මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="si">
  <siteinfo>
    <sitename>විකිපීඩියා</sitename>
    <dbname>siwiki</dbname>
    <base>https://si.wikipedia.org/wiki/%E0%B6%B8%E0%B7%94%E0%B6%BD%E0%B7%8A_%E0%B6%B4%E0%B7%92%E0%B6%A7%E0%B7%94%E0%B7%80</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.1</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">මාධ්‍යය</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">විශේෂ</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">පරිශීලක</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">පරිශීලක සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">විකිපීඩියා</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">විකිපීඩියා සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ගොනුව</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ගොනුව සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">මාධ්‍යවිකි</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">මාධ්‍යවිකි සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">සැකිල්ල</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">සැකිලි සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">උදවු</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">උදවු සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ප්‍රවර්ගය</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ද්වාරය</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ද්වාරය සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="126" case="first-letter">MOS</namespace>
      <namespace key="127" case="first-letter">MOS talk</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6999</id>
    <revision>
      <id>803359</id>
      <parentid>802873</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T12:33:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* නැගෙනහිර පළාත */</comment>
      <origin>803359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91873" sha1="m3ox2mzek856a2r1pxqiedboukvm5te" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව සංවිධානය
| name =&lt;big&gt; මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය&lt;/big&gt;
| native_name = '''අමරපුර ‍ශ්‍රී කළ්‍යාණිවංශ නිකායික&lt;br&gt; මහමෙව්නාව මහා සංඝ සභාව'''
| image = [[ගොනුව:Mahamevnawalogo-800x590.png|thumb|මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතයේ ලාංඡනය]]
&lt;br&gt; [[ගොනුව:Mahamevnawa-Flag-800x534.png|350px|thumb|මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතයේ නිල ධජය]]
| size = 200px
| caption         = 
| abbreviation    = මහමෙව්නාව 
| motto = ගෞතම බුදුසසුන තුළ සනාතන රැකවරණය ලබමු
| type = සෙනසුන් සංවිධානයකි
| purpose = පිරිසිදු ථේරවාද ශ්‍රී සද්ධර්මය ලොව පුරා ප්‍රචාරය සහ ආධ්‍යාත්මික දියුණුව
| headquarters = [[පොල්ගහවෙල]], [[ශ්‍රී ලංකාව]]
| location =දේශිය ශාඛා 80+ &lt;br&gt;විදේශීය ශාඛා 50+ &lt;br&gt;සමස්ත ශාඛා 130+
| region_served = ලොව පුරා
| membership = බොදු මඟෙහි හැසිරෙන්නන්
| leader_title = නිර්මාතෘ
| leader_name = [[කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි|අතිපූජ්‍ය කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි]]
| leader_title2 = ප්‍රධාන අනුශාසක 
| leader_name2 =  [[කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි|අතිපූජ්‍ය කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි]]
| leader_title3 = මහෝපාධ්‍යාය 
| leader_name3 = ●අමරපුර ශ්‍රී කළ්‍යාණිවංශ නිකායේ මහානායක ස්ථවිර&lt;br&gt;↳&lt;small&gt;[[දොඩම්පහල චන්ද්‍රසිරි හිමි|දොඩම්පහල චන්ද්‍රසිරි උත්තරීතර මහානායක හිමි]]&lt;br&gt;(2004 - 2022)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;↳&lt;small&gt;දෙවිනුවර සිරිසුනන්ද මහානායක හිමි&lt;br&gt;(2024 සිට)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
●හිනිදුම නන්ද නාහිමි&lt;br&gt;&lt;small&gt; (2022 සිට)&lt;/small&gt;
| leader_title4 =  නිකාය
| leader_name4 = [[ශ්‍රී ලංකා අමරපුර මහා නිකාය|අමරපුර ශ්‍රී කළ්‍යාණිවංශ මහා නිකාය]]
| formation = 1999 අගෝස්තු 14
| website = සිංහල-{{URL|https://www.mahamevnawa.lk/}}&lt;br&gt;
ඉංග්‍රීසි-{{URL|https://www.mahamevnawa.org/}}&lt;br&gt;
හින්දි-{{URL|https://www.buddharashmi.in/}}&lt;br&gt;
දමිළ-{{URL|https://www.tamilbuddhist.com/}}
}}

'''මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය''' යනු [[ගෞතම බුදුන් වහන්සේ|ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ]] ඉගැන්වීම් ඇසුරින් ආධ්‍යාත්මික දියුණුව ළඟා කර ගැනීමේ අරමුණින් [[ථේරවාදය|ථේරවාද]] බුදුදහම පදනම් කරගෙන පිහිටුවන ලද බෞද්ධ සෙනසුන් සංවිධානයකි.ජනප්‍රිය වශයෙන් '''අසපු සංචිතය''' ලෙස ප්‍රචලිත මෙම සංවිධානයේ මූලික අරමුණ වන්නේ බුදුදහමේ පරමාර්ථය වන [[නිවන|චතුරාර්ය සත්‍යය]] මේ [[ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේ|ගෞතම බුදුසසුන]] තුළ දීම අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා අවශ්‍ය ධර්ම අධ්‍යාපනය, භාවනා පුහුණුව සහ ආධ්‍යාත්මික මඟපෙන්වීම ලබාදීමයි.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.lk/ නිල වෙබ් අඩවිය - මහමෙව්නාව බොදු සෙනසුනෙහි]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.lk/about-us/ මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතයෙහි ආරම්භය සහ අරමුණ]&lt;/ref&gt;

මෙම සංවිධානය ශ්‍රී ලංකාව සහ විදේශ රටවල පිහිටි අසපු ශාඛා 130කට ආසන්න සංඛ්‍යාවකින් සමන්විත වන අතර, වනාන්තරගත, ග්‍රාමීය, අර්ධ නාගරික සහ නාගරික පරිසරයන් නියෝජනය වන පරිදි එම ආරාම පිහිටුවා ඇත.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.lk/mahamevnawa-local-branches/ ශ්‍රී ලංකාවේ මහමෙව්නාව භාවනා අසපු ශාඛා ලැයිස්තුව]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.org/worldwide-mahamevnawa-branches/ Worldwide Mahamevnawa Branches]&lt;/ref&gt; මීට අමතරව විශාල ස්ථූප කේන්ද්‍ර කරගත් මහා විහාර සම්ප්‍රදායේ විහාරස්ථාන කිහිපයක් ද ක්‍රියාත්මක වේ.දකුණු ආසියාවේ විශාලතම ථේරවාද බෞද්ධ ධර්මායතන ලෙස සැලකෙන මෙම සංවිධානයේ ප්‍රධාන මූලස්ථානය සහ ආරම්භක ආරාමය වන්නේ [[සිරි ගෞතම සම්බුද්ධරාජ මාළිගාව|පොල්ගහවෙල මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව]]යි.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.lk/mahamevnawa-local-branches/polgahawela/ මහමෙව්නාව භාවනා අසපු මූලස්ථානය – පොල්ගහවෙල]&lt;/ref&gt;

මහමෙව්නාව අසපු සංචිතයේ සහ මහමෙව්නාව මහා සංඝ සභාවේ නිර්මාතෘ හා ප්‍රධාන අනුශාසක ධුරය දරන්නේ [[කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි|අතිපූජ්‍ය කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද ස්වාමීන් වහන්සේ]] වන අතර, උන්වහන්සේ &quot;පින්වත් ලොකු ස්වාමීන් වහන්සේ&quot; යන අන්වර්ථ නාමයෙන් ද ප්‍රචලිතව සිටී.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.lk/founder-of-mahamevnawa/ මහමෙව්නාව අසපු සංචිතයේ නිර්මාතෘවරයාණෝ]&lt;/ref&gt; උන්වහන්සේගේ අනුශාසකත්වය යටතේ ශිෂ්‍ය භික්ෂූන් වහන්සේලා දහසකට ආසන්න පිරිසක් ත්‍රිපිටක ධර්මය, විනය සහ භාවනා පුහුණුව ලබන අතර එසේ එකම ආචාර්යවරයෙකු යටතේ වැඩිම ශිෂ්‍ය භික්ෂූන් වහන්සේලා ප්‍රමාණයක් පරිපාලනය වන ලෝකයේ එකම බෞද්ධ ධර්මායතනය වන්නේ ද මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය යි.&lt;ref&gt;[https://buddhameditationdc.org/wp-content/uploads/2026/01/Program-Evaluation-Survey-Full-Results-Program-Information-Buddha-Meditation-Center-of-Greater-Washington-DC-1-3.pdf Our Story – Mahamevnawa Buddhist Monastery]&lt;/ref&gt;
[[ගොනුව:Maligawa-front1.jpg|thumb|300px|පොල්ගහවෙල මහමෙව්නාව භාවනා අසපුවේ සුපිහිටි &quot;සිරි ගෞතම සම්බුද්ධරාජ මාළිගාව&quot; නම් විහාර මන්දිරය]]

නවක භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පුහුණුව සහ උපසම්පදා විනය කර්මය සඳහා මාතර අපරැක්ක ප්‍රදේශයේ [[මහමෙව්නාව මහා විහාරය, අපරැක්ක|මහමෙව්නාව මහා විහාරය]] නමින් ඉන්දියාවේ නාලන්දා මහා විහාරය සහ අනුරාධපුර මහා විහාර සම්ප්‍රදාය ආදර්ශයට ගෙන සැලසුම් කර ඇති වනාන්තරගත භික්ෂු පුහුණු මධ්‍යස්ථානයක් පිහිටුවා ඇත.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.lk/mahamevnawa-local-branches/mathara/ මහමෙව්නාව මහා විහාරය – මාතර]&lt;/ref&gt; ඉන්දීය ශිෂ්‍ය භික්ෂූන්ගේ සංඛ්‍යාව වැඩි වීමත් සමඟ ඉන්දියාවේ නාග්පූර් ප්‍රදේශයේ ද මේ හා සමාන භික්ෂු පුහුණු මධ්‍යස්ථානයක් ආරම්භ කර තිබේ.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.org/worldwide-mahamevnawa-branches/ Worldwide Mahamevnawa Branches – India]&lt;/ref&gt; ශ්‍රී ලංකාවේ මහමෙව්නාව ආරාම, සැලසුම් සහගතව හා ඒකාකාර ගෘහනිර්මාණ සංකල්පයකට අනුව සංවර්ධනය කරන ලද භාවනා ආරාම සංකීර්ණ ලෙස ද ප්‍රචලිතය.

කළුතර ප්‍රදේශයේ ගිලන් භික්ෂූන් වහන්සේලා සඳහා විශේෂයෙන් ඉදිකරන ලද ගිලන් භික්ෂු රෝහල් සංකීර්ණයක් ද මෙම සංවිධානය සතුව පවතී.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.lk/gilan-bhikshu-rohala/ මහමෙව්නාව ගිලන් භික්ෂු රෝහල]&lt;/ref&gt; ඊට අමතරව ධර්ම ප්‍රචාරක කටයුතු සඳහා [[ශ්‍රද්ධා රූපවාහිනිය|ශ්‍රද්ධා මාධ්‍ය ජාලය]] නමින් භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ සෘජු පරිපාලනයෙන් වෙන් වූ නමුත් උන්වහන්සේලාගේ අනුශාසකත්වය යටතේ ක්‍රියාත්මක වන විද්‍යුත් මාධ්‍ය ජාලයක් සහ ''මහාමේඝ ප්‍රකාශන'' නමින් බෞද්ධ ප්‍රකාශන ආයතනයක් ක්‍රියාත්මක වේ.&lt;ref&gt;[https://www.shraddha.lk/ ශ්‍රද්ධා මාධ්‍ය ජාලයේ නිල වෙබ් අඩවිය]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.shraddha.lk/dhamma-resources/ ධර්ම සම්පත් සහ මහමෙව්නාව අන්තර්ජාල සේවාවන්]&lt;/ref&gt; මෙම ආයතන මඟින් සිංහල, ඉංග්‍රීසි, දෙමළ, හින්දි සහ වෙනත් භාෂා රැසකින් ථේරවාද බුදුදහම ප්‍රචාරය කිරීම සඳහා පොත්, රූපවාහිනී, ගුවන්විදුලි සහ අන්තර්ජාල මාධ්‍ය භාවිතා කරයි.

මහමෙව්නාව භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ අනුශාසකත්වය යටතේ ''මහමෙව්නාව බෞද්ධ විද්‍යාල'' නමින් බෞද්ධ පාසල් ජාලයක් ද ක්‍රියාත්මක වේ. සංවිධානයට අනුබද්ධ බැතිමතුන් ශ්‍රී ලංකාව ඇතුළු විවිධ රටවල විසිරී සිටින අතර, විදේශ රටවල ද බෞද්ධ විහාරස්ථාන සහ ධර්ම මධ්‍යස්ථාන පිහිටුවීම මඟින් ජාත්‍යන්තර වශයෙන් ද සිය ක්‍රියාකාරකම් ව්‍යාප්ත කර ඇත.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.org/worldwide-mahamevnawa-branches/ Worldwide Mahamevnawa Branches]&lt;/ref&gt;

==මහමෙව්නාව මහා සංඝ සභාව==
මහමෙව්නාව අසපු සංචිතයේ පරිපාලනය සිදු කරනු ලබන්නේ මහමෙව්නාව සංඝ සභාව විසිනි.එය අමරපුර ශ්‍රී කළ්‍යාණිවංශ පාර්ශ්වය යටතේ පවතින, එහෙත් අභ්‍යන්තර පරිපාලන කටයුතු ස්වාධීනව සිදුකරන සංඝ සභාවකි. මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතයේ නිර්මාතෘ [[කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි]]යන් 2006 වර්ෂයේදී අසපු සංචිතයේ පරිපාලන කටයුතු තමන්ගෙන් වෙන් කර සංඝ සභාව වෙත පැවරීමේ අරමුණින් මෙම සංඝ සභාව පිහිටුවන ලදී. ඒ සඳහා අමරපුර ශ්‍රී කළ්‍යාණිවංශ පාර්ශ්වයේ කාරක සංඝ සභාවේ අනුමැතිය හිමි වූ අතර, මහමෙව්නාව සංඝයා සඳහා වෙනම උපසම්පදා විනය කර්මය පැවැත්වීමේ අවසරය ද ලබා දෙන ලදී.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.lk/about-us/ මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතයෙහි ආරම්භය — නිල වෙබ් අඩවිය]&lt;/ref&gt;

මහමෙව්නාව අසපු සංචිතයේ භික්ෂූන් වහන්සේලා දහසකට ආසන්න පිරිසක් මෙම සංඝ සභාවේ සාමාජිකත්වය දරන අතර, එහි රැස්වීම් පොල්ගහවෙල මහමෙව්නාව භාවනා අසපු මූලස්ථානයේදී පැවැත්වේ. සංඝ සභාවේ සභාපති, උපසභාපති, මහාලේඛකාධිකාරී සහ නියෝජ්‍ය ලේඛකාධිකාරී ඇතුළු පරිපාලන තනතුරු ක්‍රියාත්මක වන අතර, නියමිත කාලසටහනකට අනුව මාස හයකට වරක් සංඝ සභාව රැස්වීම එහි පරිපාලන ක්‍රමවේදයේ අංගයකි. එම රැස්වීම්වලදී අසපු සංචිතයේ ප්‍රධාන පරිපාලන තීරණ ගැනීම මෙන්ම අසපු ශාඛා අතර භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ස්ථාන මාරු කිරීම් ද සිදු කරනු ලැබේ.මෙම ස්ථාන මාරු කිරීම &quot;මහා සංඝ මාරුව&quot; ලෙස විශේෂිත නමකින් හදුන්වන අතර එය මහමෙව්නාව සංඝ සභාව තුළ පමණක් දක්නට ලැබෙන සුවිශේෂී කරුණකි.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.lk/about-us/ මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතයෙහි ආරම්භය — නිල වෙබ් අඩවිය]&lt;/ref&gt;

සංඝ සභාවේ සියලු භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ධර්මාචාර්යත්වය [[කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි]]යන් යටතේ පවතී. කෙසේ වෙතත්, සංඝ සභාව පිහිටුවීමට පෙර 1999 සිට 2006 දක්වා කාලසීමාවේ ඇතැම් ශිෂ්‍ය භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ආචාර්යත්වය [[සේරුවිල සරණකිත්ති හිමි]] සහ [[මුංහේනේ මෙත්තාරාම හිමි]] ඇතුළු සේරුවිල සඟ පරපුරේ ජ්‍යේෂ්ඨ භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් දරන ලද අවස්ථා ද වාර්තා වේ.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.lk/about-us/ මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතයෙහි ආරම්භය — නිල වෙබ් අඩවිය]&lt;/ref&gt;

[[File:mahamewnawa polgahawela.jpg|thumb|center|250px|පොල්ගහවෙල මහමෙව්නාව භාවනා අසපු මූලස්ථානයේ පිහිටි සිරි ගෞතම සම්බුද්ධරාජ මාළිගාව]]

මහමෙව්නාව සංඝ සභාවේ මහෝපාධ්‍යාය ධුරය සාම්ප්‍රදායිකව අමරපුර ශ්‍රී කළ්‍යාණිවංශ පාර්ශ්වයේ මහානායක හිමියන් විසින් දැරීම සිදු වී ඇත. ඒ අනුව [[දොඩම්පහල චන්ද්‍රසිරි හිමි|දොඩම්පහල චන්ද්‍රසිරි උත්තරීතර මහානායක හිමියන්]] 2004 වර්ෂයේ පැවති ප්‍රථම උපසම්පදා මහෝත්සවයේ සිට 2022 දක්වා එම ධුරය දැරූහ. 2022 වර්ෂයේදී උන්වහන්සේ තාවකාලිකව එම ධුරයෙන් ඉවත් වීමෙන් පසු අසපු සංචිතයේම ජ්‍යේෂ්ඨ භික්ෂුවක් වන  [[හිනිඳුම නන්ද හිමි]] මහෝපාධ්‍යාය ධුරයට පත් කරන ලදී. 2024 වර්ෂයේ [[දොඩම්පහල චන්ද්‍රසිරි හිමි]] අපවත් වීමෙන් අනතුරුව අමරපුර ශ්‍රී කළ්‍යාණිවංශ පාර්ශ්වයේ මහානායක ධුරයට පත් [[දෙවිනුවර සිරිසුනන්ද මහානායක හිමි]] මහමෙව්නාව සංඝ සභාවේ තුන්වන මහෝපාධ්‍යාය ධුරය සඳහා තේරී පත්වූහ.&lt;ref&gt;[https://www.itnnews.lk/2025/02/17/665604/ අමරපුර ශ්‍රී කල්‍යාණිවංශ පාර්ශ්වයේ මහානායක හිමියන් පිළිබඳ පුවත් වාර්තාව — ITN]&lt;/ref&gt;

නවක භික්ෂූන් වහන්සේලා සඳහා අදියර කිහිපයකින් සමන්විත පුහුණු ක්‍රමවේදයක් මහමෙව්නාව සංඝ සභාව මඟින් ක්‍රියාත්මක කරයි. පැවිදි කිරීමට පෙර අපේක්ෂකයන් නේවාසික පුහුණුවකට සහභාගි වන අතර, පැවිද්දෙන් පසු ඔවුන් [[මහමෙව්නාව මහා විහාරය, අපරැක්ක|මාතර මහමෙව්නාව මහා විහාරයේ]] භික්ෂු පුහුණු මධ්‍යස්ථානය වෙත යොමු කරනු ලැබේ. එහිදී විනය, භාවනා, ත්‍රිපිටක ධර්මය, මහමෙව්නාව මඟින් සම්පාදිත සරල සිංහල ධර්ම ග්‍රන්ථ, සරල සිංහල සූත්‍ර පිටක පරිවර්තන, බුද්ධ ජයන්ති ත්‍රිපිටකය සහ අටුවා ග්‍රන්ථ ඇසුරින් අධ්‍යයන කටයුතු සිදු කරයි. අවශ්‍යතාව අනුව පාලි භාෂාව සහ අභිධර්මය පිළිබඳ වැඩිදුර අධ්‍යයන සඳහා ද අවස්ථාව ලබා දේ.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.lk/about-us/ මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතයෙහි ආරම්භය සහ කටයුතු — නිල වෙබ් අඩවිය]&lt;/ref&gt;

මහමෙව්නාව අසපු සංචිතයේ සියලු ශාඛාවල දෛනික කටයුතු පොදු කාලසටහනකට අනුව සංවිධානය කර ඇති අතර, දාන වළඳා ගැනීම, වන්දනා, සූත්‍ර සජ්ඣායනය, ධර්ම සාකච්ඡා සහ භාවනා වැඩසටහන් ඒ අනුව ක්‍රියාත්මක වේ. එමෙන්ම සිවුරු පැළදීම, සිවුරේ වර්ණය, වත්පිළිවෙත්, සජ්ඣායන ක්‍රමය සහ වන්දනා ක්‍රමය සම්බන්ධයෙන් ද සියලු අසපු අතර පොදු ප්‍රතිපත්ති අනුගමනය කරනු ලැබේ.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.lk/ මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතයේ නිල වෙබ් අඩවිය]&lt;/ref&gt;

==මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතයේ සංවිධාන ව්‍යුහය==

&lt;div class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;max-width:850px; margin:1em auto; padding:1.5em; border:1px solid #3366cc; background-color:#f0f4f8; font-family:sans-serif;&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;text-align:center; font-weight:bold; font-size:115%; background-color:#3366cc; color:white; padding:10px; border-radius:4px; margin-bottom:20px; box-shadow: 0 2px 4px rgba(0,0,0,0.1);&quot;&gt;
මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතයේ සංවිධාන ව්‍යුහය
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;text-align:center; margin-bottom:15px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-weight:bold; background:#d0e1fd; padding:6px 15px; border:1px solid #3366cc; display:inline-block; border-radius:4px;&quot;&gt;මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:16px; color:#3366cc; margin:3px 0;&quot;&gt;⬇️&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-weight:bold;&quot;&gt;අනුශාසක හිමි සහ මහෝපාධ්‍යාය හිමිවරුන්&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:16px; color:#3366cc; margin:3px 0;&quot;&gt;⬇️&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-weight:bold;&quot;&gt;අමරපුර ශ්‍රී  කළ්‍යාණිවංශ නිකායික මහමෙව්නාව සංඝ සභාව &lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:16px; color:#3366cc; margin:3px 0;&quot;&gt;⬇️&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-weight:bold;&quot;&gt;සභාපති ඇතුලු නිලධාරී මණ්ඩලය&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:16px; color:#3366cc; margin:3px 0;&quot;&gt;⬇️&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-weight:bold; background:#fff; padding:5px 10px; border:1px solid #3366cc; display:inline-block; border-radius:4px;&quot;&gt;සමාජික භික්ෂූන් (1000+)&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;hr style=&quot;border:0; border-top:1px dashed #3366cc; margin:15px 0;&quot;&gt;

{| width=&quot;100%&quot; cellspacing=&quot;10&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;background:transparent;&quot;
|- valign=&quot;top&quot;
| width=&quot;25%&quot; style=&quot;background:#ffffff; border:1px solid #99b3e6; border-radius:6px; padding:10px; box-shadow: 1px 1px 3px rgba(0,0,0,0.05);&quot; |
&lt;center&gt;'''දේශීය අසපු (70+)'''&lt;/center&gt;
&lt;hr style=&quot;border:0; border-top:1px solid #99b3e6; margin:5px 0;&quot;&gt;
* &lt;small&gt;මූලස්ථානය&lt;/small&gt;
:: ↳&lt;small&gt;පොල්ගහවෙල මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;භික්ෂු පුහුණු මධ්‍යස්ථානය&lt;/small&gt;
:: ↳ &lt;small&gt;මාතර මහමෙව්නාව මහා විහාරය &lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;ගිලන් භික්ෂු රෝහල&lt;/small&gt;
:: ↳ &lt;small&gt;කලුතර බෝඹුවල මහමෙව්නාව චිත්ත විවේක සෙනසුන&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;වෙනත් ප්‍රධාන අසපු&lt;/small&gt;
:: ↳&lt;small&gt;කඩුවෙල මහමෙව්නාව බෝධිඥණ භාවනා අසපුව &lt;/small&gt;
:: ↳&lt;small&gt;කුණ්ඩසාල මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව&lt;/small&gt;

| width=&quot;25%&quot; style=&quot;background:#ffffff; border:1px solid #99b3e6; border-radius:6px; padding:10px; box-shadow: 1px 1px 3px rgba(0,0,0,0.05);&quot; |
&lt;center&gt;'''විදේශීය අසපු (45+)'''&lt;/center&gt;
&lt;hr style=&quot;border:0; border-top:1px solid #99b3e6; margin:5px 0;&quot;&gt;
* &lt;small&gt;ඕස්ට්‍රේලියාව&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;නවසීලන්තය&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;ඇමරිකාව&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;කැනඩාව&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;ඉන්දියාව&lt;/small&gt;
:: ↳&lt;small&gt;නාග්පූර් ඉන්දීය භික්ෂු පුහුණු මධ්‍යස්ථානය&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;එංගලන්තය&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;අයර්ලන්තය&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;ස්කොට්ලන්තය&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;ජර්මනිය&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;ප්‍රංශය&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;ඉතාලිය&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;නෙදර්ලන්තය&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;සයිප්‍රසය&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;දකුණු කොරියාව&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;ජපානය&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;අරාබි අර්ධද්වීපය&lt;/small&gt;


| width=&quot;25%&quot; style=&quot;background:#ffffff; border:1px solid #99b3e6; border-radius:6px; padding:10px; box-shadow: 1px 1px 3px rgba(0,0,0,0.05);&quot; |
&lt;center&gt;'''අනගාරිකා අසපු (10+)'''&lt;/center&gt;
&lt;hr style=&quot;border:0; border-top:1px solid #99b3e6; margin:5px 0;&quot;&gt;
* &lt;small&gt;දේශීය අනගාරිකා අසපු&lt;/small&gt;
:: ↳&lt;small&gt;මුතුගල මූලස්ථානය&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;වැදගත් අනගාරිකා අසපු&lt;/small&gt;
:: ↳&lt;small&gt;උඩුපිල යශෝධරා මහා සෑ විහාරය&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;විදේශීය අනගාරිකා අසපු&lt;/small&gt;
:: ↳&lt;small&gt;කැනඩාව&lt;/small&gt;
:: ↳&lt;small&gt;ඕස්ට්‍රේලියාව&lt;/small&gt;

| width=&quot;25%&quot; style=&quot;background:#ffffff; border:1px solid #99b3e6; border-radius:6px; padding:10px; box-shadow: 1px 1px 3px rgba(0,0,0,0.05);&quot; |
&lt;center&gt;'''වෙනත් වැදගත් අසපු'''&lt;/center&gt;
&lt;hr style=&quot;border:0; border-top:1px solid #99b3e6; margin:5px 0;&quot;&gt;
* &lt;small&gt;ප්‍රචලිත බෞද්ධ වන්දනා ස්ථාන&lt;/small&gt;
:: ↳&lt;small&gt;විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී රජ මහා විහාරය&lt;/small&gt;
:: ↳&lt;small&gt;පොල්ගහවෙල සම්බුද්ධරාජ මාළිගාව&lt;/small&gt;
:: ↳&lt;small&gt;බෝවත්ත ශ්‍රී අංගුලිමාල මහා සෑය&lt;/small&gt;
:: ↳&lt;small&gt;ගල්නෑව ශ්‍රී ආනන්ද මහා සෑය&lt;/small&gt;
:: ↳&lt;small&gt;කුඹල්වෙල අසපුව&lt;/small&gt;
:: ↳&lt;small&gt;මාළඹේ බුදු පසේබුදු අරහන්තක මහා විහාරය&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;අසපු ශාඛා නොවන අනුබද්ධිත විහාර&lt;/small&gt;
:: ↳&lt;small&gt;සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන&lt;/small&gt;
:: ↳&lt;small&gt;විල්ගම්වෙහෙර &lt;/small&gt;
:: ↳&lt;small&gt;මොණරාගල &lt;/small&gt;
:: ↳&lt;small&gt;හබරණ &lt;/small&gt;
:: ↳&lt;small&gt;දහිරකිනාකන්ද &lt;/small&gt;
:: ↳&lt;small&gt;බතලයාය &lt;/small&gt;
:: ↳&lt;small&gt;කැබිතිගොල්ලෑව &lt;/small&gt;

| width=&quot;25%&quot; style=&quot;background:#ffffff; border:1px solid #99b3e6; border-radius:6px; padding:10px; box-shadow: 1px 1px 3px rgba(0,0,0,0.05);&quot; |
&lt;center&gt;'''වෙනත් ආයතන'''&lt;/center&gt;
&lt;hr style=&quot;border:0; border-top:1px solid #99b3e6; margin:5px 0;&quot;&gt;
* &lt;small&gt;මහමෙව්නාව බෞද්ධ විද්‍යාල&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;මහමෙව්නාව බෞද්ධ පෙර පාසල්&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;ශ්‍රද්ධා මාධ්‍ය ජාලය&lt;/small&gt;
::↳&lt;small&gt;Shraddha Tv&lt;/small&gt;
::↳&lt;small&gt;Lakviru Fm&lt;/small&gt;
::↳&lt;small&gt;අන්තර්ජාල අවකාශ&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;මහාමේඝ ප්‍රකාශන&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;මහාමේඝ ධර්ම යාත්‍රා&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;මූර්ති කලායතනය&lt;/small&gt;

&lt;small&gt;&lt;small&gt;(සැ.යු.:මේ ආයතන සංඝ සභාවෙන් පරිබාහිරව ගිහි කාර්ය මණ්ඩල යටතේ පරිපාලනය වේ)&lt;/small&gt;&lt;/small&gt;
|}

&lt;/div&gt;

==ධර්ම ප්‍රචාරය==
===ධර්ම දේශනා හා සූත්‍ර ප්‍රචාරය===

20 වන සියවසේ අගභාගයේ ශ්‍රී ලංකාවේ බොහෝ ස්ථානවල ජාතක කතා, ධම්මපද ගාථා,මව්පිය වන්දනා,කාලීන දේශනා සහ අනාගත මෛත්‍රී බුදු සසුන පිළිබඳ සංකල්ප මූලික කරගත් ධර්ම දේශනා බහුලව පැවති අතර, මහමෙව්නාව අසපු සංචිතය එම ප්‍රවණතාවයෙන් වෙනස් වූ ධර්ම ප්‍රචාරක ක්‍රමවේදයක් ආරම්භ කළේය. එහිදී ගෞතම බුදු සසුන තුළම චතුරාර්ය සත්‍ය අවබෝධය පරමාර්ථ කරගනිමින් සූත්‍ර දේශනා සරල සිංහල භාෂාවෙන් ජනතාවට ඉදිරිපත් කරන ලදී. ඒ සමඟම සූත්‍ර පිටකයේ බොහෝ දේශනා සරල සිංහල භාෂාවට පරිවර්තනය කර ප්‍රකාශයට පත් කළ අතර, එම ග්‍රන්ථ පහසුවෙන් කියවා තේරුම් ගත හැකි වීම නිසා ධර්මය හදාරන ජනතාව අතර වේගයෙන් ජනප්‍රිය විය.එකල බෞද්ධ ජනතාවට ගැළපෙන ආචාර කිරීමේ ක්‍රමයක් සුලබව භාවිතා නොවූ අතර කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන් විසින් ත්‍රිපිටකය තුල සඳහන් &quot;නමෝ බුද්ධාය!&quot; යන වදන නිරන්තරයෙන් භාවිතා කරනු ලැබීය.පසුව එය ප්‍රචලිත වූ අතර උන්වහන්සේගේ දේශනා ඇසූ බොහෝ බෞද්ධයන් එකිනෙකා හමුවන විට &quot;නමෝ බුද්ධාය&quot; යන්න පැවසීමට හුරු විය.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.org/founder/ Our Founder — Mahamevnawa Buddhist Monastery]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.org/about-us/ About Us — Mahamevnawa Buddhist Monastery]&lt;/ref&gt;

කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන් දිවයින පුරා ධර්ම දේශනා පවත්වමින් වැඩම කළ අතර, උන්වහන්සේගේ දේශනා බෞද්ධ ජනතාව අතර ඉතා කෙටි කාලයකින් ප්‍රචලිත විය. එක් ධර්ම දේශනාවක් ශ්‍රවණය කිරීම සඳහා දහස් ගණනක් ජනතාව සහභාගි වූ අතර, විවිධ ප්‍රදේශවලින් බස් රථ මඟින් වන්දනා නඩ පැමිණීම ද සාමාන්‍ය සිදුවීමක් විය. පසුව එම දේශනා පොත්, කැසට්පට සහ සංයුක්ත තැටි (CD) ලෙස ද නිකුත් වූ අතර, රූපවාහිනී නාලිකා මඟින් ද ප්‍රචාරය වීම ආරම්භ විය. මෙහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස බොහෝ තරුණයන් මහමෙව්නාව සංඝ සභාව වෙත පැවිදි වීමට පෙළඹුණු අතර, පොල්ගහවෙල මූලස්ථානයේ ඉඩකඩ ප්‍රමාණවත් නොවීමත් සමඟ බෞද්ධ ජනතාවගේ ඉඩම් පරිත්‍යාග මත දිවයිනේ විවිධ ප්‍රදේශවල නව මහමෙව්නාව ආරාම පිහිටුවන ලදී. එම ආරාමවල ද දෛනික, සතිපතා සහ මාසික ධර්ම වැඩසටහන් ක්‍රියාත්මක විය.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.org/founder/ Our Founder — Mahamevnawa Buddhist Monastery]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://mahamevnawaperth.org.au/buddhist-book-shop/ Dhamma Publications — Mahamevnawa Buddhist Meditation Monastery of Perth]&lt;/ref&gt;

===වන්දනා හා සජ්ඣායන සම්ප්‍රදාය===

මහමෙව්නාව සංඝ සභාවට ආවේණික සජ්ඣායන සහ වන්දනා ක්‍රමයක් ද ක්‍රමයෙන් වර්ධනය විය. එහිදී අධික ලෙස මන්දගාමී හෝ වේගවත් නොවන මධ්‍යස්ථ උච්චාරණ ශෛලියකන් පාලි සජ්ඣායනය කිරීම ප්‍රචලිත විය. පාලි පාඨවල අර්ථය ජනතාවට අවබෝධ කර දීම සඳහා &quot;මහමෙව්නාවේ පාලි–සිංහල පිරිවානා පොත&quot; සම්පාදනය කර පාලි පාඨ සමඟ සිංහල පරිවර්තනය ද එක්ව සජ්ඣායනය කිරීම ආරම්භ කරන ලදී.මෙම ක්‍රමය ශ්‍රී ලංකාවේ මීට පෙර භාවිතා නොවූ බැවින් මුල් කාලයේ බෞද්ධ සමාජය තුළ ඒ පිළිබඳ විවිධ අදහස් හා වාද විවාද ද ඇති විය. පසුව මෙම ග්‍රන්ථය ඉංග්‍රීසි භාෂාවට ද පරිවර්තනය කළ අතර, විදේශීය බෞද්ධයන් අතර ද එය ජනප්‍රිය විය.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.org/about-us/ About Us — Mahamevnawa Buddhist Monastery]&lt;/ref&gt;

සිංහල අර්ථ සහිත සජ්ඣායනය බොහෝ ජනතාවක් පැමිණෙන පිරිත් සජ්ඣායන වලදී පමණක් භාවිතා වූ අතර සාමාන්‍යයෙන් භික්ෂූන් වහන්සේලාට පාලි භාෂාව වැටහෙන බැවින් මහමෙව්නාවේ භික්ෂූන් වහන්සේලා අතර සූත්‍ර සජ්ඣායනයේ දී සිංහල සජ්ඣායනය අවම වශයෙන් සිදු කෙරුණි.කෙසේ නමුත් ඔවුන්ට ආවේණික වචන උච්චාරණ සම්ප්‍රදාය දිගටම භාවිතා වුණි.වර්ෂ 2006,2007 සහ 2008 වසර වලදී ශ්‍රී ලංකාව නියෝජනය කරමින් බුද්ධගයා ජාත්‍යන්තර ත්‍රිපිටක සජ්ඣායන මහෝත්සවය සඳහා මහමෙව්නාවේ භික්ෂූන් වහන්සේලා සම්බන්ධ වූ අතර [[කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි]]යන් එහි ප්‍රධානී ධුරය දරනු ලැබීය.එහිදී ද භාවිතා කරනු ලැබූවේ ඔවුන්ට ආවේණික උච්චාරණ ක්‍රමය වේ.මහමෙව්නාව අසපු සංචිතයේ සජ්ඣායන ක්‍රමය පසුකාලීනව සමාජ මාධ්‍ය ඔස්සේ ඉන්දියානු බෞද්ධයන් අතර ජනප්‍රිය වූ අතර වර්ෂ 2024,2025 ආදී වර්ෂ වල පැවති බුද්ධගයා ත්‍රිපිටක සජ්ඣායන උත්සවයේදි ඉන්දියානු භික්ෂූන් වහන්සේලා එම උච්චාරණ විලාසය භාවිතා කරන ප්‍රවණතාවක් ද දක්නට ලැබුණි.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.org/about-us/ About Us — Mahamevnawa Buddhist Monastery]&lt;/ref&gt;

===නව වන්දනා වැඩසටහන්===

මහමෙව්නාව අසපු සංචිතය රුවන්වැලිසෑය, සෝමාවතිය, සේරුවිල, පොලොන්නරුව සහ මිහින්තලය ඇතුළු පුරාණ බෞද්ධ සිද්ධස්ථානවල මහා පරිමාණ වන්දනා වැඩසටහන් සංවිධානය කළ අතර, ඒවාට ලක්ෂ ගණනින් බැතිමතුන් සහභාගි වූහ. සෝමාවතිය සෑය වන්දනාව සඳහා එක් අවස්ථාවක සහභාගිත්වය ලක්ෂ 12 ඉක්මවා ඇති බවට ඇස්තමේන්තු පළ විය. එමෙන්ම බෞද්ධයන්ට තිසරණය සහ බුද්ධ, ධර්ම, සංඝ යන ත්‍රිවිධ රත්නය කෙරෙහි විශ්වාසය ශක්තිමත් කර ගැනීමේ වැදගත්කම නිරන්තරයෙන් අවධාරණය කරන ලද අතර වෙනත් දේවල් පසුපස නොයා තිසරණයම සරණ යෑමේ මූලික බෞද්ධ අංගය වඩාත් ප්‍රචාරය කරන ලදී.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawaperth.org.au/who-we-are/ Who We Are — Mahamevnawa Buddhist Meditation Monastery of Perth]&lt;/ref&gt;

ඒ සමඟම පඬුරු ගැටගැසීම, දේවාල හා කෝවිල්වල කන්නලව් කිරීම සහ ග්‍රහ අපල සංකල්ප මත පදනම් වූ බෝධි වන්දනා ක්‍රමවලින් ඉවත්ව, බුදුගුණ, රහතන් වහන්සේලාගේ ගුණ සහ තිසරණය මූලික කරගත් නව වන්දනා කවි සහ බෝධි වන්දනා ක්‍රම හඳුන්වා දෙන ලදී. කාලයත් සමඟ බොහෝ බෞද්ධයන් මෙම නව වන්දනා ක්‍රම භාවිතයට හුරු වූ අතර, රහතන් වහන්සේලාගේ ගුණ සිහි කරමින් වන්දනා කිරීම ද ව්‍යාප්ත විය. එසේම ශතවර්ෂ 8 කට පමණ පසු සර්වරාත්‍රික ධර්ම දේශනා සම්ප්‍රදාය ද නැවත ආරම්භ කරමින් මහමෙව්නාව විසින් ධර්ම දේශනා වැඩසටහන් ආරම්භ කරන ලදී.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.org/founder/ Our Founder — Mahamevnawa Buddhist Monastery]&lt;/ref&gt;

===ළමා, තරුණ හා බෞද්ධ අධ්‍යාපන වැඩසටහන්===

මෙම කාලය තුළ ළමුන් සඳහා වෙනම ධර්ම වැඩසටහන්, තරුණයන් සඳහා විශේෂ වැඩසටහන්, බෞද්ධ චිත්‍රකතා ග්‍රන්ථ සහ අනෙකුත් අධ්‍යාපනික ප්‍රකාශන ද ආරම්භ කරන ලදී. ඒවා මඟින් විවිධ වයස් කාණ්ඩ සඳහා ධර්ම අධ්‍යාපනය ලබාදීමේ වැඩපිළිවෙළ තවදුරටත් පුළුල් විය.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.org/about-us/ About Us — Mahamevnawa Buddhist Monastery]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.lk/new-publications/ නවතම සදහම් ප්‍රකාශන — මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව]&lt;/ref&gt;

===2600 සම්බුද්ධත්ව ජයන්තිය හා උරුම සංරක්ෂණය===

2012 වර්ෂයේ 2600 සම්බුද්ධත්ව ජයන්තිය නිමිත්තෙන් මහමෙව්නාව අසපු සංචිතය මඟින් ත්‍රිපිටක සජ්ඣායන, පිණ්ඩපාත චාරිකා, ධර්ම දේශනා, ධර්ම සාකච්ඡා සහ සීල-භාවනා වැඩසටහන් විශාල වශයෙන් සංවිධානය කරන ලදී. එමෙන්ම අඩි 100 ඉක්මවන ස්ථූප, බුද්ධ මන්දිර සහ අනෙකුත් පූජනීය ගොඩනැගිලි කෙටි කාලයක් තුළ ඉදිකිරීම ද ජනතා අවධානයට ලක් විය. මෙම වැඩසටහන් බොහොමයක් විවිධ රූපවාහිනී නාලිකා මඟින් ද ප්‍රචාරය කරන ලදී.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.org/about-us/ About Us — Mahamevnawa Buddhist Monastery]&lt;/ref&gt;

ඊට අමතරව මහාවංශය, ධාතු වංශය ඇතුළු ඓතිහාසික බෞද්ධ ග්‍රන්ථ සරල සිංහල භාෂාවට පරිවර්තනය කර ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. ඒ සමඟම වසර 800කට පමණ පසු ශ්‍රී මිහිඳු මහ රහතන් වහන්සේගේ පරිනිර්වාණය සිහි කරන &quot;ශ්‍රී මිහිඳු පුර අටවක&quot; සැමරුම නැවත ආරම්භ කළ අතර, මිහින්තලයේ උත්තිය රජු විසින් ඉදිකරන ලද මිහිඳු මහා සෑය ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම සඳහා ද මහමෙව්නාව සංඝ සභාව මූලික විය. විල්ගම්වෙහෙර,සේරුවිල ඇතුළු පුරාණ බෞද්ධ ස්මාරක නැවත සංරක්ෂණය සඳහා ද බෞද්ධ ජනතාවගේ දායකත්වයෙන් අරමුදල් රැස් කරන ලදී.&lt;ref&gt;[https://www.defence.lk/Article/view_article/2450 Restoration of Mihindu Maha Stupa, Mihindu Cave and Relics House — Ministry of Defence, Sri Lanka]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.org/about-us/ About Us — Mahamevnawa Buddhist Monastery]&lt;/ref&gt;

මෙවැනි නව ධර්ම ප්‍රචාරක ක්‍රම, වන්දනා සම්ප්‍රදායන්, ප්‍රකාශන, අධ්‍යාපනික වැඩසටහන් සහ බෞද්ධ උරුම සංරක්ෂණ කටයුතු හේතුවෙන් මහමෙව්නාව අසපු සංචිතය කෙටි කාලයක් තුළ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ ජනතාව අතර පුළුල් ලෙස ප්‍රචලිත විය.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.org/founder/ Our Founder — Mahamevnawa Buddhist Monastery]&lt;/ref&gt;

===ශ්‍රද්ධා මාධ්‍ය ජාලය===
{{වැඩිදුර|ශ්‍රද්ධා රූපවාහිනිය}}

2012 වර්ෂයේදී මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතයේ ධර්ම ප්‍රචාරක කටයුතු තවදුරටත් පුළුල් කිරීමේ අරමුණින්, ලාභ නොලබන ආයතනයක් ලෙස ශ්‍රද්ධා මාධ්‍ය ජාලය ආරම්භ කරන ලදී. ඒ යටතේ ශ්‍රද්ධා රූපවාහිනිය සහ ලක්විරු ගුවන්විදුලිය ගිහි කාර්ය මණ්ඩලයක සහාය ඇතිව ක්‍රියාත්මක වූ අතර, පැය විසිහතර පුරා ධර්ම දේශනා, ධර්ම සාකච්ඡා, වන්දනා සහ අනෙකුත් බෞද්ධ වැඩසටහන් විකාශය කරමින් ධර්ම දානය සිදු කරයි. මෙම ධර්ම දේශනා සියල්ලම මහමෙව්නාව අසපු සංචිතයේ ස්වාමීන් වහන්සේලා විසින් සිදු කරනු ලබන අතර, බොහෝ වැඩසටහන් කිරිබත්ගොඩ–කඩුවෙල මහමෙව්නාව බෝධිඤාණ භාවනා අසපු පරිශ්‍රයේදී පටිගත කෙරේ. ශ්‍රද්ධා රූපවාහිනිය ශ්‍රී ලංකාවේ පැරණිතම බෞද්ධ රූපවාහිනී නාලිකාවලින් එකක් වන අතර, වර්තමානයේ ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම ආවරණ ජාලය හිමි බෞද්ධ රූපවාහිනී නාලිකාව ලෙස ද සැලකේ.&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Shraddha_TV Shraddha TV — ඉතිහාසය සහ විකාශන තොරතුරු]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.org/about-us/ About Us — Mahamevnawa Buddhist Monastery]&lt;/ref&gt;

පසුකාලීනව ශ්‍රද්ධා මාධ්‍ය ජාලය අන්තර්ජාලය සහ සමාජ මාධ්‍ය ඔස්සේ ද ධර්ම ප්‍රචාරය පුළුල් කළේය. ඒ අනුව සිංහල, ඉංග්‍රීසි, දෙමළ, හින්දි සහ චීන ඇතුළු භාෂා රැසකින් යූටියුබ් නාලිකා ආරම්භ කරන ලදී. Shraddha TV, Lakviru Radio, Buddhism, Buddha Rashmi, Tamil Buddhist, Muniwar, Colombo Dhamma Friends සහ තරුණයන් ඉලක්ක කරගත් අහස්ගව්ව වැනි නාලිකා ඒ අතර ප්‍රධාන වේ. මෙම නාලිකා අතරින් Shraddha TV යූටියුබ් නාලිකාව ග්‍රාහක සංඛ්‍යාව මිලියනය ඉක්මවා ඇති අතර, Buddhism නාලිකාව ග්‍රාහකයින් මිලියන දෙකකට අධික සංඛ්‍යාවක් ද, Buddha Rashmi නාලිකාව ග්‍රාහකයින් ලක්ෂ පහකට අධික සංඛ්‍යාවක් ද හිමි කරගෙන ඇත. මෙම බහුභාෂාමය ධර්ම ප්‍රචාරක වැඩසටහන් හේතුවෙන් මහමෙව්නාව ලොව පුරා විවිධ භාෂාවලින් ධර්මය ප්‍රචාරණය කරන ප්‍රමුඛ බෞද්ධ ධර්මායතනයක් ලෙස ප්‍රසිද්ධියට පත් විය.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.org/about-us/ About Us — Mahamevnawa Buddhist Monastery]&lt;/ref&gt;

මෙම ධර්ම ප්‍රචාරක ව්‍යාපෘතිවලට සමගාමීව මහාමේඝ ප්‍රකාශකයෝ නමින් බෞද්ධ ප්‍රකාශන ආයතනයක් ආරම්භ කර, මහමෙව්නාව අසපු සංචිතය මගින් නිකුත් කරන බෞද්ධ ග්‍රන්ථ සහ අනෙකුත් ප්‍රකාශන මුද්‍රණය කර අඩු මිලකට ජනතාව අතර බෙදාහැරීම සිදු කරන ලදී. එමෙන්ම මහාමේඝ නමින් මාසික බෞද්ධ සඟරාවක් ද ප්‍රකාශයට පත් කෙරේ. මෙවැනි ලාභ නොලබන ආයතන පිහිටුවීම මගින් මහමෙව්නාව සංඝ සභාවේ ධර්ම ප්‍රචාරක කටයුතු තවදුරටත් ශක්තිමත් වූ අතර, විදේශීය රටවල ද මහමෙව්නාව අසපු ශාඛා එරට ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධයන්ගේ උපකාර මත ආරම්භ කර ඒ ඒ රටවල භාෂාවලින් ධර්ම දේශනා, භාවනා වැඩසටහන් සහ බෞද්ධ අධ්‍යාපන කටයුතු ක්‍රියාත්මක කරන ලදී.&lt;ref&gt;[https://mahamegha.lk/ මහාමේඝ සඟරාවේ නිල වෙබ් අඩවිය]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.org/about-us/ About Us — Mahamevnawa Buddhist Monastery]&lt;/ref&gt;

විශේෂයෙන් බටහිර රටවල මහමෙව්නාව ස්වාමීන් වහන්සේලා විසින් නොමිලේ බෞද්ධ භාවනා ක්‍රම ඉගැන්වීම හේතුවෙන් විදේශිකයන් විශාල පිරිසක් මහමෙව්නාව ආරාම වෙත පැමිණ භාවනාව හා බුද්ධ ධර්මය හදාරන්නට පෙළඹුණහ. ඒ සමඟම මහමෙව්නාව මගින් ප්‍රකාශයට පත් කරන බෞද්ධ ග්‍රන්ථ ඉංග්‍රීසි ඇතුළු විදේශීය භාෂාවලට පරිවර්තනය කිරීම ද සිදු වූ අතර, එමගින් විදේශිකයන් අතර මහමෙව්නාව ආරාම පිළිබඳ ප්‍රසිද්ධිය සැලකිය යුතු ලෙස වර්ධනය විය. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස විවිධ රටවලින් පැවිදි වීම සඳහා මහමෙව්නාව වෙත පැමිණෙන විදේශිකයන්ගේ සංඛ්‍යාව ද ක්‍රමයෙන් ඉහළ ගියේය. ඉන්දියාවේ සිදු කළ ධර්ම ප්‍රචාරක කටයුතු හේතුවෙන් එරට බෞද්ධයන්ගේ ඉල්ලීම මත මහමෙව්නාව ශාඛා ආරම්භ කරන ලද අතර, ඉන්දීය භික්ෂූන් වහන්සේලා පුහුණු කිරීම සඳහා ඉන්දියාව තුළම වෙනම ථේරවාද භික්ෂු පුහුණු මධ්‍යස්ථානයක් ද පිහිටුවන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=මහමෙව්නාව|publisher=මහමෙව්නාව - ටොරන්ටෝ  නුවර |url=http://www.gautamabuddha.ca/Service.aspx |access-date=26 March 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503053215/http://www.gautamabuddha.ca/Service.aspx |archive-date=3 May 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.org/about-us/ About Us — Mahamevnawa Buddhist Monastery]&lt;/ref&gt;

== ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය හා කලා ශෛලිය ==

මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතයේ බොහෝ ආරාම ශාඛා පොදු ගෘහ නිර්මාණ සංකල්පයකට අනුව සැලසුම් කර ඉදිකර ඇත. ඒවා භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදායට අයත් වුවද, ස්ථූපය, බෝධි මණ්ඩපය, පිළිමගෙය සහ ධර්ම ශාලාව වැනි ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ විහාරස්ථානවල දක්නට ලැබෙන මූලික අංග ද ඒවායේ අන්තර්ගත වේ. මීට අමතරව විශාල ස්ථූප සහිත මහා විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරස්ථාන කිහිපයක් ද සංචිතය යටතේ ක්‍රියාත්මක වේ.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.lk/about-us/ මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතයේ නිල වෙබ් අඩවිය — මූලස්ථානය සහ අසපු ශාඛා]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://exploresrilanka.lk/mahamevnawa-serenity-amidst-the-wilderness/ Mahamevnawa: Serenity amidst the Wilderness — Explore Sri Lanka]&lt;/ref&gt;

මහමෙව්නාව ආරාමවල ඉදිකරන ස්ථූප සාමාන්‍යයෙන් විශාල පරිමාණයෙන් නිර්මාණය කරනු ලබන අතර, ධාතූන් වහන්සේලා සතරැස් කොටුව තුළ පමණක් නිධන් කිරීමේ සාම්ප්‍රදායික සම්ප්‍රදායට අමතරව, ගර්භය සහ සතරැස් කොටුව යන දෙකෙහිම අලංකාර ධාතු ගර්භයක් නිර්මාණය කර ධාතූන් වහන්සේලා නිධන් කිරීමේ ක්‍රමයක් අනුගමනය කරයි. බෝධි මණ්ඩප ද සාමාන්‍යයෙන් විශාල පරිමාණයෙන් ඉදිකරනු ලබන අතර, ප්‍රධාන බෝධීන් වහන්සේ වටා පරිවාර බෝධීන් වහන්සේලා සිව්නමක් රෝපණය කිරීම මෙහි බොහෝ ආරාමවල දක්නට ලැබෙන සැලසුම් ලක්ෂණයකි. බෝධි මණ්ඩපවල බුද්ධ ප්‍රතිමා බොහෝ විට භූමිස්පර්ශ මුද්‍රාවෙන් නිර්මාණය කර ඇති අතර, කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ බෝධිය ලෙස සැලකෙන නුග වෘක්ෂයක් පිහිටුවන ලද කුඩා බෝධි මණ්ඩප ද ඇතැම් ආරාමවල දක්නට ලැබේ.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.lk/about-us/ මහමෙව්නාව භාවනා අසපු මූලස්ථානය — සිරි ගෞතම බෝධි මණ්ඩපය සහ සිරි ගෞතම දම්සක් මහා සෑය]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://buddhisthalton.org/grand-temple-of-the-gautama-buddha/ Grand Temple of the Gautama Buddha — Buddha Meditation Centre of Halton]&lt;/ref&gt;

ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයේ වර්ණ හා අලංකරණය සම්බන්ධයෙන් ද මහමෙව්නාව ආරාමවල යම් පොදු ලක්ෂණ පවතී. සුදු පැහැයට අමතරව රන්, මැටි, ක්‍රීම් සහ ලා රෝස වැනි වර්ණ භාවිතා කර ඇති අතර, කැටයම්, උද්‍යාන අලංකරණය සහ බොන්සායි ශාක භාවිතයෙන් ස්වභාවික පරිසරය සමඟ සම්බන්ධ වූ ආරාම පරිසරයක් නිර්මාණය කිරීමට උත්සාහ කර ඇත. සදකඩපහණ, මුරගල් සහ වෙනත් සම්ප්‍රදායික විහාර අංග භාවිතා කිරීමත් සමඟ සිංහ, හස්ති, හංස සහ මොණර රූප ද අලංකරණ අංග ලෙස යොදා ගනු ලැබේ.&lt;ref&gt;[https://buddhisthalton.org/grand-temple-of-the-gautama-buddha/ Grand Temple of the Gautama Buddha — Buddha Meditation Centre of Halton]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://exploresrilanka.lk/mahamevnawa-serenity-amidst-the-wilderness/ Mahamevnawa: Serenity amidst the Wilderness — Explore Sri Lanka]&lt;/ref&gt;

ආගමික සංකේත සහ වන්දනා ස්ථාන සැලසුම් කිරීමේදී ද පොදු රටාවක් අනුගමනය කර ඇත. බොහෝ ආරාමවල ධර්ම ශාලාව තුළ ධර්මචක්‍ර මුද්‍රාවෙන් යුතු බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් හෝ ධර්මචක්‍ර සංකේතයක් ස්ථාපනය කර ඇති අතර, විහාර භූමියට පිවිසෙන ප්‍රධාන දොරටුවේ විහාරස්ථානයේ නාමය වෙනුවට &quot;නමෝ බුද්ධාය&quot; යන පාඨය යෙදීම ද බොහෝ ආරාමවල දක්නට ලැබේ. ආරාම පරිශ්‍රය තුළ &quot;මහමෙව්නාව&quot; යන නාම පුවරුවක් සහ මහජනතාව සඳහා ධර්ම ග්‍රන්ථ ලබාගත හැකි ''සදහම් පොත් මැදුරක්'' ද සාමාන්‍යයෙන් පවත්වාගෙන යනු ලබයි.සාම්පදායික විහාරස්ථාන වල දක්නට ලැබෙන හින්දු දේව ප්‍රතිමා සඳහා වෙනම දේවාල ඉදිකිරීම වෙනුවට, රහතන් වහන්සේලා සහ බෞද්ධ චරිත නිරූපණය කරන ප්‍රතිමා මණ්ඩප සහ බෞද්ධ දෙවිවරුන්ගේ ප්‍රතිමා ඇතැම් නිර්මාණවල අන්තර්ගත කර ඇත.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.lk/about-us/ මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය — නිල වෙබ් අඩවිය]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.org/kaduwela/ Day Visit to Kaduwela Mahamevnawa Buddhist Monastery]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://buddhisthalton.org/grand-temple-of-the-gautama-buddha/ Grand Temple of the Gautama Buddha — Buddha Meditation Centre of Halton]&lt;/ref&gt;

මහමෙව්නාව අසපු සංචිතය තමන්ටම ආවේණික බුද්ධ ප්‍රතිමා ශෛලියක් ද හඳුන්වා දී ඇති අතර, එය ජනප්‍රිය වශයෙන් &quot;අසපු ප්‍රතිමා&quot; ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. ආරම්භක කාලයේ රන් පැහැයෙන් යුතු, ඉන්දියාවේ බුද්ධගයා ප්‍රදේශයේ සහ ශ්‍රී ලංකාවේ පොළොන්නරු යුගයේ තිවංක ප්‍රතිමා සම්ප්‍රදායෙන් ආභාස ලැබූ ප්‍රතිමා නිර්මාණය කරන ලදී.පසුව එම ශෛලිය තවදුරටත් සංවර්ධනය කරමින් නව ප්‍රතිමා ආකෘති හඳුන්වා දෙන ලදී.&lt;ref&gt;[https://exploresrilanka.lk/mahamevnawa-serenity-amidst-the-wilderness/ Mahamevnawa: Serenity amidst the Wilderness — Explore Sri Lanka]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://buddhisthalton.org/grand-temple-of-the-gautama-buddha/ Grand Temple of the Gautama Buddha — Buddha Meditation Centre of Halton]&lt;/ref&gt;

මෙම කලා කටයුතු සඳහා ''මූර්ති කලායතනය'' නමින් ආරාමයට පරිබාහිරව ලාභ නොලබන ආයතනයක් ලෙස විශේෂිත මූර්ති නිර්මාණ ආයතනයක් පිහිටුවන ලද අතර, එහි නිර්මාණය කරන ලද බුද්ධ ප්‍රතිමා හා මෙම ශෛලියේ ප්‍රතිමා මහමෙව්නාව ආරාමවලට අමතරව වර්තමානයේ වෙනත් බෞද්ධ විහාරස්ථානවල ද භාවිතයට ගනු ලබනු දක්නට තිබේ. එම ප්‍රතිමා ශෛලියට අයත් බුද්ධ ප්‍රතිමා දෙකක් [[බණ්ඩාරනායක ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ]] සහ [[මත්තල රාජපක්ෂ ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ]] තුළ ස්ථාපනය කිරීම සඳහා ද මහමෙව්නාව මූලික දායකත්වයක් ලබා දී ඇත.වර්තමානයේ මේ ප්‍රතිමා සඳහා ඇති ප්‍රචලිත බව නිසා වෙනත් ලංකාවේ වෙනත් මූර්ති නිර්මාණ ආයතන ද මෙම ශෛලියේ ප්‍රතිමා නිර්මාණයට වර්තමානය වන විට යොමුව තිබෙනු දක්නට තිබේ.&lt;ref&gt;[https://www.airport.lk/aasl/news/news_archives Airport and Aviation Services (Sri Lanka) — News Archives: New Buddha Statue Unveiled at Bandaranaike International Airport, 8 August 2011]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.airport.lk/aasl/news/news_archives Airport and Aviation Services (Sri Lanka) — Airport news archives]&lt;/ref&gt;

[[File:Goutam Bouddha at Bandaranaike International Airport.jpg|thumb|250px|කටුනායක බණ්ඩාරනායක ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළෙහි මහමෙව්නාව අසපු සංචිතය විසින් තැන්පත් කර ඇති බුද්ධ ප්‍රතිමා වහන්සේ]]

==මහමෙව්නාව භාවනා අසපු ශාඛාවන්==

===දේශීය අසපු ශාඛාවන්===
පහත දැක්වෙන්නේ දේශීය අසපු ශාඛා ලැයිස්තුවකි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=දේශීය මහමෙව්නාව භාවනා අසපු ශාඛාවන් |url=https://mahamevnawa.lk/mahamevnawa-local-branches/ |date= |access-date=2025-08-03 |website=මහමෙව්නාව}}&lt;/ref&gt;

==== '''වයඹ පළාත''' ====
*[[සිරි ගෞතම සම්බුද්ධරාජ මාළිගාව|පොල්ගහවෙල මහමෙව්නාව භාවනා අසපු මූලස්ථානය]]
*ආනමඩුව මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව 
*ඉබ්බාගමුව මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව
*උයන්දන මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව
*ගිරිබාව මහමෙව්නාව තිසරණ සරණ සමාධි භාවනා අසපුව 
*තඹකන්ද මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව 
*පොතුහැර මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව 
*පොල්පිතිගම මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව 
*[[ශ්‍රී අංගුලිමාල මහා සෑය| බෝවත්ත ශ්‍රී අංගුලිමාල මහා සෑ විහාරය]]
*මහව මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව
*දඹදෙණිය මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව 
*මාස්පොත මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව

[[ගොනුව:AngulimalaSeya.jpg|thumb|right|200px|බෝවත්ත මහමෙව්නාව භාවනා අසපුවේ සුපිහිටි &lt;br&gt;ශ්‍රී අංගුලිමාල මහා සෑය]]

