය ජනාවාස කිරීමට යෝජිත වීම (ඔවුන් දැනටමත් මාඕරිගෙන් ඉඩම් මිලදී ගැනීම සඳහා ඔවුන්ගේ පළමු මිනින්දෝරු නෞකාව යවා තිබුණි) සහ නිදහස් ප්‍රකාශනයේ සැක සහිත නීතිමය තත්ත්වය නිසා එක්සත් රාජධානිය සඳහා ස්වෛරීභාවය ඉල්ලා සිටීමට සහ මාඕරි සමඟ ගිවිසුමක් සාකච්ඡා කිරීමට කපිතාන් විලියම් හොබ්සන් යැවීමට යටත් විජිත කාර්යාලය පෙළඹුණි.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Foster |first=Bernard John |title=[[An Encyclopaedia of New Zealand]] |date=April 2009 |editor-last=McLintock |editor-first=Alexander Hare |editor-link=Alexander Hare McLintock |chapter=Sir George Gipps |access-date=20 March 2021 |chapter-url=http://www.teara.govt.nz/en/1966/gipps-sir-george/1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117015416/http://www.teara.govt.nz/en/1966/gipps-sir-george/1 |archive-date=17 January 2013 |url-status=live |via=TeAra.govt.nz |orig-year=1966}}&lt;!--This article has no equivalent in the new Te Ara encylopedia, as of 2021-03.--&gt;&lt;/ref&gt; 1840 පෙබරවාරි 6 වන දින දූපත් බොක්කේදී වයිටැංගි ගිවිසුම ප්‍රථම වරට අත්සන් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Wilson2009&quot;&gt;{{cite book |last=Wilson |first=John |title=[[Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand]] |date=16 September 2016 |editor-last=Phillips |editor-first=Jock |editor-link=Jock Phillips |chapter=Nation and government – The origins of nationhood |access-date=20 March 2021 |chapter-url=https://teara.govt.nz/en/nation-and-government/page-1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180524222233/https://teara.govt.nz/en/nation-and-government/page-1 |archive-date=24 May 2018 |url-status=live |orig-year=2005}}&lt;/ref&gt; වෙලින්ටන්හි ස්වාධීන ජනාවාසයක් ස්ථාපිත කිරීමට නවසීලන්ත සමාගම දැරූ උත්සාහයන්ට ප්‍රතිචාර වශයෙන්,&lt;ref&gt;{{cite book |author=&lt;!--No individual author specified.--&gt; |title=[[An Encyclopaedia of New Zealand]] |date=April 2009 |editor-last=McLintock |editor-first=Alexander Hare |editor-link=Alexander Hare McLintock |chapter=Settlement from 1840 to 1852 |access-date=7 January 2011 |chapter-url=http://www.teara.govt.nz/en/1966/land-settlement/3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120200926/http://www.teara.govt.nz/en/1966/land-settlement/3 |archive-date=20 January 2013 |url-status=live |via=TeAra.govt.nz |orig-year=1966}}&lt;!--This article has no exact equivalent in the new Te Ara encyclopedia, but there may be a more up-to-date-scholarship article there that covers this.--&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Foster |first=Bernard John |title=[[An Encyclopaedia of New Zealand]] |date=April 2009 |editor-last=McLintock |editor-first=Alexander Hare |editor-link=Alexander Hare McLintock |chapter=Akaroa, French Settlement At |access-date=7 January 2011 |chapter-url=http://www.teara.govt.nz/en/1966/akaroa-french-settlement-at/1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120154314/http://www.teara.govt.nz/en/1966/akaroa-french-settlement-at/1 |archive-date=20 January 2013 |url-status=live |via=TeAra.govt.nz |orig-year=1966}}&lt;!--This article has no exact equivalent in the new Te Ara encyclopedia, but there may be a more up-to-date-scholarship article there that covers this.--&gt;&lt;/ref&gt; 1840 මැයි 21 වන දින හොබ්සන් මුළු නවසීලන්තය කෙරෙහි බ්‍රිතාන්‍ය ස්වෛරීභාවය ප්‍රකාශ කළේය, ගිවිසුමේ පිටපත් මාඕරි අත්සන් කිරීම සඳහා රට පුරා සංසරණය වෙමින් පැවතුනද.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Simpson |first=K. A. |title=Dictionary of New Zealand Biography, Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand |date=1990 |editor1-last=Oliver |editor1-first=W. H. |editor1-link=W. H. Oliver |chapter=Hobson, William – Biography |access-date=20 March 2021 |editor2-last=Orange |editor2-first=Claudia |editor2-link=Claudia Orange |editor3-last=Phillips |editor3-first=Jock |editor3-link=Jock Phillips |chapter-url=https://teara.govt.nz/en/biographies/1h29/hobson-william |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820074742/https://teara.govt.nz/en/biographies/1h29/hobson-william |archive-date=20 August 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ගිවිසුම අත්සන් කිරීම සහ ස්වෛරීභාවය ප්‍රකාශ කිරීමත් සමඟ, විශේෂයෙන් එක්සත් රාජධානියෙන් පැමිණි සංක්‍රමණිකයින්ගේ සංඛ්‍යාව වැඩි වීමට පටන් ගත්තේය.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Phillips |first=Jock |author-link=Jock Phillips |title=[[Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand]] |date=1 August 2015 |editor-last=Phillips |editor-first=Jock |chapter=History of immigration – British immigration and the New Zealand Company |access-date=20 March 2021 |chapter-url=https://teara.govt.nz/en/history-of-immigration/page-3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310083655/https://teara.govt.nz/en/history-of-immigration/page-3 |archive-date=10 March 2021 |url-status=live |orig-year=2005}}&lt;/ref&gt;

1841 මැයි 3 වන දින වෙනම කිරීටක යටත් විජිතයක් වන නවසීලන්ත යටත් විජිතයක් බවට පත් වන තෙක් නවසීලන්තය නිව් සවුත් වේල්ස් ජනපදයේ යැපෙන්නෙකු ලෙස පරිපාලනය කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |date=March 2009 |title=Crown colony era – the Governor-General |url=https://nzhistory.govt.nz/page/crown-colony-era |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110302210954/http://www.nzhistory.net.nz/politics/history-of-the-governor-general/crown-colony-era |archive-date=2 March 2011 |access-date=7 January 2011 |website=NZHistory |publisher=[[New Zealand Ministry for Culture and Heritage]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Moon |first=Paul |author-link=Paul Moon |title=New Zealand Birth Certificates – 50 of New Zealand's Founding Documents |publisher=AUT Media |year=2010 |isbn=978-0-95829971-8 |page=66}}&lt;/ref&gt; 1843 දී යටත් විජිත රජය සහ මාඕරි අතර ඉඩම් සම්බන්ධයෙන් වයිරෝ ඇෆ්රේ සහ ස්වෛරීභාවය පිළිබඳ එකඟ නොවීම් සමඟ සන්නද්ධ ගැටුමක් ආරම්භ විය. ප්‍රධාන වශයෙන් උතුරු දූපතේ පැවති මෙම ගැටුම්වලදී, දහස් ගණනක් අධිරාජ්‍ය හමුදා සහ රාජකීය නාවික හමුදාව නවසීලන්තයට පැමිණි අතර එය නවසීලන්ත යුද්ධ ලෙස ප්‍රසිද්ධ විය. මෙම සන්නද්ධ ගැටුම්වලින් පසුව, පදිංචිකරුවන්ගේ ඉල්ලීම් සපුරාලීම සඳහා රජය විසින් මාඕරි ඉඩම් විශාල ප්‍රමාණයක් රාජසන්තක කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |date=April 2009 |title=New Zealand's 19th-century wars – overview |url=https://nzhistory.govt.nz/war/new-zealands-19th-century-wars/introduction |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161114212246/http://www.nzhistory.net.nz/war/new-zealands-19th-century-wars/introduction |archive-date=14 November 2016 |access-date=7 January 2011 |website=NZHistory |publisher=[[New Zealand Ministry for Culture and Heritage]]}}&lt;/ref&gt;[[File:1863_Meeting_of_Settlers_and_Maoris_at_Hawke's_Bay,_New_Zealand.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:1863_Meeting_of_Settlers_and_Maoris_at_Hawke's_Bay,_New_Zealand.jpg|alt=Black and white engraving depicting a crowd of people|thumb|හෝක්ස් බේ පළාතේ යුරෝපීය සහ මාඕරි පදිංචිකරුවන්ගේ රැස්වීමක්. කැටයම් කිරීම, 1863.]]
1852 දී යටත් විජිතයට නියෝජිත රජයක් ලැබුණු අතර, පළමු පාර්ලිමේන්තුව 1854 දී රැස්විය.&lt;ref name=&quot;G and N&quot;&gt;{{cite book |last=Wilson |first=John |title=[[Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand]] |date=16 September 2016 |editor-last=Phillips |editor-first=Jock |chapter=Government and nation – From colony to nation |access-date=2 February 2011 |chapter-url=http://www.teara.govt.nz/en/nation-and-government/page-2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226121258/https://teara.govt.nz/en/nation-and-government/page-2 |archive-date=26 December 2018 |url-status=live |orig-year=2005}}&lt;/ref&gt; 1856 දී යටත් විජිතය ඵලදායී ලෙස ස්වයං පාලනයක් බවට පත් වූ අතර, 1860 ගණන්වල මැද භාගයේදී ප්‍රදානය කරන ලද ස්වදේශීය ප්‍රතිපත්තිය හැර අනෙකුත් සියලුම දේශීය කටයුතු සඳහා වගකීම ලබා ගත්තේය.&lt;ref name=&quot;G and N&quot; /&gt; දකුණු දූපත වෙනම යටත් විජිතයක් සෑදිය හැකි බවට ඇති වූ කනස්සල්ලෙන් පසුව, අගමැති ඇල්ෆ්‍රඩ් ඩොමෙට් අගනුවර ඕක්ලන්ඩ් සිට කුක් සමුද්‍ර සන්ධිය අසල ප්‍රදේශයකට මාරු කිරීමට යෝජනාවක් ඉදිරිපත් කළේය.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Temple |first=Philip |author-link=Philip Temple |title=Wellington Yesterday |date=1980 |publisher=John McIndoe |isbn=0-86868-012-5 |page=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Capital city – A new capital |encyclopedia=[[Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand]] |url=http://www.teara.govt.nz/en/capital-city/page-3 |access-date=4 May 2015 |date=13 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150505170521/http://www.teara.govt.nz/en/capital-city/page-3 |archive-date=5 May 2015 |last1=Levine |first1=Stephen |url-status=live}}&lt;/ref&gt; වෙලින්ටන් එහි මධ්‍යම ස්ථානය සඳහා තෝරා ගන්නා ලද අතර, පාර්ලිමේන්තුව නිල වශයෙන් 1865 දී එහි පළමු වරට රැස් විය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=January 2017 |title=Parliament moves to Wellington |url=https://nzhistory.govt.nz/parliament-sits-for-the-first-time-in-wellington |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190425175533/https://nzhistory.govt.nz/parliament-sits-for-the-first-time-in-wellington |archive-date=25 April 2019 |access-date=27 April 2017 |website=NZHistory |publisher=[[New Zealand Ministry for Culture and Heritage]]}}&lt;/ref&gt;

1886 දී නවසීලන්තය ඕක්ලන්ඩ් සිට කිලෝමීටර් 1,000 (සැතපුම් 620) ක් ඊසාන දෙසින් පිහිටි ගිනිකඳු කර්මඩෙක් දූපත් ඈඳා ගත්තේය. 1937 සිට, රාවුල් දූපත් දුම්රිය ස්ථානයේ පුද්ගලයින් හය දෙනෙකු හැර අනෙකුත් දූපත් ජනාවාස වී නොමැත. මෙම දූපත් නවසීලන්තයේ උතුරු මායිම අංශක 29 දකුණු අක්ෂාංශයේ තැබීය.&lt;ref name=&quot;ENZ1966&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=1966 |title=Kermadec Islands |encyclopedia=An Encyclopaedia of New Zealand, Te Ara |url=https://teara.govt.nz/en/1966/kermadec-islands |access-date=18 March 2022 |last=Jobberns |first=George |author-link=George Jobberns |editor-last=McLintock |editor-first=A. H. |archive-url=https://web.archive.org/web/20220319004030/https://teara.govt.nz/en/1966/kermadec-islands |archive-date=19 March 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1982 UNCLOS න් පසු, දූපත් නවසීලන්තයේ සුවිශේෂී ආර්ථික කලාපයට සැලකිය යුතු දායකත්වයක් ලබා දුන්නේය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pacific Island Exclusive Economic Zones |url=https://teara.govt.nz/en/map/6964/pacific-island-exclusive-economic-zones |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221024211306/https://teara.govt.nz/en/map/6964/pacific-island-exclusive-economic-zones |archive-date=24 October 2022 |access-date=24 October 2022 |website=TEARA}}&lt;/ref&gt;

1891 දී, ලිබරල් පක්ෂය පළමු සංවිධානාත්මක දේශපාලන පක්ෂය ලෙස බලයට පත් විය.&lt;ref name=&quot;Liberal&quot;&gt;{{cite book |last=Wilson |first=John |title=[[Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand]] |date=March 2009 |chapter=History – Liberal to Labour |access-date=27 April 2017 |chapter-url=http://www.teara.govt.nz/en/history/page-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427192640/http://www.teara.govt.nz/en/history/page-5 |archive-date=27 April 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; රිචඩ් සෙඩ්ඩන් විසින් මෙහෙයවන ලද ලිබරල් රජය,&lt;ref&gt;{{DNZB|last=Hamer|first=David|id=2s11|title=Seddon, Richard John|access-date=27 April 2017}}&lt;/ref&gt; එහි පාලන කාලයෙන් වැඩි කාලයක් සඳහා වැදගත් සමාජ හා ආර්ථික පියවර රාශියක් සම්මත කළේය. 1893 දී, සියලුම කාන්තාවන්ට ඡන්ද අයිතිය ලබා දුන් ලොව පළමු ජාතිය නවසීලන්තය විය&lt;ref name=&quot;Liberal&quot; /&gt; සහ 1894 දී සේවා යෝජකයින් සහ වෘත්තීය සමිති අතර අනිවාර්ය බේරුම්කරණය සම්මත කිරීමට පුරෝගාමී විය.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Boxall|first1=Peter|last2=Haynes|first2=Peter|date=1997|title=Strategy and Trade Union Effectiveness in a Neo-liberal Environment|url=http://www.gurn.info/en/topics/global-trade-union-strategies-union-renewal/organizational-innovation-and-change/industrial-relations-and-labour-regulations-affecting-unions2019-structure/strategy-and-trade-union-effectiveness-in-a-neo-liberal-environment|url-status=dead|format=PDF|journal=British Journal of Industrial Relations|volume=35|issue=4|pages=567–591|doi=10.1111/1467-8543.00069|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511134417/http://www.gurn.info/en/topics/global-trade-union-strategies-union-renewal/organizational-innovation-and-change/industrial-relations-and-labour-regulations-affecting-unions2019-structure/strategy-and-trade-union-effectiveness-in-a-neo-liberal-environment|archive-date=11 May 2011}}&lt;/ref&gt; ලිබරල්වාදීන් 1894 දී අවම වැටුපක් සහතික කළ අතර එය ලොව පළමු අවස්ථාවයි.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.newshub.co.nz/home/money/2018/12/a-brief-history-of-the-minimum-wage-in-new-zealand.html|title=A brief history of the minimum wage in New Zealand|work=[[Newshub]]|access-date=19 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220719095546/https://www.newshub.co.nz/home/money/2018/12/a-brief-history-of-the-minimum-wage-in-new-zealand.html|archive-date=19 July 2022|language=en|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

1907 දී, නවසීලන්ත පාර්ලිමේන්තුවේ ඉල්ලීම පරිදි, VII වන එඩ්වඩ් රජු නවසීලන්තය බ්‍රිතාන්‍ය අධිරාජ්‍යය තුළ ඩොමීනියන් එකක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කළ අතර,&lt;ref&gt;{{London Gazette|issue=28058|date=10 September 1907|page=6149|title=Proclamation}}&lt;/ref&gt; එහි ස්වයං පාලන තත්ත්වය පිළිබිඹු කරයි.&lt;ref&gt;{{cite web |date=September 2014 |title=Dominion status – Becoming a dominion |url=https://nzhistory.govt.nz/culture/dominion-day/becoming-dominion |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614164016/https://nzhistory.govt.nz/culture/dominion-day/becoming-dominion |archive-date=14 June 2020 |access-date=26 April 2017 |website=NZHistory |publisher=[[New Zealand Ministry for Culture and Heritage]]}}&lt;/ref&gt; 1947 දී, නවසීලන්තය වෙස්ට්මිනිස්ටර් ප්‍රඥප්තිය සම්මත කළ අතර, එමඟින් බ්‍රිතාන්‍ය පාර්ලිමේන්තුවට එහි අනුමැතියකින් තොරව තවදුරටත් රට සඳහා නීති සම්පාදනය කළ නොහැකි බව තහවුරු විය. බ්‍රිතාන්‍ය රජයේ අවශේෂ ව්‍යවස්ථාදායක බලතල පසුව 1986 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා පනත මගින් ඉවත් කරන ලද අතර, බ්‍රිතාන්‍ය අධිකරණවලට අභියාචනා කිරීමේ අවසාන අයිතිවාසිකම් 2003 දී අහෝසි කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;G and N&quot; /&gt;

20 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී, නවසීලන්තය ලෝක කටයුතුවලට සම්බන්ධ වූ අතර, පළමු හා දෙවන ලෝක යුද්ධවල සටන් කරමින්&lt;ref&gt;{{cite web |title=War and Society |url=https://nzhistory.govt.nz/war-and-society |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161109201601/http://www.nzhistory.net.nz/war-and-society |archive-date=9 November 2016 |access-date=7 January 2011 |publisher=[[New Zealand Ministry for Culture and Heritage]]}}&lt;/ref&gt; මහා අවපාතයෙන් පීඩා වින්දා.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Easton |first=Brian |author-link=Brian Easton (economist) |title=[[Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand]] |date=April 2010 |chapter=Economic history – Interwar years and the great depression |access-date=7 January 2011 |chapter-url=http://www.teara.govt.nz/en/economic-history/7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516031039/http://www.teara.govt.nz/en/economic-history/7 |archive-date=16 May 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; මෙම අවපාතය පළමු කම්කරු රජය තෝරා පත් කර ගැනීමට සහ පුළුල් සුභසාධන රාජ්‍යයක් සහ ආරක්ෂණවාදී ආර්ථිකයක් ස්ථාපිත කිරීමට හේතු විය.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Derby |first=Mark |title=[[Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand]] |date=May 2010 |chapter=Strikes and labour disputes – Wars, depression and first Labour government |access-date=1 February 2011 |chapter-url=http://www.teara.govt.nz/en/strikes-and-labour-disputes/6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110123070622/http://www.teara.govt.nz/en/strikes-and-labour-disputes/6 |archive-date=23 January 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු නවසීලන්තය වැඩිවන සමෘද්ධියක් අත්විඳින ලද අතර,&lt;ref&gt;{{cite book |last=Easton |first=Brian |title=[[Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand]] |date=November 2010 |chapter=Economic history – Great boom, 1935–1966 |access-date=1 February 2011 |chapter-url=http://www.teara.govt.nz/en/economic-history/9 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516031023/http://www.teara.govt.nz/en/economic-history/9 |archive-date=16 May 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; මාඕරිවරු තම සාම්ප්‍රදායික ග්‍රාමීය ජීවිතය අතහැර රැකියා සොයමින් නගරවලට යාමට පටන් ගත්හ.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Keane |first=Basil |title=[[Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand]] |date=November 2010 |chapter=Te Māori i te ohanga – Māori in the economy – Urbanisation |access-date=7 January 2011 |chapter-url=http://www.teara.govt.nz/en/te-maori-i-te-ohanga-maori-in-the-economy/6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516031007/http://www.teara.govt.nz/en/te-maori-i-te-ohanga-maori-in-the-economy/6 |archive-date=16 May 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; මාඕරි විරෝධතා ව්‍යාපාරයක් වර්ධනය වූ අතර එය යුරෝ කේන්ද්‍රීයවාදය විවේචනය කළ අතර මාඕරි සංස්කෘතිය සහ වයිටැංගි ගිවිසුමට වැඩි පිළිගැනීමක් ලබා දීම සඳහා කටයුතු කළේය.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Royal |first=Te Ahukaramū |title=[[Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand]] |date=March 2009 |chapter=Māori – Urbanisation and renaissance |access-date=1 February 2011 |chapter-url=http://www.teara.govt.nz/en/maori/5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120153741/http://www.teara.govt.nz/en/maori/5 |archive-date=20 January 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1975 දී, ගිවිසුම උල්ලංඝනය කිරීම් සම්බන්ධයෙන් චෝදනා විමර්ශනය කිරීම සඳහා වයිටැංගි විනිශ්චය සභාව පිහිටුවන ලද අතර, 1985 දී ඓතිහාසික දුක්ගැනවිලි විමර්ශනය කිරීමට එයට හැකියාව ලැබුණි.&lt;ref name=&quot;Wilson2009&quot; /&gt; 2000 ගණන්වලදී මාඕරි වෙරළ තීරයට සහ මුහුදු පත්ලට හිමිකම් පෑම මතභේදාත්මක බව ඔප්පු වුවද, බොහෝ අයිවිවරුන්&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.govt.nz/assets/Documents/Red-Book-Healing-the-past-building-a-future.pdf |title=Healing the Past, Building a Future: A Guide to Treaty of Waitangi Claims and Negotiations with the Crown |date=March 2015 |publisher=[[Office of Treaty Settlements]] |isbn=978-0-478-32436-5 |access-date=26 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127162705/https://www.govt.nz/assets/Documents/Red-Book-Healing-the-past-building-a-future.pdf |archive-date=27 January 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; සමඟ මෙම දුක්ගැනවිලි විසඳීම සඳහා රජය සාකච්ඡා කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite report|title=Report on the Crown's Foreshore and Seabed Policy|url=https://forms.justice.govt.nz/search/WT/reports/reportSummary.html?reportId=wt_DOC_68000605|publisher=[[Minister of Justice (New Zealand)|Ministry of Justice]]|access-date=26 April 2017|archive-date=1 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190201121940/https://forms.justice.govt.nz/search/WT/reports/reportSummary.html?reportId=wt_DOC_68000605|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Barker |first1=Fiona |title=[[Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand]] |date=June 2012 |chapter=Debate about the foreshore and seabed |access-date=26 April 2017 |chapter-url=http://www.teara.govt.nz/en/video/34605/debate-about-the-foreshore-and-seabed |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718081852/https://teara.govt.nz/en/video/34605/debate-about-the-foreshore-and-seabed |archive-date=18 July 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== යොමු කිරීම් ==</text>
      <sha1>ap7m7apob6984ji5g2ej6e4q9vr4ern</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>නවසීලන්තයේ භූගෝලය සහ පරිසරය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184725</id>
    <revision>
      <id>802485</id>
      <parentid>798341</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T21:43:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46206" sha1="94925nmwte5kfdwdzppkc3y8ayq687c" xml:space="preserve">[[File:New_Zealand_23_October_2002.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:New_Zealand_23_October_2002.jpg|alt=Islands of New Zealand as seen from satellite|දකුණ|thumb|හිමෙන් වැසුණු දකුණු ඇල්ප්ස් කඳුවැටිය දකුණු දූපත ආධිපත්‍යය දරන අතර, උතුරු දූපතේ උතුරු අර්ධද්වීපය උපනිවර්තන කලාපය දෙසට විහිදේ.]]
නවසීලන්තය ජල අර්ධගෝලයේ මධ්‍යයට ආසන්නව පිහිටා ඇති අතර එය ප්‍රධාන දූපත් දෙකකින් සහ කුඩා දූපත් 700කට වඩා වැඩි ගණනකින් සමන්විත වේ.&lt;ref name=&quot;Walrond1&quot;&gt;{{cite book |last=Walrond |first=Carl |title=[[Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand]] |date=8 February 2005 |chapter=Natural environment – Geography and geology |access-date=26 December 2020 |chapter-url=https://teara.govt.nz/en/natural-environment/page-1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220221014857/https://teara.govt.nz/en/natural-environment/page-1 |archive-date=21 February 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ප්‍රධාන දූපත් දෙක (උතුරු දූපත, හෝ ටෙ ඉකා-අ-මෞයි, සහ දකුණු දූපත, හෝ ටෙ වයිපෞනමු) කුක් සමුද්‍ර සන්ධියෙන් වෙන් කර ඇති අතර, එහි පටුම ස්ථානයේ කිලෝමීටර 22 (සැතපුම් 14) පළල වේ.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=The Sea Floor |encyclopedia=An Encyclopaedia of New Zealand |url=http://www.teara.govt.nz/en/1966/cook-strait/1 |access-date=13 January 2011 |date=April 2009 |orig-year=1966 |editor-last=McLintock |editor-first=Alexander |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120164724/http://www.teara.govt.nz/en/1966/cook-strait/1 |archive-date=20 January 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; උතුරු සහ දකුණු දූපත් වලට අමතරව, විශාලතම ජනාවාස වූ දූපත් පහ වන්නේ ස්ටුවර්ට් දූපත (ෆොවෝක්ස් සමුද්‍ර සන්ධිය හරහා), චැතම් දූපත, මහා බාධක දූපත (හවුරාකි බොක්කෙහි),&lt;ref&gt;{{cite web |title=Hauraki Gulf islands |url=http://www.aucklandcity.govt.nz/auckland/introduction/hauraki/default.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101225020855/http://www.aucklandcity.govt.nz/auckland/introduction/hauraki/default.asp |archive-date=25 December 2010 |access-date=13 January 2011 |publisher=[[Auckland City Council]]}}&lt;/ref&gt; ඩි'උර්විල් දූපත (මාල්බරෝ සවුන්ඩ්ස් හි)&lt;ref&gt;{{cite web |last=Hindmarsh |date=2006 |title=Discovering D'Urville |url=http://www.historic.org.nz/en/Publications/HeritageNZMagazine/HeritageNz2006/HNZ06-DiscoveringDUrville.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511071150/http://www.historic.org.nz/en/Publications/HeritageNZMagazine/HeritageNz2006/HNZ06-DiscoveringDUrville.aspx |archive-date=11 May 2011 |access-date=13 January 2011 |publisher=Heritage New Zealand}}&lt;/ref&gt; සහ වයිහෙක් දූපත (මධ්‍යම ඕක්ලන්ඩ් සිට කිලෝමීටර් 22 (සැතපුම් 14) පමණ) ය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Distance tables |url=http://www.auckland-coastguard.org.nz/Information/Distance+Tables.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110123074649/http://www.auckland-coastguard.org.nz/Information/Distance%2BTables.html |archive-date=23 January 2011 |access-date=2 March 2011 |publisher=Auckland Coastguard}}&lt;/ref&gt; ආසන්නතම මහාද්වීපය බටහිර වයඹ දෙසින් ඕස්ට්‍රේලියාව වන අතර, ඕස්ට්‍රේලියානු සහ නවසීලන්ත ප්‍රධාන භූමි අතර කෙටිම දුර ටැස්මන් මුහුද හරහා කිලෝමීටර් 1,487 (සැතපුම් 924) ක් පමණ වේ, විශේෂයෙන් ටැස්මේනියාව සහ ෆියෝඩ්ලන්ඩ් අතර. කෙසේ වෙතත්, දෙරටේම ඕනෑම භූමි ප්‍රදේශයක් අතර ආසන්නතම ස්ථානය වන්නේ මැක්වරි දූපත (ඕස්ට්‍රේලියාව) සහ ඕක්ලන්ඩ් දූපත (නවසීලන්තය) අතර වන අතර ඒවා කිලෝමීටර් 618 (සැතපුම් 384) ක් පමණ දුරින් පිහිටා ඇත.

නවසීලන්තය දිගු හා පටුයි—එහි උතුරු-ඊසාන-නැගෙනහිර අක්ෂය දිගේ කිලෝමීටර 1,600 (සැතපුම් 990) ට වැඩි වන අතර උපරිම පළල කිලෝමීටර 400 (සැතපුම් 250)&lt;ref&gt;{{cite book |last=McKenzie |first=D. W. |title=Heinemann New Zealand atlas |date=1987 |publisher=[[Heinemann (publisher)|Heinemann Publishers]] |isbn=0-7900-0187-X}}&lt;/ref&gt;—කිලෝමීටර 15,000 (සැතපුම් 9,300) පමණ වෙරළ තීරයක්&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite web |date=25 February 2021 |title=New Zealand |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/new-zealand/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109223000/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/new-zealand/ |archive-date=9 January 2021 |access-date=20 March 2021 |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[US Central Intelligence Agency]]}}&lt;/ref&gt; සහ වර්ග කිලෝමීටර 268,000 (වර්ග සැතපුම් 103,500) ක මුළු භූමි ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |date=1999 |title=Geography |url=http://www2.stats.govt.nz/domino/external/PASFull/pasfull.nsf/84bf91b1a7b5d7204c256809000460a4/4c2567ef00247c6acc25697a00043f15?OpenDocument |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100522061011/http://www2.stats.govt.nz/domino/external/PASFull/pasfull.nsf/84bf91b1a7b5d7204c256809000460a4/4c2567ef00247c6acc25697a00043f15?OpenDocument |archive-date=22 May 2010 |access-date=21 December 2009 |publisher=[[Statistics New Zealand]]}}&lt;/ref&gt; එහි දුර බැහැර දූපත් සහ දිගු වෙරළ තීරය නිසා, රට පුළුල් සමුද්‍ර සම්පත් ඇත. එහි සුවිශේෂී ආර්ථික කලාපය ලෝකයේ විශාලතම එකක් වන අතර එය එහි භූමි ප්‍රමාණය මෙන් 15 ගුණයකට වඩා ආවරණය කරයි.&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.mfe.govt.nz/sites/default/files/offshore-options-jun05.pdf |title=Offshore Options: Managing Environmental Effects in New Zealand's Exclusive Economic Zone |date=2005 |publisher=[[Ministry for the Environment (New Zealand)|Ministry for the Environment]] |isbn=0-478-25916-6 |location=Wellington |access-date=23 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190411222516/http://www.mfe.govt.nz/sites/default/files/offshore-options-jun05.pdf |archive-date=11 April 2019 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[File:NZL-mtcook-peters-lookout.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:NZL-mtcook-peters-lookout.jpg|දකුණ|thumb|අඕරාකි / මවුන්ට් කුක් යනු නවසීලන්තයේ උසම ස්ථානය වන අතර එහි උස මීටර් 3,724 කි.]]
දකුණු දූපත නවසීලන්තයේ විශාලතම භූමි ප්‍රමාණයයි. එය එහි දිග දිගේ දකුණු ඇල්ප්ස් කඳුවැටියෙන් බෙදී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Coates |first=Glen |title=The rise and fall of the Southern Alps |url=https://archive.org/details/risefallofsouthe0000coat_d5v0 |date=2002 |publisher=[[Canterbury University Press]] |isbn=0-908812-93-0 |page=[https://archive.org/details/risefallofsouthe0000coat_d5v0/page/15 15]}}&lt;/ref&gt; මීටර් 3,000 (අඩි 9,800) ට වැඩි කඳු මුදුන් 18 ක් ඇති අතර, ඉන් උසම ස්ථානය මීටර් 3,724 (අඩි 12,218) ක උසකින් යුත් අරෝකි / මවුන්ට් කුක් වේ.{{sfn|Garden|2005|p=52}} ෆියෝඩ්ලන්ඩ් හි බෑවුම් සහිත කඳු සහ ගැඹුරු කඳුවැටි දකුණු දූපතේ මෙම නිරිතදිග කෙළවරේ පුළුල් අයිස් යුගයේ ග්ලැසියරකරණය වාර්තා කරයි.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Grant |first=David |title=[[Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand]] |date=March 2009 |chapter=Southland places – Fiordland's coast |access-date=14 January 2011 |chapter-url=http://www.teara.govt.nz/en/southland-places/10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120628160023/http://www.teara.govt.nz/en/southland-places/10 |archive-date=28 June 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; උතුරු දූපත අඩු කඳු සහිත නමුත් ගිනිකඳු වලින් සලකුණු වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Central North Island volcanoes |url=http://www.doc.govt.nz/parks-and-recreation/national-parks/tongariro/features/central-north-island-volcanoes/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101229222806/http://www.doc.govt.nz/parks-and-recreation/national-parks/tongariro/features/central-north-island-volcanoes/ |archive-date=29 December 2010 |access-date=14 January 2011 |publisher=[[New Zealand Department of Conservation]]}}&lt;/ref&gt; ඉතා ක්‍රියාකාරී ටෝපෝ ගිනිකඳු කලාපය උතුරු දූපතේ උසම කන්ද වන රුආපෙහු කන්ද (අඩි 2,797 (අඩි 9,177)) මගින් විරාම ලකුණු කර ඇති විශාල ගිනිකඳු සානුවක් නිර්මාණය කර ඇත. ලෝකයේ වඩාත්ම ක්‍රියාකාරී සුපිරි ගිනි කඳු වලින් එකක කැල්ඩෙරා හි පිහිටා ඇති රටේ විශාලතම විල වන ටෝපෝ විල&lt;ref name=&quot;Walrond1&quot; /&gt; ද සානුවෙහි පිහිටා ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Taupō |url=http://www.geonet.org.nz/volcano/activity/taupo/about.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110324025353/http://www.geonet.org.nz/volcano/activity/taupo/about.html |archive-date=24 March 2011 |access-date=2 April 2011 |publisher=[[GNS Science]]}}&lt;/ref&gt; නවසීලන්තය භූමිකම්පා වලට ගොදුරු වේ.

රට එහි විවිධ භූ විෂමතාවයට සහ සමහර විට රළවලට ඉහළින් මතුවීමට පවා ණයගැතියි, එය පැසිෆික් සහ ඉන්දු-ඕස්ට්‍රේලියානු තහඩු අතර විහිදෙන ගතික මායිමට ණයගැතියි.&lt;ref name=&quot;Keith 2009&quot;&gt;{{cite book |last1=Lewis |first1=Keith |title=[[Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand]] |last2=Nodder |first2=Scott |last3=Carter |first3=Lionel |date=March 2009 |chapter=Sea floor geology – Active plate boundaries |access-date=4 February 2011 |chapter-url=http://www.teara.govt.nz/en/sea-floor-geology/2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120044935/http://www.teara.govt.nz/en/sea-floor-geology/2 |archive-date=20 January 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; නවසීලන්තය සිලන්ඩියාවේ කොටසක් වන අතර එය ඕස්ට්‍රේලියාවේ ප්‍රමාණයෙන් අඩකට ආසන්න ක්ෂුද්‍ර මහාද්වීපයක් වන අතර එය ගොන්ඩ්වානා සුපිරි මහාද්වීපයෙන් කැඩී යාමෙන් පසු ක්‍රමයෙන් ජලයෙන් යට වේ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Wallis|first1=G. P.|last2=Trewick|first2=S. A.|date=2009|title=New Zealand phylogeography: Evolution on a small continent|journal=Molecular Ecology|volume=18|issue=17|pages=3548–3580|bibcode=2009MolEc..18.3548W|doi=10.1111/j.1365-294X.2009.04294.x|pmid=19674312|doi-access=free|s2cid=22049973}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Mortimer |first1=Nick |title=Zealandia: Our Continent Revealed |last2=Campbell |first2=Hamish |date=2014 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-357156-8 |location=Auckland |oclc=887230882}}&lt;/ref&gt; වසර මිලියන 25 කට පමණ පෙර, තහඩු භූ කම්පන චලනයන්හි මාරුවක් කලාපය විකෘති වී කුඩු වීමට පටන් ගත්තේය. ඇල්පයින් දෝෂය අසල කබොල සම්පීඩනය කිරීමෙන් සෑදී ඇති දකුණු ඇල්ප්ස් කඳුකරයේ මෙය දැන් වඩාත් පැහැදිලිව පෙනේ. වෙනත් තැන්වල, තහඩු මායිම යනු එක් තහඩුවක් අනෙකට යටින් යටපත් කිරීම වන අතර එමඟින් දකුණින් පුයිසෙගුර් අගල, උතුරු දූපතට නැගෙනහිරින් හිකුරංගි අගල සහ තවත් උතුරින් කර්මඩෙක් සහ ටොංගා අගල්&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Wright|first1=Dawn|last2=Bloomer|first2=Sherman|last3=MacLeod|first3=Christopher|last4=Taylor|first4=Brian|last5=Goodliffe|first5=Andrew|date=2000|title=Bathymetry of the Tonga Trench and Forearc: A Map Series|url=https://archive.org/details/marine-geophysical-researches_2000_21_5/page/489|journal=Marine Geophysical Researches|volume=21|issue=5|pages=489–512|bibcode=2000MarGR..21..489W|doi=10.1023/A:1026514914220|s2cid=6072675}}&lt;/ref&gt; නිපදවයි.&lt;ref name=&quot;Keith 2009&quot; /&gt;

නවසීලන්තය, ඕස්ට්‍රේලියාව සමඟ එක්ව, ඕස්ට්‍රේලියාව ලෙස හැඳින්වෙන පුළුල් කලාපයක කොටසකි.&lt;ref name=&quot;NZOD&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Australasia |encyclopedia=New Zealand Oxford Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |editor1-last=Deverson |editor1-first=Tony |doi=10.1093/acref/9780195584516.001.0001 |isbn=9780195584516 |chapter=The New Zealand Oxford Dictionary |editor2-last=Kennedy |editor2-first=Graeme}}&lt;/ref&gt; එය පොලිනීසියාව ලෙස හඳුන්වන භූගෝලීය සහ ජනවාර්ගික කලාපයේ නිරිතදිග අන්තය ද සාදයි.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Hobbs |first1=Joseph J. |url=https://books.google.com/books?id=0rUaCgAAQBAJ&amp;pg=PA367 |title=Fundamentals of World Regional Geography |date=2016 |publisher=Cengage Learning |isbn=9781305854956 |page=367}}&lt;/ref&gt; ඕෂනියා යනු ඕස්ට්‍රේලියානු මහාද්වීපය, නවසීලන්තය සහ පැසිෆික් සාගරයේ විවිධ දූපත් රටවල් ආවරණය කරන පුළුල් කලාපයකි, ඒවා මහාද්වීප හතක ආකෘතියට ඇතුළත් නොවේ.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Hillstrom |first1=Kevin |title=Australia, Oceania, and Antarctica: A Continental Overview of Environmental Issues |last2=Collier Hillstrom |first2=Laurie |date=2003 |publisher=[[ABC-Clio]] |isbn=9781576076941 |volume=3 |page=25 |quote=... defined here as the continent nation of Australia, New Zealand, and twenty-two other island countries and territories sprinkled over more than 40 million square kilometres of the South Pacific.}}&lt;/ref&gt;

=== දේශගුණය ===
{{Multiple image
| direction         = vertical
| image1            = New Zealand Köppen.png
| caption1          = නවසීලන්තයේ කොපන්-ගයිගර් දේශගුණික වර්ගීකරණ සිතියම
| image2            = Christchurch Botanic Gardens in autumn.jpg
| caption2          = ක්‍රයිස්ට්චර්ච් උද්භිද උද්‍යානයේ සරත් සමය
}}

නවසීලන්තයේ දේශගුණය ප්‍රධාන වශයෙන් සෞම්‍ය සමුද්‍රීය (කොපන්: Cfb) වන අතර, වාර්ෂික සාමාන්‍ය උෂ්ණත්වය දකුණේ 10 °C (50 °F) සිට උතුරේ 16 °C (61 °F) දක්වා පරාසයක පවතී.&lt;ref name=&quot;Mullan2009&quot;&gt;{{cite book |last1=Mullan |first1=Brett |title=[[Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand]] |last2=Tait |first2=Andrew |last3=Thompson |first3=Craig |date=March 2009 |chapter=Climate – New Zealand's climate |access-date=15 January 2011 |chapter-url=http://www.teara.govt.nz/en/climate/1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120065000/http://www.teara.govt.nz/en/climate/1 |archive-date=20 January 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ඓතිහාසික උපරිම සහ අවම අගය කැන්ටබරි හි රංගියෝරා හි 42.4 °C (108.32 °F) සහ ඔටාගෝ හි රැන්ෆර්ලි හි −25.6 °C (−14.08 °F) වේ.&lt;ref name=&quot;niwa&quot;&gt;{{cite web |date=2004 |title=Summary of New Zealand climate extremes |url=http://www.niwa.co.nz/education-and-training/schools/resources/climate/extreme |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230925113200/https://niwa.co.nz/education-and-training/schools/resources/climate/extreme |archive-date=25 September 2023 |access-date=30 April 2010 |publisher=[[National Institute of Water and Atmospheric Research]]}}&lt;/ref&gt; දකුණු දූපතේ බටහිර වෙරළ තීරයේ අතිශයින් තෙත් සිට මධ්‍යම ඔටාගෝ සහ අභ්‍යන්තර කැන්ටබරි හි මැකෙන්සි ද්‍රෝණියේ අර්ධ ශුෂ්ක සහ උතුරු ප්‍රදේශයේ උපනිවර්තන කලාප දක්වා තත්වයන් තියුනු ලෙස වෙනස් වේ.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Walrond |first=Carl |title=[[Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand]] |date=March 2009 |chapter=Natural environment – Climate |access-date=15 January 2011 |chapter-url=http://www.teara.govt.nz/en/natural-environment/3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120165411/http://www.teara.govt.nz/en/natural-environment/3 |archive-date=20 January 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Orange |first=Claudia |author-link=Claudia Orange |title=[[Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand]] |date=1 May 2015 |chapter=Northland region |access-date=4 May 2020 |chapter-url=https://teara.govt.nz/en/northland-region/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811035809/https://teara.govt.nz/en/northland-region |archive-date=11 August 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

විශාලතම නගර හතෙන්, ක්‍රයිස්ට්චර්ච් වියළිම නගරය වන අතර, සාමාන්‍යයෙන් වසරකට මිලිමීටර් 618 (අඟල් 24.3) ක වර්ෂාපතනයක් ලබා ගනී. වෙලින්ටන් තෙතමනය වැඩිම වන අතර එම ප්‍රමාණය මෙන් දෙගුණයක් පමණ ලැබේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mean monthly rainfall |url=http://www.niwa.co.nz/__data/assets/file/0006/44268/rain.xls |archive-url=https://web.archive.org/web/20110503221956/http://www.niwa.co.nz/__data/assets/file/0006/44268/rain.xls |archive-date=3 May 2011 |access-date=4 February 2011 |publisher=[[National Institute of Water and Atmospheric Research]] |format=[[Microsoft Excel file format|XLS]]}}&lt;/ref&gt; ඕක්ලන්ඩ්, වෙලින්ටන් සහ ක්‍රයිස්ට්චර්ච් යන නගර සියල්ලම වාර්ෂිකව පැය 2,000 කට වඩා හිරු එළිය ලබා ගනී. දකුණු දූපතේ දකුණු සහ නිරිතදිග ප්‍රදේශවල සිසිල් සහ වළාකුළු සහිත දේශගුණයක් ඇති අතර පැය 1,400–1,600 ක් පමණ වේ. දකුණු දූපතේ උතුරු සහ ඊසානදිග ප්‍රදේශ රටේ හිරු එළිය වැඩිම ප්‍රදේශ වන අතර පැය 2,400–2,500 ක් පමණ ලැබේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mean monthly sunshine hours |url=http://www.niwascience.co.nz/__data/assets/file/0006/44655/sunshine.xls |archive-url=https://web.archive.org/web/20081015102420/http://www.niwascience.co.nz/__data/assets/file/0006/44655/sunshine.xls |archive-date=15 October 2008 |access-date=4 February 2011 |publisher=[[National Institute of Water and Atmospheric Research]] |format=[[Microsoft Excel file format|XLS]]}}&lt;/ref&gt;

සාමාන්‍ය හිම සමය ජුනි මස මුල සිට ඔක්තෝබර් මුල දක්වා වන අතර, මෙම කන්නයෙන් පිටත සීතල ස්නැප් සිදුවිය හැක.&lt;ref&gt;{{cite web |title=New Zealand climate and weather |url=http://www.newzealand.com/int/feature/new-zealand-climate-and-weather/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161020182725/http://www.newzealand.com/int/feature/new-zealand-climate-and-weather/ |archive-date=20 October 2016 |access-date=13 November 2016 |publisher=Tourism New Zealand}}&lt;/ref&gt; දකුණු දූපතේ නැගෙනහිර සහ දකුණු ප්‍රදේශවල සහ රට පුරා කඳුකර ප්‍රදේශවල හිම පතනය බහුලව දක්නට ලැබේ.&lt;ref name=&quot;Mullan2009&quot; /&gt;
{| class=&quot;wikitable collapsible sortable&quot; style=&quot;text-align:right;&quot;
|+නවසීලන්තයේ තෝරාගත් නගර සහ නගර සඳහා සාමාන්‍ය දෛනික උෂ්ණත්වය සහ වර්ෂාපතනය&lt;ref&gt;{{cite web |date=28 February 2007 |title=Climate data and activities |url=http://www.niwa.co.nz/education-and-training/schools/resources/climate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107073139/https://www.niwa.co.nz/education-and-training/schools/resources/climate%0a |archive-date=7 January 2019 |access-date=11 February 2016 |publisher=[[National Institute of Water and Atmospheric Research]]}}&lt;/ref&gt;
!ස්ථානය
!ජනවාරි ඉහළම
°C (°F)
!ජනවාරි අවම
°C (°F)
!ජූලි ඉහළම
°C (°F)
!ජූලි අවම
°C (°F)
!වාර්ෂික වර්ෂාපතනය
මි.මී. (අඟල්)
|-
|[[ඕක්ලන්ඩ්]]
|{{Convert|23|C|F|abbr=values}}
|{{Convert|15|C|F|abbr=values}}
|{{Convert|15|C|F|abbr=values}}
|{{Convert|8|C|F|abbr=values}}
|{{Convert|1212|mm|in|abbr=values}}
|-
|[[වෙලින්ටන්]]
|{{Convert|20|C|F|abbr=values}}
|{{Convert|14|C|F|0|abbr=values}}
|{{Convert|11|C|F|abbr=values}}
|{{Convert|6|C|F|abbr=values}}
|{{Convert|1207|mm|in|abbr=values}}
|-
|[[හෝකිටිකා]]
|{{Convert|20|C|F|abbr=values}}
|{{Convert|12|C|F|0|abbr=values}}
|{{Convert|12|C|F|abbr=values}}
|{{Convert|3|C|F|abbr=values}}
|{{Convert|2901|mm|in|abbr=values}}
|-
|[[ක්‍රයිස්ට්චර්ච්]]
|{{Convert|23|C|F|abbr=values}}
|{{Convert|12|C|F|0|abbr=values}}
|{{Convert|11|C|F|abbr=values}}
|{{Convert|2|C|F|abbr=values}}
|{{Convert|618|mm|in|abbr=values}}
|-
|[[ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රා]]
|{{Convert|25|C|F|abbr=values}}
|{{Convert|11|C|F|0|abbr=values}}
|{{Convert|8|C|F|abbr=values}}
|{{Convert|-2|C|F|abbr=values}}
|{{Convert|359|mm|in|abbr=values}}
|}

=== ජෛව විවිධත්වය ===
[[File:TeTuatahianui.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:TeTuatahianui.jpg|alt=Kiwi among sticks|thumb|ඒකදේශික පියාසර රහිත කිවි ජාතික නිරූපකයකි.]]
වසර මිලියන 80ක් පුරා නවසීලන්තයේ භූගෝලීය හුදකලාව&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Cooper|first1=R.|last2=Millener|first2=P.|date=1993|title=The New Zealand biota: Historical background and new research|url=https://archive.org/details/sim_trends-in-ecology-evolution_1993_8_12/page/429|journal=Trends in Ecology &amp; Evolution|volume=8|issue=12|pages=429–33|bibcode=1993TEcoE...8..429C|doi=10.1016/0169-5347(93)90004-9|pmid=21236222}}&lt;/ref&gt; සහ දූපත් ජෛව භූගෝල විද්‍යාව රටේ සත්ව විශේෂ, දිලීර සහ ශාක පරිණාමයට බලපා ඇත. භෞතික හුදකලාව ජීව විද්‍යාත්මක හුදකලාව ඇති කර ඇති අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සුවිශේෂී ශාක හා සතුන්ගේ උදාහරණ මෙන්ම පුළුල් විශේෂවල ජනගහනයක් සහිත ගතික පරිණාමීය පරිසර විද්‍යාවක් ඇති වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Trewick |first1=S. A. |title=New Zealand Wild Life |last2=Morgan-Richards |first2=M. |date=2014 |publisher=[[Penguin Books]] |isbn=9780143568896}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Lindsey |first1=Terence |title=Collins Field Guide to New Zealand Wildlife |url=https://archive.org/details/collinsfieldguid0000lind |last2=Morris |first2=Rod |date=2000 |publisher=[[HarperCollins]] |isbn=978-1-86950-300-0 |page=[https://archive.org/details/collinsfieldguid0000lind/page/14 14]}}&lt;/ref&gt; නවසීලන්තයේ ශාක හා සත්ත්ව විශේෂ මුලින් ගොන්ඩ්වානාවෙන් නවසීලන්තයේ ඛණ්ඩනය වීමෙන් ආරම්භ වූ බව සැලකේ, කෙසේ වෙතත් වඩාත් මෑත කාලීන සාක්ෂි මගින් විශේෂ විසුරුවා හැරීමෙන් ඇති වූ බව උපකල්පනය කරයි.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=McDowall|first=R. M.|date=2008|title=Process and pattern in the biogeography of New Zealand – a global microcosm?|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1365-2699.2007.01830.x|url-status=live|journal=Journal of Biogeography|volume=35|issue=2|pages=197–212|bibcode=2008JBiog..35..197M|doi=10.1111/j.1365-2699.2007.01830.x|issn=1365-2699|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20210818090359/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1365-2699.2007.01830.x|archive-date=18 August 2021|access-date=6 April 2021|s2cid=83921062}}&lt;/ref&gt;

නවසීලන්තයේ දේශීය සනාල ශාක වලින් 82%ක් පමණ ආවේණික වන අතර, එය පරම්පරා 65ක් පුරා විශේෂ 1,944ක් ආවරණය කරයි.&lt;ref name=&quot;FAQ&quot;&gt;{{cite web |date=May 2010 |title=Frequently asked questions about New Zealand plants |url=http://www.nzpcn.org.nz/page.asp?help_faqs_NZ_plants |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908012124/http://www.nzpcn.org.nz/page.asp?help_faqs_NZ_plants |archive-date=8 September 2012 |access-date=15 January 2011 |publisher=[[New Zealand Plant Conservation Network]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NZPCN 2006&quot;&gt;{{cite book |last1=De Lange |first1=Peter James |title=New Zealand Indigenous Vascular Plant Checklist |last2=Sawyer |first2=John William David |last3=Rolfe |first3=Jeremy |date=2006 |publisher=[[New Zealand Plant Conservation Network]] |isbn=0-473-11306-6}}&lt;/ref&gt; නවසීලන්තයෙන් වාර්තා වී ඇති දිලීර ගණන, ලයිකන සාදන විශේෂ ඇතුළුව, නොදන්නා අතර, ආවේණික දිලීරවල අනුපාතය ද නොදනී, නමුත් එක් ඇස්තමේන්තුවකට අනුව නවසීලන්තයේ ලයිකන සාදන දිලීර විශේෂ 2,300 ක් පමණ ඇති අතර මේවායින් 40% ක් ආවේණික වේ.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Wassilieff |first=Maggy |title=[[Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand]] |date=March 2009 |chapter=Lichens – Lichens in New Zealand |access-date=16 January 2011 |chapter-url=http://www.teara.govt.nz/en/lichens/2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000741/http://www.teara.govt.nz/en/lichens/2 |archive-date=17 January 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ප්‍රධාන වනාන්තර වර්ග දෙක වන්නේ මතුවන පොඩොකාප් සහිත පළල් පත්‍ර සහිත ගස් හෝ සිසිල් දේශගුණයේ දකුණු බීච් විසින් ආධිපත්‍යය දරන වනාන්තරයි.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Mixed Broadleaf Podocarp and Kauri Forest |encyclopedia=An Encyclopaedia of New Zealand |url=http://www.teara.govt.nz/en/1966/forests-indigenous/4 |access-date=15 January 2011 |date=April 2010 |orig-year=1966 |editor-last=McLintock |editor-first=Alexander |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117113026/http://www.teara.govt.nz/en/1966/forests-indigenous/4 |archive-date=17 January 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ඉතිරි වෘක්ෂලතා වර්ග තෘණ බිම් වලින් සමන්විත වන අතර, ඒවායින් බොහොමයක් ටස්කොක් වේ.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mark |first=Alan |title=[[Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand]] |date=March 2009 |chapter=Grasslands – Tussock grasslands |access-date=17 January 2010 |chapter-url=http://www.teara.govt.nz/en/grasslands/1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000341/http://www.teara.govt.nz/en/grasslands/1 |archive-date=17 January 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;[[File:Giant_Haasts_eagle_attacking_New_Zealand_moa.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Giant_Haasts_eagle_attacking_New_Zealand_moa.jpg|alt=An artist's rendition of a Haast's eagle attacking two moa|thumb|මාඕරි තම ප්‍රධාන ගොදුර වන මෝවා වඳ වී යාමේදී යෝධ හාස්ට්ගේ රාජාලියා මිය ගියේය.]]
මිනිසුන් පැමිණීමට පෙර, ඇස්තමේන්තුගත භූමියෙන් 80% ක් වනාන්තරවලින් වැසී තිබූ අතර, ගස් නොමැතිව ඉහළ ඇල්පයින්, තෙත්, නිසරු සහ ගිනිකඳු ප්‍රදේශ පමණක් තිබුණි.&lt;ref&gt;{{cite web |date=1997 |title=Commentary on Forest Policy in the Asia-Pacific Region (A Review for Indonesia, Malaysia, New Zealand, Papua New Guinea, Philippines, Thailand and Western Samoa) |url=http://www.fao.org/docrep/w7730e/w7730e09.htm#new%20zealand |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190207235120/http://www.fao.org/docrep/w7730e/w7730e09.htm#new%20zealand |archive-date=7 February 2019 |access-date=4 February 2011 |publisher=Forestry Department}}&lt;/ref&gt; මිනිසුන් පැමිණීමෙන් පසු දැවැන්ත වන විනාශයක් සිදු වූ අතර, පොලිනීසියානු ජනාවාසයෙන් පසු වනාන්තර ආවරණයෙන් අඩක් පමණ ගින්නෙන් අහිමි විය.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=McGlone|first=M. S.|date=1989|title=The Polynesian settlement of New Zealand in relation to environmental and biotic changes|url=http://nzes.org.nz/nzje/free_issues/NZJEcol12_s_115.pdf|url-status=dead|journal=New Zealand Journal of Ecology|volume=12(S)|pages=115–129|archive-url=https://web.archive.org/web/20140717220413/http://nzes.org.nz/nzje/free_issues/NZJEcol12_s_115.pdf|archive-date=17 July 2014}}&lt;/ref&gt; යුරෝපීය ජනාවාසයෙන් පසු ඉතිරි වනාන්තරවලින් වැඩි ප්‍රමාණයක් විනාශ වූ අතර, එඬේර ගොවිතැන සඳහා ඉඩ සැලසීම සඳහා දැව කැපීම හෝ එළි කිරීම සිදු කරන ලද අතර, 1997 දී වනාන්තරය භූමියෙන් 23% ක් පමණක් අත්පත් කරගෙන තිබුණි.&lt;ref&gt;{{cite report|last1=Taylor|first1=R.|last2=Smith|first2=I.|title=The state of New Zealand's environment 1997|date=1997|publisher=[[New Zealand Ministry for the Environment]]|location=Wellington|url=http://www.mfe.govt.nz/publications/ser/ser1997/index.html|access-date=6 March 2011|archive-date=22 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150122070627/http://mfe.govt.nz/publications/ser/ser1997/index.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

වනාන්තර පක්ෂීන් විසින් ආධිපත්‍යය දැරූ අතර, ක්ෂීරපායී විලෝපිකයන් නොමැතිකම කිවි, කාකාපෝ, වේකා සහ ටකාහේ වැනි සතුන් පියාසර කිරීමේ හැකියාව නැති වීමට හේතු විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=New Zealand ecology: Flightless birds |url=http://www.terranature.org/flightlessbirds.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200408130705/http://www.terranature.org/flightlessBirds.htm |archive-date=8 April 2020 |access-date=17 January 2011 |work=TerraNature}}&lt;/ref&gt; මිනිසුන්ගේ පැමිණීම, වාසස්ථානවල ආශ්‍රිත වෙනස්කම් සහ මීයන්, ෆෙරෙට් සහ අනෙකුත් ක්ෂීරපායින් හඳුන්වාදීම නිසා මෝවා සහ හාස්ට්ගේ රාජාලියා වැනි විශාල පක්ෂීන් ඇතුළු බොහෝ පක්ෂි විශේෂ වඳ වී යාමට හේතු විය.&lt;ref name=&quot;Holdaway2009&quot;&gt;{{cite book |last=Holdaway |first=Richard |title=[[Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand]] |date=March 2009 |chapter=Extinctions – New Zealand extinctions since human arrival |access-date=4 February 2011 |chapter-url=http://www.teara.govt.nz/en/extinctions/4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120064405/http://www.teara.govt.nz/en/extinctions/4 |archive-date=20 January 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4138147.stm|title=Huge eagles 'dominated NZ skies'|last=Kirby|first=Alex|date=January 2005|work=[[BBC News]]|access-date=4 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404073729/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4138147.stm|archive-date=4 April 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

අනෙකුත් දේශීය සතුන් උරගයින් (ටුවතාරා, හම් සහ හූනන්), ගෙම්බන්,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Reptiles and frogs |url=http://www.doc.govt.nz/conservation/native-animals/reptiles-and-frogs |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150129135945/http://www.doc.govt.nz/conservation/native-animals/reptiles-and-frogs/ |archive-date=29 January 2015 |access-date=25 June 2017 |publisher=[[New Zealand Department of Conservation]]}}&lt;/ref&gt; ආරක්ෂිත වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති හැමිල්ටන්ගේ ගෙම්බා, මකුළුවන්,&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pollard |first1=Simon |title=[[Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand]] |date=September 2007 |chapter=Spiders and other arachnids |access-date=25 June 2017 |chapter-url=https://teara.govt.nz/en/spiders-and-other-arachnids |archive-url=https://web.archive.org/web/20170606043630/http://www.teara.govt.nz/en/spiders-and-other-arachnids |archive-date=6 June 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; කෘමීන් (වෙටා),&lt;ref&gt;{{cite web |title=Wētā |url=http://www.doc.govt.nz/nature/native-animals/invertebrates/weta/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170612074126/http://www.doc.govt.nz/nature/native-animals/invertebrates/weta/ |archive-date=12 June 2017 |access-date=25 June 2017 |publisher=[[New Zealand Department of Conservation]]}}&lt;/ref&gt; සහ ගොළුබෙල්ලන් වැනි සතුන් නියෝජනය කරයි.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ryan |first=Paddy |title=[[Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand]] |date=March 2009 |chapter=Snails and slugs – Flax snails, giant snails and veined slugs |access-date=4 February 2011 |chapter-url=http://www.teara.govt.nz/en/snails-and-slugs/2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117014939/http://www.teara.govt.nz/en/snails-and-slugs/2 |archive-date=17 January 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ටුවාටාරා වැනි සමහරක් අද්විතීය බැවින් ඒවා ජීවමාන පොසිල ලෙස හැඳින්වේ.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Herrera-Flores|first1=Jorge A.|last2=Stubbs|first2=Thomas L.|last3=Benton|first3=Michael J.|last4=Ruta|first4=Marcello|date=May 2017|title=Macroevolutionary patterns in Rhynchocephalia: Is the tuatara (''Sphenodon punctatus'') a living fossil?|journal=Palaeontology|volume=60|issue=3|pages=319–328|bibcode=2017Palgy..60..319H|doi=10.1111/pala.12284|doi-access=free|hdl-access=free|hdl=1983/940fdc51-30db-47c0-9ac6-97fda3c2ea01}}&lt;/ref&gt; 2006 දී අවම වශයෙන් අවුරුදු මිලියන 16 ක් පැරණි අද්විතීය, මීයන් ප්‍රමාණයේ ගොඩබිම් ක්ෂීරපායියෙකුගේ අස්ථි සොයා ගන්නා තෙක් නවසීලන්තයේ ස්වදේශික ක්ෂීරපායින්ගේ එකම ලකුණ වූයේ වවුලන් විශේෂ තුනක් (වඳ වී ගිය දා සිට එකක්) ය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=31 May 2007 |title=Tiny Bones Rewrite Textbooks, first New Zealand land mammal fossil |url=http://www.science.unsw.edu.au/news/2006/nzmammal.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070531085218/http://www.science.unsw.edu.au/news/2006/nzmammal.html |archive-date=31 May 2007 |publisher=University of New South Wales}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Worthy|first1=Trevor H.|last2=Tennyson|first2=Alan J. D.|last3=Archer|first3=Michael|last4=Musser|first4=Anne M.|last5=Hand|first5=Suzanne J.|last6=Jones|first6=Craig|last7=Douglas|first7=Barry J.|last8=McNamara|first8=James A.|last9=Beck|first9=Robin M. D.|date=2006|title=Miocene mammal reveals a Mesozoic ghost lineage on insular New Zealand, southwest Pacific|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2006-12-19_103_51/page/19419|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]]|volume=103|issue=51|pages=19419–23|bibcode=2006PNAS..10319419W|doi=10.1073/pnas.0605684103|pmc=1697831|pmid=17159151|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; සාගර ක්ෂීරපායින් බහුලව සිටින අතර, ලෝකයේ සීටේෂියන් (තල්මසුන්, ඩොල්ෆින් සහ පෝපොයිස්) වලින් අඩක් පමණ සහ ලොම් සීල් විශාල සංඛ්‍යාවක් නවසීලන්ත ජලයේ වාර්තා වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Marine Mammals |url=http://www.doc.govt.nz/conservation/native-animals/marine-mammals/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110308103617/http://www.doc.govt.nz/conservation/native-animals/marine-mammals/ |archive-date=8 March 2011 |access-date=17 January 2011 |publisher=[[New Zealand Department of Conservation]]}}&lt;/ref&gt; බොහෝ මුහුදු පක්ෂීන් නවසීලන්තයේ බෝ වන අතර, ඔවුන්ගෙන් තුනෙන් එකක් රටට අනන්‍ය වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sea and shore birds |url=http://www.doc.govt.nz/nature/native-animals/birds/sea-and-shore-birds/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150802022849/http://www.doc.govt.nz/nature/native-animals/birds/sea-and-shore-birds/ |archive-date=2 August 2015 |access-date=7 March 2011 |publisher=[[New Zealand Department of Conservation]]}}&lt;/ref&gt; වෙනත් ඕනෑම රටකට වඩා පෙන්ගුයින් විශේෂ නවසීලන්තයේ දක්නට ලැබේ, ලෝකයේ පෙන්ගුයින් විශේෂ 18 න් 13 ක් ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Penguins |url=http://www.doc.govt.nz/nature/native-animals/birds/birds-a-z/penguins/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150915163419/http://www.doc.govt.nz/nature/native-animals/birds/birds-a-z/penguins/ |archive-date=15 September 2015 |access-date=7 March 2011 |publisher=[[New Zealand Department of Conservation]]}}&lt;/ref&gt;

මිනිසා පැමිණි දා සිට, රටේ පෘෂ්ඨවංශික විශේෂවලින් අඩක් පමණ වඳ වී ගොස් ඇති අතර, අවම වශයෙන් පක්ෂීන් පනස් එකක්, ගෙම්බන් තිදෙනෙකු, කටුස්සන් තිදෙනෙකු, මිරිදිය මත්ස්‍යයෙකු සහ වවුලෙක් ද ඇතුළුව. අනෙක් ඒවා වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇත හෝ ඒවායේ පරාසය දැඩි ලෙස අඩු වී ඇත.&lt;ref name=&quot;Holdaway2009&quot; /&gt; නවසීලන්ත සංරක්ෂණවාදීන් තර්ජනයට ලක්ව ඇති වනජීවීන් යථා තත්ත්වයට පත් කිරීම සඳහා දූපත් අභයභූමි, පළිබෝධ පාලනය, වනජීවී ස්ථාන මාරු කිරීම, පෝෂණය කිරීම සහ දූපත් සහ අනෙකුත් ආරක්ෂිත ප්‍රදේශ පාරිසරික වශයෙන් ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම ඇතුළු ක්‍රම කිහිපයක් පුරෝගාමී වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jones |first=Carl |title=Handbook of Ecological Restoration: Principles of Restoration |date=2002 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=0-521-79128-6 |editor1-last=Perrow |editor1-first=Martin |volume=2 |page=362 |chapter=Reptiles and Amphibians |editor2-last=Davy |editor2-first=Anthony}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Towns|first1=D.|last2=Ballantine|first2=W.|date=1993|title=Conservation and restoration of New Zealand Island ecosystems|url=https://archive.org/details/sim_trends-in-ecology-evolution_1993_8_12/page/452|journal=Trends in Ecology &amp; Evolution|volume=8|issue=12|pages=452–7|bibcode=1993TEcoE...8..452T|doi=10.1016/0169-5347(93)90009-E|pmid=21236227}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Rauzon|first=Mark|date=2008|title=Island restoration: Exploring the past, anticipating the future|url=http://marineornithology.org/PDF/35_2/35_2_97-107.pdf|url-status=live|journal=Marine Ornithology|volume=35|pages=97–107|archive-url=https://web.archive.org/web/20230606022129/http://marineornithology.org/PDF/35_2/35_2_97-107.pdf|archive-date=6 June 2023|access-date=17 January 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Diamond |first=Jared |url=http://www.doc.govt.nz/documents/science-and-technical/EcologicalRestorationNZIslands.pdf |title=Ecological Restoration of New Zealand Islands |date=1990 |publisher=[[New Zealand Department of Conservation]] |editor1-last=Towns |editor1-first=D. |series=Conservation Sciences Publications series |volume=Z&lt;!--Yes, zed not two.--&gt; |location=Wellington |pages=3–8 |chapter=New Zealand as an Archipelago: An International Perspective |access-date=26 November 2013 |editor2-last=Daugherty |editor2-first=C. |editor3-last=Atkinson |editor3-first=I. |archive-url=https://web.archive.org/web/20140111044707/http://www.doc.govt.nz/documents/science-and-technical/EcologicalRestorationNZIslands.pdf |archive-date=11 January 2014 |url-status=live |via=Doc.Govt.nz}}&lt;/ref&gt;&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
&lt;/gallery&gt;

== යොමු කිරීම් ==</text>
      <sha1>94925nmwte5kfdwdzppkc3y8ayq687c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>බුද්ධි ඵලය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184906</id>
    <revision>
      <id>802516</id>
      <parentid>796843</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T22:56:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18150" sha1="3248c9c2tvu6878pj4lm3wmoxam7iao" xml:space="preserve">{{Infobox diagnostic
| name = බුද්ධි ඵලය
| image = [[File:Raven Matrix.svg|class=skin-invert-image|290px]]
| alt = IQ පරීක්ෂණයක අන්තර්ගත අයිතමයකට උදාහරණක්
| caption = [[රේවන්ගේ ප්‍රගම්‍ය න්‍යාස]] නමැති IQ පරීක්ෂණයට සමාන ලෙසින් නිමවා ඇති IQ පරීක්ෂාවක එක් අයිතමයක්
| ICD10 = {{ICD10|Z|01|8}}
| ICD9 = {{ICD9proc|94.01}}
}}{{Psychology sidebar|all}}

'''බුද්ධි ඵලය''' හෝ '''බුද්ධි ලබ්ධිය''' ({{Langx|en|intelligence quotient|links=}}; '''IQ''') යනු [[මිනිස් බුද්ධිය]] තක්සේරු කිරීම පිණිස නිර්මාණය කර ඇති [[සම්මතකරණය කරන ලද පරීක්ෂණ]] හෝ උපපරීක්ෂන මගින් ලැබෙන මුළු ලකුණයි&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Braaten|first1=Ellen B.|last2=Norman|first2=Dennis|date=1 November 2006|title=Intelligence (IQ) Testing|url=https://pedsinreview.aappublications.org/content/27/11/403|journal=Pediatrics in Review|volume=27|issue=11|pages=403–408|doi=10.1542/pir.27-11-403|issn=0191-9601|pmid=17079505|access-date=22 January 2020}}&lt;/ref&gt;. මුලදී, IQ ලෙසින් හැඳින්වුණේ බුද්ධි පරීක්ෂණයක් මගින් නිර්ණය කරගත් පුද්ගලයෙකුගේ [[මානසික වයස]] ඔහුගේ හෝ ඇයගේ ජන්ම වයසින් බෙදූ විට ලැබෙන ඵලයෙනි. මෙම ඵලය හෙවත් [[ලබ්ධිය]] 100 න් ගුණ කිරීමෙන් IQ අගය ලැබෙයි.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=Glossary of Important Assessment and Measurement Terms |entry=intelligence quotient (IQ) |publisher=National Council on Measurement in Education |location=Philadelphia, PA |url=http://www.ncme.org/ncme/NCME/Resource_Center/Glossary/NCME/Resource_Center/Glossary1.aspx?hkey=4bb87415-44dc-4088-9ed9-e8515326a061#anchorI |access-date=1 July 2017 |date=2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170722194028/http://www.ncme.org/ncme/NCME/Resource_Center/Glossary/NCME/Resource_Center/Glossary1.aspx?hkey=4bb87415-44dc-4088-9ed9-e8515326a061#anchorI |archive-date=22 July 2017 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; නූතන IQ පරීක්ෂණවලදී, පුද්ගලයින් ලබාගන්නා ලකුණු අගයයන් මධ්‍යන්‍යය 100 ක් වූ සහ [[සම්මත අපගමනය]] 15 ක් වූ [[ප්‍රමත ව්‍යාප්තිය|ප්‍රමත ව්‍යාප්තියකට]] පරිණාමනය කෙරෙයි. මෙහි ප්‍රථිඵලයක් වශයෙන් ජනගහනයෙන් තුනෙන් දෙකක පමණ IQ අගය 85 ත් 115 ත් අතර ගනි. IQ අගය 130 ට වැඩි පුද්ගලයන් ප්‍රමාණය ආසන්න වශයෙන් ජනගහනයෙන් 2% ක් වන අතර [[බුද්ධිමය ආබාධිතභාවය|IQ අගය 70 ට අඩු පුද්ගලයන්]] ප්‍රමාණයද ජනගහනයෙන් 2% ක් පමණ වේ.&lt;ref name=&quot;Neisser97&quot;&gt;{{cite journal|last=Neisser|first=Ulrich|year=1997|title=Rising Scores on Intelligence Tests|url=http://www.americanscientist.org/issues/feature/rising-scores-on-intelligence-tests/|journal=American Scientist|volume=85|issue=5|pages=440–447|bibcode=1997AmSci..85..440N|archive-url=https://web.archive.org/web/20161104214157/http://www.americanscientist.org/issues/feature/rising-scores-on-intelligence-tests/99999|archive-date=4 November 2016|access-date=1 December 2017}}&lt;/ref&gt;

බුද්ධි පරීක්ෂණයකින් ලැබෙන ලකුණ සැබෑ බුද්ධි මට්ටම ගැන ඇස්තමේන්තුවක් පමණි. දුර හෝ ස්කන්ධය වැනි රාශීන් මෙන් නොව, &quot;බුද්ධිය&quot; යන සංකල්පයෙහි ඇති වියුක්තභාවය නිසා ඒ සඳහා සංයුක්ත මිණුමක් නිර්මාණය කළ නොහැකිය.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Haier |first1=Richard |title=The Neuroscience of Intelligence |date=28 December 2016 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781107461437 |pages=18–19}}&lt;/ref&gt; IQ අගය සමග සම්බන්ධතාවයක් දක්වන වෙනත් සාධක ලෙස [[පෝෂණය|පෝෂණ තත්ත්වය]]&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Saloojee|first1=Haroon|last2=Pettifor|first2=John M|date=15 December 2001|title=Iron deficiency and impaired child development|url=https://archive.org/details/sim_british-medical-journal_2001-12-15_323_7326/page/1377|journal=British Medical Journal|volume=323|issue=7326|pages=1377–1378|doi=10.1136/bmj.323.7326.1377|issn=0959-8138|pmc=1121846|pmid=11744547}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Qian|first1=Ming|last2=Wang|first2=Dong|last3=Watkins|first3=William E.|last4=Gebski|first4=Val|last5=Yan|first5=Yu Qin|last6=Li|first6=Mu|last7=Chen|first7=Zu Pei|date=2005|title=The effects of iodine on intelligence in children: a meta-analysis of studies conducted in China|journal=Asia Pacific Journal of Clinical Nutrition|volume=14|issue=1|pages=32–42|issn=0964-7058|pmid=15734706}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Cusick|first1=Sarah E.|last2=Georgieff|first2=Michael K.|date=1 August 2017|title=The Role of Nutrition in Brain Development: The Golden Opportunity of the 'First 1000 Days'|journal=The Journal of Pediatrics|volume=175|pages=16–21|doi=10.1016/j.jpeds.2016.05.013|issn=0022-3476|pmc=4981537|pmid=27266965}}&lt;/ref&gt;, දෙමාපියන්ගේ [[සමාජ-ආර්ථික තත්ත්වය]]&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Poh|first1=Bee Koon|last2=Lee|first2=Shoo Thien|last3=Yeo|first3=Giin Shang|last4=Tang|first4=Kean Choon|last5=Noor Afifah|first5=Ab Rahim|last6=Siti Hanisa|first6=Awal|last7=Parikh|first7=Panam|last8=Wong|first8=Jyh Eiin|last9=Ng|first9=Alvin Lai Oon|last10=SEANUTS Study Group|date=13 June 2019|title=Low socioeconomic status and severe obesity are linked to poor cognitive performance in Malaysian children|journal=BMC Public Health|volume=19|issue=Suppl 4|pages=541|doi=10.1186/s12889-019-6856-4|issn=1471-2458|pmc=6565598|pmid=31196019|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Galván|first1=Marcos|last2=Uauy|first2=Ricardo|last3=Corvalán|first3=Camila|last4=López-Rodríguez|first4=Guadalupe|last5=Kain|first5=Juliana|date=September 2013|title=Determinants of cognitive development of low SES children in Chile: a post-transitional country with rising childhood obesity rates|journal=Maternal and Child Health Journal|volume=17|issue=7|pages=1243–1251|doi=10.1007/s10995-012-1121-9|issn=1573-6628|pmid=22915146|s2cid=19767926}}&lt;/ref&gt;, [[රෝග|රෝගී නිරෝගී භාවය]], [[මරණ අනුපාතය|මර්ත්‍යතාව]]&lt;ref&gt;{{cite journal|author1=Markus Jokela|author2=G. David Batty|author3=Ian J. Deary|author4=Catharine R. Gale|author5=Mika Kivimäki|year=2009|title=Low Childhood IQ and Early Adult Mortality: The Role of Explanatory Factors in the 1958 British Birth Cohort|journal=Pediatrics|volume=124|issue=3|pages=e380 – e388|doi=10.1542/peds.2009-0334|pmid=19706576|s2cid=25256969}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Deary|Batty|2007}}, දෙමාපියන්ගේ [[සමාජ තත්ත්වය]]{{sfn|Neisser et al.|1995}} සහ [[පරිසුතීක වාතාවරණය]]&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Ronfani|first1=Luca|last2=Vecchi Brumatti|first2=Liza|last3=Mariuz|first3=Marika|last4=Tognin|first4=Veronica|date=2015|title=The Complex Interaction between Home Environment, Socioeconomic Status, Maternal IQ and Early Child Neurocognitive Development: A Multivariate Analysis of Data Collected in a Newborn Cohort Study|journal=PLOS ONE|volume=10|issue=5|pages=e0127052|bibcode=2015PLoSO..1027052R|doi=10.1371/journal.pone.0127052|pmc=4440732|pmid=25996934|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; යනාදිය දැක්විය හැක. [[IQ අගයෙහි ආවේණිකතාව]] ගැන පසුගිය ශතවර්ශය පුරාම අධ්‍යයනය කෙරී ඇති නමුත්, ඒ [[ආවේණිකතාව|ආවේණිකතා]] ඇස්තමේන්තු වල වැදගත්කම ගැනත්&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Johnson|first1=Wendy|last2=Turkheimer|first2=Eric|last3=Gottesman|first3=Irving I.|last4=Bouchard|first4=Thomas J.|date=August 2009|title=Beyond Heritability|journal=Current Directions in Psychological Science|volume=18|issue=4|pages=217–220|doi=10.1111/j.1467-8721.2009.01639.x|pmc=2899491|pmid=20625474}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Oxley|first1=Florence A. R.|last2=Wilding|first2=Kirsty|last3=von Stumm|first3=Sophie|date=2024-11-01|title=DNA and IQ: Big deal or much ado about nothing? – A meta-analysis|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0160289624000655|journal=Intelligence|volume=107|doi=10.1016/j.intell.2024.101871|issn=0160-2896|article-number=101871}}&lt;/ref&gt; ආවේණික යාන්ත්‍රණ ගැනත් තව දුරටත් වාද විවාද සිදු වේ&lt;ref name=&quot;Devlin97&quot;&gt;{{cite journal|last1=Devlin|first1=B.|last2=Daniels|first2=Michael|last3=Roeder|first3=Kathryn|author3-link=Kathryn Roeder|year=1997|title=The heritability of IQ|journal=Nature|volume=388|issue=6641|pages=468–71|bibcode=1997Natur.388..468D|doi=10.1038/41319|pmid=9242404|doi-access=free|s2cid=4313884}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Plomin|first1=Robert|last2=von Stumm|first2=Sophie|date=March 2018|title=The new genetics of intelligence|journal=Nature Reviews Genetics|language=en|volume=19|issue=3|pages=148–159|doi=10.1038/nrg.2017.104|issn=1471-0064|pmc=5985927|pmid=29335645}}&lt;/ref&gt;. මෙතෙක් කෙරී ඇති හොඳම ඇස්තමේන්තු වලට අනුව පුද්ගලයන් අතර IQ අගයන්හී විචලතාවයෙන් 40% සිට 60% ක් දක්වා ප්‍රමාණයක් [[ජාන|ජානමය]] සාධක මගින් පැහැදිළි කළ හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=de la Fuente|first1=Javier|last2=Davies|first2=Gail|last3=Grotzinger|first3=Andrew D.|last4=Tucker-Drob|first4=Elliot M.|last5=Deary|first5=Ian J.|date=January 2021|title=A general dimension of genetic sharing across diverse cognitive traits inferred from molecular data|journal=Nature Human Behaviour|language=en|volume=5|issue=1|pages=49–58|doi=10.1038/s41562-020-00936-2|issn=2397-3374|pmc=9346507|pmid=32895543}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Davies|first1=G.|last2=Tenesa|first2=A.|last3=Payton|first3=A.|last4=Yang|first4=J.|last5=Harris|first5=S. E.|last6=Liewald|first6=D.|last7=Ke|first7=X.|last8=Le Hellard|first8=S.|last9=Christoforou|first9=A.|last10=Luciano|first10=M.|last11=McGhee|first11=K.|date=October 2011|title=Genome-wide association studies establish that human intelligence is highly heritable and polygenic|journal=Molecular Psychiatry|language=en|volume=16|issue=10|pages=996–1005|doi=10.1038/mp.2011.85|issn=1476-5578|pmc=3182557|pmid=21826061|last12=Lopez|first12=L.|last13=Gow|first13=A. J.|last14=Corley|first14=J.|last15=Redmond|first15=P.}}&lt;/ref&gt;

අධ්‍යාපන විභවතාව මත ශිෂ්‍යයන් වර්ගීකරණය කිරීමට, පුද්ගලයෙකුගේ බුද්ධිමය හැකියාව තක්සේරු කිරීමට, සහ රැකියා අයැදුම්කරුවන් විනිශ්චය කිරීම පිණිස IQ අගයන් යොදා ගෙන තිබේ. පර්යේෂණ සන්දර්භ වලදී, [[රැකියා කාර්ය සාධනය|රැකියාවක යෙදෙන්නෙකුගේ කාර්ය සාධනය]] සහ [[ආදායම]] පුරෝකථනය කිරීම සඳහා ද IQ අගය යොදාගැනුනි. එමෙන්ම පුද්ගල කණ්ඩායම් තුල මනෝමිතික බුද්ධිය ව්‍යාප්ත වී ඇති අකාරය සහ එය හා වෙනත් විචල්‍යයන් අතර [[සහසම්බන්ධය|සහසම්බන්ධතා]] අධ්‍යයනය කිරීම සඳහාද IQ අගයන් යොදාගනී. පසුගිය කාලය තුල ලොව පුරා බොහෝ ජන කණ්ඩායම් තුල IQ පරීක්ෂණයකදී ලබාගන්නා &quot;අමු&quot; ලකුණු (හෙවත් පරිණාමනය නොකෙරුන ලකුණු) වල ඉහළ යාමක් පෙන්නුම් කෙරෙයි. ඒ අනුව 20 වැනි ශතවර්ෂයේ මුල සිට අද දක්වා මිනිසුන්ගේ IQ අගයයන් දශකයකට 3 ක පමණ ශ්‍රීඝ්‍රතාවකින් ඉහළ ගොස් ඇත. මෙම සංසිද්ධිය [[ෆ්ලින් ආචරණය]] නමින් හැඳින්වේ. 