==== '''බස්නාහිර පළාත''' ====
*[[මාළඹේ මහමෙව්නාව අමාවතුර භාවනා අසපුව|මාළඹේ මහමෙව්නාව බුදු පසේබුදු අරහන්තක මහා විහාරය]]
*කඩුවෙල මහමෙව්නාව බෝධිඤාණ භාවනා අසපුව -[[ශ්‍රද්ධා රූපවාහිනිය | ශ්‍රද්ධා මාධ්‍ය ජාලයේ මූලස්ථානය]]
*අවිස්සාවේල්ල මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව
*කොච්චිකඩේ මහමෙව්නාව තිසරණ භාවනා අසපුව(මහමෙව්නාව බුද්ධගයා මහා විහාරය)&lt;ref group=&quot;විස්තර&quot;&gt;හිනිදුම නන්ද විහාරාධිපති ස්ථවිර යටතේ පවතින ශාඛාවකි.&lt;/ref&gt;
*කෝට්ටේ මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව
*ගම්පහ,නැදුන්ගමුව මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව
*බුලත්සිංහල මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව
*සේරුපිට මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව
*හුණුමුල්ල මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව
*හොරණ මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව
*නිට්ටඹුව මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව
*කලුතර මහමෙව්නාව චිත්ත විවේක සෙනසුන (බෝඹුවල මහමෙව්නාව ගිලන් භික්ෂු රෝහල)
*සියඹලාපේ මාවරමණ්ඩිය සිරි ගෞතම විහාරය&lt;ref group=&quot;විස්තර&quot;&gt;පොල්පිටිමූකලානේ පඤ්ඤාසිරි විහාරාධිපති ස්ථවිර යටතේ පවතින ශාඛාවකි.&lt;/ref&gt;
*අගලවත්ත මහමෙව්නාව නිධන්ගල ආරණ්‍ය සේනාසනය

==== '''දකුණු පළාත''' ====
*[[මහමෙව්නාව මහා විහාරය, අපරැක්ක|මාතර මහමෙව්නාව මහා විහාරය]] 
*ගාල්ල මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව
*ඇල්පිටිය මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව (ශ්‍රී රාහුල මහා සෑ විහාරය)
*වළස්මුල්ල මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව
*සූරියවැව මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව
*හිනිඳුම තලංගල්ල මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව
*තිස්සමහාරාමය මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව 
*බෙලිඅත්ත මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව

[[File:Mahamevnawa maha viharaya 3.jpg|thumb|right|200x|මාතර මහමෙව්නාව මහා විහාරයේ ධර්ම ශාලාවෙහි තැන්පත් කර ඇති සමාධි බුද්ධ ප්‍රථිමාව]]

==== '''මධ්‍යම පළාත''' ====
*කුණ්ඩසාල මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව 
*මාතලේ මඩවල උල්පත මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව 
*රත්තොට මහමෙව්නාව සාරිපුත්ත ආරණ්‍ය සේනාසනය 
*නුවරඑළිය මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව
*ශ්‍රී මහාසේන මහමෙව්නාව වන සෙනසුන-මොරගහකන්ද
*ලග්ගල මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව 
*පොරමඩුල්ල මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව
*පූඬලුඔය මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව 

==== '''ඌව පළාත''' ====
*කතරගම මහමෙව්නාව අමාසිසිල භාවනා අසපුව
*[[කුඹල්වෙල අසපුව|කුඹල්වෙල ශ්‍රී සත්බුදු මහා සෑ විහාරය (ඇල්ල කුඹල්වෙල මහමෙව්නාව බෝධිගිරි වනසෙනසුන)]]
*බිබිල මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව
*බුත්තල මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව
*මහියංගණය මහමෙව්නාව ශ්‍රී මහා සුමන භාවනා අසපුව
*මාරිඅරාව මහමෙව්නාව දහරකිනා කන්ද ආරණ්‍ය සේනාසනය
*මුල්ලේගම මහමෙව්නාව රන්පහන වන සෙනසුන
*මොණරාගල මහමෙව්නාව තඹලවින්නආර තපෝවනය
*වැලිමඩ මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව

[[File:Kumbalwela,_Mahamevnawa_Buddhist_Monastery,_2025-07_CN-01.jpg|thumb|right|200px|කුඹල්වෙල මහමෙව්නාව භාවනා අසපුවේ සුපිහිටි&lt;br&gt; ශ්‍රී සත්බුදු මහා සෑය ඇතුලු සත්බුදු මන්දිරය]]

==== '''උතුරුමැද පළාත''' ====
*අනුරාධපුර මහමෙව්නාව ධම්මචේතිය භාවනා අසපුව
*අනුරාධපුර සිරි වාසව භාවනා උද්‍යානය 
*මිහින්තලේ මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව
*ගල්නෑව ශ්‍රී ආනන්ද මහා සෑ විහාරය
*පොළොන්නරුව මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව
*හබරණ මහමෙව්නාව ශ්‍රී බෝධිරාජ භාවනා අසපුව
*කැබිතිගොල්ලෑව මහමෙව්නාව භාතියගිරි ආරණ්‍ය සේනාසනය (භාතියගිරි රජමහා විහාරය)
*කහටගස්දිගිලිය මහමෙව්නාව ධම්මගිරි ආරණ්‍ය සේනාසනය
*ගලෙන්බිඳුණුවැව මහමෙව්නාව සදහම් සෙනසුන භාවනා අසපුව

==== '''සබරගමුව පළාත''' ====
*එරත්න මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව 
*කහවත්ත මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව 
*බලංගොඩ මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව 
*සිරිපාගම මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව 
*පින්නවල මහමෙව්නාව අමාදහර භාවනා අසපුව
*කුකුළේගම මහමෙව්නාව වන සෙනසුන

==== '''නැගෙනහිර පළාත''' ====
*අම්පාර මහමෙව්නාව ශ්‍රී සද්ධාතිස්ස භාවනා අසපුව
*කන්තලේ මහමෙව්නාව ධම්මගිරි භාවනා අසපුව
*[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය|සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී රජ මහා විහාරය (විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය)]]
*[[සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය|සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]](අනුබද්ධිත)&lt;ref group=&quot;විස්තර&quot;&gt;මහමෙව්නාව අසපු සංචිතයේ ශාඛාවක් ලෙස ක්‍රියාත්මක නොවේ,අලුදෙණියේ සුබෝධි විහාරාධිපති ස්ථවිර යටතේ පවතින මහමෙව්නාව අසපු සංචිතයට අනුබද්ධිත විහාරයක් පමණි.විහාරයේ පරිපූර්ණ පරිපාලනය අමරපුර ශ්‍රී කලයාණිවංශ පාර්ශවය සතු වේ.&lt;/ref&gt;
*[[ලංකාපටුන සමුද්‍රගිරි විහාරය]]&lt;br&gt; (2012 සිට 2017 තෙක්)&lt;ref group=&quot;විස්තර&quot;&gt;සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරායේ දෙවන විහාරාධිපති ධුරය දැරූ සේරුවිල සරණකිත්ති හිමියන්ගේ ධුර කාලය තුළ සහ ඊට මඳක් වැඩි කාලයක් මහමෙව්නාව අසපු සංචිතය විසින් ලංකාපටුන විහාරයේ භාරකාරත්වය දරනු ලැබූ අතර පසුව ඉවත් විය.&lt;/ref&gt;

[[File:wilgamwehera somawathi stupa.jpg|thumb|right|200px|මහමෙව්නාව විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරයේ සුපිහිටි සේරුවිල පැරණි සෝමාවතිය මහා සෑය]]

===විදේශීය අසපු ශාඛාවන්===
පහත දැක්වෙන්නේ විදේශීය අසපු ශාඛා ලැයිස්තුවකි.&lt;ref&gt;https://mahamevnawa.org/worldwide-mahamevnawa-branches/&lt;/ref&gt;

==== '''කැනඩාව''' ====
*ටොරොන්ටෝ මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව, කැනඩාව
*විනිපෙග් මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව, කැනඩාව
*සස්කැටූන් මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව, කැනඩාව
*එඩ්මන්ටන් මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව, කැනඩාව
*වැන්කොවුවර් මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව, කැනඩාව
*ඇක්ටන් මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව, කැනඩාව

==== '''ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය''' ====
*වොෂින්ටන්, ඩී.සී. මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව, ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය
*නිව් ජර්සි මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව, ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය
*කැලිෆෝනියා මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව, ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය
*ෆ්ලොරීඩා මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව, ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය
*නිව් යෝර්ක් මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව, ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය
*ටෙක්සාස් මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව, ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය
*ඇට්ලාන්ටා මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව, ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය

==== '''ඕස්ට්‍රේලියාව සහ නවසීලන්තය''' ====
*ඇඩ්ලේඩ් (Adelaide) මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව, ඕස්ට්‍රේලියාව
*මෙල්බර්න් නුවර මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව, ඕස්ට්‍රේලියාව
*බටහිර මෙල්බර්න් නුවර මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව, ඕස්ට්‍රේලියාව
*මෙල්බර්න් මහමෙව්නාව ජේතවන භාවනා අසපුව, ඕස්ට්‍රේලියාව
*පර්ත් මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව, ඕස්ට්‍රේලියාව
*සිඩ්නි මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව, ඕස්ට්‍රේලියාව
*බ්‍රිස්බන් මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව, ඕස්ට්‍රේලියාව
*ඕක්ලන්ඩ් මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව, නවසීලන්තය

==== '''යුරෝපය''' ====
[[File:Mahamevnawa London.jpg|right|thumb|ලන්ඩන් අසපුව]]
*බැසිල්ඩන් මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව- එක්සත් රාජධානිය
*ලිවර්පූල්/වොරිංටන් මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව- උතුරු එංගලන්තය, එක්සත් රාජධානිය 
*ස්ටැන්මෝර් මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව(ලන්ඩන් අසපුව)-එංගලන්තය,එක්සත් රාජධානිය 
*සවුත් වේල්ස් මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව-එක්සත් රාජධානිය 
*ඩන්ඩී(Dundee) මහමෙව්නාව ජාත්‍යන්තර භාවනා අසපුව-ස්කොට්ලන්තය,එක්සත් රාජධානිය 
*එෂර්(Esher) මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව-එංගලන්තය,එක්සත් රාජධානිය 
*එක්ස්බිරිජ්(Axbridge)මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව-එංගලන්තය,එක්සත් රාජධානිය 
*පහළ ක්ලිෂන්රෝ(Kilshanroe Downs)මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව-ක්ලිෂන්චෝ(Kilshanchoe), අයර්ලන්තය 
*නිකෝෂියා මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව-සයිප්‍රස්
*ලිමැසෝල් (Limassol) මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව-සයිප්‍රස්
*මහමෙව්නාව ථේරවාද බෞද්ධ භාවනා මධ්‍යස්ථානය- ප්‍රංශය
*මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව- ජර්මනිය
*මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව- ඉතාලිය
*මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව- නෙදර්ලන්තය

===='''ඉන්දියානු උප මහද්වීපය'''====
*බුද්ධගයා මහමෙව්නාව බුදුනුවණ භාවනා අසපුව - ගයාව,බිහාර්
*නාග්පූර් මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව - මහාරාෂ්ඨ 
*බ්හිවුකුණ්ඩ් මහමෙව්නාව බුද්ධ රශ්මි ථේරවාද බෞද්ධ පුහුණු මධ්‍යස්ථානය - මහාරාෂ්ඨ
*දිල්ලි මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව - දිල්ලිය 
*ගාසියාබාත් මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව - මහාරාෂ්ඨ 
*බුල්දානා මහමෙව්නාව බෞද්ධ ආරාමය - මහාරාෂ්ඨ

===='''නැගෙනහිර ආසියානු කලාපය'''====
*අන්සාන් මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව - දකුණු කොරියාව
*දීඝු (Daegu) මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව - දකුණු කොරියාව
*ගිම්හේ මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව - දකුණු කොරියාව
*ඔසාකා මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව(ඔසාකා මහා විහාරය) - ඔසාකා නගරය,ජපානය
*ඉබරකි මහමෙව්නාව බෞද්ධ ආරාමය - කසමා,ඉබරකි නගරය,ජපානය 

===='''ආරාබි අර්ධද්වීපය(මධ්‍යය ආසියානු කලාපය)'''====

*[[මහමෙව්නාව බෞද්ධ විහාරය - ඩුබායි]],එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යය (2026 වසරේ සිට වසා ඇත)

[[File:Mahamevnawa Dubai.jpg|thumb|250px|මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව ඩුබායි]]
===මහමෙව්නාව අනගාරිකා අසපු ශාඛාවන්===
පහත දැක්වෙන්නේ අනගාරිකා අසපු ශාඛා ලැයිස්තුවකි.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=මහමෙව්නාව අනගාරිකා අසපුව |url=https://mahamevnawa.lk/anagarika-asapuwa/ |access-date=2026-03-18 |website=Mahamevnawa Bhawana Asapuwa}}&lt;/ref&gt;

'''දේශීය මහමෙව්නාව අනාගරිකා භාවනා අසපු ශාඛා'''
*දඹදෙණිය මුතුගල මහමෙව්නාව අනගාරිකා අසපුව (අනගාරිකා අසපු මූලස්ථානය)
*[[සිරි යශෝධරා මහා සෑය|උඩුපිල සිරි යශෝධරා මහා සෑ විහාරය (උඩුපිල මහමෙව්නාව අනගාරිකා භාවනා අසපුව)]]
*කොළඹ මහමෙව්නාව අනගාරිකා භාවනා අසපුව 
*නුගේගොඩ මහමෙව්නාව අනගාරිකා භාවනා අසපුව 
*වරකාපොල මහමෙව්නාව අනගාරිකා අසපුව 
*කිඹුලාපිටිය මහමෙව්නාව අනගාරිකා අසපුව 
*හක්මන මහමෙව්නාව අනගාරිකා අසපුව
*අනුරාධපුර මහමෙව්නාව ස්වර්ණමාලී අනගාරිකා අසපුව 
*හලාවත මහමෙව්නාව අනගාරිකා අසපුව 
*මාවතගම මහමෙව්නාව අනගාරිකා අසපුව 
*කඩුගන්නාව මහමෙව්නාව අනගාරිකා අසපුව
*කුලියාපිටිය මහමෙව්නාව අනාගරිකා අසපුව 


'''විදේශීය මහමෙව්නාව අනාගරිකා භාවනා අසපු ශාඛා'''
*ටොරොන්ටෝ මහමෙව්නාව අනාගරිකා අසපුව,කැනඩාව  
*මෙල්බර්න් මහමෙව්නාව අනාගරිකා අසපුව,ඕස්ට්‍රේලියාව

== මහමෙව්නාව බෞද්ධ විද්‍යාල ==
{{වැඩිදුර|මහමෙව්නාව බෞද්ධ විද්‍යාල}}
'''මහමෙව්නාව බෞද්ධ විද්‍යාල''' යනු මහමෙව්නාව මහා සංඝ සභාවේ අනුශාසක [[කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි]]යන්ගේ මඟපෙන්වීම යටතේ ආරම්භ කරන ලද අර්ධ රාජ්‍ය පෞද්ගලික බෞද්ධ පාසල් ජාලයකි.මහා සංඝරත්නයේ අනුශාසකත්වය යටතේ ගුණධර්ම අධ්‍යාපනය, විධිමත් අධ්‍යාපනය සහ විෂය බාහිර ක්‍රියාකාරකම් සමබරව ක්‍රියාත්මක වන පාසල් පද්ධතියක් පිහිටුවීම එහි අරමුණ ලෙස සංවිධානය සඳහන් කරයි.&lt;ref&gt;[https://mahamevnacollege.lk/home-page-3/ මහමෙව්නාව බෞද්ධ විද්‍යාලයේ නිල වෙබ් අඩවිය]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://mahamegha.lk/2018/12/14/mahamevnawa-buddhist-college/ නැණ ගුණවත් දරු පරපුරක් බිහි කිරීමට වෙර දරන මහමෙව්නාව බෞද්ධ විද්‍යාලය — මහමෙඝ]&lt;/ref&gt;

මෙම පාසල් ජාලයේ පළමු විද්‍යාලය 2018 පෙබරවාරි 28 වන දින ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ දෙල්ගොඩ, දෙමාළගම ප්‍රදේශයේ රජයේ අනුමත පෞද්ගලික පාසලක් ලෙස ආරම්භ කරන ලදී. ඒ සඳහා මැලේසියාවේ ප්‍රධාන සංඝනායක, ක්වාලාලම්පූර්හි සෙන්තෝල් බෞද්ධ විහාරයේ විහාරාධිපති සහ ථේරවාද බෞද්ධ කවුන්සිලයේ අනුශාසක [[බූටෑවත්තේ සරණංකර හිමි]]යන් විසින් උන්වහන්සේට අයත් ගොඩනැගිලි සහිත ඉඩම පරිත්‍යාග කරන ලදී.&lt;ref&gt;[https://mahamegha.lk/2018/12/14/mahamevnawa-buddhist-college/ මහමෙව්නාව බෞද්ධ විද්‍යාලය — මහමෙඝ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://mahamevnawacollege.lk/home-page-3/ මහමෙව්නාව බෞද්ධ විද්‍යාලයේ නිල වෙබ් අඩවිය]&lt;/ref&gt;

සංවිධානයට අනුව, බෞද්ධ වටිනාකම් මත පදනම් වූ පාසල් අධ්‍යාපනයක් ලබාදීමේ අරමුණින් මෙම පාසල් ජාලය ක්‍රියාත්මක වන අතර, නිදහසෙන් පසු ශ්‍රී ලංකාවේ ආරම්භ වූ ප්‍රථම බෞද්ධ පාසල් ජාලය ලෙස එය හඳුන්වා දෙනු ලබයි. පසුව දිවයිනේ විවිධ ප්‍රදේශවලට එහි ශාඛා ව්‍යාප්ත වූ අතර, දැනට පහත විද්‍යාල ක්‍රියාත්මක වේ.&lt;ref&gt;[https://mahamevnacollege.lk/inquiries/ මහමෙව්නාව බෞද්ධ විද්‍යාල — විමසීම් සහ ශාඛා තොරතුරු]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://mahamevnacollege.lk/about-us/ මහමෙව්නාව බෞද්ධ විද්‍යාල — අප ගැන]&lt;/ref&gt;

* දෙල්ගොඩ, දෙමාළගම මහමෙව්නාව බෞද්ධ විද්‍යාලය
* සඳලංකාව මහමෙව්නාව බෞද්ධ විද්‍යාලය
* වැලිමඩ මහමෙව්නාව බෞද්ධ විද්‍යාලය
* මාළඹේ මහමෙව්නාව බෞද්ධ විද්‍යාලය

මීට අමතරව කඩුවෙල, කිරිබත්ගොඩ, මාළඹේ, සඳලංකාව, දෙල්ගොඩ සහ වැලිමඩ යන ප්‍රදේශවල '''මහමෙව්නාව බෞද්ධ පෙර පාසල්''' ජාලයක් ද ක්‍රියාත්මක වේ.

== සවිස්තරාත්මක සටහන් ==
&lt;references group=&quot;විස්තර&quot; /&gt;

== අමතර ලිපි ==
* [[බුදු දහම]]
* [[කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි]]
* [[ශ්‍රී අංගුලිමාල මහා සෑය]]
* [[සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]]
* [[විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී රජ මහා විහාරය, සේරුවිල]]

==මූලාශ්‍ර==
{{reflist}}

== බාහිර සබැඳි ==
*[https://mahamevnawa.lk/new-publications/ මහමෙව්නාව සදහම් ප්‍රකාශන]</text>
      <sha1>m3ox2mzek856a2r1pxqiedboukvm5te</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>803361</id>
      <parentid>803359</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T12:36:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* බස්නාහිර පළාත */</comment>
      <origin>803361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92127" sha1="gqdsl3bclrxqlbxdjufyz62vbtl0ux7" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව සංවිධානය
| name =&lt;big&gt; මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය&lt;/big&gt;
| native_name = '''අමරපුර ‍ශ්‍රී කළ්‍යාණිවංශ නිකායික&lt;br&gt; මහමෙව්නාව මහා සංඝ සභාව'''
| image = [[ගොනුව:Mahamevnawalogo-800x590.png|thumb|මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතයේ ලාංඡනය]]
&lt;br&gt; [[ගොනුව:Mahamevnawa-Flag-800x534.png|350px|thumb|මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතයේ නිල ධජය]]
| size = 200px
| caption         = 
| abbreviation    = මහමෙව්නාව 
| motto = ගෞතම බුදුසසුන තුළ සනාතන රැකවරණය ලබමු
| type = සෙනසුන් සංවිධානයකි
| purpose = පිරිසිදු ථේරවාද ශ්‍රී සද්ධර්මය ලොව පුරා ප්‍රචාරය සහ ආධ්‍යාත්මික දියුණුව
| headquarters = [[පොල්ගහවෙල]], [[ශ්‍රී ලංකාව]]
| location =දේශිය ශාඛා 80+ &lt;br&gt;විදේශීය ශාඛා 50+ &lt;br&gt;සමස්ත ශාඛා 130+
| region_served = ලොව පුරා
| membership = බොදු මඟෙහි හැසිරෙන්නන්
| leader_title = නිර්මාතෘ
| leader_name = [[කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි|අතිපූජ්‍ය කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි]]
| leader_title2 = ප්‍රධාන අනුශාසක 
| leader_name2 =  [[කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි|අතිපූජ්‍ය කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි]]
| leader_title3 = මහෝපාධ්‍යාය 
| leader_name3 = ●අමරපුර ශ්‍රී කළ්‍යාණිවංශ නිකායේ මහානායක ස්ථවිර&lt;br&gt;↳&lt;small&gt;[[දොඩම්පහල චන්ද්‍රසිරි හිමි|දොඩම්පහල චන්ද්‍රසිරි උත්තරීතර මහානායක හිමි]]&lt;br&gt;(2004 - 2022)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;↳&lt;small&gt;දෙවිනුවර සිරිසුනන්ද මහානායක හිමි&lt;br&gt;(2024 සිට)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
●හිනිදුම නන්ද නාහිමි&lt;br&gt;&lt;small&gt; (2022 සිට)&lt;/small&gt;
| leader_title4 =  නිකාය
| leader_name4 = [[ශ්‍රී ලංකා අමරපුර මහා නිකාය|අමරපුර ශ්‍රී කළ්‍යාණිවංශ මහා නිකාය]]
| formation = 1999 අගෝස්තු 14
| website = සිංහල-{{URL|https://www.mahamevnawa.lk/}}&lt;br&gt;
ඉංග්‍රීසි-{{URL|https://www.mahamevnawa.org/}}&lt;br&gt;
හින්දි-{{URL|https://www.buddharashmi.in/}}&lt;br&gt;
දමිළ-{{URL|https://www.tamilbuddhist.com/}}
}}

'''මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය''' යනු [[ගෞතම බුදුන් වහන්සේ|ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ]] ඉගැන්වීම් ඇසුරින් ආධ්‍යාත්මික දියුණුව ළඟා කර ගැනීමේ අරමුණින් [[ථේරවාදය|ථේරවාද]] බුදුදහම පදනම් කරගෙන පිහිටුවන ලද බෞද්ධ සෙනසුන් සංවිධානයකි.ජනප්‍රිය වශයෙන් '''අසපු සංචිතය''' ලෙස ප්‍රචලිත මෙම සංවිධානයේ මූලික අරමුණ වන්නේ බුදුදහමේ පරමාර්ථය වන [[නිවන|චතුරාර්ය සත්‍යය]] මේ [[ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේ|ගෞතම බුදුසසුන]] තුළ දීම අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා අවශ්‍ය ධර්ම අධ්‍යාපනය, භාවනා පුහුණුව සහ ආධ්‍යාත්මික මඟපෙන්වීම ලබාදීමයි.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.lk/ නිල වෙබ් අඩවිය - මහමෙව්නාව බොදු සෙනසුනෙහි]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.lk/about-us/ මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතයෙහි ආරම්භය සහ අරමුණ]&lt;/ref&gt;

මෙම සංවිධානය ශ්‍රී ලංකාව සහ විදේශ රටවල පිහිටි අසපු ශාඛා 130කට ආසන්න සංඛ්‍යාවකින් සමන්විත වන අතර, වනාන්තරගත, ග්‍රාමීය, අර්ධ නාගරික සහ නාගරික පරිසරයන් නියෝජනය වන පරිදි එම ආරාම පිහිටුවා ඇත.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.lk/mahamevnawa-local-branches/ ශ්‍රී ලංකාවේ මහමෙව්නාව භාවනා අසපු ශාඛා ලැයිස්තුව]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.org/worldwide-mahamevnawa-branches/ Worldwide Mahamevnawa Branches]&lt;/ref&gt; මීට අමතරව විශාල ස්ථූප කේන්ද්‍ර කරගත් මහා විහාර සම්ප්‍රදායේ විහාරස්ථාන කිහිපයක් ද ක්‍රියාත්මක වේ.දකුණු ආසියාවේ විශාලතම ථේරවාද බෞද්ධ ධර්මායතන ලෙස සැලකෙන මෙම සංවිධානයේ ප්‍රධාන මූලස්ථානය සහ ආරම්භක ආරාමය වන්නේ [[සිරි ගෞතම සම්බුද්ධරාජ මාළිගාව|පොල්ගහවෙල මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව]]යි.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.lk/mahamevnawa-local-branches/polgahawela/ මහමෙව්නාව භාවනා අසපු මූලස්ථානය – පොල්ගහවෙල]&lt;/ref&gt;

මහමෙව්නාව අසපු සංචිතයේ සහ මහමෙව්නාව මහා සංඝ සභාවේ නිර්මාතෘ හා ප්‍රධාන අනුශාසක ධුරය දරන්නේ [[කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි|අතිපූජ්‍ය කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද ස්වාමීන් වහන්සේ]] වන අතර, උන්වහන්සේ &quot;පින්වත් ලොකු ස්වාමීන් වහන්සේ&quot; යන අන්වර්ථ නාමයෙන් ද ප්‍රචලිතව සිටී.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.lk/founder-of-mahamevnawa/ මහමෙව්නාව අසපු සංචිතයේ නිර්මාතෘවරයාණෝ]&lt;/ref&gt; උන්වහන්සේගේ අනුශාසකත්වය යටතේ ශිෂ්‍ය භික්ෂූන් වහන්සේලා දහසකට ආසන්න පිරිසක් ත්‍රිපිටක ධර්මය, විනය සහ භාවනා පුහුණුව ලබන අතර එසේ එකම ආචාර්යවරයෙකු යටතේ වැඩිම ශිෂ්‍ය භික්ෂූන් වහන්සේලා ප්‍රමාණයක් පරිපාලනය වන ලෝකයේ එකම බෞද්ධ ධර්මායතනය වන්නේ ද මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය යි.&lt;ref&gt;[https://buddhameditationdc.org/wp-content/uploads/2026/01/Program-Evaluation-Survey-Full-Results-Program-Information-Buddha-Meditation-Center-of-Greater-Washington-DC-1-3.pdf Our Story – Mahamevnawa Buddhist Monastery]&lt;/ref&gt;
[[ගොනුව:Maligawa-front1.jpg|thumb|300px|පොල්ගහවෙල මහමෙව්නාව භාවනා අසපුවේ සුපිහිටි &quot;සිරි ගෞතම සම්බුද්ධරාජ මාළිගාව&quot; නම් විහාර මන්දිරය]]

නවක භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පුහුණුව සහ උපසම්පදා විනය කර්මය සඳහා මාතර අපරැක්ක ප්‍රදේශයේ [[මහමෙව්නාව මහා විහාරය, අපරැක්ක|මහමෙව්නාව මහා විහාරය]] නමින් ඉන්දියාවේ නාලන්දා මහා විහාරය සහ අනුරාධපුර මහා විහාර සම්ප්‍රදාය ආදර්ශයට ගෙන සැලසුම් කර ඇති වනාන්තරගත භික්ෂු පුහුණු මධ්‍යස්ථානයක් පිහිටුවා ඇත.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.lk/mahamevnawa-local-branches/mathara/ මහමෙව්නාව මහා විහාරය – මාතර]&lt;/ref&gt; ඉන්දීය ශිෂ්‍ය භික්ෂූන්ගේ සංඛ්‍යාව වැඩි වීමත් සමඟ ඉන්දියාවේ නාග්පූර් ප්‍රදේශයේ ද මේ හා සමාන භික්ෂු පුහුණු මධ්‍යස්ථානයක් ආරම්භ කර තිබේ.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.org/worldwide-mahamevnawa-branches/ Worldwide Mahamevnawa Branches – India]&lt;/ref&gt; ශ්‍රී ලංකාවේ මහමෙව්නාව ආරාම, සැලසුම් සහගතව හා ඒකාකාර ගෘහනිර්මාණ සංකල්පයකට අනුව සංවර්ධනය කරන ලද භාවනා ආරාම සංකීර්ණ ලෙස ද ප්‍රචලිතය.

කළුතර ප්‍රදේශයේ ගිලන් භික්ෂූන් වහන්සේලා සඳහා විශේෂයෙන් ඉදිකරන ලද ගිලන් භික්ෂු රෝහල් සංකීර්ණයක් ද මෙම සංවිධානය සතුව පවතී.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.lk/gilan-bhikshu-rohala/ මහමෙව්නාව ගිලන් භික්ෂු රෝහල]&lt;/ref&gt; ඊට අමතරව ධර්ම ප්‍රචාරක කටයුතු සඳහා [[ශ්‍රද්ධා රූපවාහිනිය|ශ්‍රද්ධා මාධ්‍ය ජාලය]] නමින් භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ සෘජු පරිපාලනයෙන් වෙන් වූ නමුත් උන්වහන්සේලාගේ අනුශාසකත්වය යටතේ ක්‍රියාත්මක වන විද්‍යුත් මාධ්‍ය ජාලයක් සහ ''මහාමේඝ ප්‍රකාශන'' නමින් බෞද්ධ ප්‍රකාශන ආයතනයක් ක්‍රියාත්මක වේ.&lt;ref&gt;[https://www.shraddha.lk/ ශ්‍රද්ධා මාධ්‍ය ජාලයේ නිල වෙබ් අඩවිය]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.shraddha.lk/dhamma-resources/ ධර්ම සම්පත් සහ මහමෙව්නාව අන්තර්ජාල සේවාවන්]&lt;/ref&gt; මෙම ආයතන මඟින් සිංහල, ඉංග්‍රීසි, දෙමළ, හින්දි සහ වෙනත් භාෂා රැසකින් ථේරවාද බුදුදහම ප්‍රචාරය කිරීම සඳහා පොත්, රූපවාහිනී, ගුවන්විදුලි සහ අන්තර්ජාල මාධ්‍ය භාවිතා කරයි.

මහමෙව්නාව භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ අනුශාසකත්වය යටතේ ''මහමෙව්නාව බෞද්ධ විද්‍යාල'' නමින් බෞද්ධ පාසල් ජාලයක් ද ක්‍රියාත්මක වේ. සංවිධානයට අනුබද්ධ බැතිමතුන් ශ්‍රී ලංකාව ඇතුළු විවිධ රටවල විසිරී සිටින අතර, විදේශ රටවල ද බෞද්ධ විහාරස්ථාන සහ ධර්ම මධ්‍යස්ථාන පිහිටුවීම මඟින් ජාත්‍යන්තර වශයෙන් ද සිය ක්‍රියාකාරකම් ව්‍යාප්ත කර ඇත.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.org/worldwide-mahamevnawa-branches/ Worldwide Mahamevnawa Branches]&lt;/ref&gt;

==මහමෙව්නාව මහා සංඝ සභාව==
මහමෙව්නාව අසපු සංචිතයේ පරිපාලනය සිදු කරනු ලබන්නේ මහමෙව්නාව සංඝ සභාව විසිනි.එය අමරපුර ශ්‍රී කළ්‍යාණිවංශ පාර්ශ්වය යටතේ පවතින, එහෙත් අභ්‍යන්තර පරිපාලන කටයුතු ස්වාධීනව සිදුකරන සංඝ සභාවකි. මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතයේ නිර්මාතෘ [[කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි]]යන් 2006 වර්ෂයේදී අසපු සංචිතයේ පරිපාලන කටයුතු තමන්ගෙන් වෙන් කර සංඝ සභාව වෙත පැවරීමේ අරමුණින් මෙම සංඝ සභාව පිහිටුවන ලදී. ඒ සඳහා අමරපුර ශ්‍රී කළ්‍යාණිවංශ පාර්ශ්වයේ කාරක සංඝ සභාවේ අනුමැතිය හිමි වූ අතර, මහමෙව්නාව සංඝයා සඳහා වෙනම උපසම්පදා විනය කර්මය පැවැත්වීමේ අවසරය ද ලබා දෙන ලදී.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.lk/about-us/ මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතයෙහි ආරම්භය — නිල වෙබ් අඩවිය]&lt;/ref&gt;

මහමෙව්නාව අසපු සංචිතයේ භික්ෂූන් වහන්සේලා දහසකට ආසන්න පිරිසක් මෙම සංඝ සභාවේ සාමාජිකත්වය දරන අතර, එහි රැස්වීම් පොල්ගහවෙල මහමෙව්නාව භාවනා අසපු මූලස්ථානයේදී පැවැත්වේ. සංඝ සභාවේ සභාපති, උපසභාපති, මහාලේඛකාධිකාරී සහ නියෝජ්‍ය ලේඛකාධිකාරී ඇතුළු පරිපාලන තනතුරු ක්‍රියාත්මක වන අතර, නියමිත කාලසටහනකට අනුව මාස හයකට වරක් සංඝ සභාව රැස්වීම එහි පරිපාලන ක්‍රමවේදයේ අංගයකි. එම රැස්වීම්වලදී අසපු සංචිතයේ ප්‍රධාන පරිපාලන තීරණ ගැනීම මෙන්ම අසපු ශාඛා අතර භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ස්ථාන මාරු කිරීම් ද සිදු කරනු ලැබේ.මෙම ස්ථාන මාරු කිරීම &quot;මහා සංඝ මාරුව&quot; ලෙස විශේෂිත නමකින් හදුන්වන අතර එය මහමෙව්නාව සංඝ සභාව තුළ පමණක් දක්නට ලැබෙන සුවිශේෂී කරුණකි.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.lk/about-us/ මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතයෙහි ආරම්භය — නිල වෙබ් අඩවිය]&lt;/ref&gt;

සංඝ සභාවේ සියලු භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ධර්මාචාර්යත්වය [[කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි]]යන් යටතේ පවතී. කෙසේ වෙතත්, සංඝ සභාව පිහිටුවීමට පෙර 1999 සිට 2006 දක්වා කාලසීමාවේ ඇතැම් ශිෂ්‍ය භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ආචාර්යත්වය [[සේරුවිල සරණකිත්ති හිමි]] සහ [[මුංහේනේ මෙත්තාරාම හිමි]] ඇතුළු සේරුවිල සඟ පරපුරේ ජ්‍යේෂ්ඨ භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් දරන ලද අවස්ථා ද වාර්තා වේ.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.lk/about-us/ මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතයෙහි ආරම්භය — නිල වෙබ් අඩවිය]&lt;/ref&gt;

[[File:mahamewnawa polgahawela.jpg|thumb|center|250px|පොල්ගහවෙල මහමෙව්නාව භාවනා අසපු මූලස්ථානයේ පිහිටි සිරි ගෞතම සම්බුද්ධරාජ මාළිගාව]]

මහමෙව්නාව සංඝ සභාවේ මහෝපාධ්‍යාය ධුරය සාම්ප්‍රදායිකව අමරපුර ශ්‍රී කළ්‍යාණිවංශ පාර්ශ්වයේ මහානායක හිමියන් විසින් දැරීම සිදු වී ඇත. ඒ අනුව [[දොඩම්පහල චන්ද්‍රසිරි හිමි|දොඩම්පහල චන්ද්‍රසිරි උත්තරීතර මහානායක හිමියන්]] 2004 වර්ෂයේ පැවති ප්‍රථම උපසම්පදා මහෝත්සවයේ සිට 2022 දක්වා එම ධුරය දැරූහ. 2022 වර්ෂයේදී උන්වහන්සේ තාවකාලිකව එම ධුරයෙන් ඉවත් වීමෙන් පසු අසපු සංචිතයේම ජ්‍යේෂ්ඨ භික්ෂුවක් වන  [[හිනිඳුම නන්ද හිමි]] මහෝපාධ්‍යාය ධුරයට පත් කරන ලදී. 2024 වර්ෂයේ [[දොඩම්පහල චන්ද්‍රසිරි හිමි]] අපවත් වීමෙන් අනතුරුව අමරපුර ශ්‍රී කළ්‍යාණිවංශ පාර්ශ්වයේ මහානායක ධුරයට පත් [[දෙවිනුවර සිරිසුනන්ද මහානායක හිමි]] මහමෙව්නාව සංඝ සභාවේ තුන්වන මහෝපාධ්‍යාය ධුරය සඳහා තේරී පත්වූහ.&lt;ref&gt;[https://www.itnnews.lk/2025/02/17/665604/ අමරපුර ශ්‍රී කල්‍යාණිවංශ පාර්ශ්වයේ මහානායක හිමියන් පිළිබඳ පුවත් වාර්තාව — ITN]&lt;/ref&gt;

නවක භික්ෂූන් වහන්සේලා සඳහා අදියර කිහිපයකින් සමන්විත පුහුණු ක්‍රමවේදයක් මහමෙව්නාව සංඝ සභාව මඟින් ක්‍රියාත්මක කරයි. පැවිදි කිරීමට පෙර අපේක්ෂකයන් නේවාසික පුහුණුවකට සහභාගි වන අතර, පැවිද්දෙන් පසු ඔවුන් [[මහමෙව්නාව මහා විහාරය, අපරැක්ක|මාතර මහමෙව්නාව මහා විහාරයේ]] භික්ෂු පුහුණු මධ්‍යස්ථානය වෙත යොමු කරනු ලැබේ. එහිදී විනය, භාවනා, ත්‍රිපිටක ධර්මය, මහමෙව්නාව මඟින් සම්පාදිත සරල සිංහල ධර්ම ග්‍රන්ථ, සරල සිංහල සූත්‍ර පිටක පරිවර්තන, බුද්ධ ජයන්ති ත්‍රිපිටකය සහ අටුවා ග්‍රන්ථ ඇසුරින් අධ්‍යයන කටයුතු සිදු කරයි. අවශ්‍යතාව අනුව පාලි භාෂාව සහ අභිධර්මය පිළිබඳ වැඩිදුර අධ්‍යයන සඳහා ද අවස්ථාව ලබා දේ.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.lk/about-us/ මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතයෙහි ආරම්භය සහ කටයුතු — නිල වෙබ් අඩවිය]&lt;/ref&gt;

මහමෙව්නාව අසපු සංචිතයේ සියලු ශාඛාවල දෛනික කටයුතු පොදු කාලසටහනකට අනුව සංවිධානය කර ඇති අතර, දාන වළඳා ගැනීම, වන්දනා, සූත්‍ර සජ්ඣායනය, ධර්ම සාකච්ඡා සහ භාවනා වැඩසටහන් ඒ අනුව ක්‍රියාත්මක වේ. එමෙන්ම සිවුරු පැළදීම, සිවුරේ වර්ණය, වත්පිළිවෙත්, සජ්ඣායන ක්‍රමය සහ වන්දනා ක්‍රමය සම්බන්ධයෙන් ද සියලු අසපු අතර පොදු ප්‍රතිපත්ති අනුගමනය කරනු ලැබේ.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.lk/ මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතයේ නිල වෙබ් අඩවිය]&lt;/ref&gt;

==මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතයේ සංවිධාන ව්‍යුහය==

&lt;div class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;max-width:850px; margin:1em auto; padding:1.5em; border:1px solid #3366cc; background-color:#f0f4f8; font-family:sans-serif;&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;text-align:center; font-weight:bold; font-size:115%; background-color:#3366cc; color:white; padding:10px; border-radius:4px; margin-bottom:20px; box-shadow: 0 2px 4px rgba(0,0,0,0.1);&quot;&gt;
මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතයේ සංවිධාන ව්‍යුහය
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;text-align:center; margin-bottom:15px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-weight:bold; background:#d0e1fd; padding:6px 15px; border:1px solid #3366cc; display:inline-block; border-radius:4px;&quot;&gt;මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:16px; color:#3366cc; margin:3px 0;&quot;&gt;⬇️&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-weight:bold;&quot;&gt;අනුශාසක හිමි සහ මහෝපාධ්‍යාය හිමිවරුන්&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:16px; color:#3366cc; margin:3px 0;&quot;&gt;⬇️&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-weight:bold;&quot;&gt;අමරපුර ශ්‍රී  කළ්‍යාණිවංශ නිකායික මහමෙව්නාව සංඝ සභාව &lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:16px; color:#3366cc; margin:3px 0;&quot;&gt;⬇️&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-weight:bold;&quot;&gt;සභාපති ඇතුලු නිලධාරී මණ්ඩලය&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:16px; color:#3366cc; margin:3px 0;&quot;&gt;⬇️&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-weight:bold; background:#fff; padding:5px 10px; border:1px solid #3366cc; display:inline-block; border-radius:4px;&quot;&gt;සමාජික භික්ෂූන් (1000+)&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;hr style=&quot;border:0; border-top:1px dashed #3366cc; margin:15px 0;&quot;&gt;

{| width=&quot;100%&quot; cellspacing=&quot;10&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;background:transparent;&quot;
|- valign=&quot;top&quot;
| width=&quot;25%&quot; style=&quot;background:#ffffff; border:1px solid #99b3e6; border-radius:6px; padding:10px; box-shadow: 1px 1px 3px rgba(0,0,0,0.05);&quot; |
&lt;center&gt;'''දේශීය අසපු (70+)'''&lt;/center&gt;
&lt;hr style=&quot;border:0; border-top:1px solid #99b3e6; margin:5px 0;&quot;&gt;
* &lt;small&gt;මූලස්ථානය&lt;/small&gt;
:: ↳&lt;small&gt;පොල්ගහවෙල මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;භික්ෂු පුහුණු මධ්‍යස්ථානය&lt;/small&gt;
:: ↳ &lt;small&gt;මාතර මහමෙව්නාව මහා විහාරය &lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;ගිලන් භික්ෂු රෝහල&lt;/small&gt;
:: ↳ &lt;small&gt;කලුතර බෝඹුවල මහමෙව්නාව චිත්ත විවේක සෙනසුන&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;වෙනත් ප්‍රධාන අසපු&lt;/small&gt;
:: ↳&lt;small&gt;කඩුවෙල මහමෙව්නාව බෝධිඥණ භාවනා අසපුව &lt;/small&gt;
:: ↳&lt;small&gt;කුණ්ඩසාල මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව&lt;/small&gt;

| width=&quot;25%&quot; style=&quot;background:#ffffff; border:1px solid #99b3e6; border-radius:6px; padding:10px; box-shadow: 1px 1px 3px rgba(0,0,0,0.05);&quot; |
&lt;center&gt;'''විදේශීය අසපු (45+)'''&lt;/center&gt;
&lt;hr style=&quot;border:0; border-top:1px solid #99b3e6; margin:5px 0;&quot;&gt;
* &lt;small&gt;ඕස්ට්‍රේලියාව&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;නවසීලන්තය&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;ඇමරිකාව&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;කැනඩාව&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;ඉන්දියාව&lt;/small&gt;
:: ↳&lt;small&gt;නාග්පූර් ඉන්දීය භික්ෂු පුහුණු මධ්‍යස්ථානය&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;එංගලන්තය&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;අයර්ලන්තය&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;ස්කොට්ලන්තය&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;ජර්මනිය&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;ප්‍රංශය&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;ඉතාලිය&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;නෙදර්ලන්තය&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;සයිප්‍රසය&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;දකුණු කොරියාව&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;ජපානය&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;අරාබි අර්ධද්වීපය&lt;/small&gt;


| width=&quot;25%&quot; style=&quot;background:#ffffff; border:1px solid #99b3e6; border-radius:6px; padding:10px; box-shadow: 1px 1px 3px rgba(0,0,0,0.05);&quot; |
&lt;center&gt;'''අනගාරිකා අසපු (10+)'''&lt;/center&gt;
&lt;hr style=&quot;border:0; border-top:1px solid #99b3e6; margin:5px 0;&quot;&gt;
* &lt;small&gt;දේශීය අනගාරිකා අසපු&lt;/small&gt;
:: ↳&lt;small&gt;මුතුගල මූලස්ථානය&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;වැදගත් අනගාරිකා අසපු&lt;/small&gt;
:: ↳&lt;small&gt;උඩුපිල යශෝධරා මහා සෑ විහාරය&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;විදේශීය අනගාරිකා අසපු&lt;/small&gt;
:: ↳&lt;small&gt;කැනඩාව&lt;/small&gt;
:: ↳&lt;small&gt;ඕස්ට්‍රේලියාව&lt;/small&gt;

| width=&quot;25%&quot; style=&quot;background:#ffffff; border:1px solid #99b3e6; border-radius:6px; padding:10px; box-shadow: 1px 1px 3px rgba(0,0,0,0.05);&quot; |
&lt;center&gt;'''වෙනත් වැදගත් අසපු'''&lt;/center&gt;
&lt;hr style=&quot;border:0; border-top:1px solid #99b3e6; margin:5px 0;&quot;&gt;
* &lt;small&gt;ප්‍රචලිත බෞද්ධ වන්දනා ස්ථාන&lt;/small&gt;
:: ↳&lt;small&gt;විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී රජ මහා විහාරය&lt;/small&gt;
:: ↳&lt;small&gt;පොල්ගහවෙල සම්බුද්ධරාජ මාළිගාව&lt;/small&gt;
:: ↳&lt;small&gt;බෝවත්ත ශ්‍රී අංගුලිමාල මහා සෑය&lt;/small&gt;
:: ↳&lt;small&gt;ගල්නෑව ශ්‍රී ආනන්ද මහා සෑය&lt;/small&gt;
:: ↳&lt;small&gt;කුඹල්වෙල අසපුව&lt;/small&gt;
:: ↳&lt;small&gt;මාළඹේ බුදු පසේබුදු අරහන්තක මහා විහාරය&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;අසපු ශාඛා නොවන අනුබද්ධිත විහාර&lt;/small&gt;
:: ↳&lt;small&gt;සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන&lt;/small&gt;
:: ↳&lt;small&gt;විල්ගම්වෙහෙර &lt;/small&gt;
:: ↳&lt;small&gt;මොණරාගල &lt;/small&gt;
:: ↳&lt;small&gt;හබරණ &lt;/small&gt;
:: ↳&lt;small&gt;දහිරකිනාකන්ද &lt;/small&gt;
:: ↳&lt;small&gt;බතලයාය &lt;/small&gt;
:: ↳&lt;small&gt;කැබිතිගොල්ලෑව &lt;/small&gt;

| width=&quot;25%&quot; style=&quot;background:#ffffff; border:1px solid #99b3e6; border-radius:6px; padding:10px; box-shadow: 1px 1px 3px rgba(0,0,0,0.05);&quot; |
&lt;center&gt;'''වෙනත් ආයතන'''&lt;/center&gt;
&lt;hr style=&quot;border:0; border-top:1px solid #99b3e6; margin:5px 0;&quot;&gt;
* &lt;small&gt;මහමෙව්නාව බෞද්ධ විද්‍යාල&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;මහමෙව්නාව බෞද්ධ පෙර පාසල්&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;ශ්‍රද්ධා මාධ්‍ය ජාලය&lt;/small&gt;
::↳&lt;small&gt;Shraddha Tv&lt;/small&gt;
::↳&lt;small&gt;Lakviru Fm&lt;/small&gt;
::↳&lt;small&gt;අන්තර්ජාල අවකාශ&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;මහාමේඝ ප්‍රකාශන&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;මහාමේඝ ධර්ම යාත්‍රා&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;මූර්ති කලායතනය&lt;/small&gt;

&lt;small&gt;&lt;small&gt;(සැ.යු.:මේ ආයතන සංඝ සභාවෙන් පරිබාහිරව ගිහි කාර්ය මණ්ඩල යටතේ පරිපාලනය වේ)&lt;/small&gt;&lt;/small&gt;
|}

&lt;/div&gt;

==ධර්ම ප්‍රචාරය==
===ධර්ම දේශනා හා සූත්‍ර ප්‍රචාරය===

20 වන සියවසේ අගභාගයේ ශ්‍රී ලංකාවේ බොහෝ ස්ථානවල ජාතක කතා, ධම්මපද ගාථා,මව්පිය වන්දනා,කාලීන දේශනා සහ අනාගත මෛත්‍රී බුදු සසුන පිළිබඳ සංකල්ප මූලික කරගත් ධර්ම දේශනා බහුලව පැවති අතර, මහමෙව්නාව අසපු සංචිතය එම ප්‍රවණතාවයෙන් වෙනස් වූ ධර්ම ප්‍රචාරක ක්‍රමවේදයක් ආරම්භ කළේය. එහිදී ගෞතම බුදු සසුන තුළම චතුරාර්ය සත්‍ය අවබෝධය පරමාර්ථ කරගනිමින් සූත්‍ර දේශනා සරල සිංහල භාෂාවෙන් ජනතාවට ඉදිරිපත් කරන ලදී. ඒ සමඟම සූත්‍ර පිටකයේ බොහෝ දේශනා සරල සිංහල භාෂාවට පරිවර්තනය කර ප්‍රකාශයට පත් කළ අතර, එම ග්‍රන්ථ පහසුවෙන් කියවා තේරුම් ගත හැකි වීම නිසා ධර්මය හදාරන ජනතාව අතර වේගයෙන් ජනප්‍රිය විය.එකල බෞද්ධ ජනතාවට ගැළපෙන ආචාර කිරීමේ ක්‍රමයක් සුලබව භාවිතා නොවූ අතර කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන් විසින් ත්‍රිපිටකය තුල සඳහන් &quot;නමෝ බුද්ධාය!&quot; යන වදන නිරන්තරයෙන් භාවිතා කරනු ලැබීය.පසුව එය ප්‍රචලිත වූ අතර උන්වහන්සේගේ දේශනා ඇසූ බොහෝ බෞද්ධයන් එකිනෙකා හමුවන විට &quot;නමෝ බුද්ධාය&quot; යන්න පැවසීමට හුරු විය.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.org/founder/ Our Founder — Mahamevnawa Buddhist Monastery]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.org/about-us/ About Us — Mahamevnawa Buddhist Monastery]&lt;/ref&gt;

කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන් දිවයින පුරා ධර්ම දේශනා පවත්වමින් වැඩම කළ අතර, උන්වහන්සේගේ දේශනා බෞද්ධ ජනතාව අතර ඉතා කෙටි කාලයකින් ප්‍රචලිත විය. එක් ධර්ම දේශනාවක් ශ්‍රවණය කිරීම සඳහා දහස් ගණනක් ජනතාව සහභාගි වූ අතර, විවිධ ප්‍රදේශවලින් බස් රථ මඟින් වන්දනා නඩ පැමිණීම ද සාමාන්‍ය සිදුවීමක් විය. පසුව එම දේශනා පොත්, කැසට්පට සහ සංයුක්ත තැටි (CD) ලෙස ද නිකුත් වූ අතර, රූපවාහිනී නාලිකා මඟින් ද ප්‍රචාරය වීම ආරම්භ විය. මෙහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස බොහෝ තරුණයන් මහමෙව්නාව සංඝ සභාව වෙත පැවිදි වීමට පෙළඹුණු අතර, පොල්ගහවෙල මූලස්ථානයේ ඉඩකඩ ප්‍රමාණවත් නොවීමත් සමඟ බෞද්ධ ජනතාවගේ ඉඩම් පරිත්‍යාග මත දිවයිනේ විවිධ ප්‍රදේශවල නව මහමෙව්නාව ආරාම පිහිටුවන ලදී. එම ආරාමවල ද දෛනික, සතිපතා සහ මාසික ධර්ම වැඩසටහන් ක්‍රියාත්මක විය.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.org/founder/ Our Founder — Mahamevnawa Buddhist Monastery]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://mahamevnawaperth.org.au/buddhist-book-shop/ Dhamma Publications — Mahamevnawa Buddhist Meditation Monastery of Perth]&lt;/ref&gt;

===වන්දනා හා සජ්ඣායන සම්ප්‍රදාය===

මහමෙව්නාව සංඝ සභාවට ආවේණික සජ්ඣායන සහ වන්දනා ක්‍රමයක් ද ක්‍රමයෙන් වර්ධනය විය. එහිදී අධික ලෙස මන්දගාමී හෝ වේගවත් නොවන මධ්‍යස්ථ උච්චාරණ ශෛලියකන් පාලි සජ්ඣායනය කිරීම ප්‍රචලිත විය. පාලි පාඨවල අර්ථය ජනතාවට අවබෝධ කර දීම සඳහා &quot;මහමෙව්නාවේ පාලි–සිංහල පිරිවානා පොත&quot; සම්පාදනය කර පාලි පාඨ සමඟ සිංහල පරිවර්තනය ද එක්ව සජ්ඣායනය කිරීම ආරම්භ කරන ලදී.මෙම ක්‍රමය ශ්‍රී ලංකාවේ මීට පෙර භාවිතා නොවූ බැවින් මුල් කාලයේ බෞද්ධ සමාජය තුළ ඒ පිළිබඳ විවිධ අදහස් හා වාද විවාද ද ඇති විය. පසුව මෙම ග්‍රන්ථය ඉංග්‍රීසි භාෂාවට ද පරිවර්තනය කළ අතර, විදේශීය බෞද්ධයන් අතර ද එය ජනප්‍රිය විය.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.org/about-us/ About Us — Mahamevnawa Buddhist Monastery]&lt;/ref&gt;

සිංහල අර්ථ සහිත සජ්ඣායනය බොහෝ ජනතාවක් පැමිණෙන පිරිත් සජ්ඣායන වලදී පමණක් භාවිතා වූ අතර සාමාන්‍යයෙන් භික්ෂූන් වහන්සේලාට පාලි භාෂාව වැටහෙන බැවින් මහමෙව්නාවේ භික්ෂූන් වහන්සේලා අතර සූත්‍ර සජ්ඣායනයේ දී සිංහල සජ්ඣායනය අවම වශයෙන් සිදු කෙරුණි.කෙසේ නමුත් ඔවුන්ට ආවේණික වචන උච්චාරණ සම්ප්‍රදාය දිගටම භාවිතා වුණි.වර්ෂ 2006,2007 සහ 2008 වසර වලදී ශ්‍රී ලංකාව නියෝජනය කරමින් බුද්ධගයා ජාත්‍යන්තර ත්‍රිපිටක සජ්ඣායන මහෝත්සවය සඳහා මහමෙව්නාවේ භික්ෂූන් වහන්සේලා සම්බන්ධ වූ අතර [[කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි]]යන් එහි ප්‍රධානී ධුරය දරනු ලැබීය.එහිදී ද භාවිතා කරනු ලැබූවේ ඔවුන්ට ආවේණික උච්චාරණ ක්‍රමය වේ.මහමෙව්නාව අසපු සංචිතයේ සජ්ඣායන ක්‍රමය පසුකාලීනව සමාජ මාධ්‍ය ඔස්සේ ඉන්දියානු බෞද්ධයන් අතර ජනප්‍රිය වූ අතර වර්ෂ 2024,2025 ආදී වර්ෂ වල පැවති බුද්ධගයා ත්‍රිපිටක සජ්ඣායන උත්සවයේදි ඉන්දියානු භික්ෂූන් වහන්සේලා එම උච්චාරණ විලාසය භාවිතා කරන ප්‍රවණතාවක් ද දක්නට ලැබුණි.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.org/about-us/ About Us — Mahamevnawa Buddhist Monastery]&lt;/ref&gt;

===නව වන්දනා වැඩසටහන්===

මහමෙව්නාව අසපු සංචිතය රුවන්වැලිසෑය, සෝමාවතිය, සේරුවිල, පොලොන්නරුව සහ මිහින්තලය ඇතුළු පුරාණ බෞද්ධ සිද්ධස්ථානවල මහා පරිමාණ වන්දනා වැඩසටහන් සංවිධානය කළ අතර, ඒවාට ලක්ෂ ගණනින් බැතිමතුන් සහභාගි වූහ. සෝමාවතිය සෑය වන්දනාව සඳහා එක් අවස්ථාවක සහභාගිත්වය ලක්ෂ 12 ඉක්මවා ඇති බවට ඇස්තමේන්තු පළ විය. එමෙන්ම බෞද්ධයන්ට තිසරණය සහ බුද්ධ, ධර්ම, සංඝ යන ත්‍රිවිධ රත්නය කෙරෙහි විශ්වාසය ශක්තිමත් කර ගැනීමේ වැදගත්කම නිරන්තරයෙන් අවධාරණය කරන ලද අතර වෙනත් දේවල් පසුපස නොයා තිසරණයම සරණ යෑමේ මූලික බෞද්ධ අංගය වඩාත් ප්‍රචාරය කරන ලදී.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawaperth.org.au/who-we-are/ Who We Are — Mahamevnawa Buddhist Meditation Monastery of Perth]&lt;/ref&gt;

ඒ සමඟම පඬුරු ගැටගැසීම, දේවාල හා කෝවිල්වල කන්නලව් කිරීම සහ ග්‍රහ අපල සංකල්ප මත පදනම් වූ බෝධි වන්දනා ක්‍රමවලින් ඉවත්ව, බුදුගුණ, රහතන් වහන්සේලාගේ ගුණ සහ තිසරණය මූලික කරගත් නව වන්දනා කවි සහ බෝධි වන්දනා ක්‍රම හඳුන්වා දෙන ලදී. කාලයත් සමඟ බොහෝ බෞද්ධයන් මෙම නව වන්දනා ක්‍රම භාවිතයට හුරු වූ අතර, රහතන් වහන්සේලාගේ ගුණ සිහි කරමින් වන්දනා කිරීම ද ව්‍යාප්ත විය. එසේම ශතවර්ෂ 8 කට පමණ පසු සර්වරාත්‍රික ධර්ම දේශනා සම්ප්‍රදාය ද නැවත ආරම්භ කරමින් මහමෙව්නාව විසින් ධර්ම දේශනා වැඩසටහන් ආරම්භ කරන ලදී.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.org/founder/ Our Founder — Mahamevnawa Buddhist Monastery]&lt;/ref&gt;

===ළමා, තරුණ හා බෞද්ධ අධ්‍යාපන වැඩසටහන්===

මෙම කාලය තුළ ළමුන් සඳහා වෙනම ධර්ම වැඩසටහන්, තරුණයන් සඳහා විශේෂ වැඩසටහන්, බෞද්ධ චිත්‍රකතා ග්‍රන්ථ සහ අනෙකුත් අධ්‍යාපනික ප්‍රකාශන ද ආරම්භ කරන ලදී. ඒවා මඟින් විවිධ වයස් කාණ්ඩ සඳහා ධර්ම අධ්‍යාපනය ලබාදීමේ වැඩපිළිවෙළ තවදුරටත් පුළුල් විය.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.org/about-us/ About Us — Mahamevnawa Buddhist Monastery]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.lk/new-publications/ නවතම සදහම් ප්‍රකාශන — මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව]&lt;/ref&gt;

===2600 සම්බුද්ධත්ව ජයන්තිය හා උරුම සංරක්ෂණය===

2012 වර්ෂයේ 2600 සම්බුද්ධත්ව ජයන්තිය නිමිත්තෙන් මහමෙව්නාව අසපු සංචිතය මඟින් ත්‍රිපිටක සජ්ඣායන, පිණ්ඩපාත චාරිකා, ධර්ම දේශනා, ධර්ම සාකච්ඡා සහ සීල-භාවනා වැඩසටහන් විශාල වශයෙන් සංවිධානය කරන ලදී. එමෙන්ම අඩි 100 ඉක්මවන ස්ථූප, බුද්ධ මන්දිර සහ අනෙකුත් පූජනීය ගොඩනැගිලි කෙටි කාලයක් තුළ ඉදිකිරීම ද ජනතා අවධානයට ලක් විය. මෙම වැඩසටහන් බොහොමයක් විවිධ රූපවාහිනී නාලිකා මඟින් ද ප්‍රචාරය කරන ලදී.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.org/about-us/ About Us — Mahamevnawa Buddhist Monastery]&lt;/ref&gt;

ඊට අමතරව මහාවංශය, ධාතු වංශය ඇතුළු ඓතිහාසික බෞද්ධ ග්‍රන්ථ සරල සිංහල භාෂාවට පරිවර්තනය කර ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. ඒ සමඟම වසර 800කට පමණ පසු ශ්‍රී මිහිඳු මහ රහතන් වහන්සේගේ පරිනිර්වාණය සිහි කරන &quot;ශ්‍රී මිහිඳු පුර අටවක&quot; සැමරුම නැවත ආරම්භ කළ අතර, මිහින්තලයේ උත්තිය රජු විසින් ඉදිකරන ලද මිහිඳු මහා සෑය ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම සඳහා ද මහමෙව්නාව සංඝ සභාව මූලික විය. විල්ගම්වෙහෙර,සේරුවිල ඇතුළු පුරාණ බෞද්ධ ස්මාරක නැවත සංරක්ෂණය සඳහා ද බෞද්ධ ජනතාවගේ දායකත්වයෙන් අරමුදල් රැස් කරන ලදී.&lt;ref&gt;[https://www.defence.lk/Article/view_article/2450 Restoration of Mihindu Maha Stupa, Mihindu Cave and Relics House — Ministry of Defence, Sri Lanka]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.org/about-us/ About Us — Mahamevnawa Buddhist Monastery]&lt;/ref&gt;

මෙවැනි නව ධර්ම ප්‍රචාරක ක්‍රම, වන්දනා සම්ප්‍රදායන්, ප්‍රකාශන, අධ්‍යාපනික වැඩසටහන් සහ බෞද්ධ උරුම සංරක්ෂණ කටයුතු හේතුවෙන් මහමෙව්නාව අසපු සංචිතය කෙටි කාලයක් තුළ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ ජනතාව අතර පුළුල් ලෙස ප්‍රචලිත විය.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.org/founder/ Our Founder — Mahamevnawa Buddhist Monastery]&lt;/ref&gt;