ඓතිහාසිකව, IQ පරීක්ෂණ සඳහා සහාය දැක්වූවන් බොහෝමයක් [[සුජනකවාදය|සුජනකවාදීන්]] වූහ. ඔවුන් [[වාර්ගික වෙන්කිරීම්]] සහ [[සංක්‍රමණය|සංක්‍රමණ]] විරෝධය සාධාරණීකරණය කිරීම සඳහා පසුකාලීනව අසත්‍ය යැයි තහවුරු කෙරුණු [[නවීන විද්‍යාවට අනුකූල නොවන දැණුම සහ ශිල්ප|ව්‍යාජ විද්‍යාත්මක]] මතවාද මත පදනම් වුනු [[විද්‍යාත්මක වර්ගවාදය|වාර්ගික ධූරාවලි]] නිර්මාණය කිරීම සඳහා IQ පරීක්ෂණ යොදාගත්හ.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Newitz |first=Annalee |author-link=Annalee Newitz |title=Stories Are Weapons: Psychological Warfare and the American Mind |url=https://archive.org/details/storiesareweapon0000anna |date=June 4, 2024 |publisher=W. W. Norton &amp; Company |chapter=Chapter 4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |last=Winston |first=Andrew S. |date=29 May 2020 |title=Scientific Racism and North American Psychology |url=https://oxfordre.com/psychology/display/10.1093/acrefore/9780190236557.001.0001/acrefore-9780190236557-e-516 |website=Oxford Research Encyclopedias: Psychology |doi=10.1093/acrefore/9780190236557.013.516 |isbn=978-0-19-023655-7 |quote=The use of psychological concepts and data to promote ideas of an enduring racial hierarchy dates from the late 1800s and has continued to the present. The history of scientific racism in psychology is intertwined with broader debates, anxieties, and political issues in American society. With the rise of intelligence testing, joined with ideas of eugenic progress and dysgenic reproduction, psychological concepts and data came to play an important role in naturalizing racial inequality. Although racial comparisons were not the primary concern of most early mental testing, results were employed to justify beliefs regarding Black “educability” and the dangers of Southern and Eastern European immigration.}}&lt;/ref&gt; වර්තමාන ප්‍රධාන ධාරාවේ විද්‍යාඥයන් ඒකමතිකව මෙවැනි දෘෂ්ටීන් බැහැර කර ඇති නමුත්, තවදුරටත් එවැනි මත පළ කරන තැනැත්තන් [[ව්‍යාජ-පාණ්ඩිත්‍යය|ව්‍යාජ-ශාස්ත්‍රීය]] සහ ජනප්‍රිය සංස්කෘතිය තුල දක්නට ලැබේ.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Panofsky|first1=Aaron|last2=Dasgupta|first2=Kushan|last3=Iturriaga|first3=Nicole|year=2021|title=How White nationalists mobilize genetics: From genetic ancestry and human biodiversity to counterscience and metapolitics|journal=American Journal of Physical Anthropology|volume=175|issue=2|pages=387–398|doi=10.1002/ajpa.24150|issn=0002-9483|pmc=9909835|pmid=32986847|quote=[T]he claims that genetics defines racial groups and makes them different, that IQ and cultural differences among racial groups are caused by genes, and that racial inequalities within and between nations are the inevitable outcome of long evolutionary processes are neither new nor supported by science (either old or new).|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Bird|first1=Kevin|last2=Jackson|first2=John P.|last3=Winston|first3=Andrew S.|date=2024|title=Confronting Scientific Racism in Psychology: Lessons from Evolutionary Biology and Genetics|url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2Famp0001228|journal=American Psychologist|volume=79|issue=4|pages=497–508|doi=10.1037/amp0001228|pmid=39037836|quote=Recent articles claim that the folk categories of race are genetically meaningful divisions, and that evolved genetic differences among races and nations are important for explaining immutable differences in cognitive ability, educational attainment, crime, sexual behavior, and wealth; all claims that are opposed by a strong scientific consensus to the contrary.}}&lt;/ref&gt;

== ආශ්‍රිත ==
{{reflist}}</text>
      <sha1>3248c9c2tvu6878pj4lm3wmoxam7iao</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ටුවාලු හි භූගෝලය සහ පරිසරය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185019</id>
    <revision>
      <id>802472</id>
      <parentid>765902</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T21:09:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89037" sha1="l5m428tujnu2sxivev629tkfdfdhzxl" xml:space="preserve">=== භූගෝලය ===
[[File:Tuvalu-CIA_WFB_Map.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tuvalu-CIA_WFB_Map.png|thumb|ප්‍රධාන නගර සහ දූපත් පෙන්වන ටුවාලු සිතියම]]
[[File:Tuvalu_Funafuti_atoll_beach.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tuvalu_Funafuti_atoll_beach.jpg|දකුණ|thumb|ෆුනාෆුටි අතොළුවේ වෙරළ තීරයක්]]
ටුවාලු යනු ගිනිකඳු දූපත් සමූහයක් වන අතර එය ගල්පර දූපත් තුනකින් (නනුමන්ගා, නියුටාඕ සහ නියුලකිටා) සහ සැබෑ අතොළු හයකින් (ෆුනෆුටි, නනුමියා, නුයි, නුකුෆෙටෝ, නුකුලේලේ සහ වයිටුපු) සමන්විත වේ.&lt;ref name=&quot;PSK1&quot;&gt;{{cite journal|last=Paul S. Kench, Murray R. Ford &amp; Susan D. Owen|date=9 February 2018|title=Patterns of island change and persistence offer alternate adaptation pathways for atoll nations|journal=Nature Communications|volume=9|issue=1|bibcode=2018NatCo...9..605K|doi=10.1038/s41467-018-02954-1|pmc=5807422|pmid=29426825|article-number=605}}&lt;/ref&gt; එහි කුඩා, විසිරී ඇති පහත් බිම් පරමාණු සමූහය දුර්වල පසකින් යුක්ත වන අතර වර්ග කිලෝමීටර 26 ක් (වර්ග සැතපුම් 10) පමණ වන මුළු භූමි ප්‍රමාණය එය ලෝකයේ සිව්වන කුඩාම රට බවට පත් කරයි. නියුලකිටා හි ඉහළම උන්නතාංශය මීටර් 4.6 (අඩි 15) කි; කෙසේ වෙතත්, ටුවාලු හි පහත් බිම් පරමාණු සහ පරමාණු දූපත් සුළි සුළං සහ කුණාටු වලදී මුහුදු ජල ගංවතුරට ගොදුරු වේ.&lt;ref name=&quot;JCon&quot;&gt;{{cite journal|last=Connell|first=John|year=2015|title=Vulnerable Islands: Climate Change, Techonic Change, and Changing Livelihoods in the Western Pacific|url=http://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/10125/38764/1/v27n1-1-36.pdf|url-status=live|journal=The Contemporary Pacific|volume=27|issue=1|pages=1–36|doi=10.1353/cp.2015.0014|archive-url=https://web.archive.org/web/20180719173613/https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/10125/38764/1/v27n1-1-36.pdf|archive-date=19 July 2018|access-date=3 October 2017|hdl=10125/38764|s2cid=162562633}}&lt;/ref&gt; ෆුනෆුටි වඩදිය බාදිය මාපකයේ මුහුදු මට්ටම වසරකට මි.මී. 3.9 කින් ඉහළ ගොස් ඇති අතර එය ගෝලීය සාමාන්‍යයට වඩා දෙගුණයකි.&lt;ref name=&quot;PSK2&quot;&gt;{{cite journal|last=Paul S. Kench, Murray R. Ford &amp; Susan D. Owen|date=9 February 2018|title=Patterns of island change and persistence offer alternate adaptation pathways for atoll nations (Supplementary Note 2)|journal=Nature Communications|volume=9|issue=1|page=605|bibcode=2018NatCo...9..605K|doi=10.1038/s41467-018-02954-1|pmc=5807422|pmid=29426825}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, දශක හතරක් පුරා, වර්ග කිලෝමීටර 0.74 (වර්ග සැතපුම් 0.3) (2.9%) ක් වන දූපත් වල භූමි ප්‍රමාණයේ ශුද්ධ වැඩිවීමක් සිදුවී ඇත, නමුත් වෙනස්කම් ඒකාකාරී නොවේ, 74% කින් වැඩි වන අතර ප්‍රමාණයෙන් 27% කින් අඩු වේ. 2018 වාර්තාවක සඳහන් වූයේ මුහුදු මට්ටම් ඉහළ යාම ගල්පර මතුපිට හරහා තරංග ශක්තිය වැඩි වීමක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇති බවත්, එමඟින් වැලි මාරු වන බවත්, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස දූපත් වෙරළ තීරයන්ට සමුච්චය වීමක් සිදුවන බවත්ය.&lt;ref name=&quot;PSK1&quot; /&gt; මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස දූපත් වැසියන්ට අනුවර්තනය වීමට &quot;විකල්ප&quot; උපාය මාර්ග ඇති බවට වාර්තාවේ ඇඟවීමට ටුවාලු අග්‍රාමාත්‍යවරයා විරුද්ධ වූ අතර, මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස භූගත ජල වගු වලට ලුණු ජලය ඇතුළු වීම වැනි ගැටළු නොසලකා හැරීම සම්බන්ධයෙන් එය විවේචනය කළේය.&lt;ref name=&quot;ML&quot;&gt;{{cite web |last=Movono |first=Lice |date=12 February 2018 |title=Tuvalu PM refutes AUT research |url=http://www.fijitimes.com/story.aspx?id=434351 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180213080511/http://www.fijitimes.com/story.aspx?id=434351 |archive-date=13 February 2018 |access-date=13 February 2018 |work=The Fijian Times}}&lt;/ref&gt;

ෆුනාෆුටි යනු විශාලතම අතොළුව වන අතර මධ්‍යම කලපුවක් වටා ඇති දූපත් රාශියකින් සමන්විත වන අතර එය ආසන්න වශයෙන් 25.1 (සැතපුම් 15.6) (N-S) 18.4 කින් (11.4 සැතපුම්) (W-E), 179°7'E සහ 8°30' මත කේන්ද්‍රගත වේ. පරමාණු මත, ස්වාභාවික ගල්පර නාලිකා හතක් සහිත කලපුව වටා වළයාකාර ගල්පර දාරයක් ඇත.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=McNeil, F. S.|year=1954|title=Organic reefs and banks and associated detrital sediments|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-science_1954-07_252_7/page/385|journal=American Journal of Science|volume=252|issue=7|pages=385–401|bibcode=1954AmJS..252..385M|doi=10.2475/ajs.252.7.385|quote=on p. 396 McNeil defines atoll as an annular reef enclosing a lagoon in which there are no promontories other than reefs and composed of reef detritus|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; නානුමියා, නුකුලේලා සහ ෆුනාෆුටි හි ගල්පර වාසස්ථාන පිළිබඳ සමීක්ෂණ 2010 මැයි මාසයේදී සිදු කරන ලදී; මෙම ටුවාලු සමුද්‍ර ජීව අධ්‍යයනයේදී මුළු මත්ස්‍ය විශේෂ 317ක් වාර්තා විය. ටුවාලු හි මීට පෙර වාර්තා නොවූ විශේෂ 66ක් සමීක්ෂණ මගින් හඳුනාගෙන ඇති අතර, එමඟින් හඳුනාගත් මුළු විශේෂ සංඛ්‍යාව 607 දක්වා ඉහළ යයි.&lt;ref name=&quot;TMLSY&quot;&gt;{{cite web |author1=Sandrine Job |author2=Daniela Ceccarelli |date=December 2011 |title=Tuvalu Marine Life Synthesis Report |url=http://www.alofatuvalu.tv/US/05_a_tuvalu/05_page_tml/livret2light.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031011545/http://www.alofatuvalu.tv/US/05_a_tuvalu/05_page_tml/livret2light.pdf |archive-date=31 October 2013 |access-date=3 December 2013 |work=an Alofa Tuvalu project with the Tuvalu Fisheries Department}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TMLScR&quot;&gt;{{cite web |author1=Sandrine Job |author2=Daniela Ceccarelli |date=December 2012 |title=Tuvalu Marine Life Scientific Report |url=http://www.alofatuvalu.tv/US/05_a_tuvalu/05_page_tml/livret4light.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031011556/http://www.alofatuvalu.tv/US/05_a_tuvalu/05_page_tml/livret4light.pdf |archive-date=31 October 2013 |access-date=3 December 2013 |work=an Alofa Tuvalu project with the Tuvalu Fisheries Department}}&lt;/ref&gt; ටුවාලු හි සුවිශේෂී ආර්ථික කලාපය (EEZ) ආසන්න වශයෙන් කිලෝමීටර 900,000 ක සාගර ප්‍රදේශයක් ආවරණය කරයි.&lt;ref name=&quot;AJT&quot;&gt;{{cite book |last1=Dr A J Tilling &amp; Ms E Fihaki |url=http://www.cbd.int/doc/world/tv/tv-nr-04-en.pdf |title=Tuvalu National Biodiversity Strategy and Action Plan |date=17 November 2009 |publisher=Fourth National Report to the Convention on Biological Diversity |page=7 |access-date=29 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730061104/https://www.cbd.int/doc/world/tv/tv-nr-04-en.pdf |archive-date=30 July 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ටුවාලු 1992 දී ජෛව විවිධත්වය පිළිබඳ සම්මුතියට (CBD) අත්සන් කළ අතර 2002 දෙසැම්බර් මාසයේදී එය අනුමත කළේය.&lt;ref name=&quot;CBD&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |year=2020 |title=Tuvalu Sixth National Report to the Convention on Biological Diversity |url=https://www.cbd.int/doc/nr/nr-06/tv-nr-06-en.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231117145949/https://www.cbd.int/doc/nr/nr-06/tv-nr-06-en.pdf |archive-date=17 November 2023 |access-date=11 November 2023 |publisher=Government of Tuvalu |page=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RT16&quot;&gt;{{cite web |last1=Thaman |first1=Randy |last2=Teakau |first2=Faoliu |last3=Saitala |first3=Moe |last4=Falega |first4=Epu |last5=Penivao |first5=Feagaiga |last6=Tekenene |first6=Mataio |last7=Alefaio |first7=Semese |year=2016 |title=Tuvalu National Biodiversity Strategy and Action Plan: Fifth National Report to the Convention on Biological Diversity |url=https://www.cbd.int/doc/world/tv/tv-nr-05-en.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171206154235/https://www.cbd.int/doc/world/tv/tv-nr-05-en.pdf |archive-date=6 December 2017 |access-date=25 May 2019 |work=Ministry of Foreign Affairs, Trade, Tourism, Environment and Labour Government of Tuvalu}}&lt;/ref&gt; ටුවාලු දූපත් වල ප්‍රමුඛතම වෘක්ෂලතා වර්ගය වන්නේ වගා කරන ලද පොල් වනාන්තර වන අතර එය භූමියෙන් 43% ක් ආවරණය කරයි. ස්වදේශික පළල් පත්‍ර වනාන්තරයේ වෘක්ෂලතා වර්ග වලින් 4.1% කට සීමා වේ.&lt;ref name=&quot;RBA&quot;&gt;{{cite web |last1=Thaman |first1=Randy |last2=Penivao |first2=Feagaiga |last3=Teakau |first3=Faoliu |last4=Alefaio |first4=Semese |last5=Saamu |first5=Lamese |last6=Saitala |first6=Moe |last7=Tekinene |first7=Mataio |last8=Fonua |first8=Mile |year=2017 |title=Report on the 2016 Funafuti Community-Based Ridge-To-Reef (R2R) |url=https://www.sprep.org/attachments/VirLib/Tuvalu/r2r-biorap.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190525050122/https://www.sprep.org/attachments/VirLib/Tuvalu/r2r-biorap.pdf |archive-date=25 May 2019 |access-date=25 May 2019 |work=Rapid Biodiversity Assessment of the Conservation Status of Biodiversity and Ecosystem Services (BES) In Tuvalu}}&lt;/ref&gt; ටුවාලු හි බටහිර පොලිනීසියානු නිවර්තන තෙතමනය සහිත වනාන්තර භූමිෂ්ඨ පරිසර කලාපය අඩංගු වේ.&lt;ref name=&quot;DinersteinOlson2017&quot;&gt;{{cite journal|last1=Dinerstein|first1=Eric|last2=Olson|first2=David|last3=Joshi|first3=Anup|last4=Vynne|first4=Carly|last5=Burgess|first5=Neil D.|last6=Wikramanayake|first6=Eric|last7=Hahn|first7=Nathan|last8=Palminteri|first8=Suzanne|last9=Hedao|first9=Prashant|last10=Noss|first10=Reed|last11=Hansen|first11=Matt|display-authors=1|year=2017|title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm|journal=BioScience|volume=67|issue=6|pages=534–545|doi=10.1093/biosci/bix014|issn=0006-3568|pmc=5451287|pmid=28608869|doi-access=free|last12=Locke|first12=Harvey|last13=Ellis|first13=Erle C|last14=Jones|first14=Benjamin|last15=Barber|first15=Charles Victor|last16=Hayes|first16=Randy|last17=Kormos|first17=Cyril|last18=Martin|first18=Vance|last19=Crist|first19=Eileen|last20=Sechrest|first20=Wes|last21=Price|first21=Lori|last22=Baillie|first22=Jonathan E. M.|last23=Weeden|first23=Don|last24=Suckling|first24=Kierán|last25=Davis|first25=Crystal|last26=Sizer|first26=Nigel|last27=Moore|first27=Rebecca|last28=Thau|first28=David|last29=Birch|first29=Tanya|last30=Potapov|first30=Peter|last31=Turubanova|first31=Svetlana|last32=Tyukavina|first32=Alexandra|last33=de Souza|first33=Nadia|last34=Pintea|first34=Lilian|last35=Brito|first35=José C.|last36=Llewellyn|first36=Othman A.|last37=Miller|first37=Anthony G.|last38=Patzelt|first38=Annette|last39=Ghazanfar|first39=Shahina A.|last40=Timberlake|first40=Jonathan|last41=Klöser|first41=Heinz|last42=Shennan-Farpón|first42=Yara|last43=Kindt|first43=Roeland|last44=Lillesø|first44=Jens-Peter Barnekow|last45=van Breugel|first45=Paulo|last46=Graudal|first46=Lars|last47=Voge|first47=Maianna|last48=Al-Shammari|first48=Khalaf F.|last49=Saleem|first49=Muhammad}}&lt;/ref&gt;

=== පාරිසරික පීඩන ===
[[File:Tuvalu_-_Funafuti_-_Beach.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tuvalu_-_Funafuti_-_Beach.jpg|alt=A jetty and beach at Funafuti atoll|thumb|ෆුනාෆුටි අතොළුවේ ජැටියක් සහ වෙරළ තීරයක්]]
දෙවන ලෝක සංග්‍රාමයේදී ගුවන් තොටුපළ (දැන් ෆුනාෆුටි ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ) ඉදිකරන විට ෆොන්ගාෆේල් හි ෆුනාෆුටි කලපුවේ නැගෙනහිර වෙරළ තීරය වෙනස් කරන ලදී. ධාවන පථය නිර්මාණය කිරීම සඳහා පරමාණුවේ කොරල් පදනම පිරවීමක් ලෙස භාවිතා කරන ලදී. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ගොඩගැසුණු වලවල් මිරිදිය ජලධරයට බලපෑම් කළේය. ෆුනාෆුටි හි පහත් බිම් ප්‍රදේශවල, මුහුදු ජලය සිදුරු සහිත කොරල් පර්වතය හරහා බුබුලු වී සෑම ඉහළ වඩදියකදීම තටාක සාදනු දැකිය හැකිය.&lt;ref name=&quot;MKM&quot;&gt;{{cite web |last=Mason |first=Moya K. |title=Tuvalu: Flooding, Global Warming, and Media Coverage |url=http://www.moyak.com/papers/tuvalu-climate-change.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111014104002/http://www.moyak.com/papers/tuvalu-climate-change.html |archive-date=14 October 2011 |access-date=13 October 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AHK1&quot;&gt;{{cite web |last=Holowaty Krales |first=Amelia |date=20 February 2011 |title=Chasing the Tides, parts I &amp; II |url=http://ameliaholowatykrales.blogspot.com.au/2011_02_01_archive.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509173923/http://ameliaholowatykrales.blogspot.com.au/2011_02_01_archive.html |archive-date=9 May 2013 |access-date=20 November 2012}}&lt;/ref&gt; 2014 දී, ටුවාලු ගොඩගැසුණු වලවල් ප්‍රතිකර්ම (BPR) ව්‍යාපෘතිය අනුමත කරන ලද අතර එමඟින් ගොඩගැසුණු වලවල් 10 ක් කලපුවෙන් වැලි වලින් පුරවනු ලබන අතර, ස්වාභාවික පොකුණක් වන ටෆුවා පොකුණ ඉතිරි වේ. නවසීලන්ත රජය BPR ව්‍යාපෘතියට අරමුදල් සැපයීය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=1 April 2014 |title=Tuvalu to Benefit from International Dredging Aid |url=http://www.sandandgravel.com/news/article.asp?v1=19459 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402170548/http://www.sandandgravel.com/news/article.asp?v1=19459 |archive-date=2 April 2015 |access-date=1 April 2014 |publisher=Dredging News}}&lt;/ref&gt; මෙම ව්‍යාපෘතිය 2015 දී සිදු කරන ලද අතර, සිදුරු පුරවා දිවයිනේ ජීවන තත්ත්වය වැඩිදියුණු කිරීම සඳහා කලපුවෙන් වර්ග මීටර් 365,000 ක වැලි කැණීම් කරන ලදී. මෙම ව්‍යාපෘතිය මගින් ෆොන්ගාෆේල් හි භාවිතා කළ හැකි භූමි ප්‍රමාණය සියයට අටකින් වැඩි කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |date=27 November 2015 |title=Coast contractor completes aid project in remote Tuvalu |url=http://www.sunshinecoastdaily.com.au/news/coast-contractor-completes-aid-project-remote-tuva/2855272/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208184226/http://www.sunshinecoastdaily.com.au/news/coast-contractor-completes-aid-project-remote-tuva/2855272/ |archive-date=8 December 2015 |access-date=28 November 2015 |publisher=SunshineCoastDaily}}&lt;/ref&gt;

දෙවන ලෝක යුද්ධ සමයේදී, ෆුන්ගාෆේල් කලපුවේ ෆොන්ගාෆේල් හි තොටුපළවල් කිහිපයක් ද ඉදිකරන ලදී; වෙරළ ප්‍රදේශ පුරවා ගැඹුරු ජල ප්‍රවේශ මාර්ග කැණීම් කරන ලදී. ගල්පර සහ වෙරළ තීරයට සිදු කරන ලද මෙම වෙනස් කිරීම් හේතුවෙන් රළ රටා වෙනස් වූ අතර, පෙර කාලයට සාපේක්ෂව වෙරළ තීරයන් සෑදීමට වැලි එකතු වීම අඩු විය. වෙරළ තීරය ස්ථාවර කිරීමට ගත් උත්සාහයන් අපේක්ෂිත බලපෑම ලබා ගත්තේ නැත.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Carter |first=Ralf |date=4 July 1986 |title=Wind and Sea Analysis – Funafuti Lagoon, Tuvalu |url=http://dev.sopac.org.fj/VirLib/TR0058.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118202311/http://dev.sopac.org.fj/VirLib/TR0058.pdf |archive-date=18 January 2012 |access-date=4 November 2011 |publisher=South Pacific Regional Environmental Programme and UNDP Project RAS/81/102 (Technical. Report No. 58 of PE/TU.3)}}&lt;/ref&gt; 2022 දෙසැම්බර් මාසයේදී, ටුවාලු වෙරළ අනුවර්තන ව්‍යාපෘතියේ කොටසක් වන ෆුන්ගාෆේල් ගොඩකිරීමේ ව්‍යාපෘතියේ වැඩ ආරම්භ කරන ලදී. මීටර් 780 ක් දිග සහ මීටර් 100 ක් පළල ෆොන්ගාෆේල් දූපතේ වේදිකාවක් ඉදිකිරීම සඳහා කලපුවෙන් වැලි හාරා ඇති අතර, එහි මුළු භූමි ප්‍රමාණය හෙක්ටයාර 7.8 ක් පමණ වේ. (අක්කර 19.27), එය මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාමට ඉහළින් සහ 2100 වසරෙන් ඔබ්බට කුණාටු රළ ළඟා වීමට නිර්මාණය කර ඇත.&lt;ref name=&quot;LB&quot;&gt;{{cite web |last=Bouadze |first=Levan |date=6 December 2022 |title=Groundbreaking ceremony in Funafuti for Tuvalu's coastal adaptation |url=https://www.undp.org/pacific/speeches/groundbreaking-ceremony-funafuti-tuvalus-coastal-adaptation |access-date=1 November 2023 |publisher=UNDP Pacific Office in Fiji |page=}}&lt;/ref&gt; වේදිකාව ක්වීන් එලිසබෙත් උද්‍යානය (QEP) ගොඩකිරීමේ ප්‍රදේශයේ උතුරු මායිමෙන් ආරම්භ වී උතුරු ටවුසෝවා වෙරළ ග්‍රොයින් සහ කැටලිනා රැම්ප් වරාය දක්වා විහිදේ.&lt;ref name=&quot;TCAP-F1&quot;&gt;{{cite report|first=|last=FCG ANZDEC Ltd|title=Tuvalu Coastal Adaptation Project: Environmental and Social Impact Assessment – Funafuti|date=7 October 2020|publisher=The Pacific Community|pages=|chapter=|url=https://www.adaptation-undp.org/Tuvalu-Coastal-Adaptation-Project-TCAP-ESIA-Funafuti|access-date=3 November 2023}}&lt;/ref&gt;

1998 සහ 2001 අතර සිදු වූ එල් නිනෝ සිදුවීම් වලදී ෆුනාෆුටි හි ගල්පර වලට හානි සිදු වූ අතර, සාගර උෂ්ණත්වය ඉහළ යාමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ස්ටැගෝර්න් (ඇක්‍රොපෝරා විශේෂ) කොරල් වලින් සාමාන්‍යයෙන් 70% ක් සුදු පැහැයට හැරුණි.&lt;ref name=&quot;SOCR2004&quot;&gt;{{cite report|last=Jeremy Goldberg and Clive Wilkinson|title=Global Threats to Coral Reefs: Coral Bleaching, Global Climate Change, Disease, Predator Plagues, And Invasive Species|year=2004|publisher=Status of coral reefs of the world (Global Coral Reef Monitoring Network, and the International Coral Reef Initiative)|volume=1|pages=75|chapter=1|issn=1447-6185}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RevLT&quot;&gt;{{cite web |last=Lusama |first=Tafue |date=29 November 2011 |title=Tuvalu plight must be heard by UNFCC |url=http://www.abc.net.au/unleashed/3701422.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403164107/http://www.abc.net.au/unleashed/3701422.html |archive-date=3 April 2012 |access-date=29 November 2011 |publisher=The Drum – Australian Broadcasting Corporation}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;JW&quot;&gt;{{cite web |last=Whitty |first=Julia |year=2003 |title=All the Disappearing Islands |url=https://www.motherjones.com/politics/2003/07/all-disappearing-islands |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150210054243/http://www.motherjones.com/politics/2003/07/all-disappearing-islands |archive-date=10 February 2015 |access-date=15 February 2015 |work=Mother Jones}}&lt;/ref&gt; ගල්පර ප්‍රතිසංස්කරණ ව්‍යාපෘතියක් ගල්පර ප්‍රතිසංස්කරණ ශිල්පීය ක්‍රම විමර්ශනය කර ඇත;&lt;ref name=&quot;CRRP&quot;&gt;{{cite web |author=Govan, Hugh |display-authors=etal |date=June 2007 |title=Funafuti Atoll Coral Reef Restoration Project – baseline report |url=http://www.sprep.org/pyor/reefdocs/CRISP/C2B1_0706_Tuvalu.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118075356/http://www.sprep.org/pyor/reefdocs/CRISP/C2B1_0706_Tuvalu.pdf |archive-date=18 January 2012 |access-date=26 October 2011 |work=Coral Reefs in the Pacific (CRISP), Nouméa}}&lt;/ref&gt; ජපානයේ පර්යේෂකයින් ෆෝරමිනිෆෙරා හඳුන්වාදීම හරහා කොරල් පර නැවත ගොඩනැගීම පිළිබඳව විමර්ශනය කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Hope for Tuvalu in 'sand' that grows, the Asahi Shimbun |url=http://www.asahi.com/english/TKY201009060253.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100910015802/http://www.asahi.com/english/TKY201009060253.html |archive-date=10 September 2010 |access-date=8 September 2010}}&lt;/ref&gt; ජපාන ජාත්‍යන්තර සහයෝගිතා ඒජන්සියේ ව්‍යාපෘතිය සැලසුම් කර ඇත්තේ මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාමට එරෙහිව ටුවාලු වෙරළ තීරයේ ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව වැඩි කිරීම සඳහා, පරිසර පද්ධති පුනරුත්ථාපනය සහ පුනර්ජනනය සහ වැලි නිෂ්පාදනය සඳහා සහාය වීම හරහා.&lt;ref name=&quot;JICA&quot;&gt;{{cite web |date=31 March 2009 |title=Project for Eco-technological management of Tuvalu against sea level rise |url=http://www.jica.go.jp/project/english/tuvalu/0802778/outline/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130508015328/http://www.jica.go.jp/project/english/tuvalu/0802778/outline/index.html |archive-date=8 May 2013 |access-date=20 November 2012 |work=Japan International Cooperation Agency (JICA)}}&lt;/ref&gt;

ජනගහනය වැඩිවීම හේතුවෙන් මත්ස්‍ය තොග සඳහා ඉල්ලුම වැඩි වී ඇති අතර, ඒවා ආතතියට ලක්ව ඇත,&lt;ref name=&quot;RevLT&quot; /&gt; ෆුනාෆුටි සංරක්ෂණ ප්‍රදේශය නිර්මාණය කිරීම හේතුවෙන් ෆුනාෆුටි කලපුව පුරා මත්ස්‍ය ජනගහනය පවත්වා ගැනීමට ධීවර බැහැර කිරීමේ ප්‍රදේශයක් සපයා ඇත.&lt;ref name=&quot;FRFSP&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |date=15 November 2017 |title=Funafuti Reef Fisheries Stewardship Plan (FRFSP) |url=http://www.tuvalufisheries.tv/wp-content/uploads/2017/12/FRFSP-231117-web.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191031004907/http://www.tuvalufisheries.tv/wp-content/uploads/2017/12/FRFSP-231117-web.pdf |archive-date=31 October 2019 |access-date=11 August 2021 |publisher=Tuvalu Fisheries (Tuvalu Ministry of Natural Resources) |page=}}&lt;/ref&gt; ෆුනාෆුටි හි සම්පත් මත ජනගහන පීඩනය සහ ප්‍රමාණවත් සනීපාරක්ෂක පද්ධති නොමැතිකම දූෂණයට හේතු වී ඇත.&lt;ref name=&quot;Krales&quot;&gt;{{cite news|url=http://green.blogs.nytimes.com/2011/10/18/as-danger-laps-at-its-shores-tuvalu-pleads-for-action/|title=As Danger Laps at Its Shores, Tuvalu Pleads for Action|last=Krales|first=Amelia Holowaty|date=18 October 2011|work=The New York Times – Green: A Blog about Energy and the Environment|access-date=24 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120320014634/http://green.blogs.nytimes.com/2011/10/18/as-danger-laps-at-its-shores-tuvalu-pleads-for-action/|archive-date=20 March 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/global-development/poverty-matters/2011/mar/04/tuvalu-sustainable-way-of-life-disappears|title=Warming oceans and human waste hit Tuvalu's sustainable way of life|last1=Baarsch|first1=Florent|date=4 March 2011|work=[[The Guardian]]|location=London}}&lt;/ref&gt; 2009 අපද්‍රව්‍ය මෙහෙයුම් සහ සේවා පනත මඟින් පාරිසරික සනීපාරක්ෂක පද්ධතිවල කාබනික අපද්‍රව්‍ය කොම්පෝස්ට් කිරීම සඳහා යුරෝපීය සංගමය විසින් අරමුදල් සපයන ලද අපද්‍රව්‍ය කළමනාකරණය සහ දූෂණ පාලන ව්‍යාපෘති සඳහා නීතිමය රාමුවක් සපයයි.&lt;ref name=&quot;TWWSP&quot;&gt;{{cite web |title=Tuvalu / Water, Waste and Sanitation Project (TWWSP): CRIS FED/2009/021-195, ANNEX |url=http://ec.europa.eu/europeaid/documents/aap/2009/af_aap_2009_tuv.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120126064920/http://ec.europa.eu/europeaid/documents/aap/2009/af_aap_2009_tuv.pdf |archive-date=26 January 2012 |access-date=24 October 2011 |work=European Union}}&lt;/ref&gt; පරිසර ආරක්ෂණ (කුණු සහ අපද්‍රව්‍ය පාලනය) නියාමනය 2013 ජෛව හායනයට ලක් නොවන ද්‍රව්‍ය ආනයනය කළමනාකරණය වැඩිදියුණු කිරීමට අදහස් කෙරේ. ප්ලාස්ටික් අපද්‍රව්‍ය ටුවාලු හි ගැටලුවකි, මන්ද බොහෝ ආනයනික ආහාර සහ අනෙකුත් භාණ්ඩ ප්ලාස්ටික් බහාලුම්වල හෝ ඇසුරුම්වල සපයනු ලැබේ.

2023 දී ටුවාලු සහ දේශගුණික විපර්යාසවලට ගොදුරු විය හැකි අනෙකුත් දූපත් (ෆීජි, නියු, සොලමන් දූපත්, ටොංගා සහ වනුවාටු) රජයන් &quot;පොසිල ඉන්ධන රහිත පැසිෆික් කලාපයකට සාධාරණ සංක්‍රාන්තියක් සඳහා පෝර්ට් විලා ඇමතුම&quot; දියත් කළ අතර, පොසිල ඉන්ධන ක්‍රමයෙන් ඉවත් කිරීම සහ පුනර්ජනනීය බලශක්තිය වෙත 'වේගවත් හා සාධාරණ සංක්‍රාන්තිය' සහ පරිසර විනාශයේ අපරාධ හඳුන්වා දීම ඇතුළු පාරිසරික නීතිය ශක්තිමත් කිරීම ඉල්ලා සිටියේය.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |title=Six Island Nations Commit to 'Fossil Fuel-Free Pacific,' Demand Global Just Transition |url=https://www.commondreams.org/news/fossil-fuel-free-pacific |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616003648/https://www.commondreams.org/news/fossil-fuel-free-pacific |archive-date=16 June 2023 |access-date=2023-07-01 |website=www.commondreams.org |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-03-22 |title=Port Vila call to phase out fossil fuels |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/486463/port-vila-call-to-phase-out-fossil-fuels |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701175204/https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/486463/port-vila-call-to-phase-out-fossil-fuels |archive-date=1 July 2023 |access-date=2023-07-01 |website=[[RNZ]] |language=en-nz}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ligaiula |first=Pita |date=2023-03-17 |title=Port Vila call for a just transition to a fossil fuel free Pacific {{!}} PINA |url=https://pina.com.fj/2023/03/17/port-vila-call-for-a-just-transition-to-a-fossil-fuel-free-pacific/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701175216/https://pina.com.fj/2023/03/17/port-vila-call-for-a-just-transition-to-a-fossil-fuel-free-pacific/ |archive-date=1 July 2023 |access-date=2023-07-01 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== දේශගුණය ===
[[File:Tuvalu_Meteorology_Service.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tuvalu_Meteorology_Service.jpg|thumb|ටුවාලු කාලගුණ විද්‍යා සේවය, ෆොන්ෆ්ෆේල්, ෆුනාෆුටි අතොළුව]]
ටුවාලු දූපත් වල නොවැම්බර් සිට අප්‍රේල් දක්වා වැසි සමයක් සහ මැයි සිට ඔක්තෝබර් දක්වා වියළි සමයක් දක්නට ලැබේ.&lt;ref name=&quot;CFCT&quot;&gt;{{cite web |year=2011 |title=Current and Future Climate of Tuvalu |url=http://www.pacificclimatechangescience.org/wp-content/uploads/2013/06/4_PCCSP_Tuvalu_8pp.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119130203/https://www.pacificclimatechangescience.org/wp-content/uploads/2013/06/4_PCCSP_Tuvalu_8pp.pdf |archive-date=19 January 2021 |access-date=7 September 2015 |work=[[Tuvalu Meteorological Service]], [[Australian Bureau of Meteorology]] &amp; [[Commonwealth Scientific and Industrial Research Organisation]] (CSIRO)}}&lt;/ref&gt; නොවැම්බර් සිට අප්‍රේල් දක්වා ප්‍රධාන කාලගුණික තත්ත්වයන් වන්නේ බටහිර සුළි කුණාටු සහ තද වැසි වන අතර, එම කාලය ටෝ-ඕ-ලාලෝ ලෙස හැඳින්වේ, එම කාලය මැයි සිට ඔක්තෝබර් දක්වා නැගෙනහිර සුළං මගින් මධ්‍යස්ථ වේ.


ටුවාලු දූපත් වල එල් නිනෝ සහ ලා නිනා බලපෑම් අත්විඳින අතර එය සමකයේ සහ මධ්‍යම පැසිෆික් කලාපයේ සාගර උෂ්ණත්වයේ වෙනස්වීම් නිසා ඇතිවේ. එල් නිනෝ බලපෑම් නිවර්තන කුණාටු සහ සුළි සුළං ඇතිවීමේ සම්භාවිතාව වැඩි කරන අතර ලා නිනා බලපෑම් නියඟයේ සම්භාවිතාව වැඩි කරයි. සාමාන්‍යයෙන් ටුවාලු දූපත් වලට මසකට මිලිමීටර් 200 ත් 400 ත් (අඟල් 8 ත් 16 ත්) අතර වර්ෂාපතනයක් ලැබේ. මධ්‍යම පැසිෆික් සාගරයේ ලා නිනා කාලවල සිට එල් නිනෝ කාල පරිච්ඡේද දක්වා වෙනස්කම් අත්විඳියි.&lt;ref name=&quot;NOAA1&quot;&gt;{{cite web |date=10 April 2014 |title=El Niño/Southern Oscillation (ENSO) Diagnostic Discussion |url=http://www.cpc.ncep.noaa.gov/products/analysis_monitoring/enso_advisory/ensodisc.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150614040420/http://www.cpc.ncep.noaa.gov/products/analysis_monitoring/enso_advisory/ensodisc.html |archive-date=14 June 2015 |access-date=15 April 2014 |work=Climate Prediction Center National Centers for Environmental Prediction – NOAA/National Weather Service}}&lt;/ref&gt;&lt;div style=&quot;width:75%&quot;&gt;{{Weather box
| location = [[ෆුනාෆුටි]] (Köppen Af)
| single line = Yes
| collapsed = Yes
| metric first = Yes
| width = auto
| Jan record high C = 33.8
| Feb record high C = 34.4
| Mar record high C = 34.4
| Apr record high C = 33.2
| May record high C = 33.9
| Jun record high C = 33.9
| Jul record high C = 32.8
| Aug record high C = 32.9
| Sep record high C = 32.8
| Oct record high C = 34.4
| Nov record high C = 33.9
| Dec record high C = 33.9
| year record high C = 34.4
| Jan high C = 30.7
| Feb high C = 30.8
| Mar high C = 30.6
| Apr high C = 31.0
| May high C = 30.9
| Jun high C = 30.6
| Jul high C = 30.4
| Aug high C = 30.4
| Sep high C = 30.7
| Oct high C = 31.0
| Nov high C = 31.2
| Dec high C = 31.0
| year high C = 30.8
| Jan mean C = 28.2
| Feb mean C = 28.1
| Mar mean C = 28.1
| Apr mean C = 28.2
| May mean C = 28.4
| Jun mean C = 28.3
| Jul mean C = 28.1
| Aug mean C = 28.1
| Sep mean C = 28.2
| Oct mean C = 28.2
| Nov mean C = 28.4
| Dec mean C = 28.3
| year mean C = 28.2
| Jan low C = 25.5
| Feb low C = 25.3
| Mar low C = 25.4
| Apr low C = 25.7
| May low C = 25.8
| Jun low C = 25.9
| Jul low C = 25.7
| Aug low C = 25.8
| Sep low C = 25.8
| Oct low C = 25.7
| Nov low C = 25.8
| Dec low C = 25.7
| year low C = 25.8
| Jan record low C = 22.0
| Feb record low C = 22.2
| Mar record low C = 22.8
| Apr record low C = 23.0
| May record low C = 20.5
| Jun record low C = 23.0
| Jul record low C = 21.0
| Aug record low C = 16.1
| Sep record low C = 20.0
| Oct record low C = 21.0
| Nov record low C = 22.8
| Dec record low C = 22.8
| year record low C = 16.1
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 413.7
| Feb precipitation mm = 360.6
| Mar precipitation mm = 324.3
| Apr precipitation mm = 255.8
| May precipitation mm = 259.8
| Jun precipitation mm = 216.6
| Jul precipitation mm = 253.1
| Aug precipitation mm = 275.9
| Sep precipitation mm = 217.5
| Oct precipitation mm = 266.5
| Nov precipitation mm = 275.9
| Dec precipitation mm = 393.9
| year precipitation mm = 3512.6
| unit precipitation days = 1.0 mm
| Jan precipitation days = 20
| Feb precipitation days = 19
| Mar precipitation days = 20
| Apr precipitation days = 19
| May precipitation days = 18
| Jun precipitation days = 19
| Jul precipitation days = 19
| Aug precipitation days = 18
| Sep precipitation days = 16
| Oct precipitation days = 18
| Nov precipitation days = 17
| Dec precipitation days = 19
| year precipitation days = 223
| Jan humidity = 82
| Feb humidity = 82
| Mar humidity = 82
| Apr humidity = 82
| May humidity = 82
| Jun humidity = 82
| Jul humidity = 83
| Aug humidity = 82
| Sep humidity = 81
| Oct humidity = 81
| Nov humidity = 80
| Dec humidity = 81
| year humidity = 82
| Jan sun = 179.8
| Feb sun = 161.0
| Mar sun = 186.0
| Apr sun = 201.0
| May sun = 195.3
| Jun sun = 201.0
| Jul sun = 195.3
| Aug sun = 220.1
| Sep sun = 210.0
| Oct sun = 232.5
| Nov sun = 189.0
| Dec sun = 176.7
| year sun = 
| Jand sun = 5.8
| Febd sun = 5.7
| Mard sun = 6.0
| Aprd sun = 6.7
| Mayd sun = 6.3
| Jund sun = 6.7
| Juld sun = 6.3
| Augd sun = 7.1
| Sepd sun = 7.0
| Octd sun = 7.5
| Novd sun = 6.3
| Decd sun = 5.7
| yeard sun = 6.4
| source 1 = [[Deutscher Wetterdienst]]&lt;ref name = FunafutiDWD&gt;{{cite web |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_916430_kt.pdf |title=Klimatafel von Funafuti / Tuvalu (Ellice-Inseln) |work=Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world |publisher=Deutscher Wetterdienst |language=de |access-date=22 November 2016 |archive-date=20 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020001500/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_916430_kt.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|source=}}&lt;/div&gt;

=== දේශගුණික විපර්යාසවල බලපෑම ===
අවට නොගැඹුරු රාක්කයක් නොමැති පහත් බිම් දූපත් ලෙස, ටුවාලු ප්‍රජාවන් මුහුදු මට්ටමේ වෙනස්වීම් සහ නොකැඩෙන කුණාටු වලට විශේෂයෙන් ගොදුරු වේ.&lt;ref name=&quot;SS&quot;&gt;{{cite web |last=Farbotko |first=Carol |title=Saving Tuvaluan Culture from Imminent Danger |url=http://www.unescoapceiu.org/data/file/sangsaeng/740725887_489f1ed7_sangsaeng21.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620194747/http://www.unescoapceiu.org/data/file/sangsaeng/740725887_489f1ed7_sangsaeng21.pdf |archive-date=20 June 2013 |access-date=20 November 2012 |work=Climate Change: Risks and Solutions, 'Sang Saeng', pages 11–13, No 21 Spring 2008. Asia-Pacific Centre of Education for International Understanding (APCEIU) under the auspices of UNESCO}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IV&quot;&gt;{{cite web |last=Lazrus |first=Heather |title=Island Vulnerability (Tuvalu) |url=http://www.islandvulnerability.org/tuvalu.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120704094233/http://www.islandvulnerability.org/tuvalu.html |archive-date=4 July 2012 |access-date=20 November 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |year=2009 |title=Pacific Adaptation to Climate Change Tuvalu Report of In-Country Consultations |url=http://www.sprep.org/att/irc/ecopies/countries/tuvalu/49.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118160535/http://www.sprep.org/att/irc/ecopies/countries/tuvalu/49.pdf |archive-date=18 January 2012 |access-date=13 October 2011 |work=Secretariat of the Pacific Regional Environment Program (SPREC)}}&lt;/ref&gt; එහි උපරිමයේදී, ටුවාලු මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 4.6 (අඩි 15) ක් පමණක් ඉහළින් පිහිටා ඇත. මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාමේ බලපෑම් පිළිබඳව ටුවාලු නායකයින් සැලකිලිමත් වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |date=22 July 1997 |title=Sea Level Rise A Big Problem For Tuvalu, Prime Minister Says |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/24/023.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090625023538/http://www.hartford-hwp.com/archives/24/023.html |archive-date=25 June 2009 |access-date=24 December 2009}}&lt;/ref&gt; ඉදිරි වසර 100 තුළ සෙන්ටිමීටර (7.9–15.7 අටල්) 20–40 කින් මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාම ටුවාලු ජනාවාස කළ නොහැකි බවට ගණන් බලා ඇත.&lt;ref name=&quot;Patel&quot;&gt;{{cite journal|author=Patel, S. S.|year=2006|title=A sinking feeling|journal=Nature|volume=440|issue=7085|pages=734–736|bibcode=2006Natur.440..734P|doi=10.1038/440734a|pmid=16598226|doi-access=free|s2cid=1174790}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HJA&quot;&gt;{{cite web |last=Hunter |first=J. A. |year=2002 |title=Note on Relative Sea Level Change at Funafuti, Tuvalu |url=http://probeinternational.org/library/wp-content/uploads/2010/11/A-Note-on-Relative-Sea-Level-Change.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170302112642/http://probeinternational.org/library/wp-content/uploads/2010/11/A-Note-on-Relative-Sea-Level-Change.pdf |archive-date=2 March 2017 |access-date=2 March 2017 |work=Antarctic Cooperative Research Centre, Australia}}&lt;/ref&gt; 2018 දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද අධ්‍යයනයකින් 1971 සහ 2014 අතර ටුවාලු හි අටොල් නවයේ සහ ගල්පර දූපත් 101 ක භූමි ප්‍රමාණයේ වෙනස ඇස්තමේන්තු කර ඇති අතර, එයින් පෙන්නුම් කරන්නේ දූපත් වලින් 75% ක් භූමි ප්‍රමාණයෙන් වර්ධනය වී ඇති බවත්, සමස්තයක් වශයෙන් 2% කට වඩා වැඩි වී ඇති බවත්ය.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 February 2018 |title='Sinking' Pacific nation is getting bigger, showing islands are geologically dynamic: study {{!}} The Japan Times |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2018/02/11/asia-pacific/science-health-asia-pacific/sinking-pacific-nation-getting-bigger-showing-islands-geologically-dynamic-study/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180211084934/https://www.japantimes.co.jp/news/2018/02/11/asia-pacific/science-health-asia-pacific/sinking-pacific-nation-getting-bigger-showing-islands-geologically-dynamic-study/ |archive-date=11 February 2018 |access-date=5 December 2019}}&lt;/ref&gt; එවකට ටුවාලු හි අගමැතිනිය වූ එනේල් සොපෝගා, ටුවාලු ප්‍රසාරණය නොවන බවත්, වාසයට සුදුසු අමතර ඉඩම් ලබාගෙන නොමැති බවත් ප්‍රකාශ කරමින් පර්යේෂණයට ප්‍රතිචාර දැක්වීය.&lt;ref name=&quot;PSK&quot;&gt;{{cite journal|last1=Kench|first1=Paul S|last2=Ford|first2=Murray R|last3=Owen|first3=Susan D|year=2018|title=Patterns of island change and persistence offer alternate adaptation pathways for atoll nations|journal=Nature Communications|volume=9|issue=1|page=605|bibcode=2018NatCo...9..605K|doi=10.1038/s41467-018-02954-1|pmc=5807422|pmid=29426825}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://kmt.news/2018/03/19/tuvalu-pm-refutes-aut-research/|title=Tuvalu PM Refutes Aut Research|date=19 March 2018|access-date=26 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190326140508/https://kmt.news/2018/03/19/tuvalu-pm-refutes-aut-research/|archive-date=26 March 2019|language=en-US|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; දූපත් ඉවත් කිරීම අවසාන විසඳුම බව සොපෝගා ද පවසා ඇත.&lt;ref name=&quot;G19&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/global-development/2019/may/16/one-day-disappear-tuvalu-sinking-islands-rising-seas-climate-change|title='One day we'll disappear': Tuvalu's sinking islands|last=Eleanor Ainge Roy|date=17 May 2019|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=17 May 2019}}&lt;/ref&gt;

ටුවාලු දූපත් වලට සාපේක්ෂව මුහුදු මට්ටමේ මැනිය හැකි වෙනස්කම් තිබේද යන්න විවාදාත්මක ගැටළුවකි.&lt;ref name=&quot;VG&quot;&gt;{{cite web |author=Vincent Gray |date=15 June 2006 |title=The Truth about Tuvalu |url=http://www.climatescience.org.nz/blog/the%20truth%20-%20tuvalu%20is%20not%20sinking |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180414091633/http://www.climatescience.org.nz/blog/the%20truth%20-%20tuvalu%20is%20not%20sinking |archive-date=14 April 2018 |access-date=14 April 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IB111213&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&amp;objectid=11166377|title=Human interference real threat to Pacific atolls|last=de Freitas|first=Chris|date=11 December 2013|work=NZ Herald/Pacnews|access-date=6 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180106173036/http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&amp;objectid=11166377|archive-date=6 January 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1993 ට පෙර ෆුනාෆුටි වෙතින් මුහුදු මට්ටමේ වාර්තා සමඟ සම්බන්ධ ගැටළු ඇති වූ අතර එමඟින් විශ්ලේෂණය සඳහා වඩාත් විශ්වාසදායක දත්ත සැපයීම සඳහා පටිගත කිරීමේ තාක්ෂණය වැඩිදියුණු විය.&lt;ref name=&quot;HJA&quot; /&gt; ටුවාලු දූපත් වලට සාපේක්ෂව මුහුදු මට්ටමේ වෙනස්කම් ඇස්තමේන්තු කිරීම පිළිබඳ අවිනිශ්චිතතාවයේ තරම, 2002 දී ලබා ගත හැකි දත්ත වලින් කරන ලද නිගමනවලින් පිළිබිඹු විය.&lt;ref name=&quot;HJA&quot; /&gt; මෙම වඩදිය මාපකයේ දත්තවල නිරවද්‍යතාවය පිළිබඳ අවිනිශ්චිතතාවයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 1993 දී ඕස්ට්‍රේලියානු ජාතික උදම් පහසුකම (NTF) විසින් AusAID අනුග්‍රහය දක්වන දකුණු පැසිෆික් මුහුදු මට්ටම සහ දේශගුණික අධීක්ෂණ ව්‍යාපෘතියේ කොටසක් ලෙස නවීන Aquatrak ධ්වනි මාපකයක් ස්ථාපනය කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;JRH&quot;&gt;{{cite web |last=Hunter |first=John R. |year=2002 |title=A Note on Relative Sea Level Change at Funafuti, Tuvalu |url=http://probeinternational.org/library/wp-content/uploads/2010/11/A-Note-on-Relative-Sea-Level-Change.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170302112642/http://probeinternational.org/library/wp-content/uploads/2010/11/A-Note-on-Relative-Sea-Level-Change.pdf |archive-date=2 March 2017 |access-date=6 January 2018 |publisher=Antarctic Cooperative Research Centre}}&lt;/ref&gt; ඕස්ට්‍රේලියානු රජය විසින් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද පැසිෆික් දේශගුණික විපර්යාස විද්‍යා වැඩසටහනේ 2011 වාර්තාව,&lt;ref&gt;{{cite web |date=November 2011 |title=Climate Change in the Pacific: Scientific Assessment and New Research |url=http://www.cawcr.gov.au/projects/PCCSP/publications.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110312001741/http://www.cawcr.gov.au/projects/PCCSP/publications.html |archive-date=12 March 2011 |access-date=30 November 2011 |work=Pacific Climate Change Science Program (Australian Government)}}&lt;/ref&gt; නිගමනය කරන්නේ: &quot;1993 සිට චන්ද්‍රිකා උන්නතාංශ මගින් මනිනු ලබන ටුවාලු අසල මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාම වසරකට 5 mm (අඟල් 0.2) පමණ වේ.&quot;&lt;ref name=&quot;CCP2ch15&quot;&gt;{{cite book |title=Climate Change in the Pacific: Volume 2: Country Reports |publisher=Pacific Climate Change Science Program |year=2011 |location=Australia Government |chapter=Ch.15 Tuvalu |access-date=14 March 2015 |chapter-url=http://www.pacificclimatechangescience.org/publications/reports/climate-variability-extremes-and-change-in-the-western-tropical-pacific-2014/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230629174234/https://www.pacificclimatechangescience.org/publications/reports/climate-variability-extremes-and-change-in-the-western-tropical-pacific-2014/ |archive-date=29 June 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

පසුගිය වසර දහයේ සිට පහළොව දක්වා කාලය තුළ නිරීක්ෂණය කළ හැකි පරිවර්තනයන් ටුවාලු වැසියන්ට මුහුදු මට්ටම්වල වෙනස්කම් සිදුවී ඇති බව පෙන්නුම් කරන බැවින් ටුවාලු ජාතික ක්‍රියාකාරී සැලැස්මක් අනුගමනය කර ඇත.&lt;ref name=&quot;NAP&quot;&gt;{{cite web |date=May 2007 |title=Tuvalu's National Adaptation Programme of Action |url=http://unfccc.int/resource/docs/napa/tuv01.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303172644/http://unfccc.int/resource/docs/napa/tuv01.pdf |archive-date=3 March 2016 |access-date=7 September 2015 |work=Department of Environment of Tuvalu}}&lt;/ref&gt; මේවාට මුහුදු ජලය සිදුරු සහිත කොරල් පර්වතය හරහා බුබුලු දමා ඉහළ වඩදියකදී තටාක සෑදීම සහ වසන්ත වඩදිය බාදිය සහ රජ වඩදිය බාදිය අතරතුර ගුවන් තොටුපළ ඇතුළු පහත් ප්‍රදේශ ගංවතුරට ලක්වීම ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;MKM&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;AHK1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;{{cite web |last=Mason |first=Moya K. |year=1983 |title=Tuvalu: Flooding, Global Warming, and Media Coverage |url=http://www.moyak.com/papers/tuvalu-climate-change.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111014104002/http://www.moyak.com/papers/tuvalu-climate-change.html |archive-date=14 October 2011 |access-date=15 February 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Dekker |first=Rodney |date=9 December 2011 |title=Island neighbours at the mercy of rising tides |url=http://www.abc.net.au/news/2011-12-09/tuvalu-kiribati-climate-change/3720408 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210302174115/https://www.abc.net.au/news/2011-12-09/tuvalu-kiribati-climate-change/3720408 |archive-date=2 March 2021 |access-date=9 December 2011 |publisher=Australian Broadcasting Corporation}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cham&quot;&gt;{{cite journal|author1=Anne Fauvre Chambers|author2=Keith Stanley Chambers|year=2007|title=Five Takes on Climate and Cultural Change in Tuvalu|journal=The Contemporary Pacific|volume=19|issue=1|pages=294–306|doi=10.1353/cp.2007.0004|s2cid=161220261}}&lt;/ref&gt;

2022 නොවැම්බර් මාසයේදී, අධිකරණ, සන්නිවේදන සහ විදේශ කටයුතු අමාත්‍ය සයිමන් කෝෆ් ප්‍රකාශ කළේ මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාම සහ ගෝලීය උණුසුමට එරෙහිව සටන් කිරීමට බාහිර ලෝකය විසින් සිදු කරන ලද අසාර්ථකත්වයන්ට ප්‍රතිචාර වශයෙන්, රට එහි ඉතිහාසය සහ සංස්කෘතිය ආරක්ෂා කර ගැනීමේ උත්සාහයක් ලෙස එහි අථත්‍ය අනුවාදයක් මෙටාවර්ස් වෙත උඩුගත කරන බවයි.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/business/cop/tuvalu-turns-metaverse-rising-seas-threaten-existence-2022-11-15/|title=Tuvalu turns to the metaverse as rising seas threaten existence|last=Craymer|first=Lucy|date=2022-11-15|work=Reuters|access-date=2022-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20221117213358/https://www.reuters.com/business/cop/tuvalu-turns-metaverse-rising-seas-threaten-existence-2022-11-15/|archive-date=17 November 2022|language=en|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

දේශගුණික විපර්යාස පිළිබඳ ප්‍රධාන උත්සුකයන් ජාතික අනුවර්තන ක්‍රියාකාරී වැඩසටහන (NAPA) දියත් කිරීමට සහ සංවර්ධනය කිරීමට හේතු වී තිබේ. දේශගුණික විපර්යාසවලින් ඇතිවන අහිතකර බලපෑම්වල ප්‍රමාණය සහ පරිමාව අඩු කිරීම සඳහා මෙම අනුවර්තන පියවර අවශ්‍ය වේ. NAPA විසින් විවිධ තේමාවන් සහිත අනුවර්තන ව්‍යාපෘති හතක් තෝරාගෙන ඇත. ඒවා නම්: වෙරළබඩ, කෘෂිකාර්මික, ජලය, සෞඛ්‍ය, ධීවර කටයුතු (වෙනස් ව්‍යාපෘති දෙකක්) සහ ව්‍යසනය. උදාහරණයක් ලෙස, &quot;වෙරළබඩ&quot; ව්‍යාපෘතිය වැනි මෙම ව්‍යාපෘතිවලින් එකක &quot;ඉලක්කයක්&quot; වන්නේ &quot;වෙරළබඩ ප්‍රදේශවල ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව සහ දේශගුණික විපර්යාසයන්ට ජනාවාස වීම&quot; ය. තවද &quot;ජලය&quot; ව්‍යාපෘතිය සඳහා එය &quot;ගෘහස්ථ ජල ධාරිතාව වැඩි කිරීම, ජල එකතු කිරීමේ උපාංග සහ ජල සංරක්ෂණ ශිල්පීය ක්‍රම හරහා නිතර සිදුවන ජල හිඟයන්ට අනුවර්තනය වීම&quot; වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |year=2007 |title=NAPA DRAFT FINAL: Tuvalu's National Adaptation Programme of Action |url=https://unfccc.int/resource/docs/napa/tuv01.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211212071514/http://unfccc.int/resource/docs/napa/tuv01.pdf |archive-date=12 December 2021 |access-date=22 December 2021}}&lt;/ref&gt;

ඉහළ මුහුදු මට්ටම් හේතුවෙන් ඇතිවන අභියෝගවලට මුහුණ දීම සඳහා ටුවාලු දූපත් වල ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව වැඩි දියුණු කිරීමේ අරමුණින් ටුවාලු වෙරළ අනුවර්තන ව්‍යාපෘතිය (TCAP) 2017 දී දියත් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;GCF&quot;&gt;{{cite web |last=Bouadze |first=Levan |date=6 December 2022 |title=Groundbreaking ceremony in Funafuti for Tuvalu's coastal adaptation |url=https://www.undp.org/pacific/speeches/groundbreaking-ceremony-funafuti-tuvalus-coastal-adaptation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231101063815/https://www.undp.org/pacific/speeches/groundbreaking-ceremony-funafuti-tuvalus-coastal-adaptation |archive-date=1 November 2023 |access-date=1 November 2023 |publisher=UNDP Pacific Office in Fiji |page=}}&lt;/ref&gt; එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවර්ධන වැඩසටහනේ සහාය ඇතිව හරිත දේශගුණික අරමුදලෙන් දේශගුණික මූල්‍ය ලබා ගත් පැසිෆික් කලාපයේ පළමු රට ටුවාලු ය.&lt;ref name=&quot;GCF&quot; /&gt; 2022 දෙසැම්බර් මාසයේදී ෆුනාෆුටි ගොඩකිරීමේ ව්‍යාපෘතියේ කටයුතු ආරම්භ විය. මෙම ව්‍යාපෘතිය මඟින් ෆුනාෆුටි හි කලපුවෙන් වැලි හෑරීම සඳහා මීටර් 780 (අඩි 2,560) දිග සහ මීටර් 100 (අඩි 330) පළල වේදිකාවක් ඉදිකිරීමට නියමිත අතර, එහි මුළු භූමි ප්‍රමාණය හෙක්ටයාර 7.8 (අක්කර 19.27) ක් පමණ වන අතර එය මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාමට ඉහළින් සහ 2100 වසරෙන් ඔබ්බට කුණාටු රළ පහරවල් වලට ළඟා විය හැකි ලෙස නිර්මාණය කර ඇත.&lt;ref name=&quot;GCF&quot; /&gt; ඕස්ට්‍රේලියානු විදේශ කටයුතු සහ වෙළඳ දෙපාර්තමේන්තුව (DFAT) ද TCAP සඳහා අරමුදල් සපයන ලදී. TCAP හි කොටසක් වන තවත් ව්‍යාපෘති වන්නේ කුණාටු හේතුවෙන් වෙරළබඩ හානිවලට නිරාවරණය වීම අඩු කිරීම අරමුණු කරගත් නනුමියා සහ නනුමාගා පිටත දූපත් වල ප්‍රාග්ධන කටයුතු ය.&lt;ref name=&quot;GCF&quot; /&gt;

=== සුළි සුළං සහ රජ වඩදිය ===

==== සුළි සුළං ====
[[File:Ocean_side_Funafuti.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ocean_side_Funafuti.jpg|දකුණ|thumb|ෆුනාෆුටි අතොළුවේ සාගර පැත්ත, කුණාටු කඳු පෙන්වන අතර, එය අතොළුවේ උසම ස්ථානයයි.]]
අඩු උන්නතාංශය නිසා, මෙම රට සෑදී ඇති දූපත් නිවර්තන සුළි සුළං වල බලපෑමට සහ වත්මන් සහ අනාගත මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාමේ තර්ජනයට ගොදුරු වේ.&lt;ref name=&quot;Krales&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;AMH1&quot;&gt;{{cite magazine|last=Marantz|first=Andrew|date=December 2011|title=A rising tide: Planning the future of a sinking island|url=http://harpers.org/archive/2011/12/a-rising-tide/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150316131605/http://harpers.org/archive/2011/12/a-rising-tide/|archive-date=16 March 2015|access-date=21 March 2015|magazine=Harpers}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AMH2&quot;&gt;{{cite magazine|last=Marantz|first=Andrew|date=18 March 2015|title=The Wages of Cyclone Pam|url=http://www.newyorker.com/news/news-desk/the-wages-of-cyclone-pam|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150321172631/http://www.newyorker.com/news/news-desk/the-wages-of-cyclone-pam?|archive-date=21 March 2015|access-date=21 March 2015|magazine=The New Yorker}}&lt;/ref&gt; ඉරිඩියම් චන්ද්‍රිකා ජාලය භාවිතා කරන අනතුරු ඇඟවීමේ පද්ධතියක් 2016 දී හඳුන්වා දෙන ලද අතර, එය බාහිර දූපත් ස්වභාවික විපත් සඳහා වඩා හොඳින් සූදානම් වීමට ඉඩ සලසයි.&lt;ref&gt;{{cite web |date=10 June 2016 |title=Tuvalu to introduce new early warning system |url=http://www.radionz.co.nz/international/pacific-news/306132/tuvalu-to-intoduce-new-early-warning-system |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611140651/http://www.radionz.co.nz/international/pacific-news/306132/tuvalu-to-intoduce-new-early-warning-system |archive-date=11 June 2016 |access-date=10 June 2016 |publisher=[[Radio New Zealand]]}}&lt;/ref&gt;

නියුලකිටා හි මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 4.6 (අඩි 15) ක උසකින් යුක්ත වේ.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Lewis|first=James|date=December 1989|title=Sea level rise: Some implications for Tuvalu|journal=[[The Environmentalist]]|volume=9|issue=4|pages=269–275|bibcode=1989ThEnv...9..269L|doi=10.1007/BF02241827|s2cid=84796023}}&lt;/ref&gt; මේ අනුව, ටුවාලු හි දෙවන අඩුම උපරිම උන්නතාංශය (මාලදිවයිනෙන් පසු) ඇත. ඉහළම උන්නතාංශ සාමාන්‍යයෙන් දූපත් වල සාගර පැත්තේ පටු කුණාටු කඳු වල පිහිටා ඇති අතර ඒවා නිවර්තන සුළි සුළං වලදී ඉක්මවා යාමට ඉඩ ඇත, එය 1972 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී ටුවාලු දූපත් හරහා ගමන් කළ ඉතා මුල් කාලීන කුණාටුවක් වූ බෙබේ සුළි කුණාටුව සමඟ සිදු විය.&lt;ref name=&quot;BOM1975&quot;&gt;Bureau of Meteorology (1975) ''Tropical Cyclones in the Northern Australian Regions 1971–1972'' Australian Government Publishing Service&lt;/ref&gt; බෙබේ සුළි කුණාටුව ෆුනාෆුටි නගරය ජලයෙන් යට කළ අතර, දිවයිනේ ව්‍යුහයන්ගෙන් 95% ක් විනාශ වූ අතර, සුළි කුණාටුවෙන් පුද්ගලයින් 6 දෙනෙකු අහිමි විය.&lt;ref name=&quot;JRBebe&quot;&gt;{{cite web |last=Resture |first=Jane |date=14 October 2022 |title=Hurricane Bebe Left 19 People Dead And Thousands Misplaced In Fiji and Tuvalu |url=https://www.janeresture.com/hurricane-bebe/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231203112934/https://www.janeresture.com/hurricane-bebe/ |archive-date=3 December 2023 |access-date=3 December 2023 |publisher=Janeresture.com}}&lt;/ref&gt; පද්ධතියේ කුණාටු රළ පහර සහ මිරිදිය මූලාශ්‍ර ගංවතුර හේතුවෙන් පානීය ජල මූලාශ්‍ර දූෂිත විය.&lt;ref name=&quot;PIM1973-5&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |date=1 May 1966 |title=Life bounces back in the Ellice |url=https://nla.gov.au/nla.obj-336976092/view?sectionId=nla.obj-340950828&amp;partId=nla.obj-337014010#page/n22/mode/1up |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002103643/https://nla.gov.au/nla.obj-336976092/view?sectionId=nla.obj-340950828&amp;partId=nla.obj-337014010#page/n22/mode/1up |archive-date=2 October 2021 |access-date=2 October 2021 |work=44(5) Pacific Islands Monthly}}&lt;/ref&gt;

ෆුනාෆුටි හි වෙළෙන්දෙකු වන ජෝර්ජ් වෙස්ට්බෲක්, 1883 දෙසැම්බර් 23-24 දිනවල ෆුනාෆුටි නගරයට බලපෑ සුළි කුණාටුවක් වාර්තා කළේය.&lt;ref name=&quot;BKE&quot;&gt;{{cite journal|last1=McLean|first1=R.F.|last2=Munro|first2=D.|year=1991|title=Late 19th century Tropical Storms and Hurricanes in Tuvalu|url=http://uspaquatic.library.usp.ac.fj/gsdl/collect/spjnas/index/assoc/HASH0199.dir/doc.pdf|url-status=dead|journal=South Pacific Journal of Natural History|volume=11|pages=213–219|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410113306/http://uspaquatic.library.usp.ac.fj/gsdl/collect/spjnas/index/assoc/HASH0199.dir/doc.pdf|archive-date=10 April 2019|access-date=10 April 2019}}&lt;/ref&gt; 1886 මාර්තු 17-18 දිනවල නුකුලේලේ නගරයට සුළි කුණාටුවක් බලපෑවේය.&lt;ref name=&quot;BKE&quot; /&gt; 1894 දී සුළි කුණාටුවක් දූපත් වලට දැඩි හානියක් සිදු කළේය.&lt;ref name=&quot;TAH2&quot;&gt;{{cite book |last1=Taafaki |first1=Pasoni |title=Tuvalu: A History |publisher=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific and Government of Tuvalu |year=1983 |editor-last1=Laracy |editor-first1=Hugh |page=27 |chapter=Chapter 2 – The Old Order}}&lt;/ref&gt;

ටුවාලු 1940 සහ 1970 අතර දශකයකට සාමාන්‍යයෙන් සුළි කුණාටු තුනක් අත්විඳින ලදී; කෙසේ වෙතත්, 1980 ගණන්වල අටක් සිදුවිය.&lt;ref name=&quot;JCon&quot; /&gt; තනි සුළි කුණාටු වල බලපෑම සුළං බලය සහ සුළි කුණාටුවක් ඉහළ වඩදිය බාදිය සමඟ සමපාත වේද යන්න ඇතුළු විචල්‍යයන්ට යටත් වේ. 1979 දී ෆුනාෆුටි හි ටෙපුකා විලි විලි දූපත සුළි කුණාටුව මගින් විනාශයට පත් වූ අතර, එහි සියලුම වෘක්ෂලතාදිය සහ එහි වැලි බොහොමයක් සුළි කුණාටුව අතරතුර ගසාගෙන ගියේය. දින කිහිපයකට පසු දූපත් වලට බලපෑ නිවර්තන අවපාතයක් සමඟ, දරුණු නිවර්තන ඕෆා සුළි කුණාටුව ටුවාලු වලට ප්‍රධාන බලපෑමක් ඇති කළ අතර බොහෝ දූපත් වෘක්ෂලතා සහ බෝග වලට හානි වාර්තා කළේය.&lt;ref name=&quot;STD&quot;&gt;{{cite report|author=Koop, Neville L|others=Fiji Meteorological Service|issue=1|volume=35|oclc=648466886|type=Mariners Weather Log|date=Winter 1991|publisher=United States National Oceanic and Atmospheric Administration's National Oceanographic Data Service|issn=0025-3367|page=53|editor=DeAngellis, Richard M|title=Samoa Depression}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tuv Disaster&quot;&gt;{{cite report|publisher=Australian Overseas Disaster Response Organisation|isbn=1875405054|pages=2–3, 6|date=April 1992|url=http://www.pacificdisaster.net/pdnadmin/data/original/JB-DM_148_TUV_1991_disaster_workshop_report.pdf|title=Report on the disaster preparedness workshop held in Funafuti, Tuvalu, 14 – 17 October, 1991|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201231448/http://www.pacificdisaster.net/pdnadmin/data/original/JB-DM_148_TUV_1991_disaster_workshop_report.pdf|archive-date=1 February 2014}}&lt;/ref&gt; ගැවින් සුළි කුණාටුව ප්‍රථම වරට හඳුනාගනු ලැබුවේ 1997 මාර්තු 2 වන දින වන අතර, 1996-97 සුළි කුණාටු සමයේදී ටුවාලු වලට බලපෑ නිවර්තන සුළි කුණාටු තුනෙන් පළමුවැන්න වූ අතර, එම කන්නයේ පසුව හිනා සහ කෙලි සුළි කුණාටු ඇති විය.

2015 මාර්තු මාසයේදී, පෑම් සුළි කුණාටුව මගින් නිර්මාණය කරන ලද සුළං සහ කුණාටු රළ හේතුවෙන් මීටර් 3 සිට 5 දක්වා (අඩි 9.8 සිට 16.4 දක්වා) රළ ඇති වූ අතර, එමඟින් පිටත දූපත් වල ගල්පරය මතින් නිවාස, බෝග සහ යටිතල පහසුකම් වලට හානි සිදු විය.&lt;ref name=&quot;TuvaluReport&quot;&gt;{{cite report|work=International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies|publisher=ReliefWeb|date=16 March 2015|access-date=17 March 2015|title=Emergency Plan of Action (EPoA) Tuvalu: Tropical Cyclone Pam|url=http://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/MDRTV001dref.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RNZI19&quot;&gt;{{cite web |date=18 March 2015 |title=One Tuvalu island evacuated after flooding from Pam |url=http://www.radionz.co.nz/international/pacific-news/268988/one-tuvalu-island-evacuated-after-flooding-from-pam |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402170600/http://www.radionz.co.nz/international/pacific-news/268988/one-tuvalu-island-evacuated-after-flooding-from-pam |archive-date=2 April 2015 |access-date=18 March 2015 |work=Radio New Zealand International}}&lt;/ref&gt; හදිසි තත්වයක් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. නුයි හි මිරිදිය ජල මූලාශ්‍ර විනාශ වී හෝ දූෂිත විය.&lt;ref name=&quot;SBS15&quot;&gt;{{cite web |date=13 March 2015 |title=Flooding in Vanuatu, Kiribati and Tuvalu as Cyclone Pam strengthens |url=http://www.sbs.com.au/news/article/2015/03/13/flooding-vanuatu-kiribati-and-tuvalu-cyclone-pam-strengthens |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803054033/http://www.sbs.com.au/news/article/2015/03/13/flooding-vanuatu-kiribati-and-tuvalu-cyclone-pam-strengthens |archive-date=3 August 2017 |access-date=15 March 2015 |work=SBS Australia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RNZI14&quot;&gt;{{cite web |date=14 March 2015 |title=State of emergency in Tuvalu |url=http://www.radionz.co.nz/international/pacific-news/268612/state-of-emergency-in-tuvalu |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316020244/http://www.radionz.co.nz/international/pacific-news/268612/state-of-emergency-in-tuvalu |archive-date=16 March 2015 |access-date=15 March 2015 |work=Radio New Zealand International}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RNZI15&quot;&gt;{{cite web |date=15 March 2015 |title=45 percent of Tuvalu population displaced – PM |url=http://www.radionz.co.nz/international/pacific-news/268686/45-percent-of-tuvalu-population-displaced-pm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316045804/http://www.radionz.co.nz/international/pacific-news/268686/45-percent-of-tuvalu-population-displaced-pm |archive-date=16 March 2015 |access-date=15 March 2015 |work=Radio New Zealand International}}&lt;/ref&gt; නුයි සහ නුකුෆෙටෝ හි ගංවතුර හේතුවෙන් බොහෝ පවුල් ඉවත් කිරීමේ මධ්‍යස්ථානවල හෝ වෙනත් පවුල් සමඟ නවාතැන් ගැනීමට සිදු විය.&lt;ref name=&quot;RW22&quot;&gt;{{cite web |date=22 March 2015 |title=Tuvalu: Tropical Cyclone Pam Situation Report No. 1 (as of 22 March 2015) |url=http://reliefweb.int/report/tuvalu/tuvalu-tropical-cyclone-pam-situation-report-no-1-22-march-2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150327212850/http://reliefweb.int/report/tuvalu/tuvalu-tropical-cyclone-pam-situation-report-no-1-22-march-2015 |archive-date=27 March 2015 |access-date=25 March 2015 |publisher=Relief Web}}&lt;/ref&gt; නුයි මධ්‍යම දූපත් තුනෙන් (නුයි, නුකුෆෙටෝ සහ වයිටුපු) වැඩිම හානියක් සිදු විය;&lt;ref name=&quot;UNDP2&quot;&gt;{{cite web |date=1 May 2015 |title=Forgotten paradise under water |url=https://undp.exposure.co/forgotten-paradise-under-water |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150609023832/https://undp.exposure.co/forgotten-paradise-under-water |archive-date=9 June 2015 |access-date=8 June 2015 |work=United Nations Development Programme}}&lt;/ref&gt; නුයි සහ නුකුෆෙටෝ යන දෙකම බෝග වලින් 90% ක් අහිමි විය.&lt;ref name=&quot;RW30&quot;&gt;{{cite web |date=30 March 2015 |title=Tuvalu: Tropical Cyclone Pam Situation Report No. 2 (as of 30 March 2015) |url=http://reliefweb.int/report/tuvalu/tuvalu-tropical-cyclone-pam-situation-report-no-2-30-march-2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150708082413/http://reliefweb.int/report/tuvalu/tuvalu-tropical-cyclone-pam-situation-report-no-2-30-march-2015 |archive-date=8 July 2015 |access-date=30 March 2015 |publisher=Relief Web}}&lt;/ref&gt; උතුරු දූපත් තුනෙන් (නනුමන්ගා, නියුටාඕ සහ නනුමියා) නනුමන්ගා වැඩිම හානියක් සිදු වූ අතර, නිවාස 60 සිට 100 දක්වා ප්‍රමාණයක් ජලයෙන් යට වූ අතර, රළ පහරින් සෞඛ්‍ය පහසුකම් වලටද හානි සිදුවිය.&lt;ref name=&quot;RW30&quot; /&gt; ෆුනාෆුටි සංරක්ෂණ ප්‍රදේශයේ කොටසක් වන වාසෆුවා දූපත, පෑම් සුළි කුණාටුවෙන් දැඩි ලෙස හානි විය. පොල් ගස් ගසාගෙන ගොස්, දූපත වැලි කැටයක් ලෙස ඉතිරි විය.&lt;ref name=&quot;VIV&quot;&gt;{{cite web |last=Wilson |first=David |date=4 July 2015 |title=Vasafua Islet vanishes |url=http://www.tuvalu-odyssey.net/vasafua-islet-vanishes/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150722081428/http://www.tuvalu-odyssey.net/vasafua-islet-vanishes/ |archive-date=22 July 2015 |access-date=22 July 2015 |work=Tuvalu-odyssey.net}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TO13&quot;&gt;{{cite web |last=Endou |first=Shuuichi |date=28 March 2015 |title=バサフア島、消失・・・(Vasafua Islet vanishes) |url=http://www.tuvalu-overview.tv/blog/news/3253/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150523180705/http://www.tuvalu-overview.tv/blog/news/3253/ |archive-date=23 May 2015 |access-date=22 July 2015 |work=Tuvalu Overview (Japanese)}}&lt;/ref&gt;

ටුවාලු රජය විසින් පෑම් සුළි කුණාටුවෙන් දූපත් වලට සිදු වූ හානිය තක්සේරු කරන ලද අතර වෛද්‍ය ආධාර, ආහාර මෙන්ම කුණාටු සුන්බුන් පිරිසිදු කිරීම සඳහා ආධාර ලබා දී ඇත. WHO, UNICEF EAPRO, UNDP ආසියා-පැසිෆික් සංවර්ධන තොරතුරු වැඩසටහන, OCHA, ලෝක බැංකුව, DFAT, නවසීලන්ත රතු කුරුස සහ IFRC, ෆීජි ජාතික විශ්ව විද්‍යාලය සහ නවසීලන්තය, නෙදර්ලන්තය, එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යය, තායිවානය සහ එක්සත් ජනපදය යන රජයන් ඇතුළුව යථා තත්ත්වයට පත්වීම සඳහා සහාය වීම සඳහා රජයේ සහ රාජ්‍ය නොවන සංවිධාන තාක්ෂණික, අරමුදල් සහ ද්‍රව්‍යමය සහාය ටුවාලු වෙත ලබා දුන්නේය.&lt;ref name=&quot;WHO04&quot;&gt;{{cite web |date=3 April 2015 |title=Tuvalu situation update: Securing health from disastrous impacts of cyclone Pam in Tuvalu |url=http://reliefweb.int/report/tuvalu/tuvalu-situation-update-3-april-2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150608124717/http://reliefweb.int/report/tuvalu/tuvalu-situation-update-3-april-2015 |archive-date=8 June 2015 |access-date=8 June 2015 |publisher=Relief Web/World health Organisation – Western Pacific Region}}&lt;/ref&gt;

දූපත් රාජ්‍යයේ දකුණට කිලෝමීටර 500 (සැතපුම් 310) ඉක්මවා ගියද, ටිනෝ සුළි කුණාටුව සහ ඒ ආශ්‍රිත අභිසාරී කලාපය 2020 ජනවාරි 16 - 19 අතර කාලය තුළ මුළු ටුවාලු ප්‍රදේශයටම බලපෑවේය.&lt;ref name=&quot;Tuvalu SWB 1&quot;&gt;{{cite report|title=Special Weather Bulletin Number 1 for Tuvalu January 16, 2020 10z|publisher=Fiji Meteorological Service|date=January 16, 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Swept&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/407611/it-swept-right-over-tuvalu-inundated-by-waves-whipped-up-by-cyclone-tino|title=&quot;It swept right over&quot;: Tuvalu inundated by waves whipped up by Cyclone Tino|date=January 20, 2020|work=[[Radio New Zealand]]|access-date=February 8, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20231109134711/https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/407611/it-swept-right-over-tuvalu-inundated-by-waves-whipped-up-by-cyclone-tino|archive-date=9 November 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== රජ වඩදිය ====
ටුවාලු ප්‍රදේශයට පෙරිජියන් වසන්ත වඩදිය සිදුවීම් ද බලපාන අතර එමඟින් මුහුදු මට්ටම සාමාන්‍ය ඉහළ වඩදියකට වඩා ඉහළ යයි.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7203313.stm|title=Tuvalu struggles to hold back tide|last=Shukman|first=David|date=22 January 2008|work=[[BBC News]]|access-date=5 August 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20120305222814/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7203313.stm|archive-date=5 March 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ටුවාලු කාලගුණ විද්‍යා සේවය විසින් වාර්තා කරන ලද ඉහළම උච්චතම වඩදිය 2006 පෙබරවාරි 24 වන දින සහ නැවතත් 2015 පෙබරවාරි 19 වන දින මීටර් 3.4 (අඩි 11) වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |date=24 February 2015 |title=Tuvalu surveys road damage after king tides |url=http://www.radionz.co.nz/international/pacific-news/266995/tuvalu-surveys-road-damage-after-king-tides |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402095045/http://www.radionz.co.nz/international/pacific-news/266995/tuvalu-surveys-road-damage-after-king-tides |archive-date=2 April 2015 |access-date=17 March 2015 |publisher=[[Radio New Zealand]]}}&lt;/ref&gt; ඓතිහාසික මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, රජුගේ වඩදිය සිදුවීම් පහත් බිම් ප්‍රදේශ ගංවතුරට හේතු වන අතර, ලා නිනා බලපෑම් හෝ දේශීය කුණාටු සහ රළ මගින් මුහුදු මට්ටම තවදුරටත් ඉහළ යන විට එය සංකීර්ණ වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Packard |first=Aaron |date=12 March 2015 |title=The Unfolding Crisis in Kiribati and the Urgency of Response |url=http://www.huffingtonpost.com/aaron-packard/the-unfolding-crisis-in-kiribati-and-the-urgency-of-response_b_6854386.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150313221905/http://www.huffingtonpost.com/aaron-packard/the-unfolding-crisis-in-kiribati-and-the-urgency-of-response_b_6854386.html |archive-date=13 March 2015 |access-date=14 March 2015 |publisher=HuffPostGreen}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PDV-24-2-15&quot;&gt;{{cite news|url=https://devpolicy.org/science-says-tuvalu-will-drown-within-decades-the-reality-is-worse-20240215/|title=Science says Tuvalu will drown within decades; the reality is worse|last1=Eliuta|first1=Niuone|date=15 February 2024|work=PolicyDevBlog|access-date=15 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240215005444/https://devpolicy.org/science-says-tuvalu-will-drown-within-decades-the-reality-is-worse-20240215/|archive-date=15 February 2024|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== ජලය සහ සනීපාරක්ෂාව ===
ටුවාලු හි මිරිදිය ජලයේ ප්‍රධාන මූලාශ්‍රය වැසි ජලය රැස් කිරීමයි. තිරසාර භූගත ජල සැපයුම් ඇති එකම දූපත් වන්නේ නුකුෆෙටෝ, වයිටුපු සහ නනුමියා ය. වහලවල්, කාණු සහ පයිප්ප නඩත්තු කිරීම දුර්වල වීම නිසා වැසි ජලය රැස් කිරීමේ කාර්යක්ෂමතාව අඩු වේ.&lt;ref name=&quot;FTMN&quot;&gt;{{cite web |author1=Andrew McIntyre |author2=Brian Bell |author3=Solofa Uota |name-list-style=amp |date=February 2012 |title=&quot;Fakafoou – To Make New&quot;: Tuvalu Infrastructure Strategy and Investment Plan |url=https://www.theprif.org/sites/default/files/2020-08/Tuvalu%20Infrastructure%20Strategy%20and%20Investment%20Plan%202012.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240304110355/https://theprif.org/sites/default/files/2020-08/Tuvalu%20Infrastructure%20Strategy%20and%20Investment%20Plan%202012.pdf |archive-date=4 March 2024 |access-date=11 February 2024 |work=Government of Tuvalu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kingston, P A (2004). [https://web.archive.org/web/20120111155715/http://www.wpro.who.int/NR/rdonlyres/C46440CE-2030-47F5-A1BC-14BFA54354FE/0/Tuvalu.pdf Surveillance of Drinking Water Quality in the Pacific Islands: Situation Analysis and Needs Assessment, Country Reports]. WHO. Retrieved 25 March 2010&lt;/ref&gt; ඕස්ට්‍රේලියාවේ සහ යුරෝපීය සංගමයේ ආධාර වැඩසටහන් ෆුනාෆුටි සහ පිටත දූපත් වල ගබඩා ධාරිතාව වැඩි දියුණු කිරීම අරමුණු කර ගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;10EDF&quot;&gt;{{cite web |title=Tuvalu – 10th European Development Fund |url=http://www.delfji.ec.europa.eu/en/achievements/tuvalu.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008065407/http://www.delfji.ec.europa.eu/en/achievements/tuvalu.htm |archive-date=8 October 2011 |access-date=24 October 2011 |work=Delegation of the European Union}}&lt;/ref&gt;

ප්‍රතිලෝම ඔස්මෝසිස් (R/O) ලවණ ඉවත් කිරීමේ ඒකක ෆුනාෆුටි හි වැසි ජලය රැස් කිරීම සඳහා අතිරේක වේ. ඝන මීටර් 65 ලවණ ඉවත් කිරීමේ බලාගාරය දිනකට ඝන මීටර් 40 පමණ සැබෑ නිෂ්පාදන මට්ටමකින් ක්‍රියාත්මක වේ. R/O ජලය නිෂ්පාදනය කිරීමට අදහස් කරන්නේ ගබඩාව 30% ට වඩා අඩු වූ විට පමණි; කෙසේ වෙතත්, ටැංකි මගින් ලබා දෙන ජලයෙන් ගෘහස්ථ ගබඩා සැපයුම් නැවත පිරවීම සඳහා ඇති ඉල්ලුමෙන් අදහස් වන්නේ R/O ලවණ ඉවත් කිරීමේ ඒකක අඛණ්ඩව ක්‍රියාත්මක වන බවයි. ජලය m3 සඳහා ඕස්ට්‍රේලියානු ඩොලර් 3.50 ක වියදමින් බෙදා හරිනු ලැබේ. නිෂ්පාදන සහ බෙදා හැරීමේ පිරිවැය ඝන මීටරයක් සඳහා ඕස්ට්‍රේලියානු ඩොලර් 6 ක් ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇති අතර, වෙනස රජය විසින් සහනාධාර ලබා දෙනු ලැබේ.&lt;ref name=&quot;FTMN&quot; /&gt;

2012 ජූලි මාසයේදී, එක්සත් ජාතීන්ගේ විශේෂ වාර්තාකරුවෙකු ටුවාලු රජයෙන් ඉල්ලා සිටියේ ආරක්ෂිත පානීය ජලය සහ සනීපාරක්ෂාව සඳහා ප්‍රවේශය වැඩි දියුණු කිරීම සඳහා ජාතික ජල උපාය මාර්ගයක් සකස් කරන ලෙසයි.&lt;ref&gt;{{cite web |date=19 July 2012 |title=Mission to Tuvalu – Press Statement United Nations Special Rapporteur on the human right to safe drinking water and sanitation |url=http://pacific.scoop.co.nz/2012/07/un-human-right-to-safe-drinking-water-mission-to-tuvalu/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023005338/http://pacific.scoop.co.nz/2012/07/un-human-right-to-safe-drinking-water-mission-to-tuvalu/ |archive-date=23 October 2013 |access-date=15 August 2012 |publisher=Ms. Catarina de Albuquerque, United Nations Special Rapporteur}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=19 July 2012 |title=Tuvalu urged to develop national water strategy |url=http://www.abc.net.au/news/2012-07-20/an-tuvalu-water-and-sanitation/4143036 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120722171644/http://www.abc.net.au/news/2012-07-20/an-tuvalu-water-and-sanitation/4143036 |archive-date=22 July 2012 |access-date=15 August 2012 |publisher=Australian Network News}}&lt;/ref&gt; 2012 දී, ටුවාලු විසින් ඒකාබද්ධ ජල සම්පත් කළමනාකරණ (IWRM) ව්‍යාපෘතිය සහ දේශගුණික විපර්යාසයන්ට අනුවර්තනය වීමේ (PACC) ව්‍යාපෘතිය යටතේ ජාතික ජල සම්පත් ප්‍රතිපත්තියක් සකස් කරන ලද අතර, ඒවා ගෝලීය පරිසර අරමුදල/SOPAC විසින් අනුග්‍රහය දක්වනු ලැබේ. පානීය ජලය, පිරිසිදු කිරීම, ප්‍රජා සහ සංස්කෘතික ක්‍රියාකාරකම් සැලකිල්ලට ගනිමින් රජයේ ජල සැලසුම්කරණය මගින් පුද්ගලයෙකුට දිනකට ජලය ලීටර් 50 ත් 100 ත් අතර ඉලක්කයක් ස්ථාපිත කර ඇත.&lt;ref name=&quot;FTMN&quot; /&gt;

ෆොංගාෆේල් හි සෙප්ටික් ටැංකි වලින් කොම්පෝස්ට් වැසිකිළි ක්‍රියාත්මක කිරීමට සහ අපජල අපද්‍රව්‍ය පිරිපහදු කිරීම වැඩිදියුණු කිරීමට ටුවාලු දකුණු පැසිෆික් ව්‍යවහාරික භූ විද්‍යා කොමිසම (SOPAC) සමඟ කටයුතු කරයි, මන්ද සෙප්ටික් ටැංකි අටොල්හි උප මතුපිට මෙන්ම සාගරයේ සහ කලපුවේ මිරිදිය කාචයට කාන්දු වන බැවිනි. කොම්පෝස්ට් වැසිකිළි මගින් ජල භාවිතය 30% දක්වා අඩු කරයි.&lt;ref name=&quot;FTMN&quot; /&gt;

== යොමු කිරීම් ==</text>
      <sha1>l5m428tujnu2sxivev629tkfdfdhzxl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>බෙල්ජියමේ ආර්ථිකය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185761</id>
    <revision>
      <id>802517</id>
      <parentid>797010</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T22:57:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37953" sha1="sh3pzp7nxa9p4pqrf8rcza7rvu9rjdb" xml:space="preserve">බෙල්ජියමේ දැඩි ගෝලීයකරණය වූ ආර්ථිකය&lt;ref name=&quot;rlY6Y&quot;&gt;Belgium ranked first in the KOF [[Globalization Index]] 2009{{cite web |editor=ETH Zürich |editor-link=ETH Zürich |title=KOF Index of Globalization |url=http://globalization.kof.ethz.ch/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120531222435/http://globalization.kof.ethz.ch/ |archive-date=31 May 2012 |access-date=2 February 2009}}&lt;/ref&gt; සහ එහි ප්‍රවාහන යටිතල පහසුකම් යුරෝපයේ අනෙකුත් ප්‍රදේශ සමඟ ඒකාබද්ධ වී ඇත. ඉතා කාර්මිකකරණය වූ කලාපයක හදවතෙහි එහි පිහිටීම 2007 දී එය ලෝකයේ 15 වන විශාලතම වෙළඳ ජාතිය බවට පත් කිරීමට උපකාරී විය.&lt;ref name=&quot;29KnH&quot;&gt;{{cite web |title=Rank Order – Exports |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2078rank.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081004073036/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//rankorder/2078rank.html |archive-date=4 October 2008 |access-date=5 October 2008 |work=CIA – The 2008 world factbook |quote=15[th]: Belgium $322,200,000,000 (2007 est.)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;6qStY&quot;&gt;{{cite web |title=Rank Order – Imports |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2087rank.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081004070323/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//rankorder/2087rank.html |archive-date=4 October 2008 |access-date=5 October 2008 |work=CIA – The 2008 world factbook |quote=15[th]: Belgium $323,200,000,000 (2007 est.)}}&lt;/ref&gt; ආර්ථිකය ඉතා ඵලදායී ශ්‍රම බලකායක්, ඉහළ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයක් සහ ඒක පුද්ගල අපනයන මගින් සංලක්ෂිත වේ.&lt;ref name=&quot;diplomatbe1&quot;&gt;{{cite web |title=Belgian economy |url=http://www.diplomatie.be/en/belgium/belgiumdetail.asp?TEXTID=49019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090615182722/http://www.diplomatie.be/en/belgium/belgiumdetail.asp?TEXTID=49019 |archive-date=15 June 2009 |access-date=12 June 2009 |work=Belgium |publisher=Belgian Federal Public Service (ministry) of Foreign Affairs, Foreign Trade and Development Cooperation |quote=Belgium is the world leader in terms of export per capita and can justifiably call itself the 'world's largest exporter'.}}&lt;/ref&gt; බෙල්ජියමේ ප්‍රධාන ආනයන වන්නේ අමුද්‍රව්‍ය, යන්ත්‍රෝපකරණ සහ උපකරණ, රසායනික ද්‍රව්‍ය, අමු දියමන්ති, ඖෂධ, ආහාර ද්‍රව්‍ය, ප්‍රවාහන උපකරණ සහ තෙල් නිෂ්පාදන ය. එහි ප්‍රධාන අපනයන වන්නේ යන්ත්‍රෝපකරණ සහ උපකරණ, රසායනික ද්‍රව්‍ය, නිමි දියමන්ති, ලෝහ සහ ලෝහ නිෂ්පාදන සහ ආහාර ද්‍රව්‍ය ය.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Belgium|date=23 September 2021|year=2021}}&lt;/ref&gt;

බෙල්ජියම් ආර්ථිකය දැඩි ලෙස සේවා-නැඹුරු වන අතර ද්විත්ව ස්වභාවයක් පෙන්නුම් කරයි: ගතික ෆ්ලෙමිෂ් ආර්ථිකයක් සහ පසුගාමී වොලූන් ආර්ථිකයක්.&lt;ref name=&quot;Fitzmaurice&quot;&gt;{{cite web |author=Fitzmaurice, John |year=1996 |title=New Order? International models of peace and reconciliation—Diversity and civil society |url=http://cain.ulst.ac.uk/dd/report9/report9d.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513081653/http://cain.ulst.ac.uk/dd/report9/report9d.htm |archive-date=13 May 2011 |access-date=12 August 2007 |publisher=Democratic Dialogue Northern Ireland's first think tank, Belfast, Northern Ireland, UK}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SvlJ5&quot;&gt;{{cite web |date=9 March 2005 |title=Wallonia in 'decline' thanks to politicians |url=http://www.expatica.com/actual/article.asp?subchannel_id=48&amp;story_id=17824 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929103007/http://www.expatica.com/actual/article.asp?subchannel_id=48&amp;story_id=17824 |archive-date=29 September 2007 |access-date=16 June 2007 |publisher=Expatica Communications BV}}&lt;/ref&gt;{{efn|The richest (per capita income) of Belgium's three regions is the [[Flemish Region]], followed by the [[Walloon Region]] and lastly the [[Brussels-Capital Region]]. The ten municipalities with the highest reported income are: [[Sint-Martens-Latem]], [[Keerbergen]], [[Lasne]], [[Oud-Heverlee]], [[Hove, Belgium|Hove]], [[De Pinte]], [[Meise]], [[Knokke-Heist]], [[Bierbeek]].{{cite web
|title    = Où habitent les Belges les plus riches?
|publisher  = trends.be
|year    = 2010
|url     = http://trends.rnews.be/fr/economie/actualite/politique-economique/ou-habitent-les-belges-les-plus-riches/article-1194966031033.htm
|access-date = 15 July 2011
|url-status = dead
|archive-url = https://web.archive.org/web/20110827090211/http://trends.rnews.be/fr/economie/actualite/politique-economique/ou-habitent-les-belges-les-plus-riches/article-1194966031033.htm
|archive-date = 27 August 2011
|df     = dmy-all
}}}} යුරෝපීය සංගමයේ ආරම්භක සාමාජිකයෙකු වන බෙල්ජියම විවෘත ආර්ථිකයකට සහ සාමාජික ආර්ථිකයන් ඒකාබද්ධ කිරීම සඳහා EU ආයතනවල බලතල පුළුල් කිරීමට දැඩි ලෙස සහාය දක්වයි. 1922 සිට, බෙල්ජියම-ලක්සම්බර්ග් ආර්ථික සංගමය හරහා, බෙල්ජියම සහ ලක්සම්බර්ග් රේගු සහ මුදල් සංගමයක් සහිත තනි වෙළඳ වෙළඳපොළක් වී ඇත.&lt;ref name=&quot;PnEgr&quot;&gt;{{cite web |title=L'Union économique belgo-luxembourgeoise |url=http://www.mae.lu/fr/Site-MAE/Politique-etrangere-et-europeenne/Organisations-Economiques-Regionales/L-Union-economique-belgo-luxembourgeoise |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110930131538/http://www.mae.lu/fr/Site-MAE/Politique-etrangere-et-europeenne/Organisations-Economiques-Regionales/L-Union-economique-belgo-luxembourgeoise |archive-date=30 September 2011 |access-date=15 June 2011 |publisher=Luxembourgian Ministry of Foreign Affairs |language=fr}}&lt;/ref&gt;

[[File:Ougree_16.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ougree_16.jpg|thumb|[[ලීජ්, බෙල්ජියම|ලීජ්]] අසල ඕග්‍රී හි මියුස් ගඟ දිගේ වානේ නිෂ්පාදනය]]
19 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී කාර්මික විප්ලවයට භාජනය වූ පළමු මහාද්වීපික යුරෝපීය රට බෙල්ජියම විය.&lt;ref name=&quot;erih&quot;&gt;{{cite web |title=Industrial History Belgium |url=http://en.erih.net/index.php?pageId=114 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130731024244/http://en.erih.net/index.php?pageId=114 |archive-date=31 July 2013 |access-date=8 May 2007 |publisher=European Route of Industrial Heritage}}&lt;/ref&gt; ලීජ් පළාතේ සහ චාර්ලෙරෝයි අවට ප්‍රදේශවල පතල් කැණීම් සහ වානේ නිෂ්පාදනය වේගයෙන් වර්ධනය වූ අතර, එය 20 වන සියවසේ මැද භාගය දක්වා සැම්බ්‍රේ සහ මියුස් නිම්නයේ සමෘද්ධිමත් වූ අතර 1830 සිට 1910 දක්වා බෙල්ජියම ලෝකයේ වඩාත්ම කාර්මිකකරණය වූ රටවල් තුනෙන් එකක් බවට පත් කළේය.&lt;ref name=&quot;jwR7A&quot;&gt;{{cite book |author=Rioux, Jean-Pierre |title=La révolution industrielle |publisher=Seuil |year=1989 |isbn=978-2-02-000651-4 |location=Paris |page=105 |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Q0dyY&quot;&gt;{{cite web |title=Industrial History, Belgium |url=http://www.erih.net/industrial-history/belgium.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100731104102/http://www.erih.net/industrial-history/belgium.html |archive-date=31 July 2010 |access-date=15 November 2010 |publisher=European route of industrial heritage}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, 1840 ගණන් වන විට ෆ්ලැන්ඩර්ස් හි රෙදිපිළි කර්මාන්තය දැඩි අර්බුදයකට ලක් වූ අතර, 1846 සිට 1850 දක්වා කලාපය සාගතයකට මුහුණ දුන්නේය.&lt;ref name=&quot;WYx8x&quot;&gt;{{cite conference|url=http://www.helsinki.fi/iehc2006/papers3/Vanhaute.pdf|title=The European subsistence crisis of 1845–1850: a comparative perspective|author1=Vanhaute, Eric|author2=Paping, Richard|author3=Ó Gráda, Cormac|name-list-style=amp|year=2006|conference=IEHC|location=Helsinki|access-date=31 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111011200315/http://www.helsinki.fi/iehc2006/papers3/Vanhaute.pdf|archive-date=11 October 2011|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gynyt&quot;&gt;{{cite book |last1=Vanhaute |first1=Eric |title=When the potato failed. Causes and effects of the 'last' European subsistance crisis, 1845–1850 |publisher=Brepols |year=2007 |isbn=978-2-503-51985-2 |pages=123–148 |chapter='So worthy an example to Ireland'. The subsistance and industrial crisis of 1845–1850 in Flanders |access-date=31 May 2011 |chapter-url=http://biblio.ugent.be/input/download?func=downloadFile&amp;fileOId=919187&amp;recordOId=359578 |chapter-format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722225255/http://biblio.ugent.be/input/download?func=downloadFile&amp;fileOId=919187&amp;recordOId=359578 |archive-date=22 July 2011 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු, ගෙන්ට් සහ ඇන්ට්වර්ප් රසායනික හා ඛනිජ තෙල් කර්මාන්තවල වේගවත් ව්‍යාප්තියක් අත්විඳින ලදී. 1973 සහ 1979 තෙල් අර්බුද ආර්ථිකය අවපාතයකට ඇද දැමීය; වානේ කර්මාන්තය අඩු තරඟකාරී වී බරපතල පරිහානියකට මුහුණ දුන් වොලෝනියාවේ එය විශේෂයෙන් දිගු විය.&lt;ref name=&quot;usdepartmentofstate1&quot;&gt;{{cite web |date=April 2007 |title=Background Note: Belgium |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2874.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170121042120/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2874.htm |archive-date=21 January 2017 |access-date=8 May 2007 |publisher=[[US Department of State]], Bureau of European and Eurasian Affairs}}&lt;/ref&gt; 1980 සහ 1990 ගණන් වලදී, රටේ ආර්ථික මධ්‍යස්ථානය උතුරට මාරු වෙමින් පැවති අතර දැන් ජනාකීර්ණ ෆ්ලෙමිෂ් දියමන්ති ප්‍රදේශයේ සංකේන්ද්‍රණය වී ඇත.&lt;ref name=&quot;THRZa&quot;&gt;{{cite web |author=Vanhaverbeke, Wim |title=Het belang van de Vlaamse Ruit vanuit economisch perspectief ''The importance of the Flemish Diamond from an economical perspective'' |url=http://edata.ub.unimaas.nl/www-edocs/loader/file.asp?id=264 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070314033239/http://edata.ub.unimaas.nl/www-edocs/loader/file.asp?id=264 |archive-date=14 March 2007 |access-date=19 May 2007 |publisher=Netherlands Institute of Business Organization and Strategy Research, [[University of Maastricht]] |language=nl}}&lt;/ref&gt;

1980 ගණන්වල අවසානය වන විට, බෙල්ජියම් සාර්ව ආර්ථික ප්‍රතිපත්ති හේතුවෙන් දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 120% ක් පමණ සමුච්චිත රජයේ ණය ප්‍රමාණයක් ඇති විය. 2006 වන විට, අයවැය සමතුලිත වූ අතර රාජ්‍ය ණය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 90.30% ට සමාන විය.&lt;ref name=&quot;UwQoK&quot;&gt;{{cite web |date=17 April 2007 |title=The World Factbook—(Rank Order—Public debt) |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2186rank.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070613005546/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2186rank.html |archive-date=13 June 2007 |access-date=8 May 2007 |publisher=CIA}}&lt;/ref&gt; 2005 සහ 2006 දී, පිළිවෙලින් 1.5% සහ 3.0% ක සැබෑ දළ දේශීය නිෂ්පාදිත වර්ධන අනුපාත යුරෝ කලාපය සඳහා සාමාන්‍යයට වඩා තරමක් වැඩි විය. 2005 දී 8.4% ක් සහ 2006 දී 8.2% ක් වූ විරැකියා අනුපාත ප්‍රදේශයේ සාමාන්‍යයට ආසන්න විය. 2010 ඔක්තෝබර් වන විට මෙය සමස්තයක් ලෙස යුරෝපීය සංගමය සඳහා 9.6% ක සාමාන්‍ය අනුපාතයකට සාපේක්ෂව 8.5% දක්වා වර්ධනය වී තිබුණි (EU 27).&lt;ref name=&quot;nbb&quot;&gt;{{cite web |title=Key figures |url=http://www.nbb.be/pub/00_00_00_00_02/?l=en&amp;t=ho |archive-url=https://web.archive.org/web/20070430165049/http://www.nbb.be/pub/00_00_00_00_02/?l=en&amp;t=ho |archive-date=30 April 2007 |access-date=19 May 2007 |publisher=[[National Bank of Belgium]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jWtuA&quot;&gt;{{cite web |title=EurActiv |url=http://www.euractiv.com/en/regional-policy/belgium-makes-place-urban-enterprises-news-500878 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430045610/http://www.euractiv.com/en/regional-policy/belgium-makes-place-urban-enterprises-news-500878 |archive-date=30 April 2011 |access-date=19 March 2011 |work=Belgium makes place for urban enterprises |publisher=EurActiv}}&lt;/ref&gt; 1832 සිට 2002 දක්වා බෙල්ජියමේ මුදල් ඒකකය බෙල්ජියම් ෆ්‍රෑන්ක් විය. බෙල්ජියම 2002 දී යුරෝ වෙත මාරු වූ අතර, පළමු යුරෝ කාසි කට්ටල 1999 දී මුද්‍රණය කරන ලදී. සංසරණය සඳහා නම් කරන ලද සම්මත බෙල්ජියම් යුරෝ කාසිවල රජතුමාගේ ප්‍රතිමූර්තිය පෙන්වයි (පළමු ඇල්බට් රජු II, 2013 පිලිප් රජුගෙන් පසුව).

1970 සිට 1999 දක්වා 18% ක අඩුවීමක් නිරීක්ෂණය කළද, 1999 දී බෙල්ජියම තවමත් යුරෝපීය සංගමය තුළ ඉහළම දුම්රිය ජාල ඝනත්වය කිලෝමීටර 113.8/කිලෝමීටර් 1 000 කි. අනෙක් අතට, 1970-1999 එම කාලය තුළම, මෝටර් රථ ජාලයේ දැවැන්ත වර්ධනයක් (+56%) දක්නට ලැබුණි. 1999 දී, කිලෝමීටර 1000 කට කිලෝමීටර් මෝටර් රථවල ඝනත්වය සහ ජනගහනය 1000 කට කිලෝමීටර් මෝටර් රථවල ඝනත්වය පිළිවෙලින් 55.1 සහ 16.5 ක් වූ අතර එය EU හි මාධ්‍යයන් වන 13.7 සහ 15.9 ට වඩා සැලකිය යුතු ලෙස උසස් විය.&lt;ref name=&quot;panorama&quot;&gt;{{cite book |url=http://www.uni-mannheim.de/edz/pdf/eurostat/02/KS-DA-02-001-EN-N-EN.pdf |title=Panorama of Transport |publisher=Office for Official Publications of the European Communities |year=2003 |isbn=978-92-894-4845-1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807053511/http://www.uni-mannheim.de/edz/pdf/eurostat/02/KS-DA-02-001-EN-N-EN.pdf |archive-date=7 August 2011 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[File:Port_cranes_at_Zeebrügge,_Belgium_2.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Port_cranes_at_Zeebr%C3%BCgge,_Belgium_2.JPG|thumb|සීබ්‍රග් වරාය]]
ජෛව විද්‍යාත්මක සම්පත් දෘෂ්ටිකෝණයකින්, බෙල්ජියමට අඩු දායාදයක් ඇත: බෙල්ජියමේ ජෛව ධාරිතාව 2016 දී ගෝලීය හෙක්ටයාර 0.8 ක් පමණක් එකතු කරයි,&lt;ref name=&quot;footprintdata&quot;&gt;{{cite web |title=Country Trends |url=http://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=255&amp;type=BCpc,EFCpc |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808050235/http://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=255&amp;type=BCpc,EFCpc |archive-date=8 August 2017 |access-date=15 November 2019 |publisher=Global Footprint Network}}&lt;/ref&gt; ලොව පුරා එක් පුද්ගලයෙකුට ලබා ගත හැකි ගෝලීය හෙක්ටයාර 1.6 න් අඩක් පමණ වේ.&lt;ref name=&quot;TcuGH&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Lin|first1=David|last2=Hanscom|first2=Laurel|last3=Murthy|first3=Adeline|last4=Galli|first4=Alessandro|last5=Evans|first5=Mikel|last6=Neill|first6=Evan|last7=Mancini|first7=Maria Serena|last8=Martindill|first8=Jon|last9=Medouar|first9=Fatime-Zahra|last10=Huang|first10=Shiyu|last11=Wackernagel|first11=Mathis|date=2018|title=Ecological Footprint Accounting for Countries: Updates and Results of the National Footprint Accounts, 2012–2018|journal=Resources|language=en|volume=7|issue=3|page=58|bibcode=2018Resou...7...58L|doi=10.3390/resources7030058|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ඊට වෙනස්ව, 2016 දී, බෙල්ජියම් ජාතිකයන් සාමාන්‍යයෙන් ගෝලීය හෙක්ටයාර 6.3 ක ජෛව ධාරිතාවක් භාවිතා කළහ - ඔවුන්ගේ පාරිසරික පරිභෝජනයේ අඩිපාර. මෙයින් අදහස් කරන්නේ ඔවුන්ට බෙල්ජියමේ අඩංගු ජෛව ධාරිතාව මෙන් අට ගුණයක් පමණ අවශ්‍ය බවයි. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, බෙල්ජියම 2016 දී එක් පුද්ගලයෙකුට ගෝලීය හෙක්ටයාර 5.5 ක ජෛව ධාරිතා හිඟයක් පවත්වාගෙන ගියේය.&lt;ref name=&quot;footprintdata&quot; /&gt;

බෙල්ජියම යුරෝපයේ වඩාත්ම තදබදයට ලක් වූ ගමනාගමනය අත්විඳියි. 2010 දී, බ්‍රසල්ස් සහ ඇන්ට්වර්ප් නගරවලට යන මගීන් පිළිවෙලින් වසරකට පැය 65 ක් සහ 64 ක් රථවාහන තදබදයේ ගත කළහ.&lt;ref name=&quot;wxOHJ&quot;&gt;{{cite web |author=Fidler, Stephen |date=3 November 2010 |title=Europe's Top Traffic Jam Capitals |url=https://blogs.wsj.com/brussels/2010/11/03/europes-traffic-jam-capitals/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119085745/http://blogs.wsj.com/brussels/2010/11/03/europes-traffic-jam-capitals/ |archive-date=19 January 2012 |access-date=21 June 2011 |work=The Wall Street Journal}}&lt;/ref&gt; බොහෝ කුඩා යුරෝපීය රටවල මෙන්, ගුවන් මාර්ග ගමනාගමනයෙන් 80% කට වඩා හසුරුවනු ලබන්නේ තනි ගුවන් තොටුපළක් වන බ්‍රසල්ස් ගුවන්තොටුපළ මගිනි. ඇන්ට්වර්ප් සහ සීබ්‍රග් (බෲගස්) වරායන් බෙල්ජියම් සමුද්‍ර ගමනාගමනයෙන් 80% කට වඩා බෙදා ගනී, ඇන්ට්වර්ප් යනු 2000 දී ටොන් 115 988 000 ක දළ බරකින් යුත් භාණ්ඩ හසුරුවන දෙවන යුරෝපීය වරාය වන අතර එය පෙර වසර පහට වඩා 10.9% ක වර්ධනයකි.&lt;ref name=&quot;panorama&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;xrHdp&quot;&gt;Another comparative study on transportation in Belgium: {{cite book |title=OECD environmental performance reviews: Belgium |publisher=OECD |year=2007 |isbn=978-92-64-03111-1}}&lt;/ref&gt; 2016 දී, ඇන්ට්වර්ප් වරාය වසරින් වසර 2.7% ක වර්ධනයකින් පසු ටොන් මිලියන 214 ක් හසුරුවන ලදී.&lt;ref name=&quot;IokZW&quot;&gt;{{cite web |title=Double record for freight volume |url=http://www.portofantwerp.com/en/news/port-antwerp-finishes-2016-growth-27-definitive-figure |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223213915/http://www.portofantwerp.com/en/news/port-antwerp-finishes-2016-growth-27-definitive-figure |archive-date=23 February 2017 |access-date=23 February 2017 |work=port of Antwerp}}&lt;/ref&gt;

ෆ්ලැන්ඩර්ස් සහ වොලෝනියා අතර විශාල ආර්ථික පරතරයක් පවතී. ෆ්ලැන්ඩර්ස් හා සසඳන විට වොලෝනියාව ඓතිහාසික වශයෙන් ධනවත් වූ අතර, බොහෝ දුරට එහි බර කර්මාන්ත හේතුවෙන්, නමුත් දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු වානේ කර්මාන්තයේ පරිහානිය කලාපයේ වේගවත් පරිහානියට හේතු වූ අතර, ෆ්ලැන්ඩර්ස් වේගයෙන් ඉහළ ගියේය. එතැන් සිට, ෆ්ලැන්ඩර්ස් යුරෝපයේ ධනවත්ම කලාප අතර සමෘද්ධිමත් වූ අතර, වොලෝනියාව දුර්වල වෙමින් පවතී. 2007 වන විට, වොලෝනියාවේ විරැකියා අනුපාතය ෆ්ලැන්ඩර්ස් වලට වඩා දෙගුණයකටත් වඩා වැඩිය. දැනටමත් පවතින භාෂා භේදයට අමතරව, ෆ්ලෙමිෂ් සහ වොලූන් අතර ආතතීන්ට මෙම බෙදීම ප්‍රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කර ඇත. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ෆ්ලැන්ඩර්ස් හි නිදහස් හිතවාදී ව්‍යාපාර ඉහළ ජනප්‍රියත්වයක් ලබා ඇත. උදාහරණයක් ලෙස, බෙදුම්වාදී නව ෆ්ලෙමිෂ් සන්ධානය (N-VA) පක්ෂය බෙල්ජියමේ විශාලතම පක්ෂයයි.&lt;ref name=&quot;Crisis&quot;&gt;{{cite web |title=The Belgian Crisis |url=https://sites.google.com/site/thebelgiancrisis/the-crisis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160911185958/https://sites.google.com/site/thebelgiancrisis/the-crisis |archive-date=11 September 2016 |access-date=5 June 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Divided&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/belgium-a-nation-divided-765752.html|title=Belgium: A nation divided|author=John Lichfield|work=Independent|access-date=5 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160531090436/http://www.independent.co.uk/news/world/europe/belgium-a-nation-divided-765752.html|archive-date=31 May 2016|year=2007|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;google&quot;&gt;{{cite book |author=Cook, B.A. |url=https://books.google.com/books?id=p9gGAU3InGUC&amp;pg=PA139 |title=Belgium: A History |date=2002 |publisher=Peter Lang |isbn=978-0-8204-5824-3 |page=139 |access-date=6 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240518143714/https://books.google.com/books?id=p9gGAU3InGUC&amp;pg=PA139#v=onepage&amp;q&amp;f=false |archive-date=18 May 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
=== විද්‍යාව සහ තාක්ෂණය ===
[[File:Mercator.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mercator.jpg|thumb|ජෙරාඩස් මර්කේටර්]]
රටේ ඉතිහාසය පුරාම විද්‍යාවේ සහ තාක්ෂණයේ දියුණුවට දායකත්වයක් ලැබී ඇත. 16 වන සියවසේ බටහිර යුරෝපයේ මුල් නූතන සමෘද්ධිය අතරට සිතියම් ශිල්පී ජෙරාඩස් මර්කේටර්, ව්‍යුහ විද්‍යාඥ ඇන්ඩ්‍රියාස් වෙසාලියස්, ශාක විද්‍යාඥ රෙම්බර්ට් ඩොඩොන්ස්&lt;ref name=&quot;dQGxf&quot;&gt;{{cite web |date=20 December 2005 |title=Rembert Dodoens: iets over zijn leven en werk—Dodoens' werken |url=http://plantaardigheden.nl/dodoens/over_dodoens/leven_en_werk.htm#dodoens |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070610070835/http://www.plantaardigheden.nl/dodoens/over_dodoens/leven_en_werk.htm |archive-date=10 June 2007 |access-date=17 May 2007 |work=Plantaardigheden—Project Rembert Dodoens (Rembertus Dodonaeus) |publisher=Stichting Kruidenhoeve/Plantaardigheden |location=Balkbrug |language=nl |quote=het Cruijdeboeck, dat in 1554 verscheen. Dit meesterwerk was na de bijbel in die tijd het meest vertaalde boek. Het werd gedurende meer dan een eeuw steeds weer heruitgegeven en gedurende meer dan twee eeuwen was het het meest gebruikte handboek over kruiden in West-Europa. Het is een werk van wereldfaam en grote wetenschappelijke waarde. De nieuwe gedachten die Dodoens erin neerlegde, werden de bouwstenen voor de botanici en medici van latere generaties. ''(...&amp;nbsp;the Cruijdeboeck, published in 1554. This masterpiece was, after the Bible, the most translated book in that time. It continued to be republished for more than a century and for more than two centuries it was the mostly used referential about herbs. It is a work with world fame and great scientific value. The new thoughts written down by Dodoens, became the building bricks for botanists and physicians of later generations.)''}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kXPyM&quot;&gt;{{cite web |last1=O'Connor |first1=J. J. |last2=Robertson |first2=E. F. |year=2004 |title=Simon Stevin |url=http://www-groups.dcs.st-andrews.ac.uk/~history/Biographies/Stevin.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609192011/http://www-groups.dcs.st-andrews.ac.uk/~history/Biographies/Stevin.html |archive-date=9 June 2007 |access-date=11 May 2007 |website=MacTutor History of Mathematics |publisher=School of Mathematics and Statistics, University of St Andrews, Scotland |quote=Although he did not invent decimals (they had been used by the Arabs and the Chinese long before Stevin's time) he did introduce their use in mathematics in Europe.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hV1er&quot;&gt;{{cite journal|last1=De Broe|first1=Marc E.|last2=De Weerdt|first2=Dirk L.|last3=Ysebaert|first3=Dirk K.|last4=Vercauteren|first4=Sven R.|last5=De Greef|first5=Kathleen E.|last6=De Broe|first6=Luc C.|year=1999|title=Abstract (*)|url=https://archive.org/details/american-journal-of-nephrology_1999_19_2/page/282|journal=American Journal of Nephrology|volume=19|issue=2|pages=282–289|doi=10.1159/000013462|pmid=10213829|quote=The importance of A. Vesalius' publication'' 'de humani corporis fabrica libri septem' ''cannot be overestimated.|doi-access=free}} (*) Free abstract for pay-per-view article by{{cite journal|last1=De Broe|first1=Marc E.|last2=De Weerdt|first2=Dirk L.|last3=Ysebaert|first3=Dirk K.|last4=Vercauteren|first4=Sven R.|last5=De Greef|first5=Kathleen E.|last6=De Broe|first6=Luc C.|year=1999|title=The Low Countries – 16th/17th century|url=https://archive.org/details/american-journal-of-nephrology_1999_19_2/page/282|journal=American Journal of Nephrology|volume=19|issue=2|pages=282–9|doi=10.1159/000013462|pmid=10213829|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vjZwZ&quot;&gt;{{cite web |author=Midbon, Mark |date=24 March 2000 |title='A Day Without Yesterday': Georges Lemaitre &amp; the Big Bang |url=http://www.catholiceducation.org/articles/science/sc0022.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070706021420/http://www.catholiceducation.org/articles/science/sc0022.html |archive-date=6 July 2007 |access-date=7 June 2007 |publisher=[[Commonweal (magazine)|Commonweal]], republished: Catholic Education Resource Center (CERC) |pages=18–19}}&lt;/ref&gt; සහ ගණිතඥ සයිමන් ස්ටෙවින් යන අය වඩාත් බලගතු විද්‍යාඥයින් අතර වූහ.&lt;ref name=&quot;jnhYL&quot;&gt;{{cite book |author=Carson, Patricia |title=The Fair Face of Flanders |url=https://archive.org/details/fairfaceofflande0000patr |publisher=Lannoo Uitgeverij |year=1969 |isbn=978-90-209-4385-6 |page=[https://archive.org/details/fairfaceofflande0000patr/page/136 136]}}&lt;/ref&gt;

රසායන විද්‍යාඥ අර්නස්ට් සොල්වේ&lt;ref name=&quot;zHHZT&quot;&gt;{{cite book |author=Day, Lance |url=https://archive.org/details/isbn_9780415060424 |title=Biographical Dictionary of the History of Technology |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-0-203-02829-2 |editor1=Lance Day |page=1135 |editor2=Ian McNeil |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; සහ ඉංජිනේරු සෙනෝබ් ග්‍රෑම් (එකෝල් කර්මාන්ත ඩි ලීජ්)&lt;ref name=&quot;ec0kr&quot;&gt;{{cite book |author=Woodward, Gordon |url=https://archive.org/details/isbn_9780415060424 |title=Biographical Dictionary of the History of Technology |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-0-203-02829-2 |editor1=Lance Day |page=[https://archive.org/details/isbn_9780415060424/page/523 523] |editor2=Ian McNeil |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; 1860 ගණන්වල පිළිවෙලින් සොල්වේ ක්‍රියාවලියට සහ ග්‍රෑම් ඩයිනමෝවට ඔවුන්ගේ නම් ලබා දුන්හ. බේකලයිට් 1907-1909 දී ලියෝ බේක්ලන්ඩ් විසින් සංවර්ධනය කරන ලදී. අර්නස්ට් සොල්වේ ප්‍රධාන දානපතියෙකු ලෙසද කටයුතු කළ අතර සොල්වේ සමාජ විද්‍යා ආයතනය, සොල්වේ බ්‍රසල්ස් ආර්ථික විද්‍යා හා කළමනාකරණ පාසල සහ භෞතික විද්‍යාව හා රසායන විද්‍යාව සඳහා වූ ජාත්‍යන්තර සොල්වේ ආයතන සඳහා ඔහුගේ නම ලබා දුන්නේය. ඒවා දැන් බෲක්සෙල්ස් විශ්ව විද්‍යාලයේ කොටසක් වේ. 1911 දී, ඔහු ක්වොන්ටම් භෞතික විද්‍යාවේ සහ රසායන විද්‍යාවේ පරිණාමය කෙරෙහි ගැඹුරු බලපෑමක් ඇති කර ඇති භෞතික විද්‍යාව හා රසායන විද්‍යාව පිළිබඳ සොල්වේ සම්මන්ත්‍රණ මාලාවක් ආරම්භ කළේය.&lt;ref name=&quot;VJ9RO&quot;&gt;{{cite book |author=Larsson, Ulf |title=Cultures of Creativity: the Centennial Exhibition of the Nobel Prize |url=https://archive.org/details/culturesofcreati0000unse |publisher=Science History Publications |year=2001 |isbn=978-0-88135-288-7 |page=[https://archive.org/details/culturesofcreati0000unse/page/211 211]}}&lt;/ref&gt; 1927 දී විශ්වයේ ආරම්භය පිළිබඳ මහා පිපිරුම් න්‍යාය යෝජනා කිරීමේ ගෞරවය හිමි බෙල්ජියම් ජාතික මොන්සිග්නෝර් ජෝර්ජස් ලෙමයිට්‍රේ (ලූවේන් කතෝලික විශ්ව විද්‍යාලය) මූලික විද්‍යාවට විශාල දායකත්වයක් ලබා දුන්නේය.&lt;ref name=&quot;Eq42c&quot;&gt;{{cite web |year=2000 |title=Georges Lemaître, Father of the Big Bang |url=http://www.amnh.org/education/resources/rfl/web/essaybooks/cosmic/p_lemaitre.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117044852/http://www.amnh.org/education/resources/rfl/web/essaybooks/cosmic/p_lemaitre.html |archive-date=17 January 2013 |access-date=9 December 2010 |publisher=[[American Museum of Natural History]]}}&lt;/ref&gt;

බෙල්ජියම් ජාතිකයින්ට කායික විද්‍යාව හෝ වෛද්‍ය විද්‍යාව පිළිබඳ නොබෙල් ත්‍යාග තුනක් පිරිනමන ලදී. ජූල්ස් බෝර්ඩෙට් (යුනිවර්සිටි ලිබ්රේ ඩි බෲක්සෙල්ස්) 1919 දී, කෝර්නයිල් හේමන්ස් (යුනිවර්සිටි ගෙන්ට්) 1938 දී සහ ඇල්බට් ක්ලෝඩ් (යුනිවර්සිටි ලිබ්රේ ඩි බෲක්සෙල්ස්) 1974 දී ක්‍රිස්ටියන් ඩි ඩූව් (යුනිවර්සිටි කැතොලික් ඩි ලුවෙන්) සමඟ එක්ව.  ෆ්‍රැන්කොයිස් එන්ග්ලර්ට් (යුනිවර්සිටි ලිබ්රේ ඩි බෲක්සෙල්ස්) ට 2013 දී භෞතික විද්‍යාව පිළිබඳ නොබෙල් ත්‍යාගය පිරිනමන ලදී. ඉල්යා ප්‍රිගොජින් (යුනිවර්සිටි ලිබ්රේ ඩි බෲක්සෙල්ස්) රසායන විද්‍යාව සඳහා නොබෙල් ත්‍යාගය පිරිනමන ලදී.&lt;ref name=&quot;dXPik&quot;&gt;{{cite web |title=The Nobel Prize in Chemistry 1977 |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1977/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203102528/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1977/ |archive-date=3 December 2010 |access-date=9 December 2010 |publisher=Nobelprize.org}}&lt;/ref&gt; බෙල්ජියම් ගණිතඥයන් දෙදෙනෙකුට ෆීල්ඩ්ස් පදක්කම පිරිනමා ඇත: 1978 දී පියරේ ඩෙලිග්නේ සහ 1994 දී ජීන් බෝර්ගේන්.&lt;ref name=&quot;AdIxU&quot;&gt;{{MacTutor Biography|id=Deligne|title=Pierre Deligne}} (Retrieved 10 November 2011)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;zjTQ6&quot;&gt;{{MacTutor Biography|id=Bourgain|title=Jean Bourgain}} (Retrieved 10 November 2011)&lt;/ref&gt; 2024 දී ගෝලීය නවෝත්පාදන දර්ශකයේ බෙල්ජියම 24 වන ස්ථානයට පත් වූ අතර,&lt;ref&gt;{{Cite book |author=[[World Intellectual Property Organization]] |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2024/en/ |title=Global Innovation Index 2024: Unlocking the Promise of Social Entrepreneurship |publisher=World Intellectual Property Organization |year=2024 |isbn=978-92-805-3681-2 |page=18 |language=en |doi=10.34667/tind.50062 |access-date=2024-10-06}}&lt;/ref&gt; එහි ශ්‍රේණිගත කිරීම 2025 දර්ශකයේ 21 වන ස්ථානයට ඉදිරියට ගියේය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Belgium ranking in the Global Innovation Index 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/belgium |access-date=2025-10-22 |website=www.wipo.int |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[World Intellectual Property Organization]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17}}&lt;/ref&gt;

== සටහන් ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot; /&gt;

== යොමු කිරීම් ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>sh3pzp7nxa9p4pqrf8rcza7rvu9rjdb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ලෙවී දේහ සහිත ඩිමෙන්ෂියාව</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194280</id>
    <revision>
      <id>802478</id>
      <parentid>790822</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T21:22:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16892" sha1="nf11enaesflodfps4w8qd6s7pwf2m17" xml:space="preserve">{{short description|ක්‍රමික ඩිමෙන්ෂියා ප්‍රභේදය}}
{{cs1 config|name-list-style=vanc}}
{{Redirect|DLB|}}
{{Distinguish|text = [[ලෙවී දේහ ඩිමෙන්ෂියාව]], මෙයට [[පාකින්සන් රෝග ඩිමෙන්ෂියාව]] සහ ලෙවී දේහ සහිත ඩිමෙන්ෂියාව අයත් ය}}
{{use mdy dates|date=May 2020}}&lt;!--

FOR CONSISTENCY IN CITATION FORMATTING, see https://citation-template-filling.toolforge.org/cgi-bin/index.cgi

--&gt;
{{Infobox medical condition (new)
| name          = ලෙවී දේහ සහිත ඩිමෙන්ෂියාව
| image         = Lewy body in the substantia nigra from a person with Parkinson's disease.jpg
| alt           = See caption.
| caption       = [[සබ්ස්ටන්ෂියා නයිග්‍රා]] කලාපයේ සහිත ස්නායු සෛලයක ඇති [[ලෙවී දේහ]]යක [[ආලෝක අන්වීක්ෂරේඛය|අන්වීක්ෂ රූපයක්]] (ඊතලය ආසන්නයේ). පරිමාණ රේඛාව 20{{nbsp}}[[මයික්‍රොමීටර|μm]].
| field         = [[ස්නායුවේදය]], [[මනෝචිකිත්සාව]]
| synonyms      = විසිරි ලෙවී දේහ රෝගය, ලෙවී දේහ නිසා ඇතිවන ඩිමෙන්ෂියාව
| symptoms      = [[ඩිමෙන්ෂියාව]], [[REM sleep behavior disorder|REM නින්දේ ඇතිවන අසාමාන්‍ය හැසිරීම්]], අවධානයේ ඇතිවන උච්චාවචනයන්, [[hallucination#Visual|දෘශ්‍ය මායාවන්]], [[පාකින්සෝනියානුභාවය]]&lt;ref name=McKeithConsensus2017Table1&gt;{{Harvnb|McKeith|Boeve|Dickson|Halliday|2017|loc  =[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5496518/table/T1/ Table 1, p. 90.]}}&lt;/ref&gt;
| complications = 
| onset         =වයස 50න් පසුව,&lt;ref name= NINDS2025/&gt; median 76{{sfn|Hershey|Coleman-Jackson|2019|p= 309}}
| duration      = දීර්ඝ කාලීන&lt;ref name=NINDS2025&gt;{{cite web |title= Lewy body dementia |publisher= National Institute of Neurological Disorders and Stroke |url= https://www.ninds.nih.gov/health-information/disorders/lewy-body-dementia |access-date= July 16, 2025 |date= January 31, 2025 }}&lt;/ref&gt;
| causes        = නොදනී&lt;ref name=NINDS2025/&gt;
| risks         = 
| diagnosis     = රෝග ලක්ෂණ සහ [[ජෛව සලකුණු]]&lt;ref name=McKeithConsensus2017Table1/&gt;
| differential  = [[ඇල්ෂයිමර් රෝගය]], [[පාකින්සන් රෝග ඩිමෙන්ෂියාව]], ඇතැම් [[මානසික රෝග]], [[වාහිනී ඩිමෙන්ෂියාව]]{{sfn|Gomperts|2016|p= 437}}
| prevention    = 
| treatment     = 
| medication    = [[ඩොනෙපෙසිල්]], [[‍රිවාස්ටිග්මයින්]] සහ [[මෙමැන්ටීන්]];{{sfn|Watts|Storr|Barr|Rajkumar|2022|p=206}} [[මෙලටොනින්]]{{sfn|Taylor|McKeith|Burn|Boeve|2020|loc= sec. &quot;Sleep disturbances&quot;}}
| prognosis     = විචල්‍ය වේ; සාමාන්‍ය ආයු අපේක්ෂාව රෝග නිර්ණය කොට වසර හතරකි{{sfn|Armstrong|2021|loc= sec. &quot;Progression&quot;}}
| frequency     = වයස 65ට වැඩි අයගෙන් 0.4%{{sfn|Levin|Kurz|Arzberger|Giese|2016|p= 62}}
| deaths        = 
}}

'''ලෙවී දේහ සහිත ඩිමෙන්ෂියාව''' ('''DLB''') යනු නින්ද, හැසිරීම, [[ප්‍රජානනය (ප්‍රජානනය පිළිබඳ හැඳින් වීමක් )|චින්තනය]], චලනය සහ ස්වයංක්‍රීය ශාරීරික ක්‍රියාකාරකම්වල වෙනස්කම් සමඟ ඇති වන ඩිමෙන්ෂියාවකි.&lt;ref name=&quot;Taylor2020&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Taylor JP, McKeith IG, Burn DJ, et al|title=New evidence on the management of Lewy body dementia|journal=Lancet Neurol|volume=19|issue=2|pages=157–69|date=February 2020|pmid=31519472|doi=10.1016/S1474-4422(19)30153-X|pmc=7017451|type=Review}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFTaylorMcKeithBurn2020&quot;&gt;Taylor JP, McKeith IG, Burn DJ, et&amp;nbsp;al. (February 2020). &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; මතක ශක්තිය නැතිවීම සැමවිටම මුල් රෝග ලක්ෂණයක් නොවේ.&lt;ref name=&quot;Tousi2017&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Tousi B|title=Diagnosis and management of cognitive and behavioral changes in dementia with Lewy bodies|journal=Curr Treat Options Neurol|volume=19|issue=11|page=42|date=October 2017|pmid=28990131|doi=10.1007/s11940-017-0478-x|type=Review}}&lt;/ref&gt; කාලයත් සමඟ රෝගය නරක අතට හැරෙන අතර සාමාන්‍යයෙන් රෝග විනිශ්චය කරනු ලබන්නේ සංජානන පරිහානිය සාමාන්‍ය දෛනික ක්‍රියාකාරිත්වයට බාධා කරන විටය.&lt;ref name=&quot;McKeithConsensus2017&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=[[Ian G. McKeith|McKeith IG]], Boeve BF, Dickson DW, ''et al.''|title=Diagnosis and management of dementia with Lewy bodies: Fourth consensus report of the DLB Consortium|journal=Neurology|volume=89|issue=1|pages=88–100|date=July 2017|pmid=28592453|pmc=5496518|doi=10.1212/WNL.0000000000004058|type=Review}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFMcKeithBoeveDickson2017&quot;&gt;[[Ian G. McKeith|McKeith IG]], Boeve BF, Dickson DW, et&amp;nbsp;al. (July 2017). &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;  [[මයෝකාඩියම|හෘද]] ක්‍රියාකාරිත්වය සහ ආමාශ ආන්ත්‍රික ක්‍රියාකාරිත්වයේ සෑම මට්ටමකටම - සැපීමේ සිට මළපහ කිරීම දක්වා - බලපෑම් ඇති විය හැකි අතර, මලබද්ධය වඩාත් පොදු රෝග ලක්ෂණ වලින් එකකි.&lt;ref name=&quot;Taylor2020&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Palma2018&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Palma JA, Kaufmann H|title=Treatment of autonomic dysfunction in Parkinson disease and other synucleinopathies|journal=Mov Disord|volume=33|issue=3|pages=372–90|date=March 2018|pmid=29508455|pmc=5844369|doi=10.1002/mds.27344|type=Review}}&lt;/ref&gt; සිටගෙන සිටියදීත් අඩු රුධිර පීඩනය ඇති විය හැක.&lt;ref name=&quot;Taylor2020&quot; /&gt; එය හැසිරීමට බලපෑ හැකිය; [[මානසික අවපීඩනය (මනෝභාවය)|මානසික අවපීඩනය]] සහ උනන්දුව නොමැතිකම වැනි මනෝභාවයේ වෙනස්කම් බහුලව දක්නට ලැබේ.&lt;ref name=&quot;McKeithConsensus2017&quot; /&gt;

නිශ්චිත හේතුව නොදන්නා නමුත්,&lt;ref name=&quot;NINDS2019&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Dementia with Lewy bodies information page|publisher=National Institute of Neurological Disorders and Stroke|url=https://www.ninds.nih.gov/Disorders/All-Disorders/Dementia-Lewy-Bodies-Information-Page|access-date=March 18, 2020|date=March 27, 2019|archive-date=June 10, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610102946/https://www.ninds.nih.gov/Disorders/All-Disorders/Dementia-Lewy-Bodies-Information-Page|url-status=live}}&lt;/ref&gt; රෝගී මොළයේ ස්නායු සෛල තුළ ප්‍රෝටීන් අසාමාන්‍ය ලෙස පොකුරු ලෙස පැතිරීම මෙයට ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;Walker2015&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Walker Z, Possin KL, Boeve BF, Aarsland D|title=Lewy body dementias|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_the-lancet_october-24-30-2015_386_10004/page/1683|journal=Lancet|volume=386|issue=10004|pages=1683–97|date=October 2015|pmid=26595642|pmc=5792067|doi=10.1016/S0140-6736(15)00462-6|type=Review}}&lt;/ref&gt; බොහෝ දෙනෙකුට බලපෑමට ලක් වූ පවුලක් නොමැත, නමුත් ඉඳහිට එය පවුලක් තුළද සිදු වේ.&lt;ref name=&quot;NINDS2019&quot; /&gt; ලෙවී දේහ  (1912 දී ෆ්‍රෙඩ්රික් ලෙවී විසින් සොයා ගන්නා ලදී)  සහ ලෙවී නියුරයිට් ලෙස හඳුන්වන මෙම ගැටිති මධ්‍යම ස්නායු පද්ධතියට සහ ස්වයංක්‍රීය ස්නායු පද්ධතියට බලපායි.&lt;ref name=&quot;Lin2019&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Lin YW, Truong D|title=Diffuse Lewy body disease|journal=J. Neurol. Sci.|volume=399|issue=|pages=144–50|date=April 2019|pmid=30807982|doi=10.1016/j.jns.2019.02.021|type=Review}}&lt;/ref&gt; REM නින්දේ හැසිරීම් ආබාධය (RBD) - සාමාන්‍යයෙන් REM නින්දේදී සිදුවන මාංශ පේශි අඩපණ වීම   නැති වී ඔවුන්ගේ සිහිනවල පෙනෙන දෑ නින්දෙන් සිදුකරන්නට උත්සාහ කිරීම - මූලික ලක්ෂණයකි.&lt;ref name=&quot;McKeithConsensus2017&quot; /&gt; අනෙකුත් රෝග ලක්ෂණ වලට වසර ගණනාවකට හෝ දශක ගණනාවකට පෙර RBD මතුවිය හැක.&lt;ref name=&quot;McKeithConsensus2017&quot; /&gt; අනෙකුත් මූලික ලක්ෂණ වන්නේ දෘශ්‍ය මායාවන්, අවධානය හෝ අවදියෙන් සිටීමේ කැපී පෙනෙන උච්චාවචනයන් සහ පාකින්සෝනියානුභාවය ( චලනය මන්දගාමී වීම, ඇවිදීමේ අපහසුතාව හෝ දෘඩතාව ) ය.&lt;ref name=&quot;McKeithConsensus2017&quot; /&gt; රෝග ලක්ෂණ කිහිපයක් පවතී නම් හෝ ජෛව සලකුණු තිබේ නම් අනුමාන රෝග විනිශ්චයක් කළ හැකිය; රෝග විනිශ්චය කටයුතු සඳහා [[රුධිර පරීක්‍ෂණ|රුධිර පරීක්ෂණ]], ස්නායු මනෝවිද්‍යාත්මක පරීක්ෂණ, [[Medical imaging|ප්‍රතිබිම්භකරණය]] සහ නිද්‍රා අධ්‍යයනයන් ඇතුළත් විය හැකිය.&lt;ref name=&quot;McKeithConsensus2017&quot; /&gt; නිශ්චිත රෝග විනිශ්චයක් සඳහා සාමාන්‍යයෙන් මරණ පරීක්ෂණයක් අවශ්‍ය වේ.&lt;ref name=&quot;McKeithConsensus2017&quot; /&gt;  පාකින්සන් රෝග ඩිමෙන්ශියාව සහ  DLB යනු ලෙවී දේහ ඩිමෙන්ශියා ආකාර දෙකෙන් එකකි.&lt;ref name=&quot;Taylor2020&quot; /&gt;

රෝගය වර්ධනය වීම නැවැත්වීමට නිශ්චුත ප්‍රතිකාරයක් හෝ ඖෂධයක් නොමැත,&lt;ref name=&quot;Yamada2020&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Yamada M, Komatsu J, Nakamura K, et al|title=Diagnostic Criteria for Dementia with Lewy Bodies: Updates and Future Directions|journal=J Mov Disord|volume=13|issue=1|pages=1–10|date=January 2020|pmid=31694357|pmc=6987529|doi=10.14802/jmd.19052|quote=DLB diagnoses are often missed.}}&lt;/ref&gt; සහ DLB හි අවසාන අදියරවල සිටින පුද්ගලයින්ට තමන් ගැන සැලකිලිමත් වීමට නොහැකි විය හැකිය.&lt;ref name=&quot;NIH2018Bas&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=What is Lewy body dementia?|url=https://www.nia.nih.gov/alzheimers/publication/lewy-body-dementia/basics-lewy-body-dementia|website=National Institute on Aging|publisher=US National Institutes of Health|access-date=March 18, 2020|date=June 27, 2018|archive-date=October 6, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161006063420/https://www.nia.nih.gov/alzheimers/publication/lewy-body-dementia/basics-lewy-body-dementia|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ප්‍රතිකාර මගින් රෝග ලක්ෂණ කිහිපයක් සමනය කිරීම සහ රැකබලා ගන්නන් මත පැටවෙන බර අඩු කිරීම අරමුණු කර ඇත.&lt;ref name=&quot;Taylor2020&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;StLouisNov2017&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=St Louis EK, Boeve BF|title=REM sleep behavior disorder: Diagnosis, clinical implications, and future directions|journal=Mayo Clin Proc|volume=92|issue=11|pages=1723–36|date=November 2017|pmid=29101940|pmc=6095693|doi=10.1016/j.mayocp.2017.09.007|type=Review|url=http://www.mayoclinicproceedings.org/article/S0025-6196(17)30688-2/fulltext|access-date=July 21, 2020|archive-date=July 20, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210720105427/https://www.mayoclinicproceedings.org/article/S0025-6196%2817%2930688-2/fulltext|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ඩොනෙපෙසිල් සහ රිවස්ටිග්මයින් වැනි ඖෂධ සංජානනය සහ සමස්ත ක්‍රියාකාරිත්වය වැඩි දියුණු කිරීම සඳහා ඵලදායී වන අතර, නින්ද ආශ්‍රිත රෝග ලක්ෂණ සඳහා මෙලටොනින් භාවිතා කළ හැකිය.  DLB ඇති පුද්ගලයින්ගෙන් අඩකට ආසන්න පිරිසකට දරුණු හා ජීවිතයට තර්ජනයක් වන ප්‍රතික්‍රියා සිදුවිය හැකි බැවින්,  දෘශ්‍ය මායාවන් සඳහා පවා ප්‍රති-මනෝ නාශක ඖෂධ සාමාන්‍යයෙන් ලබාදෙනු නොලැබේ.  විවිධ රෝග ලක්ෂණ කළමනාකරණය කිරීම අභියෝගාත්මක ය, මන්ද එයට බහුවිධ විශේෂඥතා සහ රැකබලා ගන්නන්ගේ අධ්‍යාපනය ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;Tahami2019&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Tahami Monfared AA, Meier G, Perry R, Joe D|title=Burden of disease and durrent management of dementia with Lewy bodies: a literature review|journal=Neurol Ther|volume=8|issue=2|pages=289–305|date=December 2019|pmid=31512165|pmc=6858913|doi=10.1007/s40120-019-00154-7|type=Review}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Taylor2020&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;McKeithConsensus2017&quot; /&gt;

DLB යනු ඩිමෙන්ශියා රෝගයේ සුලබ ආකාරයකි,  නමුත් බලපෑමට ලක් වූ පුද්ගලයින් සංඛ්‍යාව නිවැරදිව නොදනී   සහ බොහෝ රෝග විනිශ්චයන් මග හැරී ඇත.&lt;ref name=&quot;Armstrong2019&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Armstrong MJ|title=Lewy Body Dementias|journal=Continuum (Minneap Minn)|volume=25|issue=1|pages=128–46|date=February 2019|pmid=30707190|doi=10.1212/CON.0000000000000685|type=Review}}&lt;/ref&gt; එය සාමාන්‍යයෙන් ආරම්භ වන්නේ වයස අවුරුදු පනහෙන් පසුව ය.   රෝගය ඇති පුද්ගලයින් රෝග විනිශ්චය කිරීමෙන් පසු වසර අටක් පමණ ජීවත් විය හැක.&lt;ref name=&quot;NINDS2019&quot; /&gt; මෙම රෝගය මුලින්ම විස්තර කළේ 1976 දී කෙන්ජි කොසාකා විසිනි.&lt;ref name=&quot;Weil2017&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Weil RS, Lashley TL, Bras J, Schrag AE, Schott JM|title=Current concepts and controversies in the pathogenesis of Parkinson's disease dementia and dementia with Lewy bodies|journal=F1000Res|volume=6|page=1604|date=2017|pmid=28928962|pmc=5580419|doi=10.12688/f1000research.11725.1|type=Review}}&lt;/ref&gt;

== ආශ්‍රේයයන් ==
&lt;references /&gt;
[[ප්‍රවර්ගය:Translated from MDWiki]]
[[ප්‍රවර්ගය:රෝග]]</text>
      <sha1>nf11enaesflodfps4w8qd6s7pwf2m17</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>මෙට්ෆෝමින්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194306</id>
    <revision>
      <id>802502</id>
      <parentid>798375</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T22:15:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14170" sha1="gq87hs7hrykye6atumc27dnupuyzcj7" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව බෙහෙත්
|drug_name        =මෙට්ෆෝමින්
|image            =Metformin.svg
|width            =
|alt              =
|image2           =Metformin-from-xtal-3D-balls.png
|width2           =
|alt2             =
|caption          =
|type             =&lt;!-- empty --&gt;

&lt;!-- Names --&gt;
|tradename        =ෆෝර්ටමෙට්, ග්ලූකෝෆාජ්, ග්ලූමෙට්සා, [[#Formulations|වෙනත්]]
|synonyms         =''N'',''N''-dimethylbiguanide&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Sirtori CR, Franceschini G, Galli-Kienle M, Cighetti G, Galli G, Bondioli A, Conti F | title = Disposition of metformin (N,N-dimethylbiguanide) in man | url = https://archive.org/details/sim_clinical-pharmacology-and-therapeutics_1978-12_24_6/page/683 | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 24 | issue = 6 | pages = 683–93 | date = December 1978 | pmid = 710026 | doi = 10.1002/cpt1978246683 }}&lt;/ref&gt;
|IUPAC_name       =''N'',''N''-Dimethylimidodicarbonimidic diamide

&lt;!-- Clinical data --&gt;
|pregnancy_AU     =C
|pregnancy_US     =N
|pregnancy_category=
|routes_of_administration=[[මුඛ ඖෂධ භාවිතය|මුඛය හරහා]]
|Drugs.com        ={{drugs.com|monograph|metformin-hydrochloride}}
|MedlinePlus      =a696005

&lt;!-- Legal data --&gt;
|legal_AU         =S4
|legal_CA         =Rx-only
|legal_UN         =&lt;!-- N I, II, III, IV / P I, II, III, IV--&gt;
|legal_UK         =POM
|legal_US         =Rx-only
|legal_status     =&lt;!--For countries not listed above--&gt;
|DailyMedID       =Metformin
|licence_US       =Metformin
|licence_EU       =Yes

&lt;!-- Pharmacokinetic data --&gt;
|bioavailability  =50–60%&lt;ref name = D95&gt;{{cite journal | vauthors = Dunn CJ, Peters DH | title = Metformin. A review of its pharmacological properties and therapeutic use in non-insulin-dependent diabetes mellitus | journal = Drugs | volume = 49 | issue = 5 | pages = 721–49 | date = May 1995 | pmid = 7601013 | doi = 10.2165/00003495-199549050-00007 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=D03&gt;{{cite journal | vauthors = Hundal RS, Inzucchi SE | title = Metformin: new understandings, new uses | journal = Drugs | volume = 63 | issue = 18 | pages = 1879–94 | year = 2003 | pmid = 12930161 | doi = 10.2165/00003495-200363180-00001 }}&lt;/ref&gt;
|protein_bound    =අවම&lt;ref name = D95 /&gt;
|metabolism       =අක්මාවෙන් නොවේ&lt;ref name = D95 /&gt;
|elimination_half-life=4–8.7 පැය&lt;ref name = D95 /&gt;
|excretion        =මූත්‍ර (90%)&lt;ref name = D95 /&gt;

&lt;!-- Chemical and physical data --&gt;
|C                =4
|H                =11
|N                =5
|smiles           =CN(C)C(=N)N=C(N)N
|StdInChI         =1S/C4H11N5/c1-9(2)4(7)8-3(5)6/h1-2H3,(H5,5,6,7,8)
|StdInChI_comment =
|StdInChIKey      =XZWYZXLIPXDOLR-UHFFFAOYSA-N
|StdInChIKey_Ref  ={{stdinchicite|correct|chemspider}}
|density          =1.3±0.1&lt;ref name=&quot;chemsrc&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.chemsrc.com/en/cas/657-24-9_889579.html|title=metformin_msds|access-date=2 August 2020|archive-date=12 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170612212251/http://www.chemsrc.com/en/cas/657-24-9_889579.html|url-status=live}} {{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://www.chemsrc.com/en/cas/657-24-9_889579.html |access-date=18 May 2026 |archive-date=12 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170612212251/http://www.chemsrc.com/en/cas/657-24-9_889579.html }}&lt;/ref&gt;
|melting_point    =
|melting_high     =
|melting_notes    =
|boiling_point    =
|boiling_notes    =
|solubility       =
|specific_rotation=
}}
'''ග්ලූකෝෆේජ්''' යන වෙළඳ නාමය යටතේ අලෙවි කරන '''මෙට්ෆෝමින්''', දෙවන වර්ගයේ දියවැඩියාවට ප්‍රතිකාර කිරීම සඳහා [[චිකිත්සාව|පළමු පෙළ]] ඖෂධයකි,&lt;ref name=&quot;AHFS2016&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Metformin Hydrochloride|url=https://www.drugs.com/monograph/metformin-hydrochloride.html|publisher=The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=2 January 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161224162245/https://www.drugs.com/monograph/metformin-hydrochloride.html|archive-date=24 December 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ann2016&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Maruthur NM, Tseng E, Hutfless S, Wilson LM, Suarez-Cuervo C, Berger Z, Chu Y, Iyoha E, Segal JB, Bolen S|title=Diabetes Medications as Monotherapy or Metformin-Based Combination Therapy for Type 2 Diabetes: A Systematic Review and Meta-analysis|journal=Annals of Internal Medicine|volume=164|issue=11|pages=740–51|date=June 2016|pmid=27088241|doi=10.7326/M15-2650}}&lt;/ref&gt; විශේෂයෙන් අධික බර ඇති පුද්ගලයින් සඳහා.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත|title=Clinical Obesity|date=2008|publisher=John Wiley &amp; Sons|location=Oxford|isbn=978-0-470-98708-7|page=262|edition=2nd|url=https://books.google.com/books?id=qGVnItPoPCYC&amp;pg=PA262|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908185309/https://books.google.com/books?id=qGVnItPoPCYC&amp;pg=PA262|archive-date=2017-09-08}}&lt;/ref&gt; එය බහු කෝෂ්ඨ ඩිම්බකෝෂ සින්ඩ්‍රෝමයට ප්‍රතිකාර කිරීමේදී ද භාවිතා වේ.&lt;ref name=&quot;AHFS2016&quot; /&gt; එය බර වැඩිවීම සමඟ සම්බන්ධ නොවේ.&lt;ref name=&quot;Pres2014&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=|title=Type 2 diabetes and metformin. First choice for monotherapy: weak evidence of efficacy but well-known and acceptable adverse effects|journal=Prescrire International|volume=23|issue=154|pages=269–72|date=November 2014|pmid=25954799}}&lt;/ref&gt; එය මුඛයෙන් ගනු ලැබේ.&lt;ref name=&quot;AHFS2016&quot; /&gt;

මෙට්ෆෝමින් සාමාන්‍යයෙන් හොඳින් ශරීරයට ඔරොත්තු දේ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|vauthors=Triggle CR, Ding H|title=Metformin is not just an antihyperglycaemic drug but also has protective effects on the vascular endothelium|journal=Acta Physiologica|volume=219|issue=1|pages=138–151|date=January 2017|pmid=26680745|doi=10.1111/apha.12644}}&lt;/ref&gt; පොදු අතුරු ආබාධ අතරට [[පාචනය]], ඔක්කාරය සහ උදර වේදනාව ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;AHFS2016&quot; /&gt; එය රුධිරයේ සීනි මට්ටම අඩු කිරීමේ අවදානම අඩුය.&lt;ref name=&quot;AHFS2016&quot; /&gt; ඖෂධ අධික මාත්‍රාවලින් භාවිතා කරන්නේ නම් හෝ දරුණු වකුගඩු ආබාධ ඇති පුද්ගලයින්ට නියම කරන්නේ නම් , රුධිරයේ ලැක්ටික් අම්ල මට්ටම ඉහළ යාම පිලිබඳ සැලකිලිමත් විය යුතුය.&lt;ref&gt;{{Cite journal|vauthors=Blumenberg A, Benabbas R, Sinert R, Jeng A, Wiener SW|title=Do Patients Die with or from Metformin-Associated Lactic Acidosis (MALA)? Systematic Review and Meta-analysis of pH and Lactate as Predictors of Mortality in MALA|journal=J Med Toxicol|volume=16|issue=2|pages=222–229|date=April 2020|pmid=31907741|doi=10.1007/s13181-019-00755-6|url=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid21617112&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Lipska KJ, Bailey CJ, Inzucchi SE|title=Use of metformin in the setting of mild-to-moderate renal insufficiency|url=https://archive.org/details/sim_diabetes-care_2011-06_34_6/page/1431|journal=Diabetes Care|volume=34|issue=6|pages=1431–7|date=June 2011|pmid=21617112|pmc=3114336|doi=10.2337/dc10-2361}}&lt;/ref&gt; සැලකිය යුතු අක්මා රෝග ඇති අයට එය නිර්දේශ නොකරයි.&lt;ref name=&quot;AHFS2016&quot; /&gt; ගර්භණී සමයේදී භාවිතයෙන් පැහැදිලි හානියක් සිදු නොවන අතර, ඉන්සියුලින් සාමාන්‍යයෙන් ගර්භණී දියවැඩියාව සඳහා වඩාත් කැමති වේ.&lt;ref name=&quot;AHFS2016&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|vauthors=Lautatzis ME, Goulis DG, Vrontakis M|title=Efficacy and safety of metformin during pregnancy in women with gestational diabetes mellitus or polycystic ovary syndrome: a systematic review|journal=Metabolism|volume=62|issue=11|pages=1522–34|date=November 2013|pmid=23886298|doi=10.1016/j.metabol.2013.06.006}}&lt;/ref&gt; මෙට්ෆෝමින් යනු බයිග්වැනයිඩ් කාණ්ඩයට අයත් රුධිර සීනි පාලක ඖෂධයකි.&lt;ref name=&quot;AHFS2016&quot; /&gt; එය [[අක්මාව]] මගින් ග්ලූකෝස් නිෂ්පාදනය අඩු කිරීමෙන් සහ ශරීර පටක වල ඉන්සියුලින් සංවේදීතාව වැඩි කිරීමෙන් ක්‍රියා කරයි.&lt;ref name=&quot;AHFS2016&quot; /&gt;