===ශ්‍රද්ධා මාධ්‍ය ජාලය===
{{වැඩිදුර|ශ්‍රද්ධා රූපවාහිනිය}}

2012 වර්ෂයේදී මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතයේ ධර්ම ප්‍රචාරක කටයුතු තවදුරටත් පුළුල් කිරීමේ අරමුණින්, ලාභ නොලබන ආයතනයක් ලෙස ශ්‍රද්ධා මාධ්‍ය ජාලය ආරම්භ කරන ලදී. ඒ යටතේ ශ්‍රද්ධා රූපවාහිනිය සහ ලක්විරු ගුවන්විදුලිය ගිහි කාර්ය මණ්ඩලයක සහාය ඇතිව ක්‍රියාත්මක වූ අතර, පැය විසිහතර පුරා ධර්ම දේශනා, ධර්ම සාකච්ඡා, වන්දනා සහ අනෙකුත් බෞද්ධ වැඩසටහන් විකාශය කරමින් ධර්ම දානය සිදු කරයි. මෙම ධර්ම දේශනා සියල්ලම මහමෙව්නාව අසපු සංචිතයේ ස්වාමීන් වහන්සේලා විසින් සිදු කරනු ලබන අතර, බොහෝ වැඩසටහන් කිරිබත්ගොඩ–කඩුවෙල මහමෙව්නාව බෝධිඤාණ භාවනා අසපු පරිශ්‍රයේදී පටිගත කෙරේ. ශ්‍රද්ධා රූපවාහිනිය ශ්‍රී ලංකාවේ පැරණිතම බෞද්ධ රූපවාහිනී නාලිකාවලින් එකක් වන අතර, වර්තමානයේ ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම ආවරණ ජාලය හිමි බෞද්ධ රූපවාහිනී නාලිකාව ලෙස ද සැලකේ.&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Shraddha_TV Shraddha TV — ඉතිහාසය සහ විකාශන තොරතුරු]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.org/about-us/ About Us — Mahamevnawa Buddhist Monastery]&lt;/ref&gt;

පසුකාලීනව ශ්‍රද්ධා මාධ්‍ය ජාලය අන්තර්ජාලය සහ සමාජ මාධ්‍ය ඔස්සේ ද ධර්ම ප්‍රචාරය පුළුල් කළේය. ඒ අනුව සිංහල, ඉංග්‍රීසි, දෙමළ, හින්දි සහ චීන ඇතුළු භාෂා රැසකින් යූටියුබ් නාලිකා ආරම්භ කරන ලදී. Shraddha TV, Lakviru Radio, Buddhism, Buddha Rashmi, Tamil Buddhist, Muniwar, Colombo Dhamma Friends සහ තරුණයන් ඉලක්ක කරගත් අහස්ගව්ව වැනි නාලිකා ඒ අතර ප්‍රධාන වේ. මෙම නාලිකා අතරින් Shraddha TV යූටියුබ් නාලිකාව ග්‍රාහක සංඛ්‍යාව මිලියනය ඉක්මවා ඇති අතර, Buddhism නාලිකාව ග්‍රාහකයින් මිලියන දෙකකට අධික සංඛ්‍යාවක් ද, Buddha Rashmi නාලිකාව ග්‍රාහකයින් ලක්ෂ පහකට අධික සංඛ්‍යාවක් ද හිමි කරගෙන ඇත. මෙම බහුභාෂාමය ධර්ම ප්‍රචාරක වැඩසටහන් හේතුවෙන් මහමෙව්නාව ලොව පුරා විවිධ භාෂාවලින් ධර්මය ප්‍රචාරණය කරන ප්‍රමුඛ බෞද්ධ ධර්මායතනයක් ලෙස ප්‍රසිද්ධියට පත් විය.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.org/about-us/ About Us — Mahamevnawa Buddhist Monastery]&lt;/ref&gt;

මෙම ධර්ම ප්‍රචාරක ව්‍යාපෘතිවලට සමගාමීව මහාමේඝ ප්‍රකාශකයෝ නමින් බෞද්ධ ප්‍රකාශන ආයතනයක් ආරම්භ කර, මහමෙව්නාව අසපු සංචිතය මගින් නිකුත් කරන බෞද්ධ ග්‍රන්ථ සහ අනෙකුත් ප්‍රකාශන මුද්‍රණය කර අඩු මිලකට ජනතාව අතර බෙදාහැරීම සිදු කරන ලදී. එමෙන්ම මහාමේඝ නමින් මාසික බෞද්ධ සඟරාවක් ද ප්‍රකාශයට පත් කෙරේ. මෙවැනි ලාභ නොලබන ආයතන පිහිටුවීම මගින් මහමෙව්නාව සංඝ සභාවේ ධර්ම ප්‍රචාරක කටයුතු තවදුරටත් ශක්තිමත් වූ අතර, විදේශීය රටවල ද මහමෙව්නාව අසපු ශාඛා එරට ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධයන්ගේ උපකාර මත ආරම්භ කර ඒ ඒ රටවල භාෂාවලින් ධර්ම දේශනා, භාවනා වැඩසටහන් සහ බෞද්ධ අධ්‍යාපන කටයුතු ක්‍රියාත්මක කරන ලදී.&lt;ref&gt;[https://mahamegha.lk/ මහාමේඝ සඟරාවේ නිල වෙබ් අඩවිය]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.org/about-us/ About Us — Mahamevnawa Buddhist Monastery]&lt;/ref&gt;

විශේෂයෙන් බටහිර රටවල මහමෙව්නාව ස්වාමීන් වහන්සේලා විසින් නොමිලේ බෞද්ධ භාවනා ක්‍රම ඉගැන්වීම හේතුවෙන් විදේශිකයන් විශාල පිරිසක් මහමෙව්නාව ආරාම වෙත පැමිණ භාවනාව හා බුද්ධ ධර්මය හදාරන්නට පෙළඹුණහ. ඒ සමඟම මහමෙව්නාව මගින් ප්‍රකාශයට පත් කරන බෞද්ධ ග්‍රන්ථ ඉංග්‍රීසි ඇතුළු විදේශීය භාෂාවලට පරිවර්තනය කිරීම ද සිදු වූ අතර, එමගින් විදේශිකයන් අතර මහමෙව්නාව ආරාම පිළිබඳ ප්‍රසිද්ධිය සැලකිය යුතු ලෙස වර්ධනය විය. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස විවිධ රටවලින් පැවිදි වීම සඳහා මහමෙව්නාව වෙත පැමිණෙන විදේශිකයන්ගේ සංඛ්‍යාව ද ක්‍රමයෙන් ඉහළ ගියේය. ඉන්දියාවේ සිදු කළ ධර්ම ප්‍රචාරක කටයුතු හේතුවෙන් එරට බෞද්ධයන්ගේ ඉල්ලීම මත මහමෙව්නාව ශාඛා ආරම්භ කරන ලද අතර, ඉන්දීය භික්ෂූන් වහන්සේලා පුහුණු කිරීම සඳහා ඉන්දියාව තුළම වෙනම ථේරවාද භික්ෂු පුහුණු මධ්‍යස්ථානයක් ද පිහිටුවන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=මහමෙව්නාව|publisher=මහමෙව්නාව - ටොරන්ටෝ  නුවර |url=http://www.gautamabuddha.ca/Service.aspx |access-date=26 March 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503053215/http://www.gautamabuddha.ca/Service.aspx |archive-date=3 May 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.org/about-us/ About Us — Mahamevnawa Buddhist Monastery]&lt;/ref&gt;

== ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය හා කලා ශෛලිය ==

මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතයේ බොහෝ ආරාම ශාඛා පොදු ගෘහ නිර්මාණ සංකල්පයකට අනුව සැලසුම් කර ඉදිකර ඇත. ඒවා භාවනා ආරාම සම්ප්‍රදායට අයත් වුවද, ස්ථූපය, බෝධි මණ්ඩපය, පිළිමගෙය සහ ධර්ම ශාලාව වැනි ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ විහාරස්ථානවල දක්නට ලැබෙන මූලික අංග ද ඒවායේ අන්තර්ගත වේ. මීට අමතරව විශාල ස්ථූප සහිත මහා විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරස්ථාන කිහිපයක් ද සංචිතය යටතේ ක්‍රියාත්මක වේ.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.lk/about-us/ මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතයේ නිල වෙබ් අඩවිය — මූලස්ථානය සහ අසපු ශාඛා]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://exploresrilanka.lk/mahamevnawa-serenity-amidst-the-wilderness/ Mahamevnawa: Serenity amidst the Wilderness — Explore Sri Lanka]&lt;/ref&gt;

මහමෙව්නාව ආරාමවල ඉදිකරන ස්ථූප සාමාන්‍යයෙන් විශාල පරිමාණයෙන් නිර්මාණය කරනු ලබන අතර, ධාතූන් වහන්සේලා සතරැස් කොටුව තුළ පමණක් නිධන් කිරීමේ සාම්ප්‍රදායික සම්ප්‍රදායට අමතරව, ගර්භය සහ සතරැස් කොටුව යන දෙකෙහිම අලංකාර ධාතු ගර්භයක් නිර්මාණය කර ධාතූන් වහන්සේලා නිධන් කිරීමේ ක්‍රමයක් අනුගමනය කරයි. බෝධි මණ්ඩප ද සාමාන්‍යයෙන් විශාල පරිමාණයෙන් ඉදිකරනු ලබන අතර, ප්‍රධාන බෝධීන් වහන්සේ වටා පරිවාර බෝධීන් වහන්සේලා සිව්නමක් රෝපණය කිරීම මෙහි බොහෝ ආරාමවල දක්නට ලැබෙන සැලසුම් ලක්ෂණයකි. බෝධි මණ්ඩපවල බුද්ධ ප්‍රතිමා බොහෝ විට භූමිස්පර්ශ මුද්‍රාවෙන් නිර්මාණය කර ඇති අතර, කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ බෝධිය ලෙස සැලකෙන නුග වෘක්ෂයක් පිහිටුවන ලද කුඩා බෝධි මණ්ඩප ද ඇතැම් ආරාමවල දක්නට ලැබේ.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.lk/about-us/ මහමෙව්නාව භාවනා අසපු මූලස්ථානය — සිරි ගෞතම බෝධි මණ්ඩපය සහ සිරි ගෞතම දම්සක් මහා සෑය]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://buddhisthalton.org/grand-temple-of-the-gautama-buddha/ Grand Temple of the Gautama Buddha — Buddha Meditation Centre of Halton]&lt;/ref&gt;

ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයේ වර්ණ හා අලංකරණය සම්බන්ධයෙන් ද මහමෙව්නාව ආරාමවල යම් පොදු ලක්ෂණ පවතී. සුදු පැහැයට අමතරව රන්, මැටි, ක්‍රීම් සහ ලා රෝස වැනි වර්ණ භාවිතා කර ඇති අතර, කැටයම්, උද්‍යාන අලංකරණය සහ බොන්සායි ශාක භාවිතයෙන් ස්වභාවික පරිසරය සමඟ සම්බන්ධ වූ ආරාම පරිසරයක් නිර්මාණය කිරීමට උත්සාහ කර ඇත. සදකඩපහණ, මුරගල් සහ වෙනත් සම්ප්‍රදායික විහාර අංග භාවිතා කිරීමත් සමඟ සිංහ, හස්ති, හංස සහ මොණර රූප ද අලංකරණ අංග ලෙස යොදා ගනු ලැබේ.&lt;ref&gt;[https://buddhisthalton.org/grand-temple-of-the-gautama-buddha/ Grand Temple of the Gautama Buddha — Buddha Meditation Centre of Halton]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://exploresrilanka.lk/mahamevnawa-serenity-amidst-the-wilderness/ Mahamevnawa: Serenity amidst the Wilderness — Explore Sri Lanka]&lt;/ref&gt;

ආගමික සංකේත සහ වන්දනා ස්ථාන සැලසුම් කිරීමේදී ද පොදු රටාවක් අනුගමනය කර ඇත. බොහෝ ආරාමවල ධර්ම ශාලාව තුළ ධර්මචක්‍ර මුද්‍රාවෙන් යුතු බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් හෝ ධර්මචක්‍ර සංකේතයක් ස්ථාපනය කර ඇති අතර, විහාර භූමියට පිවිසෙන ප්‍රධාන දොරටුවේ විහාරස්ථානයේ නාමය වෙනුවට &quot;නමෝ බුද්ධාය&quot; යන පාඨය යෙදීම ද බොහෝ ආරාමවල දක්නට ලැබේ. ආරාම පරිශ්‍රය තුළ &quot;මහමෙව්නාව&quot; යන නාම පුවරුවක් සහ මහජනතාව සඳහා ධර්ම ග්‍රන්ථ ලබාගත හැකි ''සදහම් පොත් මැදුරක්'' ද සාමාන්‍යයෙන් පවත්වාගෙන යනු ලබයි.සාම්පදායික විහාරස්ථාන වල දක්නට ලැබෙන හින්දු දේව ප්‍රතිමා සඳහා වෙනම දේවාල ඉදිකිරීම වෙනුවට, රහතන් වහන්සේලා සහ බෞද්ධ චරිත නිරූපණය කරන ප්‍රතිමා මණ්ඩප සහ බෞද්ධ දෙවිවරුන්ගේ ප්‍රතිමා ඇතැම් නිර්මාණවල අන්තර්ගත කර ඇත.&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.lk/about-us/ මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය — නිල වෙබ් අඩවිය]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://mahamevnawa.org/kaduwela/ Day Visit to Kaduwela Mahamevnawa Buddhist Monastery]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://buddhisthalton.org/grand-temple-of-the-gautama-buddha/ Grand Temple of the Gautama Buddha — Buddha Meditation Centre of Halton]&lt;/ref&gt;

මහමෙව්නාව අසපු සංචිතය තමන්ටම ආවේණික බුද්ධ ප්‍රතිමා ශෛලියක් ද හඳුන්වා දී ඇති අතර, එය ජනප්‍රිය වශයෙන් &quot;අසපු ප්‍රතිමා&quot; ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. ආරම්භක කාලයේ රන් පැහැයෙන් යුතු, ඉන්දියාවේ බුද්ධගයා ප්‍රදේශයේ සහ ශ්‍රී ලංකාවේ පොළොන්නරු යුගයේ තිවංක ප්‍රතිමා සම්ප්‍රදායෙන් ආභාස ලැබූ ප්‍රතිමා නිර්මාණය කරන ලදී.පසුව එම ශෛලිය තවදුරටත් සංවර්ධනය කරමින් නව ප්‍රතිමා ආකෘති හඳුන්වා දෙන ලදී.&lt;ref&gt;[https://exploresrilanka.lk/mahamevnawa-serenity-amidst-the-wilderness/ Mahamevnawa: Serenity amidst the Wilderness — Explore Sri Lanka]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://buddhisthalton.org/grand-temple-of-the-gautama-buddha/ Grand Temple of the Gautama Buddha — Buddha Meditation Centre of Halton]&lt;/ref&gt;

මෙම කලා කටයුතු සඳහා ''මූර්ති කලායතනය'' නමින් ආරාමයට පරිබාහිරව ලාභ නොලබන ආයතනයක් ලෙස විශේෂිත මූර්ති නිර්මාණ ආයතනයක් පිහිටුවන ලද අතර, එහි නිර්මාණය කරන ලද බුද්ධ ප්‍රතිමා හා මෙම ශෛලියේ ප්‍රතිමා මහමෙව්නාව ආරාමවලට අමතරව වර්තමානයේ වෙනත් බෞද්ධ විහාරස්ථානවල ද භාවිතයට ගනු ලබනු දක්නට තිබේ. එම ප්‍රතිමා ශෛලියට අයත් බුද්ධ ප්‍රතිමා දෙකක් [[බණ්ඩාරනායක ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ]] සහ [[මත්තල රාජපක්ෂ ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ]] තුළ ස්ථාපනය කිරීම සඳහා ද මහමෙව්නාව මූලික දායකත්වයක් ලබා දී ඇත.වර්තමානයේ මේ ප්‍රතිමා සඳහා ඇති ප්‍රචලිත බව නිසා වෙනත් ලංකාවේ වෙනත් මූර්ති නිර්මාණ ආයතන ද මෙම ශෛලියේ ප්‍රතිමා නිර්මාණයට වර්තමානය වන විට යොමුව තිබෙනු දක්නට තිබේ.&lt;ref&gt;[https://www.airport.lk/aasl/news/news_archives Airport and Aviation Services (Sri Lanka) — News Archives: New Buddha Statue Unveiled at Bandaranaike International Airport, 8 August 2011]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.airport.lk/aasl/news/news_archives Airport and Aviation Services (Sri Lanka) — Airport news archives]&lt;/ref&gt;

[[File:Goutam Bouddha at Bandaranaike International Airport.jpg|thumb|250px|කටුනායක බණ්ඩාරනායක ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළෙහි මහමෙව්නාව අසපු සංචිතය විසින් තැන්පත් කර ඇති බුද්ධ ප්‍රතිමා වහන්සේ]]

==මහමෙව්නාව භාවනා අසපු ශාඛාවන්==

===දේශීය අසපු ශාඛාවන්===
පහත දැක්වෙන්නේ දේශීය අසපු ශාඛා ලැයිස්තුවකි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=දේශීය මහමෙව්නාව භාවනා අසපු ශාඛාවන් |url=https://mahamevnawa.lk/mahamevnawa-local-branches/ |date= |access-date=2025-08-03 |website=මහමෙව්නාව}}&lt;/ref&gt;

==== '''වයඹ පළාත''' ====
*[[සිරි ගෞතම සම්බුද්ධරාජ මාළිගාව|පොල්ගහවෙල මහමෙව්නාව භාවනා අසපු මූලස්ථානය]]
*ආනමඩුව මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව 
*ඉබ්බාගමුව මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව
*උයන්දන මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව
*ගිරිබාව මහමෙව්නාව තිසරණ සරණ සමාධි භාවනා අසපුව 
*තඹකන්ද මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව 
*පොතුහැර මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව 
*පොල්පිතිගම මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව 
*[[ශ්‍රී අංගුලිමාල මහා සෑය| බෝවත්ත ශ්‍රී අංගුලිමාල මහා සෑ විහාරය]]
*මහව මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව
*දඹදෙණිය මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව 
*මාස්පොත මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව

[[ගොනුව:AngulimalaSeya.jpg|thumb|right|200px|බෝවත්ත මහමෙව්නාව භාවනා අසපුවේ සුපිහිටි &lt;br&gt;ශ්‍රී අංගුලිමාල මහා සෑය]]

==== '''බස්නාහිර පළාත''' ====
*[[මාළඹේ මහමෙව්නාව අමාවතුර භාවනා අසපුව|මාළඹේ මහමෙව්නාව බුදු පසේබුදු අරහන්තක මහා විහාරය]]
*කඩුවෙල මහමෙව්නාව බෝධිඤාණ භාවනා අසපුව -[[ශ්‍රද්ධා රූපවාහිනිය | ශ්‍රද්ධා මාධ්‍ය ජාලයේ මූලස්ථානය]]
*අවිස්සාවේල්ල මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව
*කොච්චිකඩේ මහමෙව්නාව තිසරණ භාවනා අසපුව(මහමෙව්නාව බුද්ධගයා මහා විහාරය)&lt;ref group=&quot;විස්තර&quot;&gt;හිනිදුම නන්ද විහාරාධිපති ස්ථවිර යටතේ පවතින ශාඛාවකි.&lt;/ref&gt;
*කෝට්ටේ මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව
*ගම්පහ,නැදුන්ගමුව මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව
*බුලත්සිංහල මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව
*සේරුපිට මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව
*හුණුමුල්ල මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව
*හොරණ මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව
*නිට්ටඹුව මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව
*කලුතර මහමෙව්නාව චිත්ත විවේක සෙනසුන (බෝඹුවල මහමෙව්නාව ගිලන් භික්ෂු රෝහල)
*සියඹලාපේ මාවරමණ්ඩිය සිරි ගෞතම විහාරය&lt;ref group=&quot;විස්තර&quot;&gt;පොල්පිටිමූකලානේ පඤ්ඤාසිරි විහාරාධිපති ස්ථවිර යටතේ පවතින ශාඛාවකි.&lt;/ref&gt;
*අගලවත්ත මහමෙව්නාව නිධන්ගල ආරණ්‍ය සේනාසනය
*දොම්පේ පාලුගම මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව&lt;ref group=&quot;විස්තර&quot;&gt;දොරලියද්දේ විනීත ස්ථවිර යටතේ පවතින ශාඛාවකි.&lt;/ref&gt;

==== '''දකුණු පළාත''' ====
*[[මහමෙව්නාව මහා විහාරය, අපරැක්ක|මාතර මහමෙව්නාව මහා විහාරය]] 
*ගාල්ල මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව
*ඇල්පිටිය මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව (ශ්‍රී රාහුල මහා සෑ විහාරය)
*වළස්මුල්ල මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව
*සූරියවැව මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව
*හිනිඳුම තලංගල්ල මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව
*තිස්සමහාරාමය මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව 
*බෙලිඅත්ත මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව

[[File:Mahamevnawa maha viharaya 3.jpg|thumb|right|200x|මාතර මහමෙව්නාව මහා විහාරයේ ධර්ම ශාලාවෙහි තැන්පත් කර ඇති සමාධි බුද්ධ ප්‍රථිමාව]]

==== '''මධ්‍යම පළාත''' ====
*කුණ්ඩසාල මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව 
*මාතලේ මඩවල උල්පත මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව 
*රත්තොට මහමෙව්නාව සාරිපුත්ත ආරණ්‍ය සේනාසනය 
*නුවරඑළිය මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව
*ශ්‍රී මහාසේන මහමෙව්නාව වන සෙනසුන-මොරගහකන්ද
*ලග්ගල මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව 
*පොරමඩුල්ල මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව
*පූඬලුඔය මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව 

==== '''ඌව පළාත''' ====
*කතරගම මහමෙව්නාව අමාසිසිල භාවනා අසපුව
*[[කුඹල්වෙල අසපුව|කුඹල්වෙල ශ්‍රී සත්බුදු මහා සෑ විහාරය (ඇල්ල කුඹල්වෙල මහමෙව්නාව බෝධිගිරි වනසෙනසුන)]]
*බිබිල මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව
*බුත්තල මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව
*මහියංගණය මහමෙව්නාව ශ්‍රී මහා සුමන භාවනා අසපුව
*මාරිඅරාව මහමෙව්නාව දහරකිනා කන්ද ආරණ්‍ය සේනාසනය
*මුල්ලේගම මහමෙව්නාව රන්පහන වන සෙනසුන
*මොණරාගල මහමෙව්නාව තඹලවින්නආර තපෝවනය
*වැලිමඩ මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව

[[File:Kumbalwela,_Mahamevnawa_Buddhist_Monastery,_2025-07_CN-01.jpg|thumb|right|200px|කුඹල්වෙල මහමෙව්නාව භාවනා අසපුවේ සුපිහිටි&lt;br&gt; ශ්‍රී සත්බුදු මහා සෑය ඇතුලු සත්බුදු මන්දිරය]]

==== '''උතුරුමැද පළාත''' ====
*අනුරාධපුර මහමෙව්නාව ධම්මචේතිය භාවනා අසපුව
*අනුරාධපුර සිරි වාසව භාවනා උද්‍යානය 
*මිහින්තලේ මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව
*ගල්නෑව ශ්‍රී ආනන්ද මහා සෑ විහාරය
*පොළොන්නරුව මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව
*හබරණ මහමෙව්නාව ශ්‍රී බෝධිරාජ භාවනා අසපුව
*කැබිතිගොල්ලෑව මහමෙව්නාව භාතියගිරි ආරණ්‍ය සේනාසනය (භාතියගිරි රජමහා විහාරය)
*කහටගස්දිගිලිය මහමෙව්නාව ධම්මගිරි ආරණ්‍ය සේනාසනය
*ගලෙන්බිඳුණුවැව මහමෙව්නාව සදහම් සෙනසුන භාවනා අසපුව

==== '''සබරගමුව පළාත''' ====
*එරත්න මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව 
*කහවත්ත මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව 
*බලංගොඩ මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව 
*සිරිපාගම මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව 
*පින්නවල මහමෙව්නාව අමාදහර භාවනා අසපුව
*කුකුළේගම මහමෙව්නාව වන සෙනසුන

==== '''නැගෙනහිර පළාත''' ====
*අම්පාර මහමෙව්නාව ශ්‍රී සද්ධාතිස්ස භාවනා අසපුව
*කන්තලේ මහමෙව්නාව ධම්මගිරි භාවනා අසපුව
*[[සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය|සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී රජ මහා විහාරය (විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය)]]
*[[සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය|සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]](අනුබද්ධිත)&lt;ref group=&quot;විස්තර&quot;&gt;මහමෙව්නාව අසපු සංචිතයේ ශාඛාවක් ලෙස ක්‍රියාත්මක නොවේ,අලුදෙණියේ සුබෝධි විහාරාධිපති ස්ථවිර යටතේ පවතින මහමෙව්නාව අසපු සංචිතයට අනුබද්ධිත විහාරයක් පමණි.විහාරයේ පරිපූර්ණ පරිපාලනය අමරපුර ශ්‍රී කලයාණිවංශ පාර්ශවය සතු වේ.&lt;/ref&gt;
*[[ලංකාපටුන සමුද්‍රගිරි විහාරය]]&lt;br&gt; (2012 සිට 2017 තෙක්)&lt;ref group=&quot;විස්තර&quot;&gt;සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරායේ දෙවන විහාරාධිපති ධුරය දැරූ සේරුවිල සරණකිත්ති හිමියන්ගේ ධුර කාලය තුළ සහ ඊට මඳක් වැඩි කාලයක් මහමෙව්නාව අසපු සංචිතය විසින් ලංකාපටුන විහාරයේ භාරකාරත්වය දරනු ලැබූ අතර පසුව ඉවත් විය.&lt;/ref&gt;

[[File:wilgamwehera somawathi stupa.jpg|thumb|right|200px|මහමෙව්නාව විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරයේ සුපිහිටි සේරුවිල පැරණි සෝමාවතිය මහා සෑය]]

===විදේශීය අසපු ශාඛාවන්===
පහත දැක්වෙන්නේ විදේශීය අසපු ශාඛා ලැයිස්තුවකි.&lt;ref&gt;https://mahamevnawa.org/worldwide-mahamevnawa-branches/&lt;/ref&gt;

==== '''කැනඩාව''' ====
*ටොරොන්ටෝ මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව, කැනඩාව
*විනිපෙග් මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව, කැනඩාව
*සස්කැටූන් මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව, කැනඩාව
*එඩ්මන්ටන් මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව, කැනඩාව
*වැන්කොවුවර් මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව, කැනඩාව
*ඇක්ටන් මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව, කැනඩාව

==== '''ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය''' ====
*වොෂින්ටන්, ඩී.සී. මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව, ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය
*නිව් ජර්සි මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව, ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය
*කැලිෆෝනියා මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව, ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය
*ෆ්ලොරීඩා මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව, ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය
*නිව් යෝර්ක් මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව, ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය
*ටෙක්සාස් මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව, ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය
*ඇට්ලාන්ටා මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව, ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය

==== '''ඕස්ට්‍රේලියාව සහ නවසීලන්තය''' ====
*ඇඩ්ලේඩ් (Adelaide) මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව, ඕස්ට්‍රේලියාව
*මෙල්බර්න් නුවර මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව, ඕස්ට්‍රේලියාව
*බටහිර මෙල්බර්න් නුවර මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව, ඕස්ට්‍රේලියාව
*මෙල්බර්න් මහමෙව්නාව ජේතවන භාවනා අසපුව, ඕස්ට්‍රේලියාව
*පර්ත් මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව, ඕස්ට්‍රේලියාව
*සිඩ්නි මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව, ඕස්ට්‍රේලියාව
*බ්‍රිස්බන් මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව, ඕස්ට්‍රේලියාව
*ඕක්ලන්ඩ් මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව, නවසීලන්තය

==== '''යුරෝපය''' ====
[[File:Mahamevnawa London.jpg|right|thumb|ලන්ඩන් අසපුව]]
*බැසිල්ඩන් මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව- එක්සත් රාජධානිය
*ලිවර්පූල්/වොරිංටන් මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව- උතුරු එංගලන්තය, එක්සත් රාජධානිය 
*ස්ටැන්මෝර් මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව(ලන්ඩන් අසපුව)-එංගලන්තය,එක්සත් රාජධානිය 
*සවුත් වේල්ස් මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව-එක්සත් රාජධානිය 
*ඩන්ඩී(Dundee) මහමෙව්නාව ජාත්‍යන්තර භාවනා අසපුව-ස්කොට්ලන්තය,එක්සත් රාජධානිය 
*එෂර්(Esher) මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව-එංගලන්තය,එක්සත් රාජධානිය 
*එක්ස්බිරිජ්(Axbridge)මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව-එංගලන්තය,එක්සත් රාජධානිය 
*පහළ ක්ලිෂන්රෝ(Kilshanroe Downs)මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව-ක්ලිෂන්චෝ(Kilshanchoe), අයර්ලන්තය 
*නිකෝෂියා මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව-සයිප්‍රස්
*ලිමැසෝල් (Limassol) මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව-සයිප්‍රස්
*මහමෙව්නාව ථේරවාද බෞද්ධ භාවනා මධ්‍යස්ථානය- ප්‍රංශය
*මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව- ජර්මනිය
*මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව- ඉතාලිය
*මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව- නෙදර්ලන්තය

===='''ඉන්දියානු උප මහද්වීපය'''====
*බුද්ධගයා මහමෙව්නාව බුදුනුවණ භාවනා අසපුව - ගයාව,බිහාර්
*නාග්පූර් මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව - මහාරාෂ්ඨ 
*බ්හිවුකුණ්ඩ් මහමෙව්නාව බුද්ධ රශ්මි ථේරවාද බෞද්ධ පුහුණු මධ්‍යස්ථානය - මහාරාෂ්ඨ
*දිල්ලි මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව - දිල්ලිය 
*ගාසියාබාත් මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව - මහාරාෂ්ඨ 
*බුල්දානා මහමෙව්නාව බෞද්ධ ආරාමය - මහාරාෂ්ඨ

===='''නැගෙනහිර ආසියානු කලාපය'''====
*අන්සාන් මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව - දකුණු කොරියාව
*දීඝු (Daegu) මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව - දකුණු කොරියාව
*ගිම්හේ මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව - දකුණු කොරියාව
*ඔසාකා මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව(ඔසාකා මහා විහාරය) - ඔසාකා නගරය,ජපානය
*ඉබරකි මහමෙව්නාව බෞද්ධ ආරාමය - කසමා,ඉබරකි නගරය,ජපානය 

===='''ආරාබි අර්ධද්වීපය(මධ්‍යය ආසියානු කලාපය)'''====

*[[මහමෙව්නාව බෞද්ධ විහාරය - ඩුබායි]],එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යය (2026 වසරේ සිට වසා ඇත)

[[File:Mahamevnawa Dubai.jpg|thumb|250px|මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව ඩුබායි]]
===මහමෙව්නාව අනගාරිකා අසපු ශාඛාවන්===
පහත දැක්වෙන්නේ අනගාරිකා අසපු ශාඛා ලැයිස්තුවකි.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=මහමෙව්නාව අනගාරිකා අසපුව |url=https://mahamevnawa.lk/anagarika-asapuwa/ |access-date=2026-03-18 |website=Mahamevnawa Bhawana Asapuwa}}&lt;/ref&gt;

'''දේශීය මහමෙව්නාව අනාගරිකා භාවනා අසපු ශාඛා'''
*දඹදෙණිය මුතුගල මහමෙව්නාව අනගාරිකා අසපුව (අනගාරිකා අසපු මූලස්ථානය)
*[[සිරි යශෝධරා මහා සෑය|උඩුපිල සිරි යශෝධරා මහා සෑ විහාරය (උඩුපිල මහමෙව්නාව අනගාරිකා භාවනා අසපුව)]]
*කොළඹ මහමෙව්නාව අනගාරිකා භාවනා අසපුව 
*නුගේගොඩ මහමෙව්නාව අනගාරිකා භාවනා අසපුව 
*වරකාපොල මහමෙව්නාව අනගාරිකා අසපුව 
*කිඹුලාපිටිය මහමෙව්නාව අනගාරිකා අසපුව 
*හක්මන මහමෙව්නාව අනගාරිකා අසපුව
*අනුරාධපුර මහමෙව්නාව ස්වර්ණමාලී අනගාරිකා අසපුව 
*හලාවත මහමෙව්නාව අනගාරිකා අසපුව 
*මාවතගම මහමෙව්නාව අනගාරිකා අසපුව 
*කඩුගන්නාව මහමෙව්නාව අනගාරිකා අසපුව
*කුලියාපිටිය මහමෙව්නාව අනාගරිකා අසපුව 


'''විදේශීය මහමෙව්නාව අනාගරිකා භාවනා අසපු ශාඛා'''
*ටොරොන්ටෝ මහමෙව්නාව අනාගරිකා අසපුව,කැනඩාව  
*මෙල්බර්න් මහමෙව්නාව අනාගරිකා අසපුව,ඕස්ට්‍රේලියාව

== මහමෙව්නාව බෞද්ධ විද්‍යාල ==
{{වැඩිදුර|මහමෙව්නාව බෞද්ධ විද්‍යාල}}
'''මහමෙව්නාව බෞද්ධ විද්‍යාල''' යනු මහමෙව්නාව මහා සංඝ සභාවේ අනුශාසක [[කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි]]යන්ගේ මඟපෙන්වීම යටතේ ආරම්භ කරන ලද අර්ධ රාජ්‍ය පෞද්ගලික බෞද්ධ පාසල් ජාලයකි.මහා සංඝරත්නයේ අනුශාසකත්වය යටතේ ගුණධර්ම අධ්‍යාපනය, විධිමත් අධ්‍යාපනය සහ විෂය බාහිර ක්‍රියාකාරකම් සමබරව ක්‍රියාත්මක වන පාසල් පද්ධතියක් පිහිටුවීම එහි අරමුණ ලෙස සංවිධානය සඳහන් කරයි.&lt;ref&gt;[https://mahamevnacollege.lk/home-page-3/ මහමෙව්නාව බෞද්ධ විද්‍යාලයේ නිල වෙබ් අඩවිය]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://mahamegha.lk/2018/12/14/mahamevnawa-buddhist-college/ නැණ ගුණවත් දරු පරපුරක් බිහි කිරීමට වෙර දරන මහමෙව්නාව බෞද්ධ විද්‍යාලය — මහමෙඝ]&lt;/ref&gt;

මෙම පාසල් ජාලයේ පළමු විද්‍යාලය 2018 පෙබරවාරි 28 වන දින ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ දෙල්ගොඩ, දෙමාළගම ප්‍රදේශයේ රජයේ අනුමත පෞද්ගලික පාසලක් ලෙස ආරම්භ කරන ලදී. ඒ සඳහා මැලේසියාවේ ප්‍රධාන සංඝනායක, ක්වාලාලම්පූර්හි සෙන්තෝල් බෞද්ධ විහාරයේ විහාරාධිපති සහ ථේරවාද බෞද්ධ කවුන්සිලයේ අනුශාසක [[බූටෑවත්තේ සරණංකර හිමි]]යන් විසින් උන්වහන්සේට අයත් ගොඩනැගිලි සහිත ඉඩම පරිත්‍යාග කරන ලදී.&lt;ref&gt;[https://mahamegha.lk/2018/12/14/mahamevnawa-buddhist-college/ මහමෙව්නාව බෞද්ධ විද්‍යාලය — මහමෙඝ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://mahamevnawacollege.lk/home-page-3/ මහමෙව්නාව බෞද්ධ විද්‍යාලයේ නිල වෙබ් අඩවිය]&lt;/ref&gt;

සංවිධානයට අනුව, බෞද්ධ වටිනාකම් මත පදනම් වූ පාසල් අධ්‍යාපනයක් ලබාදීමේ අරමුණින් මෙම පාසල් ජාලය ක්‍රියාත්මක වන අතර, නිදහසෙන් පසු ශ්‍රී ලංකාවේ ආරම්භ වූ ප්‍රථම බෞද්ධ පාසල් ජාලය ලෙස එය හඳුන්වා දෙනු ලබයි. පසුව දිවයිනේ විවිධ ප්‍රදේශවලට එහි ශාඛා ව්‍යාප්ත වූ අතර, දැනට පහත විද්‍යාල ක්‍රියාත්මක වේ.&lt;ref&gt;[https://mahamevnacollege.lk/inquiries/ මහමෙව්නාව බෞද්ධ විද්‍යාල — විමසීම් සහ ශාඛා තොරතුරු]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://mahamevnacollege.lk/about-us/ මහමෙව්නාව බෞද්ධ විද්‍යාල — අප ගැන]&lt;/ref&gt;

* දෙල්ගොඩ, දෙමාළගම මහමෙව්නාව බෞද්ධ විද්‍යාලය
* සඳලංකාව මහමෙව්නාව බෞද්ධ විද්‍යාලය
* වැලිමඩ මහමෙව්නාව බෞද්ධ විද්‍යාලය
* මාළඹේ මහමෙව්නාව බෞද්ධ විද්‍යාලය

මීට අමතරව කඩුවෙල, කිරිබත්ගොඩ, මාළඹේ, සඳලංකාව, දෙල්ගොඩ සහ වැලිමඩ යන ප්‍රදේශවල '''මහමෙව්නාව බෞද්ධ පෙර පාසල්''' ජාලයක් ද ක්‍රියාත්මක වේ.

== සවිස්තරාත්මක සටහන් ==
&lt;references group=&quot;විස්තර&quot; /&gt;

== අමතර ලිපි ==
* [[බුදු දහම]]
* [[කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි]]
* [[ශ්‍රී අංගුලිමාල මහා සෑය]]
* [[සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]]
* [[විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී රජ මහා විහාරය, සේරුවිල]]

==මූලාශ්‍ර==
{{reflist}}

== බාහිර සබැඳි ==
*[https://mahamevnawa.lk/new-publications/ මහමෙව්නාව සදහම් ප්‍රකාශන]</text>
      <sha1>gqdsl3bclrxqlbxdjufyz62vbtl0ux7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>පෝෂණය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9560</id>
    <revision>
      <id>803379</id>
      <parentid>673943</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T01:50:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <origin>803379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13112" sha1="6w5g12cbjhzvswg26fj64p60i476vc4" xml:space="preserve">{{පරිවර්තනය නොනිමි|Nutrition|ඉංග්‍රීසි|en}}
[[File:Close wing posture of Amblypodia anita (Hewitson, 1862) - Purple Leaf Blue (Male) gathering nutrients from bird dropping WLB.jpg|thumb|upright=1.5|alt=see caption|[[nutrient|පෝෂණ සංඝටක]] රැස්කරන සමනලයෙක්]]
[[ගොනුව:Nutrition_label.gif|thumb|පෝෂණ දත්ත වගුව මගින් පෙන්නුම් කරනුයේ විශේෂඥයින් මගින් නිර්දේශ කරනු ලබන පරිභෝජනයට සුදුසු ප්‍රමාණාත්මක පෝෂ්‍ය සංඝටක ප්‍රමාණයන් වේ.]]
පෝෂණය යනු සෛල සහ සත්ව කොට්ඨාශවල ජීවය පවත්වා ගැනීම සදහා අවශ්‍ය වන සංඝටකයන් ආහාර මගින් ලබා දීමයි. මනා පෝෂණයක් මගින් බොහෝමයක් වු ‍පොදු සෞඛ්‍ය ගැටලු වලක්වා ගැනීමට හෝ සුව කර ගැනීමට හැක.

යම් කිසි සත්ව කොට්ඨාශයක ආහාර වේල යනු ඔවුන් පරිභෝජනය කරනු ලබන ද්‍රව්‍යයන්ය. පෝෂණවේදීන් යනු මිනිසුන්ගේ පෝෂණය ආහාර වේල සකස් කර ගැනීම , ආර්ථිකය සහ ආහාර වේලසැලසුම් කර ගැනීම ගැන විශේෂ දැණුමක් ඇති සෞඛ්‍ය‍ය වෘත්තිකයන්ය. ඔවුන් ‍පුද්ගලයන්හට රෝගී අවස්ථාවන්හිදී සහ නොයෙකුත් ආයතනවලට වඩා ආරක්ෂාකාරී පෝෂණ උපදෙස් ලබා දීම සදහා පුහුණු වී ඇත. 

සමබල නොවු ආහාර වේලක් මගින් සෞඛ්‍ය කෙරෙහි හානිදායී  බලපෑමක් ඇති කළ හැක. ශීතාද ‍රෝගය , බෙරි බෙරි රෝගය සහ ‘ක්වෝෂියොකෝර්’ වැනි ඌනතා රෝගද සෞඛ්‍යයට අවදානමක් ඇති කරන අධි ස්ථුලතාව , පරිවෘත්තිය සින්ඩ්‍රෝමය සහ රුධිර සංසරණ පද්ධතියේ රෝග ඇතුළු වෙනත් කාලික දේහගත රෝගයන් වන දියවැඩියාව සහ අස්ථි දිරාපත් වීම මේ සදහා උදාහරණ වේ.

== අමතර අවධානයට ==
* {{annotated link|Liebig's law of the minimum}}
* {{annotated link|Nutrient density}}
* {{annotated link|Nutrition analysis}}
* {{annotated link|Resource (biology)}}
* {{annotated link|Substrate (biology)}}
* [[Milan Charter]] 2015 Charter on Nutrition

== මූලාශ්‍ර ==
{{Reflist}}

== භාහිර සබැඳි ==
{{wiktionary|nutrition}}
{{Commons category}}
{{EB1911 poster|Nutrition}}
{{Biology_nav}}
{{Portal bar|Food|Minerals}}
{{Authority control}}

[[ප්‍රවර්ගය:පෝෂණය| ]]

'''පෝෂණය''' යනු ජීවීන්ගේ වර්ධනය, පැවැත්ම සහ ශරීරයේ සාමාන්‍ය ක්‍රියාකාරිත්වය පවත්වා ගැනීම සඳහා ආහාර මඟින් පෝෂක ද්‍රව්‍ය ලබාගැනීම හා ඒවා ශරීරය තුළ භාවිතයට ගැනීම සම්බන්ධ ජීව විද්‍යාත්මක ක්‍රියාවලියයි. පෝෂණය පිළිබඳ විද්‍යාත්මක අධ්‍යයනයේදී ආහාරවල අඩංගු පෝෂක ද්‍රව්‍ය, ඒවායේ කාර්යයන්, ශරීරයට ඇති බලපෑම් සහ සෞඛ්‍යය සමඟ ඇති සම්බන්ධතාව අධ්‍යයනය කෙරේ.&lt;ref&gt;[https://www.fao.org/4/a0775e/a0775e00.pdf Food and Agriculture Organization – Definition of Key Terms in Nutrition]&lt;/ref&gt;

== පෝෂණයේ වැදගත්කම ==

මිනිස් සිරුරේ වර්ධනය, ශක්තිය නිපදවීම, පටක ගොඩනැගීම සහ හානි වූ පටක අලුත්වැඩියා කිරීම සඳහා පෝෂණය අවශ්‍ය වේ. එසේම ශරීරයේ පරිවෘත්තීය ක්‍රියාවලි, ප්‍රතිශක්තිකරණ පද්ධතිය සහ අවයවවල සාමාන්‍ය ක්‍රියාකාරිත්වය පවත්වා ගැනීමටද පෝෂක ද්‍රව්‍ය දායක වේ.&lt;ref&gt;[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK554545/ Biochemistry, Nutrients – NCBI Bookshelf]&lt;/ref&gt;

== පෝෂක ද්‍රව්‍ය ==

මිනිස් සිරුරට අවශ්‍ය ප්‍රධාන පෝෂක ද්‍රව්‍ය කාණ්ඩ හයකට බෙදා දැක්විය හැකිය. ඒවා නම් කාබෝහයිඩ්‍රේට්, ප්‍රෝටීන, මේද, විටමින්, ඛනිජ ලවණ සහ ජලයයි.&lt;ref&gt;[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK554545/ Biochemistry, Nutrients – NCBI Bookshelf]&lt;/ref&gt;

=== කාබෝහයිඩ්‍රේට් ===

කාබෝහයිඩ්‍රේට් ශරීරයට ශක්තිය ලබාදෙන ප්‍රධාන පෝෂක ද්‍රව්‍යයකි. බත්, ධාන්‍ය වර්ග, අල වර්ග, පාන් සහ පලතුරු වැනි ආහාරවල කාබෝහයිඩ්‍රේට් අඩංගු වේ. ආහාර ජීර්ණයේදී බොහෝ කාබෝහයිඩ්‍රේට් සරල සීනි බවට බිඳ වැටී ශරීරයට අවශෝෂණය වේ.&lt;ref&gt;[https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/digestive-system-how-it-works National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases – Your Digestive System &amp; How it Works]&lt;/ref&gt;

=== ප්‍රෝටීන ===

ප්‍රෝටීන ශරීරයේ සෛල හා පටක ගොඩනැගීමට සහ ඒවා අලුත්වැඩියා කිරීමට අවශ්‍ය වේ. මස්, මාළු, බිත්තර, කිරි, පරිප්පු, කඩල සහ වෙනත් රනිල බෝග ප්‍රෝටීන ලබාගත හැකි ආහාර වේ. ප්‍රෝටීන ජීර්ණයේදී ඇමයිනෝ අම්ල බවට බිඳ වැටේ.&lt;ref&gt;[https://medlineplus.gov/healthdefinitions/nutritiondefinitions.html MedlinePlus – Nutrition Definitions]&lt;/ref&gt;

=== මේද ===

මේද ශරීරයට ශක්තිය ලබාදෙන අතර ඇතැම් විටමින් අවශෝෂණය කරගැනීමටද උපකාරී වේ. ශරීරයේ සෛල පටල ගොඩනැගීමට සහ ශරීර උෂ්ණත්වය පවත්වා ගැනීමටද මේද දායක වේ. එළවළු තෙල්, ඇට වර්ග, බීජ, මාළු සහ වෙනත් ආහාරවල මේද අඩංගු වේ.&lt;ref&gt;[https://www.msdmanuals.com/professional/nutritional-disorders/nutrition-general-considerations/overview-of-nutrition MSD Manual – Overview of Nutrition]&lt;/ref&gt;

=== විටමින් ===

විටමින් ශරීරයේ විවිධ ජීව රසායනික ක්‍රියාවලි සාමාන්‍ය පරිදි පවත්වා ගැනීමට අවශ්‍ය වන පෝෂක ද්‍රව්‍ය වේ. විටමින් A, B කාණ්ඩය, C, D, E සහ K ඒවාට උදාහරණ වේ. පලතුරු, එළවළු, කිරි, බිත්තර, මාළු සහ වෙනත් ආහාර මඟින් විවිධ විටමින් ලබාගත හැකිය.&lt;ref&gt;[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK554545/ Biochemistry, Nutrients – NCBI Bookshelf]&lt;/ref&gt;

=== ඛනිජ ලවණ ===

කැල්සියම්, යකඩ, අයඩින්, සින්ක්, පොටෑසියම් සහ මැග්නීසියම් වැනි ඛනිජ ලවණ ශරීරයට අවශ්‍ය වේ. අස්ථි හා දත් වර්ධනය, රුධිරයේ ඔක්සිජන් ප්‍රවාහනය සහ ස්නායු හා මාංශ පේශි ක්‍රියාකාරිත්වය ඇතුළු විවිධ කාර්යයන් සඳහා ඒවා දායක වේ.&lt;ref&gt;[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK554545/ Biochemistry, Nutrients – NCBI Bookshelf]&lt;/ref&gt;

=== ජලය ===

ජලය ශරීරයේ අත්‍යවශ්‍ය සංඝටකයකි. පෝෂක ද්‍රව්‍ය ප්‍රවාහනය කිරීම, ශරීර උෂ්ණත්වය පාලනය කිරීම, ආහාර ජීර්ණය සහ අපද්‍රව්‍ය බැහැර කිරීම ඇතුළු ක්‍රියාවලි සඳහා ජලය අවශ්‍ය වේ. පානීය ජලය මෙන්ම ඇතැම් ආහාරවලින්ද ශරීරයට ජලය ලැබේ.&lt;ref&gt;[https://medlineplus.gov/healthdefinitions/nutritiondefinitions.html MedlinePlus – Nutrition Definitions]&lt;/ref&gt;

== පෝෂක ද්‍රව්‍ය ශරීරයට ලැබීම හා භාවිතය ==

මිනිසා ආහාර ගැනීමෙන් පසු ආහාර ජීර්ණ පද්ධතිය තුළදී ඒවා කුඩා කොටස්වලට බිඳ දැමීම සිදු වේ. මුඛයේදී ආහාර හපන අතර කෙළ මඟින් ජීර්ණ ක්‍රියාවලිය ආරම්භ වේ. ආමාශයේදී සහ කුඩා අන්ත්‍රයේදී ආහාර තවදුරටත් ජීර්ණය වේ. එමඟින් නිපදවන කුඩා පෝෂක අණු කුඩා අන්ත්‍රය හරහා රුධිරයට අවශෝෂණය වී ශරීරයේ විවිධ සෛල හා පටක වෙත ප්‍රවාහනය කෙරේ.&lt;ref&gt;[https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/digestive-system-how-it-works National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases – Your Digestive System &amp; How it Works]&lt;/ref&gt;

== සමබර පෝෂණය ==

සමබර පෝෂණය යනු ශරීරයට අවශ්‍ය සියලුම පෝෂක ද්‍රව්‍ය ප්‍රමාණවත් හා සුදුසු අනුපාතවලින් ලබාගැනීමයි. ඒ සඳහා විවිධ ආහාර කාණ්ඩවලින් ආහාර තෝරාගැනීම වැදගත් වේ. ධාන්‍ය හා අල වර්ග, එළවළු, පලතුරු, ප්‍රෝටීන අඩංගු ආහාර, කිරි හා කිරි නිෂ්පාදන සහ සුදුසු මේද ප්‍රමාණ ඇතුළත් විවිධ ආහාර වේලක් සමබර පෝෂණයට දායක වේ.&lt;ref&gt;[https://www.fao.org/docrep/017/i3261e/i3261e.pdf FAO – Eating Well]&lt;/ref&gt;

පුද්ගලයකුගේ පෝෂණ අවශ්‍යතා වයස, ශාරීරික ක්‍රියාකාරකම්, වර්ධන අවධිය සහ සෞඛ්‍ය තත්ත්වය අනුව වෙනස් විය හැකිය. එබැවින් සියලු පුද්ගලයන්ට එකම ආහාර ප්‍රමාණයක් හෝ එකම ආහාර සැලැස්මක් සුදුසු නොවේ.&lt;ref&gt;[https://www.msdmanuals.com/professional/nutritional-disorders/nutrition-general-considerations/overview-of-nutrition MSD Manual – Overview of Nutrition]&lt;/ref&gt;

== ආශ්‍රිත ලිපි ==

* [[ආහාර]]
* [[ආහාර ජීර්ණ පද්ධතිය]]
* [[පෝෂක ද්‍රව්‍ය]]
* [[මන්දපෝෂණය]]

== මූලාශ්‍ර ==

&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>6w5g12cbjhzvswg26fj64p60i476vc4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>අභිචාරාත්මක ප්‍රතිකාර</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21624</id>
    <revision>
      <id>803366</id>
      <parentid>656761</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T13:42:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58523-37</username>
        <id>81928</id>
      </contributor>
      <comment>/* අභිචාර යනු */</comment>
      <origin>803366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52027" sha1="mjaicbpep999euk0afzsru64k4vaw8w" xml:space="preserve">[[ගොනුව:daha ata sanniya.jpg|thumb|300px|right]]
සමාජයක් යනු පුද්ගලයන් සමූහයකගේ සන්ධාන ගත වීමකි. සමූහයක් එක්ව තබා ගන්නේ සියලූදෙනා විසින් පිළිගනු ලබන්නා වූ සම්මතයන්  සහ අන්‍යෝන්‍ය කි‍්‍රයාදාමයන් මගිනි. මෙහිදී සෑම පුද්ගලයෙකු විසින්ම සමාජයේ පැවැත්මට කෘත්‍යයන් ඉටු කළ යුතුය. නමුත්  ‘‘රෝග ’’ යන සංසිද්ධිය තුළ එම සමාජ පැවැත්මට පිළිවෙලට බාධාවක් සිදුවේ.
                                                                                                                                                                              
නූතන වෛද්‍ය ක‍්‍රමයට අනුව පුද්ගලයාගේ ශරීර සනීපයට බාධා කරන්නා වූ කවර හෝ තත්වයක් රෝගයක් ලෙස විස්තර කෙරේ. ඒ අනුව එම තත්වය පුද්ගලයාගේ සතුටට තර්ජනයකි. ඉන් පුද්ගලයාට සාමාන්‍ය අයුරින් කි‍්‍රයාත්මක වීමට බාධා පමුණුවන අතර ඔහුගේ අපේක්ෂිත ඉලක්ක ලබා ගැනීමට ඉන් බාධා පැමිණේ( ලියනගේ, 2000: 07).

එසේ නම් සමාජයේ පුද්ගලයන්ගේ සෞඛ්‍යය සම්පන්න බව ඉතා වැදගත් වේ. සමාජ විද්‍යාත්මක දෘෂ්ටිකෝණයට අනුව  සෞඛ්‍යය යනු ජීවවිද්‍යාත්මක ගැටලූකාරි තත්වයක් සේම  සමාජයීය සංස්කෘතික ආර්ථික මෙන්ම දේශපාලන සාධක ද මුල් කර ගත් සියල්ලේම එකතුවකි. රෝගය යන සංකල්පය පිළිබදව විමර්ශනය කරන විට අවබෝධ කර ගත යුතු තවත් සංකල්ප දෙකක් පවතී  එනම්  ‘‘රෝගය ’’ හා ‘‘රෝගීත්වය ’’ යන්නයි.   රෝගය යනු වෛද්‍යවරයා රෝගය හඳුනා ගත් ආකාරය වන අතර රෝගීත්වය යනු රෝගියා රෝගය දකින ආකාරය වේ. ඒ අනුව රෝග යනු සංකීර්ණ සංකල්පයක් වන අතර සාමාන්‍යයෙන් අප එය යම් ශරීරයට බාධාකාරී ස්වරූපයක් ලෙස හඳුන්වමු. වෛද්‍යමය බහුත්වවාදයක් දැකිය හැකි ලාංකීය සමාජ සන්දර්භය තුළ රෝගීන්ගේ ප‍්‍රතිකාර පරිහරණය කිරීමේ රටාව විවිධ වේ. ඒ අනුව ඔවුන්ට භාවිත කළ හැකි ප‍්‍රතිකාර ක‍්‍රම ගණනාවක් පවතින අතර ඒවා කෙරෙහි යොමු වීමටද යම් යම් සාධක බලපානු ලැබේ.බහුත්ව වෛද්‍ය ක‍්‍රමය තුළ ශී‍්‍ර ලාංකික රෝගීන් සඳහා තෝරා ගැනීමට ප‍්‍රතිකාර ක‍්‍රම ගණනාවක් පවතින හෙයින් ඔවුන්ගේ ප‍්‍රතිකාර අපේක්ෂිත චර්යාව ද ඉතා සංකීර්ණය. මෙහිදී ආනුභවිකව අවම වශයෙන් ඔවුන්ගේ ප‍්‍රතිකාර අපේක්ෂිත චර්යාවේ ස්වරූපයන් හයක් හඳුනාගත හැකිය. 

ඒවා නම්, මුළු රෝගී කාලය තුළ බටහිර හෝ ආයුර්වේද ප‍්‍රතිකාර ක‍්‍රමවල පිහිට පැතීම, රෝගී කාලය තුළ අධිස්වාභාවික බලවේග හා සම්බන්ධ වත්පිළිවෙත්වල පිහිට පැතීම, පළමුව අධිස්වාභාවික බලවේගවල  පිහිට පතා දෙවනුව ආනුභවික  ප‍්‍රතිකාර වල පිහිට පැතීම, මුලින් බටහිර වෛද්‍ය ක‍්‍රමය කෙරෙහි යොමු වී පසුව ආයුර්වේද වෛද්‍ය ක‍්‍රමයට මාරුවීම,  මුලින් ආයුර්වේද ක‍්‍රමයේ පිහිට පතා පසුව බටහිර වෛද්‍ය ක‍්‍රමයට මාරුවීම හා එකවර බහුවිධ මූලයන්ගේ පිහිට පැතීම යනාදී වශයෙනි ( ලියනගේ, 2000: 10). 

ඉහත ආකාරයට ප‍්‍රතිකාර ක‍්‍රම ගණනාවක් ලාංකීය සමාජය තුළ පවතින අතර මේ නිසාම වෛද්‍යමය බහුත්වවාදයක් ඇති  වී තිබේ. නමුත් ප‍්‍රතිකාර ක‍්‍රමයන් තිබු පමණින්ම ඔවුන් ඒ කෙරෙහි ළඟා වන්නේද නැත. රෝග කාරක මූලය මත ද ප‍්‍රතිකාර ක‍්‍රම විවිධ වේ. තම සංස්කෘතික චර්යාවට අනුව රෝග මූලය හඳුනා ගත් පසු ඔවුහු ඒ හා සම්බන්ධ ප‍්‍රතිකාර ක‍්‍රමයන්ට යොමු වෙති. එක් එක් රෝග කාරක මූලයන් හා සම්බන්ධ  විවිධ ප‍්‍රතිකාර  ක‍්‍රමයන් පුළුල් ප‍්‍රවර්ගයන් දෙකකට ඇතුළත් කළ හැකිය. එනම් ආනුභවික ප‍්‍රතිකාර හා අධිස්වාභාවික ප‍්‍රතිකාර  වශයෙනි. ආනුභවික  ප‍්‍රතිකාර වශයෙන් හැඳින්විය හැක්කේ ආයුර්වේද වෛද්‍ය ක‍්‍රමය හා බටහිර වෛද්‍ය ක‍්‍රමයයි. පුද පුජාමය ප‍්‍රතිකාර හා අභිචාරමය ප‍්‍රතිකාර බොහෝ දුරට අධිස්වාභාවික බලවේග හා සම්බන්ධ වත් පිළිවෙත් සමඟ  සම්බන්ධ වේ.ඒ අනුව මෙහිදී සාකච්ඡාවට ලක් කරන්නේ අධිස්වාභාවික ප‍්‍රතිකාර යටතට අයත් වන අභිචාරමය ප‍්‍රතිකාර පිළිබඳවය.

==අභිචාර යනු==
'''අභිචාර'''  යන්න නිර්වචනය කර ගැනීම ද මෙහිදී වැදගත්ය. අභිචාර යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ අධිභෞතික තත්වයන් පිළිබදව මිනිසා තුළ ඇති විශ්වාසයන්ය (ප‍්‍රතිමාන 95/96 : 146).

අභිචාර කියන්නේ අධිස්වාභාවික බලවේගයන් යම් කිසි ක‍්‍රමයක් මගින් නතුකර ගැනීමයි. හොඳට හෝ නරකට මේ අභිචාර ක‍්‍රම යෙදවිය හැකිය (රත්නපාල  2001: 269).

ඒ අනුව අභිචාර යනු යම් අධිස්වාභාවික බලවේගයක් වන අතර විශේෂයෙන්ම එය රෝග නිවාරණ ක‍්‍රමයකි. මේ අකාරයට හඳුනා ගන්නා අභිචාර කොටස් දෙකකට බෙදිය හැක. එනම්,
* සුදු අභිචාර
* කළු අභිචාර    වශයෙනි.

මිනිසුන්ගේ යහපත සදහා සිදු කරන දේ සුදු අභිචාර වන අතර රෝග පීඩාදිය දුරු වීමට  සෙත සැලසීමට සුදු අභිචාරී කි‍්‍රයා මුල් වේ. උදාහරණ ලෙසට ගම්මඩු, බෝධිපූජා, පිරිත් සජ්ඣායනය, කිරීම ආදිය දැක්විය හැකිය. මිනිසුන්ගේ අයහපත සදහා සිදු කරන දේ කළු අභිචාර නම් වේ. මේ මගින් අන් අයගේ අයහපත හා රෝගී කිරීම් බලාපොරොත්තු වන අතර ඒවායින් මිදීම සදහා ඒ හා සම්බන්ධ කි‍්‍රයා පිළිවෙත් සිදු කරනු ලබයි. කළු අභිචාර සදහා උදාහරණ ලෙස හූනියම්, කොඩිවිණ, පළිගැසීම, වස් කවි, අණ විණ, ආදිය දැක්විය හැකිය. මේ ආකාරයට අභිචාර යන්න  නිර්වචනය කර ගත හැනිය.

(අභිචාර විදි මේ ලෙසද අර්ත කතනය කරගත හැක අතීත මිනිසා විසින් එදිනෙදා සිදුවන ක්‍රියා නිවැරදි ලෙස අර්ත කතනය කරගැනීමට නොහැකි වූ කල ඒ සදහා යම් අදිමානුශත්වයක් හෝ අදිබව්තිකත්වයක් ආරෝපනය කිරීමයි)
[[ගොනුව:pirith.jpg|thumb|200px]]

==අභිචාරාත්මක ප්‍රතිකාර==
අභිචාරාත්මක ප්‍රතිකාර ගත් විට ඒවා විවිධ ආකාරයට හදුනා ගත හැකිය. එනම් සංකීර්ණ ප්‍රතිකාර විධි සේම සරල ප්‍රතිකාර විධි ද පවතී. මේ සියලු ප්‍රතිකාර විධි අධිස්වභාවික තත්වයන් හා සම්බන්ධය. අභිචාරාත්මක ප්‍රතිකාර යනු ඒ ආකාරයට අධිස්වභාවික තත්වයන් මත පදනම් වන්නා වූ ප්‍රතිකාර ක්‍රමයකි. ආනුභවික ප්‍රතිකාර ක්‍රමයන්ට විරුද්ධ වූවකි. අභිචාරාත්මක ප්‍රතිකාර විධි වර්ග කීපයකි.ඒවා පහත පරිදි හදුනා ගත හැකිය.

#බලි තොවිල්.
#දෙහි කැපුම්‍ යාගය.
#නූල් බැඳීම.
#තෙල් මැතිරීම.
#පිරිත් කීම.
#බෝධිපූඡා පැවැත්වීම.

මේවා ආනුභවික ප්‍රතිකාර ක්‍රමයන්ට එහා ගිය අධිස්වභාවික තත්වයන් හා සම්බන්ධ ප්‍රතිකාර විධි වේ. එසේම සාස්තර ඇසීම හා කේන්ද්‍රය පරීක්ෂා කිරීම වැනි තත්වයන් පදනම් කරගෙන ද ඉහත අභිචාරාත්මක ප්‍රතිකාර වෙත මිනිසුන් නැඹුරු වේ.බලි තොවිල් සරල ප්‍රතිකාර ක්‍රමවල සිට ංකීර්ණ ප්‍රතිකාර ක්‍රම දක්වා විහිදේ.බලි තොවිල් වල අරමුණ වන්නේඅධිස්වභාවික ධූරාවලිය ප‍්‍රතිසකස් කිරීමයි. එනම්‍  මිනිසුන්ව රෝගි කරවීමේ  හැකියාව යක්ෂයන්ට ඇති අතර යකැදුරන් තොවිල් වලදී කරනු ලබන්නේ එම ධූරාවලි අනුපිළිවෙල ප්‍රතිසකස් කිරීමයි.දෙහි කැපුම්‍ යාගය මගින් ද රෝග සුවකිරීම අරමුණු වේ. මෙය පැය කීපයකින් හෝ රාත්‍රිය පුරා සිදු කරයි. විශේෂ‍යෙන්ම ඇස් වහ‍ දෝෂ, කටවහ‍ දෝෂ ආදිය මග හරවා ගැනීමට දෙහි කැපුම්‍ යාගය සිදු කරයි. නූල් බැඳීම මගින් මතුරන ලද නූල්
බෙල්ලේ , ඉනේ හෝ අතේ ගැටගැසීම සිදු කරයි. එමෙන්ම තෙල් මැතිරීම යන්නේදී මතුරන ලද තෙල් හිසේ ගැල්වීම සිදු කරයි.  නූල් බැඳීම හා තෙල් මැතිරීම යන ක්‍රම දෙක මගින්ම රෝගියා අමනුෂ්‍ය දෝෂයන්ගෙන් ආරක්ෂා කිරීම බලා‍පොරොත්තු වේ. මේ ‍ක්‍රම දෙකම සරල ප්‍රතිකාර ක්‍රමවලට අයත් වේ. පිරිත් කීමේ දී  ගිහි පිරිත් හා පැවිදි පිරිත් යනුවෙන් දෙකොටසකි. මේ මගින් යහපත හා  ආරක්ෂාව  බලාපොරොත්තු ‍වේ. බෝධිපූඡා පැවැත්වීම රෝග සුව කර ගැනීමට මෙන්ම වෙනත් හේතු සඳහාද සිදු කරයි.විශේෂයෙන්ම මේ මගින් සි‍තේ ශාන්තිය බලාපොරොත්තු වේ. මේ ආකාරයට අභිචාරාත්මක ප්‍රතිකාර හදුනා ගත හැකිය.
[[ගොනුව:Devil dance.jpg|200px|thumb|right]]

== අභිචාර පිළිබඳ විශ්වාස පද්ධතිය==
සිංහලයින්ගේ විශ්වාස පද්ධතියට අනුව මිනිසාගේ වේදනා විදීම අවාසනාව රෝග පීඩාදිය යනාදී  සියළු දෙය සිදුවන්නේ යක්ෂ බලවේගවල කි‍්‍රයාකාරීත්වය නිසාය. සිංහලයින් යක්ෂයන් පළවා හැරීම සදහා පවත්වනු ලබන ප‍්‍රධාන පූජා පිළිවෙත් පවතී. මෙහිදී ඔවුන්ගේ අවශ්‍යතාවය වන්නේ මෙම යක්ෂ හෝ භූත කි‍්‍රයාවන්ට ගොදුරු වූ පූද්ගලයාගේ රෝග පීඩා යනාදිය දුරු කිරීමයි (කැෆ්ෆෙර්ර 1983 : 01).

මේ ආකාරයට අභිචාරාත්මක ප‍්‍රතිකාර මගින් සිදු වන්නේ විහිළු හා නාට්‍යමය අවස්ථා උපයෝගි කරගනිමින් රෝගියාගේ රුධිරය හා මනස සිරිසිදු කිරීම බව අමරසිංහම් දක්වා සිටී ( අමරසිංහම්,1983 : 981 ).

මිනිසුන් රෝගි කිරිමට සමත් බලයක් යක්ෂයන් සතුව ඇත. ඔහු ඒ සම්බන්ධයෙන් යක්ෂයන් අතර නායකයා වන වෙසමුණි රජුගෙන් අවසර ගෙන ඇත. යක්ෂ භූත පිසාචයන් ලෙඩ රෝගවලට මුල් වන බව පෙනේ. යක්ෂයින් තුළද විවිධ තරාතිරම් ඇත. නායකයෙකු වෙයි. ඔහු වෙසමුණි නම් වේ. මිනිසුන් මැරීමට යකුනට තහනම් කර ඇති මොහු ලෙඩ රෝග ඇති කර තම අභිමතාර්ථ සාධනයට ඉඩ හැර ඇත. යක්ෂයන් අතර වුව රීරි යකා බල සම්පන්නයෙකු ලෙස හැදින්වේ. මොහු  විශේෂයෙන්ම ලේ හා සම්බන්ධ රෝගවලට ප‍්‍රධාන වන ආකාරයක් පෙනේ. විශේෂයෙන්ම ස්ත‍්‍රීන්ගේ රෝග හා සමග මෙම සංකල්පය ගොනු   වී ඇත. කිළි අවස්ථාවලදී  විශේෂයෙන් මෙම බලපෑම් වලින් මිදීමට නොහැකි බව ඔවුන්ගේ විශ්වාසයක් පවතින නිසා කෑම ගැනීම්වලින් පවා ඉතා ප‍්‍රවේශම් වේ (ධර්මකීර්ති, 1996 : 178).

මේ ආදි විශ්වාසයන් මත එල්බ මිනිසුන් යක්ෂ දෝෂයක් වැළඳී ඇති බව දැන ගත් වහාම ඒ හා සම්බන්ධ ප‍්‍රතිකාර ක‍්‍රමවලට යොමු වෙති. බෞද්ධ දර්ශනය තුළ නියාම ධර්ම පහක් විග්‍රහ කරති. එනම් උතු නියාම, ධම්ම නියාම, චිත්ත නියාම, බීජ නියාම හා කම්ම නියාමය යනුවෙනි. මෙහි කම්ම නියාමයට අනූව පෙර භවයක කළ පිනක් හෝ පවක් ඇතිනම් එහි විපාක ඇත එහිදි පව් පල දෙන විට එම කර්මයට අදාලව විපාක දීම සිදු වේ. එහිදි කර්මය රෝගයක් ලෙස මිනිසාට විපාක දීම සිදුවිය හැක.
 
සමාජයේ එක් කොටසක් දුකට පත් වීමටත් තවත් කොටසකට එසේ නොවීමටත් හේතු ලෙස සිංහල සමාජය තුළ විවිධ විශ්වාස පවතී. අවාසනාව එයට හේතු වන බව සමහරු විශ්වාස කරති. බුදු දහම තුළ සදහන් වන කර්මය  පිළිබද සංකල්පය මේ අවාසනාව කෙරෙහි බෙහෙවින් බැදී පවතී. මෙහිදී අදහස් වන්නේ මේ ආත්මයේදී වැරදි ලෙස ජීවත් වුවත් මිය ගිය පසු අපාගතව හෝ පේ‍්‍රතයන් ලෙස උපදින බවටසමාජයේ ඇති  විශ්වාසයයි. මෙහිදී කර්මය යන සංකල්පය වැදගත් වේ (කැෆ්ෆෙරර් 1983 : 15). කර්මය යන අදහස සම්බන්ධයෙන් කතා කරන විට ස්කොට් ද පෙන්වා දෙන්නේ  පේ‍්‍රතයන් යනු තම ජීවත් වන නෑදෑ වර්ගයාට නොයෙක් ආකාරයෙන් විවිධ ස්වරූපයෙන් කරදර බාධක ඇති කරන (දෝෂ ඇති කරන) මිය ගිය නෑයන්ගේ කළකිරුණු ආත්මයන් වන බවය. මේ ආකාරයට  අභිචාර පිළිබඳ විවිධ වූ විශ්වාසයන් මිනිසුන් අතර පවතී.
[[ගොනුව:yaka.jpg|250px|thumb|right]]
[[ගොනුව:Devi Pic.jpg|250px|thumb|]]

===යක්කු===
ඔබේසේකරට අනුව පේ‍්‍රතයන් හා යක්කු බෞද්ධයන් ”දුෂ්ඨ” යනුවෙන් හදුන්වන දේ නියෝජනය කරති. ඔවුන් මිනිසුන්ට වැහෙන්නේ තණ්හාව, ලෝභය හා ක්‍රෝධය නිසාය. ඒ නිසා ඔවුහු දුෂ්ට දේ මූර්තිමත් කරති. ඔවුන්ට මේ නීච තත්වය ලැබී ඇත්තේ ඔවුන්ගේ පාපකර්ම නිසාය (ඔබේසේකර, 2007 : 6). යක්ෂයන්ගේ ධූරාවලිය පිළිබදව ඉදිරිපත් කරන කැෆ්ෆෙරර් පෙන්වා දෙන්නේ  ධූරාවලියේ එක් එක් අධිස්වාභාවික සත්ත්වයන්ට හිමි ස්ථානය තීරණය වන්නේ ඔවුන් කෙතරම් දුරට බෞද්ධ ඉගැන්වීම් වලට අනුකූලද යන කාරණය මත බවයි. මෙම  ධූරාවලියේ  ඉහලින්ම දෙවියන් ඇති අතර මිනිසුන් සිටින්නේ දෙවියන්ට පහළින් හා යක්ෂයන්ට ඉහළිනි.  එවිට යක්ෂයන් සිටින්නේ පහළම ස්ථරයේය. යක්ෂයන්ට තම මායම් බලයෙන් දෙවියන්ව රැවටිය හැකිය. එවිට  සිදු වන්නේ තම මායම් බලයෙන් යක්ෂයන් ධූරාවලියේ ඉහළට ගමන් කිරීමකි. එවිට ධූරාවලිය අවුල් වේ. ධූරාවලිය බිද වැටේ. එවිට මිනිසුන්ව රෝගි කරවීමේ  හැකියාව යක්ෂයන්ට ඇති වේ. නමුත් යක්ෂයන්ට තම නියම ස්වරූපයෙන්  ධූරාවලියේ ඉහළට යා නොහැක. යා හැක්කේ වෙස් වළා ගැනීමකිනි. ශී‍්‍ර ලාංකික සමාජය තුළ පවතින පුද පුජාවල අරමුණ වන්නේ එම ධූරාවලිගත අනුපිළිවල ප‍්‍රතිසකස් කිරීමයි. යකැදුරන් තොවිල් වලදී කරනු ලබන්නේ එම ධූරාවලි අනුපිළිවෙල සකස් කිරීමයි. 

මෙහිදී යකැදුරන්ගේ කාර්ය වන්නේ ධූරාවලිගත අනුපිළිවල සකස් කිරීම හරහා රෝගිභාවය දුරු කිරීමයි.  රෝගයට හේතුව අධිස්වාභාවික රෝග කාරකයක් බව වටහා ගත් විට ඒ හා සම්බන්ධ ප‍්‍රතිකාර ක‍්‍රමයක් මගින් යක්ෂයාව මෙල්ල කිරීමට යකැදුරන් සමත්ය. යක්ෂයන්ගේ ස්වභාවය, ස්වරූපය, උපත, හැසිරීම පිළිබදව යකැදුරන් අවබෝධයකින් යුක්තය. එය යකුන් බැඳීමේදී ඔවුන් ප‍්‍රායෝගික තලයට ගෙන එති. එහිදී යකුන් පිළිබද උප්පැත්ති කතා පද්‍ය මගින් හෝ ගද්‍ය මගින් ඉදිරිපත් කරයි. ඒ ආකාරයට යක්ෂයා ගෙන්වා ගෙන ඔහුට දොළ පිදේනි කැප කැරීමෙන් ඔහු සතුටු කොට ආතුරයාගේ රෝග දුරු කරන ලෙස පවසයි. අණ කරයි.  දොළ පිදේනි  භාර ගෙන එයින් සතුටු වන යක්ෂයා ආතුරයාගේ රෝග ලක්ෂණ   දුරු කොට පළා යයි. යක්ෂයන් පිළිබදව  කැෆ්ෆෙරර් මෙසේ ඉදිරිපත් කරයි.    

යක්ෂයෝ විකාර හා හාස්‍ය ජනක රූප හා ස්වභාව ඇති බිහිසුණු භූත  විශේෂයකි. ඔවුන් යෝධයන් සේ මහත් හෝ රීරී යකා සේ ඇගිල්ලක පළල තරම් සිට වාමනයකු තරමට වැඩෙතත්, ඉමහත් ශක්තියක් ඇත්තන්ද විය හැකිය. බෙහෝ  විට පුරාණ කතාවල එන රජුන්ගේ හා බිසොවුන්ගේ දරුවන් වන මොවුන් ඇතැම්  විට කුලීන, කුලහීන දෙපක්ෂය අතර විෂම විවාහයේ ප‍්‍රතිඵලයකි. ඇතම් අවස්ථාවලදී දෙවියෝ දිව්‍ය බලයෙන් උපත ලද. ඔවුන්ගේ උපත විශ්මය ජනකය. කිළිටිය. යකුන් උපදින්නේ මවගේ තනෙනි. නැතහොත් මවගේ ආර්තව ලෙයිනි. නැතහොත් යුද්ධයේ වැගුරුණු ලෙයිනි. නැතහොත් මිණී අඵ වලිනි. ඔවුන් ගැබෙහි සිටින කාලය අද්භුතව සිටිති. නැතහොත් කෙටි වේ. නිසි කලට පෙර කළල රූපය ලෙසින් බිහිවේ. යක්කු රෞද්‍රය. ලේ පිපාසිතය. ලිංගික ආශාවෙන් මැඩෙති. මිනිස් මාංශ අපේක්ෂා කරති. යකුන්ගේ චිත‍්‍ර හා බලි රුප ඔවුන් ඉතා බිහිසුණු සේ දක්වයි. ඔවුන් කඵය. ශරීරය කෙස් වලින් වැසී ඇත. ඇස් එළියට නෙරා ඇත. හිස් විශාලය. නාස්පුඩුවලින් ගිනි පිටවේ. බොල් වූ තොල් පිටට නෙරා ඇත. දිළිසෙන සුදු දළ දෙකක් මුව දෙපසට විහිදී ඇත. කඵ යකා දරුවන් දෙදෙනෙකුගේ හිස් කටින් ඩැහැ ගෙන එම හිස සුන් මළකඳ දෙක දෑතේ ගෙන එයි. යක්කු චපලය. හිතුවක්කාරය. සොරකම් කරති. කපටිකම් කිරිමට සමත්ය ( කැෆ්ෆෙරර්, 2007 : 214 ).
	
මෙවනි කතා බලි තොවිල්වලදී යකැදුරන් විසින් කියනු ලැබේ. යක්ෂයන් යනු අපවිත‍්‍ර ස්ථානවලින් උපත ලද භයානක ස්වරූපයකින් යුතු අයය. නමුත් ඔවුන් මෙල්ල කිරීමට ප‍්‍රලය කිරීමට යකදුරෝ සමත් වෙති. යක්ෂ ධූරාවලිය තුළ එක් එක් යක්‍ෂයන්ට ඇති බලය විවිධ වේ. එසේම ඔවුන්ගේ උත්පත්ති කතා ද විවිධය. එකම යකු හට වුවද විවිධ උත්පත්ති කතා පවතී. යකුන් ඔවුන්ගේ නායකයා වන වෙසමුණි රජු යටතේ කටයුතු කරති. දෙවියන් ඉදිරියේ යකුන්ගේ බලය හීනය. රීරි යකා පිළිබදව උත්පත්ති කතා කිහිපයක් ඇති අතර ඉන් එකක්  කැෆ්ෆෙරර් විසින් මෙසේ සදහන් කර ඇත. 

මේ යකුගේ ප‍්‍රාථමික රූපය හැර රූපාන්තර අටක් පවතී. ඔහුගේ ශක්තිය කෙතරම්ද යත් ඉර හා සඳ සිරසින් දරයි. රක්ත වූ ඇස් වලින් දස දෙසට රතු කිරණ විහිදයි. මුහුණ නිල්වන්ය. නාස් පුඩුවලින් ලේ ගලයි. කන්වලින් දුම් විහිදේ. නාසයෙන් දුගඳ විහිදේ. මුව මිනි මසින් පිරි ඇත. රීරි යකුගේ සිරුර ලෙයින් රත් වී ඇත. වර්ස් දක්වන ලෙසට ඔහුගේ ස්වභාවය වී ඇත්තේ මවගේ දරු ප‍්‍රසූති අවස්ථාවේදී ගැබින් නිකුත් වූ ලේ කැටියකිනි. ඔහු ඉපදී  නොබෝ කලකින් මිනිසුන්ට පහර දීම ඔවුන්ගේ බෙල්ලේ නහර සපා කා ලේ උරා බීම ආදී දුෂ්ට ක‍්‍රියා පටන් ගත්තේය. මොහු බොහෝ දරුණු වූයෙන් මිනිසුන් සමන් දෙවියන්ට මෙය සැළකර සිටියහ. සමන් දෙවියන් රීරි යකුන් සමග කථා කළත් ඔහු වඩ වඩා කිපී මිනිසුන්ට මෙසේ හිංසා කිරීමට ඔහුට යක්ෂාධිපති වෙසමුණි රජුගෙන් වරම් ලැබී ඇතැයි පවසා අඩි හැප්පු විට ඔහු වාමන රූපයෙන් යෝධ රූපයක් ගත්තේය. සමන් දෙව් ඔහු යදම් වලින් බඳවා සූර්ය දිව්‍ය රාජයාගේ රථයට බැඳීමට අණ කළේය. රීරි යකු අවනත වී මින් මතු මිනිස් බිලි නොගන්නා ලෙසටත් මිනිසුන්ට ලෙඩ බෝ කිරිමෙන් පමණක් සෑහීමට පත් වන ලෙසටත් ගිවිස නිදහස ලබාගත්තේය. අලුයම, ඉරමුදුන්යම, සැදැව යන තුන්යාමෙහිම රීරියක් දැන් මෙසේ කරයි ( කැෆ්ෆෙරර්, 2007 : 215). මේ ආකාරයට යකුන් පිළිබඳව විවිධ අදහස් පවතී.

[[ගොනුව:Devil.jpg|200px|thumb|]]

==අභිචාරාත්මක ප්‍රතිකාර පිළිබඳ සමාඡ විද්‍යාත්මක ද්‍යෂ්ටිය==
රෝග සුව වීම සදහා මිනිසුන් අභිචාර විධි වලට පෙළඹීම යන්න වැදගත් මාතෘකාවක් වී ඇත්තේ ඇයි යන ගැටලුවද මෙහිදී ඉස්මතු වේ.එසේම විධිමත් සෞඛ්‍යය සංරක්ෂණ පද්ධතිය වර්තමානය වන විට ඉහළ ආධිපත්‍යම තලයක හිදී.නමුදු මිනිසුන් තවමත් රෝග සුව කර ගැනීම සදහා  අභිචාරාත්මක ප‍්‍රතිකාරවල පිහිට පතති.මෙහිදී ඒ සදහා බලපාන ප‍්‍රධාන හේතුව වී ඇත්තේ කැෆ්ෆෙරර් ද සදහන් කර ඇති පරිදි යක්ෂ දෝෂයක් නිසා හටගත් රෝග සදහා  අභිචාරාත්මක ප‍්‍රතිකාර ක‍්‍රමයක් අනුගමනය කළ යුතුම වීමය.මෙහිදී යම් පුද්ගලයෙකුට රෝගයක් වැළදුණ වහාම එය යක්ෂ දෝෂයක් නිසාම හට ගැනුණක් බව එකවර නොසිතිය හැකිය. නමුදු සිංහල සමාජයේ බහුත්ව වෛද්‍ය ක‍්‍රමයන් අතර හුවමාරු වන පුද්ගලයන් අවසානයේ හෝ රෝග මුලය අධිස්වභාවික තත්වයක් බව වටහා ගනිති. නැතිනම් බොහෝ විට අංජනම් බැලීම, ජෝතිශාස්ත‍්‍රඥයින්ගේ පිහිට පැතීම, ආදිය මගින්ද රෝග මූලය තහවුරු කර ගනිති. 

අභිචාරමය ප‍්‍රතිකාරයන්ගේ සමාජ මනෝවිද්‍යාත්මක අංශයක්ද විද්‍යාමාන වේ. බොහෝ විට මේවා ළංවන්නේ  මිනිස් මනසටය. අමරසිංහම් පෙන්වා දුන් පරිදි මේ අභිචාරාත්මක ප‍්‍රතිකාර මගින් රෝගියාගේ රුධිරය මෙන්ම මනස පිරිසිදු වේ. සිතේ ඇති අවුල් වු ස්වභාවය පහව යන්නේ එවිටය. එසේම මෙම අභිචාරාත්මක ප‍්‍රතිකාර සදහා යොදා ගන්නා සෞන්දර්යාත්මක අංග ලක්ෂණ ඇදුම්, ආභරණ, ඖෂධ, වෙස් මුහුණු, ආදිය මගින් සංකේතවත් කරන්නේද සෞන්දර්යාත්මක බව තුළින් රෝගියාගේ මනසට ප‍්‍රවිෂ්ඨ වීමය. මනෝ වෛද්‍යවරයෙකු හුදෙකලා කාමරයක රෝගියෙකු හුදෙකලා කොට ගෙන මෝහනයට පත්කර රෝග කාරක මනෝභාවයන් ඉවත් කර ධනාත්මක යෝජනා සිතට ඇතුලු කරන්නේ කවර ආකාරයෙන්ද එවැනිම වු කි‍්‍රයාවලියක් ඊට වඩා බොහෝ වෙනස් වූ පරිසරයක හිඳිමින් ඉතාම ශෝභන ආකාරයෙන් රෝගි සිත මෘදු ලෙස පිරිමැදීමක් මෙහිදී සිදුවන බව පෙනේ. එය වඩාත්  සෞන්දර්යාත්මක ප‍්‍රතිකාරයකි. බටහිර ප‍්‍රතිකාර ක‍්‍රමය තුළ කය හා මනස යන්න වෙන් කොට හදුනා ගැනීමෙන් මනසට වැඩි වැදගත් කමක් නොදී ශරීරයට ප‍්‍රතිකාර කිරීම වැදගත් කොට සලකයි. ඒ අනුව රෝගියාව දකින්නේ විශාල එක් රෝගයක් ලෙසය. නමුදු අභිචාරාත්මක ප‍්‍රතිකාර හරහා කය මනස එක් කොට දකින නිසා කය මනස යන දෙකොටසටම ප‍්‍රතිකාර සැපයේ. නවීනත්වය කරා යන සමාජයක වුවද තවමත් මෙම ප‍්‍රතිකාර ක‍්‍රමයන් අප අතර පවතින්නේ එම නිසාමය. 

මේ සියලු ප‍්‍රතිකාර ක‍්‍රම ගත්තද මේ සියල්ලෙන්ම ඉටු වන්නේ සමාජය තුළ විවිධ  වූ කෘත්‍යයන් ඉටු කිරීමය. ඒ අනුව කෘත්‍යාත්මක පර්යාලෝකයක් හරහා අපිට මේ දෙස බැලිය හැකිය. කෘත්‍යවාදය යනු සමාජයේ පැවත්මට මිනිසුන් විසින් යම් යම් කෘත්‍යයන් ඉටු කිරීමය. මේ කෘත්‍යයන් හරහා සමාජ පැවත්ම රදා පවතී. විවිධ ප‍්‍රතිකාර ක‍්‍රමද සමාජයේ කෘත්‍යාත්මක වැදගත්කමක් දරණ ලද බව පෙනේ. ප‍්‍රථමයෙන් කතා කළ පරිදි රෝගි වීම තුළ සමාජ පර්යාය බිඳ වැටේ. මේ බිඳවැටෙන සමාජ පර්යාය නැවත ප‍්‍රතිසකස් කිරීමට නම් රෝග සඳහා අප සූදානම් විය යුතුය. එනම් ප‍්‍රතිකාර ක‍්‍රමයක් භාවිතා කළ යුතුය. මේ  කෘත්‍යාත්මක අවශ්‍යතා ඉටු කර ගැනීම ප‍්‍රතිකාර හරහා සිදු වේ. අභිචාරාත්මක ප‍්‍රතිකාර හරහා සිදු වන්නේද එයමය. යකදුරා, කපුරාල, ශාස්ත‍්‍රකියන්නන්,ජෝතිශාස්ත‍්‍රඥයින්, හරහා සිදු වන්නේ එම කෘත්‍යයන් ඉටු කිරීමය. ‍මේ හරහා සමාජයේ අඛණ්ඩත්වය ස්ථාපනය වේ.

==සමාලෝචනය==
වෛද්‍ය ක‍්‍රමයක් සමාජ ක‍්‍රමයක් තරමටම සංකිර්ණ වේ.  ඔවුන් ලෙඩ රෝග සඳහා ප‍්‍රතිකාර දැක්වීමට තම සංස්කෘතිය තුළින්ම ඉගෙන ගනිති.  බහුත්ව වෛද්‍ය ක‍්‍රමයක් තුළ රෝගීන්ට නිදහසේ කැමති ප‍්‍රතිකාර ක‍්‍රමයක් තෝරා ගැනිමට අවස්ථාවක් නොමැත. මක් නිසාද යත් යම් යම් රෝග ලක්ෂණ සඳහා තෝරා ගතයුතු ප‍්‍රතිකාරය කුමක්ද යන්න සංස්කෘතිය තුළින්ම තීරණය වන නිසාය. මෙහිදි රෝගය කුමක්ද යන කාරණය ද වැදගත් වේ. සාමාන්‍යයෙන් යක්ෂ දෝෂයක් බව ක්ෂණිකව වටහා ගත්තේ නම් ඔවුන් හැකි ඉක්මනින්  යකැදුරු වෙත යන අතර ස්වාභාවික හේතු කාරකයක් නම් ආනුභවික ප‍්‍රතිකාර වෙත යොමු වෙති. නමුත් එය සුව විමට කල් ගතවන්නේනම් කේන්ද්‍රය පරීක්ෂා කිරිම, සාස්තර ඇසීම, පේන බැලීමට යාම ආදියට නැඹුරු වෙති. කෙනෙකු බරපතල ලෙස රෝගී වූ වහාම ඔවුන් ඉහත ක‍්‍රමයන්ගෙන් කුමක් හෝ බොහෝ විට භාවිත කරති. මේ කි‍්‍රයාදාමය හුදෙකලාව සිදු වන්නක් නොවේ. ඥාතීන්, අසල්වැසියන්, හිත මිතුරන් මේ සදහා උපදෙස් ලබා දෙති. අභිචාරාත්මක ප‍්‍රතිකාර වලින් පසුවද සමහර අවස්ථාවල  ඔවුන් ආනුභවික ප‍්‍රතිකාර යොදා ගනිති. මෙය රෝගයේ ස්වභාවය මත පදනම් වන බව පෙනේ.

රෝග සුව කර ගැනිම සඳහා යොදා ගන්නා අභිචාර විධි විමර්ශනය කිරීමේදී පෙනී යන්නේ ඒ සඳහා රෝගය බලපාන බවයි. රෝග ලක්ෂණ අනුව ඒ සදහා සුළු කෙම්පහන් විධි හෝ සංකීර්ණ අභිචාරාත්මක ක‍්‍රියා කෙරේ යොමු වෙති. විශේෂයෙන් සුළු කෙම්පහන් ලෙස දෙහි කැපීම,  නුල් බැදිම, දෙහි මැතිරිම, තැඹිලි මැතිරිම, ආදී ක‍්‍රියාවන් ද  සංකීර්ණ අභිචාර විධි සදහා දහඅට සන්නිය, සුනියම් යාගය, මහසොන් සමයම, රිද්දි යාගය, සන්නියැකුම ආදිය දැකිය හැකිය. ඒ ඒ ප‍්‍රතිකාර ක‍්‍රමයන් තිරණය වන්නේ රෝගි ස්වභාවය අනුව බව පෙනේ.

අධ්‍යාපනය හරහා නූතන ලෝකය ගවේෂණය කිරීමේ ඉඩහසර ලබා දුන්නද තවමත් ග‍්‍රාමීයව වෙසෙන මිනිසුන් තම පාරම්පරික විශ්වාස පද්ධතිය ආරක්ෂා කරති. විශේෂයෙන් මල්වර වූ විට, ගැබ් ගත් විට, දරු ප‍්‍රසූතියේදී යනාදී විශේෂ අවස්ථා පිළිබඳව තවමත් පිළිගත් සංස්කෘතික රටාවක් ඔවුන් අතර පවතී. ඒ වත් පිළිවෙත් ආරක්ෂා කරන ඔවුන්ගේ අරමුණ වන්නේ යක්ෂ දෝෂයන් ඒ අවස්ථාවන්ට බලපෑම් කිරීම ඉහළ නිසා ඒවායින් මිදිමය. විශේෂයෙන් ”කිල්ල” යන සංකල්පය ඔවුන් තුළ පවති. අමරසිංහම් දක්වන ආකාරයට අභිචාරාත්මක ප‍්‍රතිකාර මගින් සිදු වන්නේ රෝගියාගේ මනස හා රුධිරය පිරිසිදු කිරීමය. විශේෂයෙන් අන් ප‍්‍රතිකාර ක‍්‍රමවලට වඩා එය රෝගීයාට සමීප ප‍්‍රතිකාර ක‍්‍රමයක්ද වේ. මන්ද ඒ මගින් විහිළු, අශ්ලීල කියුම් ආදිය යොදා ගනිමින් සිනහව ඇති කරන නිසාය. එම නිසාම රෝගී මනස සුවපත් වීම සිදු වන්නේ ඖෂධ හරහා නොව මනස සුවපත් කිරීම හරහාය. මෙහිදී අභිචාරාත්මක ප‍්‍රතිකාර අවශ්‍ය බව දැනේ නම් මිනිසුන් කෙසේ හෝ ඒ කරා ළඟා වීමට උත්සාහ දරති. මන්ද ඒ සම්බන්ධයෙන් දැඩි විශ්වාසයක් ඔවුන් තුළ පවතින නිසාය.

මේ ආකාරයට රෝග සුව කර ගැනීම සඳහා අභිචාරාත්මක ප‍්‍රතිකාරයන්ට නැඹුරු වීම කෙරෙහි බලපාන සාධක  ඔවුන්ගේ සංස්කෘතිය හා බැඳී පවතින බව පෙනේ. ඒ අනුව බහුත්ව වෛද්‍ය ක‍්‍රමයක් ක‍්‍රියාත්මක වුවද රෝගීන්ගේ ප‍්‍රතිකාර පරිහරණය යම් යම් සාධක මත වෙනස් වේ. විශේෂයෙන්ම ඔවුන් අභිචාරාත්මක ප‍්‍රතිකාර කෙරේ යොමු වන්නේ රෝග කාරක මූලය අධිස්වභාවික බලවේගයක් හා සම්බන්ධ වන බව වටහා ගත් විටය. නැතිනම් රෝග කාරක මූලය ස්වභාවික සංසිද්ධියක් වන්නේ නම් ආනුභවික ප‍්‍රතිකාර පරිහරණයෙන් රෝගය සුව නොවන විටදී ඔවුන් අභිචාරාත්මක ප‍්‍රතිකාර කෙරේ යොමු වූහ. එසේම සමාජ සමූහ ද මේ කෙරේ ඉමහත් බලපෑමක් සිදු කරන බව පෙනේ. මේ ආකාරයට පෙනී යන්නේ අන් ප‍්‍රතිකාර ක‍්‍රමවලට වඩා රෝගී මනසට අභිචාරාත්මක ප‍්‍රතිකාර සමීප බවය. අභිචාරාත්මක ප‍්‍රතිකාර මගින් සුව කරන්නේ මිනිස් මනසය. මිනිස් රුධිරය ය. එනම් ශාරීරික මෙන්ම මානසික රෝගී තත්වයන් දුරු කිරීම අපේක්‍ෂා කරයි. ආනුභාවික ප‍්‍රතිකාර ක‍්‍රමයන් තුළින් සිදු නොවන රෝගියා අපේක්‍ෂා කරන තත්වයන් ඒ තුළින් ඉටු වන නිසා අභිචාරාත්මක ප‍්‍රතිකාර කෙරේ  ඔවුහු නැඹුරු වෙති. නමුත් මේ සියලූ ප‍්‍රතිකාර ක‍්‍රමයන් හරහා කෘත්‍යාත්මක අවශ්‍යතාවයන් ඉටු කරන නිසා ඒවා සහයෝගීව රෝගීන් වටා ක‍්‍රියාත්මක වන බව පෙනේ.

==බාහිර සබැඳි==
*[http://www.divaina.com/2009/07/05/siya12.html හෙළ වෙදකම්] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091225122107/http://www.divaina.com/2009/07/05/siya12.html |date=2009-12-25 }}
*[http://www.divaina.com/2009/08/30/siya11.html  අභිචාර හා අධිවිශ්වාසය - 11සූනියම හා සමාජය] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130719054331/http://www.divaina.com/2009/08/30/siya11.html |date=2013-07-19 }}
*[http://www.lakehouse.lk/budusarana/2010/02/28/tmp.asp?ID=vision03  මිථ්‍යාව හා යථාර්ථය] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110519211515/http://www.lakehouse.lk/budusarana/2010/02/28/tmp.asp?ID=vision03 |date=2011-05-19 }}

==ආශ‍්‍රිත ග‍්‍රන්ථ නාමාවලිය==
*ඔබේසේකර,ජී. 2007 ”සන්නි යකුම. ශ‍්‍රී ලංකාවේ රෝගවල සාමුහික නිරූපණ”, පඨිත. පළමු වෙළුම, කොළඹ. සමාජ සංස්කෘතික තීව‍්‍ර අධ්‍යයනය සඳහා වන කොළඹ ආයතනය.
*කැෆ්ෆෙරර්, බී. 2007 ”යක්ෂාවේශයේ මායාව. යක්ෂයන් හා විශ්ව ධූරාවලිය”, පඨිත. පළමු වෙළුම, කොළඹ සමාජ සංස්කෘතික අධ්‍යයනය සඳහා වන කොළඹ ආයතනය.
*ලියනගේ,සී. 2000. රෝගී චර්යාව : සමාජ විද්‍යාත්මක විවරණයක්. මුල්ලේරියාව, විජේසූරිය ග‍්‍රන්ථ කේන්ද්‍රය.
*ලියනගේ,සී. 2007. ”ප‍්‍රතිකාර අපේක්ෂිත චර්යාව. සමාජ සංස්කෘතික පද්ධතීන්ගේ අදාළත්වය හා වෛද්‍ය විද්‍යා ප‍්‍රවේශයන්ගේ සීමා පිළිබඳ මූලික පාඨනයක්”.පස්වන වෙළුම. කොළඹ, සමාජ සංස්කෘතික අධ්‍යයනය සඳහා වන කොළඹ ආයතනය.
*Amarasingham ,L. 1983' Laughter Suffering :sinhalese Interpretations of the Use of Ritual Humur. Baltimore : University of Margland School of Medicine
*Kafferer, B. 1983, A Celebration of Demons: exorcism and the Aesthetice of Healing in Sri Lanka. Bloominagton:Indiana University Press.
*Kusumarathne, 1995, Folk Medicine Among the Sinhalese: Colombo:Mahima Printers.
*Scott,D. 1958 Formations of Ritual : Colonal and Anthropological Discourses On the Sinhala Yak tovil. London:University of Minmesota Press</text>
      <sha1>mjaicbpep999euk0afzsru64k4vaw8w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>මාධ්‍යවිකි:Group-sysop.js</title>
    <ns>8</ns>
    <id>23086</id>
    <revision>
      <id>803369</id>
      <parentid>475994</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T19:46:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maintenance script</username>
        <id>20781</id>
      </contributor>
      <comment>Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup)</comment>
      <origin>803369</origin>
      <model>javascript</model>
      <format>text/javascript</format>
      <text bytes="4999" sha1="5ezcutm6z41oxjefh7rm91j7f8wskhi" xml:space="preserve"> /** Creates a button to invert checkboxes on Special:Undelete */
 if (mw.config.get('wgCanonicalNamespace') == &quot;Special&quot; &amp;&amp; mw.config.get('wgCanonicalSpecialPageName') == &quot;Undelete&quot;) {
     (function () {
         var form             = document.forms[&quot;undelete&quot;];
         if( !form ) {
             return;
         }
         var elements         = form.elements;
         var submitButton     = elements[&quot;mw-undelete-submit&quot;];
         if( !submitButton ) {
             return;
         }
         var toggleButton     = document.createElement(&quot;input&quot;);
         toggleButton.type    = &quot;button&quot;;
         toggleButton.value   = &quot;Invert selection&quot;;
         
         toggleButton.onclick = function () {
                 for( var i = 0; i &lt; elements.length; ++i ) {
                     var input = elements[i];
                     if( input.type != &quot;checkbox&quot; ) {
                         continue;
                     }
                     input.checked = !input.checked;
                 }
             };
         submitButton.parentNode.insertBefore( toggleButton, submitButton );
     })();
 }

/** Automatic deletion dropdown
  *******************************************************
  *
  *  Description: Looks for CSD/XFD/PROD templates on a page; if 
  *               one is present,picks up the deletion reason  that's  
  *               hidden on the template and tweaks the 'delete' tab 
  *               link to preload that deletion summary.
  *  Maintainers: Happy-melon
  */
$(function() {
if ( document.getElementById('ca-delete') &amp;&amp; document.getElementById('delete-criterion') ) { 
    var link = document.getElementById('ca-delete').getElementsByTagName('A')[0];
    var reason = document.getElementById('delete-reason').innerHTML;
    link.setAttribute( 'href' , link.getAttribute('href') + '&amp;wpReason=' + reason );
}
})


/** Sensitive IP checker
  *******************************************************
  *
  *  Description: Blocking certain ranges is politically...
  *               sensitive, and must be reported to the 
  *               Foundation Communications Committee.
  *  Maintainers: east718
  */
if (mw.config.get('wgCanonicalNamespace') == &quot;Special&quot; &amp;&amp; mw.config.get('wgCanonicalSpecialPageName') == &quot;Blockip&quot; &amp;&amp; document.getElementById('mw-bi-target'))
{
	ips = Array(
		Array(/\b63\.162\.143\.21\b/, 'the [[United States Department of Homeland Security|U.S. Department of Homeland Security]]'),
		Array(/\b82\.148\.9(6\.68|7\.69)\b/, '[[Qatar|Qatar]]'),
		Array(/\b128\.183\.103\.97\b/, '[[NASA|NASA]]'),
		Array(/\b(((2|5)?6|7|[12]1|2(2|8|9)|3(0|3)|55)\.([01]?\d\d?|2(5[0-5]|[0-4]\d))|130\.22)(\.([01]?\d\d?|2(5[0-5]|[0-4]\d))){2}\b/, 'the [[United States Department of Defense|U.S. Department of Defense]]'),
		Array(/\b138\.16[23](\.([01]?\d\d?|2(5[0-5]|[0-4]\d))){2}\b/, 'the [[United States Navy|U.S. Naval Telecommunications Station]]'),
		Array(/\b143\.2(2[89]|3[01])(\.([01]?\d\d?|2(5[0-5]|[0-4]\d))){2}\b/, 'the [[United States House of Representatives|U.S. House of Representatives]]'),
		Array(/\b149\.101(\.([01]?\d\d?|2(5[0-5]|[0-4]\d))){2}\b/, 'the [[United States Department of Justice|U.S. Department of Justice]]'),
		Array(/\b156\.33(\.([01]?\d\d?|2(5[0-5]|[0-4]\d))){2}\b/, 'the [[United States Senate|U.S. Senate]]'),
		Array(/\b(162\.4[56]\.([01]?\d\d?|2(5[0-5]|[0-4]\d))|198\.81\.(128|129|1[3-8]\d|191))\.([01]?\d\d?|2(5[0-5]|[0-4]\d))\b/, 'the [[Central Intelligence Agency|U.S. Central Intelligence Agency]]'),
		Array(/\b192\.197\.(7[7-9]|8[0-6])\.([01]?\d\d?|2(5[0-5]|[0-4]\d))\b/, 'the [[Government of Canada|Government of Canada]]'),
		Array(/\b(51(\.([01]?\d\d?|2(5[0-5]|[0-4]\d))){2}|194.60.\d[0-5]?)\.([01]?\d\d?|2(5[0-5]|[0-4]\d))\b/, 'the [[Parliament of the United Kingdom|U.K. Parliament]]'),
		Array(/\b66\.230\.(19[2-9]|2[0-3]\d)\.([01]?\d\d?|2(5[0-5]|[0-4]\d))\b/, 'the [[Wikimedia Foundation|Wikimedia secure gateway]]'),
		Array(/\b91\.198\.174\.(19[2-9]|2([01]\d|2[0-3]))\b/, 'the [[m:Toolserver|Wikimedia Toolserver]]')
	);
	ip = document.getElementById('mw-bi-target').value;
	if (/\b(?:(?:25[0-5]|2[0-4][0-9]|[01]?[0-9][0-9]?)\.){3}(?:25[0-5]|2[0-4][0-9]|[01]?[0-9][0-9]?)\b/.test(ip))
	{
		for (i = 0; i &lt; ips.length; i++)
		{
			if (ip.match(ips[i][0]))
			{
				jsMsg('&lt;table&gt;&lt;tr&gt;&lt;td valign=&quot;center&quot;&gt;&lt;img src=&quot;//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f7/Nuvola_apps_important.svg/48px-Nuvola_apps_important.svg.png&quot; /&gt;&lt;/td&gt;&lt;td valign=&quot;center&quot;&gt;You are blocking a sensitive IP address belonging to ' + ips[i][1].replace('[[', '&lt;a href=&quot;//en.wikipedia.org/wiki/').replace('|', '&quot;&gt;').replace(']]', '&lt;/a&gt;') + '. Please be sure to &lt;a href=&quot;//meta.wikimedia.org/wiki/Communications_committee/Notifications&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;meta:Communications_committee/Notifications&quot;&gt;notify&lt;/a&gt; the &lt;a href=&quot;//meta.wikimedia.org/wiki/Communications_committee&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;meta:Communications_committee&quot;&gt;Wikimedia Foundation Communications Committee&lt;/a&gt; immediately.&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;');
			}
		}
	}
}</text>
      <sha1>5ezcutm6z41oxjefh7rm91j7f8wskhi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>මාධ්‍යවිකි:Modern.css</title>
    <ns>8</ns>
    <id>23117</id>
    <revision>
      <id>803370</id>
      <parentid>402988</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T19:46:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maintenance script</username>
        <id>20781</id>
      </contributor>
      <comment>Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup)</comment>
      <origin>803370</origin>
      <model>css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="2038" sha1="kt7yqu2otfm3qesrz5e8fc16f3h7eu7" xml:space="preserve">#firstHeading .editsection a { color: white; text-decoration: underline }

/* block quotations */
#mw_content blockquote {
    font-size: 93.75%; /* equivalent of 15px in 16px default */
    margin: 1em 1.6em; /* same indent as an unordered list */
}
#mw_content blockquote p {
    line-height:inherit;
}

/* Display &quot;From Wikipedia, the free encyclopedia&quot; */
#siteSub {
    display: block;
}

/* Bold 'edit this page' link to encourage newcomers */
/* Commented because this is not the default skin */
/* #ca-edit a { font-weight: bold !important; } */

p.error {
    font-weight: bold;
}

#mw_contentholder { padding-top: .4em } /* some headroom for #coordinates to go in without #siteSub */

#coordinates {  
    position:absolute;
    z-index:1;
    border:none;
    background:none;
    right:1.17em;
    top:5em;
    float:right;
    margin:0.0em;
    padding:0.0em;
    line-height:1.5em;
    text-align:right;
    text-indent:0;
    font-size:85%;
    text-transform:none;
    white-space:nowrap;
}

#coordinates img { vertical-align: top }
/* important to keep the text predictably positioned */

/* allow disabling of &quot;external&quot; color on internal links in some situations */
#bodyContent .plainlinks2 a.external[href^=&quot;http://en.wikipedia.org/&quot;] {
	color: #003366 !important
}

div.topicon {
display:block !important;
position:absolute;
top:2px;
z-index:100;
}

/* for Template:Link-FA */
li.FA {
    list-style-image: url(&quot;//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2c/Modern-bullet-star.svg/9px-Modern-bullet-star.svg.png&quot;);
}

.toccolours {
background-color:#F0F0F0;
border:1px solid #BBBBBB;
border-spacing:0pt;
margin:0pt;
padding:0pt;
}

.mw-topboxes {
margin-top: -0.4em
}

/* Adjust font-size for inline HTML generated TeX formulae */
.texhtml {
  font-size: 123%;
  line-height: 1.5em;
}

/* Blue instead of yellow padlock for secure links. */
#mw_content a.external[href ^=&quot;https://&quot;],
.link-https {
    background: url('//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/00/Lock_icon_blue.gif') center right no-repeat;
}</text>
      <sha1>kt7yqu2otfm3qesrz5e8fc16f3h7eu7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>එළකිරි</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37363</id>
    <revision>
      <id>803373</id>
      <parentid>576204</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T00:06:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <comment>*/එළකිරි/*</comment>
      <origin>803373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9254" sha1="5l3yawddpxkpwn72w1pmjpg1ulz2r24" xml:space="preserve">{{about}}

'''එළකිරි'''' ({{en|Fresh Milk}}) යනු, [[එළදෙන|එළදෙනගෙන්]] ලබාගන්නා [[කිරි]] වේ.

==භාවිතා==
දොවා ගත් එළකිරි වීදුරුවකට සමාන ප්‍රමාණයක් ජලය දමා සීනි මේස හැන්දක් එය තුල දියකර ගත්විට එය මිනිසාගේ පානය සඳහා සුදුසු වේ. එළකිරි වල අඩංගු වනුයේ ප්‍රෝටීන යි. එහෙත් එහි ඇති සමහර ප්‍රෝටීන මගින් මිනිසාට අහිතකර අසාත්මික හෙවත් ඇලර්ජික් තත්වයන් ඇතිකළ හැකිය. සමෙහි පලු සහ කරප්පම් මතු වීම, දද ඇතිවීම සිදුවේ. එයට ප්‍රධාන හේතුව වන්නේ එළකිරිවල අඩංගුවන බිටා lakto ග්ලොබියුලින් නමැති ප්‍රෝටීනය යි. එළකිරි ගුණදායක පානයකි.

== ආශ්‍රිත ලිපි ==
*[[කිරි]]
*[[මීකිරි]]

{{Milk navbox}}

[[ප්‍රවර්ගය:මිනිසා විසින් ආහාරයට ගන්නා සත්ත්‍ව කිරි]]
[[ප්‍රවර්ගය:එළකිරි]]

Wikitext

'''එළකිරි''' යනු ගවයන්ගේ කිරි ග්‍රන්ථිවලින් ස්‍රාවය වන පෝෂ්‍යදායී ද්‍රවයකි. ලෝකයේ බොහෝ රටවල මිනිස් ආහාරයක් ලෙස භාවිත වන එළකිරි, නැවුම් කිරි ලෙස මෙන්ම විවිධ කිරි ආශ්‍රිත නිෂ්පාදන සකස් කිරීම සඳහාද යොදා ගනී. කිරිවල ජලය, මේදය, ප්‍රෝටීන, ලැක්ටෝස් නමැති කිරි සීනි, විටමින් සහ ඛනිජ ලවණ අඩංගු වේ.&lt;ref&gt;Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO), “Milk composition”. https://www.fao.org/dairy-production-products/products/milk-composition/&lt;/ref&gt;

== සංයුතිය සහ පෝෂණ ගුණ ==

එළකිරිවල ප්‍රධාන සංඝටකය ජලයයි. සාමාන්‍යයෙන් එළකිරිවල ජලය සියයට 87ක් පමණ වන අතර මේදය සියයට 3–4ක් පමණද, ප්‍රෝටීන සියයට 3.5ක් පමණද, ලැක්ටෝස් සියයට 5ක් පමණද අඩංගු වේ. කිරිවල සංයුතිය ගවයාගේ වර්ගය, ආහාර, වයස සහ කිරි ලබාදෙන කාලය අනුව වෙනස් විය හැකිය.&lt;ref&gt;Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO), “Milk composition”. https://www.fao.org/dairy-production-products/products/milk-composition/&lt;/ref&gt;

එළකිරි කැල්සියම්, පොස්පරස්, පොටෑසියම්, මැග්නීසියම් සහ සෙලීනියම් වැනි ඛනිජ ලවණවල මෙන්ම රයිබොෆ්ලේවින් (විටමින් B2) සහ විටමින් B12 වැනි පෝෂකවලද ප්‍රභවයකි. එහි අඩංගු ප්‍රෝටීන ශරීරයට අවශ්‍ය ඇමයිනෝ අම්ල සපයයි.&lt;ref&gt;FAO, “Milk composition”. https://www.fao.org/dairy-production-products/products/milk-composition/&lt;/ref&gt;

== ආහාර සඳහා භාවිතය ==

එළකිරි සෘජුව පානය කිරීම සඳහා මෙන්ම තේ, කෝපි සහ වෙනත් ආහාර පාන සකස් කිරීම සඳහාද භාවිත වේ. යෝගට්, මුදවපු කිරි, චීස්, බටර්, ගිතෙල්, අයිස්ක්‍රීම් සහ කිරිපිටි වැනි නිෂ්පාදන සකස් කිරීමේදීද එළකිරි යොදා ගනී.

== කිරි ලබාගැනීම සහ සැකසීම ==

කිරි නිෂ්පාදනය සඳහා ඇති කරන ගවයන්ගෙන් දිනපතා කිරි ලබාගනු ලැබේ. කිරි දොවීමේදී සහ එකතු කිරීමේදී පිරිසිදුකම පවත්වා ගැනීම කිරිවල ගුණාත්මකභාවය හා ආරක්ෂාව සඳහා වැදගත් වේ.

අමු කිරිවල හානිකර ක්ෂුද්‍රජීවීන් අඩංගු විය හැකි බැවින්, පරිභෝජනයට පෙර නිසි ලෙස තාප පිරියම් කිරීම වැදගත්ය. පැස්චරීකරණය යනු කිරිවල ඇති රෝගකාරක ක්ෂුද්‍රජීවීන් විනාශ කිරීම සඳහා පාලිත උෂ්ණත්වයකට රත් කර ඉක්මනින් සිසිල් කරන ක්‍රියාවලියකි. මෙම ක්‍රියාවලිය කිරිවල පෝෂණ ගුණ බොහෝ දුරට ආරක්ෂා කරමින් ආහාර සුරක්ෂිතතාව වැඩි කරයි.&lt;ref&gt;FAO, “Milk and dairy products in human nutrition”. https://www.fao.org/4/i3396e/i3396e.pdf&lt;/ref&gt;

== සෞඛ්‍ය හා ආහාර සුරක්ෂිතතාව ==

එළකිරි පෝෂ්‍යදායී ආහාරයක් වුවද, ඇතැම් පුද්ගලයන්ට කිරිවල ඇති ලැක්ටෝස් ජීර්ණය කිරීමේ අපහසුතාවක් හෙවත් ලැක්ටෝස් නොඉවසීම ඇති විය හැකිය. තවත් පුද්ගලයන්ට කිරි ප්‍රෝටීන සම්බන්ධ අසාත්මිකතා ඇති විය හැකිය. එබැවින් කිරි පානය කිරීමේදී පුද්ගලයාගේ සෞඛ්‍ය තත්ත්වය සැලකිල්ලට ගත යුතුය.

අමු කිරිවලින් බෝ විය හැකි ක්ෂුද්‍රජීවී ආසාදන වැළැක්වීම සඳහා පිරිසිදු ලෙස එකතු කළ, නිසි ලෙස පැස්චරීකරණය කළ හෝ වෙනත් අනුමත ක්‍රමයකින් ආරක්ෂිත කළ කිරි භාවිත කිරීම වැදගත් වේ.&lt;ref&gt;FAO, “Milk and dairy products in human nutrition”. https://www.fao.org/4/i3396e/i3396e.pdf&lt;/ref&gt;

== ශ්‍රී ලංකාවේ එළකිරි නිෂ්පාදනය ==

ශ්‍රී ලංකාවේ කිරි කර්මාන්තය ග්‍රාමීය ආර්ථිකය හා සම්බන්ධ වැදගත් කෘෂිකාර්මික අංශයකි. කුඩා පරිමාණ ගොවීන් ඇතුළු විවිධ පාර්ශ්ව ගව පාලනය සහ කිරි නිෂ්පාදනයේ නිරත වෙති. රටේ දේශීය කිරි අවශ්‍යතාවයෙන් කොටසක් දේශීයව නිෂ්පාදනය කරන අතර ඉතිරි අවශ්‍යතාව සපුරාලීම සඳහා කිරිපිටි සහ වෙනත් කිරි නිෂ්පාදන ආනයනය කරනු ලැබේ.&lt;ref&gt;Ministry of Industries, Sri Lanka, “Sector Overview – Milk and Milk Based Products Sector”. https://www.industry.gov.lk/web/wp-content/uploads/2023/02/Sector-overview-milk-and-milk-based-products.pdf&lt;/ref&gt;

ශ්‍රී ලංකාවේ සත්ත්ව නිෂ්පාදන හා සෞඛ්‍ය දෙපාර්තමේන්තුව ගව පාලනය, සත්ත්ව සෞඛ්‍යය, කිරි නිෂ්පාදනය සහ සත්ත්ව ආහාරවල ගුණාත්මකභාවය වැඩිදියුණු කිරීම සඳහා තාක්ෂණික සේවා සහ මඟපෙන්වීම් සපයයි.&lt;ref&gt;Department of Animal Production and Health, Sri Lanka. https://daph.gov.lk/&lt;/ref&gt;

== ආශ්‍රිත ලිපි ==

* කිරි
* කිරිපිටි
* යෝගට්
* චීස්
* ගව පාලනය

== මූලාශ්‍ර ==

&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>5l3yawddpxkpwn72w1pmjpg1ulz2r24</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>803374</id>
      <parentid>803373</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T00:07:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <origin>803374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9245" sha1="9bm5auloqs14ukuf7axzzt5uofx2rmm" xml:space="preserve">{{about}}

'''එළකිරි'''' ({{en|Fresh Milk}}) යනු, [[එළදෙන|එළදෙනගෙන්]] ලබාගන්නා [[කිරි]] වේ.

==භාවිතා==
දොවා ගත් එළකිරි වීදුරුවකට සමාන ප්‍රමාණයක් ජලය දමා සීනි මේස හැන්දක් එය තුල දියකර ගත්විට එය මිනිසාගේ පානය සඳහා සුදුසු වේ. එළකිරි වල අඩංගු වනුයේ ප්‍රෝටීන යි. එහෙත් එහි ඇති සමහර ප්‍රෝටීන මගින් මිනිසාට අහිතකර අසාත්මික හෙවත් ඇලර්ජික් තත්වයන් ඇතිකළ හැකිය. සමෙහි පලු සහ කරප්පම් මතු වීම, දද ඇතිවීම සිදුවේ. එයට ප්‍රධාන හේතුව වන්නේ එළකිරිවල අඩංගුවන බිටා lakto ග්ලොබියුලින් නමැති ප්‍රෝටීනය යි. එළකිරි ගුණදායක පානයකි.

== ආශ්‍රිත ලිපි ==
*[[කිරි]]
*[[මීකිරි]]

{{Milk navbox}}

[[ප්‍රවර්ගය:මිනිසා විසින් ආහාරයට ගන්නා සත්ත්‍ව කිරි]]
[[ප්‍රවර්ගය:එළකිරි]]


'''එළකිරි''' යනු ගවයන්ගේ කිරි ග්‍රන්ථිවලින් ස්‍රාවය වන පෝෂ්‍යදායී ද්‍රවයකි. ලෝකයේ බොහෝ රටවල මිනිස් ආහාරයක් ලෙස භාවිත වන එළකිරි, නැවුම් කිරි ලෙස මෙන්ම විවිධ කිරි ආශ්‍රිත නිෂ්පාදන සකස් කිරීම සඳහාද යොදා ගනී. කිරිවල ජලය, මේදය, ප්‍රෝටීන, ලැක්ටෝස් නමැති කිරි සීනි, විටමින් සහ ඛනිජ ලවණ අඩංගු වේ.&lt;ref&gt;Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO), “Milk composition”. https://www.fao.org/dairy-production-products/products/milk-composition/&lt;/ref&gt;

== සංයුතිය සහ පෝෂණ ගුණ ==

එළකිරිවල ප්‍රධාන සංඝටකය ජලයයි. සාමාන්‍යයෙන් එළකිරිවල ජලය සියයට 87ක් පමණ වන අතර මේදය සියයට 3–4ක් පමණද, ප්‍රෝටීන සියයට 3.5ක් පමණද, ලැක්ටෝස් සියයට 5ක් පමණද අඩංගු වේ. කිරිවල සංයුතිය ගවයාගේ වර්ගය, ආහාර, වයස සහ කිරි ලබාදෙන කාලය අනුව වෙනස් විය හැකිය.&lt;ref&gt;Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO), “Milk composition”. https://www.fao.org/dairy-production-products/products/milk-composition/&lt;/ref&gt;

එළකිරි කැල්සියම්, පොස්පරස්, පොටෑසියම්, මැග්නීසියම් සහ සෙලීනියම් වැනි ඛනිජ ලවණවල මෙන්ම රයිබොෆ්ලේවින් (විටමින් B2) සහ විටමින් B12 වැනි පෝෂකවලද ප්‍රභවයකි. එහි අඩංගු ප්‍රෝටීන ශරීරයට අවශ්‍ය ඇමයිනෝ අම්ල සපයයි.&lt;ref&gt;FAO, “Milk composition”. https://www.fao.org/dairy-production-products/products/milk-composition/&lt;/ref&gt;

== ආහාර සඳහා භාවිතය ==

එළකිරි සෘජුව පානය කිරීම සඳහා මෙන්ම තේ, කෝපි සහ වෙනත් ආහාර පාන සකස් කිරීම සඳහාද භාවිත වේ. යෝගට්, මුදවපු කිරි, චීස්, බටර්, ගිතෙල්, අයිස්ක්‍රීම් සහ කිරිපිටි වැනි නිෂ්පාදන සකස් කිරීමේදීද එළකිරි යොදා ගනී.

== කිරි ලබාගැනීම සහ සැකසීම ==

කිරි නිෂ්පාදනය සඳහා ඇති කරන ගවයන්ගෙන් දිනපතා කිරි ලබාගනු ලැබේ. කිරි දොවීමේදී සහ එකතු කිරීමේදී පිරිසිදුකම පවත්වා ගැනීම කිරිවල ගුණාත්මකභාවය හා ආරක්ෂාව සඳහා වැදගත් වේ.

අමු කිරිවල හානිකර ක්ෂුද්‍රජීවීන් අඩංගු විය හැකි බැවින්, පරිභෝජනයට පෙර නිසි ලෙස තාප පිරියම් කිරීම වැදගත්ය. පැස්චරීකරණය යනු කිරිවල ඇති රෝගකාරක ක්ෂුද්‍රජීවීන් විනාශ කිරීම සඳහා පාලිත උෂ්ණත්වයකට රත් කර ඉක්මනින් සිසිල් කරන ක්‍රියාවලියකි. මෙම ක්‍රියාවලිය කිරිවල පෝෂණ ගුණ බොහෝ දුරට ආරක්ෂා කරමින් ආහාර සුරක්ෂිතතාව වැඩි කරයි.&lt;ref&gt;FAO, “Milk and dairy products in human nutrition”. https://www.fao.org/4/i3396e/i3396e.pdf&lt;/ref&gt;

== සෞඛ්‍ය හා ආහාර සුරක්ෂිතතාව ==

එළකිරි පෝෂ්‍යදායී ආහාරයක් වුවද, ඇතැම් පුද්ගලයන්ට කිරිවල ඇති ලැක්ටෝස් ජීර්ණය කිරීමේ අපහසුතාවක් හෙවත් ලැක්ටෝස් නොඉවසීම ඇති විය හැකිය. තවත් පුද්ගලයන්ට කිරි ප්‍රෝටීන සම්බන්ධ අසාත්මිකතා ඇති විය හැකිය. එබැවින් කිරි පානය කිරීමේදී පුද්ගලයාගේ සෞඛ්‍ය තත්ත්වය සැලකිල්ලට ගත යුතුය.

අමු කිරිවලින් බෝ විය හැකි ක්ෂුද්‍රජීවී ආසාදන වැළැක්වීම සඳහා පිරිසිදු ලෙස එකතු කළ, නිසි ලෙස පැස්චරීකරණය කළ හෝ වෙනත් අනුමත ක්‍රමයකින් ආරක්ෂිත කළ කිරි භාවිත කිරීම වැදගත් වේ.&lt;ref&gt;FAO, “Milk and dairy products in human nutrition”. https://www.fao.org/4/i3396e/i3396e.pdf&lt;/ref&gt;

== ශ්‍රී ලංකාවේ එළකිරි නිෂ්පාදනය ==

ශ්‍රී ලංකාවේ කිරි කර්මාන්තය ග්‍රාමීය ආර්ථිකය හා සම්බන්ධ වැදගත් කෘෂිකාර්මික අංශයකි. කුඩා පරිමාණ ගොවීන් ඇතුළු විවිධ පාර්ශ්ව ගව පාලනය සහ කිරි නිෂ්පාදනයේ නිරත වෙති. රටේ දේශීය කිරි අවශ්‍යතාවයෙන් කොටසක් දේශීයව නිෂ්පාදනය කරන අතර ඉතිරි අවශ්‍යතාව සපුරාලීම සඳහා කිරිපිටි සහ වෙනත් කිරි නිෂ්පාදන ආනයනය කරනු ලැබේ.&lt;ref&gt;Ministry of Industries, Sri Lanka, “Sector Overview – Milk and Milk Based Products Sector”. https://www.industry.gov.lk/web/wp-content/uploads/2023/02/Sector-overview-milk-and-milk-based-products.pdf&lt;/ref&gt;

ශ්‍රී ලංකාවේ සත්ත්ව නිෂ්පාදන හා සෞඛ්‍ය දෙපාර්තමේන්තුව ගව පාලනය, සත්ත්ව සෞඛ්‍යය, කිරි නිෂ්පාදනය සහ සත්ත්ව ආහාරවල ගුණාත්මකභාවය වැඩිදියුණු කිරීම සඳහා තාක්ෂණික සේවා සහ මඟපෙන්වීම් සපයයි.&lt;ref&gt;Department of Animal Production and Health, Sri Lanka. https://daph.gov.lk/&lt;/ref&gt;

== ආශ්‍රිත ලිපි ==

* කිරි
* කිරිපිටි
* යෝගට්
* චීස්
* ගව පාලනය

== මූලාශ්‍ර ==

&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>9bm5auloqs14ukuf7axzzt5uofx2rmm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>803375</id>
      <parentid>803374</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T00:25:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <origin>803375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9819" sha1="g8181y4bou986cvr8lhu33zmlxijkf3" xml:space="preserve">{{about}}

'''එළකිරි'''' ({{en|Fresh Milk}}) යනු, [[එළදෙන|එළදෙනගෙන්]] ලබාගන්නා [[කිරි]] වේ.