මෙට්ෆෝමින් 1922 දී සොයා ගන්නා ලදී.&lt;ref name=&quot;Fis2010&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|last=Fischer|first=Janos|title=Analogue-based Drug Discovery II|date=2010|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-3-527-63212-1|pages=49|url=https://books.google.com/books?id=h2Kd8ci4Ln8C&amp;pg=PA49|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908185310/https://books.google.com/books?id=h2Kd8ci4Ln8C&amp;pg=PA49|archive-date=2017-09-08|df=}}&lt;/ref&gt; ප්‍රංශ වෛද්‍ය ජීන් ස්ටර්න් 1950 ගණන්වලදී මිනිසුන් තුළ අධ්‍යයනය ආරම්භ කළේය.&lt;ref name=&quot;Fis2010&quot; /&gt; එය 1957 දී ප්‍රංශයේ සහ 1995 දී එක්සත් ජනපදයේ ඖෂධයක් ලෙස හඳුන්වා දෙන ලදී &lt;ref name=&quot;AHFS2016&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත|last=McKee|first=Mitchell Bebel Stargrove, Jonathan Treasure, Dwight L.|title=Herb, nutrient, and drug interactions : clinical implications and therapeutic strategies|date=2008|publisher=Mosby/Elsevier|location=St. Louis, Mo.|isbn=978-0-323-02964-3|page=217|url=https://books.google.com/books?id=49kLK--eumEC&amp;pg=PA217|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908185309/https://books.google.com/books?id=49kLK--eumEC&amp;pg=PA217|archive-date=2017-09-08|df=}}&lt;/ref&gt; එය ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානයේ අත්‍යවශ්‍ය ඖෂධ ලැයිස්තුවේ ඇත.&lt;ref name=&quot;WHO21st&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|vauthors=((World Health Organization))|title=World Health Organization model list of essential medicines: 21st list 2019|year=2019|hdl=10665/325771|author-link=World Health Organization|publisher=World Health Organization|location=Geneva|id=WHO/MVP/EMP/IAU/2019.06. License: CC BY-NC-SA 3.0 IGO|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; දියවැඩියාව සඳහා මුඛයෙන් ගන්නා වඩාත් බහුලව භාවිතා වන ඖෂධය මෙට්ෆෝමින් වේ.&lt;ref name=&quot;Fis2010&quot; /&gt; එය සාමාන්‍ය ඖෂධයක් ලෙස ලබා ගත හැකිය.&lt;ref name=&quot;AHFS2016&quot; /&gt; {{As of|2014|lc=yes}} [[සංවර්ධිත රටවල්|සංවර්ධිත ලෝකයේ]] තොග මිල මසකට {{US$}} 0.20 ත් 6 ත් අතර විය.&lt;ref name=&quot;ref&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Metformin|url=http://mshpriceguide.org/en/single-drug-information/?DMFId=508&amp;searchYear=2014|access-date=11 January 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803055731/http://mshpriceguide.org/en/single-drug-information/?DMFId=508&amp;searchYear=2014|archive-date=3 August 2017}}&lt;/ref&gt; එක්සත් ජනපදයේ, එය මසකට ඇමරිකානු ඩොලර් 5 සිට 25 දක්වා වැය වේ.&lt;ref name=&quot;AHFS2016&quot; /&gt; එක්සත් රාජධානියේ, සම්මත 500 mg ටැබ්ලට් එකක මිල පවුම් 0.03 ක් පමණ වන අතර අනෙකුත් ආකාර වඩා මිල අධික වේ.&lt;ref name=&quot;Hitch2019&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|last=Hitchings|first=Andrew|url=https://books.google.com/books?id=FPx0DwAAQBAJ|title=The Top 100 Drugs: Clinical Pharmacology and Practical Prescribing|last2=Lonsdale|first2=Dagan|last3=Burrage|first3=Daniel|last4=Baker|first4=Emma|date=2019|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7020-7442-4|edition=2nd|pages=154-155|language=en|access-date=9 November 2021|archive-date=22 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210522175005/https://books.google.com/books?id=FPx0DwAAQBAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2017 දී, එය එක්සත් ජනපදයේ බහුලවම නිර්දේශිත ඖෂධ අතරින් සිව්වන ස්ථානය ගත් අතර, බෙහෙත් වට්ටෝරු මිලියන 78 කට වඩා තිබුණි.&lt;ref name=&quot;ref1&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=The Top 300 of 2020|url=https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx|website=ClinCalc|access-date=7 April 2020|archive-date=12 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212142534/https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref2&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Metformin Hydrochloride - Drug Usage Statistics|website=ClinCalc|date=23 December 2019|url=https://clincalc.com/DrugStats/Drugs/MetforminHydrochloride|access-date=7 April 2020|archive-date=19 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210519004033/https://clincalc.com/DrugStats/Drugs/MetforminHydrochloride|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ආශ්‍රේයයන් ==
&lt;references /&gt;
[[ප්‍රවර්ගය:Translated from MDWiki]]</text>
      <sha1>gq87hs7hrykye6atumc27dnupuyzcj7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ෆෙන්ටනිල්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194307</id>
    <revision>
      <id>802507</id>
      <parentid>798273</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T22:23:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22849" sha1="214ao49xjaz1zghb8vk2uzfz3un2zmk" xml:space="preserve">{{Short description|ඔපියොයිඩ ඖෂධය}}
{{Hatnote group|
{{Redirect|ෆෙබ්ට්}}
{{Confuse|ෆෙම්ටනයිල්}}
}}
{{Globalize|1=article|2=United States|date=February 2025}}
{{Use dmy dates|date=February 2026}}
{{cs1 config|name-list-style=vanc|display-authors=6}}
{{Infobox drug
| Watchedfields = changed
| verifiedrevid = 443760208
| image = Fentanyl.svg
| alt = 
| image2 = Fentanyl-xtal-3D-balls.png
| image_class2 = bg-transparent
| alt2 = 
&lt;!-- Clinical data --&gt;
| pronounce = [[Help:IPA/English|/ˈfɛntəˌnɪl/]]
| tradename = Actiq, Duragesic, Sublimaze, others
| Drugs.com = {{drugs.com|monograph|fentanyl-citrate}}
| MedlinePlus = a605043
| DailyMedID = Fentanyl
| pregnancy_AU = C
| dependency_liability = High&lt;ref&gt;{{cite book |vauthors=Bonewit-West K, Hunt SA, Applegate E |year=2012 |title=Today's Medical Assistant: Clinical and administrative procedures |publisher=Elsevier Health Sciences |page=571 |isbn=978-1-4557-0150-6 |url=https://books.google.com/books?id=YalYPI1KqTQC&amp;pg=PA571 |access-date=20 August 2019 |archive-date=10 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230110030031/https://books.google.com/books?id=YalYPI1KqTQC&amp;pg=PA571 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| routes_of_administration = [[මුඛ ශ්ලේෂ්මලකය|මුඛ]], [[epidural]], [[අන්තඃපේශී නික්ෂේපණ|අන්තඃපේශී]], [[intrathecal]], [[අන්තඃශිරා චිකිත්සාව|අන්තඃශිරා]], [[අධෝජිහ්ව]], [[Transdermal patch|පාරචර්මික]]
| class = [[ඔපියොයිඩ]]
| ATC_prefix = N01
| ATC_suffix = AH01
| ATC_supplemental = {{ATC|N02|AB03}}

&lt;!-- Legal status --&gt;| legal_AU = S8
| legal_AU_comment = 
| legal_BR = Class A1
| legal_BR_comment = 
| legal_CA = Schedule I
| legal_CA_comment = 
| legal_DE = Anlage III
| legal_DE_comment = 
| legal_NZ = Class B
| legal_NZ_comment = 
| legal_UK = Class A
| legal_UK_comment = 
| legal_US = [[Controlled Substances Act#Schedule II|Schedule II]]
| legal_US_comment = 
| legal_EU = Rx-only
| legal_EU_comment = &lt;ref&gt;{{cite web | title=Instanyl EPAR | website=European Medicines Agency (EMA) | date=20 July 2009 | url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/instanyl | access-date=11 September 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Effentora EPAR | website=European Medicines Agency (EMA) | date=4 April 2008 | url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/effentora | access-date=12 October 2024}}&lt;/ref&gt;
| legal_UN = N I &lt;!-- N I, II, III, IV / P I, II, III, IV --&gt;
| legal_UN_comment = 
| legal_status = SE: Förteckning II&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://fass.se/product/20070609000057|title=Fentanyl Sandoz (Depotplåster 12 mikrog/timme) • Översikt &amp;#124; FASS Patient|website=fass.se}}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- Pharmacokinetic data --&gt;| bioavailability = *[[Transdermal]]: 90–92%&lt;ref name=&quot;Transdermal Bio&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Taylor KP, Singh K, Goyal A | title = Fentanyl Transdermal | journal = StatPearls | location = [[Saint James School of Medicine]] &amp; [[University of Kansas Medical Center]] | date = 6 July 2023 | pmid = 32310428 | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK555968/ | access-date = 12 July 2025 | publisher = StatPearls Publishing }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Varvel_1989&quot;&gt;{{cite journal | title = Absorption Characteristics of Transdermally Administered Fentanyl | url = https://archive.org/details/sim_anesthesiology_1989-06_70_6/page/928 | journal = Anesthesiology | volume = 70 | issue = 6 | pages = 928–934 | date = 1 June 1989 | pmid = 2729633 | doi = 10.1097/00000542-198906000-00008 | vauthors = Varvel JR, Shafer SL, Hwang SS, Coen PA, Stanski DR }}&lt;/ref&gt;
* [[අන්තර්නාසික]]: 89%&lt;ref name=&quot;Intranasal Bio&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Nakhaee S, Saeedi F, Mehrpour O | title = Clinical and pharmacokinetics overview of intranasal administration of fentanyl | journal = Heliyon | volume = 9 | issue = 12 | article-number = e23083 | date = December 2023 | pmid = 38144320 | pmc = 10746457 | doi = 10.1016/j.heliyon.2023.e23083  | bibcode = 2023Heliy...923083N | doi-access = free | issn = 2405-8440 }}&lt;/ref&gt;
* [[මුඛ කුහරය තුළට ලබාදීම|මුඛ කුහරයට]]: 51% (පෙති), 71% (film)&lt;ref name=&quot;Buccal &amp; Oral Bio&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Vasisht N, Gever LN, Tagarro I, Finn AL | title = Single-Dose Pharmacokinetics of Fentanyl Buccal Soluble Film | journal = Pain Medicine | volume = 11 | issue = 7 | pages = 1017–1023 | date = July 2010 | pmid = 20492573 | pmc = 2955962 | doi = 10.1111/j.1526-4637.2010.00875.x }}&lt;/ref&gt;
* [[අධෝජිහ්ව]]: 54% (Abstral tablets), 76% (spray)&lt;ref name=&quot;Sublingual tablet Bio&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Beng Stephen Lim C, Schug SA, Bruce Sunderland V, James Paech M, Liu Y | title = A Phase I Pharmacokinetic and Bioavailability Study of a Sublingual Fentanyl Wafer in Healthy Volunteers | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 115 | issue = 3 | pages = 554–559 | date = September 2012 | pmid = 22584544 | doi = 10.1213/ANE.0b013e3182575cbf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sublingual Spray Bio&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Taylor D | title = Single-dose fentanyl sublingual spray for breakthrough cancer pain | journal = Clinical Pharmacology: Advances and Applications | volume = 5 | pages = 131–141 | date = July 2013 | pmid = 23901300 | pmc = 3726301 | doi = 10.2147/CPAA.S26649 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
* [[Oral administration|Oral]]: 35%&lt;ref name=&quot;Buccal &amp; Oral Bio&quot; /&gt;
* [[Inhalation]]: 56–96% &lt;ref name=&quot;Inhalation Bio&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Mather LE, Woodhouse A, Ward ME, Farr SJ, Rubsamen RA, Eltherington LG | title = Pulmonary administration of aerosolized fentanyl: pharmacokinetic analysis of systemic delivery | url = https://archive.org/details/sim_british-journal-of-clinical-pharmacology_1998-07_46_1/page/37 | journal = British Journal of Clinical Pharmacology | volume = 46 | issue = 1 | pages = 37–43 | date = July 1998 | pmid = 9690947 | pmc = 1873979 | doi = 10.1046/j.1365-2125.1998.00035.x }}&lt;/ref&gt;
* [[Intramuscular|IM]] &amp; [[Intravenous|IV]]: 100%&lt;ref name=&quot;Transdermal Bio&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;IM &amp; IV dosing&quot;&gt;{{cite web | title = Fentanyl Citrate Injection, USP | date = November 2012 | url = https://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/label/2013/016619s034lbl.pdf | website = FDA.gov | publisher = Food and Drug Administration | access-date = 12 July 2025 | archive-date = 31 October 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201031000544/https://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/label/2013/016619s034lbl.pdf | url-status = live }}&lt;/ref&gt;
| protein_bound = 80–85%&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors = Bista SR, Haywood A, Hardy J, Lobb M, Tapuni A, Norris R |title = Protein binding of fentanyl and its metabolite nor-fentanyl in human plasma, albumin and α-1 acid glycoprotein |journal = Xenobiotica; the Fate of Foreign Compounds in Biological Systems |volume = 45 |issue = 3 |pages = 207–212 |date = March 2015 |pmid = 25314012 |doi = 10.3109/00498254.2014.971093 |s2cid = 21109003 }}&lt;/ref&gt;
| metabolism = [[අක්මාව]], ප්‍රධාන වශයෙන් [[CYP3A4]]
* [[Norfentanyl]]
* [[4-ANPP|Despropionylfentanyl]] (minor)
* Hydroxyfentanyl (minor)
* Hydroxynorfentanyl (minor secondary metabolite)
| onset = 5{{nbsp}}minutes&lt;ref name=Cl2010&gt;{{cite book |title=Clinically Oriented Pharmacology |edition=2nd |year=2010 |publisher=Quick Review of Pharmacology |page=172 |url=https://books.google.com/books?id=PaOhT_4zBL8C&amp;pg=PA172}}&lt;/ref&gt;
| elimination_half-life = {{Abbr|IV|Intravaneous}}: 6{{nbsp}}mins (T&lt;sub&gt;1/2&lt;/sub&gt; α)&lt;br /&gt; 1{{nbsp}}hours (T&lt;sub&gt;1/2&lt;/sub&gt; β)&lt;br /&gt; 16{{nbsp}}hours (T&lt;sub&gt;1/2&lt;/sub&gt; ɣ){{citation needed|date=February 2025}}&lt;br /&gt;Intranasal: 15–25{{nbsp}}hours&lt;ref name=AHFS2017/&gt;&lt;br /&gt;Transdermal: 20–27{{nbsp}}hours&lt;ref name=AHFS2017/&gt;&lt;br /&gt;Sublingual: 5–13.5{{nbsp}}hours&lt;ref name=AHFS2017/&gt;&lt;br /&gt;Buccal: 3.2–6.4{{nbsp}}hours&lt;ref name=AHFS2017/&gt;
| duration_of_action = {{Abbr|IV|Intravaneous}}: 30–60{{nbsp}}minutes&lt;ref name=Cl2010/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Guideline for administration of fentanyl for pain relief in labour |publisher=RCP |url=http://rcp.nshealth.ca/sites/default/files/clinical-practice-guidelines/fentanyl.pdf |access-date=7 October 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304100402/http://rcp.nshealth.ca/sites/default/files/clinical-practice-guidelines/fentanyl.pdf |archive-date=4 March 2016 |quote=Onset of action after I.V. administration of Fentanyl is 3–5{{nbsp}}minutes; duration of action is 30–60{{nbsp}}minutes. }}&lt;/ref&gt;
| excretion = Mostly urinary (metabolites, &lt;{{nbsp}}10% unchanged drug)&lt;ref name=AHFS2017/&gt;

&lt;!-- Identifiers --&gt;| CAS_number_Ref = {{cascite|correct|??}}
| CAS_number = 437-38-7
| PubChem = 3345
| IUPHAR_ligand = 1626
| DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}}
| DrugBank = DB00813
| ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}}
| ChemSpiderID = 3228
| UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}}
| UNII = UF599785JZ
| KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}}
| KEGG = D00320
| ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}}
| ChEBI = 119915
| ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}}
| PDB_ligand = 7V7
| ChEMBL = 596

&lt;!-- Chemical data --&gt;| IUPAC_name = ''N''-phenyl-''N''-[1-(2-phenylethyl)piperidin-4-yl]propanamide
| C = 22
| H = 28
| N = 2
| O = 1
| smiles = O=C(CC)N(C1CCN(CC1)CCc2ccccc2)c3ccccc3
| StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}}
| StdInChI = 1S/C22H28N2O/c1-2-22(25)24(20-11-7-4-8-12-20)21-14-17-23(18-15-21)16-13-19-9-5-3-6-10-19/h3-12,21H,2,13-18H2,1H3
| StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}}
| StdInChIKey = PJMPHNIQZUBGLI-UHFFFAOYSA-N
| density = 1.1
| melting_point = 87.5
}}


'''ෆෙන්ටනිල්''' ලෙස හැඳින්වෙන්නේ  වේදනා නාශකයක් ලෙස සහ නිර්වින්දනය සඳහා අනෙකුත් ඖෂධ සමඟ භාවිතා කරන ඔපියොයිඩ් වර්ගයකි.&lt;ref name=&quot;AHFS2017&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Fentanyl, Fentanyl Citrate, Fentanyl Hydrochloride|url=https://www.drugs.com/monograph/fentanyl-fentanyl-citrate-fentanyl-hydrochloride.html|publisher=The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=8 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171214015004/https://www.drugs.com/monograph/fentanyl-fentanyl-citrate-fentanyl-hydrochloride.html|archive-date=14 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ෆෙන්ටනනිල් විනෝදාත්මක ඖෂධයක් ලෙසද භාවිතා කරන අතර එය බොහෝ විට හෙරොයින් හෝ කොකේන් සමඟ මිශ්‍ර කර භාවිතා කෙරේ.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Fentanyl Drug Overdose|url=https://www.cdc.gov/drugoverdose/opioids/fentanyl.html|website=CDC Injury Center|access-date=14 December 2017|date=29 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171215000701/https://www.cdc.gov/drugoverdose/opioids/fentanyl.html|archive-date=15 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; එය වේගයෙන් ක්‍රියාත්මක වන අතර එහි බලපෑම් සාමාන්‍යයෙන් පැය දෙකකටත් අඩු කාලයක් පවතී.&lt;ref name=&quot;AHFS2017&quot; /&gt; වෛද්‍යමය වශයෙන්, ෆෙන්ටනිල් එන්නත් කිරීම, නාසික ඉසින, සමේ පැලැස්තර හෝ කම්මුල හරහා (පාරශ්ලේෂ්මලක) ලොසින්ජරයක් හෝ ටැබ්ලට් එකක් ලෙස අවශෝෂණය වේ.&lt;ref name=&quot;AHFS2017&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=tablets|url=https://www.goodrx.com/fentanyl-buccal?dosage=400mcg&amp;form=buccal-tablet&amp;label_override=fentanyl+buccal&amp;quantity=224|date=|website=|access-date=|archive-date=2020-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731055135/https://www.goodrx.com/fentanyl-buccal?dosage=400mcg&amp;form=buccal-tablet&amp;label_override=fentanyl+buccal&amp;quantity=224|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

පොදු අතුරු ආබාධ අතර වමනය, මලබද්ධය, නිදිමත ගතිය, ව්‍යාකූලත්වය, මායාවන් සහ දුර්වල සමායෝජනය නිසා ඇතිවන තුවාල ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;AHFS2017&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SFX2018&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.drugs.com/sfx/fentanyl-side-effects.html|title=Fentanyl Side Effects in Detail - Drugs.com|work=Drugs.com|access-date=2018-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180616103352/https://www.drugs.com/sfx/fentanyl-side-effects.html|archive-date=2018-06-16}}&lt;/ref&gt; බරපතල අතුරු ආබාධ අතරට හුස්ම ගැනීම අඩුවීම (ශ්වසන අවපීඩනය), සෙරොටොනින් සින්ඩ්‍රෝමය, අඩු රුධිර පීඩනය, ඇබ්බැහි වීම හෝ කෝමා ඇතුළත් විය හැකිය.&lt;ref name=&quot;AHFS2017&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SFX2018&quot; /&gt; ෆෙන්ටනිල් ප්‍රධාන වශයෙන් ක්‍රියා කරන්නේ μ-ඔපියොයිඩ් ප්‍රතිග්‍රාහක සක්‍රීය කිරීමෙනි.&lt;ref name=&quot;AHFS2017&quot; /&gt; එය මෝෆීන් වලට වඩා 100 ගුණයක් පමණ ප්‍රබල වන අතර, කාර්ෆෙන්ටනිල් වැනි සමහර ප්‍රතිසම 10,000 ගුණයක් පමණ ප්‍රබල වේ.&lt;ref name=&quot;UN2017CND&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=http://www.unodc.org/unodc/en/frontpage/2017/March/commission-on-narcotic-drugs-takes-decisive-step-to-help-prevent-deadly-fentanyl-overdoses.html|title=Commission on Narcotic Drugs takes decisive step to help prevent deadly fentanyl overdoses|publisher=Commission on Narcotic Drugs, United Nations Office on Drugs and Crime|date=16 March 2017|access-date=19 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320052640/http://www.unodc.org/unodc/en/frontpage/2017/March/commission-on-narcotic-drugs-takes-decisive-step-to-help-prevent-deadly-fentanyl-overdoses.html|archive-date=20 March 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ෆෙන්ටනිල් ප්‍රථම වරට 1960 දී පෝල් ජැන්සන් විසින් නිපදවන ලද අතර 1968 දී එක්සත් ජනපදයේ වෛද්‍ය භාවිතය සඳහා අනුමත කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;AHFS2017&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Stan1992&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Stanley TH|title=The history and development of the fentanyl series|journal=Journal of Pain and Symptom Management|volume=7|issue=3 Suppl|pages=S3-7|date=April 1992|pmid=1517629|doi=10.1016/0885-3924(92)90047-L}}&lt;/ref&gt; 2015 දී, {{Convert|1,600|kg|lb}} ගෝලීය වශයෙන් සෞඛ්‍ය සේවා සඳහා භාවිතා කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;UN2016&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|title=Narcotic Drugs Estimated World Requirements for 2017 Statistics for 2015|date=2016|publisher=United Nations|location=New York|isbn=978-92-1-048163-2|page=40|url=https://www.incb.org/documents/Narcotic-Drugs/Technical-Publications/2016/Narcotic_Drugs_Publication_2016.pdf|access-date=14 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171022041515/https://www.incb.org/documents/Narcotic-Drugs/Technical-Publications/2016/Narcotic_Drugs_Publication_2016.pdf|archive-date=22 October 2017|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; {{As of|2017}} , ෆෙන්ටනිල් යනු වෛද්‍ය විද්‍යාවේ බහුලව භාවිතා වන කෘතිම ඔපියොයිඩය වේ.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Fentanyl And Analogues|url=https://livertox.nlm.nih.gov//FentanylAndAnalogues.htm|website=LverTox|date=16 October 2017|access-date=14 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170107002718/https://livertox.nlm.nih.gov/FentanylAndAnalogues.htm|archive-date=7 January 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; පිළිකා වේදනාව සඳහා ෆෙන්ටනිල් පැච් ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානයේ අත්‍යවශ්‍ය ඖෂධ ලැයිස්තුවේ ඇත.&lt;ref name=&quot;WHO21st&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|vauthors=((World Health Organization))|title=World Health Organization model list of essential medicines: 21st list 2019|year=2019|hdl=10665/325771|author-link=World Health Organization|publisher=World Health Organization|location=Geneva|id=WHO/MVP/EMP/IAU/2019.06. License: CC BY-NC-SA 3.0 IGO|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; 2016 දී, ෆෙන්ටනිල් සහ ඇනලොග් එක්සත් ජනපදයේ අධික මාත්‍රාවෙන් සිදුවන මරණ සඳහා වඩාත් පොදු හේතුව වූ අතර එය 20,000 කට වඩා වැඩි වූ අතර එය ඔපියොයිඩ ආශ්‍රිත මරණ වලින් අඩක් පමණ විය.&lt;ref name=&quot;NIDA2017&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Overdose Death Rates|url=https://www.drugabuse.gov/related-topics/trends-statistics/overdose-death-rates|website=National Institute on Drug Abuse|access-date=14 December 2017|date=15 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171213234138/https://www.drugabuse.gov/related-topics/trends-statistics/overdose-death-rates|archive-date=13 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.drugabuse.gov/news-events/news-releases/2018/05/nearly-half-opioid-related-overdose-deaths-involve-fentanyl|title=Nearly half of opioid-related overdose deaths involve fentanyl|publisher=National Institute on Drug Abuse|date=2018-05-01|access-date=2018-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614073204/https://www.drugabuse.gov/news-events/news-releases/2018/05/nearly-half-opioid-related-overdose-deaths-involve-fentanyl|archive-date=2018-06-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|vauthors=Hedegaard H, Bastian BA, Trinidad JP, Spencer M, Warner M|title=Drugs Most Frequently Involved in Drug Overdose Deaths: United States, 2011-2016|journal=National Vital Statistics Reports|volume=67|issue=9|pages=1–14|date=December 2018|pmid=30707673}}&lt;/ref&gt; මෙම අධික මාත්‍රා මරණ වලින් බොහොමයක් නීති විරෝධී ලෙස නිෂ්පාදනය කරන ලද ෆෙන්ටනිල් නිසා සිදු විය.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Fentanyl Drug Overdose|url=https://www.cdc.gov/drugoverdose/opioids/fentanyl.html|website=CDC|access-date=28 April 2019|date=21 December 2018|archive-date=15 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171215000701/https://www.cdc.gov/drugoverdose/opioids/fentanyl.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

100&amp;nbsp;මයික්‍රොග්‍රෑම් කුප්පියක් සඳහා, [[සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල්|සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල]] සාමාන්‍ය තොග පිරිවැය 2015 දී {{US$}} 0.66 කි.&lt;ref name=&quot;MSH2015&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Single Drug Information|url=http://mshpriceguide.org/en/single-drug-information/?DMFId=343&amp;searchYear=2015|website=International Medical Products Price Guide|access-date=14 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171215000351/http://mshpriceguide.org/en/single-drug-information/?DMFId=343&amp;searchYear=2015|archive-date=15 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2017 දී, එම මුදලටම ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ මිල {{US$}} 0.49 ක් විය.&lt;ref name=&quot;Medi2017&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=NADAC as of 2017-12-13|url=https://data.medicaid.gov/Drug-Pricing-and-Payment/NADAC-as-of-2017-12-13/iqwu-vhmf|website=Centers for Medicare and Medicaid Services|access-date=14 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171214014538/https://data.medicaid.gov/Drug-Pricing-and-Payment/NADAC-as-of-2017-12-13/iqwu-vhmf|archive-date=14 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ, 800 mcg ටැබ්ලටය 2020 වන විට ලොසින්ජරයට වඩා 6.75 ගුණයකින් මිල අධික විය.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Fentanyl Buccal|url=https://www.goodrx.com/fentanyl-buccal?dosage=800mcg&amp;form=buccal-tablet&amp;label_override=fentanyl+buccal&amp;quantity=1|last=|first=|date=|website=|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731044214/https://www.goodrx.com/fentanyl-buccal?dosage=800mcg&amp;form=buccal-tablet&amp;label_override=fentanyl+buccal&amp;quantity=1|archive-date=2020-07-31|access-date=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Fentanyl Citrate Generic Actiq|url=https://www.goodrx.com/fentanyl-citrate?dosage=800mcg&amp;form=lozenge&amp;label_override=fentanyl+citrate&amp;quantity=1|website=GoodRx|access-date=27 May 2020|archive-date=31 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731065535/https://www.goodrx.com/fentanyl-citrate?dosage=800mcg&amp;form=lozenge&amp;label_override=fentanyl+citrate&amp;quantity=1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2017 දී, එය එක්සත් ජනපදයේ බහුලවම නිර්දේශිත ඖෂධ අතරින් 250 වන ස්ථානය වූ අතර, බෙහෙත් වට්ටෝරු මිලියන 1.7 කට වඩා තිබුණි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=The Top 300 of 2020|url=https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx|website=ClinCalc|access-date=29 April 2020|archive-date=12 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212142534/https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Fentanyl - Drug Usage Statistics|website=ClinCalc|url=https://clincalc.com/DrugStats/Drugs/Fentanyl|access-date=29 April 2020|archive-date=11 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200411201150/https://clincalc.com/DrugStats/Drugs/Fentanyl|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== ආශ්‍රේයයන් ==
&lt;references /&gt;
[[ප්‍රවර්ගය:Translated from MDWiki]]</text>
      <sha1>214ao49xjaz1zghb8vk2uzfz3un2zmk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ඇස්පිරින්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194352</id>
    <revision>
      <id>802511</id>
      <parentid>796848</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T22:36:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16357" sha1="k8f8xg0l3acwpu37u8fjoz7irm3oe6o" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව බෙහෙත්
|Watchedfields    =changed
|verifiedrevid    =464364671
|drug_name        =ඇස්පිරින්
|image            =Aspirin-skeletal.svg
|width            =100px
|alt              =
|image2           =Aspirin-B-3D-balls.png
|width2           =125px
|alt2             =
|caption          =

&lt;!-- Names --&gt;
|tradename        =[[Bayer#Aspirin|බේයර් ඇස්පිරින්]], වෙනත් නම්
|synonyms         =2-acetoxybenzoic acid&lt;br /&gt;acetylsalicylate&lt;br /&gt;acetylsalicylic acid&lt;br /&gt;''O''-acetylsalicylic acid
|IUPAC_name       =2-Acetoxybenzoic acid

&lt;!-- Clinical data --&gt;
|pregnancy_AU     =C
|pregnancy_US     =N
|pregnancy_category=
|routes_of_administration=By mouth, rectal, lysine acetylsalicylate may be given [[intravenous therapy|intravenously]] or [[intramuscular injection|intramuscularly]]
|dependency_liability=
|Drugs.com        ={{drugs.com|monograph|aspirin}}
|MedlinePlus      =a682878

&lt;!-- Legal data --&gt;
|legal_AU         =OTC
|legal_CA         =&lt;!-- OTC, Rx-only, Schedule I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII --&gt;
|legal_UN         =&lt;!-- N I, II, III, IV / P I, II, III, IV--&gt;
|legal_UK         =GSL
|legal_US         =OTC
|legal_status     =&lt;!--For countries not listed above--&gt;
|DailyMedID       =Acetylsalicylic_acid
|licence_US       =Aspirin
|licence_EU       =yes

&lt;!-- Pharmacokinetic data --&gt;
|bioavailability  =80–100%&lt;ref name=MSR&gt;{{cite web|title=Zorprin, Bayer Buffered Aspirin (aspirin) dosing, indications, interactions, adverse effects, and more|work=Medscape Reference|publisher=WebMD|access-date=3 April 2014|url=http://reference.medscape.com/drug/zorprin-bayer-buffered-aspirin-343279#showall|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407080151/http://reference.medscape.com/drug/zorprin-bayer-buffered-aspirin-343279#showall|archive-date=7 April 2014}}&lt;/ref&gt;
|protein_bound    =80–90%&lt;ref name = MD&gt;{{cite web|title=Aspirin|work=Martindale: The Complete Drug Reference|publisher=Pharmaceutical Press|date=14 January 2014|access-date=3 April 2014|url=http://www.medicinescomplete.com/mc/martindale/current/2601-s.htm|editor=Brayfield, A|archive-date=13 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713075909/https://about.medicinescomplete.com/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|metabolism       =[[Liver]], ([[CYP2C19]] and possibly [[CYP3A]]), some is also hydrolysed to salicylate in the gut wall.&lt;ref name = MD/&gt;
|elimination_half-life=Dose-dependent; 2 h to 3 h for low doses (100 mg or less), 15 h to 30 h for large doses.&lt;ref name = MD/&gt;
|excretion        =Urine (80–100%), sweat, saliva, feces&lt;ref name = MSR/&gt;

&lt;!-- Chemical and physical data --&gt;
|C                =9
|H                =8
|O                =4
|chemical_formula =
|smiles           =O=C(C)Oc1ccccc1C(=O)O
|StdInChI         =1S/C9H8O4/c1-6(10)13-8-5-3-2-4-7(8)9(11)12/h2-5H,1H3,(H,11,12)
|StdInChI_Ref     ={{stdinchicite|correct|chemspider}}
|StdInChI_comment =
|StdInChIKey      =BSYNRYMUTXBXSQ-UHFFFAOYSA-N
|StdInChIKey_Ref  ={{stdinchicite|correct|chemspider}}
|density          =1.40
|melting_point    =136
|melting_high     =
|melting_notes    =&lt;ref name=b92&gt;{{RubberBible92nd|page=3.8}}&lt;/ref&gt;
|boiling_point    =140
|boiling_notes    =(decomposes)
|solubility       =3
|specific_rotation=
}}

'''ඇස්පිරින්''', '''ඇසිටිල්සාලිසිලික් අම්ලය''' ('''ASA''') ලෙසද හැඳින්වෙන අතර, එය වේදනාව, [[උණ]] හෝ [[ප්‍රදාහ|ප්‍රදාහය (දැවිල්ල)]] අඩු කිරීමට භාවිතා කරන ඖෂධයකි.&lt;ref name=&quot;AHSF2016&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Aspirin|url=https://www.drugs.com/monograph/aspirin.html|website=Drugs.com|publisher=American Society of Health-System Pharmacists|access-date=30 August 2016|date=June 6, 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170425142242/https://www.drugs.com/monograph/aspirin.html|archive-date=25 April 2017}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://www.drugs.com/monograph/aspirin.html &quot;Aspirin&quot;]. &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ඇස්ප්‍රින් ප්‍රතිකාර කිරීම සඳහා භාවිතා කරන විශේෂිත ප්‍රදාහ තත්වයන් අතර [[කවසකි රෝගය|කවාසාකි රෝගය]], පෙරිකාර්ඩයිටිස් සහ රූමැටික් උණ ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;AHSF2016&quot; /&gt; [[හෘදයාබාධය|හෘදයාබාධයකින්]] ටික කලකට පසු ඇස්ප්‍රින් ලබා දීමෙන් මරණ අවදානම අඩු වේ.&lt;ref name=&quot;AHSF2016&quot; /&gt; ඉහළ අවදානමක් ඇති පුද්ගලයින් තුළ තවදුරටත් හෘදයාබාධ, [[ආඝාතය|ඉස්කිමික් ආඝාත]] සහ රුධිර කැටි ගැසීම් වැළැක්වීම සඳහා ඇස්පිරින් දිගු කාලීනව භාවිතා කරයි.&lt;ref name=&quot;AHSF2016&quot; /&gt; එය ඇතැම් [[පිළිකා]] වර්ග, විශේෂයෙන් [[මහා බඩවැල් සහ ගුද මාර්ග පිළිකාව|මහා අන්ත්‍ර පිළිකා]] ඇතිවීමේ අවදානම අඩු කළ හැකිය.&lt;ref&gt;{{Cite journal|vauthors=Patrignani P, Patrono C|title=Aspirin and Cancer|journal=Journal of the American College of Cardiology|volume=68|issue=9|pages=967–76|date=August 2016|pmid=27561771|doi=10.1016/j.jacc.2016.05.083|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; වේදනාව හෝ උණ සඳහා, බලපෑම් සාමාන්‍යයෙන් මිනිත්තු 30ක් ඇතුළත ආරම්භ වේ.&lt;ref name=&quot;AHSF2016&quot; /&gt; ඇස්පිරින් යනු ස්ටෙරොයිඩ් නොවන ප්‍රති-ප්‍රදාහ ඖෂධයක් (NSAID) වන අතර අනෙකුත් NSAID වලට සමානව ක්‍රියා කරන නමුත් පට්ටිකා වල සාමාන්‍ය ක්‍රියාකාරිත්වය මර්දනය කරයි.&lt;ref name=&quot;AHSF2016&quot; /&gt;

එක් පොදු අතුරු ආබාධයක් වන්නේ බඩේ අමාරුවයි.&lt;ref name=&quot;AHSF2016&quot; /&gt; වඩාත් වැදගත් අතුරු ආබාධ අතරට ආමාශයේ වණ, ආමාශයේ ලේ ගැලීම සහ නරක අතට හැරෙන [[ඇදුම]] ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;AHSF2016&quot; /&gt; වයස්ගත වූවන්, මත්පැන් පානය කරන අය, වෙනත් ස්ටෙරොයිඩ් නොවන ප්‍රති-ප්‍රදාහ ඖෂධ (NSAID) වර්ග ගන්නා අය හෝ වෙනත් රුධිර තුනීකාරක ලබා ගන්නා අය අතර රුධිර වහනය වීමේ අවදානම වැඩිය.&lt;ref name=&quot;AHSF2016&quot; /&gt; ගර්භනී සමයේ අවසාන භාගයේදී ඇස්ප්‍රීන් නිර්දේශ නොකරයි.&lt;ref name=&quot;AHSF2016&quot; /&gt; රේයි සින්ඩ්‍රෝමය ඇතිවීමේ අවදානම නිසා [[ක්ෂුද්‍ර ජීවීන් සහ රෝග|ආසාදන]] ඇති දරුවන්ට එය සාමාන්‍යයෙන් නිර්දේශ නොකරයි.&lt;ref name=&quot;AHSF2016&quot; /&gt; අධික මාත්‍රා ගැනීම කන් කුරුකුරුව (ටින්ටිටස්) ඇති වීමට හේතු විය හැක.&lt;ref name=&quot;AHSF2016&quot; /&gt;

ඇස්ප්‍රින් සඳහා පූර්වගාමියෙකු ලෙස විලෝ ගසේ කොළ වල දක්නට ලැබෙන අතර එය අවම වශයෙන් වසර 2,400 ක් තිස්සේ එහි සෞඛ්‍ය බලපෑම් නිසා භාවිතා කර ඇත.&lt;ref name=&quot;Jon2015&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|last=Jones|first=Alan|title=Chemistry: An Introduction for Medical and Health Sciences|date=2015|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-0-470-09290-3|pages=5–6|url=https://books.google.com/books?id=ubE0ILq_aDQC&amp;pg=PA6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත|last=Ravina|first=Enrique|title=The Evolution of Drug Discovery: From Traditional Medicines to Modern Drugs|date=2011|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-3-527-32669-3|page=24|url=https://books.google.com/books?id=iDNy0XxGqT8C&amp;pg=PA24|access-date=7 August 2020|archive-date=21 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221175713/https://books.google.com/books?id=iDNy0XxGqT8C&amp;pg=PA24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1853 දී රසායන විද්‍යාඥ චාල්ස් ෆ්‍රෙඩ්රික් ගෙර්හාර්ඩ් විසින් පළමු වරට ඇසිටිල්සාලිසිලික් අම්ලය නිපදවීම සඳහා සෝඩියම් සැලිසිලේට් ඖෂධය ඇසිටිල් ක්ලෝරයිඩ් සමඟ මුසු කර ප්‍රතිකාර කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Jeffreys2008&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|last=Jeffreys|first=Diarmuid|title=Aspirin the remarkable story of a wonder drug.|date=2008|publisher=Bloomsbury Publishing USA|isbn=978-1-59691-816-0|url=https://books.google.com/books?id=a9gkBwAAQBAJ|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908213430/https://books.google.com/books?id=a9gkBwAAQBAJ|archive-date=8 September 2017|df=dmy-all}}{{Rp|46–48}}&lt;/ref&gt; ඊළඟ වසර පනහ තුළ, අනෙකුත් රසායනඥයින් රසායනික ව්‍යුහය ස්ථාපිත කර වඩාත් කාර්යක්ෂම නිෂ්පාදන ක්‍රම සොයා ගත්හ.&lt;ref name=&quot;Jeffreys2008&quot; /&gt; {{Rp|69–75}}1897 දී, බේයර් සමාගමේ විද්‍යාඥයින් සාමාන්‍ය සැලිසිලේට් ඖෂධ සඳහා අඩු උත්කෝපනයක් ඇති කරන ආදේශක ඖෂධයක් ලෙස ඇසිටිල්සාලිසිලික් අම්ලය අධ්‍යයනය කිරීම ආරම්භ කළහ.&lt;ref name=&quot;Jeffreys2008&quot; /&gt; {{Rp|69–75}} 1899 වන විට, බේයර් එය &quot;ඇස්පිරින්&quot; ලෙස නම් කර ලොව පුරා අලෙවි කළේය.&lt;ref name=&quot;MannPlummer1991&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|last=Mann|first=Charles C.|last2=Plummer|first2=Mark L.|title=The aspirin wars : money, medicine, and 100 years of rampant competition|date=1991|publisher=Knopf|location=New York|isbn=978-0-394-57894-1|page=[https://archive.org/details/aspirinwarsmoney1991mann/page/27 27]|edition=1st|url=https://archive.org/details/aspirinwarsmoney1991mann/page/27}}&lt;/ref&gt; විසිවන සියවසේ මුල් භාගයේදී ඇස්පිරින් වල ජනප්‍රියතාවය වර්ධනය වූ අතර එය බොහෝ වෙළඳ නාම සහ රසායන සූත්‍ර අතර තරඟයකට තුඩු දුන්නේය.&lt;ref name=&quot;ACS&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=http://pubs.acs.org/cen/coverstory/83/8325/8325aspirin.html|title=Aspirin|access-date=2007-08-13|website=Chemical &amp; Engineering News|archive-date=11 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011091220/http://pubs.acs.org/cen/coverstory/83/8325/8325aspirin.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ''ඇස්පිරින්'' යන වචනය බේයර්ගේ වෙළඳ නාමය විය; කෙසේ වෙතත්, බොහෝ රටවල එම [[වෙළඳ ලකුණ]] සඳහා ඔවුන්ගේ අයිතිවාසිකම් අහිමි වී හෝ විකුණා දමන ලදී.&lt;ref name=&quot;ACS&quot; /&gt;

ඇස්පිරින් යනු ලොව පුරා බහුලව භාවිතා වන ඖෂධවලින් එකක් වන අතර, සෑම වසරකම ටොන් {{Convert|40000|tonne|}} ( පෙති බිලියන 50 සිට 120 දක්වා) පරිභෝජනය කරන බවට ඇස්තමේන්තු කර ඇත.&lt;ref name=&quot;Jon2015&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;COX2002&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Warner TD, Mitchell JA|title=Cyclooxygenase-3 (COX-3): filling in the gaps toward a COX continuum?|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2002-10-15_99_21/page/13371|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=99|issue=21|pages=13371–3|date=October 2002|pmid=12374850|pmc=129677|doi=10.1073/pnas.222543099|bibcode=2002PNAS...9913371W}}&lt;/ref&gt; එය ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානයේ අත්‍යවශ්‍ය ඖෂධ ලැයිස්තුවේ ද ඇත.&lt;ref name=&quot;WHO21st&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|vauthors=((World Health Organization))|title=World Health Organization model list of essential medicines: 21st list 2019|year=2019|hdl=10665/325771|author-link=World Health Organization|publisher=World Health Organization|location=Geneva|id=WHO/MVP/EMP/IAU/2019.06. License: CC BY-NC-SA 3.0 IGO|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; {{As of|2014}}, [[සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල්|සංවර්ධනය වෙමින් පවතින ලෝකයේ]] [[තොග වෙළෙඳාම|තොග පිරිවැය]] මාත්‍රාවකට {{US$|0.002}} සිට {{US$|0.025}} දක්වා වේ.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Acetylsalicylic Acid|url=http://mshpriceguide.org/en/single-drug-information/?DMFId=3&amp;searchYear=2014|website=International Drug Price Indicator Guide|access-date=30 August 2016|archive-date=22 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180122072358/http://mshpriceguide.org/en/single-drug-information/?DMFId=3&amp;searchYear=2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; {{As of|2015}} , එක්සත් ජනපදයේ මාසයක සාමාන්‍ය ඖෂධ පිරිවැය {{US$|25.00}} ට වඩා අඩු විය.&lt;ref name=&quot;Ric2015&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|last=Hamilton|first=Richart|title=Tarascon pocket pharmacopoeia|url=https://archive.org/details/tarasconpocketph0000rich_k8v5|edition=2015 deluxe lab-coat|date=2015|publisher=Jones &amp; Bartlett Learning|isbn=978-1-284-05756-0|page=[https://archive.org/details/tarasconpocketph0000rich_k8v5/page/5 5]}}&lt;/ref&gt; එය සාමාන්‍ය ඖෂධයක් ලෙස ලබා ගත හැකිය.&lt;ref name=&quot;AHSF2016&quot; /&gt; 2017 දී, එය එක්සත් ජනපදයේ බහුලවම නිර්දේශිත ඖෂධ අතරින් 42 වන ස්ථානය වූ අතර, මිලියන 17 කට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක බෙහෙත් වට්ටෝරු ලියා තිබුණි.&lt;ref name=&quot;ref&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=The Top 300 of 2020|url=https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx|website=ClinCalc|access-date=11 April 2020|archive-date=18 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200318234059/https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref1&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Aspirin - Drug Usage Statistics|website=ClinCalc|url=https://clincalc.com/DrugStats/Drugs/Aspirin|access-date=11 April 2020|archive-date=20 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020063723/https://clincalc.com/DrugStats/Drugs/Aspirin|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== මූලාශ්‍ර ==
&lt;references /&gt;
[[Category:අත්‍යවශ්‍ය ඖෂධ]]
[[ප්‍රවර්ගය:Translated from MDWiki]]</text>
      <sha1>k8f8xg0l3acwpu37u8fjoz7irm3oe6o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>රූමටොයිඩ් ආත්රයිටිස්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194424</id>
    <revision>
      <id>802509</id>
      <parentid>800696</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T22:27:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19336" sha1="klljsmvtiqk1t9pi8oa4kfrtysdggay" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව වෛද්‍යමය තත්ත්වය (නව)
|name             =රූමටොයිඩ් ආත්රයිටිස්
|synonym          =
|image            =Rheumatoid_Arthritis.JPG
|image_size       =
|alt              =
|caption          =රූමටොයිඩ් ආත්රයිටිස් නිසා බෙහෙවින් විකෘතිභාවයට පත්වූ අතක්; වර්තමාන ප්‍රතිකාර මඟින් මෙවන් විකෘතිතා ඇතිවීම වළක්වාගත හැකිය.
|pronounce        =
|specialty        =[[Rheumatology|සන්ධිවේදය]]
|symptoms         =උණුසුම්, ඉදිමුණු, වේදනාකාරී සන්ධි&lt;ref name=NIH2014/&gt;
|onset            =මැදි විය&lt;ref name=NIH2014/&gt;
|duration         =ජීවිත කාලයම&lt;ref name=NIH2014/&gt;
|causes           =නොදනී&lt;ref name=NIH2014/&gt;
|risks            =
|diagnosis        =රෝග ලක්ෂණ, [[වෛද්‍ය ප්‍රතිබිම්බකරණය]], රුධිර පරීක්ෂණ&lt;ref name=NIH2014/&gt;&lt;ref name=Majithia2007/&gt;
|differential     =[[ලූපස්|සිස්ටීමික් ලූපස් එරිතිමැටෝසස්]], [[සොරයටික් ආත්රයිටිස්]], [[ෆයිබ්‍රොමයල්ජියා]]&lt;ref name=Majithia2007/&gt;
|prevention       =
|treatment        =
|medication       =[[වේදනා නාශක]], [[ග්ලූකොකෝටිකොයිඩ|ස්ටෙරොයිඩ]], [[ස්ටෙරොයිඩ නොවන ප්‍රති ප්‍රදාහක ඖෂධ]], [[රෝග නවීකරණය කරන ප්‍රතිරූමටික ඖෂධ]]&lt;ref name=NIH2014/&gt;
|prognosis        =
|frequency        =0.5–1% (වැඩිහිටියන්  [[සංවර්ධිත ලෝකය]])&lt;ref name=Lancet2016/&gt;
|deaths           =30,000 (2015)&lt;ref name=GBD2015De&gt;{{cite journal | vauthors = Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, etal | collaboration = GBD 2015 Mortality and Causes of Death Collaborators | title = Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet | volume = 388 | issue = 10053 | pages = 1459–1544 | date = October 2016 | pmid = 27733281 | pmc = 5388903 | doi = 10.1016/S0140-6736(16)31012-1 }}&lt;/ref&gt;
}}

'''රූමටොයිඩ් ආත්රයිටිස්''' ('''RA''') යනු ප්‍රධාන වශයෙන් සන්ධිවලට බලපාන දිගු කාලීන ස්වයං ප්‍රතිශක්තිකරණ ආබාධයකි.&lt;ref name=&quot;NIH2014&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Handout on Health: Rheumatoid Arthritis|url=http://www.niams.nih.gov/health_info/Rheumatic_Disease/default.asp|website=National Institute of Arthritis and Musculoskeletal and Skin Diseases|access-date=July 2, 2015|date=August 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150630212818/http://niams.nih.gov/Health_Info/Rheumatic_Disease/default.asp|archive-date=June 30, 2015}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[http://www.niams.nih.gov/health_info/Rheumatic_Disease/default.asp &quot;Handout on Health: Rheumatoid Arthritis&quot;]. ''National Institute of Arthritis and Musculoskeletal and Skin Diseases''. August 2014. {{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://niams.nih.gov/Health_Info/Rheumatic_Disease/default.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630212818/http://niams.nih.gov/Health_Info/Rheumatic_Disease/default.asp |access-date=May 21, 2026 |archive-date=June 30, 2015}}from the original on June 30, 2015&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;July 2,&lt;/span&gt; 2015&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt; {{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://niams.nih.gov/Health_Info/Rheumatic_Disease/default.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630212818/http://niams.nih.gov/Health_Info/Rheumatic_Disease/default.asp |access-date=May 21, 2026 |archive-date=June 30, 2015}}&lt;/ref&gt; එය සාමාන්‍යයෙන් සන්ධි උණුසුම්, ඉදිමී සහ වේදනාකාරී වීමට හේතු වේ.&lt;ref name=&quot;NIH2014&quot; /&gt; වේදනාව සහ තද ගතිය බොහෝ විට විවේකයෙන් පසු තවත් උග්‍ර වේ.&lt;ref name=&quot;NIH2014&quot; /&gt; බොහෝ විට, මැණික් කටුව සහ අත් සම්බන්ධ වන අතර, සාමාන්‍යයෙන් ශරීරයේ දෙපසම එකම සන්ධි සම්බන්ධ වේ.&lt;ref name=&quot;NIH2014&quot; /&gt; මෙම රෝගය ශරීරයේ අනෙකුත් කොටස් වලටද බලපෑ හැකිය.&lt;ref name=&quot;NIH2014&quot; /&gt; මෙය රතු රුධිර සෛල ප්‍රමාණය අඩු වීමට, පෙනහළු වටා ප්‍රදාහක ඇතිවීමට සහ හදවත වටා ප්‍රදාහක තත්ත්ව හේතු විය හැක.&lt;ref name=&quot;NIH2014&quot; /&gt; උණ සහ අඩු ශක්තියක් ද ඇති විය හැක.&lt;ref name=&quot;NIH2014&quot; /&gt; බොහෝ විට, රෝග ලක්ෂණ සති හෝ මාස ගණනක් තුළ ක්‍රමයෙන් මතු වේ.&lt;ref name=&quot;Majithia2007&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Majithia V, Geraci SA|title=Rheumatoid arthritis: diagnosis and management|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-medicine_2007-11_120_11/page/936|journal=The American Journal of Medicine|volume=120|issue=11|pages=936–9|date=November 2007|pmid=17976416|doi=10.1016/j.amjmed.2007.04.005}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFMajithiaGeraci2007&quot;&gt;Majithia V, Geraci SA (November 2007). &quot;Rheumatoid arthritis: diagnosis and management&quot;. ''The American Journal of Medicine''. '''120''' (11): &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;936–&lt;/span&gt;9. [[Digital object identifier|doi]]:[https://doi.org/10.1016%2Fj.amjmed.2007.04.005 10.1016/j.amjmed.2007.04.005]. [[පබ්මෙඩ්|PMID]]&amp;nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17976416 17976416].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

'''රූමටොයිඩ් ආත්රයිටිස්''' ඇතිවීමට හේතුව පැහැදිලි නැතත්, එයට [[ප්‍රවේණි විද්‍යාව|ජානමය]] සහ පාරිසරික සාධකවල එකතුවක් සම්බන්ධ වන බව විශ්වාස කෙරේ.&lt;ref name=&quot;NIH2014&quot; /&gt; මෙහි  යාන්ත්‍රණයට ශරීරයේ [[ප්‍රතිශක්තිකරණ පද්ධතිය]] මඟින් සන්ධිවලට පහර දීම ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;NIH2014&quot; /&gt; මෙය සන්ධි ප්‍රාවරයේ ප්‍රදාහය හා ඝණ වීමක් ඇති කරයි.&lt;ref name=&quot;NIH2014&quot; /&gt; එය යටින් පවතින අස්ථි හා කාටිලේජයට ද බලපායි.&lt;ref name=&quot;NIH2014&quot; /&gt; රෝග විනිශ්චය බොහෝ දුරට සිදු කරනු ලබන්නේ පුද්ගලයෙකුගේ සංඥා සහ රෝග ලක්ෂණ පදනම් කරගෙන ය.&lt;ref name=&quot;Majithia2007&quot; /&gt; [[Medical imaging|එක්ස් කිරණ]] සහ රසායනාගාර පරීක්ෂණ මගින් රෝග විනිශ්චය සඳහා සහාය විය හැකිය හෝ සමාන රෝග ලක්ෂණ ඇති වෙනත් රෝග බැහැර කළ හැකිය.&lt;ref name=&quot;NIH2014&quot; /&gt; ඒ හා සමානව ඇතිවිය හැකි අනෙකුත් රෝග අතර [[ලූපස්|සිස්ටීමික් ලූපස් එරිතිමැටෝසස්]]  , සොරයටික් ආත්රයිටිස් සහ ෆයිබ්‍රොමියල්ජියා ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;Majithia2007&quot; /&gt;

ප්‍රතිකාරයේ අරමුණු වන්නේ වේදනාව අඩු කිරීම, ඉදිමුන අඩු කිරීම සහ පුද්ගලයෙකුගේ සමස්ත ක්‍රියාකාරිත්වය වැඩි දියුණු කිරීමයි.&lt;ref name=&quot;NICE2015&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Rheumatoid arthritis in adults: management: recommendations: Guidance and guidelines|url=https://www.nice.org.uk/guidance/CG79/chapter/Recommendations|publisher=NICE|date=December 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170416130024/https://www.nice.org.uk/guidance/CG79/chapter/Recommendations|archive-date=2017-04-16}} {{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=https://www.nice.org.uk/guidance/CG79/chapter/Recommendations |access-date=2026-05-21 |archive-date=2017-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170416130024/https://www.nice.org.uk/guidance/CG79/chapter/Recommendations }}&lt;/ref&gt; විවේකය සහ ව්‍යායාම සමතුලිත කිරීම, ස්ප්ලින්ට් භාවිතය හෝ සහායක උපාංග භාවිතය මගින් මෙය උපකාරී විය හැක.&lt;ref name=&quot;NIH2014&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Rausch Osthoff AK, Juhl CB, Knittle K, Dagfinrud H, Hurkmans E, Braun J, Schoones J, Vliet Vlieland TP, Niedermann K|display-authors=6|title=Effects of exercise and physical activity promotion: meta-analysis informing the 2018 EULAR recommendations for physical activity in people with rheumatoid arthritis, spondyloarthritis and hip/knee osteoarthritis|journal=RMD Open|volume=4|issue=2|pages=e000713|date=2018-12-04|pmid=30622734|pmc=6307596|doi=10.1136/rmdopen-2018-000713}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Park Y, Chang M|title=Effects of rehabilitation for pain relief in patients with rheumatoid arthritis: a systematic review|journal=Journal of Physical Therapy Science|volume=28|issue=1|pages=304–8|date=January 2016|pmid=26957779|pmc=4756025|doi=10.1589/jpts.28.304}}&lt;/ref&gt; රෝග ලක්ෂණ සඳහා උපකාර කිරීම සඳහා වේදනා ඖෂධ, ස්ටෙරොයිඩ් සහ NSAIDs නිතර භාවිතා වේ.&lt;ref name=&quot;NIH2014&quot; /&gt; රෝගයේ ප්‍රගතිය මන්දගාමී කිරීමට උත්සාහ කිරීම සඳහා හයිඩ්‍රොක්සික්ලෝරෝක්වීන් සහ මෙතොට්‍රෙක්සෙට් වැනි රෝග වෙනස් කරන ප්‍රති-රූමැටික් ඖෂධ (DMARDs) භාවිතා කළ හැකිය.&lt;ref name=&quot;NIH2014&quot; /&gt; රෝගය වෙනත් ප්‍රතිකාර වලට ප්‍රතිචාර නොදක්වන විට ජීව විද්‍යාත්මක DMARD භාවිතා කළ හැක.&lt;ref name=&quot;ACR2015&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Singh JA, Saag KG, Bridges SL, Akl EA, Bannuru RR, Sullivan MC, Vaysbrot E, McNaughton C, Osani M, Shmerling RH, Curtis JR, Furst DE, Parks D, Kavanaugh A, O'Dell J, King C, Leong A, Matteson EL, Schousboe JT, Drevlow B, Ginsberg S, Grober J, St Clair EW, Tindall E, Miller AS, McAlindon T|title=2015 American College of Rheumatology Guideline for the Treatment of Rheumatoid Arthritis|journal=Arthritis &amp; Rheumatology|volume=68|issue=1|pages=1–26|date=January 2016|pmid=26545940|doi=10.1002/art.39480|url-status=live}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, ඒවාට අහිතකර බලපෑම් ඇතිවීමේ වැඩි අනුපාතයක් තිබිය හැකිය.&lt;ref&gt;{{Cite journal|vauthors=Singh JA, Wells GA, Christensen R, Tanjong Ghogomu E, Maxwell L, Macdonald JK, Filippini G, Skoetz N, Francis D, Lopes LC, Guyatt GH, Schmitt J, La Mantia L, Weberschock T, Roos JF, Siebert H, Hershan S, Lunn MP, Tugwell P, Buchbinder R|title=Adverse effects of biologics: a network meta-analysis and Cochrane overview|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=2|pages=CD008794|date=February 2011|pmid=21328309|doi=10.1002/14651858.CD008794.pub2|pmc=7173749}}&lt;/ref&gt; සන්ධි අලුත්වැඩියා කිරීම, ප්‍රතිස්ථාපනය කිරීම හෝ පෑස්සීම  සඳහා සැත්කම් ඇතැම් අවස්ථාවන්හිදී උපකාරී විය හැක.&lt;ref name=&quot;NIH2014&quot; /&gt; බොහෝ විකල්ප වෛද්‍ය ප්‍රතිකාර සඳහා සාක්ෂි මගින් සහාය නොදක්වයි.&lt;ref name=&quot;Ef2010&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Efthimiou P, Kukar M|title=Complementary and alternative medicine use in rheumatoid arthritis: proposed mechanism of action and efficacy of commonly used modalities|journal=Rheumatology International|volume=30|issue=5|pages=571–86|date=March 2010|pmid=19876631|doi=10.1007/s00296-009-1206-y}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NCCIH&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Rheumatoid Arthritis and Complementary Health Approaches|url=http://nccih.nih.gov/health/RA/getthefacts.htm|publisher=National Center for Complementary and Integrative Health|access-date=July 1, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150705082102/https://nccih.nih.gov/health/RA/getthefacts.htm|archive-date=July 5, 2015|date=January 2006}} {{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=https://nccih.nih.gov/health/RA/getthefacts.htm |access-date=May 21, 2026 |archive-date=July 5, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150705082102/https://nccih.nih.gov/health/RA/getthefacts.htm }}&lt;/ref&gt;

2015 වන විට RA මිලියන 24.5 ක පමණ ජනතාවකට බලපායි &lt;ref name=&quot;GBD2015Pre&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, etal|title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015|journal=Lancet|volume=388|issue=10053|pages=1545–1602|date=October 2016|pmid=27733282|pmc=5055577|doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6}}&lt;/ref&gt; මෙය [[සංවර්ධිත රටවල්|සංවර්ධිත ලෝකයේ]] වැඩිහිටියන්ගෙන් 0.5 ත් 1% ත් අතර වන අතර සෑම වසරකම පුද්ගලයින් 100,000 කට 5 ත් 50 ත් අතර සංඛ්‍යාවක් මෙම තත්ත්වය අලුතින් වර්ධනය වේ.&lt;ref name=&quot;Lancet2016&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Smolen JS, Aletaha D, McInnes IB|title=Rheumatoid arthritis|journal=Lancet|volume=388|issue=10055|pages=2023–2038|date=October 2016|pmid=27156434|doi=10.1016/S0140-6736(16)30173-8|url=http://eprints.gla.ac.uk/131249/1/131249.pdf|access-date=2020-07-07|archive-date=2020-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20201222093809/http://eprints.gla.ac.uk/131249/1/131249.pdf|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201222093809/http://eprints.gla.ac.uk/131249/1/131249.pdf|date=2020-12-22}}&lt;/ref&gt; ආරම්භය බොහෝ විට මැදිවියේදී සිදුවන අතර කාන්තාවන්ට පිරිමින්ට වඩා 2.5 ගුණයකින් වැඩි වාර ගණනක් බලපායි.&lt;ref name=&quot;NIH2014&quot; /&gt; 1990 දී මරණ 28,000 ක් වූ එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 2013 දී මරණ 38,000 ක් සිදුවිය.&lt;ref name=&quot;GDB2013&quot;&gt;{{Cite journal|title=Global, regional, and national age-sex specific all-cause and cause-specific mortality for 240 causes of death, 1990-2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_the-lancet_january-10-16-2015_385_9963/page/117|journal=Lancet|volume=385|issue=9963|pages=117–71|date=January 2015|pmid=25530442|pmc=4340604|doi=10.1016/S0140-6736(14)61682-2|last=GBD 2013 Mortality Causes of Death Collaborators}}&lt;/ref&gt; RA පිළිබඳ පළමු පිළිගත් විස්තරය 1800 දී පැරිසියේ ඔගස්ටින් ජේකබ් ලැන්ඩ්‍රේ-බෝවායිස් (1772–1840) විසින් සිදු කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Landre1800&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|vauthors=Landré-Beauvais AJ|title=La goutte asthénique primitive (doctoral thesis)|year=1800|location=Paris}} reproduced in {{Cite journal|vauthors=Landré-Beauvais AJ|title=The first description of rheumatoid arthritis. Unabridged text of the doctoral dissertation presented in 1800|journal=Joint, Bone, Spine|volume=68|issue=2|pages=130–43|date=March 2001|pmid=11324929|doi=10.1016/S1297-319X(00)00247-5}}&lt;/ref&gt; රූමටොයිඩ් ''ආතරයිටිස්'' යන පදය ජලීය සහිත සහ ඉදිමුම් ඇති සන්ධි සඳහා වන ග්‍රීක භාෂා යෙදුම මත පදනම් වේ.&lt;ref name=&quot;Paget2002&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|last=Paget|first=Stephen A.|last2=Lockshin|first2=Michael D.|last3=Loebl|first3=Suzanne|title=The Hospital for Special Surgery Rheumatoid Arthritis Handbook Everything You Need to Know|date=2002|publisher=John Wiley &amp; Sons|location=New York|isbn=9780471223344|pages=32|url=https://books.google.com/books?id=akacOyQrnKkC&amp;pg=PA32|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170222110341/https://books.google.com/books?id=akacOyQrnKkC&amp;pg=PA32|archive-date=2017-02-22}}&lt;/ref&gt;

== ආශ්‍රේයයන් ==
&lt;references /&gt;


{{Medical condition classification and resources
| DiseasesDB = 11506
| ICD10 = {{ICD10|M|05||m|05}}-{{ICD10|M|06||m|05}}, {{ICD10|M45}} (spine)
| ICD9 = {{ICD9|714}}
| OMIM = 180300
| MedlinePlus = 000431
| eMedicineSubj = article
| eMedicineTopic = 331715
| eMedicine_mult = {{eMedicine2|article|1266195}} {{eMedicine2|article|305417}} {{eMedicine2|article|401271}} {{eMedicine2|article|335186}} {{eMedicine2|article|808419}}
| MeshID = D001172
|ICD10CM={{ICD10CM|M05}}-{{ICD10CM|M06}}, {{ICD10CM|M45}} (spine)|ICD11={{ICD11|FA20}}, {{ICD11|FA92.0Z}} (spine)
}}
{{Diseases of the musculoskeletal system and connective tissue}}
{{Autoimmune diseases}}
{{Authority control}}

[[්‍රප්‍රවර්ගය:රූමටොයිඩ් ආත්රයිටිස්| ]]
[[ප්‍රවර්ගය:සන්ධිවේදය]]
[[ප්‍රවර්ගය:ස්වයං ප්‍රතිශක්තිකරණ රෝග]]

[[ප්‍රවර්ගය:Translated from MDWiki]]</text>
      <sha1>klljsmvtiqk1t9pi8oa4kfrtysdggay</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>රක්තහීනතාවය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194507</id>
    <revision>
      <id>802500</id>
      <parentid>798285</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T22:12:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16363" sha1="eh76b9dtuyk7k1yxp2a20iaoabwdt67" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව වෛද්‍යමය තත්ත්වය (නව)
|name             =රක්තහීනතාව
|synonym          =නීරක්තිය
|image            =Iron deficiency anemia blood film.jpg
|image_size       =
|alt              =
|caption          =[[යකඩ-ඌනතා නීරක්තිය]] සහිත පුද්ගලයකුගේ රුධිර අඳුනක්. මෙහි රුධිර සෛල කුඩා සහ ලා පැහැ වේ.
|pronounce        ={{IPAc-en|ə|ˈ|n|iː|m|i|ə}}
|specialty        =[[රක්තවේදය]]
|symptoms         =[[විඩාපත්භාවය]], දුර්වලභාවය, [[හුස්ම ගැනීමේ අපහසුව]], [[Presyncope|ක්ලාන්ත ස්වභාවය]]&lt;ref name=EBM2013 /&gt;
|onset            =
|duration         =
|causes           =[[රුධිර හානිය|රුධිර වහනය]], රතු රුධිර සෛල නිෂ්පාදනය අඩුවීම, රතු රුධිර සෛල විනාශ වීම වැඩිවීම&lt;ref name=EBM2013 /&gt;
|risks            =
|diagnosis        =[[හිමොග්ලොබීන්|රුධිර හිමොග්ලොබීන් මැනීම]]&lt;ref name=EBM2013 /&gt;
|differential     =
|prevention       =
|treatment        =
|medication       =
|prognosis        =
|frequency        =2.36 බිලියන / 33% (2015)&lt;ref name=GBD2015Pre/&gt;
|deaths           =
}}
'''රක්තහීනතාවය''' හෙවත් '''නීරක්තිය''' යනු [[ලේ|රුධිරයේ]] ඇති රතු රුධිර සෛල (RBC) හෝ [[හිමොග්ලොබින්]] ප්‍රමාණය අඩුවීම,&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=What Is Anemia? – NHLBI, NIH|url=https://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/anemia|website=www.nhlbi.nih.gov|access-date=2016-01-31|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160120200631/http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/anemia|archive-date=2016-01-20}} {{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/anemia |access-date=2026-05-23 |archive-date=2016-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160120200631/http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/anemia }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත|title=Stedman's medical Dictionary|url=https://archive.org/details/stedmansmedicald00sted_3|url-access=registration|date=2006|publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-0-7817-3390-8|page=Anemia|edition=28th}}&lt;/ref&gt; හෝ රුධිරයට [[ඔක්සිජන්]] රැගෙන යාමේ හැකියාව අඩුවීමයි.&lt;ref name=&quot;Ber2007&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|first=Bernadette F.|last=Rodak|title=Hematology : clinical principles and applications|date=2007|publisher=Saunders|location=Philadelphia|isbn=978-1-4160-3006-5|page=220|edition=3rd|url=https://books.google.com/books?id=6sfacydDNsUC&amp;pg=PA220|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160425061405/https://books.google.com/books?id=6sfacydDNsUC&amp;pg=PA220|archive-date=2016-04-25}}&lt;/ref&gt; රක්තහීනතාවය සෙමින් ඇති වන විට, කිසිදු රෝග ලක්ෂණයක් නොපෙන්වීම හෝ වෙහෙස දැනීම, දුර්වලතාවය, [[හුස්ම ගැනීමේ අපහසුව]] සහ ව්‍යායාම කිරීමේ දුර්වලභාවය වැනි අපැහැදිලි රෝග ලක්ෂණ තිබිය හැකිය.&lt;ref name=&quot;Kumar2020&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|last=Murphy|first=Michael F.|last2=Pasi|first2=K. John|last3=Roy|first3=Noemi|editor-last=Feather|editor-first=Adam|editor-last2=Randall|editor-first2=David|editor-last3=Waterhouse|editor-first3=Mona|title=Kumar and Clark's Clinical Medicine|date=2020|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7020-7870-5|page=327|edition=10th|chapter-url=https://books.google.com/books?id=sl3sDwAAQBAJ&amp;pg=PA327|language=en|chapter=16. Haematology|access-date=2024-01-29|archive-date=2024-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240210015711/https://books.google.com/books?id=sl3sDwAAQBAJ&amp;pg=PA327#v=onepage&amp;q&amp;f=false|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EBM2013&quot; /&gt; රක්තහීනතාවය ඉක්මණින් ඇති වූ විට, රෝග ලක්ෂණ අතර ව්‍යාකූලත්වය, සිහිය නැතිවීම, පිපාසය වැඩි වීම සහ ක්ලාන්ත ස්වභාවය ඇතුළත් විය හැකිය.&lt;ref name=&quot;EBM2013&quot; /&gt; පුද්ගලයෙකු සැලකිය යුතු ලෙස සුදුමැලි වීමට නම් රක්තහීනතාවය සැලකිය යුතු මට්ටමක පැවතිය යුතුය.&lt;ref name=&quot;EBM2013&quot; /&gt; මෙයට සාධක හේතුව අනුව අමතර රෝග ලක්ෂණ ඇති විය හැක.&lt;ref name=&quot;EBM2013&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Janz TG, Johnson RL, Rubenstein SD|title=Anemia in the emergency department: evaluation and treatment|journal=Emergency Medicine Practice|volume=15|issue=11|pages=1–15; quiz 15–16|date=November 2013|pmid=24716235|url=http://www.ebmedicine.net/topics.php?paction=showTopic&amp;topic_id=385|archive-url=https://web.archive.org/web/20161018212916/http://www.ebmedicine.net/topics.php?paction=showTopic&amp;topic_id=385|url-status=live|archive-date=2016-10-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161018212916/http://www.ebmedicine.net/topics.php?paction=showTopic&amp;topic_id=385|date=2016-10-18}}&lt;/ref&gt;

[[ලේ ගැලීම|රුධිරය අහිමි වීම]], රතු රුධිර සෛල නිෂ්පාදනය අඩුවීම සහ රතු රුධිර සෛල බිඳවැටීම වැඩි වීම නිසා රක්තහීනතාවය ඇති විය හැක.&lt;ref name=&quot;EBM2013&quot; /&gt; රුධිරය අහිමි වීමට හේතු අතර තුවාල සහ ආමාශ ආන්ත්‍රික රුධිර වහනය ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;EBM2013&quot; /&gt; නිෂ්පාදනය අඩුවීමට හේතු අතර යකඩ ඌනතාවය, විටමින් B12 ඌනතාවය, [[තැලසීමියාව]] සහ ඇටමිදුළුවල පිළිකා තත්ත්ව ආදී තත්ත්ව ගණනාවක් ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;EBM2013&quot; /&gt; වැඩිවන බිඳවැටීමට හේතු අතර දෑකැති සෛල රක්තහීනතාවය, [[මැලේරියාව]] වැනි ආසාදන සහ ඇතැම් ස්වයං ප්‍රතිශක්තිකරණ රෝග වැනි ජානමය තත්වයන් ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;EBM2013&quot; /&gt; රතු රුධිර සෛල ප්‍රමාණය සහ එක් එක් සෛලයේ ඇති හිමොග්ලොබින් ප්‍රමාණය අනුවද රක්තහීනතාවය වර්ගීකරණය කළ හැක.&lt;ref name=&quot;EBM2013&quot; /&gt; සෛල කුඩා නම්, එය ක්ෂුද්‍ර සෛලික රක්තහීනතාවය ලෙස හැඳින්වේ; ඒවා විශාල නම්, එය මහාසෛලික රක්තහීනතාවය ලෙස හැඳින්වේ; ඒවා සාමාන්‍ය ප්‍රමාණයේ නම්, එය සාමාන්‍යසෛලික රක්තහීනතාවය ලෙස හැඳින්වේ.&lt;ref name=&quot;EBM2013&quot; /&gt; පිරිමින්ගේ රක්තහීනතාවය හඳුනා ගැනීම පදනම් වන්නේ හිමොග්ලොබින් 130 ත් 140 ග්රෑම්/ලීටර් අතර ප්‍රමාණයක් තිබීම මත ය.&amp;nbsp; (13 සිට 14 දක්වා g/dL); කාන්තාවන් තුළ එය 120 සිට 130 ග්රෑම්/ලීටර් වඩා අඩුය.&amp;nbsp; (12 සිට 13 දක්වා g/dL).&lt;ref name=&quot;EBM2013&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Smith2010&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Smith RE|title=The clinical and economic burden of anemia|journal=The American Journal of Managed Care|volume=16 Suppl Issues|pages=S59–66|date=March 2010|pmid=20297873}}&lt;/ref&gt; ඉන්පසු හේතුව තීරණය කිරීම සඳහා වැඩිදුර පරීක්ෂණ අවශ්‍ය වේ.&lt;ref name=&quot;EBM2013&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Stat2019&quot;&gt;{{Cite journal|last=Rhodes|first=Carl E.|last2=Varacallo|first2=Matthew|title=Physiology, Oxygen Transport|date=2019-03-04|pmid=30855920|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK538336/|access-date=2019-05-04|journal=|archive-date=2021-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210827215723/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK538336/|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210827215723/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK538336/|date=2021-08-27}}&lt;/ref&gt;

ගර්භනී කාන්තාවන් වැනි ඇතැම් පුද්ගල කණ්ඩායම්වල රක්තහීනතාව, වැළැක්වීම සඳහා යකඩ පෙති භාවිතා වේ.&lt;ref name=&quot;EBM2013&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|vauthors=Bhutta ZA, Das JK, Rizvi A, Gaffey MF, Walker N, Horton S, Webb P, Lartey A, Black RE|title=Evidence-based interventions for improvement of maternal and child nutrition: what can be done and at what cost?|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_august-3-9-2013_382_9890/page/452|journal=Lancet|volume=382|issue=9890|pages=452–477|date=August 2013|pmid=23746776|doi=10.1016/S0140-6736(13)60996-4}}&lt;/ref&gt; නිශ්චිත හේතුව තීරණය නොකර ආහාර අතිරේකයක් ලෙස නිර්දේශ නොකරයි.&lt;ref name=&quot;EBM2013&quot; /&gt; රුධිර පාරවිලයන භාවිතය සාමාන්‍යයෙන් පුද්ගලයෙකුගේ සංඥා සහ රෝග ලක්ෂණ මත පදනම් වේ.&lt;ref name=&quot;EBM2013&quot; /&gt; රෝග ලක්ෂණ නොමැති අයට, හිමොග්ලොබින් මට්ටම 60 සිට 80 ග්රෑම්/ලීටර් දක්වා අඩු නම් මිස ඒවා නිර්දේශ නොකරයි  (6 සිට 8 දක්වා g/dL).&lt;ref name=&quot;EBM2013&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Amir2013&quot; /&gt; මෙම නිර්දේශ උග්‍ර රුධිර වහනයක් ඇති සමහර පුද්ගලයින්ට ද අදාළ විය හැකිය.&lt;ref name=&quot;EBM2013&quot; /&gt; දරුණු රක්තහීනතාවය ඇති අයට පමණක් රක්තාණුජනන-උත්තේජක ඖෂධ නිර්දේශ කෙරේ.&lt;ref name=&quot;Amir2013&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Qaseem A, Humphrey LL, Fitterman N, Starkey M, Shekelle P|title=Treatment of anemia in patients with heart disease: a clinical practice guideline from the American College of Physicians|url=https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_2013-12-03_159_11/page/n71|journal=Annals of Internal Medicine|volume=159|issue=11|pages=770–779|date=December 2013|pmid=24297193|doi=10.7326/0003-4819-159-11-201312030-00009|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

රක්තහීනතාවය යනු ගෝලීය ජනගහනයෙන් තුනෙන් එකකට පමණ බලපාන වඩාත් සුලභ රුධිර ආබාධයයි.&lt;ref name=&quot;EBM2013&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;GBD2015Pre&quot;&gt;{{Cite journal|last=GBD 2015 Disease and Injury Incidence and Prevalence Collaborators|title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015|journal=Lancet|volume=388|issue=10053|pages=1545–1602|date=October 2016|pmid=27733282|pmc=5055577|doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6}}&lt;/ref&gt; යකඩ ඌනතාවය නිසා ඇතිවන රක්තහීනතාවය බිලියන 1 කට ආසන්න පිරිසකට බලපායි.&lt;ref name=&quot;LancetEpi2012&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Vos T|display-authors=etal|title=Years lived with disability (YLDs) for 1160 sequelae of 289 diseases and injuries 1990-2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010|journal=Lancet|volume=380|issue=9859|pages=2163–2196|date=December 2012|pmid=23245607|pmc=6350784|doi=10.1016/S0140-6736(12)61729-2|url=http://www.documentation.ird.fr/hor/fdi:010059240|access-date=2018-04-20|archive-date=2019-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20190112111243/http://www.documentation.ird.fr/hor/fdi:010059240|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190112111243/http://www.documentation.ird.fr/hor/fdi:010059240|date=2019-01-12}}&lt;/ref&gt; 2013 දී, යකඩ ඌනතාවය හේතුවෙන් රක්තහීනතාවය හේතුවෙන් මරණ 183,000 ක් පමණ සිදුවිය (1990 දී මරණ 213,000 සිට අඩු විය).&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Global, regional, and national age-sex specific all-cause and cause-specific mortality for 240 causes of death, 1990–2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013|journal=Lancet|volume=385|issue=9963|pages=117–171|date=January 2015|pmid=25530442|pmc=4340604|doi=10.1016/S0140-6736(14)61682-2|last=GBD 2013 Mortality Causes of Death Collaborators}}&lt;/ref&gt; එය පිරිමින්ට වඩා කාන්තාවන් තුළ බහුලව දක්නට ලැබේ,&lt;ref name=&quot;LancetEpi2012&quot; /&gt; ගර්භණී සමයේදී සහ ළමුන් සහ වැඩිහිටියන් තුළ සුලබ ය.&lt;ref name=&quot;EBM2013&quot; /&gt; රක්තහීනතාවය වෛද්‍ය ප්‍රතිකාර සඳහා වන වියදම් වැඩි කරන අතර වැඩ කිරීමේ හැකියාව අඩුවීම හරහා පුද්ගලයෙකුගේ ඵලදායිතාව අඩු කරයි.&lt;ref name=&quot;Smith2010&quot; /&gt; මෙම නම [[Template:Lang-grc|සැකිල්ල:Lang-grc]] ''{{බස|grc-Latn|anaimia}}'' වෙතින් ව්‍යුත්පන්න වී ඇත. &quot;ලේ නොමැතිකම&quot; යන අර්ථය ඇති, ἀν- ''an-'', &quot;නොවන&quot; සහ αἷμα ''හයිමා'', &quot;ලේ&quot; යන අර්ථය ගෙන දෙයි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=anaemia|url=http://dictionary.reference.com/browse/anaemia|website=Dictionary.com|access-date=7 July 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714223241/http://dictionary.reference.com/browse/anaemia|archive-date=14 July 2014}} {{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://dictionary.reference.com/browse/anaemia |access-date=23 May 2026 |archive-date=14 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714223241/http://dictionary.reference.com/browse/anaemia }}&lt;/ref&gt;