==භාවිතා==
දොවා ගත් එළකිරි වීදුරුවකට සමාන ප්‍රමාණයක් ජලය දමා සීනි මේස හැන්දක් එය තුල දියකර ගත්විට එය මිනිසාගේ පානය සඳහා සුදුසු වේ. එළකිරි වල අඩංගු වනුයේ ප්‍රෝටීන යි. එහෙත් එහි ඇති සමහර ප්‍රෝටීන මගින් මිනිසාට අහිතකර අසාත්මික හෙවත් ඇලර්ජික් තත්වයන් ඇතිකළ හැකිය. සමෙහි පලු සහ කරප්පම් මතු වීම, දද ඇතිවීම සිදුවේ. එයට ප්‍රධාන හේතුව වන්නේ එළකිරිවල අඩංගුවන බිටා lakto ග්ලොබියුලින් නමැති ප්‍රෝටීනය යි. එළකිරි ගුණදායක පානයකි.

== ආශ්‍රිත ලිපි ==
*[[කිරි]]
*[[මීකිරි]]

{{Milk navbox}}

[[ප්‍රවර්ගය:මිනිසා විසින් ආහාරයට ගන්නා සත්ත්‍ව කිරි]]
[[ප්‍රවර්ගය:එළකිරි]]


'''එළකිරි''' යනු ගවයන්ගේ කිරි ග්‍රන්ථිවලින් ස්‍රාවය වන පෝෂ්‍යදායී ද්‍රවයකි. ලෝකයේ බොහෝ රටවල මිනිස් ආහාරයක් ලෙස භාවිත වන එළකිරි, නැවුම් කිරි ලෙස මෙන්ම විවිධ කිරි ආශ්‍රිත නිෂ්පාදන සකස් කිරීම සඳහාද යොදා ගනී. කිරිවල ජලය, මේදය, ප්‍රෝටීන, ලැක්ටෝස් නමැති කිරි සීනි, විටමින් සහ ඛනිජ ලවණ අඩංගු වේ.&lt;ref&gt;Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO), “Milk composition”. https://www.fao.org/dairy-production-products/products/milk-composition/&lt;/ref&gt;

== සංයුතිය සහ පෝෂණ ගුණ ==

එළකිරිවල ප්‍රධාන සංඝටකය ජලයයි. සාමාන්‍යයෙන් එළකිරිවල ජලය සියයට 87ක් පමණ වන අතර මේදය සියයට 3–4ක් පමණද, ප්‍රෝටීන සියයට 3.5ක් පමණද, ලැක්ටෝස් සියයට 5ක් පමණද අඩංගු වේ. කිරිවල සංයුතිය ගවයාගේ වර්ගය, ආහාර, වයස සහ කිරි ලබාදෙන කාලය අනුව වෙනස් විය හැකිය.&lt;ref&gt;Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO), “Milk composition”. https://www.fao.org/dairy-production-products/products/milk-composition/&lt;/ref&gt;

එළකිරි කැල්සියම්, පොස්පරස්, පොටෑසියම්, මැග්නීසියම් සහ සෙලීනියම් වැනි ඛනිජ ලවණවල මෙන්ම රයිබොෆ්ලේවින් (විටමින් B2) සහ විටමින් B12 වැනි පෝෂකවලද ප්‍රභවයකි. එහි අඩංගු ප්‍රෝටීන ශරීරයට අවශ්‍ය ඇමයිනෝ අම්ල සපයයි.&lt;ref&gt;FAO, “Milk composition”. https://www.fao.org/dairy-production-products/products/milk-composition/&lt;/ref&gt;

== ආහාර සඳහා භාවිතය ==

එළකිරි සෘජුව පානය කිරීම සඳහා මෙන්ම තේ, කෝපි සහ වෙනත් ආහාර පාන සකස් කිරීම සඳහාද භාවිත වේ. යෝගට්, මුදවපු කිරි, චීස්, බටර්, ගිතෙල්, අයිස්ක්‍රීම් සහ කිරිපිටි වැනි නිෂ්පාදන සකස් කිරීමේදීද එළකිරි යොදා ගනී.

== කිරි ලබාගැනීම සහ සැකසීම ==

කිරි නිෂ්පාදනය සඳහා ඇති කරන ගවයන්ගෙන් දිනපතා කිරි ලබාගනු ලැබේ. කිරි දොවීමේදී සහ එකතු කිරීමේදී පිරිසිදුකම පවත්වා ගැනීම කිරිවල ගුණාත්මකභාවය හා ආරක්ෂාව සඳහා වැදගත් වේ.

අමු කිරිවල හානිකර ක්ෂුද්‍රජීවීන් අඩංගු විය හැකි බැවින්, පරිභෝජනයට පෙර නිසි ලෙස තාප පිරියම් කිරීම වැදගත්ය. පැස්චරීකරණය යනු කිරිවල ඇති රෝගකාරක ක්ෂුද්‍රජීවීන් විනාශ කිරීම සඳහා පාලිත උෂ්ණත්වයකට රත් කර ඉක්මනින් සිසිල් කරන ක්‍රියාවලියකි. මෙම ක්‍රියාවලිය කිරිවල පෝෂණ ගුණ බොහෝ දුරට ආරක්ෂා කරමින් ආහාර සුරක්ෂිතතාව වැඩි කරයි.&lt;ref&gt;FAO, “Milk and dairy products in human nutrition”. https://www.fao.org/4/i3396e/i3396e.pdf&lt;/ref&gt;

== සෞඛ්‍ය හා ආහාර සුරක්ෂිතතාව ==

එළකිරි පෝෂ්‍යදායී ආහාරයක් වුවද, ඇතැම් පුද්ගලයන්ට කිරිවල ඇති ලැක්ටෝස් ජීර්ණය කිරීමේ අපහසුතාවක් හෙවත් ලැක්ටෝස් නොඉවසීම ඇති විය හැකිය. තවත් පුද්ගලයන්ට කිරි ප්‍රෝටීන සම්බන්ධ අසාත්මිකතා ඇති විය හැකිය. එබැවින් කිරි පානය කිරීමේදී පුද්ගලයාගේ සෞඛ්‍ය තත්ත්වය සැලකිල්ලට ගත යුතුය.

අමු කිරිවලින් බෝ විය හැකි ක්ෂුද්‍රජීවී ආසාදන වැළැක්වීම සඳහා පිරිසිදු ලෙස එකතු කළ, නිසි ලෙස පැස්චරීකරණය කළ හෝ වෙනත් අනුමත ක්‍රමයකින් ආරක්ෂිත කළ කිරි භාවිත කිරීම වැදගත් වේ.&lt;ref&gt;FAO, “Milk and dairy products in human nutrition”. https://www.fao.org/4/i3396e/i3396e.pdf&lt;/ref&gt;

== ශ්‍රී ලංකාවේ එළකිරි නිෂ්පාදනය ==

ශ්‍රී ලංකාවේ කිරි කර්මාන්තය ග්‍රාමීය ආර්ථිකය හා සම්බන්ධ වැදගත් කෘෂිකාර්මික අංශයකි. කුඩා පරිමාණ ගොවීන් ඇතුළු විවිධ පාර්ශ්ව ගව පාලනය සහ කිරි නිෂ්පාදනයේ නිරත වෙති. රටේ දේශීය කිරි අවශ්‍යතාවයෙන් කොටසක් දේශීයව නිෂ්පාදනය කරන අතර ඉතිරි අවශ්‍යතාව සපුරාලීම සඳහා කිරිපිටි සහ වෙනත් කිරි නිෂ්පාදන ආනයනය කරනු ලැබේ.&lt;ref&gt;Ministry of Industries, Sri Lanka, “Sector Overview – Milk and Milk Based Products Sector”. https://www.industry.gov.lk/web/wp-content/uploads/2023/02/Sector-overview-milk-and-milk-based-products.pdf&lt;/ref&gt;

ශ්‍රී ලංකාවේ සත්ත්ව නිෂ්පාදන හා සෞඛ්‍ය දෙපාර්තමේන්තුව ගව පාලනය, සත්ත්ව සෞඛ්‍යය, කිරි නිෂ්පාදනය සහ සත්ත්ව ආහාරවල ගුණාත්මකභාවය වැඩිදියුණු කිරීම සඳහා තාක්ෂණික සේවා සහ මඟපෙන්වීම් සපයයි.&lt;ref&gt;Department of Animal Production and Health, Sri Lanka. https://daph.gov.lk/&lt;/ref&gt;

== ආශ්‍රිත ලිපි ==

* කිරි
* කිරිපිටි
* යෝගට්
* චීස්
* ගව පාලනය

== මූලාශ්‍ර ==

&lt;references /&gt;


FAO – Milk composition⁠ – එළකිරිවල සංයුතිය හා පෝෂණය.
FAO – Milk and dairy products in human nutrition⁠ – කිරි සැකසීම සහ ආහාර සුරක්ෂිතතාව.
ශ්‍රී ලංකාවේ කිරි කර්මාන්තය පිළිබඳ කර්මාන්ත අමාත්‍යාංශ වාර්තාව⁠.
ශ්‍රී ලංකා සත්ත්ව නිෂ්පාදන හා සෞඛ්‍ය දෙපාර්තමේන්තුව⁠.</text>
      <sha1>g8181y4bou986cvr8lhu33zmlxijkf3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>803376</id>
      <parentid>803375</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T00:26:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <origin>803376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9817" sha1="ox9g8nz0368esacp17ed2u88mou5983" xml:space="preserve">{{about}}

'''එළකිරි'''' ({{en|Fresh Milk}}) යනු, [[එළදෙන|එළදෙනගෙන්]] ලබාගන්නා [[කිරි]] වේ.

==භාවිතා==
දොවා ගත් එළකිරි වීදුරුවකට සමාන ප්‍රමාණයක් ජලය දමා සීනි මේස හැන්දක් එය තුල දියකර ගත්විට එය මිනිසාගේ පානය සඳහා සුදුසු වේ. එළකිරි වල අඩංගු වනුයේ ප්‍රෝටීන යි. එහෙත් එහි ඇති සමහර ප්‍රෝටීන මගින් මිනිසාට අහිතකර අසාත්මික හෙවත් ඇලර්ජික් තත්වයන් ඇතිකළ හැකිය. සමෙහි පලු සහ කරප්පම් මතු වීම, දද ඇතිවීම සිදුවේ. එයට ප්‍රධාන හේතුව වන්නේ එළකිරිවල අඩංගුවන බිටා lakto ග්ලොබියුලින් නමැති ප්‍රෝටීනය යි. එළකිරි ගුණදායක පානයකි.

== ආශ්‍රිත ලිපි ==
*[[කිරි]]
*[[මීකිරි]]

{{Milk navbox}}

[[ප්‍රවර්ගය:මිනිසා විසින් ආහාරයට ගන්නා සත්ත්‍ව කිරි]]
[[ප්‍රවර්ගය:එළකිරි]]


'''එළකිරි''' යනු ගවයන්ගේ කිරි ග්‍රන්ථිවලින් ස්‍රාවය වන පෝෂ්‍යදායී ද්‍රවයකි. ලෝකයේ බොහෝ රටවල මිනිස් ආහාරයක් ලෙස භාවිත වන එළකිරි, නැවුම් කිරි ලෙස මෙන්ම විවිධ කිරි ආශ්‍රිත නිෂ්පාදන සකස් කිරීම සඳහාද යොදා ගනී. කිරිවල ජලය, මේදය, ප්‍රෝටීන, ලැක්ටෝස් නමැති කිරි සීනි, විටමින් සහ ඛනිජ ලවණ අඩංගු වේ.&lt;ref&gt;Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO), “Milk composition”. https://www.fao.org/dairy-production-products/products/milk-composition/&lt;/ref&gt;

== සංයුතිය සහ පෝෂණ ගුණ ==

එළකිරිවල ප්‍රධාන සංඝටකය ජලයයි. සාමාන්‍යයෙන් එළකිරිවල ජලය සියයට 87ක් පමණ වන අතර මේදය සියයට 3–4ක් පමණද, ප්‍රෝටීන සියයට 3.5ක් පමණද, ලැක්ටෝස් සියයට 5ක් පමණද අඩංගු වේ. කිරිවල සංයුතිය ගවයාගේ වර්ගය, ආහාර, වයස සහ කිරි ලබාදෙන කාලය අනුව වෙනස් විය හැකිය.&lt;ref&gt;Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO), “Milk composition”. https://www.fao.org/dairy-production-products/products/milk-composition/&lt;/ref&gt;

එළකිරි කැල්සියම්, පොස්පරස්, පොටෑසියම්, මැග්නීසියම් සහ සෙලීනියම් වැනි ඛනිජ ලවණවල මෙන්ම රයිබොෆ්ලේවින් (විටමින් B2) සහ විටමින් B12 වැනි පෝෂකවලද ප්‍රභවයකි. එහි අඩංගු ප්‍රෝටීන ශරීරයට අවශ්‍ය ඇමයිනෝ අම්ල සපයයි.&lt;ref&gt;FAO, “Milk composition”. https://www.fao.org/dairy-production-products/products/milk-composition/&lt;/ref&gt;

== ආහාර සඳහා භාවිතය ==

එළකිරි සෘජුව පානය කිරීම සඳහා මෙන්ම තේ, කෝපි සහ වෙනත් ආහාර පාන සකස් කිරීම සඳහාද භාවිත වේ. යෝගට්, මුදවපු කිරි, චීස්, බටර්, ගිතෙල්, අයිස්ක්‍රීම් සහ කිරිපිටි වැනි නිෂ්පාදන සකස් කිරීමේදීද එළකිරි යොදා ගනී.

== කිරි ලබාගැනීම සහ සැකසීම ==

කිරි නිෂ්පාදනය සඳහා ඇති කරන ගවයන්ගෙන් දිනපතා කිරි ලබාගනු ලැබේ. කිරි දොවීමේදී සහ එකතු කිරීමේදී පිරිසිදුකම පවත්වා ගැනීම කිරිවල ගුණාත්මකභාවය හා ආරක්ෂාව සඳහා වැදගත් වේ.

අමු කිරිවල හානිකර ක්ෂුද්‍රජීවීන් අඩංගු විය හැකි බැවින්, පරිභෝජනයට පෙර නිසි ලෙස තාප පිරියම් කිරීම වැදගත්ය. පැස්චරීකරණය යනු කිරිවල ඇති රෝගකාරක ක්ෂුද්‍රජීවීන් විනාශ කිරීම සඳහා පාලිත උෂ්ණත්වයකට රත් කර ඉක්මනින් සිසිල් කරන ක්‍රියාවලියකි. මෙම ක්‍රියාවලිය කිරිවල පෝෂණ ගුණ බොහෝ දුරට ආරක්ෂා කරමින් ආහාර සුරක්ෂිතතාව වැඩි කරයි.&lt;ref&gt;FAO, “Milk and dairy products in human nutrition”. https://www.fao.org/4/i3396e/i3396e.pdf&lt;/ref&gt;

== සෞඛ්‍ය හා ආහාර සුරක්ෂිතතාව ==

එළකිරි පෝෂ්‍යදායී ආහාරයක් වුවද, ඇතැම් පුද්ගලයන්ට කිරිවල ඇති ලැක්ටෝස් ජීර්ණය කිරීමේ අපහසුතාවක් හෙවත් ලැක්ටෝස් නොඉවසීම ඇති විය හැකිය. තවත් පුද්ගලයන්ට කිරි ප්‍රෝටීන සම්බන්ධ අසාත්මිකතා ඇති විය හැකිය. එබැවින් කිරි පානය කිරීමේදී පුද්ගලයාගේ සෞඛ්‍ය තත්ත්වය සැලකිල්ලට ගත යුතුය.

අමු කිරිවලින් බෝ විය හැකි ක්ෂුද්‍රජීවී ආසාදන වැළැක්වීම සඳහා පිරිසිදු ලෙස එකතු කළ, නිසි ලෙස පැස්චරීකරණය කළ හෝ වෙනත් අනුමත ක්‍රමයකින් ආරක්ෂිත කළ කිරි භාවිත කිරීම වැදගත් වේ.&lt;ref&gt;FAO, “Milk and dairy products in human nutrition”. https://www.fao.org/4/i3396e/i3396e.pdf&lt;/ref&gt;

== ශ්‍රී ලංකාවේ එළකිරි නිෂ්පාදනය ==

ශ්‍රී ලංකාවේ කිරි කර්මාන්තය ග්‍රාමීය ආර්ථිකය හා සම්බන්ධ වැදගත් කෘෂිකාර්මික අංශයකි. කුඩා පරිමාණ ගොවීන් ඇතුළු විවිධ පාර්ශ්ව ගව පාලනය සහ කිරි නිෂ්පාදනයේ නිරත වෙති. රටේ දේශීය කිරි අවශ්‍යතාවයෙන් කොටසක් දේශීයව නිෂ්පාදනය කරන අතර ඉතිරි අවශ්‍යතාව සපුරාලීම සඳහා කිරිපිටි සහ වෙනත් කිරි නිෂ්පාදන ආනයනය කරනු ලැබේ.&lt;ref&gt;Ministry of Industries, Sri Lanka, “Sector Overview – Milk and Milk Based Products Sector”. https://www.industry.gov.lk/web/wp-content/uploads/2023/02/Sector-overview-milk-and-milk-based-products.pdf&lt;/ref&gt;

ශ්‍රී ලංකාවේ සත්ත්ව නිෂ්පාදන හා සෞඛ්‍ය දෙපාර්තමේන්තුව ගව පාලනය, සත්ත්ව සෞඛ්‍යය, කිරි නිෂ්පාදනය සහ සත්ත්ව ආහාරවල ගුණාත්මකභාවය වැඩිදියුණු කිරීම සඳහා තාක්ෂණික සේවා සහ මඟපෙන්වීම් සපයයි.&lt;ref&gt;Department of Animal Production and Health, Sri Lanka. https://daph.gov.lk/&lt;/ref&gt;

== ආශ්‍රිත ලිපි ==

* කිරි
* කිරිපිටි
* යෝගට්
* චීස්
* ගව පාලනය

== මූලාශ්‍ර ==

&lt;references /&gt;

FAO – Milk composition⁠ – එළකිරිවල සංයුතිය හා පෝෂණය.
FAO – Milk and dairy products in human nutrition⁠ – කිරි සැකසීම සහ ආහාර සුරක්ෂිතතාව.
ශ්‍රී ලංකාවේ කිරි කර්මාන්තය පිළිබඳ කර්මාන්ත අමාත්‍යාංශ වාර්තාව⁠.
ශ්‍රී ලංකා සත්ත්ව නිෂ්පාදන හා සෞඛ්‍ය දෙපාර්තමේන්තුව⁠.</text>
      <sha1>ox9g8nz0368esacp17ed2u88mou5983</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කෑරල්ලු</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43200</id>
    <revision>
      <id>803393</id>
      <parentid>268979</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T10:34:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <origin>803393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1097" sha1="tuue24y9utlzkt2w2eveplg4kf1rugx" xml:space="preserve">{{අනාථ ලිපිය|date=ජූනි 2013}}
{{Taxobox
| name = කෑරල්ලු
| image = Black-rumped Flameback I IMG 9929.jpg
| image_caption = [[Hispaniolan Woodpecker]]&lt;br&gt;
{{audio|Woodpecker tapping.ogg|Tapping sound of a woodpecker}}
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| subclassis = [[Neornithes]]
| infraclassis = [[Neognathae]]
| superordo = [[Neoaves]]
| ordo = [[Piciformes]]
| subordo = [[Pici (taxon)|Pici]]
| familia = '''Picidae'''
| familia_authority = [[Nicholas Aylward Vigors|Vigors]], 1825
| subdivision_ranks = [[Subfamily|Subfamilies]]
| subdivision =[[Jynginae]] - wrynecks&lt;br&gt;
[[Nesoctitinae]] - Antillean Piculet&lt;br&gt;
[[Picinae]] - woodpeckers, sapsuckers&lt;br&gt;
[[Picumninae]] - typical piculets
}}
Picidae කුලයට අයත් [[කුරුල්ලෝ]] පොදුවේ [[කෑරල්ලු]] (ඒක වචනය:කෑරලා) ලෙස හැඳින්වේ.

[[ප්‍රවර්ගය:Picidae (කෑරල්ලු)]]
[[ප්‍රවර්ගය:කුරුලු කුල]]

{{Bird-stub}}</text>
      <sha1>tuue24y9utlzkt2w2eveplg4kf1rugx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>803398</id>
      <parentid>803393</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T10:37:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <origin>803398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1160" sha1="apcycja8mwk1c96s7u7i3zmj3ssssxb" xml:space="preserve">{{අනාථ ලිපිය|date=ජූනි 2013}}
{{Taxobox
| name = කෑරල්ලු
| image = Black-rumped Flameback I IMG 9929.jpg
| image_caption = [[Hispaniolan Woodpecker]]&lt;br&gt;
{{audio|Woodpecker tapping.ogg|Tapping sound of a woodpecker}}
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| subclassis = [[Neornithes]]
| infraclassis = [[Neognathae]]
| superordo = [[Neoaves]]
| ordo = [[Piciformes]]
| subordo = [[Pici (taxon)|Pici]]
| familia = '''Picidae'''
| familia_authority = [[Nicholas Aylward Vigors|Vigors]], 1825
| subdivision_ranks = [[Subfamily|Subfamilies]]
| subdivision =[[Jynginae]] - wrynecks&lt;br&gt;
[[Nesoctitinae]] - Antillean Piculet&lt;br&gt;
[[Picinae]] - woodpeckers, sapsuckers&lt;br&gt;
[[Picumninae]] - typical piculets
}}
Picidae කුලයට අයත් [[කුරුල්ලෝ]] පොදුවේ [[කෑරල්ලු]] (ඒක වචනය:කෑරලා) ලෙස හැඳින්වේ.

{{Piciformes}}
{{Taxonbar|from=Q25439}}
{{authority control}}

[[ප්‍රවර්ගය:Picidae (කෑරල්ලු)]]
[[ප්‍රවර්ගය:කුරුලු කුල]]

{{Bird-stub}}</text>
      <sha1>apcycja8mwk1c96s7u7i3zmj3ssssxb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>803402</id>
      <parentid>803398</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T10:39:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <origin>803402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1272" sha1="dmml2lxm9ipxt5d9mb2xskgfyr8adag" xml:space="preserve">{{අනාථ ලිපිය|date=ජූනි 2013}}
{{Taxobox
| name = කෑරල්ලු
| image = Black-rumped Flameback I IMG 9929.jpg
| image_caption = [[Hispaniolan Woodpecker]]&lt;br&gt;
{{audio|Woodpecker tapping.ogg|Tapping sound of a woodpecker}}
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| subclassis = [[Neornithes]]
| infraclassis = [[Neognathae]]
| superordo = [[Neoaves]]
| ordo = [[Piciformes]]
| subordo = [[Pici (taxon)|Pici]]
| familia = '''Picidae'''
| familia_authority = [[Nicholas Aylward Vigors|Vigors]], 1825
| subdivision_ranks = [[Subfamily|Subfamilies]]
| subdivision =[[Jynginae]] - wrynecks&lt;br&gt;
[[Nesoctitinae]] - Antillean Piculet&lt;br&gt;
[[Picinae]] - woodpeckers, sapsuckers&lt;br&gt;
[[Picumninae]] - typical piculets
}}
Picidae කුලයට අයත් [[කුරුල්ලෝ]] පොදුවේ '''කෑරල්ලු''' (ඒක වචනය:කෑරලා) ලෙස හැඳින්වේ.

== අමතර අවධානයට ==
* [[කුරුල්ලෝ]]
* [[කොට්ටෝරුවෝ]]

{{Piciformes}}
{{Taxonbar|from=Q25439}}
{{authority control}}

[[ප්‍රවර්ගය:Picidae (කෑරල්ලු)]]
[[ප්‍රවර්ගය:කුරුලු කුල]]

{{Bird-stub}}</text>
      <sha1>dmml2lxm9ipxt5d9mb2xskgfyr8adag</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කොට්ටෝරුවෝ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43211</id>
    <revision>
      <id>803394</id>
      <parentid>268994</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T10:34:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <origin>803394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="819" sha1="cgjevq6ldlrxbx3opt1bp5hpqq6e01j" xml:space="preserve">{{අනාථ ලිපිය|date=ජූනි 2013}}
{{Taxobox
| name = කොට්ටෝරුවෝ
| image = Megalarima lineate.jpg
| image_caption = [[Lineated Barbet]]&lt;br/&gt;''Megalaima lineata''
| image_width = 250px
| regnum = [[Animal]]ia
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Piciformes]]
| familia = '''Megalaimidae'''
| familia_authority = [[Edward Blyth|Blyth]], 1852
| subdivision_ranks = [[Genus|Genera]]
| subdivision = 
''[[Psilopogon]]''&lt;br/&gt;
''[[Megalaima]]''&lt;br/&gt;
''[[Caloramphus]]''
}}

තිබ්බතයත් ඉන්දුනීසියාවත් අතර හමුවන කුරුලු විශේෂ 26ක් පමණ කොට්ටෝරු කුලයට අයත්වේ.

[[ප්‍රවර්ගය:කොට්ටෝරුවෝ| ]]

{{Bird-stub}}</text>
      <sha1>cgjevq6ldlrxbx3opt1bp5hpqq6e01j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>803395</id>
      <parentid>803394</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T10:35:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <origin>803395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="861" sha1="ctejfifr3wo5qvelxxaon14pqk3bcne" xml:space="preserve">{{අනාථ ලිපිය|date=ජූනි 2013}}
{{Taxobox
| name = කොට්ටෝරුවෝ
| image = Megalarima lineate.jpg
| image_caption = [[Lineated Barbet]]&lt;br/&gt;''Megalaima lineata''
| image_width = 250px
| regnum = [[Animal]]ia
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Piciformes]]
| familia = '''Megalaimidae'''
| familia_authority = [[Edward Blyth|Blyth]], 1852
| subdivision_ranks = [[Genus|Genera]]
| subdivision = 
''[[Psilopogon]]''&lt;br/&gt;
''[[Megalaima]]''&lt;br/&gt;
''[[Caloramphus]]''
}}

තිබ්බතයත් ඉන්දුනීසියාවත් අතර හමුවන කුරුලු විශේෂ 26ක් පමණ කොට්ටෝරු කුලයට අයත්වේ.

{{Piciformes}}
{{Taxonbar|from=Q935463}}

[[ප්‍රවර්ගය:කොට්ටෝරුවෝ| ]]

{{Bird-stub}}</text>
      <sha1>ctejfifr3wo5qvelxxaon14pqk3bcne</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>803399</id>
      <parentid>803395</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T10:38:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <origin>803399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="883" sha1="hjiivljg4386s8i57gp3yem6kciduin" xml:space="preserve">{{අනාථ ලිපිය|date=ජූනි 2013}}
{{Taxobox
| name = කොට්ටෝරුවෝ
| image = Megalarima lineate.jpg
| image_caption = [[Lineated Barbet]]&lt;br/&gt;''Megalaima lineata''
| image_width = 250px
| regnum = [[Animal]]ia
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Piciformes]]
| familia = '''Megalaimidae'''
| familia_authority = [[Edward Blyth|Blyth]], 1852
| subdivision_ranks = [[Genus|Genera]]
| subdivision = 
''[[Psilopogon]]''&lt;br/&gt;
''[[Megalaima]]''&lt;br/&gt;
''[[Caloramphus]]''
}}

තිබ්බතයත් ඉන්දුනීසියාවත් අතර හමුවන කුරුලු විශේෂ 26ක් පමණ කොට්ටෝරු කුලයට අයත්වේ.

{{Piciformes}}
{{Taxonbar|from=Q935463}}
{{authority control}}

[[ප්‍රවර්ගය:කොට්ටෝරුවෝ| ]]

{{Bird-stub}}</text>
      <sha1>hjiivljg4386s8i57gp3yem6kciduin</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>803400</id>
      <parentid>803399</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T10:38:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <origin>803400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="984" sha1="focbuaisep7ku1emd3v2vr56g96f2zf" xml:space="preserve">{{අනාථ ලිපිය|date=ජූනි 2013}}
{{Taxobox
| name = කොට්ටෝරුවෝ
| image = Megalarima lineate.jpg
| image_caption = [[Lineated Barbet]]&lt;br/&gt;''Megalaima lineata''
| image_width = 250px
| regnum = [[Animal]]ia
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Piciformes]]
| familia = '''Megalaimidae'''
| familia_authority = [[Edward Blyth|Blyth]], 1852
| subdivision_ranks = [[Genus|Genera]]
| subdivision = 
''[[Psilopogon]]''&lt;br/&gt;
''[[Megalaima]]''&lt;br/&gt;
''[[Caloramphus]]''
}}

තිබ්බතයත් ඉන්දුනීසියාවත් අතර හමුවන කුරුලු විශේෂ 26ක් පමණ කොට්ටෝරු කුලයට අයත්වේ.

== අමතර අවධානයට ==
* [[කුරුල්ලෝ]]
* [[කෑරල්ලු]]

{{Piciformes}}
{{Taxonbar|from=Q935463}}
{{authority control}}

[[ප්‍රවර්ගය:කොට්ටෝරුවෝ| ]]

{{Bird-stub}}</text>
      <sha1>focbuaisep7ku1emd3v2vr56g96f2zf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:කොට්ටෝරුවෝ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>43212</id>
    <revision>
      <id>803385</id>
      <parentid>239285</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T10:10:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <origin>803385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="77nktkyqwvmqin25i26dcm7ntnhywn0" xml:space="preserve">{{catmore}}

[[Category:Piciformes]]</text>
      <sha1>77nktkyqwvmqin25i26dcm7ntnhywn0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>803388</id>
      <parentid>803385</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T10:11:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <origin>803388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="qc9re9418v27chey3tmhl1wzqinu1di" xml:space="preserve">{{catmore}}

[[Category:Piciformes]]
[[ප්‍රවර්ගය:කුරුල්ලෝ]]</text>
      <sha1>qc9re9418v27chey3tmhl1wzqinu1di</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සාකච්ඡාව:කොට්ටෝරුවෝ</title>
    <ns>1</ns>
    <id>43223</id>
    <revision>
      <id>803404</id>
      <parentid>239310</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T10:41:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <origin>803404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="204" sha1="8dl5bv2qdg4lfzm8fwz72aopwr5ae8d" xml:space="preserve">{{Talk header}}

== ලිපියේ නාමය ==
මෙම ලීපිය කොට්ටෝරුවා විය යුතුයි.
{{unsigned2| 08:35, 2 ජනවාරි |2013 203.143.41.77}}</text>
      <sha1>8dl5bv2qdg4lfzm8fwz72aopwr5ae8d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>803405</id>
      <parentid>803404</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T10:41:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <origin>803405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="427" sha1="ieq7mysinv4ree4s3djfs3yshtrjrmt" xml:space="preserve">{{Talk header}}

== ලිපියේ නාමය ==
මෙම ලීපිය කොට්ටෝරුවා විය යුතුයි.
{{unsigned2| 08:35, 2 ජනවාරි |2013 203.143.41.77}}
:අන්තර්ගතය අනුව නම්, බහු වචනය වඩා හොඳයි වාගේ. --[[User:Lee|Lee]] ([[User talk:Lee|talk]]) 10:41, 3 නොවැම්බර් 2026 (යූටීසී)</text>
      <sha1>ieq7mysinv4ree4s3djfs3yshtrjrmt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>උම්බලකඩ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43314</id>
    <revision>
      <id>803380</id>
      <parentid>496933</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T02:15:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <comment>*/උම්බලකඩ /*</comment>
      <origin>803380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11510" sha1="a2fl97evbun52ce5qwsrvhiuwxfimbh" xml:space="preserve">[[File:Maldive fish91.JPG|thumb|උම්බලකඩ]]
කෙලවල්ලන් තම්බා, දුම්ගසා, වේලාගැනීමෙන් '''උම්බලකඩ''' (හෝ '''උම්මලකඩ''' හා '''උඹලකඩ'''&lt;ref name=&quot;සිළු&quot;&gt;{{cite web|url=http://archives.dinamina.lk/2014/07/14/_art.asp?fn=f1407147|date=14 ජූලි 2014|title=උඹලකඩ|publisher=[[දිනමිණ]]|accessdate=13 ඔක්තෝම්බර් 2016}}&lt;/ref&gt;) සාදාගනු ලැබේ. මාලදිවයිනේ නිෂ්පාදනයක් වන උම්බලකඩ එරට සහ ශ්‍රී ලංකාවේ ආහාරයට ගනු ලැබේ. ලක්ෂද්වීපය, [[කේරළය]] සහ [[තමිල්නාඩුව|තමිල් නාඩුව]] වැනි දකුණු ඉන්දියානු ප්‍රාන්තවල ද උම්බලකඩ භාවිත වෙයි. ආහාර රස ගැන්වීමට උම්බලකඩ භාවිත වන අතර, ඝන කිරීමේ කාරකයක් ලෙසත්, ප්‍රෝටීනයක් ලෙසත් භාවිත වෙයි.&lt;ref&gt;https://www.linsfood.com/maldive-fish-sri-lankan-cooking/&lt;/ref&gt; 

==මූලාශ්‍ර==
{{reflist}}


'''උම්බලකඩ''' (ඉංග්‍රීසි: ''Maldive fish'') යනු ටූනා වර්ගයේ මාළු තම්බා, දුම් ගසා සහ වියළා කල් තබාගැනීම සඳහා සකස් කරන සාම්ප්‍රදායික මාළු නිෂ්පාදනයකි. මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ සහ මාලදිවයිනේ ආහාර සංස්කෘතියේ වැදගත් අංගයක් වන අතර, විශේෂයෙන් සම්බෝල, ව්‍යංජන සහ වෙනත් ආහාරවල රසය වැඩි කිරීමට භාවිත කරයි.&lt;ref&gt;[https://academic.oup.com/icesjms/article/77/1/398/5584406 King tuna: Indian Ocean trade, offshore fishing, and coral reef resilience in the Maldives archipelago, ICES Journal of Marine Science]&lt;/ref&gt;

== ඉතිහාසය සහ ව්‍යාප්තිය ==

උම්බලකඩ නිෂ්පාදනයේ ආරම්භය මාලදිවයිනේ සාම්ප්‍රදායික ටූනා ධීවර කර්මාන්තය සමඟ සම්බන්ධ වේ. මාලදිවයින් ජනතාව අල්ලාගත් ටූනා මාළු තම්බා, දුම් ගසා, වියළීමෙන් කල් තබාගැනීමේ ක්‍රමයක් වර්ධනය කරගෙන තිබිණි. මෙම ක්‍රමය මඟින් ශීතකරණ පහසුකම් නොතිබූ කාලවලදී මාළු දිගු කාලයක් ගබඩා කර තබාගැනීමට හැකි විය.&lt;ref&gt;[https://academic.oup.com/icesjms/article/77/1/398/5584406 King tuna: Indian Ocean trade, offshore fishing, and coral reef resilience in the Maldives archipelago, ICES Journal of Marine Science]&lt;/ref&gt;

දහහතරවන සියවසේ සිට මාලදිවයිනෙන් වියළූ ටූනා වෙනත් ප්‍රදේශවලට වෙළෙඳාම් කළ බවට ඓතිහාසික වාර්තා ඇත. ඉන්දියාවේ ගුජරාට් සහ බෙංගාලය ඇතුළු ප්‍රදේශවලට එම නිෂ්පාදන අපනයනය කළ බවට ද සඳහන් වේ. පසුකාලීනව මාලදිවයිනෙන් ශ්‍රී ලංකාවට සිදු කළ මාළු වෙළෙඳාම වර්ධනය වූ අතර, ශ්‍රී ලංකාවේ ආහාර සංස්කෘතිය තුළ උම්බලකඩ වැදගත් අමුද්‍රව්‍යයක් බවට පත්විය.&lt;ref&gt;[https://academic.oup.com/icesjms/article/77/1/398/5584406 King tuna: Indian Ocean trade, offshore fishing, and coral reef resilience in the Maldives archipelago, ICES Journal of Marine Science]&lt;/ref&gt;

== නිෂ්පාදනය ==

සාම්ප්‍රදායිකව උම්බලකඩ නිෂ්පාදනය සඳහා ස්කිප්ජැක් ටූනා (''Katsuwonus pelamis'') ඇතුළු ටූනා වර්ග භාවිත කරයි. මාළුවා පිරිසිදු කර, අවශ්‍ය කොටස් වෙන් කර, කැබලිවලට කපා තම්බනු ලැබේ. ඉන්පසු එම මාළු කැබලි දුම් ගසා වියළීම සිදු කරයි. තම්බා ගැනීම, දුම් ගැසීම සහ වියළීම යන ක්‍රියාවලි මඟින් මාළුවාගේ තෙතමනය අඩු කර දිගු කාලයක් තබාගත හැකි නිෂ්පාදනයක් ලබාගනී.&lt;ref&gt;[https://www.lakpura.com/pages/maldive-fish Lakpura – Maldive Fish]&lt;/ref&gt;

නිෂ්පාදනයේදී භාවිත කරන මාළු වර්ගය, ලුණු ප්‍රමාණය, දුම් ගැසීමේ කාලය සහ වියළීමේ ක්‍රමය අනුව අවසාන නිෂ්පාදනයේ වර්ණය, තද බව සහ රසය වෙනස් විය හැකිය.

== නිෂ්පාදනය කරන ප්‍රදේශ ==

මාලදිවයින උම්බලකඩ නිෂ්පාදනයේ ඓතිහාසික මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස සැලකේ. එහි සාම්ප්‍රදායික ටූනා ධීවර කර්මාන්තය හා මාළු සැකසීමේ ක්‍රම මෙම නිෂ්පාදනයේ ව්‍යාප්තියට දායක වී ඇත.&lt;ref&gt;[https://documents1.worldbank.org/curated/en/369571468279357166/pdf/multi-page.pdf World Bank – Maldives Fisheries Sector]&lt;/ref&gt;

ශ්‍රී ලංකාවේද 1970 දශකයේ සිට උම්බලකඩ නිෂ්පාදනය වඩාත් පුළුල්ව සිදු වූ බව පර්යේෂණ ග්‍රන්ථයක සඳහන් වේ. විශේෂයෙන් දකුණු වෙරළබඩ ප්‍රදේශවල ධීවර ප්‍රජාවන් අතිරික්ත ටූනා අස්වැන්න හෝ වෙළෙඳපොළෙන් ලබාගන්නා මාළු යොදාගෙන මෙම නිෂ්පාදනය සිදු කරති.&lt;ref&gt;[https://tbtiglobal.net/wp-content/uploads/2023/11/FINAL_Dried-Fish-Matters_e-book.smaller-file.pdf Dried Fish Matters – Socio-economic context of Maldive fish processing in Sri Lanka]&lt;/ref&gt;

ඉන්දියාවේ ලක්ෂද්වීප දූපත්වලද ''Masmin'' නමින් හඳුන්වන සමාන දුම් ගසා වියළූ ටූනා නිෂ්පාදනයක් සාම්ප්‍රදායිකව සකස් කරනු ලැබේ. කේරළය සහ තමිල්නාඩුව ඇතුළු දකුණු ඉන්දියානු ප්‍රදේශවල ආහාර සංස්කෘතිය තුළද මාලදිවයින් මාළු නිෂ්පාදන භාවිත වේ.&lt;ref&gt;[https://epubs.icar.org.in/index.php/FT/article/view/166274 Compositional Analysis of “Masmin” – Fishery Technology, 2025]&lt;/ref&gt;

== පෝෂණ ගුණය ==

උම්බලකඩ මාළු මත පදනම් වූ නිෂ්පාදනයක් බැවින් ප්‍රෝටීන ලබාගත හැකි ආහාරයකි. ප්‍රෝටීන ශරීරයේ පටක වර්ධනයට සහ අලුත්වැඩියාවට අවශ්‍ය පෝෂකයකි. ටූනා වර්ගවලින් සකස් කරන ලද දුම් ගසා වියළූ මාළු නිෂ්පාදනවල ප්‍රෝටීන සාන්ද්‍රණය ඉහළ විය හැකි බව ලක්ෂද්වීපයේ ''Masmin'' පිළිබඳ 2025 පර්යේෂණයකින් පෙන්වා දී ඇත.&lt;ref&gt;[https://epubs.icar.org.in/index.php/FT/article/view/166274 Compositional Analysis of “Masmin” – Fishery Technology, 2025]&lt;/ref&gt;

එහි පෝෂණ සංයුතිය මාළු වර්ගය සහ සැකසීමේ ක්‍රමය අනුව වෙනස් වේ. ලුණු භාවිත කරන නිෂ්පාදනවල සෝඩියම් ප්‍රමාණයද සැලකිය යුතු විය හැකි බැවින් ආහාරයට එක් කරන ප්‍රමාණය පිළිබඳ සැලකිලිමත් වීම වැදගත් වේ.

== ආහාර සඳහා භාවිතය ==

ශ්‍රී ලංකාවේ උම්බලකඩ විවිධ ආහාරවල රසය වැඩි කිරීම සඳහා භාවිත කරයි. පොල් සම්බෝල, ලුණු මිරිස්, සීනි සම්බෝල සහ විවිධ එළවළු ව්‍යංජනවලට එය එක් කරනු ලැබේ. සමහර ආහාරවල උම්බලකඩ කුඩා කැබලි ලෙස හෝ කුඩු කර භාවිත කරන අතර, එමඟින් ආහාරයට විශේෂ රසයක් සහ සුවඳක් ලැබේ.&lt;ref&gt;[https://www.lakpura.com/pages/maldive-fish Lakpura – Maldive Fish]&lt;/ref&gt;

මාලදිවයිනේද උම්බලකඩ වැනි දුම් ගසා වියළූ මාළු නිෂ්පාදන ''Mas Huni'' ඇතුළු සාම්ප්‍රදායික ආහාර සකස් කිරීම සඳහා භාවිත වේ.&lt;ref&gt;[https://www.lakpura.com/pages/maldive-fish Lakpura – Maldive Fish]&lt;/ref&gt;

== ගෘහස්ථ භාවිතය සහ ගබඩා කිරීම ==

උම්බලකඩ කුඩා කැබලි හෝ කුඩු ලෙස ගෙදර මුළුතැන්ගෙයි ගබඩා කර තබාගත හැකිය. එය සම්බෝලයක් හෝ ව්‍යංජනයක් සකස් කිරීමේදී කුඩා ප්‍රමාණයක් එක් කිරීමෙන් ආහාරයේ රසය වැඩි කරගත හැකිය. වියළි, පිරිසිදු සහ වාතය ඇතුළු නොවන භාජනයක ගබඩා කිරීමෙන් තෙතමනය හා දූෂණය අවම කරගත හැකිය.

== ආශ්‍රිත ලිපි ==

* [[ටූනා]]
* [[කරවල]]
* [[මාලදිවයින]]
* [[ශ්‍රී ලංකාවේ ආහාර]]

== මූලාශ්‍ර ==

&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>a2fl97evbun52ce5qwsrvhiuwxfimbh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>803381</id>
      <parentid>803380</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T02:22:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <comment>*/උම්බලකඩ /*</comment>
      <origin>803381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19215" sha1="p41a6kfzu6i0tjsibuwjj4zesddstd6" xml:space="preserve">[[File:Maldive fish91.JPG|thumb|උම්බලකඩ]]
කෙලවල්ලන් තම්බා, දුම්ගසා, වේලාගැනීමෙන් '''උම්බලකඩ''' (හෝ '''උම්මලකඩ''' හා '''උඹලකඩ'''&lt;ref name=&quot;සිළු&quot;&gt;{{cite web|url=http://archives.dinamina.lk/2014/07/14/_art.asp?fn=f1407147|date=14 ජූලි 2014|title=උඹලකඩ|publisher=[[දිනමිණ]]|accessdate=13 ඔක්තෝම්බර් 2016}}&lt;/ref&gt;) සාදාගනු ලැබේ. මාලදිවයිනේ නිෂ්පාදනයක් වන උම්බලකඩ එරට සහ ශ්‍රී ලංකාවේ ආහාරයට ගනු ලැබේ. ලක්ෂද්වීපය, [[කේරළය]] සහ [[තමිල්නාඩුව|තමිල් නාඩුව]] වැනි දකුණු ඉන්දියානු ප්‍රාන්තවල ද උම්බලකඩ භාවිත වෙයි. ආහාර රස ගැන්වීමට උම්බලකඩ භාවිත වන අතර, ඝන කිරීමේ කාරකයක් ලෙසත්, ප්‍රෝටීනයක් ලෙසත් භාවිත වෙයි.&lt;ref&gt;https://www.linsfood.com/maldive-fish-sri-lankan-cooking/&lt;/ref&gt; 

==මූලාශ්‍ර==
{{reflist}}


'''උම්බලකඩ''' (ඉංග්‍රීසි: ''Maldive fish'') යනු ටූනා වර්ගයේ මාළු තම්බා, දුම් ගසා සහ වියළා කල් තබාගැනීම සඳහා සකස් කරන සාම්ප්‍රදායික මාළු නිෂ්පාදනයකි. මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ සහ මාලදිවයිනේ ආහාර සංස්කෘතියේ වැදගත් අංගයක් වන අතර, විශේෂයෙන් සම්බෝල, ව්‍යංජන සහ වෙනත් ආහාරවල රසය වැඩි කිරීමට භාවිත කරයි.&lt;ref&gt;[https://academic.oup.com/icesjms/article/77/1/398/5584406 King tuna: Indian Ocean trade, offshore fishing, and coral reef resilience in the Maldives archipelago, ICES Journal of Marine Science]&lt;/ref&gt;

== ඉතිහාසය සහ ව්‍යාප්තිය ==

උම්බලකඩ නිෂ්පාදනයේ ආරම්භය මාලදිවයිනේ සාම්ප්‍රදායික ටූනා ධීවර කර්මාන්තය සමඟ සම්බන්ධ වේ. මාලදිවයින් ජනතාව අල්ලාගත් ටූනා මාළු තම්බා, දුම් ගසා, වියළීමෙන් කල් තබාගැනීමේ ක්‍රමයක් වර්ධනය කරගෙන තිබිණි. මෙම ක්‍රමය මඟින් ශීතකරණ පහසුකම් නොතිබූ කාලවලදී මාළු දිගු කාලයක් ගබඩා කර තබාගැනීමට හැකි විය.&lt;ref&gt;[https://academic.oup.com/icesjms/article/77/1/398/5584406 King tuna: Indian Ocean trade, offshore fishing, and coral reef resilience in the Maldives archipelago, ICES Journal of Marine Science]&lt;/ref&gt;

දහහතරවන සියවසේ සිට මාලදිවයිනෙන් වියළූ ටූනා වෙනත් ප්‍රදේශවලට වෙළෙඳාම් කළ බවට ඓතිහාසික වාර්තා ඇත. ඉන්දියාවේ ගුජරාට් සහ බෙංගාලය ඇතුළු ප්‍රදේශවලට එම නිෂ්පාදන අපනයනය කළ බවට ද සඳහන් වේ. පසුකාලීනව මාලදිවයිනෙන් ශ්‍රී ලංකාවට සිදු කළ මාළු වෙළෙඳාම වර්ධනය වූ අතර, ශ්‍රී ලංකාවේ ආහාර සංස්කෘතිය තුළ උම්බලකඩ වැදගත් අමුද්‍රව්‍යයක් බවට පත්විය.&lt;ref&gt;[https://academic.oup.com/icesjms/article/77/1/398/5584406 King tuna: Indian Ocean trade, offshore fishing, and coral reef resilience in the Maldives archipelago, ICES Journal of Marine Science]&lt;/ref&gt;

== නිෂ්පාදනය ==

සාම්ප්‍රදායිකව උම්බලකඩ නිෂ්පාදනය සඳහා ස්කිප්ජැක් ටූනා (''Katsuwonus pelamis'') ඇතුළු ටූනා වර්ග භාවිත කරයි. මාළුවා පිරිසිදු කර, අවශ්‍ය කොටස් වෙන් කර, කැබලිවලට කපා තම්බනු ලැබේ. ඉන්පසු එම මාළු කැබලි දුම් ගසා වියළීම සිදු කරයි. තම්බා ගැනීම, දුම් ගැසීම සහ වියළීම යන ක්‍රියාවලි මඟින් මාළුවාගේ තෙතමනය අඩු කර දිගු කාලයක් තබාගත හැකි නිෂ්පාදනයක් ලබාගනී.&lt;ref&gt;[https://www.lakpura.com/pages/maldive-fish Lakpura – Maldive Fish]&lt;/ref&gt;

නිෂ්පාදනයේදී භාවිත කරන මාළු වර්ගය, ලුණු ප්‍රමාණය, දුම් ගැසීමේ කාලය සහ වියළීමේ ක්‍රමය අනුව අවසාන නිෂ්පාදනයේ වර්ණය, තද බව සහ රසය වෙනස් විය හැකිය.

== නිෂ්පාදනය කරන ප්‍රදේශ ==

මාලදිවයින උම්බලකඩ නිෂ්පාදනයේ ඓතිහාසික මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස සැලකේ. එහි සාම්ප්‍රදායික ටූනා ධීවර කර්මාන්තය හා මාළු සැකසීමේ ක්‍රම මෙම නිෂ්පාදනයේ ව්‍යාප්තියට දායක වී ඇත.&lt;ref&gt;[https://documents1.worldbank.org/curated/en/369571468279357166/pdf/multi-page.pdf World Bank – Maldives Fisheries Sector]&lt;/ref&gt;

ශ්‍රී ලංකාවේද 1970 දශකයේ සිට උම්බලකඩ නිෂ්පාදනය වඩාත් පුළුල්ව සිදු වූ බව පර්යේෂණ ග්‍රන්ථයක සඳහන් වේ. විශේෂයෙන් දකුණු වෙරළබඩ ප්‍රදේශවල ධීවර ප්‍රජාවන් අතිරික්ත ටූනා අස්වැන්න හෝ වෙළෙඳපොළෙන් ලබාගන්නා මාළු යොදාගෙන මෙම නිෂ්පාදනය සිදු කරති.&lt;ref&gt;[https://tbtiglobal.net/wp-content/uploads/2023/11/FINAL_Dried-Fish-Matters_e-book.smaller-file.pdf Dried Fish Matters – Socio-economic context of Maldive fish processing in Sri Lanka]&lt;/ref&gt;

ඉන්දියාවේ ලක්ෂද්වීප දූපත්වලද ''Masmin'' නමින් හඳුන්වන සමාන දුම් ගසා වියළූ ටූනා නිෂ්පාදනයක් සාම්ප්‍රදායිකව සකස් කරනු ලැබේ. කේරළය සහ තමිල්නාඩුව ඇතුළු දකුණු ඉන්දියානු ප්‍රදේශවල ආහාර සංස්කෘතිය තුළද මාලදිවයින් මාළු නිෂ්පාදන භාවිත වේ.&lt;ref&gt;[https://epubs.icar.org.in/index.php/FT/article/view/166274 Compositional Analysis of “Masmin” – Fishery Technology, 2025]&lt;/ref&gt;

== පෝෂණ ගුණය ==

උම්බලකඩ මාළු මත පදනම් වූ නිෂ්පාදනයක් බැවින් ප්‍රෝටීන ලබාගත හැකි ආහාරයකි. ප්‍රෝටීන ශරීරයේ පටක වර්ධනයට සහ අලුත්වැඩියාවට අවශ්‍ය පෝෂකයකි. ටූනා වර්ගවලින් සකස් කරන ලද දුම් ගසා වියළූ මාළු නිෂ්පාදනවල ප්‍රෝටීන සාන්ද්‍රණය ඉහළ විය හැකි බව ලක්ෂද්වීපයේ ''Masmin'' පිළිබඳ 2025 පර්යේෂණයකින් පෙන්වා දී ඇත.&lt;ref&gt;[https://epubs.icar.org.in/index.php/FT/article/view/166274 Compositional Analysis of “Masmin” – Fishery Technology, 2025]&lt;/ref&gt;

එහි පෝෂණ සංයුතිය මාළු වර්ගය සහ සැකසීමේ ක්‍රමය අනුව වෙනස් වේ. ලුණු භාවිත කරන නිෂ්පාදනවල සෝඩියම් ප්‍රමාණයද සැලකිය යුතු විය හැකි බැවින් ආහාරයට එක් කරන ප්‍රමාණය පිළිබඳ සැලකිලිමත් වීම වැදගත් වේ.

== ආහාර සඳහා භාවිතය ==

ශ්‍රී ලංකාවේ උම්බලකඩ විවිධ ආහාරවල රසය වැඩි කිරීම සඳහා භාවිත කරයි. පොල් සම්බෝල, ලුණු මිරිස්, සීනි සම්බෝල සහ විවිධ එළවළු ව්‍යංජනවලට එය එක් කරනු ලැබේ. සමහර ආහාරවල උම්බලකඩ කුඩා කැබලි ලෙස හෝ කුඩු කර භාවිත කරන අතර, එමඟින් ආහාරයට විශේෂ රසයක් සහ සුවඳක් ලැබේ.&lt;ref&gt;[https://www.lakpura.com/pages/maldive-fish Lakpura – Maldive Fish]&lt;/ref&gt;

මාලදිවයිනේද උම්බලකඩ වැනි දුම් ගසා වියළූ මාළු නිෂ්පාදන ''Mas Huni'' ඇතුළු සාම්ප්‍රදායික ආහාර සකස් කිරීම සඳහා භාවිත වේ.&lt;ref&gt;[https://www.lakpura.com/pages/maldive-fish Lakpura – Maldive Fish]&lt;/ref&gt;

== ගෘහස්ථ භාවිතය සහ ගබඩා කිරීම ==

උම්බලකඩ කුඩා කැබලි හෝ කුඩු ලෙස ගෙදර මුළුතැන්ගෙයි ගබඩා කර තබාගත හැකිය. එය සම්බෝලයක් හෝ ව්‍යංජනයක් සකස් කිරීමේදී කුඩා ප්‍රමාණයක් එක් කිරීමෙන් ආහාරයේ රසය වැඩි කරගත හැකිය. වියළි, පිරිසිදු සහ වාතය ඇතුළු නොවන භාජනයක ගබඩා කිරීමෙන් තෙතමනය හා දූෂණය අවම කරගත හැකිය.


Wikitext
{{තොරතුරුකොටුව ආහාරය
| නම = මාලදිවයින් මාළු
| වෙනත් නම් = Maldive fish, උම්බලකඩ, මාසි
| ප්‍රධාන අමුද්‍රව්‍ය = සැකසූ මත්ස්‍ය මස්, ලුණු
| ආරම්භය = මාලදිවයින
}}

'''මාලදිවයින් මාළු''' (ඉංග්‍රීසි: ''Maldive fish'') යනු මාලදිවයිනේ ආරම්භ වූ, මත්ස්‍ය මස් තම්බා, දුම් ගසා සහ හිරු එළියේ වියළා කල් තබාගැනීම සඳහා සකස් කරන සාම්ප්‍රදායික මත්ස්‍ය නිෂ්පාදනයකි. මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ උම්බලකඩ ලෙසත්, දෙමළ භාෂාවෙන් මාසි කරුවාඩු ලෙසත් හැඳින්වේ. ශ්‍රී ලංකාව, මාලදිවයින සහ දකුණු ඉන්දියාවේ ඇතැම් ප්‍රදේශවල ආහාර රසකාරකයක් ලෙස භාවිත වේ.&lt;ref name=&quot;DriedFish&quot;&gt;{{cite book |title=Dried Fish Matters: Exploring the Social Economy of Dried Fish |chapter=Socio-economic context of Maldive fish processing |publisher=Too Big To Ignore (TBTI) Global |url=https://tbtiglobal.net/wp-content/uploads/2023/11/FINAL_Dried-Fish-Matters_e-book.smaller-file.pdf}}&lt;/ref&gt;

== ඉතිහාසය සහ ව්‍යාප්තිය ==
මාලදිවයිනේ සාම්ප්‍රදායික ධීවර කර්මාන්තය සමඟ මෙම නිෂ්පාදනය සම්බන්ධ වී ඇත. අල්ලාගත් මසුන් කල් තබාගැනීමේ ක්‍රමයක් ලෙස තම්බා, දුම් ගසා සහ වියළීම භාවිත කර තිබේ. පසුව මෙම නිෂ්පාදනය ශ්‍රී ලංකාවට සහ ඉන්දියන් සාගර කලාපයේ වෙනත් ප්‍රදේශවලට වෙළෙඳාම හරහා ව්‍යාප්ත විය. ශ්‍රී ලංකාවේ ද මාලදිවයින් මාළු නිෂ්පාදනය පසුව වර්ධනය වූ අතර, විශේෂයෙන් වෙරළබඩ ප්‍රදේශවල එය ආහාර කර්මාන්තයේ කොටසක් බවට පත්විය.&lt;ref name=&quot;DriedFish&quot; /&gt;

== නිෂ්පාදනය සඳහා භාවිත කරන මත්ස්‍ය වර්ග ==
මාලදිවයින් මාළු නිෂ්පාදනය සඳහා ප්‍රධාන වශයෙන් ටූනා කුලයට අයත් මසුන් භාවිත කරනු ලැබේ. ඒ අතර ස්කිප්ජැක් ටූනා (''Katsuwonus pelamis'') සහ යෙලෝෆින් ටූනා (''Thunnus albacares'') වැනි වර්ග සඳහන් වේ. භාවිත කරන මත්ස්‍ය වර්ගය සහ නිෂ්පාදන ක්‍රමය ප්‍රදේශය අනුව වෙනස් විය හැකිය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Introduction of an Improved Smoking Method |url=https://static.vikaspedia.in/media/files_en/agriculture/fisheries/smoking-fish.pdf}}&lt;/ref&gt;

== නිෂ්පාදන ක්‍රියාවලිය ==
සාම්ප්‍රදායික ක්‍රමයේදී අල්ලාගත් මසුන් පළමුව පිරිසිදු කර, හිස, අභ්‍යන්තර අවයව සහ අනවශ්‍ය කොටස් ඉවත් කරනු ලැබේ. ඉන්පසු මත්ස්‍ය මස් සුදුසු ප්‍රමාණයේ කොටස්වලට කපා ලුණු මිශ්‍ර ජලයේ තම්බා ගනී. තැම්බූ කොටස් දුම් ගසා, පසුව හිරු එළියේ වියළනු ලැබේ. මෙම ක්‍රියාවලියෙන් මත්ස්‍ය මස්වල තෙතමනය අඩු වී, තද සහ දිගු කාලයක් ගබඩා කළ හැකි නිෂ්පාදනයක් ලැබේ.&lt;ref name=&quot;ImprovedSmoking&quot;&gt;{{cite web |title=Introduction of an Improved Smoking Method |url=https://static.vikaspedia.in/media/files_en/agriculture/fisheries/smoking-fish.pdf}}&lt;/ref&gt;

නිෂ්පාදන ක්‍රමය අනුව සැකසීම සඳහා ගතවන කාලය සහ භාවිත කරන දුම් ගැසීමේ ක්‍රම වෙනස් විය හැකිය. ඇතැම් ක්‍රමවලදී තම්බාගත් මත්ස්‍ය කොටස් දින කිහිපයක් හෝ ඊට වැඩි කාලයක් වියළනු ලැබේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Maldivie and dried fish processing methods in southern Sri Lanka |url=https://driedfishmatters.org/wp-content/uploads/2023/01/DFM_RPT_Dried-fish-in-Sri-Lanka-literature-review.pdf}}&lt;/ref&gt;

== ආහාර සඳහා භාවිතය ==
මාලදිවයින් මාළු ප්‍රධාන ආහාරයක් ලෙස පමණක් නොව, ආහාරවල රසය වැඩි කරන අමුද්‍රව්‍යයක් ලෙස ද භාවිත වේ. එය කුඩා කැබලිවලට කඩා හෝ කුඩු කර පහත ආහාරවලට එක් කරනු ලැබේ.

* පොල් සම්බෝල සහ ලුණු මිරිස්
* එළවළු ව්‍යංජන
* පරිප්පු සහ වෙනත් ව්‍යංජන
* සම්බෝල සහ මිශ්‍ර ආහාර
* මාලදිවයිනේ සාම්ප්‍රදායික මාස් හුනි වැනි ආහාර

ශ්‍රී ලංකාවේ ආහාරවලදී එය විශේෂයෙන් පොල් සම්බෝල සහ එළවළු ව්‍යංජනවලට රසය ලබාදීම සඳහා භාවිත කරයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Marvellous Sri Lankan Fish |url=https://www.hi.lk/travel__cuisine/Marvellous-Sri-Lankan-Fish/43-6321}}&lt;/ref&gt;

== පෝෂණය ==
මාලදිවයින් මාළු මත්ස්‍ය මස්වලින් සකස් කරන නිෂ්පාදනයක් බැවින් ප්‍රෝටීන් ඇතුළු පෝෂක අඩංගු වේ. එහෙත් ලුණු යොදා සකස් කරන බැවින් එහි සෝඩියම් ප්‍රමාණය ද සැලකිය යුතු විය හැකිය. එබැවින් ආහාරයට එක් කරන ප්‍රමාණය සහ ලුණු භාවිතය පිළිබඳ සැලකිලිමත් වීම වැදගත් වේ.

== ආශ්‍රිත ලිපි ==
* උම්බලකඩ
* කරවල
* මාලදිවයින් ආහාර

== මූලාශ්‍ර ==
&lt;references /&gt;

[[ප්‍රවර්ගය:මාලදිවයින් ආහාර]]
[[ප්‍රවර්ගය:මත්ස්‍ය නිෂ්පාදන]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලාංකික ආහාර]]

== ආශ්‍රිත ලිපි ==

* [[ටූනා]]
* [[කරවල]]
* [[මාලදිවයින]]
* [[ශ්‍රී ලංකාවේ ආහාර]]

== මූලාශ්‍ර ==

&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>p41a6kfzu6i0tjsibuwjj4zesddstd6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>803382</id>
      <parentid>803381</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T02:23:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <comment>/* ගෘහස්ථ භාවිතය සහ ගබඩා කිරීම */</comment>
      <origin>803382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19207" sha1="f7e9mzdztm9mcfk0d1va840yl31hur3" xml:space="preserve">[[File:Maldive fish91.JPG|thumb|උම්බලකඩ]]
කෙලවල්ලන් තම්බා, දුම්ගසා, වේලාගැනීමෙන් '''උම්බලකඩ''' (හෝ '''උම්මලකඩ''' හා '''උඹලකඩ'''&lt;ref name=&quot;සිළු&quot;&gt;{{cite web|url=http://archives.dinamina.lk/2014/07/14/_art.asp?fn=f1407147|date=14 ජූලි 2014|title=උඹලකඩ|publisher=[[දිනමිණ]]|accessdate=13 ඔක්තෝම්බර් 2016}}&lt;/ref&gt;) සාදාගනු ලැබේ. මාලදිවයිනේ නිෂ්පාදනයක් වන උම්බලකඩ එරට සහ ශ්‍රී ලංකාවේ ආහාරයට ගනු ලැබේ. ලක්ෂද්වීපය, [[කේරළය]] සහ [[තමිල්නාඩුව|තමිල් නාඩුව]] වැනි දකුණු ඉන්දියානු ප්‍රාන්තවල ද උම්බලකඩ භාවිත වෙයි. ආහාර රස ගැන්වීමට උම්බලකඩ භාවිත වන අතර, ඝන කිරීමේ කාරකයක් ලෙසත්, ප්‍රෝටීනයක් ලෙසත් භාවිත වෙයි.&lt;ref&gt;https://www.linsfood.com/maldive-fish-sri-lankan-cooking/&lt;/ref&gt; 

==මූලාශ්‍ර==
{{reflist}}


'''උම්බලකඩ''' (ඉංග්‍රීසි: ''Maldive fish'') යනු ටූනා වර්ගයේ මාළු තම්බා, දුම් ගසා සහ වියළා කල් තබාගැනීම සඳහා සකස් කරන සාම්ප්‍රදායික මාළු නිෂ්පාදනයකි. මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ සහ මාලදිවයිනේ ආහාර සංස්කෘතියේ වැදගත් අංගයක් වන අතර, විශේෂයෙන් සම්බෝල, ව්‍යංජන සහ වෙනත් ආහාරවල රසය වැඩි කිරීමට භාවිත කරයි.&lt;ref&gt;[https://academic.oup.com/icesjms/article/77/1/398/5584406 King tuna: Indian Ocean trade, offshore fishing, and coral reef resilience in the Maldives archipelago, ICES Journal of Marine Science]&lt;/ref&gt;

== ඉතිහාසය සහ ව්‍යාප්තිය ==

උම්බලකඩ නිෂ්පාදනයේ ආරම්භය මාලදිවයිනේ සාම්ප්‍රදායික ටූනා ධීවර කර්මාන්තය සමඟ සම්බන්ධ වේ. මාලදිවයින් ජනතාව අල්ලාගත් ටූනා මාළු තම්බා, දුම් ගසා, වියළීමෙන් කල් තබාගැනීමේ ක්‍රමයක් වර්ධනය කරගෙන තිබිණි. මෙම ක්‍රමය මඟින් ශීතකරණ පහසුකම් නොතිබූ කාලවලදී මාළු දිගු කාලයක් ගබඩා කර තබාගැනීමට හැකි විය.&lt;ref&gt;[https://academic.oup.com/icesjms/article/77/1/398/5584406 King tuna: Indian Ocean trade, offshore fishing, and coral reef resilience in the Maldives archipelago, ICES Journal of Marine Science]&lt;/ref&gt;

දහහතරවන සියවසේ සිට මාලදිවයිනෙන් වියළූ ටූනා වෙනත් ප්‍රදේශවලට වෙළෙඳාම් කළ බවට ඓතිහාසික වාර්තා ඇත. ඉන්දියාවේ ගුජරාට් සහ බෙංගාලය ඇතුළු ප්‍රදේශවලට එම නිෂ්පාදන අපනයනය කළ බවට ද සඳහන් වේ. පසුකාලීනව මාලදිවයිනෙන් ශ්‍රී ලංකාවට සිදු කළ මාළු වෙළෙඳාම වර්ධනය වූ අතර, ශ්‍රී ලංකාවේ ආහාර සංස්කෘතිය තුළ උම්බලකඩ වැදගත් අමුද්‍රව්‍යයක් බවට පත්විය.&lt;ref&gt;[https://academic.oup.com/icesjms/article/77/1/398/5584406 King tuna: Indian Ocean trade, offshore fishing, and coral reef resilience in the Maldives archipelago, ICES Journal of Marine Science]&lt;/ref&gt;

== නිෂ්පාදනය ==

සාම්ප්‍රදායිකව උම්බලකඩ නිෂ්පාදනය සඳහා ස්කිප්ජැක් ටූනා (''Katsuwonus pelamis'') ඇතුළු ටූනා වර්ග භාවිත කරයි. මාළුවා පිරිසිදු කර, අවශ්‍ය කොටස් වෙන් කර, කැබලිවලට කපා තම්බනු ලැබේ. ඉන්පසු එම මාළු කැබලි දුම් ගසා වියළීම සිදු කරයි. තම්බා ගැනීම, දුම් ගැසීම සහ වියළීම යන ක්‍රියාවලි මඟින් මාළුවාගේ තෙතමනය අඩු කර දිගු කාලයක් තබාගත හැකි නිෂ්පාදනයක් ලබාගනී.&lt;ref&gt;[https://www.lakpura.com/pages/maldive-fish Lakpura – Maldive Fish]&lt;/ref&gt;

නිෂ්පාදනයේදී භාවිත කරන මාළු වර්ගය, ලුණු ප්‍රමාණය, දුම් ගැසීමේ කාලය සහ වියළීමේ ක්‍රමය අනුව අවසාන නිෂ්පාදනයේ වර්ණය, තද බව සහ රසය වෙනස් විය හැකිය.

== නිෂ්පාදනය කරන ප්‍රදේශ ==

මාලදිවයින උම්බලකඩ නිෂ්පාදනයේ ඓතිහාසික මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස සැලකේ. එහි සාම්ප්‍රදායික ටූනා ධීවර කර්මාන්තය හා මාළු සැකසීමේ ක්‍රම මෙම නිෂ්පාදනයේ ව්‍යාප්තියට දායක වී ඇත.&lt;ref&gt;[https://documents1.worldbank.org/curated/en/369571468279357166/pdf/multi-page.pdf World Bank – Maldives Fisheries Sector]&lt;/ref&gt;

ශ්‍රී ලංකාවේද 1970 දශකයේ සිට උම්බලකඩ නිෂ්පාදනය වඩාත් පුළුල්ව සිදු වූ බව පර්යේෂණ ග්‍රන්ථයක සඳහන් වේ. විශේෂයෙන් දකුණු වෙරළබඩ ප්‍රදේශවල ධීවර ප්‍රජාවන් අතිරික්ත ටූනා අස්වැන්න හෝ වෙළෙඳපොළෙන් ලබාගන්නා මාළු යොදාගෙන මෙම නිෂ්පාදනය සිදු කරති.&lt;ref&gt;[https://tbtiglobal.net/wp-content/uploads/2023/11/FINAL_Dried-Fish-Matters_e-book.smaller-file.pdf Dried Fish Matters – Socio-economic context of Maldive fish processing in Sri Lanka]&lt;/ref&gt;

ඉන්දියාවේ ලක්ෂද්වීප දූපත්වලද ''Masmin'' නමින් හඳුන්වන සමාන දුම් ගසා වියළූ ටූනා නිෂ්පාදනයක් සාම්ප්‍රදායිකව සකස් කරනු ලැබේ. කේරළය සහ තමිල්නාඩුව ඇතුළු දකුණු ඉන්දියානු ප්‍රදේශවල ආහාර සංස්කෘතිය තුළද මාලදිවයින් මාළු නිෂ්පාදන භාවිත වේ.&lt;ref&gt;[https://epubs.icar.org.in/index.php/FT/article/view/166274 Compositional Analysis of “Masmin” – Fishery Technology, 2025]&lt;/ref&gt;

== පෝෂණ ගුණය ==

උම්බලකඩ මාළු මත පදනම් වූ නිෂ්පාදනයක් බැවින් ප්‍රෝටීන ලබාගත හැකි ආහාරයකි. ප්‍රෝටීන ශරීරයේ පටක වර්ධනයට සහ අලුත්වැඩියාවට අවශ්‍ය පෝෂකයකි. ටූනා වර්ගවලින් සකස් කරන ලද දුම් ගසා වියළූ මාළු නිෂ්පාදනවල ප්‍රෝටීන සාන්ද්‍රණය ඉහළ විය හැකි බව ලක්ෂද්වීපයේ ''Masmin'' පිළිබඳ 2025 පර්යේෂණයකින් පෙන්වා දී ඇත.&lt;ref&gt;[https://epubs.icar.org.in/index.php/FT/article/view/166274 Compositional Analysis of “Masmin” – Fishery Technology, 2025]&lt;/ref&gt;

එහි පෝෂණ සංයුතිය මාළු වර්ගය සහ සැකසීමේ ක්‍රමය අනුව වෙනස් වේ. ලුණු භාවිත කරන නිෂ්පාදනවල සෝඩියම් ප්‍රමාණයද සැලකිය යුතු විය හැකි බැවින් ආහාරයට එක් කරන ප්‍රමාණය පිළිබඳ සැලකිලිමත් වීම වැදගත් වේ.

== ආහාර සඳහා භාවිතය ==

ශ්‍රී ලංකාවේ උම්බලකඩ විවිධ ආහාරවල රසය වැඩි කිරීම සඳහා භාවිත කරයි. පොල් සම්බෝල, ලුණු මිරිස්, සීනි සම්බෝල සහ විවිධ එළවළු ව්‍යංජනවලට එය එක් කරනු ලැබේ. සමහර ආහාරවල උම්බලකඩ කුඩා කැබලි ලෙස හෝ කුඩු කර භාවිත කරන අතර, එමඟින් ආහාරයට විශේෂ රසයක් සහ සුවඳක් ලැබේ.&lt;ref&gt;[https://www.lakpura.com/pages/maldive-fish Lakpura – Maldive Fish]&lt;/ref&gt;

මාලදිවයිනේද උම්බලකඩ වැනි දුම් ගසා වියළූ මාළු නිෂ්පාදන ''Mas Huni'' ඇතුළු සාම්ප්‍රදායික ආහාර සකස් කිරීම සඳහා භාවිත වේ.&lt;ref&gt;[https://www.lakpura.com/pages/maldive-fish Lakpura – Maldive Fish]&lt;/ref&gt;

== ගෘහස්ථ භාවිතය සහ ගබඩා කිරීම ==

උම්බලකඩ කුඩා කැබලි හෝ කුඩු ලෙස ගෙදර මුළුතැන්ගෙයි ගබඩා කර තබාගත හැකිය. එය සම්බෝලයක් හෝ ව්‍යංජනයක් සකස් කිරීමේදී කුඩා ප්‍රමාණයක් එක් කිරීමෙන් ආහාරයේ රසය වැඩි කරගත හැකිය. වියළි, පිරිසිදු සහ වාතය ඇතුළු නොවන භාජනයක ගබඩා කිරීමෙන් තෙතමනය හා දූෂණය අවම කරගත හැකිය.


{{තොරතුරුකොටුව ආහාරය
| නම = මාලදිවයින් මාළු
| වෙනත් නම් = Maldive fish, උම්බලකඩ, මාසි
| ප්‍රධාන අමුද්‍රව්‍ය = සැකසූ මත්ස්‍ය මස්, ලුණු
| ආරම්භය = මාලදිවයින
}}

'''මාලදිවයින් මාළු''' (ඉංග්‍රීසි: ''Maldive fish'') යනු මාලදිවයිනේ ආරම්භ වූ, මත්ස්‍ය මස් තම්බා, දුම් ගසා සහ හිරු එළියේ වියළා කල් තබාගැනීම සඳහා සකස් කරන සාම්ප්‍රදායික මත්ස්‍ය නිෂ්පාදනයකි. මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ උම්බලකඩ ලෙසත්, දෙමළ භාෂාවෙන් මාසි කරුවාඩු ලෙසත් හැඳින්වේ. ශ්‍රී ලංකාව, මාලදිවයින සහ දකුණු ඉන්දියාවේ ඇතැම් ප්‍රදේශවල ආහාර රසකාරකයක් ලෙස භාවිත වේ.&lt;ref name=&quot;DriedFish&quot;&gt;{{cite book |title=Dried Fish Matters: Exploring the Social Economy of Dried Fish |chapter=Socio-economic context of Maldive fish processing |publisher=Too Big To Ignore (TBTI) Global |url=https://tbtiglobal.net/wp-content/uploads/2023/11/FINAL_Dried-Fish-Matters_e-book.smaller-file.pdf}}&lt;/ref&gt;

== ඉතිහාසය සහ ව්‍යාප්තිය ==
මාලදිවයිනේ සාම්ප්‍රදායික ධීවර කර්මාන්තය සමඟ මෙම නිෂ්පාදනය සම්බන්ධ වී ඇත. අල්ලාගත් මසුන් කල් තබාගැනීමේ ක්‍රමයක් ලෙස තම්බා, දුම් ගසා සහ වියළීම භාවිත කර තිබේ. පසුව මෙම නිෂ්පාදනය ශ්‍රී ලංකාවට සහ ඉන්දියන් සාගර කලාපයේ වෙනත් ප්‍රදේශවලට වෙළෙඳාම හරහා ව්‍යාප්ත විය. ශ්‍රී ලංකාවේ ද මාලදිවයින් මාළු නිෂ්පාදනය පසුව වර්ධනය වූ අතර, විශේෂයෙන් වෙරළබඩ ප්‍රදේශවල එය ආහාර කර්මාන්තයේ කොටසක් බවට පත්විය.&lt;ref name=&quot;DriedFish&quot; /&gt;

== නිෂ්පාදනය සඳහා භාවිත කරන මත්ස්‍ය වර්ග ==
මාලදිවයින් මාළු නිෂ්පාදනය සඳහා ප්‍රධාන වශයෙන් ටූනා කුලයට අයත් මසුන් භාවිත කරනු ලැබේ. ඒ අතර ස්කිප්ජැක් ටූනා (''Katsuwonus pelamis'') සහ යෙලෝෆින් ටූනා (''Thunnus albacares'') වැනි වර්ග සඳහන් වේ. භාවිත කරන මත්ස්‍ය වර්ගය සහ නිෂ්පාදන ක්‍රමය ප්‍රදේශය අනුව වෙනස් විය හැකිය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Introduction of an Improved Smoking Method |url=https://static.vikaspedia.in/media/files_en/agriculture/fisheries/smoking-fish.pdf}}&lt;/ref&gt;

== නිෂ්පාදන ක්‍රියාවලිය ==
සාම්ප්‍රදායික ක්‍රමයේදී අල්ලාගත් මසුන් පළමුව පිරිසිදු කර, හිස, අභ්‍යන්තර අවයව සහ අනවශ්‍ය කොටස් ඉවත් කරනු ලැබේ. ඉන්පසු මත්ස්‍ය මස් සුදුසු ප්‍රමාණයේ කොටස්වලට කපා ලුණු මිශ්‍ර ජලයේ තම්බා ගනී. තැම්බූ කොටස් දුම් ගසා, පසුව හිරු එළියේ වියළනු ලැබේ. මෙම ක්‍රියාවලියෙන් මත්ස්‍ය මස්වල තෙතමනය අඩු වී, තද සහ දිගු කාලයක් ගබඩා කළ හැකි නිෂ්පාදනයක් ලැබේ.&lt;ref name=&quot;ImprovedSmoking&quot;&gt;{{cite web |title=Introduction of an Improved Smoking Method |url=https://static.vikaspedia.in/media/files_en/agriculture/fisheries/smoking-fish.pdf}}&lt;/ref&gt;

නිෂ්පාදන ක්‍රමය අනුව සැකසීම සඳහා ගතවන කාලය සහ භාවිත කරන දුම් ගැසීමේ ක්‍රම වෙනස් විය හැකිය. ඇතැම් ක්‍රමවලදී තම්බාගත් මත්ස්‍ය කොටස් දින කිහිපයක් හෝ ඊට වැඩි කාලයක් වියළනු ලැබේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Maldivie and dried fish processing methods in southern Sri Lanka |url=https://driedfishmatters.org/wp-content/uploads/2023/01/DFM_RPT_Dried-fish-in-Sri-Lanka-literature-review.pdf}}&lt;/ref&gt;

== ආහාර සඳහා භාවිතය ==
මාලදිවයින් මාළු ප්‍රධාන ආහාරයක් ලෙස පමණක් නොව, ආහාරවල රසය වැඩි කරන අමුද්‍රව්‍යයක් ලෙස ද භාවිත වේ. එය කුඩා කැබලිවලට කඩා හෝ කුඩු කර පහත ආහාරවලට එක් කරනු ලැබේ.

* පොල් සම්බෝල සහ ලුණු මිරිස්
* එළවළු ව්‍යංජන
* පරිප්පු සහ වෙනත් ව්‍යංජන
* සම්බෝල සහ මිශ්‍ර ආහාර
* මාලදිවයිනේ සාම්ප්‍රදායික මාස් හුනි වැනි ආහාර

ශ්‍රී ලංකාවේ ආහාරවලදී එය විශේෂයෙන් පොල් සම්බෝල සහ එළවළු ව්‍යංජනවලට රසය ලබාදීම සඳහා භාවිත කරයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Marvellous Sri Lankan Fish |url=https://www.hi.lk/travel__cuisine/Marvellous-Sri-Lankan-Fish/43-6321}}&lt;/ref&gt;

== පෝෂණය ==
මාලදිවයින් මාළු මත්ස්‍ය මස්වලින් සකස් කරන නිෂ්පාදනයක් බැවින් ප්‍රෝටීන් ඇතුළු පෝෂක අඩංගු වේ. එහෙත් ලුණු යොදා සකස් කරන බැවින් එහි සෝඩියම් ප්‍රමාණය ද සැලකිය යුතු විය හැකිය. එබැවින් ආහාරයට එක් කරන ප්‍රමාණය සහ ලුණු භාවිතය පිළිබඳ සැලකිලිමත් වීම වැදගත් වේ.

== ආශ්‍රිත ලිපි ==
* උම්බලකඩ
* කරවල
* මාලදිවයින් ආහාර

== මූලාශ්‍ර ==
&lt;references /&gt;

[[ප්‍රවර්ගය:මාලදිවයින් ආහාර]]
[[ප්‍රවර්ගය:මත්ස්‍ය නිෂ්පාදන]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලාංකික ආහාර]]

== ආශ්‍රිත ලිපි ==

* [[ටූනා]]
* [[කරවල]]
* [[මාලදිවයින]]
* [[ශ්‍රී ලංකාවේ ආහාර]]

== මූලාශ්‍ර ==

&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>f7e9mzdztm9mcfk0d1va840yl31hur3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කුරුණෑගල</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51221</id>
    <revision>
      <id>803364</id>
      <parentid>802544</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T12:41:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kesh Jayakody</username>
        <id>81687</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Added Vishnu Devalaya to important places</comment>
      <origin>803364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10477" sha1="gh39s3bhw91wt70r1y055atulxshen9" xml:space="preserve">{{පිළිබඳ|නගරය}}
{{multiple issues|
{{ආශ්‍රවැඩිදියුණුව|date=සැප්තැම්බර් 2018}}
{{more citations needed}}
}}
{{තොරතුරුකොටුව ජනාවාසය
| name = කුරුණෑගල
| official_name = 
| native_name = 
| settlement_type = [[නගරය]]
| image_skyline = Kurunegala.jpg
| imagesize = 200px
| image_caption =ඇතාගල මුදුනෙහි සිට කුරුණෑගල දිස්වන අයුරු.
| image_flag = 
| image_seal = 
| image_shield = 
| nickname = ඇතුගල්පුර &lt;br&gt;හස්ති ශෛලපුර  
| image_map = 
| mapsize = 225px
| map_caption = ශ්‍රී ලංකාව තුල කුරුණෑගල පිහිටීම
| pushpin_map =ශ්‍රී ලංකාව
| pushpin_mapsize =250
| coordinates = {{coord|7|29|N|80|22|E|region:LK|display=inline,title}}
| subdivision_type       = [[රට]]
| subdivision_name       = ශ්‍රී ලංකාව
| subdivision_type1 = පළාත
| subdivision_name1 = [[වයඹ පළාත]]
| established_title = 
| established_date = 
| government_type = [[Municipal Council]]
| leader_title = [[Mayor]]
| leader_name = 
| unit_pref = [[Metric system|Metric]]
| area_total_km2 = 11
| area_land_km2 = 
| area_water_km2 = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_m = 116
| population_footnotes = 
| population_total = 30,315
| population_as_of = 2011
| population_density_km2 = 2817
| population_demonym = 
| timezone = [[ශ්‍රී ලංකාවේ සම්මත වේලා කලාපය]]
| utc_offset = +5:30
| timezone_DST = 
| utc_offset_DST = 
| postal_code_type = [[තැපැල් කේතය]]
| postal_code = 60000&lt;ref&gt;http://en.18dao.net/Postal_Code/Sri_Lanka&lt;/ref&gt;
| area_code = 037 / 0094
| website = 
}}
'''කුරුණෑගල''' [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] ප්‍රධාන නගරයන්ගෙන් එකක් වන අතර එය  [[වයඹ පළාත|වයඹ පළාතේ]] අගනගරය ද [[කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කය|කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කයේ]] ප්‍රධාන නගරය ද වෙයි. එමෙන්ම කුරුණෑගල නගරය ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන ගමන් සන්ධිස්ථානයක් සහ වැදගත් ආර්ථික මධ්‍යස්ථානයක් ද වේ.           == වැදගත් ස්ථාන ==
* [[අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරය|ඓතිහාසික අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරස්ථානය]]                     * [[කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය]]

==අයත් ප්‍රදේශ==
[[කුරුණෑගල මහ නගර සභාව]]ට පහත සඳහන් කොට්ඨාස අයත්වේ.
* 01. ගංගොඩ 
* 02. අංගංගල
* 03. උතුරු වැව
* 04. මාලිගා පෙදෙස
* 05. කුරුණෑගල නගරය ඊසාන
* 06. ගැට්ටුවාන
* 07. මඩමේගම
* 08. ඉලුප්පුගෙදර
* 09. මල්කඩුවාව නාගරිකය
* 10. වැහැර නාගරිකය
* 11. ජයන්තිපුර
* 12. උඩවල්පොල
* 13. තෙලියාගොන්න
* 14. රිදිගම
* 15. රම්බඩගල්ල

==පිහිටීම==
කුරුණෑගල දිවයිනේ ප්‍රධාන මාර්ග කිහිපයක් එක්තැන් කරන ස්ථානයක් වන අතර, නගර සීමාව තුල [[ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු දුම්රිය මාර්ගය]] සම්බන්ධ කරමින් කුරුණෑගල සහ මුත්තෙට්ටුගල දුම්රියපොල දෙක පිහිටා ඇත. කුරුණෑගල නගරයේ මුළු ජනගහනය 28571 පමණ වේ. නගරයේ සිට A10 මාර්ගයේ වයඹ දිශාවට පුත්තලමට හා ගිණිකොන දිශාවට මහනුවරත්, A6 මාර්ගයේ උතුරින් දඹුල්ලට හා දකුණින් අඹේපුස්ස හරහා කොළඹටත් යා හැක.

==භූ විශමතාව සහ දේශගුණය ==
===භූ විශමතා===
කුරුණෑගල නගරය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර 116 ක උසින් පිහිටා ඇත. නගර මධ්‍යයේ පිහිටා ඇති ඇතාගල (ඇතුගල) කුරුණෑගල නගරයේ අනන්‍යතාවය විදහාපාන සංකේතයක් වැන්න. මෙය මීටර 316 ක උසින් යුතු හස්තියෙකුගේ විලාසය දක්වයි. කුරුණෑගල යන නාමය ඇති වීමට මෙම පර්වතය හේතු වූ බව බොහෝ දෙනාගේ විශ්වාසයයි. 

තවත් බොහෝ කොත් කඳු කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කය පුරා විසිර පවතී. [[ගල්ගිරියා කන්ද]] , නිකවැව කන්ද , යාපහුව ආදිය සංචාරයන් සඳහා ප්‍රසිද්ධ වෙමින් පවතී.

===={{Anchor|9Rocks}}කුරුණෑගල පිහිටි ප්‍රසිද්ධ පර්වතයන් ====
වයඹ පළාතේ සුවිශේෂී භූ විද්‍යාත්මක ලක්‍ෂණයක් වන ප්‍රධාන ගල් පර්වත කිහිපයකින් කුරුණෑගල වටවී ඇත.
 [[File:යක්දෙස්සාගල.jpg|thumb|
යක්දෙස්සගල (මායාකාරිය)]]
* ඇතාගල ([[අලියා]])
* ඉබ්බාගල ([[ඉබ්බා]])
* අඳගල ([[ආඳා]])
* එළුගල ([[එළු]])
* කුරුමිණියාගල ([[කුරුමිණියා]])
* වඳුරාගල ([[වඳුරා]])
* යක්දෙස්සගල (මායාකාරිය)
* ගෝනිගල (ගෝනි)
* ආඳගල

==දේශගුණය==
නගරයේ දේශගුණය  සෞම්‍ය ස්වභාවයක් උසුලන අතර වාර්ෂික වර්ෂාපතනය මිලිමීටර 1800 ක් පමණ වේ. 

==ඉතිහාසය==
ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1300දී [[දෙවන බුවනෙකබාහු රජ]]තුමා තම අග නගරය [[යාපහුව]] නගරයෙන් කුරුණෑගලට මාරු කරන ලදී. ඉන්පසු ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1302දී [[හතරවන පරාක්‍රමබාහු රජ]]තුමා ත්  ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1326 සිට 1341 දක්වා [[තුන්වන බුවනෙකබාහු රජ]]තුමා හා [[පස්වන විජයබාහු රජ]]තුමා ත් ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1341 දී [[සිව්වන බුවනෙකබාහු රජ]]තුමාත් ඇතුගල්පුර අගනුවර කරගෙන රාජ්‍යය කරවන ලදී. ඉන්පසු ටික කලෙකින් මේ රජතුමා තම රාජධානිය [[ගම්පොළ]]ට ගෙන යන ලදී. හස්තිශෛලපුර නමින් ඉතිහාස මූලාශ්‍රවල හදුන්වයි.
ඇරඹුම් වර්ශය නම් 1300

==පුරා විද්‍යත්මක වැදගත්කමක් ඇති ස්ථාන==
[[File:Kurunegala Clock Tower.jpg|right|thumb| [[කුරුණෑගල ඔරලෝසු කණුව]].]]
{{main|කුරුණෑගල නගරයේ පුරා විද්‍යත්මක ස්ථාන}}
===රජ මාලිගා සංකීර්ණය===
* රජ මාළිගාව
* දළදා මාළිගාව
* මගුල් මඩුව
* මාළිගා පිට්ටනිය

===රජ මාලිගා සංකීර්ණයෙන් පිටත ස්ථාන===
* ඉබ්බාගල සිරි පතුල
* ඇත්කඳ විහාරය
* රජ පිහිල්ල
* ගලේබණ්ඩාර දේවාලය
* වත්හිමි සොහොන
* නිශ්ශංක ලතා මණ්ඩපය

==පාසල්==
ශාන්ත ආනා විද්‍යාලය සහ [[මලියදේව විද්‍යාලය]] ඇතුළු පාසල් ගණනාවක් නාගරික සීමාව තුළම පිහිටා ඇත.
*මලියදේව බාලිකා
*ශුද්ධ වූ පවු‌ලේ කන්‍යාරාමය
*ඩී.බී වෙලගෙදර මධ්‍ය විද්‍යාලය
*ජනාධිපති බාලිිිකා විද්‍යාලය
*මලියදේව ආදර්ශ මහා විද්‍යාලය
*වයඹ රාජකීය විද්‍යාලය
*සර් ජෝන් කොතලාවල විද්‍යාලය
*ලක්දාස විද්‍යාලය
*නිශ්ශංක විද්‍යාලයද

මීට අමතරව ඇතුගල්පුර කුමර විද්‍යාලයද සහ රම්බඩගල්ල ආශ්‍රිතව රම්බඩගල්ල ජාතික විද්‍යාලයද කුරුණෑගලට අයත් විද්‍යාල වේ.{{citation needed}}

==සටහන්==
{{NoteFoot}}

==මූලාශ්‍ර==
{{reflist}}

{{ශ්‍රී ලංකාවේ පලාත් අගනුවරවල්}}
{{ශ්‍රී ලංකාවේ නගර}}

&lt;!--Categories--&gt;</text>
      <sha1>gh39s3bhw91wt70r1y055atulxshen9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>803365</id>
      <parentid>803364</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T12:46:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kesh Jayakody</username>
        <id>81687</id>
      </contributor>
      <comment>/* පුරා විද්‍යත්මක වැදගත්කමක් ඇති ස්ථාන */ Added Vishnu Devalaya and Angangala temple</comment>
      <origin>803365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10736" sha1="oblmm36qbj9z26vbjqs7aphvton8xho" xml:space="preserve">{{පිළිබඳ|නගරය}}
{{multiple issues|
{{ආශ්‍රවැඩිදියුණුව|date=සැප්තැම්බර් 2018}}
{{more citations needed}}
}}
{{තොරතුරුකොටුව ජනාවාසය
| name = කුරුණෑගල
| official_name = 
| native_name = 
| settlement_type = [[නගරය]]
| image_skyline = Kurunegala.jpg
| imagesize = 200px
| image_caption =ඇතාගල මුදුනෙහි සිට කුරුණෑගල දිස්වන අයුරු.
| image_flag = 
| image_seal = 
| image_shield = 
| nickname = ඇතුගල්පුර &lt;br&gt;හස්ති ශෛලපුර  
| image_map = 
| mapsize = 225px
| map_caption = ශ්‍රී ලංකාව තුල කුරුණෑගල පිහිටීම
| pushpin_map =ශ්‍රී ලංකාව
| pushpin_mapsize =250
| coordinates = {{coord|7|29|N|80|22|E|region:LK|display=inline,title}}
| subdivision_type       = [[රට]]
| subdivision_name       = ශ්‍රී ලංකාව
| subdivision_type1 = පළාත
| subdivision_name1 = [[වයඹ පළාත]]
| established_title = 
| established_date = 
| government_type = [[Municipal Council]]
| leader_title = [[Mayor]]
| leader_name = 
| unit_pref = [[Metric system|Metric]]
| area_total_km2 = 11
| area_land_km2 = 
| area_water_km2 = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_m = 116
| population_footnotes = 
| population_total = 30,315
| population_as_of = 2011
| population_density_km2 = 2817
| population_demonym = 
| timezone = [[ශ්‍රී ලංකාවේ සම්මත වේලා කලාපය]]
| utc_offset = +5:30
| timezone_DST = 
| utc_offset_DST = 
| postal_code_type = [[තැපැල් කේතය]]
| postal_code = 60000&lt;ref&gt;http://en.18dao.net/Postal_Code/Sri_Lanka&lt;/ref&gt;
| area_code = 037 / 0094
| website = 
}}
'''කුරුණෑගල''' [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] ප්‍රධාන නගරයන්ගෙන් එකක් වන අතර එය  [[වයඹ පළාත|වයඹ පළාතේ]] අගනගරය ද [[කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කය|කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කයේ]] ප්‍රධාන නගරය ද වෙයි. එමෙන්ම කුරුණෑගල නගරය ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන ගමන් සන්ධිස්ථානයක් සහ වැදගත් ආර්ථික මධ්‍යස්ථානයක් ද වේ.           == වැදගත් ස්ථාන ==
* [[අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරය|ඓතිහාසික අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරස්ථානය]]                     * [[කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය]]

==අයත් ප්‍රදේශ==
[[කුරුණෑගල මහ නගර සභාව]]ට පහත සඳහන් කොට්ඨාස අයත්වේ.
* 01. ගංගොඩ 
* 02. අංගංගල
* 03. උතුරු වැව
* 04. මාලිගා පෙදෙස
* 05. කුරුණෑගල නගරය ඊසාන
* 06. ගැට්ටුවාන
* 07. මඩමේගම
* 08. ඉලුප්පුගෙදර
* 09. මල්කඩුවාව නාගරිකය
* 10. වැහැර නාගරිකය
* 11. ජයන්තිපුර
* 12. උඩවල්පොල
* 13. තෙලියාගොන්න
* 14. රිදිගම
* 15. රම්බඩගල්ල

==පිහිටීම==
කුරුණෑගල දිවයිනේ ප්‍රධාන මාර්ග කිහිපයක් එක්තැන් කරන ස්ථානයක් වන අතර, නගර සීමාව තුල [[ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු දුම්රිය මාර්ගය]] සම්බන්ධ කරමින් කුරුණෑගල සහ මුත්තෙට්ටුගල දුම්රියපොල දෙක පිහිටා ඇත. කුරුණෑගල නගරයේ මුළු ජනගහනය 28571 පමණ වේ. නගරයේ සිට A10 මාර්ගයේ වයඹ දිශාවට පුත්තලමට හා ගිණිකොන දිශාවට මහනුවරත්, A6 මාර්ගයේ උතුරින් දඹුල්ලට හා දකුණින් අඹේපුස්ස හරහා කොළඹටත් යා හැක.

==භූ විශමතාව සහ දේශගුණය ==
===භූ විශමතා===
කුරුණෑගල නගරය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර 116 ක උසින් පිහිටා ඇත. නගර මධ්‍යයේ පිහිටා ඇති ඇතාගල (ඇතුගල) කුරුණෑගල නගරයේ අනන්‍යතාවය විදහාපාන සංකේතයක් වැන්න. මෙය මීටර 316 ක උසින් යුතු හස්තියෙකුගේ විලාසය දක්වයි. කුරුණෑගල යන නාමය ඇති වීමට මෙම පර්වතය හේතු වූ බව බොහෝ දෙනාගේ විශ්වාසයයි. 

තවත් බොහෝ කොත් කඳු කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කය පුරා විසිර පවතී. [[ගල්ගිරියා කන්ද]] , නිකවැව කන්ද , යාපහුව ආදිය සංචාරයන් සඳහා ප්‍රසිද්ධ වෙමින් පවතී.

===={{Anchor|9Rocks}}කුරුණෑගල පිහිටි ප්‍රසිද්ධ පර්වතයන් ====
වයඹ පළාතේ සුවිශේෂී භූ විද්‍යාත්මක ලක්‍ෂණයක් වන ප්‍රධාන ගල් පර්වත කිහිපයකින් කුරුණෑගල වටවී ඇත.
 [[File:යක්දෙස්සාගල.jpg|thumb|
යක්දෙස්සගල (මායාකාරිය)]]
* ඇතාගල ([[අලියා]])
* ඉබ්බාගල ([[ඉබ්බා]])
* අඳගල ([[ආඳා]])
* එළුගල ([[එළු]])
* කුරුමිණියාගල ([[කුරුමිණියා]])
* වඳුරාගල ([[වඳුරා]])
* යක්දෙස්සගල (මායාකාරිය)
* ගෝනිගල (ගෝනි)
* ආඳගල

==දේශගුණය==
නගරයේ දේශගුණය  සෞම්‍ය ස්වභාවයක් උසුලන අතර වාර්ෂික වර්ෂාපතනය මිලිමීටර 1800 ක් පමණ වේ. 

==ඉතිහාසය==
ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1300දී [[දෙවන බුවනෙකබාහු රජ]]තුමා තම අග නගරය [[යාපහුව]] නගරයෙන් කුරුණෑගලට මාරු කරන ලදී. ඉන්පසු ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1302දී [[හතරවන පරාක්‍රමබාහු රජ]]තුමා ත්  ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1326 සිට 1341 දක්වා [[තුන්වන බුවනෙකබාහු රජ]]තුමා හා [[පස්වන විජයබාහු රජ]]තුමා ත් ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1341 දී [[සිව්වන බුවනෙකබාහු රජ]]තුමාත් ඇතුගල්පුර අගනුවර කරගෙන රාජ්‍යය කරවන ලදී. ඉන්පසු ටික කලෙකින් මේ රජතුමා තම රාජධානිය [[ගම්පොළ]]ට ගෙන යන ලදී. හස්තිශෛලපුර නමින් ඉතිහාස මූලාශ්‍රවල හදුන්වයි.
ඇරඹුම් වර්ශය නම් 1300

==පුරා විද්‍යත්මක වැදගත්කමක් ඇති ස්ථාන==
[[File:Kurunegala Clock Tower.jpg|right|thumb| [[කුරුණෑගල ඔරලෝසු කණුව]].]]
{{main|කුරුණෑගල නගරයේ පුරා විද්‍යත්මක ස්ථාන}}
===රජ මාලිගා සංකීර්ණය===
* රජ මාළිගාව
* දළදා මාළිගාව
* මගුල් මඩුව
* මාළිගා පිට්ටනිය

===රජ මාලිගා සංකීර්ණයෙන් පිටත ස්ථාන===
* ඉබ්බාගල සිරි පතුල
* ඇත්කඳ විහාරය
* රජ පිහිල්ල
* ගලේබණ්ඩාර දේවාලය
* වත්හිමි සොහොන
* නිශ්ශංක ලතා මණ්ඩපය                           * [[කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය]]
* [[ඓතිහාසික අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරස්ථානය]]

==පාසල්==
ශාන්ත ආනා විද්‍යාලය සහ [[මලියදේව විද්‍යාලය]] ඇතුළු පාසල් ගණනාවක් නාගරික සීමාව තුළම පිහිටා ඇත.
*මලියදේව බාලිකා
*ශුද්ධ වූ පවු‌ලේ කන්‍යාරාමය
*ඩී.බී වෙලගෙදර මධ්‍ය විද්‍යාලය
*ජනාධිපති බාලිිිකා විද්‍යාලය
*මලියදේව ආදර්ශ මහා විද්‍යාලය
*වයඹ රාජකීය විද්‍යාලය
*සර් ජෝන් කොතලාවල විද්‍යාලය
*ලක්දාස විද්‍යාලය
*නිශ්ශංක විද්‍යාලයද

මීට අමතරව ඇතුගල්පුර කුමර විද්‍යාලයද සහ රම්බඩගල්ල ආශ්‍රිතව රම්බඩගල්ල ජාතික විද්‍යාලයද කුරුණෑගලට අයත් විද්‍යාල වේ.{{citation needed}}

==සටහන්==
{{NoteFoot}}

==මූලාශ්‍ර==
{{reflist}}

{{ශ්‍රී ලංකාවේ පලාත් අගනුවරවල්}}
{{ශ්‍රී ලංකාවේ නගර}}

&lt;!--Categories--&gt;</text>
      <sha1>oblmm36qbj9z26vbjqs7aphvton8xho</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සෝමාවතී විහාරය (ප්‍රාචීන නාගාරාමය) , සුංගාවිල</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66787</id>
    <revision>
      <id>803347</id>
      <parentid>802447</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T12:24:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <origin>803347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58140" sha1="77p68xfokfu6swhjur96y9mv0bxuatw" xml:space="preserve">{{distinguish|සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය|දඹුල්ල සෝමාවතිය පුරාවිද්‍යා ස්ථානය}}

{{තොරතුරුකොටුව ආගමික ගොඩනැගිල්ල
| building_name         = ප්‍රාචීන නාගාරාම විහාරය&lt;br&gt;&lt;small&gt;(පූර්වෝක්ත සෝමාවතිය විහාරය)&lt;small/&gt;
| infobox_width         = 
| image                 = 20230115 Somawathiya Chaitya (6).jpg
| image_size            = 
| alt                   = 
| caption               =  ප්‍රාචීන නාගාරාම ස්ථූපය&lt;br&gt; (පෙර හදුන්වන ලද සෝමාවතිය ස්ථූපය)
| map_type              = ශ්‍රී ලංකාව
| map_size              = 
| location              = මීන්විල,සුංගාවිල ප්‍රදේශය,සෝමාවතිය ජාතික උද්‍යානය,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.danuma.lk/sinhala/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=13837%3A%E0%B6%85%E0%B6%B4%E0%B7%9A+%E0%B6%A2%E0%B7%8F%E0%B6%AD%E0%B7%92%E0%B6%9A+%E0%B6%8B%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA%E0%B7%8F%E0%B6%B1&amp;catid=52%3Aknowledge&amp;Itemid=143&amp;lang=si|date=13 May 2010|title=අපේ ජාතික උද්‍යාන|publisher=danuma.lk|accessdate=28 July 2016}}&lt;/ref&gt; පොලොන්නරුව, ශ්‍රී ලංකාව.
| coordinates           = {{coord|08|07|15.16|N|81|10|07.9|E|display=inline,title}}
| religious_affiliation = [[බෞද්ධ]]
| rite                  = 
| region                = 
| state                 = 
| province              = උතුරු මැද පළාත, ශ්‍රී ලංකාව.
| territory             = 
| prefecture            = 
| sector                = 
| district              = පොලොන්නරුව
| cercle                = 
| municipality          = 
| consecration_year     = 
| status                = 
| functional_status     = 
| heritage_designation  = [[ශ්‍රී ලංකාවේ පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව|ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරකය]]&lt;ref name=&quot;Archaeological&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/images/pdf/protected%20monument%20list%202012-12-12.pdf|date=12 December 2012|title=Protercted Monument List 2012-12-12|publisher=[[Department of Archaeology (Sri Lanka)|Department of Archaeology]]|accessdate=28 July 2016}}&lt;/ref&gt; (7 July 1967)
| leadership            = 
| website               = 
| architecture          = yes
| architect             = 
| architecture_type     = පුරාණ බෞද්ධ විහාර(අනුරාධපුර යුගය-අගභාගය)
| architecture_style    = 
| founded_by            = නකුල නම්  කුමරු&lt;br&gt;(මහාදාඨික මහානාග රජ සමය)
| general_contractor    = 
| facade_direction      = 
| groundbreaking        = 
| year_completed        = ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස
| construction_cost     = 
| specifications        = 
| capacity              = 
| length                = 
| width                 = 
| width_nave            = 
| height_max            = 
| dome_quantity         = 
| dome_height_outer     = 
| dome_height_inner     = 
| dome_dia_outer        = 
| dome_dia_inner        = 
| minaret_quantity      = 
| minaret_height        = 
| spire_quantity        = 
| spire_height          = 
| materials             = 
| nrhp                  = 
| added                 = 
| refnum                = 
| designated            = 
| designation1          = APMSL
| designation1_offname  = 
| designation1_date     = 
| designation1_type     = 
| designation1_criteria = 
| designation1_number   = 
| designation1_free1name = 
| designation1_free1value = 
| designation1_free2name = 
| designation1_free2value = 
}}

'''සෝමාවතිය විහාරය''' නැතහොත් '''සෝමාවතී විහාරය''' යනු [[පොලොන්නරුව]] ප්‍රදේශයේ පිහිටා ඇති බෞද්ධ විහාරයකි.එය [[පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කය|පොළොන්නරුව]] සහ [[ත්‍රිකුණාමලය දිස්ත්‍රික්කය|ත්‍රිකුණාමලය]] යන දිස්ත්‍රික් දෙක වෙන් කෙරෙන සීමාවේ පිහිටා ඇත.&lt;ref&gt;{{Citation |title=සෝමාවතිය පුදබිමේ ඓතිහාසික පසුබිම |url=http://www.divaina.com/2009/11/25/feature02.html |access-date=2016-07-28 |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119212954/http://www.divaina.com/2009/11/25/feature02.html }}&lt;/ref&gt;2020 වර්ෂය තෙක් ධාතුවංශය තුළ විස්තර කෙරෙන [[ගෞතම බුදුන් වහන්සේ|බුදුරජාණන් වහන්සේගේ]] දකුණු දළදා වහන්සේ  වැඩසිටි සෝමානුවර විහාරය ලෙස සලකන ලද්දේ මෙම විහාරය වේ.කෙසේ නමුත් 2015 සිට 2020 වසර දක්වා [[විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී රජ මහා විහාරය, සේරුවිල|සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර]] ස්ථූපයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් සමඟ එම මතය වෙනස් වූ අතර පසුව මෙම විහාරය එරික් ස්වෝන් ගලේ පිහිටි ශිලා ලේඛනවල සඳහන් පරිදි ක්‍රිස්තු වර්ෂ 10 වන සියවසේ මහාදාඨික මහානාග රජ සමයේ නකුල නම් කුමරෙකු විසින් ඉදිකරන ලද '''ප්‍රාචීන නාගාරාමය''' නම් විහාරය වන බවත් එය මෙසේ සෝමාවතිය විහාරය ලෙස වරදවා හඳුන්වා තිබෙන බවත් වර්තමානය වන විට හඳුනාගෙන තිබේ.&lt;ref&gt;{{Citation |title=සෝමාවතිය පුදබිමේ ඓතිහාසික පසුබිම |url=http://www.divaina.com/2009/11/25/feature02.html |access-date=2016-07-28 |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119212954/http://www.divaina.com/20 }}&lt;/ref&gt;

==ඉතිහාසය==
පූර්වෝක්තයෙන් (2020 වසරට පෙර) සෝමනුවර ගිරිඅභා රජු සහ සෝමාදේවිය විසින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කර ඉදිකරන ලද සෝමාවතී රජ මහා විහාරය යැයි වරදවා හඳුන්වනු ලැබූ මෙම විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයෙන් විවිධ ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටබුන් හමුවී ඇති අතර, එම ස්ථානයෙන් සහ මීන්විල විල්ලුව පිහිටි ගල්තලයෙන් (එරික් ස්වොන් ගල්තලාවෙන්) සෙල්ලිපි පහක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම සෙල්ලිපිවල මහා චූලික මහාතිස්ස රජුගේ පරපුරට අයත් සාමාජිකයන් පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot;&gt;{{cite book
 |last=Paranavitana
 |first=Senarat
 |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part I
 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka
 |year=1983
 |pages=1–2, 39–40, 48, 102
}}&lt;/ref&gt;

එම සෙල්ලිපි අතරින් එක් ලිපියක මෙම ස්ථානය “පජින නකල අරම” '''(ප්‍රාචීන නාගාරාමය)''' ලෙසත්, තවත් ලිපියක “මණි අගිය රජ මහ විහර” '''(මණිඅග්ගික රාජ මහා විහාරය)''' ලෙසත් සඳහන් කර ඇත. මෙහි පැරණිතම සෙල්ලිපිය ක්‍රි.ව. 9–21 (ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස) අතර කාලයේ රජ කළ මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සමයට අයත් වේ.එම සෙල්ලිපියට අනුව මෙම ආරාමය මහාදාඨික මහානාග රජුගේ පුත්‍රයකු වූ,නමුත් වංශකතාවල සඳහන් නොවන නකුල නම් කුමාරයෙකු විසින් පිහිටුවන ලද්දකි. මේ අනුව,නකුල නම් කුමාරයෙකු මුල් වී කරන ලද මෙකී විහාරය ආශ්‍රිත ආරාම සම්ප්‍රදායට ක්‍රි.ව. පළමු සියවසේ මුල් භාගය දක්වා දිවෙන පැරණි ඉතිහාසයක් පවතින බව සෙල්ලිපි සාක්ෂි මගින් පෙන්වා දෙයි.&lt;ref name=&quot;Dias2001&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Dias
 |first=Malini
 |title=The Growth of Buddhist Monastic Institutions in Sri Lanka from Brahmi Inscriptions
 |journal=Epigraphia Zeylanica
 |volume=VIII
 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka
 |year=2001
 |page=49
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nicholas1963&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Nicholas
 |first=C. W.
 |title=Historical Topography of Ancient and Medieval Ceylon
 |journal=Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society
 |volume=VI
 |year=1963
 |pages=42, 194
}}&lt;/ref&gt;

ඉන්පසු කාලයේදී කූටකණ්ණතිස්ස(ක්‍රි.පූ. 41 - 19) , ආමණ්ඩගාමිණී අභය (ක්‍රි.ව.22 - 31) සහ කණිට්ඨතිස්ස (ක්‍රි.ව.164 - 192) යන රජවරුන්ගේ රාජ්‍ය අනුග්‍රහය මෙම විහාරය ආශ්‍රිත ආරාම සංකීර්ණය වෙත ලැබුණු බව සෙල්ලිපි සාක්ෂි මගින් අනාවරණය වේ. පූර්වෝක්ත සෝමාවතී දාගැබ හෙවත් ප්‍රාචීන නාගාරාම ස්ථූප මළුවෙන් හමුවූ සෙල්ලිපි දෙකක් කණිට්ඨතිස්ස (ක්‍රි.ව.164 - 192) සහ මහාදාඨික මහානාග (ක්‍රි.ව.9 - 21) රජවරුන්ගේ සමයට අයත් වන අතර, එමඟින් විහාරයට සිදුකළ පුදපූජා පිළිබඳ තොරතුරු හෙළි වේ. දාගැබට ආසන්න එරික් ස්වෝන් පර්වතයේ ඇති සෙල්ලිපි හතර අතර කූටකණ්ණතිස්ස(ක්‍රි.පූ. 41 - 19), ගජබාහු(ක්‍රි.ව. 114–136) සහ ආමණ්ඩගාමිණී අභය (ක්‍රි.ව.22 - 31) යන රජවරුන්ගේ සමයට අයත් ලිපි ද වේ.&lt;ref name=&quot;Paranavitana2001&quot;&gt;{{cite book
 |last=Paranavitana
 |first=Senarat
 |editor-last=Dias
 |editor-first=Malini
 |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part II
 |publisher=Archaeological Survey Department, Sri Lanka
 |year=2001
 |pages=131–136
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dias1991&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dias
 |first=Malini
 |title=Epigraphical Notes (Nos. 1–18)
 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka
 |year=1991
 |pages=29, 31
}}&lt;/ref&gt;

13 වන සියවසේ සිදුවූ කාලිංගමාඝ,චන්ද්‍රභාණු වැනි දකුණු ඉන්දීය ආක්‍රමණ සමඟ රජරට රාජධානි බිඳවැටීමෙන් පසුව ජනාවාස රටේ නිරතදිග ප්‍රදේශවලට සංක්‍රමණය වීමත් සමඟ මෙම ප්‍රදේශ ජනශූන්‍ය වී ඇති අතර,එකල බොහෝ ගොඩනැගිලි හා විහාරාරාම වනයට යට වී ඇත. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මෙකී පූර්වෝක්ත සෝමවතී හෙවත් ප්‍රාචීන නාගාරාම පුදබිම ද දිගු කාලයක් වනයෙන් වැසී පැවති තිබී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Chandraratne
 |first=R. M. M.
 |last2=Ranaweera
 |first2=Dilan Chathuranga
 |title=Historical Archaeology at the Somawathiya Sacred Area in North Central Province, Sri Lanka
 |year=2021
}}&lt;/ref&gt;

== ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක ==

=== වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ ===

පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ප්‍රධාන ස්ථූපයට අමතරව විවිධ ආරාමික හා ආගමික ගොඩනැගිලිවල නටබුන් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ අනුව, මෙම ස්ථානයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සාධක අනුරාධපුර හා පොළොන්නරු යුගයන් දක්වා දිවෙන ස්ථර කිහිපයකින් සමන්විත වේ.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot;&gt;{{cite book
 |last=Chandraratne
 |first=R. M. M.
 |last2=Ranaweera
 |first2=Dilan Chathuranga
 |chapter=Historical Archaeology at the Somavathiya Sacred Area in North Central Province, Sri Lanka
 |editor-last=Garg
 |editor-first=Santosh
 |title=Archaeology of Buddhism: Recent Discoveries in South Asia
 |publisher=Manohar Publishers &amp; Distributors
 |year=2017
 |pages=545–556
}}&lt;/ref&gt;

2010 වර්ෂයේ පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිතව සිදුකළ පර්යේෂණ කැණීමකදී, අනුරාධපුර යුගයට අයත් යැයි කාලනිර්ණය කළ ගඩොල් ඇතිරීමක් සහ ගඩොල් ව්‍යුහයක් හඳුනාගෙන ඇත. එයට ඉහළ ස්ථරයකින් පොළොන්නරු යුගයට අයත් යැයි කාලනිර්ණය කළ තවත් ගඩොල් ඇතිරීමක් හා ව්‍යුහයක් හමුවී ඇත. මෙය එම ස්ථානයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක භාවිතය දීර්ඝ කාලයක් පුරා පැවති බව පෙන්වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාධකයක් ලෙස සැලකේ.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot; /&gt;

පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක අතර චන්ද්‍රකාන්ති ගල් (''sandakada pahana''), මුරගල් (''muragala''), කොරවක්ගල් (''korawak gala'') සහ ඡත්‍රගල් (''chatragala'') වැනි ගල් වාස්තු අංග ද හඳුනාගෙන ඇත. මෙම වාස්තු අංග පුරාණ බෞද්ධ ආරාමික වාස්තු සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වේ.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot; /&gt;

=== ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව ===

පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරයේ ප්‍රධාන ස්මාරකය වන්නේ සෝමාවතී ස්ථූපයයි. ස්ථූපය ආශ්‍රිතව සිදුකරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මගින් එහි ඉදිකිරීම් හා පසුකාලීන ප්‍රතිසංස්කරණ සම්බන්ධ අවස්ථා කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot; /&gt;

සෝමාවතී ස්ථූපය ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීමට පෙර පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් සිදුකළ කැණීම්වලදී, වර්තමාන බාහිර ස්ථූපයට යටින් පැවති පැරණි ස්ථූපයක අවශේෂ හඳුනාගෙන ඇත. එම පැරණි ස්ථූපයේ උස අඩි 5 අඟල් 5ක් පමණ වූ බවත්, එය ශක්තිමත් අත්තිවාරමක් මත පිහිටා තිබූ බවත් පර්යේෂණ වාර්තාවල සඳහන් වේ. එයට වෙනස්ව, පසුකාලීන බාහිර ස්ථූපයට පැහැදිලි ශක්තිමත් අත්තිවාරමක් නොතිබූ බව කැණීම්වලදී නිරීක්ෂණය කර ඇත.&lt;ref name=&quot;Godakumbura1965&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Godakumbura
 |first=C. E.
 |title=Archaeological Excavations and Conservation of the Somawathiya Stupa
 |year=1965
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot; /&gt;

ස්ථූප මළුව ආශ්‍රිතව පුරාණ ගල් වාස්තු අංග සහ සෙල්ලිපි ද හමුවී ඇත. පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත සෙල්ලිපි මගින් එම ස්ථානයේ පැවති ආරාමික ආයතනය, රාජකීය දාන සහ නඩත්තු කටයුතු පිළිබඳ තොරතුරු සපයයි.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot;&gt;{{cite book
 |last=Paranavitana
 |first=Senarat
 |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part I
 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka
 |year=1983
 |pages=1–2, 39–40, 48, 102
}}&lt;/ref&gt;2010 කැණීම්වලදී ස්ථූපයේ උතුරු ප්‍රදේශයෙන් ගඩොල් ව්‍යුහ දෙකක් හඳුනාගෙන ඇත. ස්ථර අනුපිළිවෙළ අනුව පහළ ස්ථරයේ ගඩොල් ව්‍යුහය අනුරාධපුර යුගයටත්, ඉහළ ස්ථරයේ ගඩොල් ව්‍යුහය පොළොන්නරු යුගයටත් අයත් බව පර්යේෂකයන් විසින් යෝජනා කර ඇත.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot; /&gt;

=== වෙනත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක ===

මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය ආශ්‍රිත කැණීම්වලදී විවිධ මැටි භාණ්ඩ කොටස්, තඹ හා යකඩ වස්තු කොටස්, පබළු සහ සත්ත්ව අස්ථි ඇතුළු පුරාවස්තු හමුවී ඇත. මෙම සාධක එම ස්ථානයේ පැවති පැරණි මානව ක්‍රියාකාරකම් හා ආරාමික ජනාවාස පිළිබඳ තොරතුරු සපයයි.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot; /&gt;කැණීම්වලින් හමුවූ මැටි භාණ්ඩ අතර ක්‍රි.පූ. පළමු සියවසට අයත් යැයි සැලකෙන හෙලනිස්ටික් මැටි භාණ්ඩ කොටසක් ද හඳුනාගෙන ඇත. තවත් පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථරයකින් ක්‍රි.ව. 12 වන සියවසට අයත් යැයි කාලනිර්ණය කළ මැටි භාණ්ඩ, ගඩොල් ව්‍යුහ, තඹ හා යකඩ කොටස්, පබළු සහ අස්ථි හමුවී ඇත.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot; /&gt;

පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයේ මින්විල පර්වතය ඇතුළු ස්ථානවලින් බ්‍රාහ්මී අක්ෂර සහිත සෙල්ලිපි හමුවී ඇත. මෙම සෙල්ලිපිවලින් පුරාණ ආරාමයේ නාමය, ඉඩම් හා ගම්මාන ප්‍රදාන, වාරිමාර්ග කටයුතු සහ විහාරයේ නඩත්තුව සඳහා ලබාදුන් ආදායම් පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වේ.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot; /&gt;මෙම විහාරය ආශ්‍රිත විල්ලු හා පහත් බිම් ප්‍රදේශවල පුරාණ කෘෂිකාර්මික භාවිතයට සම්බන්ධ භූදර්ශන සාධක ද හඳුනාගෙන ඇත. පර්යේෂකයන් පෙන්වා දෙන්නේ වර්තමාන විල්ලු ප්‍රදේශවලින් සමහරක් පැරණි කුඹුරු හා වාරිමාර්ග පද්ධතියේ කොටස් විය හැකි බවයි. මින්විල සෙල්ලිපිවල කුඹුරු හා වාරිමාර්ග සම්බන්ධ ප්‍රදාන සඳහන් වීම ද මෙම අර්ථකථනයට සම්බන්ධ කර ඇත.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot; /&gt;මෙම විහාරය අවට ප්‍රදේශය ආශ්‍රිතව ප්‍රාග්ඓතිහාසික හා මුල් ඓතිහාසික ජනාවාස පිළිබඳ සාධක ද වාර්තා වී ඇත. ඒ අතර කදිරවෙලි ප්‍රදේශයේ සුසාන භූමි සහ අවට ප්‍රදේශවලින් හමුවූ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක සඳහන් කළ හැකිය.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot; /&gt;

== අභිලේඛන ==

පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයෙන් පුරාණ බ්‍රාහ්මී සෙල්ලිපි කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. ඒවා අතර පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයෙන් හමුවූ සෙල්ලිපි මෙන්ම, ස්තූපයට නුදුරින් මීන්විල ප්‍රදේශයේ පිහිටි විශාල ගල්පර්වතයක ඇති සෙල්ලිපි ද වේ. මෙම සෙල්ලිපි මඟින් ප්‍රදේශයේ පැවති ආරාමවල නාම, ගම්මාන හා ඉඩම් ප්‍රදාන, වාරිමාර්ග කටයුතු සහ ආරාමික ආයතන සඳහා වෙන් කළ ආදායම් පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වේ.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot;&gt;{{cite book
 |last=Paranavitana
 |first=Senarat
 |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part I
 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka
 |year=1983
 |pages=1–2, 39–40, 48, 102
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dias2001&quot;/&gt;

පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයෙන් හමුවූ සෙල්ලිපි අතර මහාදාඨික මහානාග සහ කණිට්ඨතිස්ස රජවරුන්ගේ සමයට අයත් ලිපි විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි. මින්විල පර්වතයේ ඇති සෙල්ලිපි අතර කූටකණ්ණතිස්ස, මහාදාඨික මහානාග, ගජබාහු සහ කණිට්ඨතිස්ස යන රජවරුන්ගේ සමයට අයත් ලිපි හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Paranavitana2001&quot;&gt;{{cite book
 |last=Paranavitana
 |first=Senarat
 |editor-last=Dias
 |editor-first=Malini
 |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part II
 |publisher=Archaeological Survey Department, Sri Lanka
 |year=2001
 |pages=131–136
}}&lt;/ref&gt;

=== මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සෙල්ලිපි ===

මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සමයට අයත් සෙල්ලිපියක, ඔහුගේ පුත් නකල කුමරු විසින් පිහිටුවන ලද ආරාමය ''Pajiṇi-Nakala-araba-vihāra'' යන නමින් සඳහන් වේ. C. W. Nicholas විසින් මෙම නාමය පචීන නාගාරාමය සමඟ සම්බන්ධ කර ඇති අතර, එම සෙල්ලිපිය මඟින් නකල කුමරු විසින් ආරාමය පිහිටුවීම පිළිබඳ තොරතුරු සපයයි.&lt;ref name=&quot;Nicholas1963&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot; /&gt;

මහාදාඨික මහානාග රජුගේ තවත් සෙල්ලිපියක, නකල කුමරු විසින් පිහිටුවන ලද එම ආරාමයට ගමක් ප්‍රදානය කළ බව සඳහන් වේ. එම සෙල්ලිපි සාක්ෂි මඟින් පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ආරාමික ආයතනයට ක්‍රි.ව. පළමු සියවසේ මුල් භාගයේදී රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබී තිබූ බව පෙන්වා දෙයි.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot; /&gt;

එමෙන්ම, පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයේ ''Raja-ali'' හෝ ''Raja-aḷaviṭiya'' ලෙස හඳුනාගෙන ඇති කුඹුරු සහ ඒවාට ජලය සැපයූ වාරිමාර්ග සම්බන්ධ ස්ථාන ද සෙල්ලිපිවල සඳහන් වේ.&lt;ref name=&quot;Nicholas1963&quot; /&gt;

=== කූටකණ්ණතිස්ස රජුගේ සෙල්ලිපිය ===

කූටකණ්ණතිස්ස රජුගේ සමයට අයත් සෙල්ලිපියක ''Degama'' හෝ ''Degama'' ලෙස හඳුනාගන්නා ලද ජලමාර්ගයක් පිළිබඳ සඳහන් වේ. එම ජලමාර්ගය කුඹුරු සඳහා ජලය සැපයීමේ අරමුණින් ඉදිකරන ලද වාරිමාර්ග කටයුත්තක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Chandraratne
 |first=R. M. M.
 |last2=Ranaweera
 |first2=Dilan Chathuranga
 |title=Historical Archaeology at the Somawathiya Sacred Area in North Central Province, Sri Lanka
 |year=2021
}}&lt;/ref&gt;

=== ගජබාහු රජුගේ සෙල්ලිපිය ===

මින්විල පර්වතයේ ඇති තවත් සෙල්ලිපියක ''Gamini Abhaya'' යන නාමයෙන් හඳුන්වන රජෙකු විසින් සිදුකළ වාරිමාර්ග හා විහාරයට සම්බන්ධ ප්‍රදාන පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ. මෙම රජු ගජබාහු I රජු සමඟ හඳුනාගෙන ඇති අතර, ඔහුගේ පාලන සමය ක්‍රි.ව. දෙවන සියවසට අයත් වේ.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera&quot; /&gt;