== ආශ්‍රේයයන් ==
&lt;references /&gt;


{{Medical condition classification and resources
| DiseasesDB     = 663
 | ICD11          = {{ICD11|Anaemias or other erythrocyte disorders|224336967}}
 | ICD10          = {{ICD10|D|50||d|50}}-{{ICD10|D|64||d|60}}
 | ICD9           = {{ICD9|280}}-{{ICD9|285}}
 | MedlinePlus    = 000560
 | eMedicineSubj  = med
 | eMedicineTopic = 132
 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|emerg|808}} {{eMedicine2|emerg|734}}
 | MeshID         = D000740
}}

{{Diseases of RBCs}}
{{Medicine}}
{{Authority control}}

[[Category:රක්තහීනතා]]
[[Category:රක්තව්‍යාධිවේදය]]

[[ප්‍රවර්ගය:Translated from MDWiki]]</text>
      <sha1>eh76b9dtuyk7k1yxp2a20iaoabwdt67</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>එන්ඩොමෙට්‍රියෝසියාව</title>
    <ns>0</ns>
    <id>196305</id>
    <revision>
      <id>802497</id>
      <parentid>798793</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T22:10:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16303" sha1="hlx6x4g8duo5y99dnh6cmzdte23anf3" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව වෛද්‍යමය තත්ත්වය (නව)
| name          = එන්ඩොමෙට්‍රියෝසියාව
| synonym       = එන්ඩොමෙට්‍රියෝසිස්
| image         = Endometriosis.jpg
| image_size    = 
| alt           = 
| caption       = ලැපරොස්කොපි සැත්කමක් අතරතුර දක්නට ලැබෙන එන්ඩොමෙට්‍රියෝසිස්
| pronounce     = 
| specialty     = [[නාරිවේදය|නාරිවේදය]]
| symptoms      = [[ශ්‍රෝණි වේදනාව]], [[එන්ඩොමෙට්‍රියෝසිස් සහ වඳභාවය|වඳභාවය]]&lt;ref name=Bulletti2010/&gt;
| onset         = වයස අවුරුදු 30-40&lt;ref name=WH2014/&gt;&lt;ref name=Mc2013/&gt;
| duration      = දීර්ඝ කාලීන&lt;ref name=Bulletti2010/&gt;
| causes        = නොදනී&lt;ref name=Bulletti2010/&gt;
| risks         = පවුලේ ඉතිහාසය&lt;ref name=WH2014/&gt;
| diagnosis     = රෝග ලක්ෂණ මත පදනම්ව, [[වෛද්‍ය ප්‍රතිබිම්බකරණය]], [[පටක ජෛව පරීක්‍ෂණය]]&lt;ref name=WH2014/&gt;
| differential  = [[ශ්‍රෝණි ප්‍රදාහ රෝගය]], [[උද්දීප්‍ය විය හැකි බඩවැල් සින්ඩ්‍රෝමය]], [[අන්තර්ස්ථ සිස්ටයිටිස්]], [[ෆයිබ්‍රොමියල්ජියා]]&lt;ref name=Bulletti2010/&gt;
| prevention    = [[ඒකාබද්ධ මුඛ උපත් පාලන පෙති|ඒකාබද්ධ උපත් පාලන පෙති]], ව්‍යායාම, මත්පැන් සහ කැෆේන් වලින් වැළකීම&lt;ref name=WH2014/&gt;
| treatment     = [[නොස්ටෙරොයිඩ් විරෝධී ප්‍රතිප්‍රදාහක ඖෂධ|NSAID]], උපත් පාලන පෙති, [[ප්‍රොජෙස්ටොජන් සහිත අභ්‍යන්තර ගර්භාෂ උපාංගය]], සැත්කම්&lt;ref name=WH2014/&gt;
| medication    = 
| prognosis     = 
| frequency     = ප්‍රජනක වයසේ කාන්තාවන් 10% ක්&lt;ref name=WHOblue2020/&gt;
| deaths        = ~100 (2015)&lt;ref name=GBD2015De&gt;{{cite journal | title = Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet | volume = 388 | issue = 10053 | pages = 1459–1544 | date = October 2016 | pmid = 27733281 | pmc = 5388903 | doi = 10.1016/S0140-6736(16)31012-1 | author=Wang H, Naghavi M, Allen C }}&lt;/ref&gt;
}}

'''එන්ඩොමෙට්‍රියෝසියාව''' යනු සාමාන්‍යයෙන් ගර්භාෂයේ ඇතුළත ආවරණය කරන පටක ස්ථරය වන එන්ඩොමෙට්‍රියම් හි ඇති සෛල වලට සමාන [[සෛලය (ජීව විද්‍යාව)|සෛල]] ඉන් පිටත වර්ධනය වන තත්වයකි.&lt;ref name=&quot;WHOblue2020&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|title=Female genital tumours: WHO Classification of Tumours|url=https://publications.iarc.fr/Book-And-Report-Series/Who-Classification-Of-Tumours/Female-Genital-Tumours-2020|year=2020|editor-last=WHO Classification of Tumours Editorial Board|publisher=International Agency for Research on Cancer|location=Lyon (France)|edition=5th|volume=4|isbn=978-92-832-4504-9|chapter=2. Endometriosis and related conditions|pages=170-173|access-date=2022-06-24|archive-date=2022-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20220617072036/https://publications.iarc.fr/Book-And-Report-Series/Who-Classification-Of-Tumours/Female-Genital-Tumours-2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt; බොහෝ විට මෙය ඩිම්බ කෝෂ, පැලෝපීය නාල සහ ගර්භාෂය හා ඩිම්බ කෝෂ වටා ඇති පටක මත වර්ධනය වේ. කෙසේ වෙතත්, සමහර දුර්ලභ අවස්ථාවන්හිදී එය ශරීරයේ අනෙකුත් කොටස් වලද වර්ධනය විය හැක.&lt;ref name=&quot;WH2014&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=https://www.womenshealth.gov/a-z-topics/endometriosis|title=Endometriosis|website=womenshealth.gov|date=13 February 2017|access-date=20 May 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170513091846/https://www.womenshealth.gov/a-z-topics/endometriosis|archive-date=13 May 2017}}&lt;/ref&gt; මෙහි ප්‍රධාන රෝග ලක්ෂණ වන්නේ ශ්‍රෝණි වේදනාව සහ වඳභාවයයි.&lt;ref name=&quot;Bulletti2010&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Bulletti C, Coccia ME, Battistoni S, Borini A|title=Endometriosis and infertility|journal=Journal of Assisted Reproduction and Genetics|volume=27|issue=8|pages=441–7|date=August 2010|pmid=20574791|pmc=2941592|doi=10.1007/s10815-010-9436-1}}&lt;/ref&gt; මෙහි බලපෑමට ලක් වූවන්ගෙන් අඩකට ආසන්න ප්‍රමාණයකට නිදන්ගත ශ්‍රෝණි වේදනාව ඇති අතර, 70% කටම [[ආර්තවය|ඔසප් වීමේදී]] වේදනාව ඇති වේ.&lt;ref name=&quot;Bulletti2010&quot; /&gt; ලිංගික සංසර්ගය අතරතුර වේදනාව ද පොදු රෝග ලක්ෂණයක් වේ.&lt;ref name=&quot;Bulletti2010&quot; /&gt; බලපෑමට ලක් වූ කාන්තාවන්ගෙන් අඩකට ආසන්න ප්‍රමාණයකට වඳභාවය ඇතිවේ.&lt;ref name=&quot;Bulletti2010&quot; /&gt; සැමටම පොදු නොවන රෝග ලක්ෂණ අතරට මුත්‍රා හෝ බඩවැල් රෝග ලක්ෂණ ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;Bulletti2010&quot; /&gt; මෙහි බලපෑමට ලක් වූ කාන්තාවන්ගෙන් 25% කට පමණ කිසිදු රෝග ලක්ෂණයක් දක්නට නොමැත.&lt;ref name=&quot;Bulletti2010&quot; /&gt; එන්ඩොමෙට්‍රියෝසිස් සමාජීය හා මානසික බලපෑම් යන දෙකම ඇති කළ හැකිය.&lt;ref name=&quot;Cul2013&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Culley L, Law C, Hudson N, Denny E, Mitchell H, Baumgarten M, Raine-Fenning N|title=The social and psychological impact of endometriosis on women's lives: a critical narrative review|journal=Human Reproduction Update|volume=19|issue=6|pages=625–39|date=1 November 2013|pmid=23884896|doi=10.1093/humupd/dmt027|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

එන්ඩොමෙට්‍රියෝසිස් හට ගන්නා හේතුව සම්පූර්ණයෙන්ම පැහැදිලි නැත.&lt;ref name=&quot;Bulletti2010&quot; /&gt; අවදානම් සාධක අතරට මෙම තත්වය පිළිබඳ පවුලේ ඉතිහාසයක් තිබීම ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;WH2014&quot; /&gt; එන්ඩොමෙට්‍රියෝසිස් ඇති ප්‍රදේශවල සෑම මසකම ලේ ගැලීම සිදුවන අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස දැවිල්ල සහ කැළැල් ඇති වේ.&lt;ref name=&quot;Bulletti2010&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;WH2014&quot; /&gt; එන්ඩොමෙට්‍රියෝසිස් නිසා ඇතිවන වර්ධනයන් [[පිළිකා]] නොවේ.&lt;ref name=&quot;WH2014&quot; /&gt; රෝග විනිශ්චය සාමාන්‍යයෙන් වෛද්‍ය ප්‍රතිබිම්බ සමඟ ඒකාබද්ධ රෝග ලක්ෂණ මත පදනම් වේ;&lt;ref name=&quot;WH2014&quot; /&gt; කෙසේ වෙතත්, බයොප්සි යනු රෝග විනිශ්චය කිරීමේ ස්ථිරම ක්‍රමයයි.&lt;ref name=&quot;WH2014&quot; /&gt; සමාන රෝග ලක්ෂණ ඇතිවීමට හේතු වන්නේ ශ්‍රෝණි ගිනි අවුලුවන රෝග, කෝපාවිෂ්ඨ බඩවැල් සින්ඩ්‍රෝමය, අන්තරාල සිස්ටයිටිස් සහ ෆයිබ්‍රොමියල්ජියා ය.&lt;ref name=&quot;Bulletti2010&quot; /&gt; එන්ඩොමෙට්‍රියෝසිස් බොහෝ විට නිවැරදි ලෙස හඳුනාගෙන නොමැති අතර, කාන්තාවන්ට ඔවුන්ගේ රෝග ලක්ෂණ සුළු හෝ සාමාන්‍ය බව ඒත්තු ගන්වමින් බොහෝ විට වැරදි වැහීමක් ලබා දෙන තත්වයක් සමාජය තුළ දක්නට ලැබේ.&lt;ref name=&quot;Cul2013&quot; /&gt; 

මුඛයෙන් ගන්නා උපත් පාලනෝපාය භාවිතය හරහා එන්ඩොමෙට්‍රියෝසිස් අවදානම අඩු කල හැකි බවට තාවකාලික සාක්ෂි තිබේ.&lt;ref name=&quot;Ver2011&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Vercellini P, Eskenazi B, Consonni D, Somigliana E, Parazzini F, Abbiati A, Fedele L|title=Oral contraceptives and risk of endometriosis: a systematic review and meta-analysis|journal=Human Reproduction Update|volume=17|issue=2|pages=159–70|date=1 March 2011|pmid=20833638|doi=10.1093/humupd/dmq042|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WH2014&quot; /&gt; ව්‍යායාම කිරීම සහ විශාල වශයෙන් මත්පැන් පානය කිරීමෙන් වැළකී සිටීම ද වැළැක්වීමේ පියවරක් විය හැකිය.&lt;ref name=&quot;WH2014&quot; /&gt; එන්ඩොමෙට්‍රියෝසිස් සඳහා ප්‍රතිකාරයක් නොමැත, නමුත් ප්‍රතිකාර ගණනාවක් මගින් රෝග ලක්ෂණ පාලනය කළ හැකිය.&lt;ref name=&quot;Bulletti2010&quot; /&gt; මෙයට වේදනා ඖෂධ, හෝමෝන ප්‍රතිකාර හෝ සැත්කම් ඇතුළත් විය හැකිය.&lt;ref name=&quot;WH2014&quot; /&gt; නිර්දේශිත වේදනා ඖෂධය සාමාන්‍යයෙන් නැප්‍රොක්සෙන් වැනි ස්ටෙරොයිඩ් නොවන ප්‍රති-ගිනි අවුලුවන ඖෂධයකි (NSAID).&lt;ref name=&quot;WH2014&quot; /&gt; උපත් පාලන පෙත්තෙහි ක්‍රියාකාරී සංරචකය අඛණ්ඩව ගැනීම හෝ ප්‍රොජෙස්ටොජන් සහිත අභ්‍යන්තර ගර්භාෂ උපකරණයක් භාවිතා කිරීම ද ප්‍රයෝජනවත් විය හැකිය.&lt;ref name=&quot;WH2014&quot; /&gt; ගොනඩොට්‍රොපින්-නිදහස් කරන හෝමෝන ඇගෝනිස්ට් (GnRH agonist) වඳභාවයට පත් වූවන්ගේ ගැබ් ගැනීමේ හැකියාව වැඩි දියුණු කළ හැකිය.&lt;ref name=&quot;WH2014&quot; /&gt; වෙනත් ප්‍රතිකාර මගින් රෝග ලක්ෂණ පාලනය කළ නොහැකි අයට ප්‍රතිකාර කිරීම සඳහා එන්ඩොමෙට්‍රියෝසිස් ශල්‍යකර්මයෙන් ඉවත් කිරීම භාවිතා කළ හැකිය.&lt;ref name=&quot;WH2014&quot; /&gt;

ප්‍රජනක වයසේ පසුවන කාන්තාවන්ගෙන් 10% කට පමණ එන්ඩොමෙට්‍රියෝසිස් බලපායි.&lt;ref name=&quot;WHOblue2020&quot; /&gt; එක් ඇස්තමේන්තුවකට අනුව {{As of|2015|lc=y}} ලොව පුරා මිලියන 10.8 ක කාන්තාවන් මෙයින් පීඩාවට පත්ව සිටින ලදී.&lt;ref name=&quot;GBD2015Pre&quot;&gt;{{Cite journal|title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015|journal=Lancet|volume=388|issue=10053|pages=1545–1602|date=October 2016|pmid=27733282|pmc=5055577|doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6|last=Vos|first=Theo|last2=Allen|first2=Christine|last3=Arora|first3=Megha|last4=Barber|first4=Ryan M.|last5=Bhutta|first5=Zulfiqar A.|last6=Brown|first6=Alexandria|last7=Carter|first7=Austin|last8=Casey|first8=Daniel C.|last9=Charlson|first9=Fiona J.|last10=Chen|first10=Alan Z.|last11=Coggeshall|first11=Megan|display-authors=29}}&lt;/ref&gt; අනෙකුත් මූලාශ්‍ර ඇස්තමේන්තු කර ඇත්තේ කාන්තාවන්ගෙන් 6–10% ක් පමණ එන්ඩොමෙට්රියෝසියාවෙන් පීඩාවට පත්වන බවයි.&lt;ref name=&quot;Bulletti2010&quot; /&gt; එන්ඩොමෙට්රියෝසියාව බොහෝ විට දක්නට ලැබෙන්නේ තිස් ගණන්වල සහ හතළිහ ගණන්වල පසුවන අය තුළ ය; කෙසේ වෙතත්, වයස අවුරුදු අටේ සිට ගැහැණු ළමයින්ට මෙම රෝගය ආරම්භ විය හැකිය.&lt;ref name=&quot;WH2014&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Mc2013&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|last=McGrath|first=Patrick J.|last2=Stevens|first2=Bonnie J.|last3=Walker|first3=Suellen M.|last4=Zempsky|first4=William T.|title=Oxford Textbook of Paediatric Pain|date=2013|publisher=OUP Oxford|isbn=9780199642656|page=300|url=https://books.google.com/books?id=xWyrAAAAQBAJ&amp;pg=PA300|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910181816/https://books.google.com/books?id=xWyrAAAAQBAJ&amp;pg=PA300|archive-date=2017-09-10}}&lt;/ref&gt; එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මරණ කිහිපයක් ද සිදු වී ඇත.&lt;ref name=&quot;GDB2013&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=((GBD 2013 Mortality and Causes of Death Collaborators))|title=Global, regional, and national age-sex specific all-cause and cause-specific mortality for 240 causes of death, 1990-2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_the-lancet_january-10-16-2015_385_9963/page/117|journal=Lancet|volume=385|issue=9963|pages=117–71|date=January 2015|pmid=25530442|pmc=4340604|doi=10.1016/S0140-6736(14)61682-2}}&lt;/ref&gt; එන්ඩොමෙට්රියෝසියාව වෙනම රෝගී තත්වයක් ලෙස මුලින්ම තීරණය කරන ලද්දේ 1920 ගණන්වලදීය.&lt;ref name=&quot;Bro2012&quot; /&gt; ඒ කාලයට පෙර, එන්ඩොමෙට්‍රියෝසිස් සහ ඇඩිනොමියෝසිස් එකට සලකා බලන ලදී.&lt;ref name=&quot;Bro2012&quot; /&gt; මෙම රෝගය මුලින්ම විස්තර කළේ කවුරුන්ද යන්න පැහැදිලි නැත.&lt;ref name=&quot;Bro2012&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|vauthors=Brosens I|title=Endometriosis: Science and Practice|date=2012|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=9781444398496|page=3|url=https://books.google.com/books?id=Wu0gfwFUfz8C&amp;pg=PA3|access-date=2020-08-04|archive-date=2021-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227101023/https://books.google.com/books?id=Wu0gfwFUfz8C&amp;pg=PA3|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== මූලාශ්‍ර ==
&lt;references /&gt;
[[Category:කාන්තා රෝග]]
[[Category:රෝග]]
[[Category:සෞඛ්‍යය]]
[[ප්‍රවර්ගය:Translated from MDWiki]]</text>
      <sha1>hlx6x4g8duo5y99dnh6cmzdte23anf3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>බාජෝර් කරඬුව</title>
    <ns>0</ns>
    <id>196864</id>
    <revision>
      <id>802494</id>
      <parentid>800391</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T22:06:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8769" sha1="0ocnmr6dps0r7zlydfhukyr0la8sx43" xml:space="preserve">{{Infobox artifact|name=බාජෝර් කරඬුව|image=BajaurCasket.jpg|image_caption=බාජෝර් කරඬුව, [[මෙට්‍රොපොලිටන් කලා කෞතුකාගාරය]]&lt;ref&gt;[[Metropolitan Museum of Art]] [https://www.metmuseum.org/art/collection/search/38111]&lt;/ref&gt;|material=|size=|writing=|created=ක්‍රි.ව. 1වන සියවස|discovered=බාජෝර්|location=|id=|registration=|map={{Location map|South_Asia#Pakistan#Gandhara
|width      = 
|float      = center
|border     =
|caption    = 
|alt        = 
|relief     = yes
|AlternativeMap= 
|overlay_image = 
|label      = [[බාජෝර්]]
|label_size = 
|position   = right
|background = 
|mark       = 
|marksize   = 
|link       = 
|lat_deg    = 34
|lat_min    = 41
|lat_sec    = 0
|lat_dir    = N
|lon_deg    = 71
|lon_min    = 30
|lon_sec    = 0
|lon_dir    = E
}}}}

'''63 වර්ෂයේ ඉන්ද්‍රවර්ම ධාතු කරඬුව''',  හෝ සමහර විට  '''අවච
අභිලේඛනය''' ලෙස හඳුන්වන, '''බාජෝර් කරඬුව''', &lt;ref name=&quot;RS&quot;&gt;{{Cite journal|last=Salomon|first=Richard|date=1982|title=The &quot;Avaca&quot; Inscription and the Origin of the Vikrama Era|url=https://www.jstor.org/stable/601111|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=102|issue=1|pages=59–68|doi=10.2307/601111|issn=0003-0279|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; යනු වර්තමාන පාකිස්තානයේ ඛයිබර් පඛ්තුන්ඛ්වා  හි පුරාණ [[ගාන්ධාර|ගන්ධාරයේ]] බාජෝර් ප්‍රදේශයෙන් ලැබුණු පුරාණ ධාතු කරඬුවකි. එය ක්‍රි.ව. 5–6 පමණ කාලයට අයත් බව කාලනිර්ණය කර ඇත.  එය අප්‍රච රජවරුන්ගේ, විශේෂයෙන් ඉන්ද්‍රවර්මන් රජුගේ [[බුද්ධාගම|බුද්ධාගමට]] ඇති සම්බන්ධය සනාථ කරයි. කරඬුව ෂීස්ට් වලින් සාදා ඇත.

[[ඛරෝෂ්ඨී]] භාෂාවෙන් ලියා ඇති සෙල්ලිපිය:
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Inscription of the Bajaur casket&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bailey|first=H. W.|date=1978|title=Two Kharoṣṭhī Casket Inscriptions from Avaca|url=https://www.jstor.org/stable/25210913|journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|issue=1|pages=3–13|issn=0035-869X}}&lt;/ref&gt;
!Inscription
!Original ([[ඛරෝෂ්ඨී|Kharosthi script]])
!Transliteration
!English translation
|- 
|'''Line 1'''
|{{Large|𐨯𐨎𐨬𐨟𐨿𐨯𐨪𐨀𐨅 𐨟𐨿𐨪𐨅𐨮𐨛𐨁𐨨𐨀𐨅 𐩅 𐩅 𐩅 𐩀 𐩀 𐩀 𐨨𐨱𐨪𐨩𐨯 𐨀𐨩𐨯 𐨀𐨟𐨁𐨡𐨯 𐨐𐨪𐨿𐨟𐨁𐨀𐨯 𐨨𐨯𐨯 𐨡𐨁𐨬𐨯𐨀𐨅 𐨮𐨆𐨜𐨭𐨀𐨅 𐨀𐨁𐨨𐨅𐨞 𐨕𐨅𐨟𐨿𐨪𐨁𐨐 𐨐𐨿𐨮𐨞 𐨀𐨁𐨡𐨿𐨪𐨬𐨪𐨿𐨨𐨅 𐨐𐨂𐨨𐨪𐨅 𐨀𐨤𐨿𐨪𐨕𐨪𐨗𐨤𐨂𐨟𐨿𐨪𐨅}}
|{{අක්ෂරපරිවර්තනය|pra|saṃvatsarae treṣaṭhimae 20 20 20 1 1 1 maharayasa Ayasa atidasa Kartiasa masasa divasae ṣoḍaśae imeṇa cetrika kṣaṇa Idravarme kumare Apracarajaputre}}
|In the year sixty-third - 63 - of the great king Azes I, during the month of Kārttika, on the sixteenth day, at this moment, the Caitrika prince Indravarma, son of the king of Apraca
|-
|'''Line 2'''
|{{Large|𐨀𐨁𐨨𐨅 𐨧𐨒𐨬𐨟𐨆 𐨭𐨐𐨿𐨩𐨨𐨂𐨞𐨁𐨯 𐨭𐨪𐨁𐨪 𐨤𐨿𐨪𐨡𐨁𐨛𐨬𐨅𐨟𐨁 𐨛𐨁𐨀𐨀𐨅 𐨒𐨧𐨁𐨪𐨀𐨅 𐨀𐨤𐨿𐨪𐨡𐨁𐨛𐨬𐨁𐨟𐨤𐨿𐨪𐨬𐨅 𐨤𐨟𐨅𐨭𐨅 𐨦𐨿𐨪𐨨𐨿𐨨𐨤𐨂𐨙𐨆 𐨤𐨿𐨪𐨯𐨬𐨟𐨁 𐨯𐨢 𐨨𐨡𐨂𐨞 𐨪𐨂𐨑𐨂𐨞𐨐𐨀 𐨗𐨁𐨤𐨂𐨟𐨿𐨪𐨀𐨅 𐨀𐨤𐨿𐨪𐨕𐨪𐨗𐨧𐨪𐨿𐨩𐨀𐨅}}
|{{අක්ෂරපරිවර්තනය|pra|ime Bhagavato Śakyamuṇisa śarira pradiṭhaveti ṭhiae gabhirae apradiṭhavitaprave pateśe brammapuño prasavati sadha maduṇa Rukhuṇakaa jiputrae Apracarajabharyae}}
|established this relic of the Holy [[ගෞතම බුදුන් වහන්සේ|Śākya sage]] in a secure, deep, and previously unestablished, place. He produces Brahman merit together with his mother Rukhuṇaka, who has a living son, wife of the king of Apraca;
|-
|'''Line 3'''
|{{Large|𐨯𐨢 𐨨𐨀𐨂𐨫𐨅𐨞 𐨪𐨨𐨐𐨅𐨞 𐨯𐨢 𐨨𐨀𐨂𐨫𐨞𐨁𐨀𐨅 𐨡𐨮𐨐𐨀𐨅 𐨯𐨢 𐨭𐨿𐨤𐨯𐨡𐨪𐨅𐨱𐨁 𐨬𐨯𐨬𐨡𐨟𐨀𐨅 𐨨𐨱𐨬𐨅𐨡𐨀𐨅 𐨞𐨁𐨐𐨀𐨅 𐨕 𐨒𐨱𐨁𐨞𐨁𐨀𐨅 𐨩 𐨀𐨂𐨟𐨪𐨀𐨅}}
|{{අක්ෂරපරිවර්තනය|pra|sadha maüleṇa Ramakeṇa sadha maülaṇie Daṣakae sadha śpasadarehi Vasavadatae mahavedae Ṇikae ca gahiṇie ya Utarae}}
|together with his maternal uncle Ramaka, together with his maternal uncle's wife Daṣaka, together with his sisters and wife, Vasavadata, Mahaveda, and Ṇika, and the lady of the house, Utara,
|-
|'''Line 4'''
|{{Large|𐨤𐨁𐨟𐨂 𐨀 𐨤𐨂𐨩𐨀𐨅 𐨬𐨁𐨮𐨸𐨂𐨬𐨪𐨿𐨨𐨯 𐨀𐨬𐨕𐨪𐨩𐨯}}
|{{අක්ෂරපරිවර්තනය|pra|pitu a puyae Viṣṇuvarmasa Avacarayasa}}
|and in honour of his father Viṣṇuvarma, king of the Apraca.
|-
|'''Line 5'''
|{{Large|𐨧𐨿𐨪𐨡 𐨬𐨒 𐨯𐨿𐨟𐨿𐨪𐨟𐨅𐨒𐨆 𐨤𐨂𐨩𐨀𐨁𐨟𐨅 𐨬𐨁𐨗𐨩𐨨𐨁𐨟𐨿𐨪𐨆 𐨩 𐨀𐨬𐨕𐨪𐨩 𐨨𐨡𐨂𐨭𐨿𐨤𐨯 𐨧𐨀𐨁𐨡𐨟 𐨤𐨂𐨩𐨁𐨟}}
|{{අක්ෂරපරිවර්තනය|pra|bhrada Vaga stratego puyaïte Vijayamitro ya Avacaraya maduśpasa Bhaïdata puyita}}
|His brother, Vaga, the general, is honoured, and Vijayamitra, king of the Apraca. His mother's sister Bhaïdata is honoured.
|-
|'''Line 6'''
|{{Large|𐨀𐨁𐨨𐨅 𐨕 𐨭𐨪𐨁𐨪𐨅 𐨨𐨂𐨪𐨿𐨩𐨐𐨫𐨁𐨞𐨟𐨅 𐨠𐨂𐨦𐨂𐨟𐨅 𐨐𐨁𐨜𐨤𐨜𐨁𐨱𐨪𐨁𐨀 𐨀𐨵𐨁𐨩𐨅 𐨀𐨱𐨅𐨛𐨁 𐨨𐨗𐨁𐨨𐨨𐨁 𐨤𐨿𐨪𐨟𐨁𐨛𐨬𐨞𐨨𐨁 𐨤𐨿𐨪𐨟𐨁𐨛𐨬𐨁𐨯}}
|{{අක්ෂරපරිවර්තනය|pra|ime ca śarire muryakaliṇate thubute kiḍapaḍiharia avhiye aheṭhi majimami pratiṭhavaṇami pratiṭhavisa}}
|And these relics from a Maurya period stupa, on which a miracle has been performed, are established in a safe, secure, and central establishment
|-
|'''Line 7'''
|{{Large|𐨬𐨯𐨁𐨀 𐨤𐨎𐨕𐨀𐨁𐨭𐨆}}
|{{අක්ෂරපරිවර්තනය|pra|vasia paṃcaïśo}}
|''vasia'' fifty
|}
එතරම් ප්‍රසිද්ධ නොවූ අප්‍රච රාජවංශය පැහැදිලි කිරීම සඳහා මෙම සෙල්ලිපිය බෙහෙවින් ප්‍රයෝජනවත් විය. &lt;ref name=&quot;RS&quot; /&gt;

== සටහන් ==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}

== ආශ්‍රේයයන් ==

* {{උපන්‍යාස පොත |last=Baums |first=Stefan |title=Gandharan Buddhist Reliquaries |publisher=Early Buddhist Manuscripts Project |year=2012 |editor-last=Jongeward |editor-first=David |series=Gandharan Studies |volume=1 |location=Seattle |pages=207–208 |chapter=Catalog and Revised Texts and Translations of Gandharan Reliquary Inscriptions |editor-last2=Errington |editor-first2=Elizabeth |editor-last3=Salomon |editor-first3=Richard |editor-last4=Baums |editor-first4=Stefan}}
* {{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Baums |first=Stefan |last2=Glass |first2=Andrew |title=Relic Inscription of Iṃdravaṃma |url=https://gandhari.org/catalog/cki0242 |website=Catalog of Gāndhārī Texts |id=CKI 242}}
* {{Cite journal|last=Salomon|first=Richard|date=1982|title=The &quot;Avaca&quot; Inscription and the Origin of the Vikrama Era|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_january-march-1982_102_1/page/59|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=102|issue=1|pages=59–68|doi=10.2307/601111|issn=0003-0279|jstor=601111}}

== මෙයද බලන්න ==

* [[චේතිය]]
* [[බිමාරාන් කරඬුව]]
* [[කණිෂ්ක කරඬුව]]
* [[රුඛුනා කරඬුව]]
* අප්‍රචරාජයෝ
* බාජෝර්
{{Metropolitan Museum of Art}}{{Gandhara}}</text>
      <sha1>0ocnmr6dps0r7zlydfhukyr0la8sx43</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>එස්.ඩී. බණ්ඩාරනායක</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197039</id>
    <revision>
      <id>802547</id>
      <parentid>801784</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T11:18:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sathiamanai</username>
        <id>81252</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* 1970 මැතිවරණය සහ 1971 ජවිපෙ කැරැල්ල */ CJC</comment>
      <origin>802547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26255" sha1="prv7g0a86mxo8hw14v1a8tuycxhgaok" xml:space="preserve">{{Short description|ශ්‍රී ලාංකික දේශපාලනඥයෙක් (1917–2014)}}

{{Infobox officeholder
| honorific_prefix   = [[ගරු]]
| name               = එස්. ඩී. බණ්ඩාරනායක
| honorific_suffix   = පා.ම.
| image              = S. D. Bandaranayake with Mao Zedong 1966.jpg
|caption = 1966 දී බීජිං නුවරදී එස්. ඩී. බණ්ඩාරනායක මහතා සහ ඔහුගේ බිරිඳ, සභාපති [[මාඕ සේතුං]], [[චෞ එන්ලායි]], කාං ෂෙං සහ ලින් බියාඕ සමඟ
| office             = [[ගම්පහ මැතිවරණ කොට්ඨාසය (1947–1989)|ගම්පහ පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රී]]
| parliament         = ලංකා නියෝජිත මන්ත්‍රී මණ්ඩලය
| predecessor        = [[පී. පී. ජයවර්ධන]]
| successor          = ඒ. ටී. බස්නායක
| term_start         = 1952
| term_end           = 1970
| office2            = [[ගම්පහ මැතිවරණ කොට්ඨාසය (1947–1989)|ගම්පහ පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රී]]
| parliament2        = ශ්‍රී ලංකා ජාතික රාජ්‍ය සභාව / පාර්ලිමේන්තුව
| predecessor2       = ඒ. ටී. බස්නායක
| successor2         = ආසනය අහෝසි කරන ලදී
| term_start2        = 1977
| term_end2          = 1989
| birth_date         = {{birth date|df=yes|1917|12|1}}
| birth_place        = [[මාතර]], ලංකාව
| death_date         = {{death date and age|df=yes|2014|6|3|1917|12|1}}
| death_place        = [[කොළඹ]], ශ්‍රී ලංකාව
| spouse             = ඩොරින් ඩයස් බණ්ඩාරනායක
| party              = [[ශ්‍රී ලංකා නිදහස් පක්ෂය]]
| otherparty         = [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (පීකිං පිල)]] (තථ්‍ය වශයෙන්; 1965–1970)&lt;br&gt;ස්වාධීන (1970)

| children           = [[පණ්ඩු බණ්ඩාරනායක]] ඇතුළු 3 දෙනෙක්
| alma_mater         = [[ශාන්ත තෝමස් විද්‍යාලය, ගල්කිස්ස]]&lt;br&gt;ට්‍රැවන්කෝර් විශ්වවිද්‍යාලය (ඉන්දියාව)
| occupation         = දේශපාලනඥ, කෘෂිකාර්මික
}}

'''සැමුවෙල් ඩයස් බණ්ඩාරනායක''' (1917 දෙසැම්බර් 1 – 2014 ජුනි 3), හෙවත් '''එස්. ඩී. බණ්ඩාරනායක''' (ජනප්‍රිය නාමය: ''ඉඹුල්ගොඩ වීරයා''), යනු ප්‍රකට සමාජවාදී දේශපාලනඥයෙකු සහ [[ගම්පහ මැතිවරණ කොට්ඨාසය (1947–1989)|ගම්පහ ආසනය]] දිගු කලක් නියෝජනය කළ පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රීවරයෙකි.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.parliament.lk/si/members-of-parliament/directory-of-members/viewMember/2103/ |title=ගරු බණ්ඩාරනායක, සැමුවෙල් ඩයස්, පා.ම. |work=මන්ත්‍රීවරුන් පිළිබඳ නාමාවලිය |publisher=[[ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුව]] |access-date=16 සැප්තැම්බර් 2020}}&lt;/ref&gt;1966 ඔක්තෝබර් මාසයේදී බණ්ඩාරනායක මහතා සිය බිරිඳ වූ ඩොරින් ඩයස් බණ්ඩාරනායක සමඟ චීනයේ සංචාරයක නිරත විය. එහිදී බීජිං නුවරදී චීන කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ සභාපති [[මාඕ සේතුං]], අග්‍රාමාත්‍ය [[චෞ එන්ලායි]], ආරක්ෂක අමාත්‍‍ය ලින් බියාඕ සහ කාං ෂෙං ඇතුළු ඉහළ පෙළේ චීන නායකයන් හමුවී සාකච්ඡා පැවැත්වීය.&lt;ref&gt;{{cite magazine |title=Chairman Mao and Comrade Lin Piao Receive Friends From All Over the World |magazine=පීකිං රිවිව් (Peking Review) |volume=10 |issue=42 |date=13 ඔක්තෝබර් 1967 |pages=10–11 |location=බීජිං |language=en}}&lt;/ref&gt;

මුලදී [[ශ්‍රී ලංකා නිදහස් පක්ෂය|ශ්‍රී ලංකා නිදහස් පක්ෂයෙන්]] (ශ්‍රීලනිප) පාර්ලිමේන්තුවට තේරී පත් වූ හෙතෙම, දැඩි අධිරාජ්‍ය-විරෝධී ස්ථාවරයක සිටි වාමාංශිකයෙකි. 1960 දශකයේ අගභාගයේදී [[නාගලිංගම් ෂන්මුගදාසන්]] ප්‍රමුඛ [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ (පීකිං පිල)]] පාර්ලිමේන්තු හඬ බවට පත් වූ ඔහු, 1966 යාපනයේ ඓතිහාසික කුල-විරෝධී ජනතා අරගලයට සෘජුවම සහාය පළ කළේය. පසුව [[1971 ජවිපෙ කැරැල්ල|1971 අප්‍රේල් කැරැල්ලට]] සම්බන්ධ වීම හේතුවෙන් සිරදඬුවම් විඳි අතර, 1977 සිට 1989 දක්වා නැවතත් ගම්පහ මන්ත්‍රීවරයා ලෙස කටයුතු කළේය.

== මුල් ජීවිතය සහ අධ්‍යාපනය ==
සැමුවෙල් ඩයස් බණ්ඩාරනායක උපන්නේ සියනෑ කෝරළයේ ප්‍රභූ පවුලකය. ඔහුගේ පියා කොන්රඩ් පීටර් ඩයස් බණ්ඩාරනායක මුහන්දිරම්වරයා වූ අතර, මව මාතර ඒකනායක මුදලිවරයාගේ දියණිය වූවාය. ඔහුගේ සීයා වූයේ කොන්රඩ් (පීටර්) පේත්‍රස් ඩයස් විජයවර්ධන බණ්ඩාරනායක මහා මුදලිවරයාය. ඔහු හිටපු අග්‍රාමාත්‍ය [[එස්. ඩබ්. ආර්. ඩී. බණ්ඩාරනායක]] මහතාගේ ඥාති සහෝදරයෙකි.

හෙතෙම [[ශාන්ත තෝමස් විද්‍යාලය, ගල්කිස්ස|ගල්කිස්ස ශාන්ත තෝමස් විද්‍යාලයෙන්]] සහ මාතර ශාන්ත තෝමස් විද්‍යාලයෙන් මූලික අධ්‍යාපනය ලැබීය. පසුව ඉන්දියාවේ ට්‍රැවන්කෝර් විශ්වවිද්‍යාලයෙන් කෘෂිකර්මය හැදෑරීය. ඉන්දියාවේ සිටියදී ඉන්දීය නිදහස් සටනින් පෙළඹුණු ඔහු [[සුභාෂ් චන්ද්‍ර බෝස්]] සහ [[රබීන්ද්‍රනාත් තාගෝර්]] වැනි නායකයන් හමුවිය. දෙවන ලෝක යුද්ධ සමයේදී ලංකාවට පැමිණි ඔහු, ලංකා කෘෂිකාර්මික බලකායේ කොමදෝරුවරයෙකු ලෙස සේවය කළේය.&lt;ref name=&quot;dbsj&quot;&gt;{{cite web |last=Jeyaraj |first=D. B. S. |title=Former Gampaha MP S.D. Bandaranayake the Colourful Maverick Known as &quot;Imbulgoda Veeraya&quot; Passes Away at 97 Years of Age |url=http://dbsjeyaraj.com/dbsj/archives/30424 |date=14 ජුනි 2014 |access-date=21 මැයි 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201027175649/http://dbsjeyaraj.com/dbsj/archives/30424 |archive-date=27 ඔක්තෝබර් 2020 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== දේශපාලන දිවිය ==

=== මුල් කාලීන පාර්ලිමේන්තු දිවිය සහ ඉඹුල්ගොඩ සිදුවීම (1952–1965) ===
1951 දී ආරම්භ වූ ශ්‍රී ලංකා නිදහස් පක්ෂයට එක්වූ බණ්ඩාරනායක මහතා [[1952 ලංකා පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය|1952 මහා මැතිවරණයේදී]] ගම්පහ ආසනයෙන් ප්‍රථම වරට පාර්ලිමේන්තුවට තේරී පත් විය. ඉන්පසු [[1956 ලංකා පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය|1956]], [[1960 මාර්තු ලංකා පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය|1960 මාර්තු]], [[1960 ජූලි ලංකා පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය|1960 ජූලි]] සහ [[1965 ලංකා පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය|1965]] යන මැතිවරණවලදී ද අඛණ්ඩව එම ආසනය ජයග්‍රහණය කළේය.&lt;ref name=&quot;dbsj&quot; /&gt;

1957 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී බණ්ඩාරනායක-චෙල්වනායගම් ගිවිසුමට එරෙහිව [[එක්සත් ජාතික පක්ෂය]] විසින් [[ජේ. ආර්. ජයවර්ධන]] මහතාගේ ප්‍රධානත්වයෙන් නුවර බලා ආරම්භ කළ පාගමන කොළඹ-නුවර පාරේ ඉඹුල්ගොඩදී පාර හරහා වාඩිවී අවහිර කිරීමට ඔහු කටයුතු කළේය. මෙම සිදුවීම නිසා ඔහු ජනතාව අතර &quot;ඉඹුල්ගොඩ වීරයා&quot; ලෙස ප්‍රකට විය.&lt;ref&gt;{{cite news |title=JR's Kandy march against B-C Pact |url=https://www.ft.lk/columns/JR-s-Kandy-march-against-B-C-Pact/4-724979 |newspaper=Daily FT |date=23 ඔක්තෝබර් 2021 |access-date=27 මැයි 2022}}&lt;/ref&gt;

අධිරාජ්‍ය-විරෝධී ස්ථාවරයක සිටි ඔහු සමාජවාදී රටවල් සමඟ දැඩි සබඳතා පැවැත්වීය. 1963 දෙසැම්බරයේදී [[උතුරු කොරියාව|ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මහජන කොරියානු ජනරජයේ]] නිල වෙළඳ නියෝජිත පිරිස ලංකාවට පැමිණි අවස්ථාවේදී, තේජා ගුණවර්ධන ඇතුළු පිරිස සමඟ එම දූත පිරිස පිළිගැනීමට සහභාගී වූ ප්‍රධාන පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රීවරයා වූයේ ඔහුය.&lt;ref&gt;{{cite news 
|title=ලංකාවට පැමිණි මහජන කොරියානු වෙළඳ ඇමති
|newspaper=තොලිලාලි
|date=14 දෙසැම්බර් 1963 
|page=7
|url= https://noolaham.net/project/280/27946/27946.pdf
|location=කොළඹ 
|language=ta
}}&lt;/ref&gt;

=== ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ (පීකිං පිල) පාර්ලිමේන්තු හඬ (1965–1970) ===
[[1965 ලංකා පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය|1965 මැතිවරණයෙන්]] පසු, ඩඩ්ලි සේනානායක රජය හමුවේ ශ්‍රීලනිප නායකත්වය ගත් පාර්ලිමේන්තු ප්‍රතිපත්ති පිළිබඳව කලකිරුණු බණ්ඩාරනායක මහතා, [[නාගලිංගම් ෂන්මුගදාසන්]] ප්‍රමුඛ මාඕවාදී [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (පීකිං පිල)]] සමඟ සමීප සබඳතාවක් ගොඩනඟා ගත්තේය. 1965 සිට 1970 දක්වා කාලය තුළ එම පක්ෂයේ පාර්ලිමේන්තු නියෝජිතයා ලෙස කටයුතු කළේ ඔහුය.&lt;ref name=&quot;May Day&quot;&gt;{{cite news |title=කොළඹදී ගම්පහ පා.ම. අත්අඩංගුවට |newspaper=[[ඊළනාඩු (පුවත්පත)|ඊළනාඩු]] |date=1969-05-02 |url=https://www.noolaham.org/wiki/index.php/%E0%AE%88%E0%AE%B4%E0%AE%A8%E0%AE%BE%E0%AE%9F%E0%AF%81_1969.05.02 |page=1 |language=ta}}&lt;/ref&gt; 

==== 1966 යාපනයේ කුල-විරෝධී අරගලයට සහාය දැක්වීම ====
1966 ඔක්තෝබර් 21 වන දින [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|පීකිං කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ]] නායකත්වයෙන් [[යාපනයේ කුල විරෝධී අරගලය (1966 ඔක්තෝබර් 21 නැගිටීම)|යාපනය අර්ධද්වීපයේ ඓතිහාසික කුල-විරෝධී මහා ජනතා නැගිටීම]] ආරම්භ විය. ඩඩ්ලි සේනානායක රජය සහ පොලිසිය ඉඩම් හිමි ප්‍රභූන්ට පක්ෂපාතීව මර්දනය දියත් කළ අවස්ථාවේදී, එස්. ඩී. බණ්ඩාරනායක මහතා සෘජුවම යාපනයට පැමිණියේය.&lt;ref name=&quot;valliammai&quot;&gt;{{cite book |last=Subramaniam |first=Valliammai |title=Oru Communist Inaiyar Valvin Santhippukal [කොමියුනිස්ට් යුවළකගේ ජීවිත හමුවීම්] |year=2023|url=https://noolaham.org/wiki/index.php/%E0%AE%92%E0%AE%B0%E0%AF%81_%E0%AE%95%E0%AE%AE%E0%AF%8D%E0%AE%AF%E0%AF%82%E0%AE%A9%E0%AE%BF%E0%AE%B8%E0%AF%8D%E0%AE%9F%E0%AF%8D_%E0%AE%87%E0%AE%A3%E0%AF%88%E0%AE%AF%E0%AE%B0%E0%AF%8D_%E0%AE%B5%E0%AE%BE%E0%AE%B4%E0%AF%8D%E0%AE%B5%E0%AE%BF%E0%AE%A9%E0%AF%8D_%E0%AE%9A%E0%AE%A8%E0%AF%8D%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%AA%E0%AF%8D%E0%AE%AA%E0%AF%81%E0%AE%95%E0%AE%B3%E0%AF%8D |location=[[කේ.ඒ. එස් සත්‍යමනෛ පුස්තකාලය]] |language=ta}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;පාර්ලිමේන්තුවේ එස්. ඩී. බණ්ඩාරනායක&quot;&gt;{{cite news |url=http://noolaham.org/wiki/index.php/%E0%AE%A4%E0%AF%8A%E0%AE%B4%E0%AE%BF%E0%AE%B2%E0%AE%BE%E0%AE%B3%E0%AE%BF_1966.11.25 |title=පාර්ලිමේන්තුවේ එස්. ඩී. බණ්ඩාරනායක - තොලිලාලි 1966.11.25 |newspaper=තොලිලාලි |date=1966-11-25 |language=ta}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;නූලහම්_41260&quot;&gt;{{cite news 
| title = එස්. ඩී. බණ්ඩාරනායක පාර්ලිමේන්තුවේදී
| url = https://noolaham.net/project/413/41260/41260.pdf 
| date = 1968-07-23 
| publisher = නූලහම් ව්‍යාපෘතිය 
| access-date = 2026-09-20
| newspaper = [[ඊළනාඩු (පුවත්පත)|ඊළනාඩු]]
| language = ta
}}&lt;/ref&gt;

පක්ෂයේ උතුරු පළාත් ලේකම් [[කේ.ඒ. සුබ්‍රමනියම්]] සමඟ එක්ව ගම්මාන වෙත ගිය ඔහු, කුල පීඩිත ජනයාට භාවිතය තහනම් කර කම්බි ගසා තිබූ ළිං සහ කෝවිල් පරීක්ෂා කළ අතර, චුන්නාකම් සහ සංගානෙයි ප්‍රදේශවල පොලිස් පහරකෑමට ලක්වූ විපතට පත් පවුල් හමුවිය.&lt;ref name=&quot;valliammai&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;සෙන්තිවේල්-කේඒඑස්&quot;&gt;{{cite book 
| last = සෙන්තිවේල් 
| first = එස්. කේ. 
| title = Dedicated Fighter for Equality: Memories of Comrade K.A.S 
| publisher = සත්‍යමනෛ 
| language = en 
| url = https://books.google.com.au/books?id=i94aEgAAQBAJ 
| page = 67, 88,91, and 117
}}&lt;/ref&gt;ඉන්පසු පාර්ලිමේන්තුවට පැමිණි ඔහු, උතුරේ වැඩවසම් කුල ක්‍රමයට එරෙහිව සහ රජයේ පොලිස් මර්දනය හෙළා දකිමින් ආන්දෝලනාත්මක කතා පැවැත්වීය.&lt;ref name=&quot;valliammai&quot; /&gt; 

1969 මැයි 1 දින කොළඹදී පැවති මැයි දින පෙළපාලි තහනම නොතකා, [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|පීකිං කොමියුනිස්ට් පක්ෂය]] සහ ලංකා වෘත්තීය සමිති සම්මේලනය (CTUF) මෙහෙයවූ උද්ඝෝෂණයට නායකත්වය දීම හේතුවෙන් ඔහු අත්අඩංගුවට පත් විය.&lt;ref name=&quot;dbsj&quot; /&gt;
&lt;ref name=&quot;May Day&quot;/&gt;

=== 1970 මැතිවරණය සහ 1971 ජවිපෙ කැරැල්ල ===
[[1970 ලංකා පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය|1970 මැතිවරණයේදී]] ධනපති පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණ වර්ජනය කිරීමට පීකිං කොමියුනිස්ට් පක්ෂය තීරණය කළ නමුත්, බණ්ඩාරනායක ඊට එකඟ නොවී විනය කඩකරමින් ගම්පහ ආසනයට ස්වාධීන අපේක්ෂකයෙකු ලෙස තරඟ කළේය. එහිදී ඡන්ද 1,061ක් පමණක් ලබා ගනිමින් ඔහු පරාජයට පත් විය.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.slelections.gov.lk/pdf/Results_1970%20GENERAL%20ELECTION.pdf |title=Results of the Parliamentary General Election - 1970 |publisher=මැතිවරණ දෙපාර්තමේන්තුව, ශ්‍රී ලංකාව |access-date=1 ඔක්තෝබර් 2020}}&lt;/ref&gt;

පක්ෂයෙන් ඉවත්වීමෙන් පසු ඔහු [[රෝහණ විජේවීර]] ප්‍රමුඛ ජනතා විමුක්ති පෙරමුණේ (ජවිපෙ) තරුණ ව්‍යාපාරයට සමීප විය. ඔහු ජවිපෙ &quot;පන්ති පහ&quot; දේශපාලන පන්තිවලට සහභාගී විය.&lt;ref name=&quot;island&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.island.lk/2007/03/27/opinion1.html |title=The 1971 Insurrection and the Criminal Justice Commission |newspaper=The Island |date=27 මාර්තු 2007 |access-date=21 මැයි 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304110954/http://www.island.lk/2007/03/27/opinion1.html |archive-date=4 මාර්තු 2016 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 1971 මාර්තු මාසයේදී යාපනය බන්ධනාගාරයේ රඳවා සිටි [[රෝහණ විජේවීර]] හමුවීමට උත්සාහ කළ ජවිපෙ ප්‍රධාන නායකයන් වූ පොඩි අතුල (පසුව ප්‍රකට මාධ්‍යවේදී [[වික්ටර් අයිවන්]]) සහ උයන්ගොඩ (පසුව මහාචාර්ය [[ජයදේව උයන්ගොඩ]]) ගමන් කර ඇත්තේ එස්. ඩී. බණ්ඩාරනායක මහතාගේ මෝටර් රථයෙනි.&lt;ref name=&quot;CJC-1976-p201&quot;&gt;{{cite book |author=අපරාධ යුක්ති විනිශ්චය කොමිෂන් සභාව (ත්‍රස්තවාදය) |title=Judgement of the Criminal Justice Commission (Insurgency) |year=1976 |publisher=රජයේ මුද්‍රණ දෙපාර්තමේන්තුව / South Asia Open Archives (JSTOR) |location=කොළඹ |page=201 |language=en |url=https://www.jstor.org/stable/pdf/saoa.crl.31570027.pdf}}&lt;/ref&gt; 1971 අප්‍රේල් කැරැල්ලෙන් පසු සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායක රජය විසින් ඔහුව අත්අඩංගුවට ගන්නා ලදී. කැරලිකරුවන්ට ආධාර අනුබල දීමේ චෝදනාව මත අපරාධ යුක්ති විනිශ්චය කොමිසම (CJC) මගින් විභාග කළ ප්‍රධාන නඩුවේදී (Inquiry No. 1) ඔහු වරදකරු කරනු ලැබූ අතර, වසර දෙකක අත්හිටවූ සිරදඬුවමක් නියම විය.&lt;ref name=&quot;island&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;dailynews&quot;&gt;{{cite news |title=Death of senior SLFP politician S. D. Bandaranayake |newspaper=Daily News |date=4 ජූනි 2014 |url=http://www.dailynews.lk/?q=local/death-senior-slfp-politician-s-d-bandaranayake |archive-url=https://web.archive.org/web/20140813132728/http://www.dailynews.lk/?q=local%2Fdeath-senior-slfp-politician-s-d-bandaranayake |archive-date=13 අගෝස්තු 2014 |access-date=21 මැයි 2015 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== නැවත පාර්ලිමේන්තුවට පැමිණීම (1977–1989) ===
[[1977 ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය|1977 මහා මැතිවරණයේදී]] ශ්‍රීලනිපය රට පුරා දැවැන්ත පරාජයක් ලැබූ අවස්ථාවේදී පවා, බණ්ඩාරනායක මහතා ඡන්ද 28,141ක් ලබා ගනිමින් ගම්පහ ආසනය විශිෂ්ට ලෙස ජයග්‍රහණය කළේය. මුළු රටෙන්ම ශ්‍රීලනිපයෙන් පාර්ලිමේන්තුවට තේරී පත් වූ මන්ත්‍රීවරුන් අටදෙනා අතරින් එක් අයෙකු වූයේ ඔහුය.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.slelections.gov.lk/pdf/Results_1977%20GENERAL%20ELECTION.pdf |title=Results of the Parliamentary General Election - 1977 |publisher=මැතිවරණ දෙපාර්තමේන්තුව, ශ්‍රී ලංකාව |access-date=1 ඔක්තෝබර් 2020}}&lt;/ref&gt;

1978 දී පීකිං කොමියුනිස්ට් පක්ෂය තුළ මතවාදී භේදයක් හටගත් විට, [[කේ.ඒ. සුබ්‍රමනියම්]], සමල් ද සිල්වා සහ [[එස්.කේ. සෙන්තිවේල්]] ප්‍රමුඛ බහුතර කණ්ඩායම පිහිටවූ [[නව ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මාක්ස්වාදී-ලෙනින්වාදී පක්ෂය|නව-ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මාක්ස්-ලෙනින්වාදී පක්ෂයේ (NDMLP)]] නායකයන් සමඟද ඔහු සමීප සබඳතාවක් පැවැත්වීය.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The New-Democratic Marxist-Leninist Party in its 35th Year |publisher=NDMLP |date=2013 |url=https://www.marxists.org/history/erol/sri-lanka/new-democracy/ND49.pdf|location=කොළඹ}}&lt;/ref&gt; 1989 දී සමානුපාතික නියෝජන ක්‍රමය හඳුන්වා දෙන තෙක්ම ඔහු ගම්පහ ආසනයේ මන්ත්‍රීවරයා ලෙස කටයුතු කළේය.&lt;ref name=&quot;dbsj&quot; /&gt;

== පවුල ==
ඔහු විවාහ වී සිටියේ ඩොරින් ඩයස් බණ්ඩාරනායක මහත්මිය සමඟය. ඔහුගේ පුත් [[පණ්ඩු බණ්ඩාරනායක]], 1994 සහ 2010 අතර කාලය තුළ [[ගම්පහ මැතිවරණ දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ]] නියෝජනය කළ පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රීවරයෙකු හා නියෝජ්‍ය අමාත්‍යවරයෙකු විය.&lt;ref name=&quot;dbsj&quot; /&gt;

එස්. ඩී. බණ්ඩාරනායක මහතා 2014 ජුනි 3 වන දින කොළඹදී අභාවප්‍රාප්ත විය. මියයන විට ඔහුගේ වයස අවුරුදු 96 කි.&lt;ref name=&quot;dbsj&quot; /&gt;

== ආශ්‍රේයයන් ==
{{reflist}}


== ආශ්රිත ==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}
[[ප්‍රවර්ගය:2014 මරණ]]
[[ප්‍රවර්ගය:1917 උපත්]]
[[ප්‍රවර්ගය:ගල්කිස්ස ශාන්ත තෝමස් විද්‍යාලයේ ආදි ශිෂ්‍යයෝ]]</text>
      <sha1>prv7g0a86mxo8hw14v1a8tuycxhgaok</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>802548</id>
      <parentid>802547</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T11:25:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sathiamanai</username>
        <id>81252</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* 1970 මැතිවරණය සහ 1971 ජවිපෙ කැරැල්ල */ Links</comment>
      <origin>802548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26367" sha1="jj9pppcj169aqireibuavd03hxtez5n" xml:space="preserve">{{Short description|ශ්‍රී ලාංකික දේශපාලනඥයෙක් (1917–2014)}}

{{Infobox officeholder
| honorific_prefix   = [[ගරු]]
| name               = එස්. ඩී. බණ්ඩාරනායක
| honorific_suffix   = පා.ම.
| image              = S. D. Bandaranayake with Mao Zedong 1966.jpg
|caption = 1966 දී බීජිං නුවරදී එස්. ඩී. බණ්ඩාරනායක මහතා සහ ඔහුගේ බිරිඳ, සභාපති [[මාඕ සේතුං]], [[චෞ එන්ලායි]], කාං ෂෙං සහ ලින් බියාඕ සමඟ
| office             = [[ගම්පහ මැතිවරණ කොට්ඨාසය (1947–1989)|ගම්පහ පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රී]]
| parliament         = ලංකා නියෝජිත මන්ත්‍රී මණ්ඩලය
| predecessor        = [[පී. පී. ජයවර්ධන]]
| successor          = ඒ. ටී. බස්නායක
| term_start         = 1952
| term_end           = 1970
| office2            = [[ගම්පහ මැතිවරණ කොට්ඨාසය (1947–1989)|ගම්පහ පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රී]]
| parliament2        = ශ්‍රී ලංකා ජාතික රාජ්‍ය සභාව / පාර්ලිමේන්තුව
| predecessor2       = ඒ. ටී. බස්නායක
| successor2         = ආසනය අහෝසි කරන ලදී
| term_start2        = 1977
| term_end2          = 1989
| birth_date         = {{birth date|df=yes|1917|12|1}}
| birth_place        = [[මාතර]], ලංකාව
| death_date         = {{death date and age|df=yes|2014|6|3|1917|12|1}}
| death_place        = [[කොළඹ]], ශ්‍රී ලංකාව
| spouse             = ඩොරින් ඩයස් බණ්ඩාරනායක
| party              = [[ශ්‍රී ලංකා නිදහස් පක්ෂය]]
| otherparty         = [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (පීකිං පිල)]] (තථ්‍ය වශයෙන්; 1965–1970)&lt;br&gt;ස්වාධීන (1970)

| children           = [[පණ්ඩු බණ්ඩාරනායක]] ඇතුළු 3 දෙනෙක්
| alma_mater         = [[ශාන්ත තෝමස් විද්‍යාලය, ගල්කිස්ස]]&lt;br&gt;ට්‍රැවන්කෝර් විශ්වවිද්‍යාලය (ඉන්දියාව)
| occupation         = දේශපාලනඥ, කෘෂිකාර්මික
}}

'''සැමුවෙල් ඩයස් බණ්ඩාරනායක''' (1917 දෙසැම්බර් 1 – 2014 ජුනි 3), හෙවත් '''එස්. ඩී. බණ්ඩාරනායක''' (ජනප්‍රිය නාමය: ''ඉඹුල්ගොඩ වීරයා''), යනු ප්‍රකට සමාජවාදී දේශපාලනඥයෙකු සහ [[ගම්පහ මැතිවරණ කොට්ඨාසය (1947–1989)|ගම්පහ ආසනය]] දිගු කලක් නියෝජනය කළ පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රීවරයෙකි.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.parliament.lk/si/members-of-parliament/directory-of-members/viewMember/2103/ |title=ගරු බණ්ඩාරනායක, සැමුවෙල් ඩයස්, පා.ම. |work=මන්ත්‍රීවරුන් පිළිබඳ නාමාවලිය |publisher=[[ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුව]] |access-date=16 සැප්තැම්බර් 2020}}&lt;/ref&gt;1966 ඔක්තෝබර් මාසයේදී බණ්ඩාරනායක මහතා සිය බිරිඳ වූ ඩොරින් ඩයස් බණ්ඩාරනායක සමඟ චීනයේ සංචාරයක නිරත විය. එහිදී බීජිං නුවරදී චීන කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ සභාපති [[මාඕ සේතුං]], අග්‍රාමාත්‍ය [[චෞ එන්ලායි]], ආරක්ෂක අමාත්‍‍ය ලින් බියාඕ සහ කාං ෂෙං ඇතුළු ඉහළ පෙළේ චීන නායකයන් හමුවී සාකච්ඡා පැවැත්වීය.&lt;ref&gt;{{cite magazine |title=Chairman Mao and Comrade Lin Piao Receive Friends From All Over the World |magazine=පීකිං රිවිව් (Peking Review) |volume=10 |issue=42 |date=13 ඔක්තෝබර් 1967 |pages=10–11 |location=බීජිං |language=en}}&lt;/ref&gt;

මුලදී [[ශ්‍රී ලංකා නිදහස් පක්ෂය|ශ්‍රී ලංකා නිදහස් පක්ෂයෙන්]] (ශ්‍රීලනිප) පාර්ලිමේන්තුවට තේරී පත් වූ හෙතෙම, දැඩි අධිරාජ්‍ය-විරෝධී ස්ථාවරයක සිටි වාමාංශිකයෙකි. 1960 දශකයේ අගභාගයේදී [[නාගලිංගම් ෂන්මුගදාසන්]] ප්‍රමුඛ [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ (පීකිං පිල)]] පාර්ලිමේන්තු හඬ බවට පත් වූ ඔහු, 1966 යාපනයේ ඓතිහාසික කුල-විරෝධී ජනතා අරගලයට සෘජුවම සහාය පළ කළේය. පසුව [[1971 ජවිපෙ කැරැල්ල|1971 අප්‍රේල් කැරැල්ලට]] සම්බන්ධ වීම හේතුවෙන් සිරදඬුවම් විඳි අතර, 1977 සිට 1989 දක්වා නැවතත් ගම්පහ මන්ත්‍රීවරයා ලෙස කටයුතු කළේය.

== මුල් ජීවිතය සහ අධ්‍යාපනය ==
සැමුවෙල් ඩයස් බණ්ඩාරනායක උපන්නේ සියනෑ කෝරළයේ ප්‍රභූ පවුලකය. ඔහුගේ පියා කොන්රඩ් පීටර් ඩයස් බණ්ඩාරනායක මුහන්දිරම්වරයා වූ අතර, මව මාතර ඒකනායක මුදලිවරයාගේ දියණිය වූවාය. ඔහුගේ සීයා වූයේ කොන්රඩ් (පීටර්) පේත්‍රස් ඩයස් විජයවර්ධන බණ්ඩාරනායක මහා මුදලිවරයාය. ඔහු හිටපු අග්‍රාමාත්‍ය [[එස්. ඩබ්. ආර්. ඩී. බණ්ඩාරනායක]] මහතාගේ ඥාති සහෝදරයෙකි.

හෙතෙම [[ශාන්ත තෝමස් විද්‍යාලය, ගල්කිස්ස|ගල්කිස්ස ශාන්ත තෝමස් විද්‍යාලයෙන්]] සහ මාතර ශාන්ත තෝමස් විද්‍යාලයෙන් මූලික අධ්‍යාපනය ලැබීය. පසුව ඉන්දියාවේ ට්‍රැවන්කෝර් විශ්වවිද්‍යාලයෙන් කෘෂිකර්මය හැදෑරීය. ඉන්දියාවේ සිටියදී ඉන්දීය නිදහස් සටනින් පෙළඹුණු ඔහු [[සුභාෂ් චන්ද්‍ර බෝස්]] සහ [[රබීන්ද්‍රනාත් තාගෝර්]] වැනි නායකයන් හමුවිය. දෙවන ලෝක යුද්ධ සමයේදී ලංකාවට පැමිණි ඔහු, ලංකා කෘෂිකාර්මික බලකායේ කොමදෝරුවරයෙකු ලෙස සේවය කළේය.&lt;ref name=&quot;dbsj&quot;&gt;{{cite web |last=Jeyaraj |first=D. B. S. |title=Former Gampaha MP S.D. Bandaranayake the Colourful Maverick Known as &quot;Imbulgoda Veeraya&quot; Passes Away at 97 Years of Age |url=http://dbsjeyaraj.com/dbsj/archives/30424 |date=14 ජුනි 2014 |access-date=21 මැයි 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201027175649/http://dbsjeyaraj.com/dbsj/archives/30424 |archive-date=27 ඔක්තෝබර් 2020 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== දේශපාලන දිවිය ==

=== මුල් කාලීන පාර්ලිමේන්තු දිවිය සහ ඉඹුල්ගොඩ සිදුවීම (1952–1965) ===
1951 දී ආරම්භ වූ ශ්‍රී ලංකා නිදහස් පක්ෂයට එක්වූ බණ්ඩාරනායක මහතා [[1952 ලංකා පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය|1952 මහා මැතිවරණයේදී]] ගම්පහ ආසනයෙන් ප්‍රථම වරට පාර්ලිමේන්තුවට තේරී පත් විය. ඉන්පසු [[1956 ලංකා පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය|1956]], [[1960 මාර්තු ලංකා පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය|1960 මාර්තු]], [[1960 ජූලි ලංකා පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය|1960 ජූලි]] සහ [[1965 ලංකා පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය|1965]] යන මැතිවරණවලදී ද අඛණ්ඩව එම ආසනය ජයග්‍රහණය කළේය.&lt;ref name=&quot;dbsj&quot; /&gt;

1957 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී බණ්ඩාරනායක-චෙල්වනායගම් ගිවිසුමට එරෙහිව [[එක්සත් ජාතික පක්ෂය]] විසින් [[ජේ. ආර්. ජයවර්ධන]] මහතාගේ ප්‍රධානත්වයෙන් නුවර බලා ආරම්භ කළ පාගමන කොළඹ-නුවර පාරේ ඉඹුල්ගොඩදී පාර හරහා වාඩිවී අවහිර කිරීමට ඔහු කටයුතු කළේය. මෙම සිදුවීම නිසා ඔහු ජනතාව අතර &quot;ඉඹුල්ගොඩ වීරයා&quot; ලෙස ප්‍රකට විය.&lt;ref&gt;{{cite news |title=JR's Kandy march against B-C Pact |url=https://www.ft.lk/columns/JR-s-Kandy-march-against-B-C-Pact/4-724979 |newspaper=Daily FT |date=23 ඔක්තෝබර් 2021 |access-date=27 මැයි 2022}}&lt;/ref&gt;

අධිරාජ්‍ය-විරෝධී ස්ථාවරයක සිටි ඔහු සමාජවාදී රටවල් සමඟ දැඩි සබඳතා පැවැත්වීය. 1963 දෙසැම්බරයේදී [[උතුරු කොරියාව|ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මහජන කොරියානු ජනරජයේ]] නිල වෙළඳ නියෝජිත පිරිස ලංකාවට පැමිණි අවස්ථාවේදී, තේජා ගුණවර්ධන ඇතුළු පිරිස සමඟ එම දූත පිරිස පිළිගැනීමට සහභාගී වූ ප්‍රධාන පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රීවරයා වූයේ ඔහුය.&lt;ref&gt;{{cite news 
|title=ලංකාවට පැමිණි මහජන කොරියානු වෙළඳ ඇමති
|newspaper=තොලිලාලි
|date=14 දෙසැම්බර් 1963 
|page=7
|url= https://noolaham.net/project/280/27946/27946.pdf
|location=කොළඹ 
|language=ta
}}&lt;/ref&gt;

=== ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ (පීකිං පිල) පාර්ලිමේන්තු හඬ (1965–1970) ===
[[1965 ලංකා පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය|1965 මැතිවරණයෙන්]] පසු, ඩඩ්ලි සේනානායක රජය හමුවේ ශ්‍රීලනිප නායකත්වය ගත් පාර්ලිමේන්තු ප්‍රතිපත්ති පිළිබඳව කලකිරුණු බණ්ඩාරනායක මහතා, [[නාගලිංගම් ෂන්මුගදාසන්]] ප්‍රමුඛ මාඕවාදී [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (පීකිං පිල)]] සමඟ සමීප සබඳතාවක් ගොඩනඟා ගත්තේය. 1965 සිට 1970 දක්වා කාලය තුළ එම පක්ෂයේ පාර්ලිමේන්තු නියෝජිතයා ලෙස කටයුතු කළේ ඔහුය.&lt;ref name=&quot;May Day&quot;&gt;{{cite news |title=කොළඹදී ගම්පහ පා.ම. අත්අඩංගුවට |newspaper=[[ඊළනාඩු (පුවත්පත)|ඊළනාඩු]] |date=1969-05-02 |url=https://www.noolaham.org/wiki/index.php/%E0%AE%88%E0%AE%B4%E0%AE%A8%E0%AE%BE%E0%AE%9F%E0%AF%81_1969.05.02 |page=1 |language=ta}}&lt;/ref&gt; 

==== 1966 යාපනයේ කුල-විරෝධී අරගලයට සහාය දැක්වීම ====
1966 ඔක්තෝබර් 21 වන දින [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|පීකිං කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ]] නායකත්වයෙන් [[යාපනයේ කුල විරෝධී අරගලය (1966 ඔක්තෝබර් 21 නැගිටීම)|යාපනය අර්ධද්වීපයේ ඓතිහාසික කුල-විරෝධී මහා ජනතා නැගිටීම]] ආරම්භ විය. ඩඩ්ලි සේනානායක රජය සහ පොලිසිය ඉඩම් හිමි ප්‍රභූන්ට පක්ෂපාතීව මර්දනය දියත් කළ අවස්ථාවේදී, එස්. ඩී. බණ්ඩාරනායක මහතා සෘජුවම යාපනයට පැමිණියේය.&lt;ref name=&quot;valliammai&quot;&gt;{{cite book |last=Subramaniam |first=Valliammai |title=Oru Communist Inaiyar Valvin Santhippukal [කොමියුනිස්ට් යුවළකගේ ජීවිත හමුවීම්] |year=2023|url=https://noolaham.org/wiki/index.php/%E0%AE%92%E0%AE%B0%E0%AF%81_%E0%AE%95%E0%AE%AE%E0%AF%8D%E0%AE%AF%E0%AF%82%E0%AE%A9%E0%AE%BF%E0%AE%B8%E0%AF%8D%E0%AE%9F%E0%AF%8D_%E0%AE%87%E0%AE%A3%E0%AF%88%E0%AE%AF%E0%AE%B0%E0%AF%8D_%E0%AE%B5%E0%AE%BE%E0%AE%B4%E0%AF%8D%E0%AE%B5%E0%AE%BF%E0%AE%A9%E0%AF%8D_%E0%AE%9A%E0%AE%A8%E0%AF%8D%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%AA%E0%AF%8D%E0%AE%AA%E0%AF%81%E0%AE%95%E0%AE%B3%E0%AF%8D |location=[[කේ.ඒ. එස් සත්‍යමනෛ පුස්තකාලය]] |language=ta}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;පාර්ලිමේන්තුවේ එස්. ඩී. බණ්ඩාරනායක&quot;&gt;{{cite news |url=http://noolaham.org/wiki/index.php/%E0%AE%A4%E0%AF%8A%E0%AE%B4%E0%AE%BF%E0%AE%B2%E0%AE%BE%E0%AE%B3%E0%AE%BF_1966.11.25 |title=පාර්ලිමේන්තුවේ එස්. ඩී. බණ්ඩාරනායක - තොලිලාලි 1966.11.25 |newspaper=තොලිලාලි |date=1966-11-25 |language=ta}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;නූලහම්_41260&quot;&gt;{{cite news 
| title = එස්. ඩී. බණ්ඩාරනායක පාර්ලිමේන්තුවේදී
| url = https://noolaham.net/project/413/41260/41260.pdf 
| date = 1968-07-23 
| publisher = නූලහම් ව්‍යාපෘතිය 
| access-date = 2026-09-20
| newspaper = [[ඊළනාඩු (පුවත්පත)|ඊළනාඩු]]
| language = ta
}}&lt;/ref&gt;

පක්ෂයේ උතුරු පළාත් ලේකම් [[කේ.ඒ. සුබ්‍රමනියම්]] සමඟ එක්ව ගම්මාන වෙත ගිය ඔහු, කුල පීඩිත ජනයාට භාවිතය තහනම් කර කම්බි ගසා තිබූ ළිං සහ කෝවිල් පරීක්ෂා කළ අතර, චුන්නාකම් සහ සංගානෙයි ප්‍රදේශවල පොලිස් පහරකෑමට ලක්වූ විපතට පත් පවුල් හමුවිය.&lt;ref name=&quot;valliammai&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;සෙන්තිවේල්-කේඒඑස්&quot;&gt;{{cite book 
| last = සෙන්තිවේල් 
| first = එස්. කේ. 
| title = Dedicated Fighter for Equality: Memories of Comrade K.A.S 
| publisher = සත්‍යමනෛ 
| language = en 
| url = https://books.google.com.au/books?id=i94aEgAAQBAJ 
| page = 67, 88,91, and 117
}}&lt;/ref&gt;ඉන්පසු පාර්ලිමේන්තුවට පැමිණි ඔහු, උතුරේ වැඩවසම් කුල ක්‍රමයට එරෙහිව සහ රජයේ පොලිස් මර්දනය හෙළා දකිමින් ආන්දෝලනාත්මක කතා පැවැත්වීය.&lt;ref name=&quot;valliammai&quot; /&gt; 

1969 මැයි 1 දින කොළඹදී පැවති මැයි දින පෙළපාලි තහනම නොතකා, [[ලංකා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය (මාඕවාදී)|පීකිං කොමියුනිස්ට් පක්ෂය]] සහ ලංකා වෘත්තීය සමිති සම්මේලනය (CTUF) මෙහෙයවූ උද්ඝෝෂණයට නායකත්වය දීම හේතුවෙන් ඔහු අත්අඩංගුවට පත් විය.&lt;ref name=&quot;dbsj&quot; /&gt;
&lt;ref name=&quot;May Day&quot;/&gt;

=== 1970 මැතිවරණය සහ 1971 ජවිපෙ කැරැල්ල ===
[[1970 ලංකා පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය|1970 මැතිවරණයේදී]] ධනපති පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණ වර්ජනය කිරීමට පීකිං කොමියුනිස්ට් පක්ෂය තීරණය කළ නමුත්, බණ්ඩාරනායක ඊට එකඟ නොවී විනය කඩකරමින් ගම්පහ ආසනයට ස්වාධීන අපේක්ෂකයෙකු ලෙස තරඟ කළේය. එහිදී ඡන්ද 1,061ක් පමණක් ලබා ගනිමින් ඔහු පරාජයට පත් විය.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.slelections.gov.lk/pdf/Results_1970%20GENERAL%20ELECTION.pdf |title=Results of the Parliamentary General Election - 1970 |publisher=මැතිවරණ දෙපාර්තමේන්තුව, ශ්‍රී ලංකාව |access-date=1 ඔක්තෝබර් 2020}}&lt;/ref&gt;

පක්ෂයෙන් ඉවත්වීමෙන් පසු ඔහු [[රෝහණ විජේවීර]] ප්‍රමුඛ [[ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ|ජනතා විමුක්ති පෙරමුණේ]] (ජවිපෙ) තරුණ ව්‍යාපාරයට සමීප විය. ඔහු ජවිපෙ &quot;පන්ති පහ&quot; දේශපාලන පන්තිවලට සහභාගී විය.&lt;ref name=&quot;island&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.island.lk/2007/03/27/opinion1.html |title=The 1971 Insurrection and the Criminal Justice Commission |newspaper=The Island |date=27 මාර්තු 2007 |access-date=21 මැයි 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304110954/http://www.island.lk/2007/03/27/opinion1.html |archive-date=4 මාර්තු 2016 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 1971 මාර්තු මාසයේදී යාපනය බන්ධනාගාරයේ රඳවා සිටි [[රෝහණ විජේවීර]] හමුවීමට උත්සාහ කළ ජවිපෙ ප්‍රධාන නායකයන් වූ පොඩි අතුල (පසුව ප්‍රකට මාධ්‍යවේදී [[වික්ටර් අයිවන්]]) සහ උයන්ගොඩ (පසුව මහාචාර්ය [[ජයදේව උයන්ගොඩ]]) ගමන් කර ඇත්තේ එස්. ඩී. බණ්ඩාරනායක මහතාගේ මෝටර් රථයෙනි.&lt;ref name=&quot;CJC-1976-p201&quot;&gt;{{cite book |author=අපරාධ යුක්ති විනිශ්චය කොමිෂන් සභාව (ත්‍රස්තවාදය) |title=Judgement of the Criminal Justice Commission (Insurgency) |year=1976 |publisher=රජයේ මුද්‍රණ දෙපාර්තමේන්තුව / South Asia Open Archives (JSTOR) |location=කොළඹ |page=201 |language=en |url=https://www.jstor.org/stable/pdf/saoa.crl.31570027.pdf}}&lt;/ref&gt; [[1971 ජවිපෙ කැරැල්ල|1971 අප්‍රේල් කැරැල්ලෙන්]] පසු [[සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායක]] රජය විසින් ඔහුව අත්අඩංගුවට ගන්නා ලදී. කැරලිකරුවන්ට ආධාර අනුබල දීමේ චෝදනාව මත අපරාධ යුක්ති විනිශ්චය කොමිසම (CJC) මගින් විභාග කළ ප්‍රධාන නඩුවේදී (Inquiry No. 1) ඔහු වරදකරු කරනු ලැබූ අතර, වසර දෙකක අත්හිටවූ සිරදඬුවමක් නියම විය.&lt;ref name=&quot;island&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;dailynews&quot;&gt;{{cite news |title=Death of senior SLFP politician S. D. Bandaranayake |newspaper=Daily News |date=4 ජූනි 2014 |url=http://www.dailynews.lk/?q=local/death-senior-slfp-politician-s-d-bandaranayake |archive-url=https://web.archive.org/web/20140813132728/http://www.dailynews.lk/?q=local%2Fdeath-senior-slfp-politician-s-d-bandaranayake |archive-date=13 අගෝස්තු 2014 |access-date=21 මැයි 2015 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== නැවත පාර්ලිමේන්තුවට පැමිණීම (1977–1989) ===
[[1977 ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය|1977 මහා මැතිවරණයේදී]] ශ්‍රීලනිපය රට පුරා දැවැන්ත පරාජයක් ලැබූ අවස්ථාවේදී පවා, බණ්ඩාරනායක මහතා ඡන්ද 28,141ක් ලබා ගනිමින් ගම්පහ ආසනය විශිෂ්ට ලෙස ජයග්‍රහණය කළේය. මුළු රටෙන්ම ශ්‍රීලනිපයෙන් පාර්ලිමේන්තුවට තේරී පත් වූ මන්ත්‍රීවරුන් අටදෙනා අතරින් එක් අයෙකු වූයේ ඔහුය.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.slelections.gov.lk/pdf/Results_1977%20GENERAL%20ELECTION.pdf |title=Results of the Parliamentary General Election - 1977 |publisher=මැතිවරණ දෙපාර්තමේන්තුව, ශ්‍රී ලංකාව |access-date=1 ඔක්තෝබර් 2020}}&lt;/ref&gt;

1978 දී පීකිං කොමියුනිස්ට් පක්ෂය තුළ මතවාදී භේදයක් හටගත් විට, [[කේ.ඒ. සුබ්‍රමනියම්]], සමල් ද සිල්වා සහ [[එස්.කේ. සෙන්තිවේල්]] ප්‍රමුඛ බහුතර කණ්ඩායම පිහිටවූ [[නව ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මාක්ස්වාදී-ලෙනින්වාදී පක්ෂය|නව-ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මාක්ස්-ලෙනින්වාදී පක්ෂයේ (NDMLP)]] නායකයන් සමඟද ඔහු සමීප සබඳතාවක් පැවැත්වීය.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The New-Democratic Marxist-Leninist Party in its 35th Year |publisher=NDMLP |date=2013 |url=https://www.marxists.org/history/erol/sri-lanka/new-democracy/ND49.pdf|location=කොළඹ}}&lt;/ref&gt; 1989 දී සමානුපාතික නියෝජන ක්‍රමය හඳුන්වා දෙන තෙක්ම ඔහු ගම්පහ ආසනයේ මන්ත්‍රීවරයා ලෙස කටයුතු කළේය.&lt;ref name=&quot;dbsj&quot; /&gt;

== පවුල ==
ඔහු විවාහ වී සිටියේ ඩොරින් ඩයස් බණ්ඩාරනායක මහත්මිය සමඟය. ඔහුගේ පුත් [[පණ්ඩු බණ්ඩාරනායක]], 1994 සහ 2010 අතර කාලය තුළ [[ගම්පහ මැතිවරණ දිස්ත්‍රික්කය|ගම්පහ]] නියෝජනය කළ පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රීවරයෙකු හා නියෝජ්‍ය අමාත්‍යවරයෙකු විය.&lt;ref name=&quot;dbsj&quot; /&gt;

එස්. ඩී. බණ්ඩාරනායක මහතා 2014 ජුනි 3 වන දින කොළඹදී අභාවප්‍රාප්ත විය. මියයන විට ඔහුගේ වයස අවුරුදු 96 කි.&lt;ref name=&quot;dbsj&quot; /&gt;

== ආශ්‍රේයයන් ==
{{reflist}}


== ආශ්රිත ==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}
[[ප්‍රවර්ගය:2014 මරණ]]
[[ප්‍රවර්ගය:1917 උපත්]]
[[ප්‍රවර්ගය:ගල්කිස්ස ශාන්ත තෝමස් විද්‍යාලයේ ආදි ශිෂ්‍යයෝ]]</text>
      <sha1>jj9pppcj169aqireibuavd03hxtez5n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ඩයික්ලොනීන්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197254</id>
    <revision>
      <id>802473</id>
      <parentid>801767</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T21:10:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261025sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>802473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5309" sha1="8zjbrbhb8lukc0zhnavzjsjxw0ao84x" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව බෙහෙත්
|Verifiedfields   =changed
|verifiedrevid    =461091735
|image            =Dyclonine Structural Formula V.1.svg

&lt;!-- Names --&gt;
|tradename        =Dyclone, Sucrets, others&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Society |first1=Swiss Pharmaceutical |title=Index Nominum 2000: International Drug Directory |date=2000 |publisher=Taylor &amp; Francis |isbn=978-3-88763-075-1 |page=378 |url=https://books.google.ca/books?id=5GpcTQD_L2oC&amp;pg=PA378 |language=en |access-date=2021-12-27 |archive-date=2022-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220111123122/https://books.google.ca/books?id=5GpcTQD_L2oC&amp;pg=PA378 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|synonyms         =Dyclonine hydrochloride
|IUPAC_name       =1-(4-butoxyphenyl)-3-(1-piperidyl)propan-1-one

&lt;!-- Clinical data --&gt;
|pregnancy_US     =C
|routes_of_administration=Lozenge
|Drugs.com        ={{drugs.com|monograph|dyclonine-hydrochloride}}
|MedlinePlus      =

&lt;!-- Legal data --&gt;
|legal_US         =OTC

&lt;!-- Pharmacokinetic data --&gt;
|bioavailability  =
|protein_bound    =
|metabolism       =
|elimination_half-life=

&lt;!-- Chemical and physical data --&gt;
|C                =18
|H                =27
|N                =1
|O                =2
|smiles           =O=C(c1ccc(OCCCC)cc1)CCN2CCCCC2
|StdInChI         =1S/C18H27NO2/c1-2-3-15-21-17-9-7-16(8-10-17)18(20)11-14-19-12-5-4-6-13-19/h7-10H,2-6,11-15H2,1H3
|StdInChI_Ref     ={{stdinchicite|correct|chemspider}}
|StdInChIKey      =BZEWSEKUUPWQDQ-UHFFFAOYSA-N
|StdInChIKey_Ref  ={{stdinchicite|correct|chemspider}}
|drug_name        =Dyclonine
}}

'''ඩයික්ලොනීන්''' [[Sore throat|උගුරේ]] හෝ මුඛයේ වේදනාව සඳහා භාවිතා කරන දේශීය නිර්වින්දකයක් වන අතර එය '''ඩයික්ලොකේන්''' ලෙසද හැඳින්වේ.&lt;ref name=&quot;AHFS2021&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Dyclonine Monograph for Professionals|url=https://www.drugs.com/monograph/dyclonine.html|website=Drugs.com|access-date=27 December 2021|language=en|archive-date=25 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125191945/https://www.drugs.com/monograph/dyclonine.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; එය කැස්ස සමනය කිරීම සඳහා දෙන ලොසින්ජරයක් ලෙස ලබා ගත හැකිය.&lt;ref name=&quot;AHFS2021&quot; /&gt; මෙහි බලපෑම මිනිත්තු 10ක් ඇතුළත ආරම්භ විය හැකි අතර, මිනිත්තු 30ක් දක්වා පැවතිය හැකිය.&lt;ref name=&quot;AHFS2021&quot; /&gt;

මෙහි බහුලව දක්නට ලැබෙන අතුරු ආබාධයක් වන්නේ දැවිල්ලක් හෝ කටු අනිනවාක් වැනි සංවේදනයක් (stinging) ඇති වීමයි.&lt;ref name=&quot;AHFS2021&quot; /&gt; අනෙකුත් අතුරු ආබාධ අතර [[අසාත්මිකතාව|අසාත්මිකතා]] සහ නොසන්සුන් බව ඇතුළත් විය හැකිය.&lt;ref name=&quot;AHFS2021&quot; /&gt; ගර්භණී සමයේදී මෙම ඖෂධය භාවිත කිරීමේ ආරක්ෂිතභාවය පිළිබඳව පැහැදිලි තොරතුරු නොමැත.&lt;ref name=&quot;Logo2016&quot; /&gt; එය එස්ටර හෝ ඇමයිඩ් කාණ්ඩයට අයත් සංයෝගයක් නොවේ.&lt;ref name=&quot;Logo2016&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|last=Logothetis|first=Demetra D.|title=Local Anesthesia for the Dental Hygienist|date=15 March 2016|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-43050-0|page=83|url=https://www.google.ca/books/edition/Local_Anesthesia_for_the_Dental_Hygienis/hUHdCwAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=Dyclonine&amp;pg=PA83|language=en|access-date=27 December 2021|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111123123/https://www.google.ca/books/edition/Local_Anesthesia_for_the_Dental_Hygienis/hUHdCwAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=Dyclonine&amp;pg=PA83|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ඩයික්ලොනීන් අවම වශයෙන් 1950 දශකයේ සිට වෛද්‍ය කටයුතු සඳහා භාවිත කර ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=GREIFENSTEIN|first=FE|last2=HARRIS LC|first2=Jr|last3=PARRY|first3=JC|title=Dyclonine; a new local anesthetic agent: clinical evaluation.|url=https://archive.org/details/sim_anesthesiology_september-october-1956_17_5/page/648|journal=Anesthesiology|date=September 1956|volume=17|issue=5|pages=648-52|doi=10.1097/00000542-195609000-00002|pmid=13355009}}&lt;/ref&gt; එය '''සුක්‍රෙට්ස්''' යන ඇතුළු වෙළෙඳ නාම කිහිපයක් යටතේ වෛද්‍ය නිර්දේශයක් නොමැතිව මිලදී ගත හැකි ඖෂධයක්  ලෙස ලබා ගත (over-the-counter medicine) ලබා ගත හැකි ඖෂධයකි.&lt;ref name=&quot;AHFS2021&quot; /&gt;

== මූලාශ්‍ර ==
&lt;references /&gt;
[[Category:අත්‍යවශ්‍ය ඖෂධ]]
[[ප්‍රවර්ගය:Translated from MDWiki]]</text>
      <sha1>8zjbrbhb8lukc0zhnavzjsjxw0ao84x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>පරිශීලක:තුෂාර ජාගොඩ</title>
    <ns>2</ns>
    <id>197523</id>
    <revision>
      <id>802466</id>
      <parentid>802455</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T18:50:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>තුෂාර ජාගොඩ</username>
        <id>81771</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>802466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2880" sha1="kas5uuqmaummpekiyihnh2xpop7mrw6" xml:space="preserve">තුෂාර ජාගොඩ

'''තුෂාර ජාගොඩ''' 

සම්පූර්ණ නම : තුෂාර සම්පත් ජනක කුමාර ජාගොඩ

උපන්දිනය : 1982.05.13

උපන් ගම : ගාල්ල,වඳුරඹ, තලාව

මව ගේ නම : නාගොඩ විතානගේ කරුණාවති

පියාගේ නම : විමලසිරි ජාගොඩ

මූලික අධ්‍යාපනය : ගාල්ල යටලමත්ත මහා විද්‍යාලය

උසස් පෙළ අධ්‍යාපනය : හොරණ ශ්‍රීපාලි මහා විද්‍යාලය

වෘත්තීය අධ්‍යාපනය : වයඹ ජාතික අධ්‍යාපන විද්‍යා පීඨය

වෘත්තිය : ගුරු වෘත්තිය(නාට්‍ය හා රංග කලාව)

කලා ක්ෂේත්‍රයේ තොරතුරු :

ළමා නාට්‍ය නිර්මාණකරුවෙකි

ආචාර්ය ගාමිණී හහත්තොටුවේගම ප්‍රමුඛ ශ්‍රී  ලංකා විවෘත වීදි නාට්‍ය කණ්ඩායමේ සාමාජිකයෙකි.

ටවර් හෝල් රඟහල පදනමේ නාට්‍ය පාසලෙහි උසස් ඩිප්ලෝමාධාරියෙකි.

අභිරූපණ ශිල්පියකි.

සම්මානනීය අංගරචනා ශිල්පියෙකි

රංගන ශිල්පියෙකි

නාට්‍ය වැඩ පළ උපදේශකයෙකි.

රන්වල පදනමේ නාට්‍ය හා රංග කලාව පිළිබඳ උපදේශකයෙකි.

නිර්මාණය කරන ලද ළමා නාට්‍ය : 

ලිහිණි පුතා ගියා 

හරි අපූරු තෑග්ගක්

චණ්ඩිත් එක්ක රවුමක් යං

සඳ වාගේ සඳු

පුංචි පැලේ සුරංගනාවි

අමල් බිසෝ

ආදරේට පාඩමක්

නිර්මාණය කරන ලද සමූහ අභිරූපණ රංග :

Deth of Artist 

අංගරචනය කරන ලද වේදිකාා නාට්‍යය

විල්සන් ගුණරත්නයන්ගේ චරිත හතක්

විල්සන් ගුණරත්නයන්ගේ සුද්දගෙ කිවුම

මහාචාර්ය එදිරිවීර  සරච්චන්ද්‍රයන්ගේ ප්‍රේමතෝ ජායතී සෝකෝ

කිත්සිරි හේවාගමගේ ගේ නෙයිනගේ සූදුව</text>
      <sha1>kas5uuqmaummpekiyihnh2xpop7mrw6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>802467</id>
      <parentid>802466</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T18:55:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>තුෂාර ජාගොඩ</username>
        <id>81771</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>802467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3015" sha1="f123p5m53vfgcw4xhf2stq0bphs04a6" xml:space="preserve">තුෂාර ජාගොඩ

'''තුෂාර ජාගොඩ''' 

සම්පූර්ණ නම : තුෂාර සම්පත් ජනක කුමාර ජාගොඩ

උපන්දිනය : 1982.05.13

උපන් ගම : ගාල්ල,වඳුරඹ, තලාව

මව ගේ නම : නාගොඩ විතානගේ කරුණාවති

පියාගේ නම : විමලසිරි ජාගොඩ

මූලික අධ්‍යාපනය : ගාල්ල යටලමත්ත මහා විද්‍යාලය

උසස් පෙළ අධ්‍යාපනය : හොරණ ශ්‍රීපාලි මහා විද්‍යාලය

වෘත්තීය අධ්‍යාපනය : වයඹ ජාතික අධ්‍යාපන විද්‍යා පීඨය

වෘත්තිය : ගුරු වෘත්තිය(නාට්‍ය හා රංග කලාව)

කලා ක්ෂේත්‍රයේ තොරතුරු :

හලාවත නාට්‍ය හදන පාසලේ නිර්මාතෘ සහ ප්‍රධාන උපදේශක

ළමා නාට්‍ය නිර්මාණකරුවෙකි

ආචාර්ය ගාමිණී හහත්තොටුවේගම ප්‍රමුඛ ශ්‍රී  ලංකා විවෘත වීදි නාට්‍ය කණ්ඩායමේ සාමාජිකයෙකි.

ටවර් හෝල් රඟහල පදනමේ නාට්‍ය පාසලෙහි උසස් ඩිප්ලෝමාධාරියෙකි.

අභිරූපණ ශිල්පියකි.

සම්මානනීය අංගරචනා ශිල්පියෙකි

රංගන ශිල්පියෙකි

නාට්‍ය වැඩ පළ උපදේශකයෙකි.

රන්වල පදනමේ නාට්‍ය හා රංග කලාව පිළිබඳ උපදේශකයෙකි.

නිර්මාණය කරන ලද ළමා නාට්‍ය : 

ලිහිණි පුතා ගියා 

හරි අපූරු තෑග්ගක්

චණ්ඩිත් එක්ක රවුමක් යං

සඳ වාගේ සඳු

පුංචි පැලේ සුරංගනාවි

අමල් බිසෝ

ආදරේට පාඩමක්

නිර්මාණය කරන ලද සමූහ අභිරූපණ රංග :

Deth of Artist 

අංගරචනය කරන ලද වේදිකාා නාට්‍යය

විල්සන් ගුණරත්නයන්ගේ චරිත හතක්

විල්සන් ගුණරත්නයන්ගේ සුද්දගෙ කිවුම

මහාචාර්ය එදිරිවීර  සරච්චන්ද්‍රයන්ගේ ප්‍රේමතෝ ජායතී සෝකෝ

කිත්සිරි හේවාගමගේ ගේ නෙයිනගේ සූදුව</text>
      <sha1>f123p5m53vfgcw4xhf2stq0bphs04a6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197524</id>
    <revision>
      <id>802459</id>
      <timestamp>2026-10-25T13:14:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57149-05</username>
        <id>81778</id>
      </contributor>
      <comment>' මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයය  මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයය ශ්‍රී ලංකාවේ,  කොළඹ 09, බේස්ලයින් පාරේ ප්‍රදේශයේ පිහිටි ප්‍රාථමික   අධ්‍යාපන ආයතනයකි. පැරණි ශිෂ්‍යාවකගේ මතක...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</comment>
      <origin>802459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5869" sha1="tmbzttadkt4pwbn99zj8ney5qfk1fd2" xml:space="preserve">
මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයය

මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයය ශ්‍රී ලංකාවේ,  කොළඹ 09, බේස්ලයින් පාරේ ප්‍රදේශයේ පිහිටි ප්‍රාථමික   අධ්‍යාපන ආයතනයකි. පැරණි ශිෂ්‍යාවකගේ මතකය අනුව, මෙම පාසල 1950 වර්ෂයේදී මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයය නමින් ආරම්භ කර ඇත.

පාසලේ මුල් කාලයේ ස්ත්‍රී හා පුරුෂ යන, ශිෂ්‍ය ශිෂ්‍යාවන්   දෙපිරිසම එහි අධ්‍යාපනය ලැබූහ. එම කාලයේ මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ දරුවන්ගේ මූලික අධ්‍යාපනය සඳහා ශ්‍රී සද්ධර්මාරාම මාවතේ පිහිටි ශ්‍රී සද්ධර්මාරාම ආවාසය ආශ්‍රිතව ළදරු පාසලක් පැවති බව පැරණි ශිෂ්‍යාවකගේ මතකයේ සඳහන් වේ.
මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයට ළමුන්ට මුල් කාලයේ පිවිසියේ, මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ ආවාස භූමියක පිහිටි, ළදරු පාසලේ නමැති අධ්‍යාපන ආයතනයෙනි. මාලිගාවත්තු ළදරු පාසලේ, බාලා අංශයේ සහ පළවෙනි වසර යන වර්ෂයන් 03, අධ්‍යාපන කටයුතු කරනු ළමා වියේ සිසුන් මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයට ඇතුළුත් කරනු ලබන්නේත් තුන්වෙනිව පන්තියේ සිටය.

එම ළදරු පාසලේ පහළ බාලාංශය, ඉහළ බාලාංශය සහ පළමු ශ්‍රේණිය පැවති අතර, පිරිමි හා ගැහැනු ළමෝ දෙපිරිසම එහි අධ්‍යාපනය ලැබූහ. එම පන්ති සම්පූර්ණ කළ දරුවෝ දෙවැනි ශ්‍රේණියේ සිට මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයට ඇතුළත් වූහ. ඒ අනුව, පාසලේ මුල් කාලයේ දරුවන්ට දෙවැනි ශ්‍රේණියේ සිට අධ්‍යාපනය ලබා දුන් බව පැරණි ශිෂ්‍යා ශිෂ්‍යාවන්ගේ මතකයේ රැදී ඇකි අතර, ඔවුන් ඔවුන් ළමා වියේ අකුරු හැදෑරූ ආකාර පිළිබද  සිහිපත් කරයි.

 ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1964 වර්ෂයේදී මාලිගාවත්ත බාලිකා විද්‍යාලය ආරම්භ වීමෙන් පසු, ගැහැනු ළමයින්ගේ අධ්‍යාපනය සම්බන්ධයෙන් පාසල් දෙක අතර වෙනස්කම් සිදු විය. එම වෙනස්කම් සිදු වූ ආකාරය සහ පසුව මාලිගාවත්ත බාලිකා විද්‍යාලය 'හේමමාලි බාලිකා' විද්‍යාලයය ලෙස නම් කිරීම පිළිබඳ විස්තර විද්‍යාලයේ ඉතිහාසයේ වෙනම කොටසකින් ඉදිරිපත් කෙරේ.

මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය ලෙස පැවති කාලයේ පාසලේ අධ්‍යාපන කටයුතු ක්‍රමයෙන් ව්‍යාප්ත වූ අතර, පසුව උසස් පෙළ අධ්‍යාපනය ද ආරම්භ විය.(ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1978 හා් ආසන්න වසරකදී) එම පන්ති ආරම්භ කළ නිශ්චිත වර්ෂය තවදුරටත් තහවුරු කරගත යුතුය.

ක්‍රිස්ටි වර්ෂ 2000 දී මාලිගාවත්ත මහා විිද්‍යාලයයේ  නම, රාජසිංහ මහා විද්‍යාලයය ලෙස වෙනස් විය. එබැවින්, මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයය ලෙස පැවති කාලයේ ඉතිහාසය වර්තමානයේ රාජසිංහ මහා විද්‍යාලයේ ඉතිහාසයේම කොටසකි.

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයය ක්‍රිස්තු වර්ෂ  1950 දී  ආරම්භ වී 2000දී රාජසිංහ මහා විද්‍යාලය ලෙස නම වෙනස් කළ බවට ආදි ශිෂ්‍ය සංගමයට අදාළ වෙබ් පිටුවක,ද  සඳහනක් තිබෙනවා. එය ආරම්භක මූලාශ්‍රයක් ලෙස ප්‍රයෝජනවත් වුණත්, විකිපීඩියාවේ ලිපිය සඳහා තවත් විශ්වාසදායක මූලාශ්‍රයක් සොයාගැනීම හොඳයි. �

schoolandcollegelistings.com</text>
      <sha1>tmbzttadkt4pwbn99zj8ney5qfk1fd2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>802460</id>
      <parentid>802459</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T13:16:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57149-05</username>
        <id>81778</id>
      </contributor>
      <origin>802460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5903" sha1="7imiy44xikx7likf82mqgve98o3sbm3" xml:space="preserve">
මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයය

මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයය ශ්‍රී ලංකාවේ,  කොළඹ 09, බේස්ලයින් පාරේ ප්‍රදේශයේ පිහිටි ප්‍රාථමික   අධ්‍යාපන ආයතනයකි. පැරණි ශිෂ්‍යාවකගේ මතකය අනුව, මෙම පාසල 1950 වර්ෂයේදී මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයය නමින් ආරම්භ කර ඇත.

පාසලේ මුල් කාලයේ ස්ත්‍රී හා පුරුෂ යන, ශිෂ්‍ය ශිෂ්‍යාවන්   දෙපිරිසම එහි අධ්‍යාපනය ලැබූහ. එම කාලයේ මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ දරුවන්ගේ මූලික අධ්‍යාපනය සඳහා ශ්‍රී සද්ධර්මාරාම මාවතේ පිහිටි ශ්‍රී සද්ධර්මාරාම ආවාසය ආශ්‍රිතව ළදරු පාසලක් පැවති බව පැරණි ශිෂ්‍යාවකගේ මතකයේ සඳහන් වේ.
මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයට ළමුන්ට මුල් කාලයේ පිවිසියේ, මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ ආවාස භූමියක පිහිටි, ළදරු පාසලේ නමැති අධ්‍යාපන ආයතනයෙනි. මාලිගාවත්තු ළදරු පාසලේ, බාලා අංශයේ සහ පළවෙනි වසර යන වර්ෂයන් 03, අධ්‍යාපන කටයුතු කරනු ළමා වියේ සිසුන් මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයට ඇතුළුත් කරනු ලබන්නේත් තුන්වෙනිව පන්තියේ සිටය.

එම ළදරු පාසලේ පහළ බාලාංශය, ඉහළ බාලාංශය සහ පළමු ශ්‍රේණිය පැවති අතර, පිරිමි හා ගැහැනු ළමෝ දෙපිරිසම එහි අධ්‍යාපනය ලැබූහ. එම පන්ති සම්පූර්ණ කළ දරුවෝ දෙවැනි ශ්‍රේණියේ සිට මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයට ඇතුළත් වූහ. ඒ අනුව, පාසලේ මුල් කාලයේ දරුවන්ට දෙවැනි ශ්‍රේණියේ සිට අධ්‍යාපනය ලබා දුන් බව පැරණි ශිෂ්‍යා ශිෂ්‍යාවන්ගේ මතකයේ රැදී ඇකි අතර, ඔවුන් ඔවුන් ළමා වියේ අකුරු හැදෑරූ ආකාර පිළිබද  සිහිපත් කරයි.

 ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1964 වර්ෂයේදී මාලිගාවත්ත බාලිකා විද්‍යාලය ආරම්භ වීමෙන් පසු, ගැහැනු ළමයින්ගේ අධ්‍යාපනය සම්බන්ධයෙන් පාසල් දෙක අතර වෙනස්කම් සිදු විය. එම වෙනස්කම් සිදු වූ ආකාරය සහ පසුව මාලිගාවත්ත බාලිකා විද්‍යාලය 'හේමමාලි බාලිකා' විද්‍යාලයය ලෙස නම් කිරීම පිළිබඳ විස්තර විද්‍යාලයේ ඉතිහාසයේ වෙනම කොටසකින් ඉදිරිපත් කෙරේ.

මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය ලෙස පැවති කාලයේ පාසලේ අධ්‍යාපන කටයුතු ක්‍රමයෙන් ව්‍යාප්ත වූ අතර, පසුව උසස් පෙළ අධ්‍යාපනය ද ආරම්භ විය.(ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1978 හා් ආසන්න වසරකදී) එම පන්ති ආරම්භ කළ නිශ්චිත වර්ෂය තවදුරටත් තහවුරු කරගත යුතුය.

ක්‍රිස්ටි වර්ෂ 2000 දී මාලිගාවත්ත මහා විිද්‍යාලයයේ  නම, රාජසිංහ මහා විද්‍යාලයය ලෙස වෙනස් විය. එබැවින්, මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයය ලෙස පැවති කාලයේ ඉතිහාසය වර්තමානයේ රාජසිංහ මහා විද්‍යාලයේ ඉතිහාසයේම කොටසකි.

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයය ක්‍රිස්තු වර්ෂ  1950 දී  ආරම්භ වී 2000දී රාජසිංහ මහා විද්‍යාලය ලෙස නම වෙනස් කළ බවට ආදි ශිෂ්‍ය සංගමයට අදාළ වෙබ් පිටුවක,ද  සඳහනක් තිබෙනවා. එය ආරම්භක මූලාශ්‍රයක් ලෙස ප්‍රයෝජනවත් වුණත්, විකිපීඩියාවේ ලිපිය සඳහා තවත් විශ්වාසදායක මූලාශ්‍රයක් සොයාගැනීම හොඳයි. 

schoolandcollegelistings.com

©®Dr Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</text>
      <sha1>7imiy44xikx7likf82mqgve98o3sbm3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>802461</id>
      <parentid>802460</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T14:12:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57149-05</username>
        <id>81778</id>
      </contributor>
      <origin>802461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11375" sha1="ptrtenr87pq27yb672oz0ns0dgqbsj6" xml:space="preserve">
මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයය

මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයය ශ්‍රී ලංකාවේ,  කොළඹ 09, බේස්ලයින් පාරේ ප්‍රදේශයේ පිහිටි ප්‍රාථමික   අධ්‍යාපන ආයතනයකි. පැරණි ශිෂ්‍යාවකගේ මතකය අනුව, මෙම පාසල 1950 වර්ෂයේදී මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයය නමින් ආරම්භ කර ඇත.

පාසලේ මුල් කාලයේ ස්ත්‍රී හා පුරුෂ යන, ශිෂ්‍ය ශිෂ්‍යාවන්   දෙපිරිසම එහි අධ්‍යාපනය ලැබූහ. එම කාලයේ මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ දරුවන්ගේ මූලික අධ්‍යාපනය සඳහා ශ්‍රී සද්ධර්මාරාම මාවතේ පිහිටි ශ්‍රී සද්ධර්මාරාම ආවාසය ආශ්‍රිතව ළදරු පාසලක් පැවති බව පැරණි ශිෂ්‍යාවකගේ මතකයේ සඳහන් වේ.
මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයට ළමුන්ට මුල් කාලයේ පිවිසියේ, මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ ආවාස භූමියක පිහිටි, ළදරු පාසලේ නමැති අධ්‍යාපන ආයතනයෙනි. මාලිගාවත්තු ළදරු පාසලේ, බාලා අංශයේ සහ පළවෙනි වසර යන වර්ෂයන් 03, අධ්‍යාපන කටයුතු කරනු ළමා වියේ සිසුන් මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයට ඇතුළුත් කරනු ලබන්නේත් තුන්වෙනිව පන්තියේ සිටය.

එම ළදරු පාසලේ පහළ බාලාංශය, ඉහළ බාලාංශය සහ පළමු ශ්‍රේණිය පැවති අතර, පිරිමි හා ගැහැනු ළමෝ දෙපිරිසම එහි අධ්‍යාපනය ලැබූහ. එම පන්ති සම්පූර්ණ කළ දරුවෝ දෙවැනි ශ්‍රේණියේ සිට මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයට ඇතුළත් වූහ. ඒ අනුව, පාසලේ මුල් කාලයේ දරුවන්ට දෙවැනි ශ්‍රේණියේ සිට අධ්‍යාපනය ලබා දුන් බව පැරණි ශිෂ්‍යා ශිෂ්‍යාවන්ගේ මතකයේ රැදී ඇකි අතර, ඔවුන් ඔවුන් ළමා වියේ අකුරු හැදෑරූ ආකාර පිළිබද  සිහිපත් කරයි.

 ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1964 වර්ෂයේදී මාලිගාවත්ත බාලිකා විද්‍යාලය ආරම්භ වීමෙන් පසු, ගැහැනු ළමයින්ගේ අධ්‍යාපනය සම්බන්ධයෙන් පාසල් දෙක අතර වෙනස්කම් සිදු විය. එම වෙනස්කම් සිදු වූ ආකාරය සහ පසුව මාලිගාවත්ත බාලිකා විද්‍යාලය 'හේමමාලි බාලිකා' විද්‍යාලයය ලෙස නම් කිරීම පිළිබඳ විස්තර විද්‍යාලයේ ඉතිහාසයේ වෙනම කොටසකින් ඉදිරිපත් කෙරේ.

මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය ලෙස පැවති කාලයේ පාසලේ අධ්‍යාපන කටයුතු ක්‍රමයෙන් ව්‍යාප්ත වූ අතර, පසුව උසස් පෙළ අධ්‍යාපනය ද ආරම්භ විය.(ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1978 හා් ආසන්න වසරකදී) එම පන්ති ආරම්භ කළ නිශ්චිත වර්ෂය තවදුරටත් තහවුරු කරගත යුතුය.

ක්‍රිස්ටි වර්ෂ 2000 දී මාලිගාවත්ත මහා විිද්‍යාලයයේ  නම, රාජසිංහ මහා විද්‍යාලයය ලෙස වෙනස් විය. එබැවින්, මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයය ලෙස පැවති කාලයේ ඉතිහාසය වර්තමානයේ රාජසිංහ මහා විද්‍යාලයේ ඉතිහාසයේම කොටසකි.

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයය ක්‍රිස්තු වර්ෂ  1950 දී  ආරම්භ වී 2000දී රාජසිංහ මහා විද්‍යාලය ලෙස නම වෙනස් කළ බවට ආදි ශිෂ්‍ය සංගමයට අදාළ වෙබ් පිටුවක,ද  සඳහනක් තිබෙනවා. එය ආරම්භක මූලාශ්‍රයක් ලෙස ප්‍රයෝජනවත් වුණත්, විකිපීඩියාවේ ලිපිය සඳහා තවත් විශ්වාසදායක මූලාශ්‍රයක් සොයාගැනීම හොඳයි. 

schoolandcollegelistings.com

පාසලේ පරිපාලනය

නිල පාසල් නාමාවලියෙහි සඳහන් තොරතුරු අනුව, පාසලේ නිල නාමය “මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය” වන අතර (වර්ෂ 1950 සිට 2000 ), එය කොළඹ දිස්ත්‍රික්කයේ කොළඹ අධ්‍යාපන කලාපයට අයත් මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ පිහිටා තිබෙන අතර.( එය වර්ථමානයේ රාජසිංහ මහා විද්‍යාලයය ලෙසින් නාමය වෙනස් කර ඇත  ) අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශයේ පාසල් වර්ගීකරණයට අනුව, මෙම පාසල ජාතික පාසලක් නොව බස්නාහිර පළාත් සභාව යටතේ පාලනය වන පළාත් පාසලකි. පාසලේ පෙර නාමය හෝ වර්තමාන නාමය පිළිබඳ නිල වශයෙන් තහවුරු නොකළ තොරතුරු ඇතුළත් නොකරන අතර, පාසලේ නිල නාමය “මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය” ලෙස පමණක් සඳහන් කරනු ලැබේ.

1987 අංක 42 දරන පළාත් සභා පනත සහ දහතුන්වන ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සංශෝධනය ක්‍රියාත්මක වීමෙන් අනතුරුව, ශ්‍රී ලංකාවේ අධ්‍යාපන පරිපාලන වගකීම් මධ්‍යම රජය සහ පළාත් සභා අතර බෙදා වෙන් කෙරිණි.
 ජාතික පාසල් මධ්‍යම රජයේ අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශය යටතේ පාලනය වන අතර, පළාත් පාසල් පළාත් අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශ, පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තු සහ අදාළ කලාප අධ්‍යාපන කාර්යාල හරහා පරිපාලනය කෙරේ. ඒ අනුව, මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය බස්නාහිර පළාත් අධ්‍යාපන පද්ධතිය යටතේ පරිපාලනය වන පළාත් පාසලක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය.

මෙම තොරතුරු තහවුරු කිරීම සඳහා පහත නිශ්චිත නිල මූලාශ්‍ර පරිශීලනය කළ හැකිය:

ශ්‍රී ලංකා අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශයේ නිල පාසල් නාමාවලිය හෝ පාසල් තොරතුරු පද්ධතිය — [ශ්‍රී ලංකා අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශය, “School Census / School Information” නිල ද්වාරය: https://moe.gov.lk/]. බස්නාහිර පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තුවේ පාසල් නාමාවලිය, වාර්ෂික වාර්තා හෝ නිල පාසල් ලැයිස්තු — [බස්නාහිර පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තුවේ නිල වෙබ් අඩවිය: https://www.wpedu.sch.lk/]. කොළඹ කලාප අධ්‍යාපන කාර්යාලයේ නිල පාසල් ලැයිස්තුව හෝ පරිපාලන ලේඛන — [කොළඹ කලාප අධ්‍යාපන කාර්යාලය, නිල වෙබ් අඩවිය: https://www.zonaledu-colombo.sch.lk/]. පාසලේ නිල වාර්ෂික ප්‍රකාශනය, පාසල් සංවර්ධන සැලැස්ම හෝ විදුහල්පතිගේ නිල වාර්තාව — [මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය, පාසල් සංවර්ධන සැලැස්ම/වාර්ෂික වාර්තාව, අදාළ වර්ෂය සහ පිටු අංකය පාසලේ ලේඛනාගාරයෙන් තහවුරු කළ යුතුය; ප්‍රසිද්ධ නිල URL එකක් තහවුරු කර නොමැත]. පළාත් සභා පනත, අංක 42 දරන 1987 පනත — ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුවේ නිල වෙබ් අඩවියෙන් ලබාගත් පිටපත: [Provincial Councils Act, No. 42 of 1987, Sri Lanka Parliament, Acts of Parliament: https://www.parliament.lk/en/acts-of-parliament]. ශ්‍රී ලංකා ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ දහතුන්වන සංශෝධනය — ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුවේ නිල පිටපත: [Thirteenth Amendment to the Constitution, Sri Lanka Parliament, Constitution: https://www.parliament.lk/en/constitution-main]. 


©®Dr Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</text>
      <sha1>ptrtenr87pq27yb672oz0ns0dgqbsj6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>802462</id>
      <parentid>802461</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T14:32:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57149-05</username>
        <id>81778</id>
      </contributor>
      <origin>802462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11375" sha1="dulrqt71cd1ulaaak16hkzohqxypj7u" xml:space="preserve">
මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයය

මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයය ශ්‍රී ලංකාවේ,  කොළඹ 09, බේස්ලයින් පාරේ ප්‍රදේශයේ පිහිටි ප්‍රාථමික   අධ්‍යාපන ආයතනයකි. පැරණි ශිෂ්‍යාවකගේ මතකය අනුව, මෙම පාසල 1950 වර්ෂයේදී මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයය නමින් ආරම්භ කර ඇත.

පාසලේ මුල් කාලයේ ස්ත්‍රී හා පුරුෂ යන, ශිෂ්‍ය ශිෂ්‍යාවන්   දෙපිරිසම එහි අධ්‍යාපනය ලැබූහ. එම කාලයේ මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ දරුවන්ගේ මූලික අධ්‍යාපනය සඳහා ශ්‍රී සද්ධර්මාරාම මාවතේ පිහිටි ශ්‍රී සද්ධර්මාරාම ආවාසය ආශ්‍රිතව ළදරු පාසලක් පැවති බව පැරණි ශිෂ්‍යාවකගේ මතකයේ සඳහන් වේ.
මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයට ළමුන්ට මුල් කාලයේ පිවිසියේ, මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ ආවාස භූමියක පිහිටි, ළදරු පාසලේ නමැති අධ්‍යාපන ආයතනයෙනි. මාලිගාවත්තු ළදරු පාසලේ, බාලා අංශයේ සහ පළවෙනි වසර යන වර්ෂයන් 03, අධ්‍යාපන කටයුතු කරනු ළමා වියේ සිසුන් මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයට ඇතුළුත් කරනු ලබන්නේත් තුන්වෙනිව පන්තියේ සිටය.

එම ළදරු පාසලේ පහළ බාලාංශය, ඉහළ බාලාංශය සහ පළමු ශ්‍රේණිය පැවති අතර, පිරිමි හා ගැහැනු ළමෝ දෙපිරිසම එහි අධ්‍යාපනය ලැබූහ. එම පන්ති සම්පූර්ණ කළ දරුවෝ දෙවැනි ශ්‍රේණියේ සිට මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයට ඇතුළත් වූහ. ඒ අනුව, පාසලේ මුල් කාලයේ දරුවන්ට දෙවැනි ශ්‍රේණියේ සිට අධ්‍යාපනය ලබා දුන් බව පැරණි ශිෂ්‍යා ශිෂ්‍යාවන්ගේ මතකයේ රැදී ඇකි අතර, ඔවුන් ඔවුන් ළමා වියේ අකුරු හැදෑරූ ආකාර පිළිබද  සිහිපත් කරයි.

 ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1964 වර්ෂයේදී මාලිගාවත්ත බාලිකා විද්‍යාලය ආරම්භ වීමෙන් පසු, ගැහැනු ළමයින්ගේ අධ්‍යාපනය සම්බන්ධයෙන් පාසල් දෙක අතර වෙනස්කම් සිදු විය. එම වෙනස්කම් සිදු වූ ආකාරය සහ පසුව මාලිගාවත්ත බාලිකා විද්‍යාලය 'හේමමාලි බාලිකා' විද්‍යාලයය ලෙස නම් කිරීම පිළිබඳ විස්තර විද්‍යාලයේ ඉතිහාසයේ වෙනම කොටසකින් ඉදිරිපත් කෙරේ.

මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය ලෙස පැවති කාලයේ පාසලේ අධ්‍යාපන කටයුතු ක්‍රමයෙන් ව්‍යාප්ත වූ අතර, පසුව උසස් පෙළ අධ්‍යාපනය ද ආරම්භ විය.(ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1978 හා් ආසන්න වසරකදී) එම පන්ති ආරම්භ කළ නිශ්චිත වර්ෂය තවදුරටත් තහවුරු කරගත යුතුය.

ක්‍රිස්තු වර්ෂ 2000 දී මාලිගාවත්ත මහා විිද්‍යාලයයේ  නම, රාජසිංහ මහා විද්‍යාලයය ලෙස වෙනස් විය. එබැවින්, මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයය ලෙස පැවති කාලයේ ඉතිහාසය වර්තමානයේ රාජසිංහ මහා විද්‍යාලයේ ඉතිහාසයේම කොටසකි.

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයය ක්‍රිස්තු වර්ෂ  1950 දී  ආරම්භ වී 2000දී රාජසිංහ මහා විද්‍යාලය ලෙස නම වෙනස් කළ බවට ආදි ශිෂ්‍ය සංගමයට අදාළ වෙබ් පිටුවක,ද  සඳහනක් තිබෙනවා. එය ආරම්භක මූලාශ්‍රයක් ලෙස ප්‍රයෝජනවත් වුණත්, විකිපීඩියාවේ ලිපිය සඳහා තවත් විශ්වාසදායක මූලාශ්‍රයක් සොයාගැනීම හොඳයි. 

schoolandcollegelistings.com

පාසලේ පරිපාලනය

නිල පාසල් නාමාවලියෙහි සඳහන් තොරතුරු අනුව, පාසලේ නිල නාමය “මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය” වන අතර (වර්ෂ 1950 සිට 2000 ), එය කොළඹ දිස්ත්‍රික්කයේ කොළඹ අධ්‍යාපන කලාපයට අයත් මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ පිහිටා තිබෙන අතර.( එය වර්ථමානයේ රාජසිංහ මහා විද්‍යාලයය ලෙසින් නාමය වෙනස් කර ඇත  ) අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශයේ පාසල් වර්ගීකරණයට අනුව, මෙම පාසල ජාතික පාසලක් නොව බස්නාහිර පළාත් සභාව යටතේ පාලනය වන පළාත් පාසලකි. පාසලේ පෙර නාමය හෝ වර්තමාන නාමය පිළිබඳ නිල වශයෙන් තහවුරු නොකළ තොරතුරු ඇතුළත් නොකරන අතර, පාසලේ නිල නාමය “මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය” ලෙස පමණක් සඳහන් කරනු ලැබේ.

1987 අංක 42 දරන පළාත් සභා පනත සහ දහතුන්වන ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සංශෝධනය ක්‍රියාත්මක වීමෙන් අනතුරුව, ශ්‍රී ලංකාවේ අධ්‍යාපන පරිපාලන වගකීම් මධ්‍යම රජය සහ පළාත් සභා අතර බෙදා වෙන් කෙරිණි.
 ජාතික පාසල් මධ්‍යම රජයේ අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශය යටතේ පාලනය වන අතර, පළාත් පාසල් පළාත් අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශ, පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තු සහ අදාළ කලාප අධ්‍යාපන කාර්යාල හරහා පරිපාලනය කෙරේ. ඒ අනුව, මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය බස්නාහිර පළාත් අධ්‍යාපන පද්ධතිය යටතේ පරිපාලනය වන පළාත් පාසලක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය.

මෙම තොරතුරු තහවුරු කිරීම සඳහා පහත නිශ්චිත නිල මූලාශ්‍ර පරිශීලනය කළ හැකිය:

ශ්‍රී ලංකා අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශයේ නිල පාසල් නාමාවලිය හෝ පාසල් තොරතුරු පද්ධතිය — [ශ්‍රී ලංකා අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශය, “School Census / School Information” නිල ද්වාරය: https://moe.gov.lk/]. බස්නාහිර පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තුවේ පාසල් නාමාවලිය, වාර්ෂික වාර්තා හෝ නිල පාසල් ලැයිස්තු — [බස්නාහිර පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තුවේ නිල වෙබ් අඩවිය: https://www.wpedu.sch.lk/]. කොළඹ කලාප අධ්‍යාපන කාර්යාලයේ නිල පාසල් ලැයිස්තුව හෝ පරිපාලන ලේඛන — [කොළඹ කලාප අධ්‍යාපන කාර්යාලය, නිල වෙබ් අඩවිය: https://www.zonaledu-colombo.sch.lk/]. පාසලේ නිල වාර්ෂික ප්‍රකාශනය, පාසල් සංවර්ධන සැලැස්ම හෝ විදුහල්පතිගේ නිල වාර්තාව — [මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය, පාසල් සංවර්ධන සැලැස්ම/වාර්ෂික වාර්තාව, අදාළ වර්ෂය සහ පිටු අංකය පාසලේ ලේඛනාගාරයෙන් තහවුරු කළ යුතුය; ප්‍රසිද්ධ නිල URL එකක් තහවුරු කර නොමැත]. පළාත් සභා පනත, අංක 42 දරන 1987 පනත — ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුවේ නිල වෙබ් අඩවියෙන් ලබාගත් පිටපත: [Provincial Councils Act, No. 42 of 1987, Sri Lanka Parliament, Acts of Parliament: https://www.parliament.lk/en/acts-of-parliament]. ශ්‍රී ලංකා ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ දහතුන්වන සංශෝධනය — ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුවේ නිල පිටපත: [Thirteenth Amendment to the Constitution, Sri Lanka Parliament, Constitution: https://www.parliament.lk/en/constitution-main]. 


©®Dr Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</text>
      <sha1>dulrqt71cd1ulaaak16hkzohqxypj7u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>802463</id>
      <parentid>802462</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T16:01:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57149-05</username>
        <id>81778</id>
      </contributor>
      <origin>802463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11375" sha1="h5p3v7sr5bm51npzb56wfxapl3zxhf9" xml:space="preserve">
මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයය

මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයය ශ්‍රී ලංකාවේ,  කොළඹ 09, බේස්ලයින් පාරේ ප්‍රදේශයේ පිහිටි ප්‍රාථමික   අධ්‍යාපන ආයතනයකි. පැරණි ශිෂ්‍යාවකගේ මතකය අනුව, මෙම පාසල 1950 වර්ෂයේදී මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයය නමින් ආරම්භ කර ඇත.

පාසලේ මුල් කාලයේ ස්ත්‍රී හා පුරුෂ යන, ශිෂ්‍ය ශිෂ්‍යාවන්   දෙපිරිසම එහි අධ්‍යාපනය ලැබූහ. එම කාලයේ මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ දරුවන්ගේ මූලික අධ්‍යාපනය සඳහා ශ්‍රී සද්ධර්මාරාම මාවතේ පිහිටි ශ්‍රී සද්ධර්මාරාම ආවාසය ආශ්‍රිතව ළදරු පාසලක් පැවති බව පැරණි ශිෂ්‍යාවකගේ මතකයේ සඳහන් වේ.
මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයට ළමුන්ට මුල් කාලයේ පිවිසියේ, මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ ආවාස භූමියක පිහිටි, ළදරු පාසලේ නමැති අධ්‍යාපන ආයතනයෙනි. මාලිගාවත්තු ළදරු පාසලේ, බාලා අංශයේ සහ පළවෙනි වසර යන වර්ෂයන් 03, අධ්‍යාපන කටයුතු කරනු ළමා වියේ සිසුන් මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයට ඇතුළුත් කරනු ලබන්නේත් තුන්වෙනිව පන්තියේ සිටය.

එම ළදරු පාසලේ පහළ බාලාංශය, ඉහළ බාලාංශය සහ පළමු ශ්‍රේණිය පැවති අතර, පිරිමි හා ගැහැනු ළමෝ දෙපිරිසම එහි අධ්‍යාපනය ලැබූහ. එම පන්ති සම්පූර්ණ කළ දරුවෝ දෙවැනි ශ්‍රේණියේ සිට මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයට ඇතුළත් වූහ. ඒ අනුව, පාසලේ මුල් කාලයේ දරුවන්ට දෙවැනි ශ්‍රේණියේ සිට අධ්‍යාපනය ලබා දුන් බව පැරණි ශිෂ්‍යා ශිෂ්‍යාවන්ගේ මතකයේ රැදී ඇකි අතර, ඔවුන් ඔවුන් ළමා වියේ අකුරු හැදෑරූ ආකාර පිළිබද  සිහිපත් කරයි.

 ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1964 වර්ෂයේදී මාලිගාවත්ත බාලිකා විද්‍යාලය ආරම්භ වීමෙන් පසු, ගැහැනු ළමයින්ගේ අධ්‍යාපනය සම්බන්ධයෙන් පාසල් දෙක අතර වෙනස්කම් සිදු විය. එම වෙනස්කම් සිදු වූ ආකාරය සහ පසුව මාලිගාවත්ත බාලිකා විද්‍යාලය 'හේමමාලි බාලිකා' විද්‍යාලයය ලෙස නම් කිරීම පිළිබඳ විස්තර විද්‍යාලයේ ඉතිහාසයේ වෙනම කොටසකින් ඉදිරිපත් කෙරේ.

මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය ලෙස පැවති කාලයේ පාසලේ අධ්‍යාපන කටයුතු ක්‍රමයෙන් ව්‍යාප්ත වූ අතර, පසුව උසස් පෙළ අධ්‍යාපනය ද ආරම්භ විය.(ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1979 හා් ආසන්න වසරකදී) එම පන්ති ආරම්භ කළ නිශ්චිත වර්ෂය තවදුරටත් තහවුරු කරගත යුතුය.

ක්‍රිස්තු වර්ෂ 2000 දී මාලිගාවත්ත මහා විිද්‍යාලයයේ  නම, රාජසිංහ මහා විද්‍යාලයය ලෙස වෙනස් විය. එබැවින්, මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයය ලෙස පැවති කාලයේ ඉතිහාසය වර්තමානයේ රාජසිංහ මහා විද්‍යාලයේ ඉතිහාසයේම කොටසකි.

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයය ක්‍රිස්තු වර්ෂ  1950 දී  ආරම්භ වී 2000දී රාජසිංහ මහා විද්‍යාලය ලෙස නම වෙනස් කළ බවට ආදි ශිෂ්‍ය සංගමයට අදාළ වෙබ් පිටුවක,ද  සඳහනක් තිබෙනවා. එය ආරම්භක මූලාශ්‍රයක් ලෙස ප්‍රයෝජනවත් වුණත්, විකිපීඩියාවේ ලිපිය සඳහා තවත් විශ්වාසදායක මූලාශ්‍රයක් සොයාගැනීම හොඳයි. 

schoolandcollegelistings.com

පාසලේ පරිපාලනය

නිල පාසල් නාමාවලියෙහි සඳහන් තොරතුරු අනුව, පාසලේ නිල නාමය “මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය” වන අතර (වර්ෂ 1950 සිට 2000 ), එය කොළඹ දිස්ත්‍රික්කයේ කොළඹ අධ්‍යාපන කලාපයට අයත් මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ පිහිටා තිබෙන අතර.( එය වර්ථමානයේ රාජසිංහ මහා විද්‍යාලයය ලෙසින් නාමය වෙනස් කර ඇත  ) අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශයේ පාසල් වර්ගීකරණයට අනුව, මෙම පාසල ජාතික පාසලක් නොව බස්නාහිර පළාත් සභාව යටතේ පාලනය වන පළාත් පාසලකි. පාසලේ පෙර නාමය හෝ වර්තමාන නාමය පිළිබඳ නිල වශයෙන් තහවුරු නොකළ තොරතුරු ඇතුළත් නොකරන අතර, පාසලේ නිල නාමය “මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය” ලෙස පමණක් සඳහන් කරනු ලැබේ.

1987 අංක 42 දරන පළාත් සභා පනත සහ දහතුන්වන ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සංශෝධනය ක්‍රියාත්මක වීමෙන් අනතුරුව, ශ්‍රී ලංකාවේ අධ්‍යාපන පරිපාලන වගකීම් මධ්‍යම රජය සහ පළාත් සභා අතර බෙදා වෙන් කෙරිණි.
 ජාතික පාසල් මධ්‍යම රජයේ අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශය යටතේ පාලනය වන අතර, පළාත් පාසල් පළාත් අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශ, පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තු සහ අදාළ කලාප අධ්‍යාපන කාර්යාල හරහා පරිපාලනය කෙරේ. ඒ අනුව, මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය බස්නාහිර පළාත් අධ්‍යාපන පද්ධතිය යටතේ පරිපාලනය වන පළාත් පාසලක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය.

මෙම තොරතුරු තහවුරු කිරීම සඳහා පහත නිශ්චිත නිල මූලාශ්‍ර පරිශීලනය කළ හැකිය:

ශ්‍රී ලංකා අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශයේ නිල පාසල් නාමාවලිය හෝ පාසල් තොරතුරු පද්ධතිය — [ශ්‍රී ලංකා අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශය, “School Census / School Information” නිල ද්වාරය: https://moe.gov.lk/]. බස්නාහිර පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තුවේ පාසල් නාමාවලිය, වාර්ෂික වාර්තා හෝ නිල පාසල් ලැයිස්තු — [බස්නාහිර පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තුවේ නිල වෙබ් අඩවිය: https://www.wpedu.sch.lk/]. කොළඹ කලාප අධ්‍යාපන කාර්යාලයේ නිල පාසල් ලැයිස්තුව හෝ පරිපාලන ලේඛන — [කොළඹ කලාප අධ්‍යාපන කාර්යාලය, නිල වෙබ් අඩවිය: https://www.zonaledu-colombo.sch.lk/]. පාසලේ නිල වාර්ෂික ප්‍රකාශනය, පාසල් සංවර්ධන සැලැස්ම හෝ විදුහල්පතිගේ නිල වාර්තාව — [මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය, පාසල් සංවර්ධන සැලැස්ම/වාර්ෂික වාර්තාව, අදාළ වර්ෂය සහ පිටු අංකය පාසලේ ලේඛනාගාරයෙන් තහවුරු කළ යුතුය; ප්‍රසිද්ධ නිල URL එකක් තහවුරු කර නොමැත]. පළාත් සභා පනත, අංක 42 දරන 1987 පනත — ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුවේ නිල වෙබ් අඩවියෙන් ලබාගත් පිටපත: [Provincial Councils Act, No. 42 of 1987, Sri Lanka Parliament, Acts of Parliament: https://www.parliament.lk/en/acts-of-parliament]. ශ්‍රී ලංකා ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ දහතුන්වන සංශෝධනය — ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුවේ නිල පිටපත: [Thirteenth Amendment to the Constitution, Sri Lanka Parliament, Constitution: https://www.parliament.lk/en/constitution-main]. 


©®Dr Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</text>
      <sha1>h5p3v7sr5bm51npzb56wfxapl3zxhf9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>802518</id>
      <parentid>802463</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T01:13:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57149-05</username>
        <id>81778</id>
      </contributor>
      <origin>802518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11834" sha1="pzygk699026x3guv2tfo54gtei57b5a" xml:space="preserve">
මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයය

මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයය ශ්‍රී ලංකාවේ,  කොළඹ 09, බේස්ලයින් පාරේ ප්‍රදේශයේ පිහිටි ප්‍රාථමික   අධ්‍යාපන ආයතනයකි. පැරණි ශිෂ්‍යාවකගේ මතකය අනුව, මෙම පාසල 1950 වර්ෂයේදී මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයය නමින් ආරම්භ කර ඇත.

පාසලේ මුල් කාලයේ ස්ත්‍රී හා පුරුෂ යන, ශිෂ්‍ය ශිෂ්‍යාවන්   දෙපිරිසම එහි අධ්‍යාපනය ලැබූහ. එම කාලයේ මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ දරුවන්ගේ මූලික අධ්‍යාපනය සඳහා ශ්‍රී සද්ධර්මාරාම මාවතේ පිහිටි ශ්‍රී සද්ධර්මාරාම ආවාසය ආශ්‍රිතව ළදරු පාසලක් පැවති බව පැරණි ශිෂ්‍යාවකගේ මතකයේ සඳහන් වේ.
මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයට ළමුන්ට මුල් කාලයේ පිවිසියේ, මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ ආවාස භූමියක පිහිටි, ළදරු පාසලේ නමැති අධ්‍යාපන ආයතනයෙනි. මාලිගාවත්තු ළදරු පාසලේ, බාලා අංශයේ සහ පළවෙනි වසර යන වර්ෂයන් 03, අධ්‍යාපන කටයුතු කරනු ළමා වියේ සිසුන් මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයට ඇතුළුත් කරනු ලබන්නේත් තුන්වෙනිව පන්තියේ සිටය.

එම ළදරු පාසලේ පහළ බාලාංශය, ඉහළ බාලාංශය සහ පළමු ශ්‍රේණිය පැවති අතර, පිරිමි හා ගැහැනු ළමෝ දෙපිරිසම එහි අධ්‍යාපනය ලැබූහ. එම පන්ති සම්පූර්ණ කළ දරුවෝ දෙවැනි ශ්‍රේණියේ සිට මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයට ඇතුළත් වූහ. ඒ අනුව, පාසලේ මුල් කාලයේ දරුවන්ට දෙවැනි ශ්‍රේණියේ සිට අධ්‍යාපනය ලබා දුන් බව පැරණි ශිෂ්‍යා ශිෂ්‍යාවන්ගේ මතකයේ රැදී ඇකි අතර, ඔවුන් ඔවුන් ළමා වියේ අකුරු හැදෑරූ ආකාර පිළිබද  සිහිපත් කරයි.

 ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1964 වර්ෂයේදී මාලිගාවත්ත බාලිකා විද්‍යාලය ආරම්භ වීමෙන් පසු, ගැහැනු ළමයින්ගේ අධ්‍යාපනය සම්බන්ධයෙන් පාසල් දෙක අතර වෙනස්කම් සිදු විය. එම වෙනස්කම් සිදු වූ ආකාරය සහ පසුව මාලිගාවත්ත බාලිකා විද්‍යාලය 'හේමමාලි බාලිකා' විද්‍යාලයය ලෙස නම් කිරීම පිළිබඳ විස්තර විද්‍යාලයේ ඉතිහාසයේ වෙනම කොටසකින් ඉදිරිපත් කෙරේ.

මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය ලෙස පැවති කාලයේ පාසලේ අධ්‍යාපන කටයුතු ක්‍රමයෙන් ව්‍යාප්ත වූ අතර, පසුව උසස් පෙළ අධ්‍යාපනය ද ආරම්භ විය.(ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1979 හා් ආසන්න වසරකදී) එම පන්ති ආරම්භ කළ නිශ්චිත වර්ෂය තවදුරටත් තහවුරු කරගත යුතුය.

ක්‍රිස්තු වර්ෂ 2000 දී මාලිගාවත්ත මහා විිද්‍යාලයයේ  නම, රාජසිංහ මහා විද්‍යාලයය ලෙස වෙනස් විය. එබැවින්, මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයය ලෙස පැවති කාලයේ ඉතිහාසය වර්තමානයේ රාජසිංහ මහා විද්‍යාලයේ ඉතිහාසයේම කොටසකි.

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයය ක්‍රිස්තු වර්ෂ  1950 දී  ආරම්භ වී 2000දී රාජසිංහ මහා විද්‍යාලය ලෙස නම වෙනස් කළ බවට ආදි ශිෂ්‍ය සංගමයට අදාළ වෙබ් පිටුවක,ද  සඳහනක් තිබෙනවා. එය ආරම්භක මූලාශ්‍රයක් ලෙස ප්‍රයෝජනවත් වුණත්, විකිපීඩියාවේ ලිපිය සඳහා තවත් විශ්වාසදායක මූලාශ්‍රයක් සොයාගැනීම හොඳයි. 

schoolandcollegelistings.com

පිහිටීම

මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය කොළඹ 09, බේස්ලයින් පාරේ, ආචාර්ය ඩැනිස්ටර් ද සිල්වා මාවතේ පිහිටා තිබිණි. එය පසුව රාජසිංහ මහා විද්‍යාලය (Rajasingha Maha Vidyalaya) ලෙස හැඳින්වීමට පටන් ගත්තේය.


පාසලේ පරිපාලනය

නිල පාසල් නාමාවලියෙහි සඳහන් තොරතුරු අනුව, පාසලේ නිල නාමය “මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය” වන අතර (වර්ෂ 1950 සිට 2000 ), එය කොළඹ දිස්ත්‍රික්කයේ කොළඹ අධ්‍යාපන කලාපයට අයත් මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ පිහිටා තිබෙන අතර.( එය වර්ථමානයේ රාජසිංහ මහා විද්‍යාලයය ලෙසින් නාමය වෙනස් කර ඇත  ) අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශයේ පාසල් වර්ගීකරණයට අනුව, මෙම පාසල ජාතික පාසලක් නොව බස්නාහිර පළාත් සභාව යටතේ පාලනය වන පළාත් පාසලකි. පාසලේ පෙර නාමය හෝ වර්තමාන නාමය පිළිබඳ නිල වශයෙන් තහවුරු නොකළ තොරතුරු ඇතුළත් නොකරන අතර, පාසලේ නිල නාමය “මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය” ලෙස පමණක් සඳහන් කරනු ලැබේ.

1987 අංක 42 දරන පළාත් සභා පනත සහ දහතුන්වන ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සංශෝධනය ක්‍රියාත්මක වීමෙන් අනතුරුව, ශ්‍රී ලංකාවේ අධ්‍යාපන පරිපාලන වගකීම් මධ්‍යම රජය සහ පළාත් සභා අතර බෙදා වෙන් කෙරිණි.
 ජාතික පාසල් මධ්‍යම රජයේ අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශය යටතේ පාලනය වන අතර, පළාත් පාසල් පළාත් අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශ, පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තු සහ අදාළ කලාප අධ්‍යාපන කාර්යාල හරහා පරිපාලනය කෙරේ. ඒ අනුව, මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය බස්නාහිර පළාත් අධ්‍යාපන පද්ධතිය යටතේ පරිපාලනය වන පළාත් පාසලක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය.

මෙම තොරතුරු තහවුරු කිරීම සඳහා පහත නිශ්චිත නිල මූලාශ්‍ර පරිශීලනය කළ හැකිය:

ශ්‍රී ලංකා අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශයේ නිල පාසල් නාමාවලිය හෝ පාසල් තොරතුරු පද්ධතිය — [ශ්‍රී ලංකා අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශය, “School Census / School Information” නිල ද්වාරය: https://moe.gov.lk/]. බස්නාහිර පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තුවේ පාසල් නාමාවලිය, වාර්ෂික වාර්තා හෝ නිල පාසල් ලැයිස්තු — [බස්නාහිර පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තුවේ නිල වෙබ් අඩවිය: https://www.wpedu.sch.lk/]. කොළඹ කලාප අධ්‍යාපන කාර්යාලයේ නිල පාසල් ලැයිස්තුව හෝ පරිපාලන ලේඛන — [කොළඹ කලාප අධ්‍යාපන කාර්යාලය, නිල වෙබ් අඩවිය: https://www.zonaledu-colombo.sch.lk/]. පාසලේ නිල වාර්ෂික ප්‍රකාශනය, පාසල් සංවර්ධන සැලැස්ම හෝ විදුහල්පතිගේ නිල වාර්තාව — [මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය, පාසල් සංවර්ධන සැලැස්ම/වාර්ෂික වාර්තාව, අදාළ වර්ෂය සහ පිටු අංකය පාසලේ ලේඛනාගාරයෙන් තහවුරු කළ යුතුය; ප්‍රසිද්ධ නිල URL එකක් තහවුරු කර නොමැත]. පළාත් සභා පනත, අංක 42 දරන 1987 පනත — ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුවේ නිල වෙබ් අඩවියෙන් ලබාගත් පිටපත: [Provincial Councils Act, No. 42 of 1987, Sri Lanka Parliament, Acts of Parliament: https://www.parliament.lk/en/acts-of-parliament]. ශ්‍රී ලංකා ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ දහතුන්වන සංශෝධනය — ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුවේ නිල පිටපත: [Thirteenth Amendment to the Constitution, Sri Lanka Parliament, Constitution: https://www.parliament.lk/en/constitution-main]. 


©®Dr Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</text>
      <sha1>pzygk699026x3guv2tfo54gtei57b5a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>802519</id>
      <parentid>802518</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T01:25:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57149-05</username>
        <id>81778</id>
      </contributor>
      <comment>ආදර්ශ පාඨය මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයේ ආදර්ශ පාඨය වූයේ “විද්‍යා දදාති විනයං” යන්නයි. මෙය සංස්කෘත භාෂාවෙන් උපුටා ගත් පාඨයක් වන අතර, පාසලේ එය සිංහල අක්ෂරයෙන් භාවිත කර තිබිණි.</comment>
      <origin>802519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12242" sha1="bdhaawpa7qwin1kk4ha04i3gnkviy3n" xml:space="preserve">
මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයය

මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයය ශ්‍රී ලංකාවේ,  කොළඹ 09, බේස්ලයින් පාරේ ප්‍රදේශයේ පිහිටි ප්‍රාථමික   අධ්‍යාපන ආයතනයකි. පැරණි ශිෂ්‍යාවකගේ මතකය අනුව, මෙම පාසල 1950 වර්ෂයේදී මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයය නමින් ආරම්භ කර ඇත.

පාසලේ මුල් කාලයේ ස්ත්‍රී හා පුරුෂ යන, ශිෂ්‍ය ශිෂ්‍යාවන්   දෙපිරිසම එහි අධ්‍යාපනය ලැබූහ. එම කාලයේ මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ දරුවන්ගේ මූලික අධ්‍යාපනය සඳහා ශ්‍රී සද්ධර්මාරාම මාවතේ පිහිටි ශ්‍රී සද්ධර්මාරාම ආවාසය ආශ්‍රිතව ළදරු පාසලක් පැවති බව පැරණි ශිෂ්‍යාවකගේ මතකයේ සඳහන් වේ.
මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයට ළමුන්ට මුල් කාලයේ පිවිසියේ, මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ ආවාස භූමියක පිහිටි, ළදරු පාසලේ නමැති අධ්‍යාපන ආයතනයෙනි. මාලිගාවත්තු ළදරු පාසලේ, බාලා අංශයේ සහ පළවෙනි වසර යන වර්ෂයන් 03, අධ්‍යාපන කටයුතු කරනු ළමා වියේ සිසුන් මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයට ඇතුළුත් කරනු ලබන්නේත් තුන්වෙනිව පන්තියේ සිටය.

එම ළදරු පාසලේ පහළ බාලාංශය, ඉහළ බාලාංශය සහ පළමු ශ්‍රේණිය පැවති අතර, පිරිමි හා ගැහැනු ළමෝ දෙපිරිසම එහි අධ්‍යාපනය ලැබූහ. එම පන්ති සම්පූර්ණ කළ දරුවෝ දෙවැනි ශ්‍රේණියේ සිට මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයට ඇතුළත් වූහ. ඒ අනුව, පාසලේ මුල් කාලයේ දරුවන්ට දෙවැනි ශ්‍රේණියේ සිට අධ්‍යාපනය ලබා දුන් බව පැරණි ශිෂ්‍යා ශිෂ්‍යාවන්ගේ මතකයේ රැදී ඇකි අතර, ඔවුන් ඔවුන් ළමා වියේ අකුරු හැදෑරූ ආකාර පිළිබද  සිහිපත් කරයි.

 ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1964 වර්ෂයේදී මාලිගාවත්ත බාලිකා විද්‍යාලය ආරම්භ වීමෙන් පසු, ගැහැනු ළමයින්ගේ අධ්‍යාපනය සම්බන්ධයෙන් පාසල් දෙක අතර වෙනස්කම් සිදු විය. එම වෙනස්කම් සිදු වූ ආකාරය සහ පසුව මාලිගාවත්ත බාලිකා විද්‍යාලය 'හේමමාලි බාලිකා' විද්‍යාලයය ලෙස නම් කිරීම පිළිබඳ විස්තර විද්‍යාලයේ ඉතිහාසයේ වෙනම කොටසකින් ඉදිරිපත් කෙරේ.

මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය ලෙස පැවති කාලයේ පාසලේ අධ්‍යාපන කටයුතු ක්‍රමයෙන් ව්‍යාප්ත වූ අතර, පසුව උසස් පෙළ අධ්‍යාපනය ද ආරම්භ විය.(ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1979 හා් ආසන්න වසරකදී) එම පන්ති ආරම්භ කළ නිශ්චිත වර්ෂය තවදුරටත් තහවුරු කරගත යුතුය.

ක්‍රිස්තු වර්ෂ 2000 දී මාලිගාවත්ත මහා විිද්‍යාලයයේ  නම, රාජසිංහ මහා විද්‍යාලයය ලෙස වෙනස් විය. එබැවින්, මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයය ලෙස පැවති කාලයේ ඉතිහාසය වර්තමානයේ රාජසිංහ මහා විද්‍යාලයේ ඉතිහාසයේම කොටසකි.

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයය ක්‍රිස්තු වර්ෂ  1950 දී  ආරම්භ වී 2000දී රාජසිංහ මහා විද්‍යාලය ලෙස නම වෙනස් කළ බවට ආදි ශිෂ්‍ය සංගමයට අදාළ වෙබ් පිටුවක,ද  සඳහනක් තිබෙනවා. එය ආරම්භක මූලාශ්‍රයක් ලෙස ප්‍රයෝජනවත් වුණත්, විකිපීඩියාවේ ලිපිය සඳහා තවත් විශ්වාසදායක මූලාශ්‍රයක් සොයාගැනීම හොඳයි. 

schoolandcollegelistings.com

පිහිටීම

මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය කොළඹ 09, බේස්ලයින් පාරේ, ආචාර්ය ඩැනිස්ටර් ද සිල්වා මාවතේ පිහිටා තිබිණි. එය පසුව රාජසිංහ මහා විද්‍යාලය (Rajasingha Maha Vidyalaya) ලෙස හැඳින්වීමට පටන් ගත්තේය.

ආදර්ශ පාඨය

මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයේ ආදර්ශ පාඨය වූයේ “විද්‍යා දදාති විනයං” යන්නයි. මෙය සංස්කෘත භාෂාවෙන් උපුටා ගත් පාඨයක් වන අතර, පාසලේ එය සිංහල අක්ෂරයෙන් භාවිත කර තිබිණි.


පාසලේ පරිපාලනය

නිල පාසල් නාමාවලියෙහි සඳහන් තොරතුරු අනුව, පාසලේ නිල නාමය “මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය” වන අතර (වර්ෂ 1950 සිට 2000 ), එය කොළඹ දිස්ත්‍රික්කයේ කොළඹ අධ්‍යාපන කලාපයට අයත් මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ පිහිටා තිබෙන අතර.( එය වර්ථමානයේ රාජසිංහ මහා විද්‍යාලයය ලෙසින් නාමය වෙනස් කර ඇත  ) අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශයේ පාසල් වර්ගීකරණයට අනුව, මෙම පාසල ජාතික පාසලක් නොව බස්නාහිර පළාත් සභාව යටතේ පාලනය වන පළාත් පාසලකි. පාසලේ පෙර නාමය හෝ වර්තමාන නාමය පිළිබඳ නිල වශයෙන් තහවුරු නොකළ තොරතුරු ඇතුළත් නොකරන අතර, පාසලේ නිල නාමය “මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය” ලෙස පමණක් සඳහන් කරනු ලැබේ.

1987 අංක 42 දරන පළාත් සභා පනත සහ දහතුන්වන ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සංශෝධනය ක්‍රියාත්මක වීමෙන් අනතුරුව, ශ්‍රී ලංකාවේ අධ්‍යාපන පරිපාලන වගකීම් මධ්‍යම රජය සහ පළාත් සභා අතර බෙදා වෙන් කෙරිණි.

ජාතික පාසල් මධ්‍යම රජයේ අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශය යටතේ පාලනය වන අතර, පළාත් පාසල් පළාත් අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශ, පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තු සහ අදාළ කලාප අධ්‍යාපන කාර්යාල හරහා පරිපාලනය කෙරේ. ඒ අනුව, මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය බස්නාහිර පළාත් අධ්‍යාපන පද්ධතිය යටතේ පරිපාලනය වන පළාත් පාසලක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය.

මෙම තොරතුරු තහවුරු කිරීම සඳහා පහත නිශ්චිත නිල මූලාශ්‍ර පරිශීලනය කළ හැකිය:

ශ්‍රී ලංකා අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශයේ නිල පාසල් නාමාවලිය හෝ පාසල් තොරතුරු පද්ධතිය — [ශ්‍රී ලංකා අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශය, “School Census / School Information” නිල ද්වාරය: https://moe.gov.lk/]. බස්නාහිර පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තුවේ පාසල් නාමාවලිය, වාර්ෂික වාර්තා හෝ නිල පාසල් ලැයිස්තු — [බස්නාහිර පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තුවේ නිල වෙබ් අඩවිය: https://www.wpedu.sch.lk/]. කොළඹ කලාප අධ්‍යාපන කාර්යාලයේ නිල පාසල් ලැයිස්තුව හෝ පරිපාලන ලේඛන — [කොළඹ කලාප අධ්‍යාපන කාර්යාලය, නිල වෙබ් අඩවිය: https://www.zonaledu-colombo.sch.lk/]. පාසලේ නිල වාර්ෂික ප්‍රකාශනය, පාසල් සංවර්ධන සැලැස්ම හෝ විදුහල්පතිගේ නිල වාර්තාව — [මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය, පාසල් සංවර්ධන සැලැස්ම/වාර්ෂික වාර්තාව, අදාළ වර්ෂය සහ පිටු අංකය පාසලේ ලේඛනාගාරයෙන් තහවුරු කළ යුතුය; ප්‍රසිද්ධ නිල URL එකක් තහවුරු කර නොමැත]. පළාත් සභා පනත, අංක 42 දරන 1987 පනත — ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුවේ නිල වෙබ් අඩවියෙන් ලබාගත් පිටපත: [Provincial Councils Act, No. 42 of 1987, Sri Lanka Parliament, Acts of Parliament: https://www.parliament.lk/en/acts-of-parliament]. ශ්‍රී ලංකා ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ දහතුන්වන සංශෝධනය — ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුවේ නිල පිටපත: [Thirteenth Amendment to the Constitution, Sri Lanka Parliament, Constitution: https://www.parliament.lk/en/constitution-main].</text>
      <sha1>bdhaawpa7qwin1kk4ha04i3gnkviy3n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>802520</id>
      <parentid>802519</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T01:36:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57149-05</username>
        <id>81778</id>
      </contributor>
      <origin>802520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13585" sha1="nyyfpndbpmpryxqq21aoiyi9zybcpak" xml:space="preserve">
මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයය

මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයය ශ්‍රී ලංකාවේ,  කොළඹ 09, බේස්ලයින් පාරේ ප්‍රදේශයේ පිහිටි ප්‍රාථමික   අධ්‍යාපන ආයතනයකි. පැරණි ශිෂ්‍යාවකගේ මතකය අනුව, මෙම පාසල 1950 වර්ෂයේදී මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයය නමින් ආරම්භ කර ඇත.

පාසලේ මුල් කාලයේ ස්ත්‍රී හා පුරුෂ යන, ශිෂ්‍ය ශිෂ්‍යාවන්   දෙපිරිසම එහි අධ්‍යාපනය ලැබූහ. එම කාලයේ මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ දරුවන්ගේ මූලික අධ්‍යාපනය සඳහා ශ්‍රී සද්ධර්මාරාම මාවතේ පිහිටි ශ්‍රී සද්ධර්මාරාම ආවාසය ආශ්‍රිතව ළදරු පාසලක් පැවති බව පැරණි ශිෂ්‍යාවකගේ මතකයේ සඳහන් වේ.
මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයට ළමුන්ට මුල් කාලයේ පිවිසියේ, මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ ආවාස භූමියක පිහිටි, ළදරු පාසලේ නමැති අධ්‍යාපන ආයතනයෙනි. මාලිගාවත්තු ළදරු පාසලේ, බාලා අංශයේ සහ පළවෙනි වසර යන වර්ෂයන් 03, අධ්‍යාපන කටයුතු කරනු ළමා වියේ සිසුන් මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයට ඇතුළුත් කරනු ලබන්නේත් තුන්වෙනිව පන්තියේ සිටය.

එම ළදරු පාසලේ පහළ බාලාංශය, ඉහළ බාලාංශය සහ පළමු ශ්‍රේණිය පැවති අතර, පිරිමි හා ගැහැනු ළමෝ දෙපිරිසම එහි අධ්‍යාපනය ලැබූහ. එම පන්ති සම්පූර්ණ කළ දරුවෝ දෙවැනි ශ්‍රේණියේ සිට මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයට ඇතුළත් වූහ. ඒ අනුව, පාසලේ මුල් කාලයේ දරුවන්ට දෙවැනි ශ්‍රේණියේ සිට අධ්‍යාපනය ලබා දුන් බව පැරණි ශිෂ්‍යා ශිෂ්‍යාවන්ගේ මතකයේ රැදී ඇකි අතර, ඔවුන් ඔවුන් ළමා වියේ අකුරු හැදෑරූ ආකාර පිළිබද  සිහිපත් කරයි.

 ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1964 වර්ෂයේදී මාලිගාවත්ත බාලිකා විද්‍යාලය ආරම්භ වීමෙන් පසු, ගැහැනු ළමයින්ගේ අධ්‍යාපනය සම්බන්ධයෙන් පාසල් දෙක අතර වෙනස්කම් සිදු විය. එම වෙනස්කම් සිදු වූ ආකාරය සහ පසුව මාලිගාවත්ත බාලිකා විද්‍යාලය 'හේමමාලි බාලිකා' විද්‍යාලයය ලෙස නම් කිරීම පිළිබඳ විස්තර විද්‍යාලයේ ඉතිහාසයේ වෙනම කොටසකින් ඉදිරිපත් කෙරේ.

මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය ලෙස පැවති කාලයේ පාසලේ අධ්‍යාපන කටයුතු ක්‍රමයෙන් ව්‍යාප්ත වූ අතර, පසුව උසස් පෙළ අධ්‍යාපනය ද ආරම්භ විය.(ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1979 හා් ආසන්න වසරකදී) එම පන්ති ආරම්භ කළ නිශ්චිත වර්ෂය තවදුරටත් තහවුරු කරගත යුතුය.

ක්‍රිස්තු වර්ෂ 2000 දී මාලිගාවත්ත මහා විිද්‍යාලයයේ  නම, රාජසිංහ මහා විද්‍යාලයය ලෙස වෙනස් විය. එබැවින්, මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයය ලෙස පැවති කාලයේ ඉතිහාසය වර්තමානයේ රාජසිංහ මහා විද්‍යාලයේ ඉතිහාසයේම කොටසකි.

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයය ක්‍රිස්තු වර්ෂ  1950 දී  ආරම්භ වී 2000දී රාජසිංහ මහා විද්‍යාලය ලෙස නම වෙනස් කළ බවට ආදි ශිෂ්‍ය සංගමයට අදාළ වෙබ් පිටුවක,ද  සඳහනක් තිබෙනවා. එය ආරම්භක මූලාශ්‍රයක් ලෙස ප්‍රයෝජනවත් වුණත්, විකිපීඩියාවේ ලිපිය සඳහා තවත් විශ්වාසදායක මූලාශ්‍රයක් සොයාගැනීම හොඳයි. 

schoolandcollegelistings.com

පිහිටීම

මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය කොළඹ 09, බේස්ලයින් පාරේ, ආචාර්ය ඩැනිස්ටර් ද සිල්වා මාවතේ පිහිටා තිබිණි. එය පසුව රාජසිංහ මහා විද්‍යාලය (Rajasingha Maha Vidyalaya) ලෙස හැඳින්වීමට පටන් ගත්තේය.

ආදර්ශ පාඨය

මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයේ ආදර්ශ පාඨය වූයේ “විද්‍යා දදාති විනයං” යන්නයි. මෙය සංස්කෘත භාෂාවෙන් උපුටා ගත් පාඨයක් වන අතර, පාසලේ එය සිංහල අක්ෂරයෙන් භාවිත කර තිබිණි.


පාසලේ පරිපාලනය

නිල පාසල් නාමාවලියෙහි සඳහන් තොරතුරු අනුව, පාසලේ නිල නාමය “මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය” වන අතර (වර්ෂ 1950 සිට 2000 ), එය කොළඹ දිස්ත්‍රික්කයේ කොළඹ අධ්‍යාපන කලාපයට අයත් මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ පිහිටා තිබෙන අතර.( එය වර්ථමානයේ රාජසිංහ මහා විද්‍යාලයය ලෙසින් නාමය වෙනස් කර ඇත  ) අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශයේ පාසල් වර්ගීකරණයට අනුව, මෙම පාසල ජාතික පාසලක් නොව බස්නාහිර පළාත් සභාව යටතේ පාලනය වන පළාත් පාසලකි. පාසලේ පෙර නාමය හෝ වර්තමාන නාමය පිළිබඳ නිල වශයෙන් තහවුරු නොකළ තොරතුරු ඇතුළත් නොකරන අතර, පාසලේ නිල නාමය “මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය” ලෙස පමණක් සඳහන් කරනු ලැබේ.

1987 අංක 42 දරන පළාත් සභා පනත සහ දහතුන්වන ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සංශෝධනය ක්‍රියාත්මක වීමෙන් අනතුරුව, ශ්‍රී ලංකාවේ අධ්‍යාපන පරිපාලන වගකීම් මධ්‍යම රජය සහ පළාත් සභා අතර බෙදා වෙන් කෙරිණි.

ජාතික පාසල් මධ්‍යම රජයේ අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශය යටතේ පාලනය වන අතර, පළාත් පාසල් පළාත් අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශ, පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තු සහ අදාළ කලාප අධ්‍යාපන කාර්යාල හරහා පරිපාලනය කෙරේ. ඒ අනුව, මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය බස්නාහිර පළාත් අධ්‍යාපන පද්ධතිය යටතේ පරිපාලනය වන පළාත් පාසලක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය.

මෙම තොරතුරු තහවුරු කිරීම සඳහා පහත නිශ්චිත නිල මූලාශ්‍ර පරිශීලනය කළ හැකිය:

ශ්‍රී ලංකා අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශයේ නිල පාසල් නාමාවලිය හෝ පාසල් තොරතුරු පද්ධතිය — [ශ්‍රී ලංකා අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශය, “School Census / School Information” නිල ද්වාරය: https://moe.gov.lk/]. බස්නාහිර පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තුවේ පාසල් නාමාවලිය, වාර්ෂික වාර්තා හෝ නිල පාසල් ලැයිස්තු — [බස්නාහිර පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තුවේ නිල වෙබ් අඩවිය: https://www.wpedu.sch.lk/]. කොළඹ කලාප අධ්‍යාපන කාර්යාලයේ නිල පාසල් ලැයිස්තුව හෝ පරිපාලන ලේඛන — [කොළඹ කලාප අධ්‍යාපන කාර්යාලය, නිල වෙබ් අඩවිය: https://www.zonaledu-colombo.sch.lk/]. පාසලේ නිල වාර්ෂික ප්‍රකාශනය, පාසල් සංවර්ධන සැලැස්ම හෝ විදුහල්පතිගේ නිල වාර්තාව — [මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය, පාසල් සංවර්ධන සැලැස්ම/වාර්ෂික වාර්තාව, අදාළ වර්ෂය සහ පිටු අංකය පාසලේ ලේඛනාගාරයෙන් තහවුරු කළ යුතුය; ප්‍රසිද්ධ නිල URL එකක් තහවුරු කර නොමැත]. පළාත් සභා පනත, අංක 42 දරන 1987 පනත — ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුවේ නිල වෙබ් අඩවියෙන් ලබාගත් පිටපත: [Provincial Councils Act, No. 42 of 1987, Sri Lanka Parliament, Acts of Parliament: https://www.parliament.lk/en/acts-of-parliament]. ශ්‍රී ලංකා ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ දහතුන්වන සංශෝධනය — ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුවේ නිල පිටපත: [Thirteenth Amendment to the Constitution, Sri Lanka Parliament, Constitution: https://www.parliament.lk/en/constitution-main].


විද්‍යාලයේ ඉතිහාසය

මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය සිංහල බෞද්ධ අධ්‍යාපන පසුබිමක් සහිත පාසලක් වුවද, එහි අධ්‍යාපනය ලැබීම සඳහා විවිධ ජනවාර්ගික හා ආගමික පසුබිම්වලට අයත් දරුවන්ට අවස්ථාව ලැබී තිබිණි. සිංහල, දෙමළ, මුස්ලිම් සහ මැලේ ඇතුළු විවිධ ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්වල දරුවෝ මෙම පාසලේ අධ්‍යාපනය ලැබූහ.
විවිධ ජාතීන්ට හා ආගම්වලට අයත් දරුවන් එකම පාසල් පරිසරයක අධ්‍යාපනය ලැබීම, ඔවුන් අතර අන්‍යෝන්‍ය අවබෝධය හා සහජීවනය වර්ධනය වීමට අවස්ථාවක් විය.
එකල පාසලේ ආගම විෂයය ලෙස බුද්ධ ධර්මය ඉගැන්වූ බවට පැරණි සිසුන්ගේ මතකයන්හි සඳහන් වේ.</text>
      <sha1>nyyfpndbpmpryxqq21aoiyi9zybcpak</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>802522</id>
      <parentid>802520</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T02:16:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57149-05</username>
        <id>81778</id>
      </contributor>
      <origin>802522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21417" sha1="fhzrvxakcetwiwlylv7g3svizvwj7fm" xml:space="preserve">
මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයය

මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයය ශ්‍රී ලංකාවේ,  කොළඹ 09, බේස්ලයින් පාරේ ප්‍රදේශයේ පිහිටි ප්‍රාථමික   අධ්‍යාපන ආයතනයකි. පැරණි ශිෂ්‍යාවකගේ මතකය අනුව, මෙම පාසල 1950 වර්ෂයේදී මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයය නමින් ආරම්භ කර ඇත.

පාසලේ මුල් කාලයේ ස්ත්‍රී හා පුරුෂ යන, ශිෂ්‍ය ශිෂ්‍යාවන්   දෙපිරිසම එහි අධ්‍යාපනය ලැබූහ. එම කාලයේ මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ දරුවන්ගේ මූලික අධ්‍යාපනය සඳහා ශ්‍රී සද්ධර්මාරාම මාවතේ පිහිටි ශ්‍රී සද්ධර්මාරාම ආවාසය ආශ්‍රිතව ළදරු පාසලක් පැවති බව පැරණි ශිෂ්‍යාවකගේ මතකයේ සඳහන් වේ.
මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයට ළමුන්ට මුල් කාලයේ පිවිසියේ, මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ ආවාස භූමියක පිහිටි, ළදරු පාසලේ නමැති අධ්‍යාපන ආයතනයෙනි. මාලිගාවත්තු ළදරු පාසලේ, බාලා අංශයේ සහ පළවෙනි වසර යන වර්ෂයන් 03, අධ්‍යාපන කටයුතු කරනු ළමා වියේ සිසුන් මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයට ඇතුළුත් කරනු ලබන්නේත් තුන්වෙනිව පන්තියේ සිටය.

එම ළදරු පාසලේ පහළ බාලාංශය, ඉහළ බාලාංශය සහ පළමු ශ්‍රේණිය පැවති අතර, පිරිමි හා ගැහැනු ළමෝ දෙපිරිසම එහි අධ්‍යාපනය ලැබූහ. එම පන්ති සම්පූර්ණ කළ දරුවෝ දෙවැනි ශ්‍රේණියේ සිට මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයට ඇතුළත් වූහ. ඒ අනුව, පාසලේ මුල් කාලයේ දරුවන්ට දෙවැනි ශ්‍රේණියේ සිට අධ්‍යාපනය ලබා දුන් බව පැරණි ශිෂ්‍යා ශිෂ්‍යාවන්ගේ මතකයේ රැදී ඇකි අතර, ඔවුන් ඔවුන් ළමා වියේ අකුරු හැදෑරූ ආකාර පිළිබද  සිහිපත් කරයි.

 ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1964 වර්ෂයේදී මාලිගාවත්ත බාලිකා විද්‍යාලය ආරම්භ වීමෙන් පසු, ගැහැනු ළමයින්ගේ අධ්‍යාපනය සම්බන්ධයෙන් පාසල් දෙක අතර වෙනස්කම් සිදු විය. එම වෙනස්කම් සිදු වූ ආකාරය සහ පසුව මාලිගාවත්ත බාලිකා විද්‍යාලය 'හේමමාලි බාලිකා' විද්‍යාලයය ලෙස නම් කිරීම පිළිබඳ විස්තර විද්‍යාලයේ ඉතිහාසයේ වෙනම කොටසකින් ඉදිරිපත් කෙරේ.

මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය ලෙස පැවති කාලයේ පාසලේ අධ්‍යාපන කටයුතු ක්‍රමයෙන් ව්‍යාප්ත වූ අතර, පසුව උසස් පෙළ අධ්‍යාපනය ද ආරම්භ විය.(ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1979 හා් ආසන්න වසරකදී) එම පන්ති ආරම්භ කළ නිශ්චිත වර්ෂය තවදුරටත් තහවුරු කරගත යුතුය.

ක්‍රිස්තු වර්ෂ 2000 දී මාලිගාවත්ත මහා විිද්‍යාලයයේ  නම, රාජසිංහ මහා විද්‍යාලයය ලෙස වෙනස් විය. එබැවින්, මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයය ලෙස පැවති කාලයේ ඉතිහාසය වර්තමානයේ රාජසිංහ මහා විද්‍යාලයේ ඉතිහාසයේම කොටසකි.

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයය ක්‍රිස්තු වර්ෂ  1950 දී  ආරම්භ වී 2000දී රාජසිංහ මහා විද්‍යාලය ලෙස නම වෙනස් කළ බවට ආදි ශිෂ්‍ය සංගමයට අදාළ වෙබ් පිටුවක,ද  සඳහනක් තිබෙනවා. එය ආරම්භක මූලාශ්‍රයක් ලෙස ප්‍රයෝජනවත් වුණත්, විකිපීඩියාවේ ලිපිය සඳහා තවත් විශ්වාසදායක මූලාශ්‍රයක් සොයාගැනීම හොඳයි. 

schoolandcollegelistings.com

පිහිටීම

මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය කොළඹ 09, බේස්ලයින් පාරේ, ආචාර්ය ඩැනිස්ටර් ද සිල්වා මාවතේ පිහිටා තිබිණි. එය පසුව රාජසිංහ මහා විද්‍යාලය (Rajasingha Maha Vidyalaya) ලෙස හැඳින්වීමට පටන් ගත්තේය.

ආදර්ශ පාඨය

මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයේ ආදර්ශ පාඨය වූයේ “විද්‍යා දදාති විනයං” යන්නයි. මෙය සංස්කෘත භාෂාවෙන් උපුටා ගත් පාඨයක් වන අතර, පාසලේ එය සිංහල අක්ෂරයෙන් භාවිත කර තිබිණි.


පාසලේ පරිපාලනය

නිල පාසල් නාමාවලියෙහි සඳහන් තොරතුරු අනුව, පාසලේ නිල නාමය “මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය” වන අතර (වර්ෂ 1950 සිට 2000 ), එය කොළඹ දිස්ත්‍රික්කයේ කොළඹ අධ්‍යාපන කලාපයට අයත් මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ පිහිටා තිබෙන අතර.( එය වර්ථමානයේ රාජසිංහ මහා විද්‍යාලයය ලෙසින් නාමය වෙනස් කර ඇත  ) අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශයේ පාසල් වර්ගීකරණයට අනුව, මෙම පාසල ජාතික පාසලක් නොව බස්නාහිර පළාත් සභාව යටතේ පාලනය වන පළාත් පාසලකි. පාසලේ පෙර නාමය හෝ වර්තමාන නාමය පිළිබඳ නිල වශයෙන් තහවුරු නොකළ තොරතුරු ඇතුළත් නොකරන අතර, පාසලේ නිල නාමය “මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය” ලෙස පමණක් සඳහන් කරනු ලැබේ.

1987 අංක 42 දරන පළාත් සභා පනත සහ දහතුන්වන ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සංශෝධනය ක්‍රියාත්මක වීමෙන් අනතුරුව, ශ්‍රී ලංකාවේ අධ්‍යාපන පරිපාලන වගකීම් මධ්‍යම රජය සහ පළාත් සභා අතර බෙදා වෙන් කෙරිණි.

ජාතික පාසල් මධ්‍යම රජයේ අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශය යටතේ පාලනය වන අතර, පළාත් පාසල් පළාත් අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශ, පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තු සහ අදාළ කලාප අධ්‍යාපන කාර්යාල හරහා පරිපාලනය කෙරේ. ඒ අනුව, මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය බස්නාහිර පළාත් අධ්‍යාපන පද්ධතිය යටතේ පරිපාලනය වන පළාත් පාසලක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය.

මෙම තොරතුරු තහවුරු කිරීම සඳහා පහත නිශ්චිත නිල මූලාශ්‍ර පරිශීලනය කළ හැකිය:

ශ්‍රී ලංකා අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශයේ නිල පාසල් නාමාවලිය හෝ පාසල් තොරතුරු පද්ධතිය — [ශ්‍රී ලංකා අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශය, “School Census / School Information” නිල ද්වාරය: https://moe.gov.lk/]. බස්නාහිර පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තුවේ පාසල් නාමාවලිය, වාර්ෂික වාර්තා හෝ නිල පාසල් ලැයිස්තු — [බස්නාහිර පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තුවේ නිල වෙබ් අඩවිය: https://www.wpedu.sch.lk/]. කොළඹ කලාප අධ්‍යාපන කාර්යාලයේ නිල පාසල් ලැයිස්තුව හෝ පරිපාලන ලේඛන — [කොළඹ කලාප අධ්‍යාපන කාර්යාලය, නිල වෙබ් අඩවිය: https://www.zonaledu-colombo.sch.lk/]. පාසලේ නිල වාර්ෂික ප්‍රකාශනය, පාසල් සංවර්ධන සැලැස්ම හෝ විදුහල්පතිගේ නිල වාර්තාව — [මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය, පාසල් සංවර්ධන සැලැස්ම/වාර්ෂික වාර්තාව, අදාළ වර්ෂය සහ පිටු අංකය පාසලේ ලේඛනාගාරයෙන් තහවුරු කළ යුතුය; ප්‍රසිද්ධ නිල URL එකක් තහවුරු කර නොමැත]. පළාත් සභා පනත, අංක 42 දරන 1987 පනත — ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුවේ නිල වෙබ් අඩවියෙන් ලබාගත් පිටපත: [Provincial Councils Act, No. 42 of 1987, Sri Lanka Parliament, Acts of Parliament: https://www.parliament.lk/en/acts-of-parliament]. ශ්‍රී ලංකා ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ දහතුන්වන සංශෝධනය — ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුවේ නිල පිටපත: [Thirteenth Amendment to the Constitution, Sri Lanka Parliament, Constitution: https://www.parliament.lk/en/constitution-main].

අධ්‍යාපනය හා අධ්‍යාපනික අංශ

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයයේ සිසුන්ට සාමාන්‍ය අධ්‍යාපනය ලබා දීමේදී විවිධ විෂය ක්ෂේත්‍ර සඳහා අවධානය යොමු කළ පාසලකි. පාසලේ අධ්‍යාපන කටයුතු යටතේ භාෂා, කලා, වාණිජ, විද්‍යා සහ සෞන්දර්ය විෂයයන්ට අදාළ ඉගෙනුම් අවස්ථා පැවතිණි. එමෙන්ම, විෂය දැනුමට අමතරව ප්‍රායෝගික අත්දැකීම් ලබා ගැනීමට ද සිසුන්ට අවස්ථාව සැලසිණි.

විෂය ධාරා අනුව සිසුන් වෙන් කිරීම

පැරණි සිසුන්ගේ මතක සටහන් අනුව, මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයේ නවවැනි ශ්‍රේණියෙන් පසු සිසුන් කලා, වාණිජ සහ විද්‍යා අංශවලට වෙන් කර ඇත. මෙම වෙන් කිරීම මඟින් ඔවුන්ගේ රුචිකත්වය, හැකියාව සහ අනාගත අධ්‍යාපනික අරමුණු අනුව විෂයයන් තෝරා ගැනීමට අවස්ථාව ලැබිණි.
කලා අංශයේදී භාෂා, ඉතිහාසය, භූගෝල විද්‍යාව සහ සාහිත්‍යය වැනි විෂයයන් ඉගැන්වූ අතර, වාණිජ අංශයේදී ගිණුම්කරණය, ව්‍යාපාර අධ්‍යයනය සහ ආර්ථික විද්‍යාවට අවධානය යොමු විය. විද්‍යා අංශයේ ප්‍රධාන විෂයයන් වූයේ භූගෝල විද්‍යාව, ජීව විද්‍යාව සහ රසායන විද්‍යාවයි. පැරණි කාලයේ කලා අංශයේ සිසුන් ද ඉතිහාසය හා භූගෝල විද්‍යාව වැනි විෂයයන් හැදෑරූ බව මතක සටහන්වලින් පැහැදිලි වේ. වර්තමානයේ විෂය ධාරා සහ සංයෝජන වෙනස් වී තිබුණද, එම කාලයේ කලා අධ්‍යාපනය තුළ මෙම විෂයයන්ට වැදගත් ස්ථානයක් හිමි විය.

සෞන්දර්ය විෂයයන් සහ පන්ති සංවිධානය

පාසලේ සෞන්දර්ය විෂයයන් යටතේ චිත්‍ර, නර්තන සහ සංගීතය වැනි විෂයයන් ඉගැන්වූ බව පැරණි සිසුන්ගේ මතක සටහන්වලින් පැහැදිලි වේ. මෙම විෂයයන් සඳහා වෙන වෙනම ගුරුවරුන් සිටි අතර, චිත්‍ර හැදෑරීම සඳහා චිත්‍ර පන්තියක්, නර්තනය සඳහා නර්තන පන්තියක් සහ සංගීතය සඳහා සංගීත පන්තියක් පැවතිණි.

නර්තන සහ සංගීත පන්ති ඇතැම් අවස්ථාවල එකම ශාලාවක හෝ කාමරයක පැවැත්වුණද, ඒවා වෙන වෙනම විෂයයන් ලෙස සංවිධානය කර තිබිණි. එක් කණ්ඩායමක් නර්තනය හදාරන අවස්ථාවේදී, අනෙක් කණ්ඩායමේ සිසුන් සංගීතය හෝ වෙනත් සෞන්දර්ය විෂයක් හැදෑරූහ. එසේම, සංගීතය හදාරන සිසුන් පන්තියේ සිටින විට නර්තන සිසුන් වෙනත් සෞන්දර්ය විෂයක් හදාරන අවස්ථාද තිබිණි. ඒ අනුව, චිත්‍ර, නර්තන සහ සංගීතය හැදෑරීම සඳහා වෙන වෙනම පන්ති සහ ගුරුවරුන් අවශ්‍ය වූ අතර, සෞන්දර්ය විෂයයන් පාසල් අධ්‍යාපනයේ වැදගත් අංගයක් ලෙස පැවතිණි.


විද්‍යා අධ්‍යාපනය සහ විද්‍යාගාර පහසුකම්

විද්‍යා අධ්‍යාපනයේ ප්‍රායෝගික අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයේ විද්‍යාගාරයක් පැවති බව සඳහන් වේ. එහි පරීක්ෂණ මේස, ජල පහසුකම්, මිනුම් උපකරණ, වීදුරු භාජන, අන්වීක්ෂ සහ රසායනික ද්‍රව්‍ය වැනි මූලික උපකරණ තිබිණි. ඒවා භාවිත කරමින් සිසුන් ගුරුවරුන්ගේ මඟපෙන්වීම යටතේ රසායනික ප්‍රතික්‍රියා නිරීක්ෂණය කිරීම, ශාක හා සත්ත්ව කොටස් අධ්‍යයනය කිරීම, ද්‍රව්‍ය මැනීම සහ සරල පරීක්ෂණ සිදු කිරීම වැනි ක්‍රියාකාරකම්වල නිරත වූහ.
මෙම ක්‍රියාකාරකම් මඟින් පන්තිකාමරයේ ඉගෙනගත් සංකල්ප ප්‍රායෝගිකව පරීක්ෂා කිරීමටත්, නිරීක්ෂණය, මිනුම් කිරීම, වාර්තා තැබීම සහ නිගමනවලට එළඹීම වැනි විද්‍යාත්මක කුසලතා වර්ධනය කර ගැනීමටත් අවස්ථාව ලැබිණි. ඒ අනුව, විද්‍යා විෂය ධාරාව සහ විද්‍යාගාර පහසුකම් එක්ව ක්‍රියා කරමින් සිසුන්ගේ න්‍යායාත්මක දැනුම ප්‍රායෝගික අත්දැකීම් සමඟ සම්බන්ධ කළේය.


උසස් පෙළ විෂය ධාරා අනුව සිසුන් සූදානම් කිරීම

1979 වර්ෂයෙන් පසුව උසස් පෙළ අධ්‍යාපනය පාසල තුළ ආරම්භ වීමත් සමඟ සිසුන්ට තමන් තෝරාගත් විෂය ධාරාව අනුව උසස් පෙළ විභාගයට සූදානම් වීමට අවස්ථාව ලැබිණි. පාසල විසින් මෙම අධ්‍යාපන කටයුතු සංවිධානය කරමින් සිසුන්ට විභාගයට අවශ්‍ය මූලික දැනුම සහ විෂයමය පුහුණුව ලබා දෙන ලදී.


විද්‍යාලයේ ඉතිහාසය

මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය සිංහල බෞද්ධ අධ්‍යාපන පසුබිමක් සහිත පාසලක් වුවද, එහි අධ්‍යාපනය ලැබීම සඳහා විවිධ ජනවාර්ගික හා ආගමික පසුබිම්වලට අයත් දරුවන්ට අවස්ථාව ලැබී තිබිණි. සිංහල, දෙමළ, මුස්ලිම් සහ මැලේ ඇතුළු විවිධ ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්වල දරුවෝ මෙම පාසලේ අධ්‍යාපනය ලැබූහ.
විවිධ ජාතීන්ට හා ආගම්වලට අයත් දරුවන් එකම පාසල් පරිසරයක අධ්‍යාපනය ලැබීම, ඔවුන් අතර අන්‍යෝන්‍ය අවබෝධය හා සහජීවනය වර්ධනය වීමට අවස්ථාවක් විය.
එකල පාසලේ ආගම විෂයය ලෙස බුද්ධ ධර්මය ඉගැන්වූ බවට පැරණි සිසුන්ගේ මතකයන්හි සඳහන් වේ.</text>
      <sha1>fhzrvxakcetwiwlylv7g3svizvwj7fm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>802523</id>
      <parentid>802522</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T02:32:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57149-05</username>
        <id>81778</id>
      </contributor>
      <origin>802523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23692" sha1="pmgo8pgpn2tqiaxih7y59nzy7lgej71" xml:space="preserve">
මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයය

මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයය ශ්‍රී ලංකාවේ,  කොළඹ 09, බේස්ලයින් පාරේ ප්‍රදේශයේ පිහිටි ප්‍රාථමික   අධ්‍යාපන ආයතනයකි. පැරණි ශිෂ්‍යාවකගේ මතකය අනුව, මෙම පාසල 1950 වර්ෂයේදී මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයය නමින් ආරම්භ කර ඇත.

පාසලේ මුල් කාලයේ ස්ත්‍රී හා පුරුෂ යන, ශිෂ්‍ය ශිෂ්‍යාවන්   දෙපිරිසම එහි අධ්‍යාපනය ලැබූහ. එම කාලයේ මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ දරුවන්ගේ මූලික අධ්‍යාපනය සඳහා ශ්‍රී සද්ධර්මාරාම මාවතේ පිහිටි ශ්‍රී සද්ධර්මාරාම ආවාසය ආශ්‍රිතව ළදරු පාසලක් පැවති බව පැරණි ශිෂ්‍යාවකගේ මතකයේ සඳහන් වේ.
මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයට ළමුන්ට මුල් කාලයේ පිවිසියේ, මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ ආවාස භූමියක පිහිටි, ළදරු පාසලේ නමැති අධ්‍යාපන ආයතනයෙනි. මාලිගාවත්තු ළදරු පාසලේ, බාලා අංශයේ සහ පළවෙනි වසර යන වර්ෂයන් 03, අධ්‍යාපන කටයුතු කරනු ළමා වියේ සිසුන් මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයට ඇතුළුත් කරනු ලබන්නේත් තුන්වෙනිව පන්තියේ සිටය.

එම ළදරු පාසලේ පහළ බාලාංශය, ඉහළ බාලාංශය සහ පළමු ශ්‍රේණිය පැවති අතර, පිරිමි හා ගැහැනු ළමෝ දෙපිරිසම එහි අධ්‍යාපනය ලැබූහ. එම පන්ති සම්පූර්ණ කළ දරුවෝ දෙවැනි ශ්‍රේණියේ සිට මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයට ඇතුළත් වූහ. ඒ අනුව, පාසලේ මුල් කාලයේ දරුවන්ට දෙවැනි ශ්‍රේණියේ සිට අධ්‍යාපනය ලබා දුන් බව පැරණි ශිෂ්‍යා ශිෂ්‍යාවන්ගේ මතකයේ රැදී ඇකි අතර, ඔවුන් ඔවුන් ළමා වියේ අකුරු හැදෑරූ ආකාර පිළිබද  සිහිපත් කරයි.

 ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1964 වර්ෂයේදී මාලිගාවත්ත බාලිකා විද්‍යාලය ආරම්භ වීමෙන් පසු, ගැහැනු ළමයින්ගේ අධ්‍යාපනය සම්බන්ධයෙන් පාසල් දෙක අතර වෙනස්කම් සිදු විය. එම වෙනස්කම් සිදු වූ ආකාරය සහ පසුව මාලිගාවත්ත බාලිකා විද්‍යාලය 'හේමමාලි බාලිකා' විද්‍යාලයය ලෙස නම් කිරීම පිළිබඳ විස්තර විද්‍යාලයේ ඉතිහාසයේ වෙනම කොටසකින් ඉදිරිපත් කෙරේ.

මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය ලෙස පැවති කාලයේ පාසලේ අධ්‍යාපන කටයුතු ක්‍රමයෙන් ව්‍යාප්ත වූ අතර, පසුව උසස් පෙළ අධ්‍යාපනය ද ආරම්භ විය.(ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1979 හා් ආසන්න වසරකදී) එම පන්ති ආරම්භ කළ නිශ්චිත වර්ෂය තවදුරටත් තහවුරු කරගත යුතුය.

ක්‍රිස්තු වර්ෂ 2000 දී මාලිගාවත්ත මහා විිද්‍යාලයයේ  නම, රාජසිංහ මහා විද්‍යාලයය ලෙස වෙනස් විය. එබැවින්, මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයය ලෙස පැවති කාලයේ ඉතිහාසය වර්තමානයේ රාජසිංහ මහා විද්‍යාලයේ ඉතිහාසයේම කොටසකි.

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයය ක්‍රිස්තු වර්ෂ  1950 දී  ආරම්භ වී 2000දී රාජසිංහ මහා විද්‍යාලය ලෙස නම වෙනස් කළ බවට ආදි ශිෂ්‍ය සංගමයට අදාළ වෙබ් පිටුවක,ද  සඳහනක් තිබෙනවා. එය ආරම්භක මූලාශ්‍රයක් ලෙස ප්‍රයෝජනවත් වුණත්, විකිපීඩියාවේ ලිපිය සඳහා තවත් විශ්වාසදායක මූලාශ්‍රයක් සොයාගැනීම හොඳයි. 

schoolandcollegelistings.com

පිහිටීම

මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය කොළඹ 09, බේස්ලයින් පාරේ, ආචාර්ය ඩැනිස්ටර් ද සිල්වා මාවතේ පිහිටා තිබිණි. එය පසුව රාජසිංහ මහා විද්‍යාලය (Rajasingha Maha Vidyalaya) ලෙස හැඳින්වීමට පටන් ගත්තේය.

ආදර්ශ පාඨය

මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයේ ආදර්ශ පාඨය වූයේ “විද්‍යා දදාති විනයං” යන්නයි. මෙය සංස්කෘත භාෂාවෙන් උපුටා ගත් පාඨයක් වන අතර, පාසලේ එය සිංහල අක්ෂරයෙන් භාවිත කර තිබිණි.


පාසලේ පරිපාලනය

නිල පාසල් නාමාවලියෙහි සඳහන් තොරතුරු අනුව, පාසලේ නිල නාමය “මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය” වන අතර (වර්ෂ 1950 සිට 2000 ), එය කොළඹ දිස්ත්‍රික්කයේ කොළඹ අධ්‍යාපන කලාපයට අයත් මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ පිහිටා තිබෙන අතර.( එය වර්ථමානයේ රාජසිංහ මහා විද්‍යාලයය ලෙසින් නාමය වෙනස් කර ඇත  ) අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශයේ පාසල් වර්ගීකරණයට අනුව, මෙම පාසල ජාතික පාසලක් නොව බස්නාහිර පළාත් සභාව යටතේ පාලනය වන පළාත් පාසලකි. පාසලේ පෙර නාමය හෝ වර්තමාන නාමය පිළිබඳ නිල වශයෙන් තහවුරු නොකළ තොරතුරු ඇතුළත් නොකරන අතර, පාසලේ නිල නාමය “මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය” ලෙස පමණක් සඳහන් කරනු ලැබේ.

1987 අංක 42 දරන පළාත් සභා පනත සහ දහතුන්වන ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සංශෝධනය ක්‍රියාත්මක වීමෙන් අනතුරුව, ශ්‍රී ලංකාවේ අධ්‍යාපන පරිපාලන වගකීම් මධ්‍යම රජය සහ පළාත් සභා අතර බෙදා වෙන් කෙරිණි.

ජාතික පාසල් මධ්‍යම රජයේ අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශය යටතේ පාලනය වන අතර, පළාත් පාසල් පළාත් අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශ, පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තු සහ අදාළ කලාප අධ්‍යාපන කාර්යාල හරහා පරිපාලනය කෙරේ. ඒ අනුව, මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය බස්නාහිර පළාත් අධ්‍යාපන පද්ධතිය යටතේ පරිපාලනය වන පළාත් පාසලක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය.

මෙම තොරතුරු තහවුරු කිරීම සඳහා පහත නිශ්චිත නිල මූලාශ්‍ර පරිශීලනය කළ හැකිය:

ශ්‍රී ලංකා අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශයේ නිල පාසල් නාමාවලිය හෝ පාසල් තොරතුරු පද්ධතිය — [ශ්‍රී ලංකා අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශය, “School Census / School Information” නිල ද්වාරය: https://moe.gov.lk/]. බස්නාහිර පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තුවේ පාසල් නාමාවලිය, වාර්ෂික වාර්තා හෝ නිල පාසල් ලැයිස්තු — [බස්නාහිර පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තුවේ නිල වෙබ් අඩවිය: https://www.wpedu.sch.lk/]. කොළඹ කලාප අධ්‍යාපන කාර්යාලයේ නිල පාසල් ලැයිස්තුව හෝ පරිපාලන ලේඛන — [කොළඹ කලාප අධ්‍යාපන කාර්යාලය, නිල වෙබ් අඩවිය: https://www.zonaledu-colombo.sch.lk/]. පාසලේ නිල වාර්ෂික ප්‍රකාශනය, පාසල් සංවර්ධන සැලැස්ම හෝ විදුහල්පතිගේ නිල වාර්තාව — [මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය, පාසල් සංවර්ධන සැලැස්ම/වාර්ෂික වාර්තාව, අදාළ වර්ෂය සහ පිටු අංකය පාසලේ ලේඛනාගාරයෙන් තහවුරු කළ යුතුය; ප්‍රසිද්ධ නිල URL එකක් තහවුරු කර නොමැත]. පළාත් සභා පනත, අංක 42 දරන 1987 පනත — ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුවේ නිල වෙබ් අඩවියෙන් ලබාගත් පිටපත: [Provincial Councils Act, No. 42 of 1987, Sri Lanka Parliament, Acts of Parliament: https://www.parliament.lk/en/acts-of-parliament]. ශ්‍රී ලංකා ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ දහතුන්වන සංශෝධනය — ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුවේ නිල පිටපත: [Thirteenth Amendment to the Constitution, Sri Lanka Parliament, Constitution: https://www.parliament.lk/en/constitution-main].

අධ්‍යාපනය හා අධ්‍යාපනික අංශ

ශ්‍රී ලංකාවේ පාසල් අධ්‍යාපන ක්‍රමය කාලයත් සමඟ වෙනස් වීමත් සමඟ මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයේ අධ්‍යාපන කටයුතු ද අදාළ විෂය නිර්දේශ සහ විභාග ක්‍රමවලට අනුකූලව සංවිධානය විය. පැරණි අධ්‍යාපන ක්‍රමය යටතේ පැවති විභාග ක්‍රමවල සිට සාමාන්‍ය පෙළ සහ උසස් පෙළ විභාග ක්‍රම දක්වා සිදු වූ වෙනස්වීම් අනුව සිසුන්ගේ අධ්‍යාපන කටයුතු සංවිධානය කෙරිණි.

විද්‍යා විෂය ධාරාව හැදෑරූ සිසුන්ට ජීව විද්‍යාව, භෞතික විද්‍යාව, රසායන විද්‍යාව සහ ශුද්ධ ගණිතය වැනි විෂයයන් හැදෑරීමට අවස්ථාව තිබිණි. එමෙන්ම කලා විෂය ධාරාව යටතේ ඉතිහාසය, භූගෝල විද්‍යාව, ප්‍රජාචාරය සහ ආර්ථික විද්‍යාව වැනි විෂයයන් ද, වාණිජ විෂය ධාරාව යටතේ ගිණුම්කරණය, වාණිජය සහ ආර්ථික විද්‍යාව වැනි විෂයයන් ද හැදෑරීමට සිසුන්ට අවස්ථාව සැලසිණි.

මෙම අධ්‍යාපන කටයුතු සංවිධානය කිරීමේදී අදාළ කාලවල ක්‍රියාත්මක වූ ජාතික විෂය නිර්දේශ, විභාග ක්‍රම සහ අධ්‍යාපන ප්‍රතිපත්ති සැලකිල්ලට ගනිමින් මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයය සිය ඉදිරි ගමන මෙහෙය ලදී.

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයයේ සිසුන්ට සාමාන්‍ය අධ්‍යාපනය ලබා දීමේදී විවිධ විෂය ක්ෂේත්‍ර සඳහා අවධානය යොමු කළ පාසලකි. පාසලේ අධ්‍යාපන කටයුතු යටතේ භාෂා, කලා, වාණිජ, විද්‍යා සහ සෞන්දර්ය විෂයයන්ට අදාළ ඉගෙනුම් අවස්ථා පැවතිණි. එමෙන්ම, විෂය දැනුමට අමතරව ප්‍රායෝගික අත්දැකීම් ලබා ගැනීමට ද සිසුන්ට අවස්ථාව සැලසිණි.

විෂය ධාරා අනුව සිසුන් වෙන් කිරීම

පැරණි සිසුන්ගේ මතක සටහන් අනුව, මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයේ නවවැනි ශ්‍රේණියෙන් පසු සිසුන් කලා, වාණිජ සහ විද්‍යා අංශවලට වෙන් කර ඇත. මෙම වෙන් කිරීම මඟින් ඔවුන්ගේ රුචිකත්වය, හැකියාව සහ අනාගත අධ්‍යාපනික අරමුණු අනුව විෂයයන් තෝරා ගැනීමට අවස්ථාව ලැබිණි.
කලා අංශයේදී භාෂා, ඉතිහාසය, භූගෝල විද්‍යාව සහ සාහිත්‍යය වැනි විෂයයන් ඉගැන්වූ අතර, වාණිජ අංශයේදී ගිණුම්කරණය, ව්‍යාපාර අධ්‍යයනය සහ ආර්ථික විද්‍යාවට අවධානය යොමු විය. විද්‍යා අංශයේ ප්‍රධාන විෂයයන් වූයේ භූගෝල විද්‍යාව, ජීව විද්‍යාව සහ රසායන විද්‍යාවයි. පැරණි කාලයේ කලා අංශයේ සිසුන් ද ඉතිහාසය හා භූගෝල විද්‍යාව වැනි විෂයයන් හැදෑරූ බව මතක සටහන්වලින් පැහැදිලි වේ. වර්තමානයේ විෂය ධාරා සහ සංයෝජන වෙනස් වී තිබුණද, එම කාලයේ කලා අධ්‍යාපනය තුළ මෙම විෂයයන්ට වැදගත් ස්ථානයක් හිමි විය.

සෞන්දර්ය විෂයයන් සහ පන්ති සංවිධානය

පාසලේ සෞන්දර්ය විෂයයන් යටතේ චිත්‍ර, නර්තන සහ සංගීතය වැනි විෂයයන් ඉගැන්වූ බව පැරණි සිසුන්ගේ මතක සටහන්වලින් පැහැදිලි වේ. මෙම විෂයයන් සඳහා වෙන වෙනම ගුරුවරුන් සිටි අතර, චිත්‍ර හැදෑරීම සඳහා චිත්‍ර පන්තියක්, නර්තනය සඳහා නර්තන පන්තියක් සහ සංගීතය සඳහා සංගීත පන්තියක් පැවතිණි.

නර්තන සහ සංගීත පන්ති ඇතැම් අවස්ථාවල එකම ශාලාවක හෝ කාමරයක පැවැත්වුණද, ඒවා වෙන වෙනම විෂයයන් ලෙස සංවිධානය කර තිබිණි. එක් කණ්ඩායමක් නර්තනය හදාරන අවස්ථාවේදී, අනෙක් කණ්ඩායමේ සිසුන් සංගීතය හෝ වෙනත් සෞන්දර්ය විෂයක් හැදෑරූහ. එසේම, සංගීතය හදාරන සිසුන් පන්තියේ සිටින විට නර්තන සිසුන් වෙනත් සෞන්දර්ය විෂයක් හදාරන අවස්ථාද තිබිණි. ඒ අනුව, චිත්‍ර, නර්තන සහ සංගීතය හැදෑරීම සඳහා වෙන වෙනම පන්ති සහ ගුරුවරුන් අවශ්‍ය වූ අතර, සෞන්දර්ය විෂයයන් පාසල් අධ්‍යාපනයේ වැදගත් අංගයක් ලෙස පැවතිණි.


විද්‍යා අධ්‍යාපනය සහ විද්‍යාගාර පහසුකම්

විද්‍යා අධ්‍යාපනයේ ප්‍රායෝගික අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයේ විද්‍යාගාරයක් පැවති බව සඳහන් වේ. එහි පරීක්ෂණ මේස, ජල පහසුකම්, මිනුම් උපකරණ, වීදුරු භාජන, අන්වීක්ෂ සහ රසායනික ද්‍රව්‍ය වැනි මූලික උපකරණ තිබිණි. ඒවා භාවිත කරමින් සිසුන් ගුරුවරුන්ගේ මඟපෙන්වීම යටතේ රසායනික ප්‍රතික්‍රියා නිරීක්ෂණය කිරීම, ශාක හා සත්ත්ව කොටස් අධ්‍යයනය කිරීම, ද්‍රව්‍ය මැනීම සහ සරල පරීක්ෂණ සිදු කිරීම වැනි ක්‍රියාකාරකම්වල නිරත වූහ.
මෙම ක්‍රියාකාරකම් මඟින් පන්තිකාමරයේ ඉගෙනගත් සංකල්ප ප්‍රායෝගිකව පරීක්ෂා කිරීමටත්, නිරීක්ෂණය, මිනුම් කිරීම, වාර්තා තැබීම සහ නිගමනවලට එළඹීම වැනි විද්‍යාත්මක කුසලතා වර්ධනය කර ගැනීමටත් අවස්ථාව ලැබිණි. ඒ අනුව, විද්‍යා විෂය ධාරාව සහ විද්‍යාගාර පහසුකම් එක්ව ක්‍රියා කරමින් සිසුන්ගේ න්‍යායාත්මක දැනුම ප්‍රායෝගික අත්දැකීම් සමඟ සම්බන්ධ කළේය.


උසස් පෙළ විෂය ධාරා අනුව සිසුන් සූදානම් කිරීම

1979 වර්ෂයෙන් පසුව උසස් පෙළ අධ්‍යාපනය පාසල තුළ ආරම්භ වීමත් සමඟ සිසුන්ට තමන් තෝරාගත් විෂය ධාරාව අනුව උසස් පෙළ විභාගයට සූදානම් වීමට අවස්ථාව ලැබිණි. පාසල විසින් මෙම අධ්‍යාපන කටයුතු සංවිධානය කරමින් සිසුන්ට විභාගයට අවශ්‍ය මූලික දැනුම සහ විෂයමය පුහුණුව ලබා දෙන ලදී.


විද්‍යාලයේ ඉතිහාසය

මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය සිංහල බෞද්ධ අධ්‍යාපන පසුබිමක් සහිත පාසලක් වුවද, එහි අධ්‍යාපනය ලැබීම සඳහා විවිධ ජනවාර්ගික හා ආගමික පසුබිම්වලට අයත් දරුවන්ට අවස්ථාව ලැබී තිබිණි. සිංහල, දෙමළ, මුස්ලිම් සහ මැලේ ඇතුළු විවිධ ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්වල දරුවෝ මෙම පාසලේ අධ්‍යාපනය ලැබූහ.
විවිධ ජාතීන්ට හා ආගම්වලට අයත් දරුවන් එකම පාසල් පරිසරයක අධ්‍යාපනය ලැබීම, ඔවුන් අතර අන්‍යෝන්‍ය අවබෝධය හා සහජීවනය වර්ධනය වීමට අවස්ථාවක් විය.
එකල පාසලේ ආගම විෂයය ලෙස බුද්ධ ධර්මය ඉගැන්වූ බවට පැරණි සිසුන්ගේ මතකයන්හි සඳහන් වේ.</text>
      <sha1>pmgo8pgpn2tqiaxih7y59nzy7lgej71</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>802524</id>
      <parentid>802523</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T02:46:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57149-05</username>
        <id>81778</id>
      </contributor>
      <origin>802524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26034" sha1="8270aatblh6jydh3f46m8aehh1l7ode" xml:space="preserve">
මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයය

මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයය ශ්‍රී ලංකාවේ,  කොළඹ 09, බේස්ලයින් පාරේ ප්‍රදේශයේ පිහිටි ප්‍රාථමික   අධ්‍යාපන ආයතනයකි. පැරණි ශිෂ්‍යාවකගේ මතකය අනුව, මෙම පාසල 1950 වර්ෂයේදී මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයය නමින් ආරම්භ කර ඇත.

පාසලේ මුල් කාලයේ ස්ත්‍රී හා පුරුෂ යන, ශිෂ්‍ය ශිෂ්‍යාවන්   දෙපිරිසම එහි අධ්‍යාපනය ලැබූහ. එම කාලයේ මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ දරුවන්ගේ මූලික අධ්‍යාපනය සඳහා ශ්‍රී සද්ධර්මාරාම මාවතේ පිහිටි ශ්‍රී සද්ධර්මාරාම ආවාසය ආශ්‍රිතව ළදරු පාසලක් පැවති බව පැරණි ශිෂ්‍යාවකගේ මතකයේ සඳහන් වේ.
මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයට ළමුන්ට මුල් කාලයේ පිවිසියේ, මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ ආවාස භූමියක පිහිටි, ළදරු පාසලේ නමැති අධ්‍යාපන ආයතනයෙනි. මාලිගාවත්තු ළදරු පාසලේ, බාලා අංශයේ සහ පළවෙනි වසර යන වර්ෂයන් 03, අධ්‍යාපන කටයුතු කරනු ළමා වියේ සිසුන් මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයට ඇතුළුත් කරනු ලබන්නේත් තුන්වෙනිව පන්තියේ සිටය.

එම ළදරු පාසලේ පහළ බාලාංශය, ඉහළ බාලාංශය සහ පළමු ශ්‍රේණිය පැවති අතර, පිරිමි හා ගැහැනු ළමෝ දෙපිරිසම එහි අධ්‍යාපනය ලැබූහ. එම පන්ති සම්පූර්ණ කළ දරුවෝ දෙවැනි ශ්‍රේණියේ සිට මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයට ඇතුළත් වූහ. ඒ අනුව, පාසලේ මුල් කාලයේ දරුවන්ට දෙවැනි ශ්‍රේණියේ සිට අධ්‍යාපනය ලබා දුන් බව පැරණි ශිෂ්‍යා ශිෂ්‍යාවන්ගේ මතකයේ රැදී ඇකි අතර, ඔවුන් ඔවුන් ළමා වියේ අකුරු හැදෑරූ ආකාර පිළිබද  සිහිපත් කරයි.

 ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1964 වර්ෂයේදී මාලිගාවත්ත බාලිකා විද්‍යාලය ආරම්භ වීමෙන් පසු, ගැහැනු ළමයින්ගේ අධ්‍යාපනය සම්බන්ධයෙන් පාසල් දෙක අතර වෙනස්කම් සිදු විය. එම වෙනස්කම් සිදු වූ ආකාරය සහ පසුව මාලිගාවත්ත බාලිකා විද්‍යාලය 'හේමමාලි බාලිකා' විද්‍යාලයය ලෙස නම් කිරීම පිළිබඳ විස්තර විද්‍යාලයේ ඉතිහාසයේ වෙනම කොටසකින් ඉදිරිපත් කෙරේ.

මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය ලෙස පැවති කාලයේ පාසලේ අධ්‍යාපන කටයුතු ක්‍රමයෙන් ව්‍යාප්ත වූ අතර, පසුව උසස් පෙළ අධ්‍යාපනය ද ආරම්භ විය.(ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1979 හා් ආසන්න වසරකදී) එම පන්ති ආරම්භ කළ නිශ්චිත වර්ෂය තවදුරටත් තහවුරු කරගත යුතුය.

ක්‍රිස්තු වර්ෂ 2000 දී මාලිගාවත්ත මහා විිද්‍යාලයයේ  නම, රාජසිංහ මහා විද්‍යාලයය ලෙස වෙනස් විය. එබැවින්, මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයය ලෙස පැවති කාලයේ ඉතිහාසය වර්තමානයේ රාජසිංහ මහා විද්‍යාලයේ ඉතිහාසයේම කොටසකි.

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයය ක්‍රිස්තු වර්ෂ  1950 දී  ආරම්භ වී 2000දී රාජසිංහ මහා විද්‍යාලය ලෙස නම වෙනස් කළ බවට ආදි ශිෂ්‍ය සංගමයට අදාළ වෙබ් පිටුවක,ද  සඳහනක් තිබෙනවා. එය ආරම්භක මූලාශ්‍රයක් ලෙස ප්‍රයෝජනවත් වුණත්, විකිපීඩියාවේ ලිපිය සඳහා තවත් විශ්වාසදායක මූලාශ්‍රයක් සොයාගැනීම හොඳයි. 

schoolandcollegelistings.com

පිහිටීම

මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය කොළඹ 09, බේස්ලයින් පාරේ, ආචාර්ය ඩැනිස්ටර් ද සිල්වා මාවතේ පිහිටා තිබිණි. එය පසුව රාජසිංහ මහා විද්‍යාලය (Rajasingha Maha Vidyalaya) ලෙස හැඳින්වීමට පටන් ගත්තේය.

ආදර්ශ පාඨය

මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයේ ආදර්ශ පාඨය වූයේ “විද්‍යා දදාති විනයං” යන්නයි. මෙය සංස්කෘත භාෂාවෙන් උපුටා ගත් පාඨයක් වන අතර, පාසලේ එය සිංහල අක්ෂරයෙන් භාවිත කර තිබිණි.


පාසලේ පරිපාලනය

නිල පාසල් නාමාවලියෙහි සඳහන් තොරතුරු අනුව, පාසලේ නිල නාමය “මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය” වන අතර (වර්ෂ 1950 සිට 2000 ), එය කොළඹ දිස්ත්‍රික්කයේ කොළඹ අධ්‍යාපන කලාපයට අයත් මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ පිහිටා තිබෙන අතර.( එය වර්ථමානයේ රාජසිංහ මහා විද්‍යාලයය ලෙසින් නාමය වෙනස් කර ඇත  ) අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශයේ පාසල් වර්ගීකරණයට අනුව, මෙම පාසල ජාතික පාසලක් නොව බස්නාහිර පළාත් සභාව යටතේ පාලනය වන පළාත් පාසලකි. පාසලේ පෙර නාමය හෝ වර්තමාන නාමය පිළිබඳ නිල වශයෙන් තහවුරු නොකළ තොරතුරු ඇතුළත් නොකරන අතර, පාසලේ නිල නාමය “මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය” ලෙස පමණක් සඳහන් කරනු ලැබේ.

1987 අංක 42 දරන පළාත් සභා පනත සහ දහතුන්වන ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සංශෝධනය ක්‍රියාත්මක වීමෙන් අනතුරුව, ශ්‍රී ලංකාවේ අධ්‍යාපන පරිපාලන වගකීම් මධ්‍යම රජය සහ පළාත් සභා අතර බෙදා වෙන් කෙරිණි.

ජාතික පාසල් මධ්‍යම රජයේ අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශය යටතේ පාලනය වන අතර, පළාත් පාසල් පළාත් අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශ, පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තු සහ අදාළ කලාප අධ්‍යාපන කාර්යාල හරහා පරිපාලනය කෙරේ. ඒ අනුව, මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය බස්නාහිර පළාත් අධ්‍යාපන පද්ධතිය යටතේ පරිපාලනය වන පළාත් පාසලක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය.

මෙම තොරතුරු තහවුරු කිරීම සඳහා පහත නිශ්චිත නිල මූලාශ්‍ර පරිශීලනය කළ හැකිය:

ශ්‍රී ලංකා අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශයේ නිල පාසල් නාමාවලිය හෝ පාසල් තොරතුරු පද්ධතිය — [ශ්‍රී ලංකා අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශය, “School Census / School Information” නිල ද්වාරය: https://moe.gov.lk/]. බස්නාහිර පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තුවේ පාසල් නාමාවලිය, වාර්ෂික වාර්තා හෝ නිල පාසල් ලැයිස්තු — [බස්නාහිර පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තුවේ නිල වෙබ් අඩවිය: https://www.wpedu.sch.lk/]. කොළඹ කලාප අධ්‍යාපන කාර්යාලයේ නිල පාසල් ලැයිස්තුව හෝ පරිපාලන ලේඛන — [කොළඹ කලාප අධ්‍යාපන කාර්යාලය, නිල වෙබ් අඩවිය: https://www.zonaledu-colombo.sch.lk/]. පාසලේ නිල වාර්ෂික ප්‍රකාශනය, පාසල් සංවර්ධන සැලැස්ම හෝ විදුහල්පතිගේ නිල වාර්තාව — [මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය, පාසල් සංවර්ධන සැලැස්ම/වාර්ෂික වාර්තාව, අදාළ වර්ෂය සහ පිටු අංකය පාසලේ ලේඛනාගාරයෙන් තහවුරු කළ යුතුය; ප්‍රසිද්ධ නිල URL එකක් තහවුරු කර නොමැත]. පළාත් සභා පනත, අංක 42 දරන 1987 පනත — ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුවේ නිල වෙබ් අඩවියෙන් ලබාගත් පිටපත: [Provincial Councils Act, No. 42 of 1987, Sri Lanka Parliament, Acts of Parliament: https://www.parliament.lk/en/acts-of-parliament]. ශ්‍රී ලංකා ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ දහතුන්වන සංශෝධනය — ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුවේ නිල පිටපත: [Thirteenth Amendment to the Constitution, Sri Lanka Parliament, Constitution: https://www.parliament.lk/en/constitution-main].

අධ්‍යාපනය හා අධ්‍යාපනික අංශ

ශ්‍රී ලංකාවේ පාසල් අධ්‍යාපන ක්‍රමය කාලයත් සමඟ වෙනස් වීමත් සමඟ මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයේ අධ්‍යාපන කටයුතු ද අදාළ විෂය නිර්දේශ සහ විභාග ක්‍රමවලට අනුකූලව සංවිධානය විය. පැරණි අධ්‍යාපන ක්‍රමය යටතේ පැවති විභාග ක්‍රමවල සිට සාමාන්‍ය පෙළ සහ උසස් පෙළ විභාග ක්‍රම දක්වා සිදු වූ වෙනස්වීම් අනුව සිසුන්ගේ අධ්‍යාපන කටයුතු සංවිධානය කෙරිණි.

විද්‍යා විෂය ධාරාව හැදෑරූ සිසුන්ට ජීව විද්‍යාව, භෞතික විද්‍යාව, රසායන විද්‍යාව සහ ශුද්ධ ගණිතය වැනි විෂයයන් හැදෑරීමට අවස්ථාව තිබිණි. එමෙන්ම කලා විෂය ධාරාව යටතේ ඉතිහාසය, භූගෝල විද්‍යාව, ප්‍රජාචාරය සහ ආර්ථික විද්‍යාව වැනි විෂයයන් ද, වාණිජ විෂය ධාරාව යටතේ ගිණුම්කරණය, වාණිජය සහ ආර්ථික විද්‍යාව වැනි විෂයයන් ද හැදෑරීමට සිසුන්ට අවස්ථාව සැලසිණි.

මෙම අධ්‍යාපන කටයුතු සංවිධානය කිරීමේදී අදාළ කාලවල ක්‍රියාත්මක වූ ජාතික විෂය නිර්දේශ, විභාග ක්‍රම සහ අධ්‍යාපන ප්‍රතිපත්ති සැලකිල්ලට ගනිමින් මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයය සිය ඉදිරි ගමන මෙහෙය ලදී.

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයයේ සිසුන්ට සාමාන්‍ය අධ්‍යාපනය ලබා දීමේදී විවිධ විෂය ක්ෂේත්‍ර සඳහා අවධානය යොමු කළ පාසලකි. පාසලේ අධ්‍යාපන කටයුතු යටතේ භාෂා, කලා, වාණිජ, විද්‍යා සහ සෞන්දර්ය විෂයයන්ට අදාළ ඉගෙනුම් අවස්ථා පැවතිණි. එමෙන්ම, විෂය දැනුමට අමතරව ප්‍රායෝගික අත්දැකීම් ලබා ගැනීමට ද සිසුන්ට අවස්ථාව සැලසිණි.

විෂය ධාරා අනුව සිසුන් වෙන් කිරීම

පැරණි සිසුන්ගේ මතක සටහන් අනුව, මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයේ නවවැනි ශ්‍රේණියෙන් පසු සිසුන් කලා, වාණිජ සහ විද්‍යා අංශවලට වෙන් කර ඇත. මෙම වෙන් කිරීම මඟින් ඔවුන්ගේ රුචිකත්වය, හැකියාව සහ අනාගත අධ්‍යාපනික අරමුණු අනුව විෂයයන් තෝරා ගැනීමට අවස්ථාව ලැබිණි.
කලා අංශයේදී භාෂා, ඉතිහාසය, භූගෝල විද්‍යාව සහ සාහිත්‍යය වැනි විෂයයන් ඉගැන්වූ අතර, වාණිජ අංශයේදී ගිණුම්කරණය, ව්‍යාපාර අධ්‍යයනය සහ ආර්ථික විද්‍යාවට අවධානය යොමු විය. විද්‍යා අංශයේ ප්‍රධාන විෂයයන් වූයේ භූගෝල විද්‍යාව, ජීව විද්‍යාව සහ රසායන විද්‍යාවයි. පැරණි කාලයේ කලා අංශයේ සිසුන් ද ඉතිහාසය හා භූගෝල විද්‍යාව වැනි විෂයයන් හැදෑරූ බව මතක සටහන්වලින් පැහැදිලි වේ. වර්තමානයේ විෂය ධාරා සහ සංයෝජන වෙනස් වී තිබුණද, එම කාලයේ කලා අධ්‍යාපනය තුළ මෙම විෂයයන්ට වැදගත් ස්ථානයක් හිමි විය.

සෞන්දර්ය විෂයයන් සහ පන්ති සංවිධානය

පාසලේ සෞන්දර්ය විෂයයන් යටතේ චිත්‍ර, නර්තන සහ සංගීතය වැනි විෂයයන් ඉගැන්වූ බව පැරණි සිසුන්ගේ මතක සටහන්වලින් පැහැදිලි වේ. මෙම විෂයයන් සඳහා වෙන වෙනම ගුරුවරුන් සිටි අතර, චිත්‍ර හැදෑරීම සඳහා චිත්‍ර පන්තියක්, නර්තනය සඳහා නර්තන පන්තියක් සහ සංගීතය සඳහා සංගීත පන්තියක් පැවතිණි.

නර්තන සහ සංගීත පන්ති ඇතැම් අවස්ථාවල එකම ශාලාවක හෝ කාමරයක පැවැත්වුණද, ඒවා වෙන වෙනම විෂයයන් ලෙස සංවිධානය කර තිබිණි. එක් කණ්ඩායමක් නර්තනය හදාරන අවස්ථාවේදී, අනෙක් කණ්ඩායමේ සිසුන් සංගීතය හෝ වෙනත් සෞන්දර්ය විෂයක් හැදෑරූහ. එසේම, සංගීතය හදාරන සිසුන් පන්තියේ සිටින විට නර්තන සිසුන් වෙනත් සෞන්දර්ය විෂයක් හදාරන අවස්ථාද තිබිණි. ඒ අනුව, චිත්‍ර, නර්තන සහ සංගීතය හැදෑරීම සඳහා වෙන වෙනම පන්ති සහ ගුරුවරුන් අවශ්‍ය වූ අතර, සෞන්දර්ය විෂයයන් පාසල් අධ්‍යාපනයේ වැදගත් අංගයක් ලෙස පැවතිණි.


විද්‍යා අධ්‍යාපනය සහ විද්‍යාගාර පහසුකම්

විද්‍යා අධ්‍යාපනයේ ප්‍රායෝගික අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයේ විද්‍යාගාරයක් පැවති බව සඳහන් වේ. එහි පරීක්ෂණ මේස, ජල පහසුකම්, මිනුම් උපකරණ, වීදුරු භාජන, අන්වීක්ෂ සහ රසායනික ද්‍රව්‍ය වැනි මූලික උපකරණ තිබිණි. ඒවා භාවිත කරමින් සිසුන් ගුරුවරුන්ගේ මඟපෙන්වීම යටතේ රසායනික ප්‍රතික්‍රියා නිරීක්ෂණය කිරීම, ශාක හා සත්ත්ව කොටස් අධ්‍යයනය කිරීම, ද්‍රව්‍ය මැනීම සහ සරල පරීක්ෂණ සිදු කිරීම වැනි ක්‍රියාකාරකම්වල නිරත වූහ.
මෙම ක්‍රියාකාරකම් මඟින් පන්තිකාමරයේ ඉගෙනගත් සංකල්ප ප්‍රායෝගිකව පරීක්ෂා කිරීමටත්, නිරීක්ෂණය, මිනුම් කිරීම, වාර්තා තැබීම සහ නිගමනවලට එළඹීම වැනි විද්‍යාත්මක කුසලතා වර්ධනය කර ගැනීමටත් අවස්ථාව ලැබිණි. ඒ අනුව, විද්‍යා විෂය ධාරාව සහ විද්‍යාගාර පහසුකම් එක්ව ක්‍රියා කරමින් සිසුන්ගේ න්‍යායාත්මක දැනුම ප්‍රායෝගික අත්දැකීම් සමඟ සම්බන්ධ කළේය.


උසස් පෙළ විෂය ධාරා අනුව සිසුන් සූදානම් කිරීම

1979 වර්ෂයෙන් පසුව උසස් පෙළ අධ්‍යාපනය පාසල තුළ ආරම්භ වීමත් සමඟ සිසුන්ට තමන් තෝරාගත් විෂය ධාරාව අනුව උසස් පෙළ විභාගයට සූදානම් වීමට අවස්ථාව ලැබිණි. පාසල විසින් මෙම අධ්‍යාපන කටයුතු සංවිධානය කරමින් සිසුන්ට විභාගයට අවශ්‍ය මූලික දැනුම සහ විෂයමය පුහුණුව ලබා දෙන ලදී.


ශ්‍රී ලංකාවේ විභාග නාම සහ අධ්‍යාපන ක්‍රමයේ වෙනස්වීම්

ශ්‍රී ලංකාවේ පාසල් අධ්‍යාපන ක්‍රමය කාලයත් සමඟ වෙනස් වීමත් සමඟ විභාග ක්‍රම සහ ඒවායේ නම් ද වෙනස් විය. පැරණි අධ්‍යාපන ක්‍රමය යටතේ කනිෂ්ඨ පාසල් සහතික පත්‍රය (Junior School Certificate — JSC) සහ ජ්‍යෙෂ්ඨ පාසල් සහතික පත්‍රය (Senior School Certificate — SSC) වැනි විභාග පැවතිණි.

1952 දී අධ්‍යාපන පොදු සහතික පත්‍ර (සාමාන්‍ය පෙළ) විභාගය (General Certificate of Education — Ordinary Level, GCE O/L) හඳුන්වා දෙන ලදී. SSC සහතිකය නිකුත් කිරීම 1960 දෙසැම්බර් මාසයේදී නතර කෙරිණි. 
1972 අධ්‍යාපන ප්‍රතිසංස්කරණ යටතේ GCE විභාග ක්‍රමය වෙනුවට ජාතික සාමාන්‍ය අධ්‍යාපන සහතිකය (National Certificate in General Education — NCGE) සහ උසස් ජාතික අධ්‍යාපන සහතිකය (Higher National Certificate in Education — HNCE) හඳුන්වා දෙන ලදී. 1977 දී නැවත GCE විභාග ක්‍රමයට මාරු විය.

මෙම කාලවලදී පැවති අධ්‍යාපන ක්‍රම හා විෂය නිර්දේශ අනුව මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයේ ද අධ්‍යාපන කටයුතු සංවිධානය විය. සිසුන්ට සාමාන්‍ය පෙළ සහ උසස් පෙළ අධ්‍යාපනය සඳහා සූදානම් වීමටත්, විද්‍යා, කලා සහ වාණිජ වැනි විෂය ක්ෂේත්‍ර හැදෑරීමටත් අවස්ථාව සැලසිණි.

විද්‍යාලයේ ඉතිහාසය

මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය සිංහල බෞද්ධ අධ්‍යාපන පසුබිමක් සහිත පාසලක් වුවද, එහි අධ්‍යාපනය ලැබීම සඳහා විවිධ ජනවාර්ගික හා ආගමික පසුබිම්වලට අයත් දරුවන්ට අවස්ථාව ලැබී තිබිණි. සිංහල, දෙමළ, මුස්ලිම් සහ මැලේ ඇතුළු විවිධ ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්වල දරුවෝ මෙම පාසලේ අධ්‍යාපනය ලැබූහ.
විවිධ ජාතීන්ට හා ආගම්වලට අයත් දරුවන් එකම පාසල් පරිසරයක අධ්‍යාපනය ලැබීම, ඔවුන් අතර අන්‍යෝන්‍ය අවබෝධය හා සහජීවනය වර්ධනය වීමට අවස්ථාවක් විය.
එකල පාසලේ ආගම විෂයය ලෙස බුද්ධ ධර්මය ඉගැන්වූ බවට පැරණි සිසුන්ගේ මතකයන්හි සඳහන් වේ.</text>
      <sha1>8270aatblh6jydh3f46m8aehh1l7ode</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>802526</id>
      <parentid>802524</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T02:58:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57149-05</username>
        <id>81778</id>
      </contributor>
      <origin>802526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26519" sha1="npzeke5gs44c7lru2lf21dtue1coaq4" xml:space="preserve">
මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයය

මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයය ශ්‍රී ලංකාවේ,  කොළඹ 09, බේස්ලයින් පාරේ ප්‍රදේශයේ පිහිටි ප්‍රාථමික   අධ්‍යාපන ආයතනයකි. පැරණි ශිෂ්‍යාවකගේ මතකය අනුව, මෙම පාසල 1950 වර්ෂයේදී මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයය නමින් ආරම්භ කර ඇත.

පාසලේ මුල් කාලයේ ස්ත්‍රී හා පුරුෂ යන, ශිෂ්‍ය ශිෂ්‍යාවන්   දෙපිරිසම එහි අධ්‍යාපනය ලැබූහ. එම කාලයේ මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ දරුවන්ගේ මූලික අධ්‍යාපනය සඳහා ශ්‍රී සද්ධර්මාරාම මාවතේ පිහිටි ශ්‍රී සද්ධර්මාරාම ආවාසය ආශ්‍රිතව ළදරු පාසලක් පැවති බව පැරණි ශිෂ්‍යාවකගේ මතකයේ සඳහන් වේ.
මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයට ළමුන්ට මුල් කාලයේ පිවිසියේ, මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ ආවාස භූමියක පිහිටි, ළදරු පාසලේ නමැති අධ්‍යාපන ආයතනයෙනි. මාලිගාවත්තු ළදරු පාසලේ, බාලා අංශයේ සහ පළවෙනි වසර යන වර්ෂයන් 03, අධ්‍යාපන කටයුතු කරනු ළමා වියේ සිසුන් මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයට ඇතුළුත් කරනු ලබන්නේත් තුන්වෙනිව පන්තියේ සිටය.

එම ළදරු පාසලේ පහළ බාලාංශය, ඉහළ බාලාංශය සහ පළමු ශ්‍රේණිය පැවති අතර, පිරිමි හා ගැහැනු ළමෝ දෙපිරිසම එහි අධ්‍යාපනය ලැබූහ. එම පන්ති සම්පූර්ණ කළ දරුවෝ දෙවැනි ශ්‍රේණියේ සිට මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයට ඇතුළත් වූහ. ඒ අනුව, පාසලේ මුල් කාලයේ දරුවන්ට දෙවැනි ශ්‍රේණියේ සිට අධ්‍යාපනය ලබා දුන් බව පැරණි ශිෂ්‍යා ශිෂ්‍යාවන්ගේ මතකයේ රැදී ඇකි අතර, ඔවුන් ඔවුන් ළමා වියේ අකුරු හැදෑරූ ආකාර පිළිබද  සිහිපත් කරයි.

 ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1964 වර්ෂයේදී මාලිගාවත්ත බාලිකා විද්‍යාලය ආරම්භ වීමෙන් පසු, ගැහැනු ළමයින්ගේ අධ්‍යාපනය සම්බන්ධයෙන් පාසල් දෙක අතර වෙනස්කම් සිදු විය. එම වෙනස්කම් සිදු වූ ආකාරය සහ පසුව මාලිගාවත්ත බාලිකා විද්‍යාලය 'හේමමාලි බාලිකා' විද්‍යාලයය ලෙස නම් කිරීම පිළිබඳ විස්තර විද්‍යාලයේ ඉතිහාසයේ වෙනම කොටසකින් ඉදිරිපත් කෙරේ.

මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය ලෙස පැවති කාලයේ පාසලේ අධ්‍යාපන කටයුතු ක්‍රමයෙන් ව්‍යාප්ත වූ අතර, පසුව උසස් පෙළ අධ්‍යාපනය ද ආරම්භ විය.(ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1979 හා් ආසන්න වසරකදී) එම පන්ති ආරම්භ කළ නිශ්චිත වර්ෂය තවදුරටත් තහවුරු කරගත යුතුය.

ක්‍රිස්තු වර්ෂ 2000 දී මාලිගාවත්ත මහා විිද්‍යාලයයේ  නම, රාජසිංහ මහා විද්‍යාලයය ලෙස වෙනස් විය. එබැවින්, මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයය ලෙස පැවති කාලයේ ඉතිහාසය වර්තමානයේ රාජසිංහ මහා විද්‍යාලයේ ඉතිහාසයේම කොටසකි.

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයය ක්‍රිස්තු වර්ෂ  1950 දී  ආරම්භ වී 2000දී රාජසිංහ මහා විද්‍යාලය ලෙස නම වෙනස් කළ බවට ආදි ශිෂ්‍ය සංගමයට අදාළ වෙබ් පිටුවක,ද  සඳහනක් තිබෙනවා. එය ආරම්භක මූලාශ්‍රයක් ලෙස ප්‍රයෝජනවත් වුණත්, විකිපීඩියාවේ ලිපිය සඳහා තවත් විශ්වාසදායක මූලාශ්‍රයක් සොයාගැනීම හොඳයි. 

schoolandcollegelistings.com

පිහිටීම

මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය කොළඹ 09, බේස්ලයින් පාරේ, ආචාර්ය ඩැනිස්ටර් ද සිල්වා මාවතේ පිහිටා තිබිණි. එය පසුව රාජසිංහ මහා විද්‍යාලය (Rajasingha Maha Vidyalaya) ලෙස හැඳින්වීමට පටන් ගත්තේය.

ආදර්ශ පාඨය

මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයේ ආදර්ශ පාඨය වූයේ “විද්‍යා දදාති විනයං” යන්නයි. මෙය සංස්කෘත භාෂාවෙන් උපුටා ගත් පාඨයක් වන අතර, පාසලේ එය සිංහල අක්ෂරයෙන් භාවිත කර තිබිණි.


පාසලේ පරිපාලනය

නිල පාසල් නාමාවලියෙහි සඳහන් තොරතුරු අනුව, පාසලේ නිල නාමය “මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය” වන අතර (වර්ෂ 1950 සිට 2000 ), එය කොළඹ දිස්ත්‍රික්කයේ කොළඹ අධ්‍යාපන කලාපයට අයත් මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ පිහිටා තිබෙන අතර.( එය වර්ථමානයේ රාජසිංහ මහා විද්‍යාලයය ලෙසින් නාමය වෙනස් කර ඇත  ) අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශයේ පාසල් වර්ගීකරණයට අනුව, මෙම පාසල ජාතික පාසලක් නොව බස්නාහිර පළාත් සභාව යටතේ පාලනය වන පළාත් පාසලකි. පාසලේ පෙර නාමය හෝ වර්තමාන නාමය පිළිබඳ නිල වශයෙන් තහවුරු නොකළ තොරතුරු ඇතුළත් නොකරන අතර, පාසලේ නිල නාමය “මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය” ලෙස පමණක් සඳහන් කරනු ලැබේ.

1987 අංක 42 දරන පළාත් සභා පනත සහ දහතුන්වන ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සංශෝධනය ක්‍රියාත්මක වීමෙන් අනතුරුව, ශ්‍රී ලංකාවේ අධ්‍යාපන පරිපාලන වගකීම් මධ්‍යම රජය සහ පළාත් සභා අතර බෙදා වෙන් කෙරිණි.

ජාතික පාසල් මධ්‍යම රජයේ අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශය යටතේ පාලනය වන අතර, පළාත් පාසල් පළාත් අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශ, පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තු සහ අදාළ කලාප අධ්‍යාපන කාර්යාල හරහා පරිපාලනය කෙරේ. ඒ අනුව, මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය බස්නාහිර පළාත් අධ්‍යාපන පද්ධතිය යටතේ පරිපාලනය වන පළාත් පාසලක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය.

මෙම තොරතුරු තහවුරු කිරීම සඳහා පහත නිශ්චිත නිල මූලාශ්‍ර පරිශීලනය කළ හැකිය:

ශ්‍රී ලංකා අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශයේ නිල පාසල් නාමාවලිය හෝ පාසල් තොරතුරු පද්ධතිය — [ශ්‍රී ලංකා අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශය, “School Census / School Information” නිල ද්වාරය: https://moe.gov.lk/]. බස්නාහිර පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තුවේ පාසල් නාමාවලිය, වාර්ෂික වාර්තා හෝ නිල පාසල් ලැයිස්තු — [බස්නාහිර පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තුවේ නිල වෙබ් අඩවිය: https://www.wpedu.sch.lk/]. කොළඹ කලාප අධ්‍යාපන කාර්යාලයේ නිල පාසල් ලැයිස්තුව හෝ පරිපාලන ලේඛන — [කොළඹ කලාප අධ්‍යාපන කාර්යාලය, නිල වෙබ් අඩවිය: https://www.zonaledu-colombo.sch.lk/]. පාසලේ නිල වාර්ෂික ප්‍රකාශනය, පාසල් සංවර්ධන සැලැස්ම හෝ විදුහල්පතිගේ නිල වාර්තාව — [මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය, පාසල් සංවර්ධන සැලැස්ම/වාර්ෂික වාර්තාව, අදාළ වර්ෂය සහ පිටු අංකය පාසලේ ලේඛනාගාරයෙන් තහවුරු කළ යුතුය; ප්‍රසිද්ධ නිල URL එකක් තහවුරු කර නොමැත]. පළාත් සභා පනත, අංක 42 දරන 1987 පනත — ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුවේ නිල වෙබ් අඩවියෙන් ලබාගත් පිටපත: [Provincial Councils Act, No. 42 of 1987, Sri Lanka Parliament, Acts of Parliament: https://www.parliament.lk/en/acts-of-parliament]. ශ්‍රී ලංකා ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ දහතුන්වන සංශෝධනය — ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුවේ නිල පිටපත: [Thirteenth Amendment to the Constitution, Sri Lanka Parliament, Constitution: https://www.parliament.lk/en/constitution-main].

අධ්‍යාපනය හා අධ්‍යාපනික අංශ

ශ්‍රී ලංකාවේ පාසල් අධ්‍යාපන ක්‍රමය කාලයත් සමඟ වෙනස් වීමත් සමඟ මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයේ අධ්‍යාපන කටයුතු ද අදාළ විෂය නිර්දේශ සහ විභාග ක්‍රමවලට අනුකූලව සංවිධානය විය. පැරණි අධ්‍යාපන ක්‍රමය යටතේ පැවති විභාග ක්‍රමවල සිට සාමාන්‍ය පෙළ සහ උසස් පෙළ විභාග ක්‍රම දක්වා සිදු වූ වෙනස්වීම් අනුව සිසුන්ගේ අධ්‍යාපන කටයුතු සංවිධානය කෙරිණි.

විද්‍යා විෂය ධාරාව හැදෑරූ සිසුන්ට ජීව විද්‍යාව, භෞතික විද්‍යාව, රසායන විද්‍යාව සහ ශුද්ධ ගණිතය වැනි විෂයයන් හැදෑරීමට අවස්ථාව තිබිණි. 
එමෙන්ම කලා විෂය ධාරාව යටතේ ඉතිහාසය, භූගෝල විද්‍යාව, ප්‍රජාචාරය සහ ආර්ථික විද්‍යාව වැනි විෂයයන් ද, 
වාණිජ විෂය ධාරාව යටතේ ගිණුම්කරණය, වාණිජය සහ ආර්ථික විද්‍යාව වැනි විෂයයන් ද හැදෑරීමට සිසුන්ට අවස්ථාව සැලසිණි.

මෙම අධ්‍යාපන කටයුතු සංවිධානය කිරීමේදී අදාළ කාලවල ක්‍රියාත්මක වූ ජාතික විෂය නිර්දේශ, විභාග ක්‍රම සහ අධ්‍යාපන ප්‍රතිපත්ති සැලකිල්ලට ගනිමින් මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයය සිය ඉදිරි ගමන මෙහෙය ලදී.

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයයේ සිසුන්ට සාමාන්‍ය අධ්‍යාපනය ලබා දීමේදී විවිධ විෂය ක්ෂේත්‍ර සඳහා අවධානය යොමු කළ පාසලකි. පාසලේ අධ්‍යාපන කටයුතු යටතේ භාෂා, කලා, වාණිජ, විද්‍යා සහ සෞන්දර්ය විෂයයන්ට අදාළ ඉගෙනුම් අවස්ථා පැවතිණි. එමෙන්ම, විෂය දැනුමට අමතරව ප්‍රායෝගික අත්දැකීම් ලබා ගැනීමට ද සිසුන්ට අවස්ථාව සැලසිණි.

විෂය ධාරා අනුව සිසුන් වෙන් කිරීම

පැරණි සිසුන්ගේ මතක සටහන් අනුව, මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයේ නවවැනි ශ්‍රේණියෙන් පසු සිසුන් කලා, වාණිජ සහ විද්‍යා අංශවලට වෙන් කර ඇත. මෙම වෙන් කිරීම මඟින් ඔවුන්ගේ රුචිකත්වය, හැකියාව සහ අනාගත අධ්‍යාපනික අරමුණු අනුව විෂයයන් තෝරා ගැනීමට අවස්ථාව ලැබිණි.

එනම්, කලා විෂයයන්, වාණිජ විෂයයන් හා විද්‍යා විෂයයන් යනාදි වශයෙනි.
කලා අංශයේ සිසුන්ට විෂයයන් වශයෙන් ඉතිහාසය, භූගෝල විද්‍යාව සහ ආර්ථික විද්‍යාව  වැනි විෂයයන් ඉගැන්වූ අතර, වාණිජ අංශයේදී ගිණුම්කරණය, ව්‍යාපාර අධ්‍යයනය සහ ආර්ථික විද්‍යාවට අවධානය යොමු විය.

 විද්‍යා අංශයේ ප්‍රධාන විෂයයන් වූයේ, භෞතික විද්‍යාව,  ජීව විද්‍යාව සහ රසායන විද්‍යාව ඇතුළුව, ශුද්ධ ගණිතය හා න්දර්ය විෂයයන්ටටඅමතරව අනෙකුත් අනිවාර්ය විෂයයන් ද    හැදෑරීමටද  අවස්ථාව ලැබුණි.

කාලයේ කලා අංශයේ සිසුන් ද ඉතිහාසය හා භූගෝල විද්‍යාව වැනි විෂයයන් හැදෑරූ බව මතක සටහන්වලින් පැහැදිලි වේ. වර්තමානයේ විෂය ධාරා සහ සංයෝජන වෙනස් වී තිබුණද, එම කාලයේ කලා අධ්‍යාපනය තුළ මෙම විෂයයන්ට වැදගත් ස්ථානයක් හිමි විය.

සෞන්දර්ය විෂයයන් සහ පන්ති සංවිධානය

පාසලේ සෞන්දර්ය විෂයයන් යටතේ චිත්‍ර, නර්තන සහ සංගීතය වැනි විෂයයන් ඉගැන්වූ බව පැරණි සිසුන්ගේ මතක සටහන්වලින් පැහැදිලි වේ. මෙම විෂයයන් සඳහා වෙන වෙනම ගුරුවරුන් සිටි අතර, චිත්‍ර හැදෑරීම සඳහා චිත්‍ර පන්තියක්, නර්තනය සඳහා නර්තන පන්තියක් සහ සංගීතය සඳහා සංගීත පන්තියක් පැවතිණි.

නර්තන සහ සංගීත පන්ති ඇතැම් අවස්ථාවල එකම ශාලාවක හෝ කාමරයක පැවැත්වුණද, ඒවා වෙන වෙනම විෂයයන් ලෙස සංවිධානය කර තිබිණි. එක් කණ්ඩායමක් නර්තනය හදාරන අවස්ථාවේදී, අනෙක් කණ්ඩායමේ සිසුන් සංගීතය හෝ වෙනත් සෞන්දර්ය විෂයක් හැදෑරූහ. එසේම, සංගීතය හදාරන සිසුන් පන්තියේ සිටින විට නර්තන සිසුන් වෙනත් සෞන්දර්ය විෂයක් හදාරන අවස්ථාද තිබිණි. ඒ අනුව, චිත්‍ර, නර්තන සහ සංගීතය හැදෑරීම සඳහා වෙන වෙනම පන්ති සහ ගුරුවරුන් අවශ්‍ය වූ අතර, සෞන්දර්ය විෂයයන් පාසල් අධ්‍යාපනයේ වැදගත් අංගයක් ලෙස පැවතිණි.


විද්‍යා අධ්‍යාපනය සහ විද්‍යාගාර පහසුකම්

විද්‍යා අධ්‍යාපනයේ ප්‍රායෝගික අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයේ විද්‍යාගාරයක් පැවති බව සඳහන් වේ. එහි පරීක්ෂණ මේස, ජල පහසුකම්, මිනුම් උපකරණ, වීදුරු භාජන, අන්වීක්ෂ සහ රසායනික ද්‍රව්‍ය වැනි මූලික උපකරණ තිබිණි. ඒවා භාවිත කරමින් සිසුන් ගුරුවරුන්ගේ මඟපෙන්වීම යටතේ රසායනික ප්‍රතික්‍රියා නිරීක්ෂණය කිරීම, ශාක හා සත්ත්ව කොටස් අධ්‍යයනය කිරීම, ද්‍රව්‍ය මැනීම සහ සරල පරීක්ෂණ සිදු කිරීම වැනි ක්‍රියාකාරකම්වල නිරත වූහ.
මෙම ක්‍රියාකාරකම් මඟින් පන්තිකාමරයේ ඉගෙනගත් සංකල්ප ප්‍රායෝගිකව පරීක්ෂා කිරීමටත්, නිරීක්ෂණය, මිනුම් කිරීම, වාර්තා තැබීම සහ නිගමනවලට එළඹීම වැනි විද්‍යාත්මක කුසලතා වර්ධනය කර ගැනීමටත් අවස්ථාව ලැබිණි. ඒ අනුව, විද්‍යා විෂය ධාරාව සහ විද්‍යාගාර පහසුකම් එක්ව ක්‍රියා කරමින් සිසුන්ගේ න්‍යායාත්මක දැනුම ප්‍රායෝගික අත්දැකීම් සමඟ සම්බන්ධ කළේය.


උසස් පෙළ විෂය ධාරා අනුව සිසුන් සූදානම් කිරීම

1979 වර්ෂයෙන් පසුව උසස් පෙළ අධ්‍යාපනය පාසල තුළ ආරම්භ වීමත් සමඟ සිසුන්ට තමන් තෝරාගත් විෂය ධාරාව අනුව උසස් පෙළ විභාගයට සූදානම් වීමට අවස්ථාව ලැබිණි. පාසල විසින් මෙම අධ්‍යාපන කටයුතු සංවිධානය කරමින් සිසුන්ට විභාගයට අවශ්‍ය මූලික දැනුම සහ විෂයමය පුහුණුව ලබා දෙන ලදී.


ශ්‍රී ලංකාවේ විභාග නාම සහ අධ්‍යාපන ක්‍රමයේ වෙනස්වීම්

ශ්‍රී ලංකාවේ පාසල් අධ්‍යාපන ක්‍රමය කාලයත් සමඟ වෙනස් වීමත් සමඟ විභාග ක්‍රම සහ ඒවායේ නම් ද වෙනස් විය. පැරණි අධ්‍යාපන ක්‍රමය යටතේ කනිෂ්ඨ පාසල් සහතික පත්‍රය (Junior School Certificate — JSC) සහ ජ්‍යෙෂ්ඨ පාසල් සහතික පත්‍රය (Senior School Certificate — SSC) වැනි විභාග පැවතිණි.

1952 දී අධ්‍යාපන පොදු සහතික පත්‍ර (සාමාන්‍ය පෙළ) විභාගය (General Certificate of Education — Ordinary Level, GCE O/L) හඳුන්වා දෙන ලදී. SSC සහතිකය නිකුත් කිරීම 1960 දෙසැම්බර් මාසයේදී නතර කෙරිණි. 
1972 අධ්‍යාපන ප්‍රතිසංස්කරණ යටතේ GCE විභාග ක්‍රමය වෙනුවට ජාතික සාමාන්‍ය අධ්‍යාපන සහතිකය (National Certificate in General Education — NCGE) සහ උසස් ජාතික අධ්‍යාපන සහතිකය (Higher National Certificate in Education — HNCE) හඳුන්වා දෙන ලදී. 1977 දී නැවත GCE විභාග ක්‍රමයට මාරු විය.

මෙම කාලවලදී පැවති අධ්‍යාපන ක්‍රම හා විෂය නිර්දේශ අනුව මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයේ ද අධ්‍යාපන කටයුතු සංවිධානය විය. සිසුන්ට සාමාන්‍ය පෙළ සහ උසස් පෙළ අධ්‍යාපනය සඳහා සූදානම් වීමටත්, විද්‍යා, කලා සහ වාණිජ වැනි විෂය ක්ෂේත්‍ර හැදෑරීමටත් අවස්ථාව සැලසිණි.

විද්‍යාලයේ ඉතිහාසය

මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය සිංහල බෞද්ධ අධ්‍යාපන පසුබිමක් සහිත පාසලක් වුවද, එහි අධ්‍යාපනය ලැබීම සඳහා විවිධ ජනවාර්ගික හා ආගමික පසුබිම්වලට අයත් දරුවන්ට අවස්ථාව ලැබී තිබිණි. සිංහල, දෙමළ, මුස්ලිම් සහ මැලේ ඇතුළු විවිධ ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්වල දරුවෝ මෙම පාසලේ අධ්‍යාපනය ලැබූහ.
විවිධ ජාතීන්ට හා ආගම්වලට අයත් දරුවන් එකම පාසල් පරිසරයක අධ්‍යාපනය ලැබීම, ඔවුන් අතර අන්‍යෝන්‍ය අවබෝධය හා සහජීවනය වර්ධනය වීමට අවස්ථාවක් විය.
එකල පාසලේ ආගම විෂයය ලෙස බුද්ධ ධර්මය ඉගැන්වූ බවට පැරණි සිසුන්ගේ මතකයන්හි සඳහන් වේ.</text>
      <sha1>npzeke5gs44c7lru2lf21dtue1coaq4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>802549</id>
      <parentid>802526</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T11:45:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57149-05</username>
        <id>81778</id>
      </contributor>
      <origin>802549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26801" sha1="e9o0hy25ti2myv10tmj3noniwvmdmic" xml:space="preserve">
මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයය

මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයය ශ්‍රී ලංකාවේ,  කොළඹ 09, බේස්ලයින් පාරේ ප්‍රදේශයේ පිහිටි ප්‍රාථමික   අධ්‍යාපන ආයතනයකි. පැරණි ශිෂ්‍යාවකගේ මතකය අනුව, මෙම පාසල 1950 වර්ෂයේදී මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයය නමින් ආරම්භ කර ඇත.

පාසලේ මුල් කාලයේ ස්ත්‍රී හා පුරුෂ යන, ශිෂ්‍ය ශිෂ්‍යාවන්   දෙපිරිසම එහි අධ්‍යාපනය ලැබූහ. එම කාලයේ මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ දරුවන්ගේ මූලික අධ්‍යාපනය සඳහා ශ්‍රී සද්ධර්මාරාම මාවතේ පිහිටි ශ්‍රී සද්ධර්මාරාම ආවාසය ආශ්‍රිතව ළදරු පාසලක් පැවති බව පැරණි ශිෂ්‍යාවකගේ මතකයේ සඳහන් වේ.
මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයට ළමුන්ට මුල් කාලයේ පිවිසියේ, මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ ආවාස භූමියක පිහිටි, ළදරු පාසලේ නමැති අධ්‍යාපන ආයතනයෙනි. මාලිගාවත්ත  ළදරු පාසලේ, පහළ බාලාංංංංශය, ඉහළ බාළාංශය සහ පළවෙනි වසර යන වර්ෂයන් 03, අධ්‍යාපන කටයුතු කරනු ලැබූ ළමා වියේ සිසුන් මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයට ඇතුළුත් කරනු ලබන්නේත් දෙවැනි පන්තියේ සිටය.

එම ළදරු පාසලේ පහළ බාලාංශය, ඉහළ බාලාංශය සහ පළමු ශ්‍රේණිය පැවති අතර, පිරිමි හා ගැහැනු ළමෝ දෙපිරිසම එහි අධ්‍යාපනය ලැබූහ. එම පන්ති සම්පූර්ණ කළ දරුවෝ දෙවැනි ශ්‍රේණියේ සිට මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයට ඇතුළත් වූහ. ඒ අනුව, පාසලේ මුල් කාලයේ දරුවන්ට දෙවැනි ශ්‍රේණියේ සිට අධ්‍යාපනය ලබා දුන් බව පැරණි ශිෂ්‍යා ශිෂ්‍යාවන්ගේ මතකයේ රැදී ඇකි අතර, ඔවුන් ඔවුන් ළමා වියේ අකුරු හැදෑරූ ආකාර පිළිබද  සිහිපත් කරයි.

 ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1964 වර්ෂයේදී මාලිගාවත්ත බාලිකා විද්‍යාලය ආරම්භ වීමෙන් පසු, ගැහැනු ළමයින්ගේ අධ්‍යාපනය සම්බන්ධයෙන් පාසල් දෙක අතර වෙනස්කම් සිදු විය. එම වෙනස්කම් සිදු වූ ආකාරය සහ පසුව මාලිගාවත්ත බාලිකා විද්‍යාලය 'හේමමාලි බාලිකා' විද්‍යාලයය ලෙස නම් කිරීම පිළිබඳ විස්තර විද්‍යාලයේ ඉතිහාසයේ වෙනම කොටසකින් ඉදිරිපත් කෙරේ.

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයය ලෙස පැවති කාලයේ පාසලේ අධ්‍යාපන කටයුතු ක්‍රමයෙන් ව්‍යාප්ත වූ අතර, පසුව උසස් පෙළ අධ්‍යාපනය ද ආරම්භ විය.(ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1979 හා් ආසන්න වසරකදී) එම පන්ති ආරම්භ කළ නිශ්චිත වර්ෂය තවදුරටත් තහවුරු කරගත යුතුය.

ක්‍රිස්තු වර්ෂ 2000 දී මාලිගාවත්ත මහා විිද්‍යාලයයේ  නම, රාජසිංහ මහා විද්‍යාලයය ලෙස වෙනස් විය. එබැවින්, මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයය ලෙස පැවති කාලයේ ඉතිහාසය වර්තමානයේ රාජසිංහ මහා විද්‍යාලයේ ඉතිහාසයේම කොටසකි.

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයය ක්‍රිස්තු වර්ෂ  1950 දී  ආරම්භ වී 2000දී රාජසිංහ මහා විද්‍යාලය ලෙස නම වෙනස් කළ බවට ආදි ශිෂ්‍ය සංගමයට අදාළ වෙබ් පිටුවක,ද  සඳහනක් තිබෙනවා. එය ආරම්භක මූලාශ්‍රයක් ලෙස ප්‍රයෝජනවත් වුණත්, විකිපීඩියාවේ ලිපිය සඳහා තවත් විශ්වාසදායක මූලාශ්‍රයක් සොයාගැනීම හොඳයි. 

schoolandcollegelistings.com

පිහිටීම

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලය කොළඹ 09, බේස්ලයින් පාරේ, ආචාර්ය ඩැනිස්ටර් ද සිල්වා මාවතේ පිහිටා තිබිණි. එය පසුව රාජසිංහ මහා විද්‍යාලය (Rajasingha Maha Vidyalaya) ලෙස නම්හැ කර එය එසේ ඳින්වීමට ද පටන් ගත්තේය.

ආදර්ශ පාඨය

මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයේ ආදර්ශ පාඨය වූයේ “විද්‍යා දදාති විනයං” යන්නයි. මෙය සංස්කෘත භාෂාවෙන් උපුටා ගත් පාඨයක් වන අතර, පාසලේ එය සිංහල අක්ෂරයෙන් භාවිත කර තිබිණි. එහි අර්ථය සරලව ගත් කල , විද්‍යාව ( අධ්‍යායනය, ) හික්මීම පත් කරනු ලබන බවකි.


පාසලේ පරිපාලනය

නිල පාසල් නාමාවලියෙහි සඳහන් තොරතුරු අනුව, පාසලේ නිල නාමය “මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලය” වන අතර (වර්ෂ 1950 සිට 2000 ), එය කොළඹ දිස්ත්‍රික්කයේ කොළඹ අධ්‍යාපන කලාපයට අයත් මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ පිහිටා තිබෙන අතර.( එය වර්ථමානයේ රාජසිංහ මහා විද්‍යාලයය ලෙසින් නාමය වෙනස් කර ඇත  ) අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශයේ පාසල් වර්ගීකරණයට අනුව, මෙම පාසල ජාතික පාසලක් නොව බස්නාහිර පළාත් සභාව යටතේ පාලනය වන පළාත් පාසලකි. පාසලේ පෙර නාමය හෝ වර්තමාන නාමය පිළිබඳ නිල වශයෙන් තහවුරු නොකළ තොරතුරු ඇතුළත් නොකරන අතර, පාසලේ නිල නාමය “මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය” ලෙස පමණක් සඳහන් කරනු ලැබේ.

1987 අංක 42 දරන පළාත් සභා පනත සහ දහතුන්වන ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සංශෝධනය ක්‍රියාත්මක වීමෙන් අනතුරුව, ශ්‍රී ලංකාවේ අධ්‍යාපන පරිපාලන වගකීම් මධ්‍යම රජය සහ පළාත් සභා අතර බෙදා වෙන් කෙරිණි.

ජාතික පාසල් මධ්‍යම රජයේ අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශය යටතේ පාලනය වන අතර, පළාත් පාසල් පළාත් අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශ, පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තු සහ අදාළ කලාප අධ්‍යාපන කාර්යාල හරහා පරිපාලනය කෙරේ. ඒ අනුව, මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය බස්නාහිර පළාත් අධ්‍යාපන පද්ධතිය යටතේ පරිපාලනය වන පළාත් පාසලක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය.

මෙම තොරතුරු තහවුරු කිරීම සඳහා පහත නිශ්චිත නිල මූලාශ්‍ර පරිශීලනය කළ හැකිය:

ශ්‍රී ලංකා අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශයේ නිල පාසල් නාමාවලිය හෝ පාසල් තොරතුරු පද්ධතිය — [ශ්‍රී ලංකා අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශය, “School Census / School Information” නිල ද්වාරය: https://moe.gov.lk/]. බස්නාහිර පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තුවේ පාසල් නාමාවලිය, වාර්ෂික වාර්තා හෝ නිල පාසල් ලැයිස්තු — [බස්නාහිර පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තුවේ නිල වෙබ් අඩවිය: https://www.wpedu.sch.lk/]. කොළඹ කලාප අධ්‍යාපන කාර්යාලයේ නිල පාසල් ලැයිස්තුව හෝ පරිපාලන ලේඛන — [කොළඹ කලාප අධ්‍යාපන කාර්යාලය, නිල වෙබ් අඩවිය: https://www.zonaledu-colombo.sch.lk/]. පාසලේ නිල වාර්ෂික ප්‍රකාශනය, පාසල් සංවර්ධන සැලැස්ම හෝ විදුහල්පතිගේ නිල වාර්තාව — [මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය, පාසල් සංවර්ධන සැලැස්ම/වාර්ෂික වාර්තාව, අදාළ වර්ෂය සහ පිටු අංකය පාසලේ ලේඛනාගාරයෙන් තහවුරු කළ යුතුය; ප්‍රසිද්ධ නිල URL එකක් තහවුරු කර නොමැත]. පළාත් සභා පනත, අංක 42 දරන 1987 පනත — ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුවේ නිල වෙබ් අඩවියෙන් ලබාගත් පිටපත: [Provincial Councils Act, No. 42 of 1987, Sri Lanka Parliament, Acts of Parliament: https://www.parliament.lk/en/acts-of-parliament]. ශ්‍රී ලංකා ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ දහතුන්වන සංශෝධනය — ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුවේ නිල පිටපත: [Thirteenth Amendment to the Constitution, Sri Lanka Parliament, Constitution: https://www.parliament.lk/en/constitution-main].

අධ්‍යාපනය හා අධ්‍යාපනික අංශ

ශ්‍රී ලංකාවේ පාසල් අධ්‍යාපන ක්‍රමය කාලයත් සමඟ වෙනස් වීමත් සමඟ මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයේ අධ්‍යාපන කටයුතු ද අදාළ විෂය නිර්දේශ සහ විභාග ක්‍රමවලට අනුකූලව සංවිධානය විය. පැරණි අධ්‍යාපන ක්‍රමය යටතේ පැවති විභාග ක්‍රමවල සිට සාමාන්‍ය පෙළ සහ උසස් පෙළ විභාග ක්‍රම දක්වා සිදු වූ වෙනස්වීම් අනුව සිසුන්ගේ අධ්‍යාපන කටයුතු සංවිධානය කෙරිණි.

විද්‍යා විෂය ධාරාව හැදෑරූ සිසුන්ට ජීව විද්‍යාව, භෞතික විද්‍යාව, රසායන විද්‍යාව සහ ශුද්ධ ගණිතය වැනි විෂයයන් හැදෑරීමට අවස්ථාව තිබිණි. 
එමෙන්ම කලා විෂය ධාරාව යටතේ ඉතිහාසය, භූගෝල විද්‍යාව, ප්‍රජාචාරය සහ ආර්ථික විද්‍යාව වැනි විෂයයන් ද, 
වාණිජ විෂය ධාරාව යටතේ ගිණුම්කරණය, වාණිජය සහ ආර්ථික විද්‍යාව වැනි විෂයයන් ද හැදෑරීමට සිසුන්ට අවස්ථාව සැලසිණි.

මෙම අධ්‍යාපන කටයුතු සංවිධානය කිරීමේදී අදාළ කාලවල ක්‍රියාත්මක වූ ජාතික විෂය නිර්දේශ, විභාග ක්‍රම සහ අධ්‍යාපන ප්‍රතිපත්ති සැලකිල්ලට ගනිමින් මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයය සිය ඉදිරි ගමන මෙහෙය ලදී.

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයයේ සිසුන්ට සාමාන්‍ය අධ්‍යාපනය ලබා දීමේදී විවිධ විෂය ක්ෂේත්‍ර සඳහා අවධානය යොමු කළ පාසලකි. පාසලේ අධ්‍යාපන කටයුතු යටතේ භාෂා, කලා, වාණිජ, විද්‍යා සහ සෞන්දර්ය විෂයයන්ට අදාළ ඉගෙනුම් අවස්ථා පැවතිණි. එමෙන්ම, විෂය දැනුමට අමතරව ප්‍රායෝගික අත්දැකීම් ලබා ගැනීමට ද සිසුන්ට අවස්ථාව සැලසිණි.

විෂය ධාරා අනුව සිසුන් වෙන් කිරීම

පැරණි සිසුන්ගේ මතක සටහන් අනුව, මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයේ නවවැනි ශ්‍රේණියෙන් පසු සිසුන් කලා, වාණිජ සහ විද්‍යා අංශවලට වෙන් කර ඇත. මෙම වෙන් කිරීම මඟින් ඔවුන්ගේ රුචිකත්වය, හැකියාව සහ අනාගත අධ්‍යාපනික අරමුණු අනුව විෂයයන් තෝරා ගැනීමට අවස්ථාව ලැබිණි.

එනම්, කලා විෂයයන්, වාණිජ විෂයයන් හා විද්‍යා විෂයයන් යනාදි වශයෙනි.
කලා අංශයේ සිසුන්ට විෂයයන් වශයෙන් ඉතිහාසය, භූගෝල විද්‍යාව සහ ආර්ථික විද්‍යාව  වැනි විෂයයන් ඉගැන්වූ අතර, වාණිජ අංශයේදී ගිණුම්කරණය, ව්‍යාපාර අධ්‍යයනය සහ ආර්ථික විද්‍යාවට අවධානය යොමු විය.

 විද්‍යා අංශයේ ප්‍රධාන විෂයයන් වූයේ, භෞතික විද්‍යාව,  ජීව විද්‍යාව සහ රසායන විද්‍යාව ඇතුළුව, ශුද්ධ ගණිතය හා න්දර්ය විෂයයන්ටටඅමතරව අනෙකුත් අනිවාර්ය විෂයයන් ද    හැදෑරීමටද  අවස්ථාව ලැබුණි.

කාලයේ කලා අංශයේ සිසුන් ද ඉතිහාසය හා භූගෝල විද්‍යාව වැනි විෂයයන් හැදෑරූ බව මතක සටහන්වලින් පැහැදිලි වේ. වර්තමානයේ විෂය ධාරා සහ සංයෝජන වෙනස් වී තිබුණද, එම කාලයේ කලා අධ්‍යාපනය තුළ මෙම විෂයයන්ට වැදගත් ස්ථානයක් හිමි විය.

සෞන්දර්ය විෂයයන් සහ පන්ති සංවිධානය

පාසලේ සෞන්දර්ය විෂයයන් යටතේ චිත්‍ර, නර්තන සහ සංගීතය වැනි විෂයයන් ඉගැන්වූ බව පැරණි සිසුන්ගේ මතක සටහන්වලින් පැහැදිලි වේ. මෙම විෂයයන් සඳහා වෙන වෙනම ගුරුවරුන් සිටි අතර, චිත්‍ර හැදෑරීම සඳහා චිත්‍ර පන්තියක්, නර්තනය සඳහා නර්තන පන්තියක් සහ සංගීතය සඳහා සංගීත පන්තියක් පැවතිණි.

නර්තන සහ සංගීත පන්ති ඇතැම් අවස්ථාවල එකම ශාලාවක හෝ කාමරයක පැවැත්වුණද, ඒවා වෙන වෙනම විෂයයන් ලෙස සංවිධානය කර තිබිණි. එක් කණ්ඩායමක් නර්තනය හදාරන අවස්ථාවේදී, අනෙක් කණ්ඩායමේ සිසුන් සංගීතය හෝ වෙනත් සෞන්දර්ය විෂයක් හැදෑරූහ. එසේම, සංගීතය හදාරන සිසුන් පන්තියේ සිටින විට නර්තන සිසුන් වෙනත් සෞන්දර්ය විෂයක් හදාරන අවස්ථාද තිබිණි. ඒ අනුව, චිත්‍ර, නර්තන සහ සංගීතය හැදෑරීම සඳහා වෙන වෙනම පන්ති සහ ගුරුවරුන් අවශ්‍ය වූ අතර, සෞන්දර්ය විෂයයන් පාසල් අධ්‍යාපනයේ වැදගත් අංගයක් ලෙස පැවතිණි.


විද්‍යා අධ්‍යාපනය සහ විද්‍යාගාර පහසුකම්

විද්‍යා අධ්‍යාපනයේ ප්‍රායෝගික අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයේ විද්‍යාගාරයක් පැවති බව සඳහන් වේ. එහි පරීක්ෂණ මේස, ජල පහසුකම්, මිනුම් උපකරණ, වීදුරු භාජන, අන්වීක්ෂ සහ රසායනික ද්‍රව්‍ය වැනි මූලික උපකරණ තිබිණි. ඒවා භාවිත කරමින් සිසුන් ගුරුවරුන්ගේ මඟපෙන්වීම යටතේ රසායනික ප්‍රතික්‍රියා නිරීක්ෂණය කිරීම, ශාක හා සත්ත්ව කොටස් අධ්‍යයනය කිරීම, ද්‍රව්‍ය මැනීම සහ සරල පරීක්ෂණ සිදු කිරීම වැනි ක්‍රියාකාරකම්වල නිරත වූහ.
මෙම ක්‍රියාකාරකම් මඟින් පන්තිකාමරයේ ඉගෙනගත් සංකල්ප ප්‍රායෝගිකව පරීක්ෂා කිරීමටත්, නිරීක්ෂණය, මිනුම් කිරීම, වාර්තා තැබීම සහ නිගමනවලට එළඹීම වැනි විද්‍යාත්මක කුසලතා වර්ධනය කර ගැනීමටත් අවස්ථාව ලැබිණි. ඒ අනුව, විද්‍යා විෂය ධාරාව සහ විද්‍යාගාර පහසුකම් එක්ව ක්‍රියා කරමින් සිසුන්ගේ න්‍යායාත්මක දැනුම ප්‍රායෝගික අත්දැකීම් සමඟ සම්බන්ධ කළේය.


උසස් පෙළ විෂය ධාරා අනුව සිසුන් සූදානම් කිරීම

1979 වර්ෂයෙන් පසුව උසස් පෙළ අධ්‍යාපනය පාසල තුළ ආරම්භ වීමත් සමඟ සිසුන්ට තමන් තෝරාගත් විෂය ධාරාව අනුව උසස් පෙළ විභාගයට සූදානම් වීමට අවස්ථාව ලැබිණි. පාසල විසින් මෙම අධ්‍යාපන කටයුතු සංවිධානය කරමින් සිසුන්ට විභාගයට අවශ්‍ය මූලික දැනුම සහ විෂයමය පුහුණුව ලබා දෙන ලදී.


ශ්‍රී ලංකාවේ විභාග නාම සහ අධ්‍යාපන ක්‍රමයේ වෙනස්වීම්

ශ්‍රී ලංකාවේ පාසල් අධ්‍යාපන ක්‍රමය කාලයත් සමඟ වෙනස් වීමත් සමඟ විභාග ක්‍රම සහ ඒවායේ නම් ද වෙනස් විය. පැරණි අධ්‍යාපන ක්‍රමය යටතේ කනිෂ්ඨ පාසල් සහතික පත්‍රය (Junior School Certificate — JSC) සහ ජ්‍යෙෂ්ඨ පාසල් සහතික පත්‍රය (Senior School Certificate — SSC) වැනි විභාග පැවතිණි.

1952 දී අධ්‍යාපන පොදු සහතික පත්‍ර (සාමාන්‍ය පෙළ) විභාගය (General Certificate of Education — Ordinary Level, GCE O/L) හඳුන්වා දෙන ලදී. SSC සහතිකය නිකුත් කිරීම 1960 දෙසැම්බර් මාසයේදී නතර කෙරිණි. 
1972 අධ්‍යාපන ප්‍රතිසංස්කරණ යටතේ GCE විභාග ක්‍රමය වෙනුවට ජාතික සාමාන්‍ය අධ්‍යාපන සහතිකය (National Certificate in General Education — NCGE) සහ උසස් ජාතික අධ්‍යාපන සහතිකය (Higher National Certificate in Education — HNCE) හඳුන්වා දෙන ලදී. 1977 දී නැවත GCE විභාග ක්‍රමයට මාරු විය.

මෙම කාලවලදී පැවති අධ්‍යාපන ක්‍රම හා විෂය නිර්දේශ අනුව මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලයේ ද අධ්‍යාපන කටයුතු සංවිධානය විය. සිසුන්ට සාමාන්‍ය පෙළ සහ උසස් පෙළ අධ්‍යාපනය සඳහා සූදානම් වීමටත්, විද්‍යා, කලා සහ වාණිජ වැනි විෂය ක්ෂේත්‍ර හැදෑරීමටත් අවස්ථාව සැලසිණි.

විද්‍යාලයේ ඉතිහාසය

මාලිගාවත්ත මහ විද්‍යාලය සිංහල බෞද්ධ අධ්‍යාපන පසුබිමක් සහිත පාසලක් වුවද, එහි අධ්‍යාපනය ලැබීම සඳහා විවිධ ජනවාර්ගික හා ආගමික පසුබිම්වලට අයත් දරුවන්ට අවස්ථාව ලැබී තිබිණි. සිංහල, දෙමළ, මුස්ලිම් සහ මැලේ ඇතුළු විවිධ ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්වල දරුවෝ මෙම පාසලේ අධ්‍යාපනය ලැබූහ.
විවිධ ජාතීන්ට හා ආගම්වලට අයත් දරුවන් එකම පාසල් පරිසරයක අධ්‍යාපනය ලැබීම, ඔවුන් අතර අන්‍යෝන්‍ය අවබෝධය හා සහජීවනය වර්ධනය වීමට අවස්ථාවක් විය.
එකල පාසලේ ආගම විෂයය ලෙස බුද්ධ ධර්මය ඉගැන්වූ බවට පැරණි සිසුන්ගේ මතකයන්හි සඳහන් වේ.</text>
      <sha1>e9o0hy25ti2myv10tmj3noniwvmdmic</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197525</id>
    <revision>
      <id>802464</id>
      <timestamp>2026-10-25T17:42:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kesh Jayakody</username>
        <id>81687</id>
      </contributor>
      <comment>නව ලිපිය නිර්මාණය කිරීම</comment>
      <origin>802464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2114" sha1="t9r66cntewe4n9k0s21d8wk7wsb2mhy" xml:space="preserve">'''අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරය''' යනු [[කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කය|කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[කුරුණෑගල]] නගරයට ආසන්නයේ පිහිටි පුරාණ [[රජමහා විහාර]]යකි.

== ඉතිහාසය ==
මෙම විහාරය වළගම්බා රජ දවසට අයත් විහාරයකි. &quot;අංගංගල&quot; යන නම පිළිබඳව ජනප්‍රවාද කිහිපයක් පවතී.

== විශේෂත්වයන් ==
මෙම විහාරස්ථානයේ දැකගත හැකි විශේෂත්වයන් අතර පහත දෑ වේ:

* රියන් 18 ශෛලමය සැතපෙන බුදු පිළිම වහන්සේ
* [[ජය ශ්‍රී මහා බෝධිය|ජය ශ්‍රී මහා බෝධීන් වහන්සේගේ]] අංකුරයකින් රෝපණය කළ බෝධීන් වහන්සේ
* පුරාණ සෙල්ලිපිය
* පුරාණ කාලි දේවාලයේ නටබුන්

== කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය ==
මෙම විහාරස්ථාන භූමිය තුළම [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවට]] අයත් කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය පිහිටා ඇත.

මෙම දේවාලයේ පූජා පැවැත්වෙන්නේ පෝය දිනයන් හැර සෑම සෙනසුරාදා දිනකම සහ සෑම වසරකම දෙසැම්බර් 31 වන දින මහා පූජාව ලෙසයි.

== මූලාශ්‍ර ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>t9r66cntewe4n9k0s21d8wk7wsb2mhy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>802521</id>
      <parentid>802464</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T02:03:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>කේශ් ජයකොඩි</username>
        <id>81785</id>
      </contributor>
      <comment>/* කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය */</comment>
      <origin>802521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2290" sha1="nf8o3djbsc4k6vgeyljver0lwxmai36" xml:space="preserve">'''අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරය''' යනු [[කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කය|කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[කුරුණෑගල]] නගරයට ආසන්නයේ පිහිටි පුරාණ [[රජමහා විහාර]]යකි.

== ඉතිහාසය ==
මෙම විහාරය වළගම්බා රජ දවසට අයත් විහාරයකි. &quot;අංගංගල&quot; යන නම පිළිබඳව ජනප්‍රවාද කිහිපයක් පවතී.

== විශේෂත්වයන් ==
මෙම විහාරස්ථානයේ දැකගත හැකි විශේෂත්වයන් අතර පහත දෑ වේ:

* රියන් 18 ශෛලමය සැතපෙන බුදු පිළිම වහන්සේ
* [[ජය ශ්‍රී මහා බෝධිය|ජය ශ්‍රී මහා බෝධීන් වහන්සේගේ]] අංකුරයකින් රෝපණය කළ බෝධීන් වහන්සේ
* පුරාණ සෙල්ලිපිය
* පුරාණ කාලි දේවාලයේ නටබුන්

== කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය ==
මෙම විහාරස්ථාන භූමිය තුළම [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවට]] අයත් කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය පිහිටා ඇත. ශ්‍රී විෂ්ණු දෙවියන් උදෙසා කුරුණෑගල තිබෙන ප්‍රධානම දේවාලය මෙයයි. 

මෙම දේවාලයේ පූජා පැවැත්වෙන්නේ පෝය දිනයන් හැර සෑම සෙනසුරාදා දිනකම සහ සෑම වසරකම දෙසැම්බර් 31 වන දින මහා පූජාව ලෙසයි.

== මූලාශ්‍ර ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>nf8o3djbsc4k6vgeyljver0lwxmai36</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>802527</id>
      <parentid>802521</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T03:33:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>කේශ් ජයකොඩි</username>
        <id>81785</id>
      </contributor>
      <comment>පිහිටීම සහ කුරුණෑගල ප්‍රධාන විෂ්ණු දේවාලය පිළිබඳ තොරතුරු එක් කළා</comment>
      <origin>802527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3001" sha1="4wcp10b29o1j4jyf5gvmryzd11gqvr5" xml:space="preserve">[[අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරය]] යනු [[කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කය|කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[කුරුණෑගල - පුත්තලම ප්‍රධාන මාර්ගය|කුරුණෑගල - පුත්තලම ප්‍රධාන මාර්ගයේ]], [[කුරුණෑගල]] නගර මධ්‍යයේ තිබෙන ඔරලෝසු කණුවේ සිට පුත්තලම දෙසට කිලෝමීටර 1.5ක් පමණ ගිය විට හමුවන පුරාණ රජමහා විහාරයකි. මෙම විහාරස්ථාන භූමිය තුළම ශ්‍රී විෂ්ණු දෙවියන් උදෙසා කුරුණෑගල තිබෙන ප්‍රධානම දේවාලය වන [[කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය]] පිහිටා ඇත.

== ඉතිහාසය ==
මෙම විහාරය වළගම්බා රජ දවසට අයත් විහාරයකි. &quot;අංගංගල&quot; යන නම පිළිබඳව ජනප්‍රවාද කිහිපයක් පවතී.

== විශේෂත්වයන් ==
මෙම විහාරස්ථානයේ දැකගත හැකි විශේෂත්වයන් අතර පහත දෑ වේ:

* රියන් 18 ශෛලමය සැතපෙන බුදු පිළිම වහන්සේ
* [[ජය ශ්‍රී මහා බෝධිය|ජය ශ්‍රී මහා බෝධීන් වහන්සේගේ]] අංකුරයකින් රෝපණය කළ බෝධීන් වහන්සේ
* පුරාණ සෙල්ලිපිය
* පුරාණ කාලි දේවාලයේ නටබුන්

== කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය ==
මෙම විහාරස්ථාන භූමිය තුළම [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවට]] අයත් කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය පිහිටා ඇත. ශ්‍රී විෂ්ණු දෙවියන් උදෙසා කුරුණෑගල තිබෙන ප්‍රධානම දේවාලය මෙයයි. 

මෙම දේවාලයේ පූජා පැවැත්වෙන්නේ පෝය දිනයන් හැර සෑම සෙනසුරාදා දිනකම සහ සෑම වසරකම දෙසැම්බර් 31 වන දින මහා පූජාව ලෙසයි.

== මූලාශ්‍ර ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>4wcp10b29o1j4jyf5gvmryzd11gqvr5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>802528</id>
      <parentid>802527</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T03:50:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>කේශ් ජයකොඩි</username>
        <id>81785</id>
      </contributor>
      <comment>/* විශේෂත්වයන් */ පැරණිතම බෝධිය සහ ප්‍රධාන විෂ්ණු දේවාලය පිළිබඳ තොරතුරු එක් කළා</comment>
      <origin>802528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3353" sha1="psllqb54wceeze2c22ej5egar055hjq" xml:space="preserve">[[අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරය]] යනු [[කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කය|කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[කුරුණෑගල - පුත්තලම ප්‍රධාන මාර්ගය|කුරුණෑගල - පුත්තලම ප්‍රධාන මාර්ගයේ]], [[කුරුණෑගල]] නගර මධ්‍යයේ තිබෙන ඔරලෝසු කණුවේ සිට පුත්තලම දෙසට කිලෝමීටර 1.5ක් පමණ ගිය විට හමුවන පුරාණ රජමහා විහාරයකි. මෙම විහාරස්ථාන භූමිය තුළම ශ්‍රී විෂ්ණු දෙවියන් උදෙසා කුරුණෑගල තිබෙන ප්‍රධානම දේවාලය වන [[කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය]] පිහිටා ඇත.

== ඉතිහාසය ==
මෙම විහාරය වළගම්බා රජ දවසට අයත් විහාරයකි. &quot;අංගංගල&quot; යන නම පිළිබඳව ජනප්‍රවාද කිහිපයක් පවතී.

== විශේෂත්වයන් ==
මෙම විහාරස්ථානයේ දැකගත හැකි විශේෂත්වයන් අතර පහත දෑ වේ:

* රියන් 18 ශෛලමය සැතපෙන බුදු පිළිම වහන්සේ
* [[ජය ශ්‍රී මහා බෝධිය|ජය ශ්‍රී මහා බෝධීන් වහන්සේගේ]] අංකුරයකින් රෝපණය කළ, කුරුණෑගල තිබෙන පැරණිතම [[බෝධීන් වහන්සේ]]
* පුරාණ සෙල්ලිපිය
* පුරාණ කාලි දේවාලයේ නටබුන්

මෙම විහාර භූමිය තුළ ශ්‍රී විෂ්ණු දෙවියන් උදෙසා කුරුණෑගල තිබෙන ප්‍රධාන [[ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය]] පිහිටා ඇත.

== කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය ==
මෙම විහාරස්ථාන භූමිය තුළම [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවට]] අයත් කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය පිහිටා ඇත. ශ්‍රී විෂ්ණු දෙවියන් උදෙසා කුරුණෑගල තිබෙන ප්‍රධානම දේවාලය මෙයයි. 

මෙම දේවාලයේ පූජා පැවැත්වෙන්නේ පෝය දිනයන් හැර සෑම සෙනසුරාදා දිනකම සහ සෑම වසරකම දෙසැම්බර් 31 වන දින මහා පූජාව ලෙසයි.

== මූලාශ්‍ර ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>psllqb54wceeze2c22ej5egar055hjq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>802529</id>
      <parentid>802528</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T04:04:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>කේශ් ජයකොඩි</username>
        <id>81785</id>
      </contributor>
      <comment>Added references</comment>
      <origin>802529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3707" sha1="cd5s2en31zfhbyves8ot9lxaa8z0vqv" xml:space="preserve">[[අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරය]] යනු [[කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කය|කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[කුරුණෑගල - පුත්තලම ප්‍රධාන මාර්ගය|කුරුණෑගල - පුත්තලම ප්‍රධාන මාර්ගයේ]], [[කුරුණෑගල]] නගර මධ්‍යයේ තිබෙන ඔරලෝසු කණුවේ සිට පුත්තලම දෙසට කිලෝමීටර 1.5ක් පමණ ගිය විට හමුවන පුරාණ රජමහා විහාරයකි. මෙම විහාරස්ථාන භූමිය තුළම ශ්‍රී විෂ්ණු දෙවියන් උදෙසා කුරුණෑගල තිබෙන ප්‍රධානම දේවාලය වන [[කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය]] පිහිටා ඇත.

== ඉතිහාසය ==
මෙම විහාරය වළගම්බා රජ දවසට අයත් විහාරයකි. &quot;අංගංගල&quot; යන නම පිළිබඳව ජනප්‍රවාද කිහිපයක් පවතී.

* රියන් 18 ශෛලමය සැතපෙන බුදු පිළිම වහන්සේ
* [[ජය ශ්‍රී මහා බෝධිය|ජය ශ්‍රී මහා බෝධීන් වහන්සේගේ]] අංකුරයකින් රෝපණය කළ, කුරුණෑගල තිබෙන පැරණිතම [[බෝධීන් වහන්සේ]]&lt;ref&gt;පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව - අංගල රජමහා විහාරය, කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කයේ පැරණිතම බෝධිය&lt;/ref&gt;
* පුරාණ සෙල්ලිපිය
* පුරාණ කාලි දේවාලයේ නටබුන්

මෙම විහාර භූමිය තුළ ශ්‍රී විෂ්ණු දෙවියන් උදෙසා කුරුණෑගල තිබෙන ප්‍රධාන [[ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය]] පිහිටා ඇත.&lt;ref&gt;මෙම විහාර භූමිය තුළම පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවට අයත් කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය පිහිටා ඇත.&lt;/ref&gt;

== කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය ==
මෙම විහාරස්ථාන භූමිය තුළම [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවට]] අයත් කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය පිහිටා ඇත. ශ්‍රී විෂ්ණු දෙවියන් උදෙසා කුරුණෑගල තිබෙන ප්‍රධානම දේවාලය මෙයයි. 

මෙම දේවාලයේ පූජා පැවැත්වෙන්නේ පෝය දිනයන් හැර සෑම සෙනසුරාදා දිනකම සහ සෑම වසරකම දෙසැම්බර් 31 වන දින මහා පූජාව ලෙසයි.

== මූලාශ්‍ර ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>cd5s2en31zfhbyves8ot9lxaa8z0vqv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>802534</id>
      <parentid>802529</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T04:40:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kesh Jayakody</username>
        <id>81687</id>
      </contributor>
      <comment>Added categories`</comment>
      <origin>802534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3930" sha1="dmathupr2ct66hnf8lbh3jz4okyn5bj" xml:space="preserve">[[අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරය]] යනු [[කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කය|කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[කුරුණෑගල - පුත්තලම ප්‍රධාන මාර්ගය|කුරුණෑගල - පුත්තලම ප්‍රධාන මාර්ගයේ]], [[කුරුණෑගල]] නගර මධ්‍යයේ තිබෙන ඔරලෝසු කණුවේ සිට පුත්තලම දෙසට කිලෝමීටර 1.5ක් පමණ ගිය විට හමුවන පුරාණ රජමහා විහාරයකි. මෙම විහාරස්ථාන භූමිය තුළම ශ්‍රී විෂ්ණු දෙවියන් උදෙසා කුරුණෑගල තිබෙන ප්‍රධානම දේවාලය වන [[කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය]] පිහිටා ඇත.

== ඉතිහාසය ==
මෙම විහාරය වළගම්බා රජ දවසට අයත් විහාරයකි. &quot;අංගංගල&quot; යන නම පිළිබඳව ජනප්‍රවාද කිහිපයක් පවතී.

* රියන් 18 ශෛලමය සැතපෙන බුදු පිළිම වහන්සේ
* [[ජය ශ්‍රී මහා බෝධිය|ජය ශ්‍රී මහා බෝධීන් වහන්සේගේ]] අංකුරයකින් රෝපණය කළ, කුරුණෑගල තිබෙන පැරණිතම [[බෝධීන් වහන්සේ]]&lt;ref&gt;පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව - අංගල රජමහා විහාරය, කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කයේ පැරණිතම බෝධිය&lt;/ref&gt;
* පුරාණ සෙල්ලිපිය
* පුරාණ කාලි දේවාලයේ නටබුන්

මෙම විහාර භූමිය තුළ ශ්‍රී විෂ්ණු දෙවියන් උදෙසා කුරුණෑගල තිබෙන ප්‍රධාන [[ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය]] පිහිටා ඇත.&lt;ref&gt;මෙම විහාර භූමිය තුළම පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවට අයත් කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය පිහිටා ඇත.&lt;/ref&gt;

== කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය ==
මෙම විහාරස්ථාන භූමිය තුළම [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවට]] අයත් කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය පිහිටා ඇත. ශ්‍රී විෂ්ණු දෙවියන් උදෙසා කුරුණෑගල තිබෙන ප්‍රධානම දේවාලය මෙයයි. 

මෙම දේවාලයේ පූජා පැවැත්වෙන්නේ පෝය දිනයන් හැර සෑම සෙනසුරාදා දිනකම සහ සෑම වසරකම දෙසැම්බර් 31 වන දින මහා පූජාව ලෙසයි.

== මූලාශ්‍ර ==
&lt;references /&gt;         [[ප්‍රවර්ගය:කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කයේ විහාර]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ විහාර]]</text>
      <sha1>dmathupr2ct66hnf8lbh3jz4okyn5bj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>802535</id>
      <parentid>802534</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T04:50:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kesh Jayakody</username>
        <id>81687</id>
      </contributor>
      <comment>/* මූලාශ්‍ර */     added categories</comment>
      <origin>802535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3922" sha1="nn34xatrusi94f7u1a1ljofa47lt9n5" xml:space="preserve">[[අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරය]] යනු [[කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කය|කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[කුරුණෑගල - පුත්තලම ප්‍රධාන මාර්ගය|කුරුණෑගල - පුත්තලම ප්‍රධාන මාර්ගයේ]], [[කුරුණෑගල]] නගර මධ්‍යයේ තිබෙන ඔරලෝසු කණුවේ සිට පුත්තලම දෙසට කිලෝමීටර 1.5ක් පමණ ගිය විට හමුවන පුරාණ රජමහා විහාරයකි. මෙම විහාරස්ථාන භූමිය තුළම ශ්‍රී විෂ්ණු දෙවියන් උදෙසා කුරුණෑගල තිබෙන ප්‍රධානම දේවාලය වන [[කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය]] පිහිටා ඇත.

== ඉතිහාසය ==
මෙම විහාරය වළගම්බා රජ දවසට අයත් විහාරයකි. &quot;අංගංගල&quot; යන නම පිළිබඳව ජනප්‍රවාද කිහිපයක් පවතී.

* රියන් 18 ශෛලමය සැතපෙන බුදු පිළිම වහන්සේ
* [[ජය ශ්‍රී මහා බෝධිය|ජය ශ්‍රී මහා බෝධීන් වහන්සේගේ]] අංකුරයකින් රෝපණය කළ, කුරුණෑගල තිබෙන පැරණිතම [[බෝධීන් වහන්සේ]]&lt;ref&gt;පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව - අංගල රජමහා විහාරය, කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කයේ පැරණිතම බෝධිය&lt;/ref&gt;
* පුරාණ සෙල්ලිපිය
* පුරාණ කාලි දේවාලයේ නටබුන්

මෙම විහාර භූමිය තුළ ශ්‍රී විෂ්ණු දෙවියන් උදෙසා කුරුණෑගල තිබෙන ප්‍රධාන [[ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය]] පිහිටා ඇත.&lt;ref&gt;මෙම විහාර භූමිය තුළම පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවට අයත් කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය පිහිටා ඇත.&lt;/ref&gt;

== කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය ==
මෙම විහාරස්ථාන භූමිය තුළම [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවට]] අයත් කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය පිහිටා ඇත. ශ්‍රී විෂ්ණු දෙවියන් උදෙසා කුරුණෑගල තිබෙන ප්‍රධානම දේවාලය මෙයයි. 

මෙම දේවාලයේ පූජා පැවැත්වෙන්නේ පෝය දිනයන් හැර සෑම සෙනසුරාදා දිනකම සහ සෑම වසරකම දෙසැම්බර් 31 වන දින මහා පූජාව ලෙසයි.

== මූලාශ්‍ර ==
&lt;references /&gt;
[[ප්‍රවර්ගය:කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කයේ විහාර]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ විහාර]]</text>
      <sha1>nn34xatrusi94f7u1a1ljofa47lt9n5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>802536</id>
      <parentid>802535</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T04:56:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kesh Jayakody</username>
        <id>81687</id>
      </contributor>
      <comment>added categories</comment>
      <origin>802536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3923" sha1="twbigeiiv7w7a8zxuuu4b96d5p3xdzp" xml:space="preserve">[[අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරය]] යනු [[කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කය|කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[කුරුණෑගල - පුත්තලම ප්‍රධාන මාර්ගය|කුරුණෑගල - පුත්තලම ප්‍රධාන මාර්ගයේ]], [[කුරුණෑගල]] නගර මධ්‍යයේ තිබෙන ඔරලෝසු කණුවේ සිට පුත්තලම දෙසට කිලෝමීටර 1.5ක් පමණ ගිය විට හමුවන පුරාණ රජමහා විහාරයකි. මෙම විහාරස්ථාන භූමිය තුළම ශ්‍රී විෂ්ණු දෙවියන් උදෙසා කුරුණෑගල තිබෙන ප්‍රධානම දේවාලය වන [[කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය]] පිහිටා ඇත.

== ඉතිහාසය ==
මෙම විහාරය වළගම්බා රජ දවසට අයත් විහාරයකි. &quot;අංගංගල&quot; යන නම පිළිබඳව ජනප්‍රවාද කිහිපයක් පවතී.

* රියන් 18 ශෛලමය සැතපෙන බුදු පිළිම වහන්සේ
* [[ජය ශ්‍රී මහා බෝධිය|ජය ශ්‍රී මහා බෝධීන් වහන්සේගේ]] අංකුරයකින් රෝපණය කළ, කුරුණෑගල තිබෙන පැරණිතම [[බෝධීන් වහන්සේ]]&lt;ref&gt;පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව - අංගල රජමහා විහාරය, කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කයේ පැරණිතම බෝධිය&lt;/ref&gt;
* පුරාණ සෙල්ලිපිය
* පුරාණ කාලි දේවාලයේ නටබුන්

මෙම විහාර භූමිය තුළ ශ්‍රී විෂ්ණු දෙවියන් උදෙසා කුරුණෑගල තිබෙන ප්‍රධාන [[ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය]] පිහිටා ඇත.&lt;ref&gt;මෙම විහාර භූමිය තුළම පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවට අයත් කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය පිහිටා ඇත.&lt;/ref&gt;

== කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය ==
මෙම විහාරස්ථාන භූමිය තුළම [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවට]] අයත් කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය පිහිටා ඇත. ශ්‍රී විෂ්ණු දෙවියන් උදෙසා කුරුණෑගල තිබෙන ප්‍රධානම දේවාලය මෙයයි. 

මෙම දේවාලයේ පූජා පැවැත්වෙන්නේ පෝය දිනයන් හැර සෑම සෙනසුරාදා දිනකම සහ සෑම වසරකම දෙසැම්බර් 31 වන දින මහා පූජාව ලෙසයි.

== මූලාශ්‍ර ==
&lt;references /&gt;  [[ප්‍රවර්ගය:කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කයේ විහාර]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ විහාර]]</text>
      <sha1>twbigeiiv7w7a8zxuuu4b96d5p3xdzp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>802537</id>
      <parentid>802536</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T06:15:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kesh Jayakody</username>
        <id>81687</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Added map coordinates</comment>
      <origin>802537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3969" sha1="mq0t1wr70n7so7p4x5htxas2l082p1q" xml:space="preserve">{{Coord|7.494347|80.353978|display=title}}
[[අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරය]]    යනු [[කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කය|කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[කුරුණෑගල - පුත්තලම ප්‍රධාන මාර්ගය|කුරුණෑගල - පුත්තලම ප්‍රධාන මාර්ගයේ]], [[කුරුණෑගල]] නගර මධ්‍යයේ තිබෙන ඔරලෝසු කණුවේ සිට පුත්තලම දෙසට කිලෝමීටර 1.5ක් පමණ ගිය විට හමුවන පුරාණ රජමහා විහාරයකි. මෙම විහාරස්ථාන භූමිය තුළම ශ්‍රී විෂ්ණු දෙවියන් උදෙසා කුරුණෑගල තිබෙන ප්‍රධානම දේවාලය වන [[කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය]] පිහිටා ඇත.

== ඉතිහාසය ==
මෙම විහාරය වළගම්බා රජ දවසට අයත් විහාරයකි. &quot;අංගංගල&quot; යන නම පිළිබඳව ජනප්‍රවාද කිහිපයක් පවතී.

* රියන් 18 ශෛලමය සැතපෙන බුදු පිළිම වහන්සේ
* [[ජය ශ්‍රී මහා බෝධිය|ජය ශ්‍රී මහා බෝධීන් වහන්සේගේ]] අංකුරයකින් රෝපණය කළ, කුරුණෑගල තිබෙන පැරණිතම [[බෝධීන් වහන්සේ]]&lt;ref&gt;පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව - අංගල රජමහා විහාරය, කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කයේ පැරණිතම බෝධිය&lt;/ref&gt;
* පුරාණ සෙල්ලිපිය
* පුරාණ කාලි දේවාලයේ නටබුන්

මෙම විහාර භූමිය තුළ ශ්‍රී විෂ්ණු දෙවියන් උදෙසා කුරුණෑගල තිබෙන ප්‍රධාන [[ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය]] පිහිටා ඇත.&lt;ref&gt;මෙම විහාර භූමිය තුළම පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවට අයත් කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය පිහිටා ඇත.&lt;/ref&gt;

== කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය ==
මෙම විහාරස්ථාන භූමිය තුළම [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවට]] අයත් කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය පිහිටා ඇත. ශ්‍රී විෂ්ණු දෙවියන් උදෙසා කුරුණෑගල තිබෙන ප්‍රධානම දේවාලය මෙයයි. 

මෙම දේවාලයේ පූජා පැවැත්වෙන්නේ පෝය දිනයන් හැර සෑම සෙනසුරාදා දිනකම සහ සෑම වසරකම දෙසැම්බර් 31 වන දින මහා පූජාව ලෙසයි.

== මූලාශ්‍ර ==
&lt;references /&gt;  [[ප්‍රවර්ගය:කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කයේ විහාර]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ විහාර]]</text>
      <sha1>mq0t1wr70n7so7p4x5htxas2l082p1q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>802543</id>
      <parentid>802537</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:40:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kesh Jayakody</username>
        <id>81687</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Added historical name in lead paragraph</comment>
      <origin>802543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4103" sha1="maxy6vpg4hbyso9atd9ro94uh8pb67x" xml:space="preserve">{{Coord|7.494347|80.353978|display=title}}
'''ඓතිහාසික අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරස්ථානය''' හෙවත් '''අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරය''' යනු... [[කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කය|කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[කුරුණෑගල - පුත්තලම ප්‍රධාන මාර්ගය|කුරුණෑගල - පුත්තලම ප්‍රධාන මාර්ගයේ]], [[කුරුණෑගල]] නගර මධ්‍යයේ තිබෙන ඔරලෝසු කණුවේ සිට පුත්තලම දෙසට කිලෝමීටර 1.5ක් පමණ ගිය විට හමුවන පුරාණ රජමහා විහාරයකි. මෙම විහාරස්ථාන භූමිය තුළම ශ්‍රී විෂ්ණු දෙවියන් උදෙසා කුරුණෑගල තිබෙන ප්‍රධානම දේවාලය වන [[කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය]] පිහිටා ඇත.

== ඉතිහාසය ==
මෙම විහාරය වළගම්බා රජ දවසට අයත් විහාරයකි. &quot;අංගංගල&quot; යන නම පිළිබඳව ජනප්‍රවාද කිහිපයක් පවතී.

* රියන් 18 ශෛලමය සැතපෙන බුදු පිළිම වහන්සේ
* [[ජය ශ්‍රී මහා බෝධිය|ජය ශ්‍රී මහා බෝධීන් වහන්සේගේ]] අංකුරයකින් රෝපණය කළ, කුරුණෑගල තිබෙන පැරණිතම [[බෝධීන් වහන්සේ]]&lt;ref&gt;පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව - අංගල රජමහා විහාරය, කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කයේ පැරණිතම බෝධිය&lt;/ref&gt;
* පුරාණ සෙල්ලිපිය
* පුරාණ කාලි දේවාලයේ නටබුන්

මෙම විහාර භූමිය තුළ ශ්‍රී විෂ්ණු දෙවියන් උදෙසා කුරුණෑගල තිබෙන ප්‍රධාන [[ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය]] පිහිටා ඇත.&lt;ref&gt;මෙම විහාර භූමිය තුළම පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවට අයත් කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය පිහිටා ඇත.&lt;/ref&gt;

== කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය ==
මෙම විහාරස්ථාන භූමිය තුළම [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවට]] අයත් කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය පිහිටා ඇත. ශ්‍රී විෂ්ණු දෙවියන් උදෙසා කුරුණෑගල තිබෙන ප්‍රධානම දේවාලය මෙයයි. 

මෙම දේවාලයේ පූජා පැවැත්වෙන්නේ පෝය දිනයන් හැර සෑම සෙනසුරාදා දිනකම සහ සෑම වසරකම දෙසැම්බර් 31 වන දින මහා පූජාව ලෙසයි.

== මූලාශ්‍ර ==
&lt;references /&gt;  [[ප්‍රවර්ගය:කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කයේ විහාර]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ විහාර]]</text>
      <sha1>maxy6vpg4hbyso9atd9ro94uh8pb67x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>802546</id>
      <parentid>802543</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T08:50:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>කේශ් ජයකොඩි</username>
        <id>81785</id>
      </contributor>
      <comment>Added link to Vishnu Devalaya</comment>
      <origin>802546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4375" sha1="8wu3exezp0467szwx9tu689vz24ov3e" xml:space="preserve">{{Coord|7.494347|80.353978|display=title}}
'''ඓතිහාසික අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරස්ථානය''' හෙවත් '''අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරය''' යනු... [[කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කය|කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[කුරුණෑගල - පුත්තලම ප්‍රධාන මාර්ගය|කුරුණෑගල - පුත්තලම ප්‍රධාන මාර්ගයේ]], [[කුරුණෑගල]] නගර මධ්‍යයේ තිබෙන ඔරලෝසු කණුවේ සිට පුත්තලම දෙසට කිලෝමීටර 1.5ක් පමණ ගිය විට හමුවන පුරාණ රජමහා විහාරයකි. මෙම විහාරස්ථාන භූමිය තුළම ශ්‍රී විෂ්ණු දෙවියන් උදෙසා කුරුණෑගල තිබෙන ප්‍රධානම දේවාලය වන [[කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය]] පිහිටා ඇත.

== ඉතිහාසය ==
මෙම විහාරය වළගම්බා රජ දවසට අයත් විහාරයකි. &quot;අංගංගල&quot; යන නම පිළිබඳව ජනප්‍රවාද කිහිපයක් පවතී.

* රියන් 18 ශෛලමය සැතපෙන බුදු පිළිම වහන්සේ
* [[ජය ශ්‍රී මහා බෝධිය|ජය ශ්‍රී මහා බෝධීන් වහන්සේගේ]] අංකුරයකින් රෝපණය කළ, කුරුණෑගල තිබෙන පැරණිතම [[බෝධීන් වහන්සේ]]&lt;ref&gt;පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව - අංගල රජමහා විහාරය, කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කයේ පැරණිතම බෝධිය&lt;/ref&gt;
* පුරාණ සෙල්ලිපිය
* පුරාණ කාලි දේවාලයේ නටබුන්

මෙම විහාර භූමිය තුළ ශ්‍රී විෂ්ණු දෙවියන් උදෙසා කුරුණෑගල තිබෙන ප්‍රධාන [[ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය]] පිහිටා ඇත.&lt;ref&gt;මෙම විහාර භූමිය තුළම පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවට අයත් කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය පිහිටා ඇත.&lt;/ref&gt;

== කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය ==
මෙම විහාරස්ථාන භූමිය තුළම [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව|පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවට]] අයත් කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය පිහිටා ඇත. ශ්‍රී විෂ්ණු දෙවියන් උදෙසා කුරුණෑගල තිබෙන ප්‍රධානම දේවාලය මෙයයි. 

මෙම දේවාලයේ පූජා පැවැත්වෙන්නේ පෝය දිනයන් හැර සෑම සෙනසුරාදා දිනකම සහ සෑම වසරකම දෙසැම්බර් 31 වන දින මහා පූජාව ලෙසයි.

== මූලාශ්‍ර ==
&lt;references /&gt;                   == විහාර භූමියේ දේවාලය ==
මෙම විහාර භූමිය තුළ [[කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය]] පිහිටා ඇත.
 [[ප්‍රවර්ගය:කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කයේ විහාර]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ විහාර]]</text>
      <sha1>8wu3exezp0467szwx9tu689vz24ov3e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>පරිශීලක:CeylonChingu/බුබොනික් වසංගතය</title>
    <ns>2</ns>
    <id>197526</id>
    <revision>
      <id>802465</id>
      <timestamp>2026-10-25T18:14:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CeylonChingu</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the page [[:mdwiki:Special:Redirect/revision/1500822|Bubonic_plague]] to:si #mdwikicx</comment>
      <origin>802465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11979" sha1="3nko5z4ovoyl9up2x8hvhhrqd4bw8n0" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව වෛද්‍යමය තත්ත්වය (නව)
|name             =Bubonic plague
|synonym          =
|image            =Plague_-buboes.jpg
|image_size       =
|alt              =
|caption          =A ''[[bubo]]'' on the upper thigh of a person infected with bubonic plague.
|pronounce        =
|specialty        =[[Infectious diseases (medical specialty)|Infectious disease]]
|symptoms         =[[Fever]], [[headache]]s, vomiting, swollen [[lymph node]]s&lt;ref name=WHO2014/&gt;&lt;ref name=CDC2012Sym/&gt;
|onset            =1–7 days after exposure&lt;ref name=WHO2014/&gt;
|duration         =
|causes           =''[[Yersinia pestis]]'' spread by [[fleas]]&lt;ref name=WHO2014/&gt;
|risks            =
|diagnosis        =Finding the bacterium in the blood, [[sputum]], or lymph nodes&lt;ref name=WHO2014/&gt;
|differential     =
|prevention       =
|treatment        =Antibiotics such as [[streptomycin]], [[gentamicin]], or [[doxycycline]]&lt;ref name=Lancet2007/&gt;&lt;ref name=CDC2012Tx/&gt;
|medication       =
|prognosis        =
|frequency        =650 cases reported a year&lt;ref name=WHO2014/&gt;
|deaths           =10% mortality with treatment&lt;ref name=Lancet2007/&gt;&lt;br&gt;30-90% if untreated&lt;ref name=WHO2014/&gt;&lt;ref name=Lancet2007/&gt;
}}
'''බුබොනික් වසංගතය''' යනු ''යර්සීනියා පෙස්ටිස්'' බැක්ටීරියාව නිසා ඇති වන වසංගත වර්ග තුනෙන් එකකි.&lt;ref name=&quot;WHO2014&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|last=World Health Organization|title=Plague Fact sheet N°267|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs267/en/|access-date=10 May 2015|date=November 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150424065540/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs267/en/|archive-date=24 April 2015}}&lt;/ref&gt; බැක්ටීරියාවට නිරාවරණය වීමෙන් දින එක සිට හත දක්වා කාලය තුළ, [[Influenza-like illness|උණ වැනි රෝග ලක්ෂණ]] වර්ධනය වේ.&lt;ref name=&quot;WHO2014&quot; /&gt; මෙම රෝග ලක්ෂණ අතර උණ, [[හිසරදය]] සහ වමනය ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;WHO2014&quot; /&gt; ඉදිමුණු සහ වේදනාකාරී වසා ගැටිති ඇති වන්නේ බැක්ටීරියාව සමට ඇතුළු වූ ස්ථානයට ආසන්නතම ප්‍රදේශයේ ය.&lt;ref name=&quot;CDC2012Sym&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=https://www.cdc.gov/plague/symptoms/index.html|title=Plague Symptoms|date=13 June 2012|access-date=21 August 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150819134608/http://www.cdc.gov/plague/symptoms/index.html|archive-date=19 August 2015}}&lt;/ref&gt; සමහර විට, ඉදිමුණු වසා ගැටිති කැඩී විවෘත විය හැක.&lt;ref name=&quot;WHO2014&quot; /&gt;

වසංගත වර්ග තුන ආසාදන මාර්ගයේ ප්‍රතිඵලයකි: බුබොනික් වසංගතය, සෙප්ටිසෙමික් වසංගතය සහ නියුමෝනියා වසංගතය.&lt;ref name=&quot;WHO2014&quot; /&gt; බුබොනික් වසංගතය ප්‍රධාන වශයෙන් පැතිරෙන්නේ කුඩා [[සත්තු|සතුන්ගෙන්]] ආසාදිත මැක්කන් මගිනි.&lt;ref name=&quot;WHO2014&quot; /&gt; මියගිය වසංගත ආසාදිත සතෙකුගේ ශරීර තරලවලට නිරාවරණය වීමෙන් ද එය සිදුවිය හැකිය.&lt;ref name=&quot;CDC2012Tran&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=https://www.cdc.gov/plague/transmission/index.html|title=Plague Ecology and Transmission|date=13 June 2012|access-date=21 August 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150822100946/http://www.cdc.gov/plague/transmission/index.html|archive-date=22 August 2015}}&lt;/ref&gt; මහාමාරියේ බුබොනික් ආකාරයෙන්, බැක්ටීරියා මැක්කන් දෂ්ට කිරීමක් හරහා සම හරහා ඇතුළු වී වසා නාල හරහා වසා ගැටිති වෙත ගමන් කර එය ඉදිමීමට හේතු වේ.&lt;ref name=&quot;WHO2014&quot; /&gt; රෝග විනිශ්චය සිදු කරනු ලබන්නේ රුධිරයේ, [[Sputum|ස්පුටම්]] හෝ වසා ගැටිති වලින් තරලයේ ඇති බැක්ටීරියා සොයා ගැනීමෙනි.&lt;ref name=&quot;WHO2014&quot; /&gt;

වසංගතය බහුලව පවතින ප්‍රදේශවල මියගිය සතුන් හසුරුවා නොගැනීම වැනි මහජන සෞඛ්‍ය පියවර හරහා වැළැක්වීම සිදු කෙරේ.&lt;ref name=&quot;WHO2014&quot; /&gt; [[එන්නත්]] වසංගත වැළැක්වීම සඳහා එතරම් ප්‍රයෝජනවත් බව සොයාගෙන නොමැත.&lt;ref name=&quot;WHO2014&quot; /&gt; ස්ට්‍රෙප්ටොමයිසින්, ජෙන්ටාමිසින් සහ [[ඩොක්සිසයික්ලින්|ඩොක්සිසයික්ලයින්]] ඇතුළු [[ප්‍රතිජීවක]] කිහිපයක් ප්‍රතිකාර සඳහා ඵලදායී වේ.&lt;ref name=&quot;Lancet2007&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Prentice MB, Rahalison L|title=Plague|journal=Lancet|volume=369|issue=9568|pages=1196–207|date=April 2007|pmid=17416264|doi=10.1016/S0140-6736(07)60566-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CDC2012Tx&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=https://www.cdc.gov/plague/healthcare/clinicians.html|title=Plague Resources for Clinicians|date=13 June 2012|access-date=21 August 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150821214546/http://www.cdc.gov/plague/healthcare/clinicians.html|archive-date=21 August 2015}}&lt;/ref&gt; ප්‍රතිකාර නොමැතිව, වසංගතය ආසාදනය වූවන්ගෙන් 30% සිට 90% දක්වා ප්‍රමාණයක් මිය යයි.&lt;ref name=&quot;WHO2014&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lancet2007&quot; /&gt; මරණය සිදුවුවහොත්, එය සාමාන්‍යයෙන් දින දහයක් ඇතුළත සිදු වේ.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත|last=Keyes|first=Daniel C.|title=Medical response to terrorism : preparedness and clinical practice|date=2005|publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins|location=Philadelphia [u.a.]|isbn=9780781749862|page=74|url=https://books.google.com/books?id=y4uCV4Gm82YC&amp;pg=PA74|access-date=16 July 2020|archive-date=27 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200727140038/https://books.google.com/books?id=y4uCV4Gm82YC&amp;pg=PA74|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ප්‍රතිකාර සමඟ මරණ අවදානම 10% ක් පමණ වේ.&lt;ref name=&quot;Lancet2007&quot; /&gt; 2010 සිට 2015 දක්වා කාලය තුළ ගෝලීය වශයෙන් වාර්තා වූ රෝගීන් 3248 ක් වාර්තා වූ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මරණ 584 ක් සිදුවිය.&lt;ref name=&quot;WHO2014&quot; /&gt; වැඩිම රෝගීන් සංඛ්‍යාවක් සිටින රටවල් වන්නේ [[කොන්ගෝ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජය|කොංගෝ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජය]], [[මැඩගස්කරය]] සහ [[පේරු|පේරු ය]].&lt;ref name=&quot;WHO2014&quot; /&gt;

14 වන සියවසේදී ආසියාව, යුරෝපය සහ අප්‍රිකාව හරහා පැතිර ගිය [[කළු මරණය]] ඇතිවීමට හේතුව මෙම වසංගතයයි. එය මිලියන 50 ක් පමණ ජනතාවක් මරා දැමීය.&lt;ref name=&quot;WHO2014&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|vauthors=Haensch S, Bianucci R, Signoli M, Rajerison M, Schultz M, Kacki S, Vermunt M, Weston DA, Hurst D, Achtman M, Carniel E, Bramanti B|title=Distinct Clones of ''Yersinia pestis'' Caused the Black Death|journal=PLOS Pathogens|volume=6|issue=#10|pages=e1001134|year=2010|doi=10.1371/journal.ppat.1001134|pmid=20949072|pmc=2951374}}&lt;/ref&gt; මෙය යුරෝපීය ජනගහනයෙන් 25% සිට 60% දක්වා පමණ විය.&lt;ref name=&quot;WHO2014&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;CDC2012Hx&quot; /&gt; වසංගතය වැඩ කරන ජනගහනයෙන් බොහෝ දෙනෙකු මරා දැමූ නිසා, ශ්‍රම ඉල්ලුම හේතුවෙන් වැටුප් ඉහළ ගියේය.&lt;ref name=&quot;CDC2012Hx&quot; /&gt; සමහර ඉතිහාසඥයින් මෙය යුරෝපීය ආර්ථික සංවර්ධනයේ හැරවුම් ලක්ෂ්‍යයක් ලෙස සලකති.&lt;ref name=&quot;CDC2012Hx&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=https://www.cdc.gov/plague/history/index.html|title=Plague History|date=13 June 2012|access-date=21 August 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150821062557/http://www.cdc.gov/plague/history/index.html|archive-date=21 August 2015}}&lt;/ref&gt; ක්‍රි.ව. 6 වන සියවසේ [[බයිසැන්ටයින් අධිරාජ්‍යය|නැගෙනහිර රෝම අධිරාජ්‍යයේ]] ආරම්භ වූ ජස්ටීනියානු වසංගතයට මෙන්ම, 1855 දී යුනාන් පළාතෙන් ආරම්භ වූ [[චීනය]], [[මොංගෝලියාව|මොන්ගෝලියාව]] සහ [[ඉන්දියාව|ඉන්දියාවට]] බලපාන තුන්වන වසංගතයට ද මෙම රෝගය වගකිව යුතු විය &lt;ref&gt;{{Cite journal|vauthors=Cohn SK|title=Epidemiology of the Black Death and successive waves of plague|journal=Medical History Supplement|issue=27|pages=74–100|date=2008|volume=52|doi=10.1017/S0025727300072100|pmid=18575083|pmc=2630035}}&lt;/ref&gt; ''බුබොනික්'' යන පදය ව්‍යුත්පන්න වී ඇත්තේ &quot;ඉඟටිය&quot; යන අර්ථය ඇති [[wikt:βουβών|βουβών]] යන ග්‍රීක වචනයෙනි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත|last=LeRoux|first=Neil|date=2007|title=Martin Luther As Comforter: Writings on Death Volume 133 of Studies in the History of Christian Traditions|url=https://books.google.com/books?id=HJK9MucO298C&amp;pg=PA247|publisher=BRILL|page=247|isbn=9789004158801|access-date=16 July 2020|archive-date=27 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200727142346/https://books.google.com/books?id=HJK9MucO298C&amp;pg=PA247|url-status=live}}&lt;/ref&gt; &quot; බුබෝස් &quot; යන පදය ඉදිමුණු වසා ගැටිති හැඳින්වීමට ද භාවිතා වේ.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත|last=Edman|first=Bruce F. Eldridge, John D.|title=Medical Entomology a Textbook on Public Health and Veterinary Problems Caused by Arthropods|date=2004|publisher=Springer Netherlands|location=Dordrecht|isbn=9789400710092|page=390|edition=Rev..|url=https://books.google.com/books?id=61vuCAAAQBAJ&amp;pg=PA390|access-date=16 July 2020|archive-date=27 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200727140150/https://books.google.com/books?id=61vuCAAAQBAJ&amp;pg=PA390|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== ආශ්රිත ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>3nko5z4ovoyl9up2x8hvhhrqd4bw8n0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සාකච්ඡාව:ග්‍රීසියේ ඉතිහාසය</title>
    <ns>1</ns>
    <id>197527</id>
    <revision>
      <id>802525</id>
      <timestamp>2026-10-26T02:47:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SaSameera</username>
        <id>81792</id>
      </contributor>
      <comment>/* රජවරුන් ගැන */ නව ඡේදය</comment>
      <origin>802525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="209" sha1="llx5u33b7o0gxwfx6gnejuf5ujjbjh6" xml:space="preserve">== රජවරුන් ගැන ==
රජවරැ සහ පුරාවෘත්ත [[User:SaSameera|SaSameera]] ([[User talk:SaSameera|talk]]) 02:47, 26 ඔක්තෝබර් 2026 (යූටීසී)</text>
      <sha1>llx5u33b7o0gxwfx6gnejuf5ujjbjh6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>අංගංගල පන්සල</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197528</id>
    <redirect title="අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරය" />
    <revision>
      <id>802530</id>
      <timestamp>2026-10-26T04:13:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>කේශ් ජයකොඩි</username>
        <id>81785</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Created redirect</comment>
      <origin>802530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87" sha1="gn566nfi7h5guxwafw5pyqmd1i3bcfx" xml:space="preserve">    #REDIRECT [[අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරය]]</text>
      <sha1>gn566nfi7h5guxwafw5pyqmd1i3bcfx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197529</id>
    <redirect title="අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරය" />
    <revision>
      <id>802531</id>
      <timestamp>2026-10-26T04:16:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kesh Jayakody</username>
        <id>81687</id>
      </contributor>
      <comment>Created redirect</comment>
      <origin>802531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100" sha1="e5v6we5iranb7su9fk5g51vf42xabdj" xml:space="preserve">&lt;nowiki&gt;#REDIRECT [[අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරය]]&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>e5v6we5iranb7su9fk5g51vf42xabdj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>802545</id>
      <parentid>802531</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T08:40:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>කේශ් ජයකොඩි</username>
        <id>81785</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Created separate article for Devalaya with location and history, removed wrong redirect</comment>
      <origin>802545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1962" sha1="7m36htmxqoxbdtq96irbi8s0r503aex" xml:space="preserve">'''කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය''' යනු ශ්‍රී විෂ්ණු දෙවියන් උදෙසා කුරුණෑගල පිහිටි ප්‍රධානම දේවාලයයි. මෙය [[අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරය|ඓතිහාසික අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරය]] භූමිය තුළ පිහිටා ඇත.

== ඉතිහාසය ==
මෙම දේවාලය කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කයේ ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු දේවාලය ලෙස සැලකේ. සෑම වර්ෂයකම දෙසැම්බර් මස 31 දින ශ්‍රී විෂ්ණු දෙවියන් උදෙසා මහා පූජාව පැවැත්වේ.

== පූජා කටයුතු ==
පෝය දින හැර සෑම සෙනසුරාදා දිනකම පූජා පැවැත්වෙන අතර, බැතිමතුන්ගේ ගැටළු සඳහා තේවාවන් සිදු කෙරේ.

== පිහිටීම ==
කුරුණෑගල - පුත්තලම ප්‍රධාන මාර්ගයේ, කුරුණෑගල නගර මධ්‍යයේ පිහිටි ඔරලෝසු කණුවේ සිට පුත්තලම දෙසට කිලෝමීටර 1.5ක් පමණ ගිය විට හමුවන ඓතිහාසික අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරස්ථාන භූමිය තුළ මෙම දේවාලය පිහිටා තිබේ. {{Coord|7.494347|80.353978|display=title}}

[[ප්‍රවර්ගය:කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කයේ දේවාල]]</text>
      <sha1>7m36htmxqoxbdtq96irbi8s0r503aex</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කුරුණෑගල විෂ්ණු දේවාලය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197530</id>
    <redirect title="අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරය" />
    <revision>
      <id>802532</id>
      <timestamp>2026-10-26T04:24:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kesh Jayakody</username>
        <id>81687</id>
      </contributor>
      <comment>Created redirect</comment>
      <origin>802532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100" sha1="e5v6we5iranb7su9fk5g51vf42xabdj" xml:space="preserve">&lt;nowiki&gt;#REDIRECT [[අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරය]]&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>e5v6we5iranb7su9fk5g51vf42xabdj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කුරුණෑගල පන්සල</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197531</id>
    <redirect title="අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරය" />
    <revision>
      <id>802533</id>
      <timestamp>2026-10-26T04:27:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kesh Jayakody</username>
        <id>81687</id>
      </contributor>
      <comment>Created redirect</comment>
      <origin>802533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100" sha1="e5v6we5iranb7su9fk5g51vf42xabdj" xml:space="preserve">&lt;nowiki&gt;#REDIRECT [[අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරය]]&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>e5v6we5iranb7su9fk5g51vf42xabdj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කුරුණෑගල අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරස්ථානය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197532</id>
    <redirect title="අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරය" />
    <revision>
      <id>802538</id>
      <timestamp>2026-10-26T07:08:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kesh Jayakody</username>
        <id>81687</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Created redirect</comment>
      <origin>802538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83" sha1="0ttl423p9jtavwaws8ghrjqbb1s16e4" xml:space="preserve">#REDIRECT [[අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරය]]</text>
      <sha1>0ttl423p9jtavwaws8ghrjqbb1s16e4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කුරුණෑගල ප්‍රධාන දේවාලය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197533</id>
    <redirect title="අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරය" />
    <revision>
      <id>802539</id>
      <timestamp>2026-10-26T07:12:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kesh Jayakody</username>
        <id>81687</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Created redirect</comment>
      <origin>802539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83" sha1="0ttl423p9jtavwaws8ghrjqbb1s16e4" xml:space="preserve">#REDIRECT [[අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරය]]</text>
      <sha1>0ttl423p9jtavwaws8ghrjqbb1s16e4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කුරුණෑගල දේවාලය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197534</id>
    <redirect title="අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරය" />
    <revision>
      <id>802540</id>
      <timestamp>2026-10-26T07:16:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kesh Jayakody</username>
        <id>81687</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Created redirect`</comment>
      <origin>802540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83" sha1="0ttl423p9jtavwaws8ghrjqbb1s16e4" xml:space="preserve">#REDIRECT [[අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරය]]</text>
      <sha1>0ttl423p9jtavwaws8ghrjqbb1s16e4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ඓතිහාසික අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරස්ථානය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197535</id>
    <redirect title="අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරය" />
    <revision>
      <id>802542</id>
      <timestamp>2026-10-26T07:37:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kesh Jayakody</username>
        <id>81687</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Created redirect to Angangala temple</comment>
      <origin>802542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83" sha1="0ttl423p9jtavwaws8ghrjqbb1s16e4" xml:space="preserve">#REDIRECT [[අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරය]]</text>
      <sha1>0ttl423p9jtavwaws8ghrjqbb1s16e4</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>