=== කණිට්ඨතිස්ස රජුගේ සෙල්ලිපි ===

කණිට්ඨතිස්ස රජුගේ සමයට අයත් සෙල්ලිපි දෙකක් පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයෙන් හඳුනාගෙන ඇත. ඉන් එක් සෙල්ලිපියක් පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයෙන් හමුවී ඇති අතර, අනෙක් දීර්ඝ සෙල්ලිපිය මින්විල පර්වතයේ පිහිටා ඇත. මින්විල පර්වතයේ ඇති දීර්ඝ සෙල්ලිපිය පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයෙන් හමුවූ කණිට්ඨතිස්ස සෙල්ලිපියේ සඳහන් කරුණු සමඟ සම්බන්ධ වේ.&lt;ref name=&quot;Paranavitana2001&quot; /&gt;

එම සෙල්ලිපිවලින් ''මණි-අගිය'' හෙවත් ''Mani-agaya'' නමින් හඳුන්වන චෛත්‍යය හෝ ආගමික ස්ථානයක් පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වේ. කණිට්ඨතිස්ස රජුගේ සමයට අයත් මෙම සෙල්ලිපි මඟින් ආරාමික භූමිය නඩත්තු කිරීම, ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සහ අනෙකුත් ආගමික කටයුතු සඳහා ආදායම් වෙන් කිරීම පිළිබඳ කරුණු සඳහන් කරයි.&lt;ref name=&quot;Nicholas1963&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Paranavitana2001&quot; /&gt;

සෙල්ලිපියේ සඳහන් ආදායම් භාවිතයන් අතර ආරාමයේ පිරිසිදු කිරීම සහ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු, සුදු පිරියම් කිරීම සහ උපෝසථාගාරයේ පහන් දැල්වීම සඳහා තෙල් සැපයීම වැනි කටයුතු ඇතුළත් වේ. මෙම කරුණු මඟින් ක්‍රි.ව. දෙවන සියවසේදී ආරාමික ආයතනයක නඩත්තුව සඳහා නිශ්චිත ආදායම් මාර්ග වෙන්කර තිබූ බව පෙන්වා දෙයි.&lt;ref name=&quot;Paranavitana2001&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera&quot; /&gt;

=== සෙල්ලිපිවල ඓතිහාසික වැදගත්කම ===

පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත සෙල්ලිපි මඟින් එම ප්‍රදේශයේ ක්‍රි.පූ. පළමු සියවසේ සිට අවම වශයෙන් ක්‍රි.ව. දෙවන සියවස දක්වා පැවති ආරාමික ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ ලේඛනගත සාක්ෂි සපයයි. ඒවා මඟින් ආරාමවල නාම, ඒවා පිහිටුවීමට සම්බන්ධ පුද්ගලයන්, රාජකීය හා අනෙකුත් දාන, ගම් හා ඉඩම් ප්‍රදාන, වාරිමාර්ග කටයුතු සහ ආරාමික දේපළවලින් ලැබුණු ආදායම් භාවිතය පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වේ.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Paranavitana2001&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Nicholas1963&quot; /&gt;මෙම සෙල්ලිපි අතරින් පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයේ හමුවූ මහාදාඨික මහානාග සෙල්ලිපිය සහ කණිට්ඨතිස්ස සෙල්ලිපිය විශේෂයෙන් වැදගත් වන අතර, ඒවා මඟින් එම ස්ථානයේ පැවති ආරාමික ආයතන පිළිබඳ පුරාණ ලේඛනගත සාක්ෂි සපයයි.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Paranavitana2001&quot; /&gt;

== වර්තමාන සංරක්ෂණය ==

පොළොන්නරුව රාජධානියේ පරිහානියෙන් පසුව මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය දිගු කාලයක් අතහැර දමා තිබූ අතර, පසුකාලීනව වනයෙන් වැසී ගිය බව පර්යේෂණවල සඳහන් වේ.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web
 |title=Seruwila to Sri Pada (Sacred Foot Print Shrine), Ancient pilgrim route along the Mahaweli river in Sri Lanka
 |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5531/
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;20 වන සියවසේ මැද භාගයේදී මෙම විහාරයේ නටබුන් පිළිබඳ නැවත අවධානය යොමුවිය. වාර්තා අනුව 1947 දී මල්වතු පාර්ශ්වයේ සිරිමල්වත්ත ශ්‍රී පියරතන නාහිමියන් ඇතුළු භික්ෂූන් පිරිසක් ඝන වනාන්තරයෙන් වැසී තිබූ මෙම ප්‍රදේශයට පැමිණි අතර, එහි තිබූ ස්ථූප නටබුන් හඳුනාගැනීමෙන් පසුව එම ස්ථානයේ ආගමික හා සංරක්ෂණ කටයුතු නැවත ආරම්භ විය.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Sri Lanka's First Dalada
 |url=https://exploresrilanka.lk/sri-lankas-first-dalada/
 |publisher=Explore Sri Lanka
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;

ජනප්‍රවාදිත වාර්තා අනුව, සිරිමල්වත්තේ පියරතන හිමියන් ඇතුළු භික්ෂූන් පිරිස වනයේ ගමන් කරමින් සිටියදී ස්ථානය දෙසට විහිදෙන ආලෝක කිරණ නිරීක්ෂණය කිරීමෙන් පසුව එම ප්‍රදේශය පරීක්ෂා කර ඇති අතර, ඝන වනාන්තරයෙන් වැසී තිබූ ස්ථූප නටබුන් හඳුනාගෙන ඇත.බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදා වහනසේ නිධාපිත සෝමාවතිය යැයි සිතා උන්වහන්සේ විසින් මෙම දාගැබේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු ආරම්භ කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Sri Lanka's First Dalada
 |url=https://exploresrilanka.lk/sri-lankas-first-dalada/
 |publisher=Explore Sri Lanka
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt; 

ස්ථූපයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු ආරම්භ කිරීමට පෙර පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් කැණීම් සිදුකර ඇති අතර, එහිදී වර්තමාන ස්ථූපයට යටින් පැවති කුඩා පැරණි ස්ථූපයක අවශේෂ හඳුනාගෙන ඇත. C. E. Godakumburaගේ අධීක්ෂණය යටතේ සිදුකළ පුරාවිද්‍යාත්මක පරීක්ෂණවලදී පැරණි ස්ථූපයේ ශක්තිමත් අත්තිවාරමක් තිබූ බවත්, එය පසුකාලීන බාහිර ස්ථූපයට වඩා පැරණි ඉදිකිරීම් අදියරක් නියෝජනය කරන බවත් සඳහන් වේ.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera&quot;/&gt;

පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ අධීක්ෂණය යටතේ සිදුකළ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු මඟින් ස්ථූපය නැවත වන්දනාමාන සඳහා විවෘත කිරීමට හැකි වූ අතර, එහි ප්‍රතිසංස්කරණය 1981 දී සම්පූර්ණ කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot; /&gt;21 වන සියවසේදී ද මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයේ පර්යේෂණ හා සංරක්ෂණ කටයුතු අඛණ්ඩව සිදු කර ඇත. 2010 වර්ෂයේදී ස්ථූපයේ උතුරු ප්‍රදේශයේ පර්යේෂණ කැණීමක් සිදුකර ඇති අතර, එහිදී අනුරාධපුර හා පොළොන්නරු යුගවලට සම්බන්ධ වාස්තු විද්‍යාත්මක ස්ථර හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera&quot; /&gt;2021 ජූලි 29 දින පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ පොළොන්නරුව ප්‍රාදේශීය කාර්යාලය විසින් මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයේ නව කැණීම් කටයුතු ආරම්භ කර ඇති බව දෙපාර්තමේන්තුවේ වාර්තා අනුව සඳහන් වේ. එම කැණීම් ස්ථූපයට මීටර් 100ක් පමණ නැගෙනහිරින් පිහිටි ප්‍රදේශයක සිදුකර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Excavation at Somawathie
 |url=https://archaeology.gov.lk/
 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;වර්තමානයේ මෙම විහාරයේ ස්ථූපය ආගමික ස්මාරකයක් ලෙස භාවිත වන අතර, එය අවට ප්‍රදේශය පුරාවිද්‍යාත්මක හා ආගමික වැදගත්කමකින් යුත් සංරක්ෂිත භූමියක් ලෙස පවතී. ස්ථූපය සහ අවට පුරාවිද්‍යාත්මක නටබුන් සංරක්ෂණය කිරීමේ වගකීම පුරාවිද්‍යා බලධාරීන් හා විහාර පරිපාලනය සමඟ සම්බන්ධව පවත්වාගෙන යනු ලබයි.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot; /&gt;

==පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණ අදහස්==

වර්තමානයේ පොළොන්නරුව සුංගාවිල ප්‍රදේශයේ පිහිටි සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුන්වන මෙකී ස්තූපය දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ ඓතිහාසික සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස බොහෝ දෙනා සලකති. කෙසේ වෙතත්, එම ස්තූපයම ධාතුවංශයේ සඳහන් වන දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ සෝමාවතී ස්තූපය බවට පුරාවිද්‍යාත්මක හා ඓතිහාසික සාක්ෂි මත අවසන් වශයෙන් තහවුරු කර නොමැති බවට විද්වතුන් කිහිපදෙනෙකු මත පළ කර ඇත.

ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රමුඛ පුරාවිද්‍යාඥයෙකු වූ සී. ඩබ්ලිව්. නිකලස් විසින් වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන ස්ථානය පිළිබඳව සැලකිය යුතු සැකයක් පළ කර ඇත. ඔහු පෙන්වා දෙන්නේ එම ස්ථානයෙන් හමුවන සෙල්ලිපිවල එහි ආරාමය “Pajini-Nakala-araba-vihara” ලෙසත්, පසුකාලීන සෙල්ලිපියක චෛත්‍යය “Mani-agaya-cetiya” ලෙසත් හඳුන්වා ඇති බවයි. ඒ අනුව වර්තමාන “සෝමාවතී” නාමය හා එම ස්ථානය සම්බන්ධයෙන් පවතින සම්ප්‍රදායන්ට ඓතිහාසික පදනමක් නොමැති බව නිකලස් සඳහන් කරයි.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|නිකලස්|1979|p=42}}: At the neighbouring Somavati Cetiya theගre is an inscription recording the foundation of the Vihara, which is named Pajini-Nakala-araba-vihara, by the prince Nakala, son of king Mahallaka Naga (136-143) : another, later inscription of the Kanittha Tissa at the site names the Cetiya, Mani- agaya-cetiya. The present name and so-called traditions about this site are therefore spurious.&lt;/ref&gt;

මහාචාර්ය සෙනරත් පරණවිතාන ද සෝමාවතී ස්තූපය පිළිබඳව පවතින සාම්ප්‍රදායික මතය තහවුරු කිරීමට ප්‍රමාණවත් ශිලා ලේඛන සාක්ෂි නොමැති බව පෙන්වා දෙයි. ඔහු සඳහන් කරන්නේ සෝමාවතී ස්තූපය අසලින් හමුවූ සෙල්ලිපියක් අනුව එම ස්ථානයේ ආගමික ආයතනයක් පැවති බව තහවුරු වුවද, එම සාක්ෂිය මත මෙම ස්තූපය ක්‍රි.පූ. 2 වන සියවසේ කාවන්තිස්ස රජුගේ සමයේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද ස්තූපය බව තහවුරු කළ නොහැකි බවයි. එසේම දළදා වංශයේ සඳහන් සෝමාවතී ස්තූපය රුහුණු රටේ පිහිටි ස්තූපයක් ලෙස දැක්වෙන අතර, වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන ස්ථානය රජරට ප්‍රදේශයට අයත් බව ද පරණවිතාන පෙන්වා දෙයි.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|පරණවිතාන|2001|p=39}}: The inscription found on the pavement of the Somavati, when it refers to the foundation of a Vihara, must mean establishment of which that stupa is the centre. When it is admitted that the religous establishment at the place was founded by the son of a king who ascended the throune in 9 A.C., the bliefs held by many Buddhists of ceylon that this Dagaba was built in the second century B.C. by a contemporary of Kakavanna Tissa, have to be regarded, as C.W. Nicholas has done, as having no historical basis. apart from the efidence furnished by this inscription against the credibility of this belief, the account in the Dhatuwamsą, on which the belief is based, is concerned with a Stupa in Rahana and the Stupa now called Somavati is not in Rohana, but in the Rajarattha.&lt;/ref&gt;

පුරාවිද්‍යා පර්යේෂක එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන් ද වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන පොළොන්නරුව සුංගාවිල ප්‍රදේශයේ ස්තූපය ධාතුවංශයේ සඳහන් වන සෝමාවතී ස්තූපය නොවන බවට මතයක් ඉදිරිපත් කර ඇත. එම ස්ථානයෙන් හමුවූ සෙල්ලිපි පහ අතරින් පැරණිතම ලිපිය මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සමයට අයත් වන අතර, එහි එම ආරාමය නකල නම් කුමාරයෙකු විසින් පිහිටුවන ලද බව සඳහන් වේ. එම ස්ථානය සෝමා දේවිය විසින් කරවන ලද සෝමාවතී විහාරය නම්, එය පිහිටුවා ශතවර්ෂ දෙකක් පමණ ගතවීමට පෙර එහි නාමය අමතක වීමට හේතුවක් තිබිය යුතු බවත්, එවැනි හේතුවක් පැහැදිලිව හඳුනාගත නොහැකි බැවින් වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන ස්ථානය නියම සෝමාවතී නොවන බවත් ඔහු පෙන්වා දෙයි.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|මේධානන්ද හිමි|2014|p=34}}: දැනට පොලොන්නරුව දිසාවේ සුංගාවිලට සැතපුම් හයක් පමණ දුරින් මීන්විල විල්ලුවේ කෙළවරට වන සේ පිහිටි ස්තූපයක් සහිත නටබුන් පුදබිමක් ද කාලයක සිට සෝමාවතිය ලෙස සලකා ඇති බව මුලින් සඳහන් කර ඇත.මෙහි ගරා වැටී තිබූ සෑය පසුගිය කාලයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කරන ලදී.මෙහි ද විවධ ආරාම ගොඩනැගිලි දක්නට ලැබේ.මේ ස්ථානයෙන් හා මීන්විල විල්ලුව පිහිටි ගල් තලයෙන් ද(එරික් ස්වෝන්)ලැබුණු සෙල්ලිපි පහක් තිබේ.මේ ලිපි වල මහා චූලික මහා තිස්ස රජුගේ පරපුරේ සමාජිකයන් ගැන සඳහන් කෙරෙයි.ඉන් එක ලිපියක ස්ථානයේ පජින නකල අරම(ප්‍රාචීන නාගාරාමය)වශයෙන් ද තවත් ලිපියක &quot;මණි අගිය රජ මහ විහර&quot;(මණිඅග්ගික රාජ මහා විහාරය)වශයෙන් ද සදහන් වේ.&lt;br&gt;
මෙයින් පැරණිම ලිපිය ක්‍රි.ව.9-21 අතර රජ කළ මහාදාඨික මහා නාග රජුගේ යුගයට අයත් ලිපියයි.ඒ ලිපිය අනුව මේ ආරාමය තානා ඇත්තේ එතුමාගේ පුත්‍රයකු වූ එහෙත් වංශකතාවේ නොදැක්වෙන නකල නම් කුමාරයෙකු විසිනි.සෝමා දේවිය නමින් කර වූ සෝමාවතී විහාරය මෙය නම් එය කරවා ශත වර්ෂ දෙකක් පමණ යාමට පෙර එය අමතක වීමට හෝ හේතුවක් තිබිය යුතුය.එබඳු හේතුවක් ද නොපෙනෙන බැවින් හා ගඟේ ද ගමන් මඟ වෙනස් වීම පිළිගත්ත ද නියම සෝමාවතිය මෙය නොවන බව පැැහදිලි වේ.&lt;/ref&gt;

මෙම මතයට වෙනස්ව, 2020 වර්ෂයේදී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල විසින් පැවැත්වූ මාධ්‍ය සාකච්ඡාවකදී, 2015 වර්ෂයේදී සොයාගෙන සංරක්ෂණ කටයුතු ආරම්භ කළ සේරුවිල තොප්පූර් ප්‍රදේශයේ වර්තමානයේ විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය ලෙස හඳුන්වන ස්ථානයේ ඇති ස්තූපය ඓතිහාසික සෝමාවතී ස්තූපය විය හැකි බවට සාක්ෂි අනාවරණය වී ඇති බව ප්‍රකාශ කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=විල්ගම් වෙහෙර රජමහ විහාර පරිශ්‍රයේ කැනීම්වලින් මෙරට ඉතිහාසය සම්බන්ධ වැදගත් සාක්ෂි කිහිපයක්|url=https://www.hirunews.lk/245888|date=19 ජූලි 2020|work=හිරු ප්‍රවෘත්ති|access-date=30 ජූලි 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=බුදුහිමියන්ගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ බවට සැලකෙන ස්ථූපයක්|url=https://sinhala.adaderana.lk/news.php?nid=140502|date=19 ජූලි 2020|work=අද දෙරණ|access-date=30 ජූලි 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090818/https://sinhala.adaderana.lk/news.php?nid=140502|archive-date=2024-10-07|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

මේ සම්බන්ධයෙන් ජ්‍යෙෂ්ඨ මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න විසින් දළදා වංශය හා සේරුවිල ලලාට ධාතු ස්තූපය ආශ්‍රිත ඓතිහාසික තොරතුරු පදනම් කරගනිමින් පර්යේෂණයක් සිදුකර ඇත. ඔහුගේ පර්යේෂණයට අනුව, වර්තමානයේ විල්ගම්වෙහෙර ලෙස හඳුන්වන ස්තූපය ධාතුවංශයේ සඳහන් වන දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ ඓතිහාසික සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුනාගත හැකි බවට මතයක් ඉදිරිපත් කර ඇත. ඒ සම්බන්ධයෙන් ඔහු විසින් සේරුවාවිල තිස්ස මහා විහාරවංශය නමින් ශාස්ත්‍රීය පර්යේෂණ කෘතියක්ද, පසුව දකුණු දළදා නිදන් කළ ඓතිහාසික සෝම නුවර සහ සෝමාවතී විහාරය හඳුනාගැනීම නමින් වෙනම කෘතියක්ද ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත.{{Sfn|විජේරත්න|2016}}
===නිවැරදි හඳුනාගැනීම===
ඒ අනුව 2015 වසරේ සිට 2020 දක්වා සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර නම් පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සිදුකළ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් සහ එම ස්ථානය පාලි ධාතුවංශය,සිංහල ධාතුවංශය,ජිනකාලමාලී යන වංශකතා සාධක වඩාත් ගැළපෙන බැවින් එවකට පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්ෂ ජනරාල් මහාචාර්ය සෙනරත් දිසානායක,මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදලේ අධ්‍යක්ෂ, ත්‍රිකුණාමලය පුරාවිද්‍යා කලාප භාර ආචාර්ය අර්ජුන තන්ත්‍රිලගේ යන පුරාවිදාඥයන්ගේ සහභාගීත්වයෙන්
2020 වසරේ අගෝස්තු මස විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ පවත්වන ලද එම මාධ්‍ය සාකච්ඡාවක් මඟින් විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ කැණීම් කරමින් පැවති දාගැබ පැරණි සෝමනුවර දකුණු දළදා නිධාපිත සෝමාවතී ස්තූපය විය හැකි බවට අනුමාන කරන බවට කරුණු හෙළි විය.&lt;ref&gt;[https://mahamegha.lk/2016/12/03/seruwila-nayinge-wilgamwehera/ සේරුවිල නයින්ගේ විල්ගම් වෙහෙර]&lt;/ref&gt;

මෙම විද්වත් මත මඟින් පොළොන්නරුව සෝමාවතිය ලෙස එතෙක් හඳුන්වන ලද විහාරය සැබෑ සෝමාවතිය නොවන බවට ව්යංගාර්ථ වූ අතර ඒ හේතුවෙන් එකී විහාරයේ ශිලා ලේඛන වල සඳහන් '''ප්‍රාචීන නාගාරාම විහාරය''' හෝ '''මණි අගිය විහාරය''' වන බවට හඳුනාගැනීම නිල වශයෙන් තහවුරු වනු ලැබීය.කෙසේ නමුත් සියවසකට ආසන්න කාලයක් මෙම විහාරයට භාවිතා වූ &quot;සෝමාවතිය විහාරය&quot; යන නාමය විහාරයේ භාරකාරත්වය මෙන්ම වන්දනාව පිණිස පැමිණෙන බැතිමතුන්ද තමවත් නොවෙනස්ව භාවිතා කරනු දක්නට ලැබේ.&lt;ref name=Hiru&gt;[https://www.hirunews.lk/245888 විල්ගම් වෙහෙර රජමහ විහාරය සම්බන්ධ වැදගත් සාක්ෂි] &lt;/ref&gt;

==අමතර ලිපි==
*[[විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී රජ මහා විහාරය, සේරුවිල]]
*[[දකුණු දළදා වහන්සේ]]

== මූලාශ්‍ර ==
{{reflist|refs=
}}
== වැඩිදුර කියවීම ==
*{{cite book
|last=බුද්ධදත්ත
|first=පොල්වත්තේ
|title=ජිනකාලමාලී
|publisher=-
|location=ලන්ඩන්
|year=1962
|pages=153
|language=si
}}
*{{cite book
|last=විජේරත්න
|first=එම්. ඩබ්ලිව්. විමල්
|title=සිංහල ධාතුවංශය : සේරුවිල තිස්ස මහා විහාරවංශය
|publisher=එස්. ගොඩගේ සහ සහෝදරයෝ
|location=කොළඹ
|year=2019
|isbn=978-955-30-2450-3
|pages=792
|language=si
}}
*
*{{cite book
|last=විජේරත්න
|first=එම්. ඩබ්ලිව්. විමල්
|title=දකුණු දළදා නිධන් කළ ඓතිහාසික සෝමනුවර සහ සෝමාවතී විහාරය හඳුනාගැනීම
|publisher=එස්. ගොඩගේ සහ සහෝදරයෝ
|location=කොළඹ
|year=2017
|isbn=978-955-30-7385-3
|pages=104
|language=si
}}

== බාහිර සබැඳි ==

[[ප්‍රවර්ගය:Tooth relics of buddha]]
[[ප්‍රවර්ගය:රජමහා විහාර]]

[[ප්‍රවර්ගය:පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]]
[[ප්‍රවර්ගය:පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක‎]]</text>
      <sha1>77p68xfokfu6swhjur96y9mv0bxuatw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>803348</id>
      <parentid>803347</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T12:26:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>KSLwiki24 විසින් [[සෝමාවතී විහාරය (ප්‍රාචීන නාගාරාමය)]] සිට [[සෝමාවතී විහාරය (ප්‍රාචීන නාගාරාමය) , සුංගාවිල]] වෙත පිටුව ගෙන යන ලදී</comment>
      <origin>803347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58140" sha1="77p68xfokfu6swhjur96y9mv0bxuatw" xml:space="preserve">{{distinguish|සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය|දඹුල්ල සෝමාවතිය පුරාවිද්‍යා ස්ථානය}}

{{තොරතුරුකොටුව ආගමික ගොඩනැගිල්ල
| building_name         = ප්‍රාචීන නාගාරාම විහාරය&lt;br&gt;&lt;small&gt;(පූර්වෝක්ත සෝමාවතිය විහාරය)&lt;small/&gt;
| infobox_width         = 
| image                 = 20230115 Somawathiya Chaitya (6).jpg
| image_size            = 
| alt                   = 
| caption               =  ප්‍රාචීන නාගාරාම ස්ථූපය&lt;br&gt; (පෙර හදුන්වන ලද සෝමාවතිය ස්ථූපය)
| map_type              = ශ්‍රී ලංකාව
| map_size              = 
| location              = මීන්විල,සුංගාවිල ප්‍රදේශය,සෝමාවතිය ජාතික උද්‍යානය,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.danuma.lk/sinhala/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=13837%3A%E0%B6%85%E0%B6%B4%E0%B7%9A+%E0%B6%A2%E0%B7%8F%E0%B6%AD%E0%B7%92%E0%B6%9A+%E0%B6%8B%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA%E0%B7%8F%E0%B6%B1&amp;catid=52%3Aknowledge&amp;Itemid=143&amp;lang=si|date=13 May 2010|title=අපේ ජාතික උද්‍යාන|publisher=danuma.lk|accessdate=28 July 2016}}&lt;/ref&gt; පොලොන්නරුව, ශ්‍රී ලංකාව.
| coordinates           = {{coord|08|07|15.16|N|81|10|07.9|E|display=inline,title}}
| religious_affiliation = [[බෞද්ධ]]
| rite                  = 
| region                = 
| state                 = 
| province              = උතුරු මැද පළාත, ශ්‍රී ලංකාව.
| territory             = 
| prefecture            = 
| sector                = 
| district              = පොලොන්නරුව
| cercle                = 
| municipality          = 
| consecration_year     = 
| status                = 
| functional_status     = 
| heritage_designation  = [[ශ්‍රී ලංකාවේ පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව|ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරකය]]&lt;ref name=&quot;Archaeological&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/images/pdf/protected%20monument%20list%202012-12-12.pdf|date=12 December 2012|title=Protercted Monument List 2012-12-12|publisher=[[Department of Archaeology (Sri Lanka)|Department of Archaeology]]|accessdate=28 July 2016}}&lt;/ref&gt; (7 July 1967)
| leadership            = 
| website               = 
| architecture          = yes
| architect             = 
| architecture_type     = පුරාණ බෞද්ධ විහාර(අනුරාධපුර යුගය-අගභාගය)
| architecture_style    = 
| founded_by            = නකුල නම්  කුමරු&lt;br&gt;(මහාදාඨික මහානාග රජ සමය)
| general_contractor    = 
| facade_direction      = 
| groundbreaking        = 
| year_completed        = ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස
| construction_cost     = 
| specifications        = 
| capacity              = 
| length                = 
| width                 = 
| width_nave            = 
| height_max            = 
| dome_quantity         = 
| dome_height_outer     = 
| dome_height_inner     = 
| dome_dia_outer        = 
| dome_dia_inner        = 
| minaret_quantity      = 
| minaret_height        = 
| spire_quantity        = 
| spire_height          = 
| materials             = 
| nrhp                  = 
| added                 = 
| refnum                = 
| designated            = 
| designation1          = APMSL
| designation1_offname  = 
| designation1_date     = 
| designation1_type     = 
| designation1_criteria = 
| designation1_number   = 
| designation1_free1name = 
| designation1_free1value = 
| designation1_free2name = 
| designation1_free2value = 
}}

'''සෝමාවතිය විහාරය''' නැතහොත් '''සෝමාවතී විහාරය''' යනු [[පොලොන්නරුව]] ප්‍රදේශයේ පිහිටා ඇති බෞද්ධ විහාරයකි.එය [[පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කය|පොළොන්නරුව]] සහ [[ත්‍රිකුණාමලය දිස්ත්‍රික්කය|ත්‍රිකුණාමලය]] යන දිස්ත්‍රික් දෙක වෙන් කෙරෙන සීමාවේ පිහිටා ඇත.&lt;ref&gt;{{Citation |title=සෝමාවතිය පුදබිමේ ඓතිහාසික පසුබිම |url=http://www.divaina.com/2009/11/25/feature02.html |access-date=2016-07-28 |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119212954/http://www.divaina.com/2009/11/25/feature02.html }}&lt;/ref&gt;2020 වර්ෂය තෙක් ධාතුවංශය තුළ විස්තර කෙරෙන [[ගෞතම බුදුන් වහන්සේ|බුදුරජාණන් වහන්සේගේ]] දකුණු දළදා වහන්සේ  වැඩසිටි සෝමානුවර විහාරය ලෙස සලකන ලද්දේ මෙම විහාරය වේ.කෙසේ නමුත් 2015 සිට 2020 වසර දක්වා [[විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී රජ මහා විහාරය, සේරුවිල|සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර]] ස්ථූපයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් සමඟ එම මතය වෙනස් වූ අතර පසුව මෙම විහාරය එරික් ස්වෝන් ගලේ පිහිටි ශිලා ලේඛනවල සඳහන් පරිදි ක්‍රිස්තු වර්ෂ 10 වන සියවසේ මහාදාඨික මහානාග රජ සමයේ නකුල නම් කුමරෙකු විසින් ඉදිකරන ලද '''ප්‍රාචීන නාගාරාමය''' නම් විහාරය වන බවත් එය මෙසේ සෝමාවතිය විහාරය ලෙස වරදවා හඳුන්වා තිබෙන බවත් වර්තමානය වන විට හඳුනාගෙන තිබේ.&lt;ref&gt;{{Citation |title=සෝමාවතිය පුදබිමේ ඓතිහාසික පසුබිම |url=http://www.divaina.com/2009/11/25/feature02.html |access-date=2016-07-28 |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119212954/http://www.divaina.com/20 }}&lt;/ref&gt;

==ඉතිහාසය==
පූර්වෝක්තයෙන් (2020 වසරට පෙර) සෝමනුවර ගිරිඅභා රජු සහ සෝමාදේවිය විසින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කර ඉදිකරන ලද සෝමාවතී රජ මහා විහාරය යැයි වරදවා හඳුන්වනු ලැබූ මෙම විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයෙන් විවිධ ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටබුන් හමුවී ඇති අතර, එම ස්ථානයෙන් සහ මීන්විල විල්ලුව පිහිටි ගල්තලයෙන් (එරික් ස්වොන් ගල්තලාවෙන්) සෙල්ලිපි පහක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම සෙල්ලිපිවල මහා චූලික මහාතිස්ස රජුගේ පරපුරට අයත් සාමාජිකයන් පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot;&gt;{{cite book
 |last=Paranavitana
 |first=Senarat
 |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part I
 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka
 |year=1983
 |pages=1–2, 39–40, 48, 102
}}&lt;/ref&gt;

එම සෙල්ලිපි අතරින් එක් ලිපියක මෙම ස්ථානය “පජින නකල අරම” '''(ප්‍රාචීන නාගාරාමය)''' ලෙසත්, තවත් ලිපියක “මණි අගිය රජ මහ විහර” '''(මණිඅග්ගික රාජ මහා විහාරය)''' ලෙසත් සඳහන් කර ඇත. මෙහි පැරණිතම සෙල්ලිපිය ක්‍රි.ව. 9–21 (ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස) අතර කාලයේ රජ කළ මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සමයට අයත් වේ.එම සෙල්ලිපියට අනුව මෙම ආරාමය මහාදාඨික මහානාග රජුගේ පුත්‍රයකු වූ,නමුත් වංශකතාවල සඳහන් නොවන නකුල නම් කුමාරයෙකු විසින් පිහිටුවන ලද්දකි. මේ අනුව,නකුල නම් කුමාරයෙකු මුල් වී කරන ලද මෙකී විහාරය ආශ්‍රිත ආරාම සම්ප්‍රදායට ක්‍රි.ව. පළමු සියවසේ මුල් භාගය දක්වා දිවෙන පැරණි ඉතිහාසයක් පවතින බව සෙල්ලිපි සාක්ෂි මගින් පෙන්වා දෙයි.&lt;ref name=&quot;Dias2001&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Dias
 |first=Malini
 |title=The Growth of Buddhist Monastic Institutions in Sri Lanka from Brahmi Inscriptions
 |journal=Epigraphia Zeylanica
 |volume=VIII
 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka
 |year=2001
 |page=49
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nicholas1963&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Nicholas
 |first=C. W.
 |title=Historical Topography of Ancient and Medieval Ceylon
 |journal=Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society
 |volume=VI
 |year=1963
 |pages=42, 194
}}&lt;/ref&gt;

ඉන්පසු කාලයේදී කූටකණ්ණතිස්ස(ක්‍රි.පූ. 41 - 19) , ආමණ්ඩගාමිණී අභය (ක්‍රි.ව.22 - 31) සහ කණිට්ඨතිස්ස (ක්‍රි.ව.164 - 192) යන රජවරුන්ගේ රාජ්‍ය අනුග්‍රහය මෙම විහාරය ආශ්‍රිත ආරාම සංකීර්ණය වෙත ලැබුණු බව සෙල්ලිපි සාක්ෂි මගින් අනාවරණය වේ. පූර්වෝක්ත සෝමාවතී දාගැබ හෙවත් ප්‍රාචීන නාගාරාම ස්ථූප මළුවෙන් හමුවූ සෙල්ලිපි දෙකක් කණිට්ඨතිස්ස (ක්‍රි.ව.164 - 192) සහ මහාදාඨික මහානාග (ක්‍රි.ව.9 - 21) රජවරුන්ගේ සමයට අයත් වන අතර, එමඟින් විහාරයට සිදුකළ පුදපූජා පිළිබඳ තොරතුරු හෙළි වේ. දාගැබට ආසන්න එරික් ස්වෝන් පර්වතයේ ඇති සෙල්ලිපි හතර අතර කූටකණ්ණතිස්ස(ක්‍රි.පූ. 41 - 19), ගජබාහු(ක්‍රි.ව. 114–136) සහ ආමණ්ඩගාමිණී අභය (ක්‍රි.ව.22 - 31) යන රජවරුන්ගේ සමයට අයත් ලිපි ද වේ.&lt;ref name=&quot;Paranavitana2001&quot;&gt;{{cite book
 |last=Paranavitana
 |first=Senarat
 |editor-last=Dias
 |editor-first=Malini
 |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part II
 |publisher=Archaeological Survey Department, Sri Lanka
 |year=2001
 |pages=131–136
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dias1991&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dias
 |first=Malini
 |title=Epigraphical Notes (Nos. 1–18)
 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka
 |year=1991
 |pages=29, 31
}}&lt;/ref&gt;

13 වන සියවසේ සිදුවූ කාලිංගමාඝ,චන්ද්‍රභාණු වැනි දකුණු ඉන්දීය ආක්‍රමණ සමඟ රජරට රාජධානි බිඳවැටීමෙන් පසුව ජනාවාස රටේ නිරතදිග ප්‍රදේශවලට සංක්‍රමණය වීමත් සමඟ මෙම ප්‍රදේශ ජනශූන්‍ය වී ඇති අතර,එකල බොහෝ ගොඩනැගිලි හා විහාරාරාම වනයට යට වී ඇත. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මෙකී පූර්වෝක්ත සෝමවතී හෙවත් ප්‍රාචීන නාගාරාම පුදබිම ද දිගු කාලයක් වනයෙන් වැසී පැවති තිබී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Chandraratne
 |first=R. M. M.
 |last2=Ranaweera
 |first2=Dilan Chathuranga
 |title=Historical Archaeology at the Somawathiya Sacred Area in North Central Province, Sri Lanka
 |year=2021
}}&lt;/ref&gt;

== ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක ==

=== වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ ===

පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ප්‍රධාන ස්ථූපයට අමතරව විවිධ ආරාමික හා ආගමික ගොඩනැගිලිවල නටබුන් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ අනුව, මෙම ස්ථානයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සාධක අනුරාධපුර හා පොළොන්නරු යුගයන් දක්වා දිවෙන ස්ථර කිහිපයකින් සමන්විත වේ.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot;&gt;{{cite book
 |last=Chandraratne
 |first=R. M. M.
 |last2=Ranaweera
 |first2=Dilan Chathuranga
 |chapter=Historical Archaeology at the Somavathiya Sacred Area in North Central Province, Sri Lanka
 |editor-last=Garg
 |editor-first=Santosh
 |title=Archaeology of Buddhism: Recent Discoveries in South Asia
 |publisher=Manohar Publishers &amp; Distributors
 |year=2017
 |pages=545–556
}}&lt;/ref&gt;

2010 වර්ෂයේ පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිතව සිදුකළ පර්යේෂණ කැණීමකදී, අනුරාධපුර යුගයට අයත් යැයි කාලනිර්ණය කළ ගඩොල් ඇතිරීමක් සහ ගඩොල් ව්‍යුහයක් හඳුනාගෙන ඇත. එයට ඉහළ ස්ථරයකින් පොළොන්නරු යුගයට අයත් යැයි කාලනිර්ණය කළ තවත් ගඩොල් ඇතිරීමක් හා ව්‍යුහයක් හමුවී ඇත. මෙය එම ස්ථානයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක භාවිතය දීර්ඝ කාලයක් පුරා පැවති බව පෙන්වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාධකයක් ලෙස සැලකේ.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot; /&gt;

පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක අතර චන්ද්‍රකාන්ති ගල් (''sandakada pahana''), මුරගල් (''muragala''), කොරවක්ගල් (''korawak gala'') සහ ඡත්‍රගල් (''chatragala'') වැනි ගල් වාස්තු අංග ද හඳුනාගෙන ඇත. මෙම වාස්තු අංග පුරාණ බෞද්ධ ආරාමික වාස්තු සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වේ.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot; /&gt;

=== ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව ===

පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරයේ ප්‍රධාන ස්මාරකය වන්නේ සෝමාවතී ස්ථූපයයි. ස්ථූපය ආශ්‍රිතව සිදුකරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මගින් එහි ඉදිකිරීම් හා පසුකාලීන ප්‍රතිසංස්කරණ සම්බන්ධ අවස්ථා කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot; /&gt;

සෝමාවතී ස්ථූපය ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීමට පෙර පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් සිදුකළ කැණීම්වලදී, වර්තමාන බාහිර ස්ථූපයට යටින් පැවති පැරණි ස්ථූපයක අවශේෂ හඳුනාගෙන ඇත. එම පැරණි ස්ථූපයේ උස අඩි 5 අඟල් 5ක් පමණ වූ බවත්, එය ශක්තිමත් අත්තිවාරමක් මත පිහිටා තිබූ බවත් පර්යේෂණ වාර්තාවල සඳහන් වේ. එයට වෙනස්ව, පසුකාලීන බාහිර ස්ථූපයට පැහැදිලි ශක්තිමත් අත්තිවාරමක් නොතිබූ බව කැණීම්වලදී නිරීක්ෂණය කර ඇත.&lt;ref name=&quot;Godakumbura1965&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Godakumbura
 |first=C. E.
 |title=Archaeological Excavations and Conservation of the Somawathiya Stupa
 |year=1965
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot; /&gt;

ස්ථූප මළුව ආශ්‍රිතව පුරාණ ගල් වාස්තු අංග සහ සෙල්ලිපි ද හමුවී ඇත. පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත සෙල්ලිපි මගින් එම ස්ථානයේ පැවති ආරාමික ආයතනය, රාජකීය දාන සහ නඩත්තු කටයුතු පිළිබඳ තොරතුරු සපයයි.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot;&gt;{{cite book
 |last=Paranavitana
 |first=Senarat
 |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part I
 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka
 |year=1983
 |pages=1–2, 39–40, 48, 102
}}&lt;/ref&gt;2010 කැණීම්වලදී ස්ථූපයේ උතුරු ප්‍රදේශයෙන් ගඩොල් ව්‍යුහ දෙකක් හඳුනාගෙන ඇත. ස්ථර අනුපිළිවෙළ අනුව පහළ ස්ථරයේ ගඩොල් ව්‍යුහය අනුරාධපුර යුගයටත්, ඉහළ ස්ථරයේ ගඩොල් ව්‍යුහය පොළොන්නරු යුගයටත් අයත් බව පර්යේෂකයන් විසින් යෝජනා කර ඇත.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot; /&gt;

=== වෙනත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක ===

මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය ආශ්‍රිත කැණීම්වලදී විවිධ මැටි භාණ්ඩ කොටස්, තඹ හා යකඩ වස්තු කොටස්, පබළු සහ සත්ත්ව අස්ථි ඇතුළු පුරාවස්තු හමුවී ඇත. මෙම සාධක එම ස්ථානයේ පැවති පැරණි මානව ක්‍රියාකාරකම් හා ආරාමික ජනාවාස පිළිබඳ තොරතුරු සපයයි.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot; /&gt;කැණීම්වලින් හමුවූ මැටි භාණ්ඩ අතර ක්‍රි.පූ. පළමු සියවසට අයත් යැයි සැලකෙන හෙලනිස්ටික් මැටි භාණ්ඩ කොටසක් ද හඳුනාගෙන ඇත. තවත් පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථරයකින් ක්‍රි.ව. 12 වන සියවසට අයත් යැයි කාලනිර්ණය කළ මැටි භාණ්ඩ, ගඩොල් ව්‍යුහ, තඹ හා යකඩ කොටස්, පබළු සහ අස්ථි හමුවී ඇත.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot; /&gt;

පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයේ මින්විල පර්වතය ඇතුළු ස්ථානවලින් බ්‍රාහ්මී අක්ෂර සහිත සෙල්ලිපි හමුවී ඇත. මෙම සෙල්ලිපිවලින් පුරාණ ආරාමයේ නාමය, ඉඩම් හා ගම්මාන ප්‍රදාන, වාරිමාර්ග කටයුතු සහ විහාරයේ නඩත්තුව සඳහා ලබාදුන් ආදායම් පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වේ.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot; /&gt;මෙම විහාරය ආශ්‍රිත විල්ලු හා පහත් බිම් ප්‍රදේශවල පුරාණ කෘෂිකාර්මික භාවිතයට සම්බන්ධ භූදර්ශන සාධක ද හඳුනාගෙන ඇත. පර්යේෂකයන් පෙන්වා දෙන්නේ වර්තමාන විල්ලු ප්‍රදේශවලින් සමහරක් පැරණි කුඹුරු හා වාරිමාර්ග පද්ධතියේ කොටස් විය හැකි බවයි. මින්විල සෙල්ලිපිවල කුඹුරු හා වාරිමාර්ග සම්බන්ධ ප්‍රදාන සඳහන් වීම ද මෙම අර්ථකථනයට සම්බන්ධ කර ඇත.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot; /&gt;මෙම විහාරය අවට ප්‍රදේශය ආශ්‍රිතව ප්‍රාග්ඓතිහාසික හා මුල් ඓතිහාසික ජනාවාස පිළිබඳ සාධක ද වාර්තා වී ඇත. ඒ අතර කදිරවෙලි ප්‍රදේශයේ සුසාන භූමි සහ අවට ප්‍රදේශවලින් හමුවූ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක සඳහන් කළ හැකිය.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot; /&gt;

== අභිලේඛන ==

පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයෙන් පුරාණ බ්‍රාහ්මී සෙල්ලිපි කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. ඒවා අතර පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයෙන් හමුවූ සෙල්ලිපි මෙන්ම, ස්තූපයට නුදුරින් මීන්විල ප්‍රදේශයේ පිහිටි විශාල ගල්පර්වතයක ඇති සෙල්ලිපි ද වේ. මෙම සෙල්ලිපි මඟින් ප්‍රදේශයේ පැවති ආරාමවල නාම, ගම්මාන හා ඉඩම් ප්‍රදාන, වාරිමාර්ග කටයුතු සහ ආරාමික ආයතන සඳහා වෙන් කළ ආදායම් පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වේ.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot;&gt;{{cite book
 |last=Paranavitana
 |first=Senarat
 |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part I
 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka
 |year=1983
 |pages=1–2, 39–40, 48, 102
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dias2001&quot;/&gt;

පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයෙන් හමුවූ සෙල්ලිපි අතර මහාදාඨික මහානාග සහ කණිට්ඨතිස්ස රජවරුන්ගේ සමයට අයත් ලිපි විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි. මින්විල පර්වතයේ ඇති සෙල්ලිපි අතර කූටකණ්ණතිස්ස, මහාදාඨික මහානාග, ගජබාහු සහ කණිට්ඨතිස්ස යන රජවරුන්ගේ සමයට අයත් ලිපි හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Paranavitana2001&quot;&gt;{{cite book
 |last=Paranavitana
 |first=Senarat
 |editor-last=Dias
 |editor-first=Malini
 |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part II
 |publisher=Archaeological Survey Department, Sri Lanka
 |year=2001
 |pages=131–136
}}&lt;/ref&gt;

=== මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සෙල්ලිපි ===

මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සමයට අයත් සෙල්ලිපියක, ඔහුගේ පුත් නකල කුමරු විසින් පිහිටුවන ලද ආරාමය ''Pajiṇi-Nakala-araba-vihāra'' යන නමින් සඳහන් වේ. C. W. Nicholas විසින් මෙම නාමය පචීන නාගාරාමය සමඟ සම්බන්ධ කර ඇති අතර, එම සෙල්ලිපිය මඟින් නකල කුමරු විසින් ආරාමය පිහිටුවීම පිළිබඳ තොරතුරු සපයයි.&lt;ref name=&quot;Nicholas1963&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot; /&gt;

මහාදාඨික මහානාග රජුගේ තවත් සෙල්ලිපියක, නකල කුමරු විසින් පිහිටුවන ලද එම ආරාමයට ගමක් ප්‍රදානය කළ බව සඳහන් වේ. එම සෙල්ලිපි සාක්ෂි මඟින් පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ආරාමික ආයතනයට ක්‍රි.ව. පළමු සියවසේ මුල් භාගයේදී රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබී තිබූ බව පෙන්වා දෙයි.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot; /&gt;

එමෙන්ම, පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයේ ''Raja-ali'' හෝ ''Raja-aḷaviṭiya'' ලෙස හඳුනාගෙන ඇති කුඹුරු සහ ඒවාට ජලය සැපයූ වාරිමාර්ග සම්බන්ධ ස්ථාන ද සෙල්ලිපිවල සඳහන් වේ.&lt;ref name=&quot;Nicholas1963&quot; /&gt;

=== කූටකණ්ණතිස්ස රජුගේ සෙල්ලිපිය ===

කූටකණ්ණතිස්ස රජුගේ සමයට අයත් සෙල්ලිපියක ''Degama'' හෝ ''Degama'' ලෙස හඳුනාගන්නා ලද ජලමාර්ගයක් පිළිබඳ සඳහන් වේ. එම ජලමාර්ගය කුඹුරු සඳහා ජලය සැපයීමේ අරමුණින් ඉදිකරන ලද වාරිමාර්ග කටයුත්තක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Chandraratne
 |first=R. M. M.
 |last2=Ranaweera
 |first2=Dilan Chathuranga
 |title=Historical Archaeology at the Somawathiya Sacred Area in North Central Province, Sri Lanka
 |year=2021
}}&lt;/ref&gt;

=== ගජබාහු රජුගේ සෙල්ලිපිය ===

මින්විල පර්වතයේ ඇති තවත් සෙල්ලිපියක ''Gamini Abhaya'' යන නාමයෙන් හඳුන්වන රජෙකු විසින් සිදුකළ වාරිමාර්ග හා විහාරයට සම්බන්ධ ප්‍රදාන පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ. මෙම රජු ගජබාහු I රජු සමඟ හඳුනාගෙන ඇති අතර, ඔහුගේ පාලන සමය ක්‍රි.ව. දෙවන සියවසට අයත් වේ.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera&quot; /&gt;

=== කණිට්ඨතිස්ස රජුගේ සෙල්ලිපි ===

කණිට්ඨතිස්ස රජුගේ සමයට අයත් සෙල්ලිපි දෙකක් පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයෙන් හඳුනාගෙන ඇත. ඉන් එක් සෙල්ලිපියක් පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයෙන් හමුවී ඇති අතර, අනෙක් දීර්ඝ සෙල්ලිපිය මින්විල පර්වතයේ පිහිටා ඇත. මින්විල පර්වතයේ ඇති දීර්ඝ සෙල්ලිපිය පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයෙන් හමුවූ කණිට්ඨතිස්ස සෙල්ලිපියේ සඳහන් කරුණු සමඟ සම්බන්ධ වේ.&lt;ref name=&quot;Paranavitana2001&quot; /&gt;

එම සෙල්ලිපිවලින් ''මණි-අගිය'' හෙවත් ''Mani-agaya'' නමින් හඳුන්වන චෛත්‍යය හෝ ආගමික ස්ථානයක් පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වේ. කණිට්ඨතිස්ස රජුගේ සමයට අයත් මෙම සෙල්ලිපි මඟින් ආරාමික භූමිය නඩත්තු කිරීම, ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සහ අනෙකුත් ආගමික කටයුතු සඳහා ආදායම් වෙන් කිරීම පිළිබඳ කරුණු සඳහන් කරයි.&lt;ref name=&quot;Nicholas1963&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Paranavitana2001&quot; /&gt;

සෙල්ලිපියේ සඳහන් ආදායම් භාවිතයන් අතර ආරාමයේ පිරිසිදු කිරීම සහ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු, සුදු පිරියම් කිරීම සහ උපෝසථාගාරයේ පහන් දැල්වීම සඳහා තෙල් සැපයීම වැනි කටයුතු ඇතුළත් වේ. මෙම කරුණු මඟින් ක්‍රි.ව. දෙවන සියවසේදී ආරාමික ආයතනයක නඩත්තුව සඳහා නිශ්චිත ආදායම් මාර්ග වෙන්කර තිබූ බව පෙන්වා දෙයි.&lt;ref name=&quot;Paranavitana2001&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera&quot; /&gt;

=== සෙල්ලිපිවල ඓතිහාසික වැදගත්කම ===

පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත සෙල්ලිපි මඟින් එම ප්‍රදේශයේ ක්‍රි.පූ. පළමු සියවසේ සිට අවම වශයෙන් ක්‍රි.ව. දෙවන සියවස දක්වා පැවති ආරාමික ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ ලේඛනගත සාක්ෂි සපයයි. ඒවා මඟින් ආරාමවල නාම, ඒවා පිහිටුවීමට සම්බන්ධ පුද්ගලයන්, රාජකීය හා අනෙකුත් දාන, ගම් හා ඉඩම් ප්‍රදාන, වාරිමාර්ග කටයුතු සහ ආරාමික දේපළවලින් ලැබුණු ආදායම් භාවිතය පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වේ.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Paranavitana2001&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Nicholas1963&quot; /&gt;මෙම සෙල්ලිපි අතරින් පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයේ හමුවූ මහාදාඨික මහානාග සෙල්ලිපිය සහ කණිට්ඨතිස්ස සෙල්ලිපිය විශේෂයෙන් වැදගත් වන අතර, ඒවා මඟින් එම ස්ථානයේ පැවති ආරාමික ආයතන පිළිබඳ පුරාණ ලේඛනගත සාක්ෂි සපයයි.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Paranavitana2001&quot; /&gt;

== වර්තමාන සංරක්ෂණය ==

පොළොන්නරුව රාජධානියේ පරිහානියෙන් පසුව මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය දිගු කාලයක් අතහැර දමා තිබූ අතර, පසුකාලීනව වනයෙන් වැසී ගිය බව පර්යේෂණවල සඳහන් වේ.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web
 |title=Seruwila to Sri Pada (Sacred Foot Print Shrine), Ancient pilgrim route along the Mahaweli river in Sri Lanka
 |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5531/
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;20 වන සියවසේ මැද භාගයේදී මෙම විහාරයේ නටබුන් පිළිබඳ නැවත අවධානය යොමුවිය. වාර්තා අනුව 1947 දී මල්වතු පාර්ශ්වයේ සිරිමල්වත්ත ශ්‍රී පියරතන නාහිමියන් ඇතුළු භික්ෂූන් පිරිසක් ඝන වනාන්තරයෙන් වැසී තිබූ මෙම ප්‍රදේශයට පැමිණි අතර, එහි තිබූ ස්ථූප නටබුන් හඳුනාගැනීමෙන් පසුව එම ස්ථානයේ ආගමික හා සංරක්ෂණ කටයුතු නැවත ආරම්භ විය.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Sri Lanka's First Dalada
 |url=https://exploresrilanka.lk/sri-lankas-first-dalada/
 |publisher=Explore Sri Lanka
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;

ජනප්‍රවාදිත වාර්තා අනුව, සිරිමල්වත්තේ පියරතන හිමියන් ඇතුළු භික්ෂූන් පිරිස වනයේ ගමන් කරමින් සිටියදී ස්ථානය දෙසට විහිදෙන ආලෝක කිරණ නිරීක්ෂණය කිරීමෙන් පසුව එම ප්‍රදේශය පරීක්ෂා කර ඇති අතර, ඝන වනාන්තරයෙන් වැසී තිබූ ස්ථූප නටබුන් හඳුනාගෙන ඇත.බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදා වහනසේ නිධාපිත සෝමාවතිය යැයි සිතා උන්වහන්සේ විසින් මෙම දාගැබේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු ආරම්භ කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Sri Lanka's First Dalada
 |url=https://exploresrilanka.lk/sri-lankas-first-dalada/
 |publisher=Explore Sri Lanka
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt; 

ස්ථූපයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු ආරම්භ කිරීමට පෙර පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් කැණීම් සිදුකර ඇති අතර, එහිදී වර්තමාන ස්ථූපයට යටින් පැවති කුඩා පැරණි ස්ථූපයක අවශේෂ හඳුනාගෙන ඇත. C. E. Godakumburaගේ අධීක්ෂණය යටතේ සිදුකළ පුරාවිද්‍යාත්මක පරීක්ෂණවලදී පැරණි ස්ථූපයේ ශක්තිමත් අත්තිවාරමක් තිබූ බවත්, එය පසුකාලීන බාහිර ස්ථූපයට වඩා පැරණි ඉදිකිරීම් අදියරක් නියෝජනය කරන බවත් සඳහන් වේ.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera&quot;/&gt;

පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ අධීක්ෂණය යටතේ සිදුකළ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු මඟින් ස්ථූපය නැවත වන්දනාමාන සඳහා විවෘත කිරීමට හැකි වූ අතර, එහි ප්‍රතිසංස්කරණය 1981 දී සම්පූර්ණ කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot; /&gt;21 වන සියවසේදී ද මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයේ පර්යේෂණ හා සංරක්ෂණ කටයුතු අඛණ්ඩව සිදු කර ඇත. 2010 වර්ෂයේදී ස්ථූපයේ උතුරු ප්‍රදේශයේ පර්යේෂණ කැණීමක් සිදුකර ඇති අතර, එහිදී අනුරාධපුර හා පොළොන්නරු යුගවලට සම්බන්ධ වාස්තු විද්‍යාත්මක ස්ථර හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera&quot; /&gt;2021 ජූලි 29 දින පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ පොළොන්නරුව ප්‍රාදේශීය කාර්යාලය විසින් මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයේ නව කැණීම් කටයුතු ආරම්භ කර ඇති බව දෙපාර්තමේන්තුවේ වාර්තා අනුව සඳහන් වේ. එම කැණීම් ස්ථූපයට මීටර් 100ක් පමණ නැගෙනහිරින් පිහිටි ප්‍රදේශයක සිදුකර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Excavation at Somawathie
 |url=https://archaeology.gov.lk/
 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;වර්තමානයේ මෙම විහාරයේ ස්ථූපය ආගමික ස්මාරකයක් ලෙස භාවිත වන අතර, එය අවට ප්‍රදේශය පුරාවිද්‍යාත්මක හා ආගමික වැදගත්කමකින් යුත් සංරක්ෂිත භූමියක් ලෙස පවතී. ස්ථූපය සහ අවට පුරාවිද්‍යාත්මක නටබුන් සංරක්ෂණය කිරීමේ වගකීම පුරාවිද්‍යා බලධාරීන් හා විහාර පරිපාලනය සමඟ සම්බන්ධව පවත්වාගෙන යනු ලබයි.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot; /&gt;

==පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණ අදහස්==

වර්තමානයේ පොළොන්නරුව සුංගාවිල ප්‍රදේශයේ පිහිටි සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුන්වන මෙකී ස්තූපය දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ ඓතිහාසික සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස බොහෝ දෙනා සලකති. කෙසේ වෙතත්, එම ස්තූපයම ධාතුවංශයේ සඳහන් වන දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ සෝමාවතී ස්තූපය බවට පුරාවිද්‍යාත්මක හා ඓතිහාසික සාක්ෂි මත අවසන් වශයෙන් තහවුරු කර නොමැති බවට විද්වතුන් කිහිපදෙනෙකු මත පළ කර ඇත.

ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රමුඛ පුරාවිද්‍යාඥයෙකු වූ සී. ඩබ්ලිව්. නිකලස් විසින් වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන ස්ථානය පිළිබඳව සැලකිය යුතු සැකයක් පළ කර ඇත. ඔහු පෙන්වා දෙන්නේ එම ස්ථානයෙන් හමුවන සෙල්ලිපිවල එහි ආරාමය “Pajini-Nakala-araba-vihara” ලෙසත්, පසුකාලීන සෙල්ලිපියක චෛත්‍යය “Mani-agaya-cetiya” ලෙසත් හඳුන්වා ඇති බවයි. ඒ අනුව වර්තමාන “සෝමාවතී” නාමය හා එම ස්ථානය සම්බන්ධයෙන් පවතින සම්ප්‍රදායන්ට ඓතිහාසික පදනමක් නොමැති බව නිකලස් සඳහන් කරයි.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|නිකලස්|1979|p=42}}: At the neighbouring Somavati Cetiya theගre is an inscription recording the foundation of the Vihara, which is named Pajini-Nakala-araba-vihara, by the prince Nakala, son of king Mahallaka Naga (136-143) : another, later inscription of the Kanittha Tissa at the site names the Cetiya, Mani- agaya-cetiya. The present name and so-called traditions about this site are therefore spurious.&lt;/ref&gt;

මහාචාර්ය සෙනරත් පරණවිතාන ද සෝමාවතී ස්තූපය පිළිබඳව පවතින සාම්ප්‍රදායික මතය තහවුරු කිරීමට ප්‍රමාණවත් ශිලා ලේඛන සාක්ෂි නොමැති බව පෙන්වා දෙයි. ඔහු සඳහන් කරන්නේ සෝමාවතී ස්තූපය අසලින් හමුවූ සෙල්ලිපියක් අනුව එම ස්ථානයේ ආගමික ආයතනයක් පැවති බව තහවුරු වුවද, එම සාක්ෂිය මත මෙම ස්තූපය ක්‍රි.පූ. 2 වන සියවසේ කාවන්තිස්ස රජුගේ සමයේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද ස්තූපය බව තහවුරු කළ නොහැකි බවයි. එසේම දළදා වංශයේ සඳහන් සෝමාවතී ස්තූපය රුහුණු රටේ පිහිටි ස්තූපයක් ලෙස දැක්වෙන අතර, වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන ස්ථානය රජරට ප්‍රදේශයට අයත් බව ද පරණවිතාන පෙන්වා දෙයි.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|පරණවිතාන|2001|p=39}}: The inscription found on the pavement of the Somavati, when it refers to the foundation of a Vihara, must mean establishment of which that stupa is the centre. When it is admitted that the religous establishment at the place was founded by the son of a king who ascended the throune in 9 A.C., the bliefs held by many Buddhists of ceylon that this Dagaba was built in the second century B.C. by a contemporary of Kakavanna Tissa, have to be regarded, as C.W. Nicholas has done, as having no historical basis. apart from the efidence furnished by this inscription against the credibility of this belief, the account in the Dhatuwamsą, on which the belief is based, is concerned with a Stupa in Rahana and the Stupa now called Somavati is not in Rohana, but in the Rajarattha.&lt;/ref&gt;

පුරාවිද්‍යා පර්යේෂක එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන් ද වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන පොළොන්නරුව සුංගාවිල ප්‍රදේශයේ ස්තූපය ධාතුවංශයේ සඳහන් වන සෝමාවතී ස්තූපය නොවන බවට මතයක් ඉදිරිපත් කර ඇත. එම ස්ථානයෙන් හමුවූ සෙල්ලිපි පහ අතරින් පැරණිතම ලිපිය මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සමයට අයත් වන අතර, එහි එම ආරාමය නකල නම් කුමාරයෙකු විසින් පිහිටුවන ලද බව සඳහන් වේ. එම ස්ථානය සෝමා දේවිය විසින් කරවන ලද සෝමාවතී විහාරය නම්, එය පිහිටුවා ශතවර්ෂ දෙකක් පමණ ගතවීමට පෙර එහි නාමය අමතක වීමට හේතුවක් තිබිය යුතු බවත්, එවැනි හේතුවක් පැහැදිලිව හඳුනාගත නොහැකි බැවින් වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන ස්ථානය නියම සෝමාවතී නොවන බවත් ඔහු පෙන්වා දෙයි.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|මේධානන්ද හිමි|2014|p=34}}: දැනට පොලොන්නරුව දිසාවේ සුංගාවිලට සැතපුම් හයක් පමණ දුරින් මීන්විල විල්ලුවේ කෙළවරට වන සේ පිහිටි ස්තූපයක් සහිත නටබුන් පුදබිමක් ද කාලයක සිට සෝමාවතිය ලෙස සලකා ඇති බව මුලින් සඳහන් කර ඇත.මෙහි ගරා වැටී තිබූ සෑය පසුගිය කාලයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කරන ලදී.මෙහි ද විවධ ආරාම ගොඩනැගිලි දක්නට ලැබේ.මේ ස්ථානයෙන් හා මීන්විල විල්ලුව පිහිටි ගල් තලයෙන් ද(එරික් ස්වෝන්)ලැබුණු සෙල්ලිපි පහක් තිබේ.මේ ලිපි වල මහා චූලික මහා තිස්ස රජුගේ පරපුරේ සමාජිකයන් ගැන සඳහන් කෙරෙයි.ඉන් එක ලිපියක ස්ථානයේ පජින නකල අරම(ප්‍රාචීන නාගාරාමය)වශයෙන් ද තවත් ලිපියක &quot;මණි අගිය රජ මහ විහර&quot;(මණිඅග්ගික රාජ මහා විහාරය)වශයෙන් ද සදහන් වේ.&lt;br&gt;
මෙයින් පැරණිම ලිපිය ක්‍රි.ව.9-21 අතර රජ කළ මහාදාඨික මහා නාග රජුගේ යුගයට අයත් ලිපියයි.ඒ ලිපිය අනුව මේ ආරාමය තානා ඇත්තේ එතුමාගේ පුත්‍රයකු වූ එහෙත් වංශකතාවේ නොදැක්වෙන නකල නම් කුමාරයෙකු විසිනි.සෝමා දේවිය නමින් කර වූ සෝමාවතී විහාරය මෙය නම් එය කරවා ශත වර්ෂ දෙකක් පමණ යාමට පෙර එය අමතක වීමට හෝ හේතුවක් තිබිය යුතුය.එබඳු හේතුවක් ද නොපෙනෙන බැවින් හා ගඟේ ද ගමන් මඟ වෙනස් වීම පිළිගත්ත ද නියම සෝමාවතිය මෙය නොවන බව පැැහදිලි වේ.&lt;/ref&gt;

මෙම මතයට වෙනස්ව, 2020 වර්ෂයේදී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල විසින් පැවැත්වූ මාධ්‍ය සාකච්ඡාවකදී, 2015 වර්ෂයේදී සොයාගෙන සංරක්ෂණ කටයුතු ආරම්භ කළ සේරුවිල තොප්පූර් ප්‍රදේශයේ වර්තමානයේ විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය ලෙස හඳුන්වන ස්ථානයේ ඇති ස්තූපය ඓතිහාසික සෝමාවතී ස්තූපය විය හැකි බවට සාක්ෂි අනාවරණය වී ඇති බව ප්‍රකාශ කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=විල්ගම් වෙහෙර රජමහ විහාර පරිශ්‍රයේ කැනීම්වලින් මෙරට ඉතිහාසය සම්බන්ධ වැදගත් සාක්ෂි කිහිපයක්|url=https://www.hirunews.lk/245888|date=19 ජූලි 2020|work=හිරු ප්‍රවෘත්ති|access-date=30 ජූලි 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=බුදුහිමියන්ගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ බවට සැලකෙන ස්ථූපයක්|url=https://sinhala.adaderana.lk/news.php?nid=140502|date=19 ජූලි 2020|work=අද දෙරණ|access-date=30 ජූලි 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090818/https://sinhala.adaderana.lk/news.php?nid=140502|archive-date=2024-10-07|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

මේ සම්බන්ධයෙන් ජ්‍යෙෂ්ඨ මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න විසින් දළදා වංශය හා සේරුවිල ලලාට ධාතු ස්තූපය ආශ්‍රිත ඓතිහාසික තොරතුරු පදනම් කරගනිමින් පර්යේෂණයක් සිදුකර ඇත. ඔහුගේ පර්යේෂණයට අනුව, වර්තමානයේ විල්ගම්වෙහෙර ලෙස හඳුන්වන ස්තූපය ධාතුවංශයේ සඳහන් වන දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ ඓතිහාසික සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුනාගත හැකි බවට මතයක් ඉදිරිපත් කර ඇත. ඒ සම්බන්ධයෙන් ඔහු විසින් සේරුවාවිල තිස්ස මහා විහාරවංශය නමින් ශාස්ත්‍රීය පර්යේෂණ කෘතියක්ද, පසුව දකුණු දළදා නිදන් කළ ඓතිහාසික සෝම නුවර සහ සෝමාවතී විහාරය හඳුනාගැනීම නමින් වෙනම කෘතියක්ද ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත.{{Sfn|විජේරත්න|2016}}
===නිවැරදි හඳුනාගැනීම===
ඒ අනුව 2015 වසරේ සිට 2020 දක්වා සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර නම් පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සිදුකළ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් සහ එම ස්ථානය පාලි ධාතුවංශය,සිංහල ධාතුවංශය,ජිනකාලමාලී යන වංශකතා සාධක වඩාත් ගැළපෙන බැවින් එවකට පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්ෂ ජනරාල් මහාචාර්ය සෙනරත් දිසානායක,මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදලේ අධ්‍යක්ෂ, ත්‍රිකුණාමලය පුරාවිද්‍යා කලාප භාර ආචාර්ය අර්ජුන තන්ත්‍රිලගේ යන පුරාවිදාඥයන්ගේ සහභාගීත්වයෙන්
2020 වසරේ අගෝස්තු මස විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ පවත්වන ලද එම මාධ්‍ය සාකච්ඡාවක් මඟින් විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ කැණීම් කරමින් පැවති දාගැබ පැරණි සෝමනුවර දකුණු දළදා නිධාපිත සෝමාවතී ස්තූපය විය හැකි බවට අනුමාන කරන බවට කරුණු හෙළි විය.&lt;ref&gt;[https://mahamegha.lk/2016/12/03/seruwila-nayinge-wilgamwehera/ සේරුවිල නයින්ගේ විල්ගම් වෙහෙර]&lt;/ref&gt;

මෙම විද්වත් මත මඟින් පොළොන්නරුව සෝමාවතිය ලෙස එතෙක් හඳුන්වන ලද විහාරය සැබෑ සෝමාවතිය නොවන බවට ව්යංගාර්ථ වූ අතර ඒ හේතුවෙන් එකී විහාරයේ ශිලා ලේඛන වල සඳහන් '''ප්‍රාචීන නාගාරාම විහාරය''' හෝ '''මණි අගිය විහාරය''' වන බවට හඳුනාගැනීම නිල වශයෙන් තහවුරු වනු ලැබීය.කෙසේ නමුත් සියවසකට ආසන්න කාලයක් මෙම විහාරයට භාවිතා වූ &quot;සෝමාවතිය විහාරය&quot; යන නාමය විහාරයේ භාරකාරත්වය මෙන්ම වන්දනාව පිණිස පැමිණෙන බැතිමතුන්ද තමවත් නොවෙනස්ව භාවිතා කරනු දක්නට ලැබේ.&lt;ref name=Hiru&gt;[https://www.hirunews.lk/245888 විල්ගම් වෙහෙර රජමහ විහාරය සම්බන්ධ වැදගත් සාක්ෂි] &lt;/ref&gt;

==අමතර ලිපි==
*[[විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී රජ මහා විහාරය, සේරුවිල]]
*[[දකුණු දළදා වහන්සේ]]

== මූලාශ්‍ර ==
{{reflist|refs=
}}
== වැඩිදුර කියවීම ==
*{{cite book
|last=බුද්ධදත්ත
|first=පොල්වත්තේ
|title=ජිනකාලමාලී
|publisher=-
|location=ලන්ඩන්
|year=1962
|pages=153
|language=si
}}
*{{cite book
|last=විජේරත්න
|first=එම්. ඩබ්ලිව්. විමල්
|title=සිංහල ධාතුවංශය : සේරුවිල තිස්ස මහා විහාරවංශය
|publisher=එස්. ගොඩගේ සහ සහෝදරයෝ
|location=කොළඹ
|year=2019
|isbn=978-955-30-2450-3
|pages=792
|language=si
}}
*
*{{cite book
|last=විජේරත්න
|first=එම්. ඩබ්ලිව්. විමල්
|title=දකුණු දළදා නිධන් කළ ඓතිහාසික සෝමනුවර සහ සෝමාවතී විහාරය හඳුනාගැනීම
|publisher=එස්. ගොඩගේ සහ සහෝදරයෝ
|location=කොළඹ
|year=2017
|isbn=978-955-30-7385-3
|pages=104
|language=si
}}

== බාහිර සබැඳි ==

[[ප්‍රවර්ගය:Tooth relics of buddha]]
[[ප්‍රවර්ගය:රජමහා විහාර]]

[[ප්‍රවර්ගය:පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]]
[[ප්‍රවර්ගය:පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක‎]]</text>
      <sha1>77p68xfokfu6swhjur96y9mv0bxuatw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>803352</id>
      <parentid>803348</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T12:27:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>803352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58283" sha1="over65cqcjv8th2jx8twzgpos9bresb" xml:space="preserve">{{distinguish|සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය|දඹුල්ල සෝමාවතිය පුරාවිද්‍යා ස්ථානය}}

{{තොරතුරුකොටුව ආගමික ගොඩනැගිල්ල
| building_name         = ප්‍රාචීන නාගාරාම විහාරය&lt;br&gt;&lt;small&gt;(පූර්වෝක්ත සෝමාවතිය විහාරය)&lt;small/&gt;
| infobox_width         = 
| image                 = 20230115 Somawathiya Chaitya (6).jpg
| image_size            = 
| alt                   = 
| caption               =  ප්‍රාචීන නාගාරාම ස්ථූපය&lt;br&gt; (පෙර හදුන්වන ලද සෝමාවතිය ස්ථූපය)
| map_type              = ශ්‍රී ලංකාව
| map_size              = 
| location              = මීන්විල,සුංගාවිල ප්‍රදේශය,සෝමාවතිය ජාතික උද්‍යානය,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.danuma.lk/sinhala/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=13837%3A%E0%B6%85%E0%B6%B4%E0%B7%9A+%E0%B6%A2%E0%B7%8F%E0%B6%AD%E0%B7%92%E0%B6%9A+%E0%B6%8B%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA%E0%B7%8F%E0%B6%B1&amp;catid=52%3Aknowledge&amp;Itemid=143&amp;lang=si|date=13 May 2010|title=අපේ ජාතික උද්‍යාන|publisher=danuma.lk|accessdate=28 July 2016}}&lt;/ref&gt; පොලොන්නරුව, ශ්‍රී ලංකාව.
| coordinates           = {{coord|08|07|15.16|N|81|10|07.9|E|display=inline,title}}
| religious_affiliation = [[බෞද්ධ]]
| rite                  = 
| region                = 
| state                 = 
| province              = උතුරු මැද පළාත, ශ්‍රී ලංකාව.
| territory             = 
| prefecture            = 
| sector                = 
| district              = පොලොන්නරුව
| cercle                = 
| municipality          = 
| consecration_year     = 
| status                = 
| functional_status     = 
| heritage_designation  = [[ශ්‍රී ලංකාවේ පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව|ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරකය]]&lt;ref name=&quot;Archaeological&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/images/pdf/protected%20monument%20list%202012-12-12.pdf|date=12 December 2012|title=Protercted Monument List 2012-12-12|publisher=[[Department of Archaeology (Sri Lanka)|Department of Archaeology]]|accessdate=28 July 2016}}&lt;/ref&gt; (7 July 1967)
| leadership            = 
| website               = 
| architecture          = yes
| architect             = 
| architecture_type     = පුරාණ බෞද්ධ විහාර(අනුරාධපුර යුගය-අගභාගය)
| architecture_style    = 
| founded_by            = නකුල නම්  කුමරු&lt;br&gt;(මහාදාඨික මහානාග රජ සමය)
| general_contractor    = 
| facade_direction      = 
| groundbreaking        = 
| year_completed        = ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස
| construction_cost     = 
| specifications        = 
| capacity              = 
| length                = 
| width                 = 
| width_nave            = 
| height_max            = 
| dome_quantity         = 
| dome_height_outer     = 
| dome_height_inner     = 
| dome_dia_outer        = 
| dome_dia_inner        = 
| minaret_quantity      = 
| minaret_height        = 
| spire_quantity        = 
| spire_height          = 
| materials             = 
| nrhp                  = 
| added                 = 
| refnum                = 
| designated            = 
| designation1          = APMSL
| designation1_offname  = 
| designation1_date     = 
| designation1_type     = 
| designation1_criteria = 
| designation1_number   = 
| designation1_free1name = 
| designation1_free1value = 
| designation1_free2name = 
| designation1_free2value = 
}}

'''සෝමාවතිය විහාරය''' නැතහොත් '''සෝමාවතී විහාරය''' යනු [[පොලොන්නරුව]] සුංගාවිල ප්‍රදේශයට ආසන්නව [[සෝමාවතිය ජාතික උද්‍යානය]] තුළ පිහිටා ඇති ඉපැරණි බෞද්ධ විහාරයකි.එය [[පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කය|පොළොන්නරුව]] සහ [[ත්‍රිකුණාමලය දිස්ත්‍රික්කය|ත්‍රිකුණාමලය]] යන දිස්ත්‍රික් දෙක වෙන් කෙරෙන සීමාවේ පිහිටා ඇත.&lt;ref&gt;{{Citation |title=සෝමාවතිය පුදබිමේ ඓතිහාසික පසුබිම |url=http://www.divaina.com/2009/11/25/feature02.html |access-date=2016-07-28 |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119212954/http://www.divaina.com/2009/11/25/feature02.html }}&lt;/ref&gt;2020 වර්ෂය තෙක් ධාතුවංශය තුළ විස්තර කෙරෙන [[ගෞතම බුදුන් වහන්සේ|බුදුරජාණන් වහන්සේගේ]] දකුණු දළදා වහන්සේ  වැඩසිටි සෝමානුවර විහාරය ලෙස සලකන ලද්දේ මෙම විහාරය වේ.කෙසේ නමුත් 2015 සිට 2020 වසර දක්වා [[විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී රජ මහා විහාරය, සේරුවිල|සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර]] ස්ථූපයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් සමඟ එම මතය වෙනස් වූ අතර පසුව මෙම විහාරය එරික් ස්වෝන් ගලේ පිහිටි ශිලා ලේඛනවල සඳහන් පරිදි ක්‍රිස්තු වර්ෂ 10 වන සියවසේ මහාදාඨික මහානාග රජ සමයේ නකුල නම් කුමරෙකු විසින් ඉදිකරන ලද '''ප්‍රාචීන නාගාරාමය''' නම් විහාරය වන බවත් එය මෙසේ සෝමාවතිය විහාරය ලෙස වරදවා හඳුන්වා තිබෙන බවත් වර්තමානය වන විට හඳුනාගෙන තිබේ.&lt;ref&gt;{{Citation |title=සෝමාවතිය පුදබිමේ ඓතිහාසික පසුබිම |url=http://www.divaina.com/2009/11/25/feature02.html |access-date=2016-07-28 |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119212954/http://www.divaina.com/20 }}&lt;/ref&gt;

==ඉතිහාසය==
පූර්වෝක්තයෙන් (2020 වසරට පෙර) සෝමනුවර ගිරිඅභා රජු සහ සෝමාදේවිය විසින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කර ඉදිකරන ලද සෝමාවතී රජ මහා විහාරය යැයි වරදවා හඳුන්වනු ලැබූ මෙම විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයෙන් විවිධ ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටබුන් හමුවී ඇති අතර, එම ස්ථානයෙන් සහ මීන්විල විල්ලුව පිහිටි ගල්තලයෙන් (එරික් ස්වොන් ගල්තලාවෙන්) සෙල්ලිපි පහක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම සෙල්ලිපිවල මහා චූලික මහාතිස්ස රජුගේ පරපුරට අයත් සාමාජිකයන් පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot;&gt;{{cite book
 |last=Paranavitana
 |first=Senarat
 |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part I
 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka
 |year=1983
 |pages=1–2, 39–40, 48, 102
}}&lt;/ref&gt;

එම සෙල්ලිපි අතරින් එක් ලිපියක මෙම ස්ථානය “පජින නකල අරම” '''(ප්‍රාචීන නාගාරාමය)''' ලෙසත්, තවත් ලිපියක “මණි අගිය රජ මහ විහර” '''(මණිඅග්ගික රාජ මහා විහාරය)''' ලෙසත් සඳහන් කර ඇත. මෙහි පැරණිතම සෙල්ලිපිය ක්‍රි.ව. 9–21 (ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස) අතර කාලයේ රජ කළ මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සමයට අයත් වේ.එම සෙල්ලිපියට අනුව මෙම ආරාමය මහාදාඨික මහානාග රජුගේ පුත්‍රයකු වූ,නමුත් වංශකතාවල සඳහන් නොවන නකුල නම් කුමාරයෙකු විසින් පිහිටුවන ලද්දකි. මේ අනුව,නකුල නම් කුමාරයෙකු මුල් වී කරන ලද මෙකී විහාරය ආශ්‍රිත ආරාම සම්ප්‍රදායට ක්‍රි.ව. පළමු සියවසේ මුල් භාගය දක්වා දිවෙන පැරණි ඉතිහාසයක් පවතින බව සෙල්ලිපි සාක්ෂි මගින් පෙන්වා දෙයි.&lt;ref name=&quot;Dias2001&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Dias
 |first=Malini
 |title=The Growth of Buddhist Monastic Institutions in Sri Lanka from Brahmi Inscriptions
 |journal=Epigraphia Zeylanica
 |volume=VIII
 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka
 |year=2001
 |page=49
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nicholas1963&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Nicholas
 |first=C. W.
 |title=Historical Topography of Ancient and Medieval Ceylon
 |journal=Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society
 |volume=VI
 |year=1963
 |pages=42, 194
}}&lt;/ref&gt;

ඉන්පසු කාලයේදී කූටකණ්ණතිස්ස(ක්‍රි.පූ. 41 - 19) , ආමණ්ඩගාමිණී අභය (ක්‍රි.ව.22 - 31) සහ කණිට්ඨතිස්ස (ක්‍රි.ව.164 - 192) යන රජවරුන්ගේ රාජ්‍ය අනුග්‍රහය මෙම විහාරය ආශ්‍රිත ආරාම සංකීර්ණය වෙත ලැබුණු බව සෙල්ලිපි සාක්ෂි මගින් අනාවරණය වේ. පූර්වෝක්ත සෝමාවතී දාගැබ හෙවත් ප්‍රාචීන නාගාරාම ස්ථූප මළුවෙන් හමුවූ සෙල්ලිපි දෙකක් කණිට්ඨතිස්ස (ක්‍රි.ව.164 - 192) සහ මහාදාඨික මහානාග (ක්‍රි.ව.9 - 21) රජවරුන්ගේ සමයට අයත් වන අතර, එමඟින් විහාරයට සිදුකළ පුදපූජා පිළිබඳ තොරතුරු හෙළි වේ. දාගැබට ආසන්න එරික් ස්වෝන් පර්වතයේ ඇති සෙල්ලිපි හතර අතර කූටකණ්ණතිස්ස(ක්‍රි.පූ. 41 - 19), ගජබාහු(ක්‍රි.ව. 114–136) සහ ආමණ්ඩගාමිණී අභය (ක්‍රි.ව.22 - 31) යන රජවරුන්ගේ සමයට අයත් ලිපි ද වේ.&lt;ref name=&quot;Paranavitana2001&quot;&gt;{{cite book
 |last=Paranavitana
 |first=Senarat
 |editor-last=Dias
 |editor-first=Malini
 |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part II
 |publisher=Archaeological Survey Department, Sri Lanka
 |year=2001
 |pages=131–136
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dias1991&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dias
 |first=Malini
 |title=Epigraphical Notes (Nos. 1–18)
 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka
 |year=1991
 |pages=29, 31
}}&lt;/ref&gt;

13 වන සියවසේ සිදුවූ කාලිංගමාඝ,චන්ද්‍රභාණු වැනි දකුණු ඉන්දීය ආක්‍රමණ සමඟ රජරට රාජධානි බිඳවැටීමෙන් පසුව ජනාවාස රටේ නිරතදිග ප්‍රදේශවලට සංක්‍රමණය වීමත් සමඟ මෙම ප්‍රදේශ ජනශූන්‍ය වී ඇති අතර,එකල බොහෝ ගොඩනැගිලි හා විහාරාරාම වනයට යට වී ඇත. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මෙකී පූර්වෝක්ත සෝමවතී හෙවත් ප්‍රාචීන නාගාරාම පුදබිම ද දිගු කාලයක් වනයෙන් වැසී පැවති තිබී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Chandraratne
 |first=R. M. M.
 |last2=Ranaweera
 |first2=Dilan Chathuranga
 |title=Historical Archaeology at the Somawathiya Sacred Area in North Central Province, Sri Lanka
 |year=2021
}}&lt;/ref&gt;

== ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක ==

=== වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ ===

පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ප්‍රධාන ස්ථූපයට අමතරව විවිධ ආරාමික හා ආගමික ගොඩනැගිලිවල නටබුන් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ අනුව, මෙම ස්ථානයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සාධක අනුරාධපුර හා පොළොන්නරු යුගයන් දක්වා දිවෙන ස්ථර කිහිපයකින් සමන්විත වේ.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot;&gt;{{cite book
 |last=Chandraratne
 |first=R. M. M.
 |last2=Ranaweera
 |first2=Dilan Chathuranga
 |chapter=Historical Archaeology at the Somavathiya Sacred Area in North Central Province, Sri Lanka
 |editor-last=Garg
 |editor-first=Santosh
 |title=Archaeology of Buddhism: Recent Discoveries in South Asia
 |publisher=Manohar Publishers &amp; Distributors
 |year=2017
 |pages=545–556
}}&lt;/ref&gt;

2010 වර්ෂයේ පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිතව සිදුකළ පර්යේෂණ කැණීමකදී, අනුරාධපුර යුගයට අයත් යැයි කාලනිර්ණය කළ ගඩොල් ඇතිරීමක් සහ ගඩොල් ව්‍යුහයක් හඳුනාගෙන ඇත. එයට ඉහළ ස්ථරයකින් පොළොන්නරු යුගයට අයත් යැයි කාලනිර්ණය කළ තවත් ගඩොල් ඇතිරීමක් හා ව්‍යුහයක් හමුවී ඇත. මෙය එම ස්ථානයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක භාවිතය දීර්ඝ කාලයක් පුරා පැවති බව පෙන්වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාධකයක් ලෙස සැලකේ.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot; /&gt;

පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක අතර චන්ද්‍රකාන්ති ගල් (''sandakada pahana''), මුරගල් (''muragala''), කොරවක්ගල් (''korawak gala'') සහ ඡත්‍රගල් (''chatragala'') වැනි ගල් වාස්තු අංග ද හඳුනාගෙන ඇත. මෙම වාස්තු අංග පුරාණ බෞද්ධ ආරාමික වාස්තු සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වේ.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot; /&gt;

=== ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව ===

පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරයේ ප්‍රධාන ස්මාරකය වන්නේ සෝමාවතී ස්ථූපයයි. ස්ථූපය ආශ්‍රිතව සිදුකරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මගින් එහි ඉදිකිරීම් හා පසුකාලීන ප්‍රතිසංස්කරණ සම්බන්ධ අවස්ථා කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot; /&gt;

සෝමාවතී ස්ථූපය ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීමට පෙර පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් සිදුකළ කැණීම්වලදී, වර්තමාන බාහිර ස්ථූපයට යටින් පැවති පැරණි ස්ථූපයක අවශේෂ හඳුනාගෙන ඇත. එම පැරණි ස්ථූපයේ උස අඩි 5 අඟල් 5ක් පමණ වූ බවත්, එය ශක්තිමත් අත්තිවාරමක් මත පිහිටා තිබූ බවත් පර්යේෂණ වාර්තාවල සඳහන් වේ. එයට වෙනස්ව, පසුකාලීන බාහිර ස්ථූපයට පැහැදිලි ශක්තිමත් අත්තිවාරමක් නොතිබූ බව කැණීම්වලදී නිරීක්ෂණය කර ඇත.&lt;ref name=&quot;Godakumbura1965&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Godakumbura
 |first=C. E.
 |title=Archaeological Excavations and Conservation of the Somawathiya Stupa
 |year=1965
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot; /&gt;

ස්ථූප මළුව ආශ්‍රිතව පුරාණ ගල් වාස්තු අංග සහ සෙල්ලිපි ද හමුවී ඇත. පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත සෙල්ලිපි මගින් එම ස්ථානයේ පැවති ආරාමික ආයතනය, රාජකීය දාන සහ නඩත්තු කටයුතු පිළිබඳ තොරතුරු සපයයි.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot;&gt;{{cite book
 |last=Paranavitana
 |first=Senarat
 |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part I
 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka
 |year=1983
 |pages=1–2, 39–40, 48, 102
}}&lt;/ref&gt;2010 කැණීම්වලදී ස්ථූපයේ උතුරු ප්‍රදේශයෙන් ගඩොල් ව්‍යුහ දෙකක් හඳුනාගෙන ඇත. ස්ථර අනුපිළිවෙළ අනුව පහළ ස්ථරයේ ගඩොල් ව්‍යුහය අනුරාධපුර යුගයටත්, ඉහළ ස්ථරයේ ගඩොල් ව්‍යුහය පොළොන්නරු යුගයටත් අයත් බව පර්යේෂකයන් විසින් යෝජනා කර ඇත.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot; /&gt;

=== වෙනත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක ===

මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය ආශ්‍රිත කැණීම්වලදී විවිධ මැටි භාණ්ඩ කොටස්, තඹ හා යකඩ වස්තු කොටස්, පබළු සහ සත්ත්ව අස්ථි ඇතුළු පුරාවස්තු හමුවී ඇත. මෙම සාධක එම ස්ථානයේ පැවති පැරණි මානව ක්‍රියාකාරකම් හා ආරාමික ජනාවාස පිළිබඳ තොරතුරු සපයයි.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot; /&gt;කැණීම්වලින් හමුවූ මැටි භාණ්ඩ අතර ක්‍රි.පූ. පළමු සියවසට අයත් යැයි සැලකෙන හෙලනිස්ටික් මැටි භාණ්ඩ කොටසක් ද හඳුනාගෙන ඇත. තවත් පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථරයකින් ක්‍රි.ව. 12 වන සියවසට අයත් යැයි කාලනිර්ණය කළ මැටි භාණ්ඩ, ගඩොල් ව්‍යුහ, තඹ හා යකඩ කොටස්, පබළු සහ අස්ථි හමුවී ඇත.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot; /&gt;

පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයේ මින්විල පර්වතය ඇතුළු ස්ථානවලින් බ්‍රාහ්මී අක්ෂර සහිත සෙල්ලිපි හමුවී ඇත. මෙම සෙල්ලිපිවලින් පුරාණ ආරාමයේ නාමය, ඉඩම් හා ගම්මාන ප්‍රදාන, වාරිමාර්ග කටයුතු සහ විහාරයේ නඩත්තුව සඳහා ලබාදුන් ආදායම් පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වේ.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot; /&gt;මෙම විහාරය ආශ්‍රිත විල්ලු හා පහත් බිම් ප්‍රදේශවල පුරාණ කෘෂිකාර්මික භාවිතයට සම්බන්ධ භූදර්ශන සාධක ද හඳුනාගෙන ඇත. පර්යේෂකයන් පෙන්වා දෙන්නේ වර්තමාන විල්ලු ප්‍රදේශවලින් සමහරක් පැරණි කුඹුරු හා වාරිමාර්ග පද්ධතියේ කොටස් විය හැකි බවයි. මින්විල සෙල්ලිපිවල කුඹුරු හා වාරිමාර්ග සම්බන්ධ ප්‍රදාන සඳහන් වීම ද මෙම අර්ථකථනයට සම්බන්ධ කර ඇත.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot; /&gt;මෙම විහාරය අවට ප්‍රදේශය ආශ්‍රිතව ප්‍රාග්ඓතිහාසික හා මුල් ඓතිහාසික ජනාවාස පිළිබඳ සාධක ද වාර්තා වී ඇත. ඒ අතර කදිරවෙලි ප්‍රදේශයේ සුසාන භූමි සහ අවට ප්‍රදේශවලින් හමුවූ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක සඳහන් කළ හැකිය.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot; /&gt;

== අභිලේඛන ==

පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයෙන් පුරාණ බ්‍රාහ්මී සෙල්ලිපි කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. ඒවා අතර පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයෙන් හමුවූ සෙල්ලිපි මෙන්ම, ස්තූපයට නුදුරින් මීන්විල ප්‍රදේශයේ පිහිටි විශාල ගල්පර්වතයක ඇති සෙල්ලිපි ද වේ. මෙම සෙල්ලිපි මඟින් ප්‍රදේශයේ පැවති ආරාමවල නාම, ගම්මාන හා ඉඩම් ප්‍රදාන, වාරිමාර්ග කටයුතු සහ ආරාමික ආයතන සඳහා වෙන් කළ ආදායම් පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වේ.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot;&gt;{{cite book
 |last=Paranavitana
 |first=Senarat
 |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part I
 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka
 |year=1983
 |pages=1–2, 39–40, 48, 102
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dias2001&quot;/&gt;

පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයෙන් හමුවූ සෙල්ලිපි අතර මහාදාඨික මහානාග සහ කණිට්ඨතිස්ස රජවරුන්ගේ සමයට අයත් ලිපි විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි. මින්විල පර්වතයේ ඇති සෙල්ලිපි අතර කූටකණ්ණතිස්ස, මහාදාඨික මහානාග, ගජබාහු සහ කණිට්ඨතිස්ස යන රජවරුන්ගේ සමයට අයත් ලිපි හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Paranavitana2001&quot;&gt;{{cite book
 |last=Paranavitana
 |first=Senarat
 |editor-last=Dias
 |editor-first=Malini
 |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part II
 |publisher=Archaeological Survey Department, Sri Lanka
 |year=2001
 |pages=131–136
}}&lt;/ref&gt;

=== මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සෙල්ලිපි ===

මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සමයට අයත් සෙල්ලිපියක, ඔහුගේ පුත් නකල කුමරු විසින් පිහිටුවන ලද ආරාමය ''Pajiṇi-Nakala-araba-vihāra'' යන නමින් සඳහන් වේ. C. W. Nicholas විසින් මෙම නාමය පචීන නාගාරාමය සමඟ සම්බන්ධ කර ඇති අතර, එම සෙල්ලිපිය මඟින් නකල කුමරු විසින් ආරාමය පිහිටුවීම පිළිබඳ තොරතුරු සපයයි.&lt;ref name=&quot;Nicholas1963&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot; /&gt;

මහාදාඨික මහානාග රජුගේ තවත් සෙල්ලිපියක, නකල කුමරු විසින් පිහිටුවන ලද එම ආරාමයට ගමක් ප්‍රදානය කළ බව සඳහන් වේ. එම සෙල්ලිපි සාක්ෂි මඟින් පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ආරාමික ආයතනයට ක්‍රි.ව. පළමු සියවසේ මුල් භාගයේදී රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබී තිබූ බව පෙන්වා දෙයි.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot; /&gt;

එමෙන්ම, පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයේ ''Raja-ali'' හෝ ''Raja-aḷaviṭiya'' ලෙස හඳුනාගෙන ඇති කුඹුරු සහ ඒවාට ජලය සැපයූ වාරිමාර්ග සම්බන්ධ ස්ථාන ද සෙල්ලිපිවල සඳහන් වේ.&lt;ref name=&quot;Nicholas1963&quot; /&gt;

=== කූටකණ්ණතිස්ස රජුගේ සෙල්ලිපිය ===

කූටකණ්ණතිස්ස රජුගේ සමයට අයත් සෙල්ලිපියක ''Degama'' හෝ ''Degama'' ලෙස හඳුනාගන්නා ලද ජලමාර්ගයක් පිළිබඳ සඳහන් වේ. එම ජලමාර්ගය කුඹුරු සඳහා ජලය සැපයීමේ අරමුණින් ඉදිකරන ලද වාරිමාර්ග කටයුත්තක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Chandraratne
 |first=R. M. M.
 |last2=Ranaweera
 |first2=Dilan Chathuranga
 |title=Historical Archaeology at the Somawathiya Sacred Area in North Central Province, Sri Lanka
 |year=2021
}}&lt;/ref&gt;

=== ගජබාහු රජුගේ සෙල්ලිපිය ===

මින්විල පර්වතයේ ඇති තවත් සෙල්ලිපියක ''Gamini Abhaya'' යන නාමයෙන් හඳුන්වන රජෙකු විසින් සිදුකළ වාරිමාර්ග හා විහාරයට සම්බන්ධ ප්‍රදාන පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ. මෙම රජු ගජබාහු I රජු සමඟ හඳුනාගෙන ඇති අතර, ඔහුගේ පාලන සමය ක්‍රි.ව. දෙවන සියවසට අයත් වේ.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera&quot; /&gt;

=== කණිට්ඨතිස්ස රජුගේ සෙල්ලිපි ===

කණිට්ඨතිස්ස රජුගේ සමයට අයත් සෙල්ලිපි දෙකක් පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයෙන් හඳුනාගෙන ඇත. ඉන් එක් සෙල්ලිපියක් පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයෙන් හමුවී ඇති අතර, අනෙක් දීර්ඝ සෙල්ලිපිය මින්විල පර්වතයේ පිහිටා ඇත. මින්විල පර්වතයේ ඇති දීර්ඝ සෙල්ලිපිය පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයෙන් හමුවූ කණිට්ඨතිස්ස සෙල්ලිපියේ සඳහන් කරුණු සමඟ සම්බන්ධ වේ.&lt;ref name=&quot;Paranavitana2001&quot; /&gt;

එම සෙල්ලිපිවලින් ''මණි-අගිය'' හෙවත් ''Mani-agaya'' නමින් හඳුන්වන චෛත්‍යය හෝ ආගමික ස්ථානයක් පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වේ. කණිට්ඨතිස්ස රජුගේ සමයට අයත් මෙම සෙල්ලිපි මඟින් ආරාමික භූමිය නඩත්තු කිරීම, ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සහ අනෙකුත් ආගමික කටයුතු සඳහා ආදායම් වෙන් කිරීම පිළිබඳ කරුණු සඳහන් කරයි.&lt;ref name=&quot;Nicholas1963&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Paranavitana2001&quot; /&gt;

සෙල්ලිපියේ සඳහන් ආදායම් භාවිතයන් අතර ආරාමයේ පිරිසිදු කිරීම සහ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු, සුදු පිරියම් කිරීම සහ උපෝසථාගාරයේ පහන් දැල්වීම සඳහා තෙල් සැපයීම වැනි කටයුතු ඇතුළත් වේ. මෙම කරුණු මඟින් ක්‍රි.ව. දෙවන සියවසේදී ආරාමික ආයතනයක නඩත්තුව සඳහා නිශ්චිත ආදායම් මාර්ග වෙන්කර තිබූ බව පෙන්වා දෙයි.&lt;ref name=&quot;Paranavitana2001&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera&quot; /&gt;

=== සෙල්ලිපිවල ඓතිහාසික වැදගත්කම ===

පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත සෙල්ලිපි මඟින් එම ප්‍රදේශයේ ක්‍රි.පූ. පළමු සියවසේ සිට අවම වශයෙන් ක්‍රි.ව. දෙවන සියවස දක්වා පැවති ආරාමික ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ ලේඛනගත සාක්ෂි සපයයි. ඒවා මඟින් ආරාමවල නාම, ඒවා පිහිටුවීමට සම්බන්ධ පුද්ගලයන්, රාජකීය හා අනෙකුත් දාන, ගම් හා ඉඩම් ප්‍රදාන, වාරිමාර්ග කටයුතු සහ ආරාමික දේපළවලින් ලැබුණු ආදායම් භාවිතය පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වේ.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Paranavitana2001&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Nicholas1963&quot; /&gt;මෙම සෙල්ලිපි අතරින් පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයේ හමුවූ මහාදාඨික මහානාග සෙල්ලිපිය සහ කණිට්ඨතිස්ස සෙල්ලිපිය විශේෂයෙන් වැදගත් වන අතර, ඒවා මඟින් එම ස්ථානයේ පැවති ආරාමික ආයතන පිළිබඳ පුරාණ ලේඛනගත සාක්ෂි සපයයි.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Paranavitana2001&quot; /&gt;

== වර්තමාන සංරක්ෂණය ==

පොළොන්නරුව රාජධානියේ පරිහානියෙන් පසුව මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය දිගු කාලයක් අතහැර දමා තිබූ අතර, පසුකාලීනව වනයෙන් වැසී ගිය බව පර්යේෂණවල සඳහන් වේ.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web
 |title=Seruwila to Sri Pada (Sacred Foot Print Shrine), Ancient pilgrim route along the Mahaweli river in Sri Lanka
 |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5531/
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;20 වන සියවසේ මැද භාගයේදී මෙම විහාරයේ නටබුන් පිළිබඳ නැවත අවධානය යොමුවිය. වාර්තා අනුව 1947 දී මල්වතු පාර්ශ්වයේ සිරිමල්වත්ත ශ්‍රී පියරතන නාහිමියන් ඇතුළු භික්ෂූන් පිරිසක් ඝන වනාන්තරයෙන් වැසී තිබූ මෙම ප්‍රදේශයට පැමිණි අතර, එහි තිබූ ස්ථූප නටබුන් හඳුනාගැනීමෙන් පසුව එම ස්ථානයේ ආගමික හා සංරක්ෂණ කටයුතු නැවත ආරම්භ විය.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Sri Lanka's First Dalada
 |url=https://exploresrilanka.lk/sri-lankas-first-dalada/
 |publisher=Explore Sri Lanka
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;

ජනප්‍රවාදිත වාර්තා අනුව, සිරිමල්වත්තේ පියරතන හිමියන් ඇතුළු භික්ෂූන් පිරිස වනයේ ගමන් කරමින් සිටියදී ස්ථානය දෙසට විහිදෙන ආලෝක කිරණ නිරීක්ෂණය කිරීමෙන් පසුව එම ප්‍රදේශය පරීක්ෂා කර ඇති අතර, ඝන වනාන්තරයෙන් වැසී තිබූ ස්ථූප නටබුන් හඳුනාගෙන ඇත.බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදා වහනසේ නිධාපිත සෝමාවතිය යැයි සිතා උන්වහන්සේ විසින් මෙම දාගැබේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු ආරම්භ කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Sri Lanka's First Dalada
 |url=https://exploresrilanka.lk/sri-lankas-first-dalada/
 |publisher=Explore Sri Lanka
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt; 

ස්ථූපයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු ආරම්භ කිරීමට පෙර පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් කැණීම් සිදුකර ඇති අතර, එහිදී වර්තමාන ස්ථූපයට යටින් පැවති කුඩා පැරණි ස්ථූපයක අවශේෂ හඳුනාගෙන ඇත. C. E. Godakumburaගේ අධීක්ෂණය යටතේ සිදුකළ පුරාවිද්‍යාත්මක පරීක්ෂණවලදී පැරණි ස්ථූපයේ ශක්තිමත් අත්තිවාරමක් තිබූ බවත්, එය පසුකාලීන බාහිර ස්ථූපයට වඩා පැරණි ඉදිකිරීම් අදියරක් නියෝජනය කරන බවත් සඳහන් වේ.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera&quot;/&gt;

පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ අධීක්ෂණය යටතේ සිදුකළ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු මඟින් ස්ථූපය නැවත වන්දනාමාන සඳහා විවෘත කිරීමට හැකි වූ අතර, එහි ප්‍රතිසංස්කරණය 1981 දී සම්පූර්ණ කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot; /&gt;21 වන සියවසේදී ද මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයේ පර්යේෂණ හා සංරක්ෂණ කටයුතු අඛණ්ඩව සිදු කර ඇත. 2010 වර්ෂයේදී ස්ථූපයේ උතුරු ප්‍රදේශයේ පර්යේෂණ කැණීමක් සිදුකර ඇති අතර, එහිදී අනුරාධපුර හා පොළොන්නරු යුගවලට සම්බන්ධ වාස්තු විද්‍යාත්මක ස්ථර හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera&quot; /&gt;2021 ජූලි 29 දින පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ පොළොන්නරුව ප්‍රාදේශීය කාර්යාලය විසින් මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයේ නව කැණීම් කටයුතු ආරම්භ කර ඇති බව දෙපාර්තමේන්තුවේ වාර්තා අනුව සඳහන් වේ. එම කැණීම් ස්ථූපයට මීටර් 100ක් පමණ නැගෙනහිරින් පිහිටි ප්‍රදේශයක සිදුකර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Excavation at Somawathie
 |url=https://archaeology.gov.lk/
 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;වර්තමානයේ මෙම විහාරයේ ස්ථූපය ආගමික ස්මාරකයක් ලෙස භාවිත වන අතර, එය අවට ප්‍රදේශය පුරාවිද්‍යාත්මක හා ආගමික වැදගත්කමකින් යුත් සංරක්ෂිත භූමියක් ලෙස පවතී. ස්ථූපය සහ අවට පුරාවිද්‍යාත්මක නටබුන් සංරක්ෂණය කිරීමේ වගකීම පුරාවිද්‍යා බලධාරීන් හා විහාර පරිපාලනය සමඟ සම්බන්ධව පවත්වාගෙන යනු ලබයි.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot; /&gt;

==පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණ අදහස්==

වර්තමානයේ පොළොන්නරුව සුංගාවිල ප්‍රදේශයේ පිහිටි සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුන්වන මෙකී ස්තූපය දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ ඓතිහාසික සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස බොහෝ දෙනා සලකති. කෙසේ වෙතත්, එම ස්තූපයම ධාතුවංශයේ සඳහන් වන දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ සෝමාවතී ස්තූපය බවට පුරාවිද්‍යාත්මක හා ඓතිහාසික සාක්ෂි මත අවසන් වශයෙන් තහවුරු කර නොමැති බවට විද්වතුන් කිහිපදෙනෙකු මත පළ කර ඇත.

ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රමුඛ පුරාවිද්‍යාඥයෙකු වූ සී. ඩබ්ලිව්. නිකලස් විසින් වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන ස්ථානය පිළිබඳව සැලකිය යුතු සැකයක් පළ කර ඇත. ඔහු පෙන්වා දෙන්නේ එම ස්ථානයෙන් හමුවන සෙල්ලිපිවල එහි ආරාමය “Pajini-Nakala-araba-vihara” ලෙසත්, පසුකාලීන සෙල්ලිපියක චෛත්‍යය “Mani-agaya-cetiya” ලෙසත් හඳුන්වා ඇති බවයි. ඒ අනුව වර්තමාන “සෝමාවතී” නාමය හා එම ස්ථානය සම්බන්ධයෙන් පවතින සම්ප්‍රදායන්ට ඓතිහාසික පදනමක් නොමැති බව නිකලස් සඳහන් කරයි.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|නිකලස්|1979|p=42}}: At the neighbouring Somavati Cetiya theගre is an inscription recording the foundation of the Vihara, which is named Pajini-Nakala-araba-vihara, by the prince Nakala, son of king Mahallaka Naga (136-143) : another, later inscription of the Kanittha Tissa at the site names the Cetiya, Mani- agaya-cetiya. The present name and so-called traditions about this site are therefore spurious.&lt;/ref&gt;

මහාචාර්ය සෙනරත් පරණවිතාන ද සෝමාවතී ස්තූපය පිළිබඳව පවතින සාම්ප්‍රදායික මතය තහවුරු කිරීමට ප්‍රමාණවත් ශිලා ලේඛන සාක්ෂි නොමැති බව පෙන්වා දෙයි. ඔහු සඳහන් කරන්නේ සෝමාවතී ස්තූපය අසලින් හමුවූ සෙල්ලිපියක් අනුව එම ස්ථානයේ ආගමික ආයතනයක් පැවති බව තහවුරු වුවද, එම සාක්ෂිය මත මෙම ස්තූපය ක්‍රි.පූ. 2 වන සියවසේ කාවන්තිස්ස රජුගේ සමයේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද ස්තූපය බව තහවුරු කළ නොහැකි බවයි. එසේම දළදා වංශයේ සඳහන් සෝමාවතී ස්තූපය රුහුණු රටේ පිහිටි ස්තූපයක් ලෙස දැක්වෙන අතර, වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන ස්ථානය රජරට ප්‍රදේශයට අයත් බව ද පරණවිතාන පෙන්වා දෙයි.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|පරණවිතාන|2001|p=39}}: The inscription found on the pavement of the Somavati, when it refers to the foundation of a Vihara, must mean establishment of which that stupa is the centre. When it is admitted that the religous establishment at the place was founded by the son of a king who ascended the throune in 9 A.C., the bliefs held by many Buddhists of ceylon that this Dagaba was built in the second century B.C. by a contemporary of Kakavanna Tissa, have to be regarded, as C.W. Nicholas has done, as having no historical basis. apart from the efidence furnished by this inscription against the credibility of this belief, the account in the Dhatuwamsą, on which the belief is based, is concerned with a Stupa in Rahana and the Stupa now called Somavati is not in Rohana, but in the Rajarattha.&lt;/ref&gt;

පුරාවිද්‍යා පර්යේෂක එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන් ද වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන පොළොන්නරුව සුංගාවිල ප්‍රදේශයේ ස්තූපය ධාතුවංශයේ සඳහන් වන සෝමාවතී ස්තූපය නොවන බවට මතයක් ඉදිරිපත් කර ඇත. එම ස්ථානයෙන් හමුවූ සෙල්ලිපි පහ අතරින් පැරණිතම ලිපිය මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සමයට අයත් වන අතර, එහි එම ආරාමය නකල නම් කුමාරයෙකු විසින් පිහිටුවන ලද බව සඳහන් වේ. එම ස්ථානය සෝමා දේවිය විසින් කරවන ලද සෝමාවතී විහාරය නම්, එය පිහිටුවා ශතවර්ෂ දෙකක් පමණ ගතවීමට පෙර එහි නාමය අමතක වීමට හේතුවක් තිබිය යුතු බවත්, එවැනි හේතුවක් පැහැදිලිව හඳුනාගත නොහැකි බැවින් වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන ස්ථානය නියම සෝමාවතී නොවන බවත් ඔහු පෙන්වා දෙයි.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|මේධානන්ද හිමි|2014|p=34}}: දැනට පොලොන්නරුව දිසාවේ සුංගාවිලට සැතපුම් හයක් පමණ දුරින් මීන්විල විල්ලුවේ කෙළවරට වන සේ පිහිටි ස්තූපයක් සහිත නටබුන් පුදබිමක් ද කාලයක සිට සෝමාවතිය ලෙස සලකා ඇති බව මුලින් සඳහන් කර ඇත.මෙහි ගරා වැටී තිබූ සෑය පසුගිය කාලයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කරන ලදී.මෙහි ද විවධ ආරාම ගොඩනැගිලි දක්නට ලැබේ.මේ ස්ථානයෙන් හා මීන්විල විල්ලුව පිහිටි ගල් තලයෙන් ද(එරික් ස්වෝන්)ලැබුණු සෙල්ලිපි පහක් තිබේ.මේ ලිපි වල මහා චූලික මහා තිස්ස රජුගේ පරපුරේ සමාජිකයන් ගැන සඳහන් කෙරෙයි.ඉන් එක ලිපියක ස්ථානයේ පජින නකල අරම(ප්‍රාචීන නාගාරාමය)වශයෙන් ද තවත් ලිපියක &quot;මණි අගිය රජ මහ විහර&quot;(මණිඅග්ගික රාජ මහා විහාරය)වශයෙන් ද සදහන් වේ.&lt;br&gt;
මෙයින් පැරණිම ලිපිය ක්‍රි.ව.9-21 අතර රජ කළ මහාදාඨික මහා නාග රජුගේ යුගයට අයත් ලිපියයි.ඒ ලිපිය අනුව මේ ආරාමය තානා ඇත්තේ එතුමාගේ පුත්‍රයකු වූ එහෙත් වංශකතාවේ නොදැක්වෙන නකල නම් කුමාරයෙකු විසිනි.සෝමා දේවිය නමින් කර වූ සෝමාවතී විහාරය මෙය නම් එය කරවා ශත වර්ෂ දෙකක් පමණ යාමට පෙර එය අමතක වීමට හෝ හේතුවක් තිබිය යුතුය.එබඳු හේතුවක් ද නොපෙනෙන බැවින් හා ගඟේ ද ගමන් මඟ වෙනස් වීම පිළිගත්ත ද නියම සෝමාවතිය මෙය නොවන බව පැැහදිලි වේ.&lt;/ref&gt;

මෙම මතයට වෙනස්ව, 2020 වර්ෂයේදී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල විසින් පැවැත්වූ මාධ්‍ය සාකච්ඡාවකදී, 2015 වර්ෂයේදී සොයාගෙන සංරක්ෂණ කටයුතු ආරම්භ කළ සේරුවිල තොප්පූර් ප්‍රදේශයේ වර්තමානයේ විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය ලෙස හඳුන්වන ස්ථානයේ ඇති ස්තූපය ඓතිහාසික සෝමාවතී ස්තූපය විය හැකි බවට සාක්ෂි අනාවරණය වී ඇති බව ප්‍රකාශ කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=විල්ගම් වෙහෙර රජමහ විහාර පරිශ්‍රයේ කැනීම්වලින් මෙරට ඉතිහාසය සම්බන්ධ වැදගත් සාක්ෂි කිහිපයක්|url=https://www.hirunews.lk/245888|date=19 ජූලි 2020|work=හිරු ප්‍රවෘත්ති|access-date=30 ජූලි 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=බුදුහිමියන්ගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ බවට සැලකෙන ස්ථූපයක්|url=https://sinhala.adaderana.lk/news.php?nid=140502|date=19 ජූලි 2020|work=අද දෙරණ|access-date=30 ජූලි 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090818/https://sinhala.adaderana.lk/news.php?nid=140502|archive-date=2024-10-07|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

මේ සම්බන්ධයෙන් ජ්‍යෙෂ්ඨ මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න විසින් දළදා වංශය හා සේරුවිල ලලාට ධාතු ස්තූපය ආශ්‍රිත ඓතිහාසික තොරතුරු පදනම් කරගනිමින් පර්යේෂණයක් සිදුකර ඇත. ඔහුගේ පර්යේෂණයට අනුව, වර්තමානයේ විල්ගම්වෙහෙර ලෙස හඳුන්වන ස්තූපය ධාතුවංශයේ සඳහන් වන දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ ඓතිහාසික සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුනාගත හැකි බවට මතයක් ඉදිරිපත් කර ඇත. ඒ සම්බන්ධයෙන් ඔහු විසින් සේරුවාවිල තිස්ස මහා විහාරවංශය නමින් ශාස්ත්‍රීය පර්යේෂණ කෘතියක්ද, පසුව දකුණු දළදා නිදන් කළ ඓතිහාසික සෝම නුවර සහ සෝමාවතී විහාරය හඳුනාගැනීම නමින් වෙනම කෘතියක්ද ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත.{{Sfn|විජේරත්න|2016}}
===නිවැරදි හඳුනාගැනීම===
ඒ අනුව 2015 වසරේ සිට 2020 දක්වා සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර නම් පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සිදුකළ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් සහ එම ස්ථානය පාලි ධාතුවංශය,සිංහල ධාතුවංශය,ජිනකාලමාලී යන වංශකතා සාධක වඩාත් ගැළපෙන බැවින් එවකට පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්ෂ ජනරාල් මහාචාර්ය සෙනරත් දිසානායක,මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදලේ අධ්‍යක්ෂ, ත්‍රිකුණාමලය පුරාවිද්‍යා කලාප භාර ආචාර්ය අර්ජුන තන්ත්‍රිලගේ යන පුරාවිදාඥයන්ගේ සහභාගීත්වයෙන්
2020 වසරේ අගෝස්තු මස විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ පවත්වන ලද එම මාධ්‍ය සාකච්ඡාවක් මඟින් විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ කැණීම් කරමින් පැවති දාගැබ පැරණි සෝමනුවර දකුණු දළදා නිධාපිත සෝමාවතී ස්තූපය විය හැකි බවට අනුමාන කරන බවට කරුණු හෙළි විය.&lt;ref&gt;[https://mahamegha.lk/2016/12/03/seruwila-nayinge-wilgamwehera/ සේරුවිල නයින්ගේ විල්ගම් වෙහෙර]&lt;/ref&gt;

මෙම විද්වත් මත මඟින් පොළොන්නරුව සෝමාවතිය ලෙස එතෙක් හඳුන්වන ලද විහාරය සැබෑ සෝමාවතිය නොවන බවට ව්යංගාර්ථ වූ අතර ඒ හේතුවෙන් එකී විහාරයේ ශිලා ලේඛන වල සඳහන් '''ප්‍රාචීන නාගාරාම විහාරය''' හෝ '''මණි අගිය විහාරය''' වන බවට හඳුනාගැනීම නිල වශයෙන් තහවුරු වනු ලැබීය.කෙසේ නමුත් සියවසකට ආසන්න කාලයක් මෙම විහාරයට භාවිතා වූ &quot;සෝමාවතිය විහාරය&quot; යන නාමය විහාරයේ භාරකාරත්වය මෙන්ම වන්දනාව පිණිස පැමිණෙන බැතිමතුන්ද තමවත් නොවෙනස්ව භාවිතා කරනු දක්නට ලැබේ.&lt;ref name=Hiru&gt;[https://www.hirunews.lk/245888 විල්ගම් වෙහෙර රජමහ විහාරය සම්බන්ධ වැදගත් සාක්ෂි] &lt;/ref&gt;

==අමතර ලිපි==
*[[විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී රජ මහා විහාරය, සේරුවිල]]
*[[දකුණු දළදා වහන්සේ]]

== මූලාශ්‍ර ==
{{reflist|refs=
}}
== වැඩිදුර කියවීම ==
*{{cite book
|last=බුද්ධදත්ත
|first=පොල්වත්තේ
|title=ජිනකාලමාලී
|publisher=-
|location=ලන්ඩන්
|year=1962
|pages=153
|language=si
}}
*{{cite book
|last=විජේරත්න
|first=එම්. ඩබ්ලිව්. විමල්
|title=සිංහල ධාතුවංශය : සේරුවිල තිස්ස මහා විහාරවංශය
|publisher=එස්. ගොඩගේ සහ සහෝදරයෝ
|location=කොළඹ
|year=2019
|isbn=978-955-30-2450-3
|pages=792
|language=si
}}
*
*{{cite book
|last=විජේරත්න
|first=එම්. ඩබ්ලිව්. විමල්
|title=දකුණු දළදා නිධන් කළ ඓතිහාසික සෝමනුවර සහ සෝමාවතී විහාරය හඳුනාගැනීම
|publisher=එස්. ගොඩගේ සහ සහෝදරයෝ
|location=කොළඹ
|year=2017
|isbn=978-955-30-7385-3
|pages=104
|language=si
}}

== බාහිර සබැඳි ==

[[ප්‍රවර්ගය:Tooth relics of buddha]]
[[ප්‍රවර්ගය:රජමහා විහාර]]

[[ප්‍රවර්ගය:පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]]
[[ප්‍රවර්ගය:පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක‎]]</text>
      <sha1>over65cqcjv8th2jx8twzgpos9bresb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>803353</id>
      <parentid>803352</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T12:28:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* වර්තමාන සංරක්ෂණය */</comment>
      <origin>803353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58309" sha1="0fthci01bpkuuaxghsjgrats0kg9m05" xml:space="preserve">{{distinguish|සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය|දඹුල්ල සෝමාවතිය පුරාවිද්‍යා ස්ථානය}}

{{තොරතුරුකොටුව ආගමික ගොඩනැගිල්ල
| building_name         = ප්‍රාචීන නාගාරාම විහාරය&lt;br&gt;&lt;small&gt;(පූර්වෝක්ත සෝමාවතිය විහාරය)&lt;small/&gt;
| infobox_width         = 
| image                 = 20230115 Somawathiya Chaitya (6).jpg
| image_size            = 
| alt                   = 
| caption               =  ප්‍රාචීන නාගාරාම ස්ථූපය&lt;br&gt; (පෙර හදුන්වන ලද සෝමාවතිය ස්ථූපය)
| map_type              = ශ්‍රී ලංකාව
| map_size              = 
| location              = මීන්විල,සුංගාවිල ප්‍රදේශය,සෝමාවතිය ජාතික උද්‍යානය,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.danuma.lk/sinhala/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=13837%3A%E0%B6%85%E0%B6%B4%E0%B7%9A+%E0%B6%A2%E0%B7%8F%E0%B6%AD%E0%B7%92%E0%B6%9A+%E0%B6%8B%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA%E0%B7%8F%E0%B6%B1&amp;catid=52%3Aknowledge&amp;Itemid=143&amp;lang=si|date=13 May 2010|title=අපේ ජාතික උද්‍යාන|publisher=danuma.lk|accessdate=28 July 2016}}&lt;/ref&gt; පොලොන්නරුව, ශ්‍රී ලංකාව.
| coordinates           = {{coord|08|07|15.16|N|81|10|07.9|E|display=inline,title}}
| religious_affiliation = [[බෞද්ධ]]
| rite                  = 
| region                = 
| state                 = 
| province              = උතුරු මැද පළාත, ශ්‍රී ලංකාව.
| territory             = 
| prefecture            = 
| sector                = 
| district              = පොලොන්නරුව
| cercle                = 
| municipality          = 
| consecration_year     = 
| status                = 
| functional_status     = 
| heritage_designation  = [[ශ්‍රී ලංකාවේ පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව|ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරකය]]&lt;ref name=&quot;Archaeological&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.archaeology.gov.lk/web/images/pdf/protected%20monument%20list%202012-12-12.pdf|date=12 December 2012|title=Protercted Monument List 2012-12-12|publisher=[[Department of Archaeology (Sri Lanka)|Department of Archaeology]]|accessdate=28 July 2016}}&lt;/ref&gt; (7 July 1967)
| leadership            = 
| website               = 
| architecture          = yes
| architect             = 
| architecture_type     = පුරාණ බෞද්ධ විහාර(අනුරාධපුර යුගය-අගභාගය)
| architecture_style    = 
| founded_by            = නකුල නම්  කුමරු&lt;br&gt;(මහාදාඨික මහානාග රජ සමය)
| general_contractor    = 
| facade_direction      = 
| groundbreaking        = 
| year_completed        = ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස
| construction_cost     = 
| specifications        = 
| capacity              = 
| length                = 
| width                 = 
| width_nave            = 
| height_max            = 
| dome_quantity         = 
| dome_height_outer     = 
| dome_height_inner     = 
| dome_dia_outer        = 
| dome_dia_inner        = 
| minaret_quantity      = 
| minaret_height        = 
| spire_quantity        = 
| spire_height          = 
| materials             = 
| nrhp                  = 
| added                 = 
| refnum                = 
| designated            = 
| designation1          = APMSL
| designation1_offname  = 
| designation1_date     = 
| designation1_type     = 
| designation1_criteria = 
| designation1_number   = 
| designation1_free1name = 
| designation1_free1value = 
| designation1_free2name = 
| designation1_free2value = 
}}

'''සෝමාවතිය විහාරය''' නැතහොත් '''සෝමාවතී විහාරය''' යනු [[පොලොන්නරුව]] සුංගාවිල ප්‍රදේශයට ආසන්නව [[සෝමාවතිය ජාතික උද්‍යානය]] තුළ පිහිටා ඇති ඉපැරණි බෞද්ධ විහාරයකි.එය [[පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කය|පොළොන්නරුව]] සහ [[ත්‍රිකුණාමලය දිස්ත්‍රික්කය|ත්‍රිකුණාමලය]] යන දිස්ත්‍රික් දෙක වෙන් කෙරෙන සීමාවේ පිහිටා ඇත.&lt;ref&gt;{{Citation |title=සෝමාවතිය පුදබිමේ ඓතිහාසික පසුබිම |url=http://www.divaina.com/2009/11/25/feature02.html |access-date=2016-07-28 |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119212954/http://www.divaina.com/2009/11/25/feature02.html }}&lt;/ref&gt;2020 වර්ෂය තෙක් ධාතුවංශය තුළ විස්තර කෙරෙන [[ගෞතම බුදුන් වහන්සේ|බුදුරජාණන් වහන්සේගේ]] දකුණු දළදා වහන්සේ  වැඩසිටි සෝමානුවර විහාරය ලෙස සලකන ලද්දේ මෙම විහාරය වේ.කෙසේ නමුත් 2015 සිට 2020 වසර දක්වා [[විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී රජ මහා විහාරය, සේරුවිල|සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර]] ස්ථූපයේ සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් සමඟ එම මතය වෙනස් වූ අතර පසුව මෙම විහාරය එරික් ස්වෝන් ගලේ පිහිටි ශිලා ලේඛනවල සඳහන් පරිදි ක්‍රිස්තු වර්ෂ 10 වන සියවසේ මහාදාඨික මහානාග රජ සමයේ නකුල නම් කුමරෙකු විසින් ඉදිකරන ලද '''ප්‍රාචීන නාගාරාමය''' නම් විහාරය වන බවත් එය මෙසේ සෝමාවතිය විහාරය ලෙස වරදවා හඳුන්වා තිබෙන බවත් වර්තමානය වන විට හඳුනාගෙන තිබේ.&lt;ref&gt;{{Citation |title=සෝමාවතිය පුදබිමේ ඓතිහාසික පසුබිම |url=http://www.divaina.com/2009/11/25/feature02.html |access-date=2016-07-28 |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119212954/http://www.divaina.com/20 }}&lt;/ref&gt;

==ඉතිහාසය==
පූර්වෝක්තයෙන් (2020 වසරට පෙර) සෝමනුවර ගිරිඅභා රජු සහ සෝමාදේවිය විසින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කර ඉදිකරන ලද සෝමාවතී රජ මහා විහාරය යැයි වරදවා හඳුන්වනු ලැබූ මෙම විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයෙන් විවිධ ආරාම ගොඩනැගිලිවල නටබුන් හමුවී ඇති අතර, එම ස්ථානයෙන් සහ මීන්විල විල්ලුව පිහිටි ගල්තලයෙන් (එරික් ස්වොන් ගල්තලාවෙන්) සෙල්ලිපි පහක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම සෙල්ලිපිවල මහා චූලික මහාතිස්ස රජුගේ පරපුරට අයත් සාමාජිකයන් පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot;&gt;{{cite book
 |last=Paranavitana
 |first=Senarat
 |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part I
 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka
 |year=1983
 |pages=1–2, 39–40, 48, 102
}}&lt;/ref&gt;

එම සෙල්ලිපි අතරින් එක් ලිපියක මෙම ස්ථානය “පජින නකල අරම” '''(ප්‍රාචීන නාගාරාමය)''' ලෙසත්, තවත් ලිපියක “මණි අගිය රජ මහ විහර” '''(මණිඅග්ගික රාජ මහා විහාරය)''' ලෙසත් සඳහන් කර ඇත. මෙහි පැරණිතම සෙල්ලිපිය ක්‍රි.ව. 9–21 (ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස) අතර කාලයේ රජ කළ මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සමයට අයත් වේ.එම සෙල්ලිපියට අනුව මෙම ආරාමය මහාදාඨික මහානාග රජුගේ පුත්‍රයකු වූ,නමුත් වංශකතාවල සඳහන් නොවන නකුල නම් කුමාරයෙකු විසින් පිහිටුවන ලද්දකි. මේ අනුව,නකුල නම් කුමාරයෙකු මුල් වී කරන ලද මෙකී විහාරය ආශ්‍රිත ආරාම සම්ප්‍රදායට ක්‍රි.ව. පළමු සියවසේ මුල් භාගය දක්වා දිවෙන පැරණි ඉතිහාසයක් පවතින බව සෙල්ලිපි සාක්ෂි මගින් පෙන්වා දෙයි.&lt;ref name=&quot;Dias2001&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Dias
 |first=Malini
 |title=The Growth of Buddhist Monastic Institutions in Sri Lanka from Brahmi Inscriptions
 |journal=Epigraphia Zeylanica
 |volume=VIII
 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka
 |year=2001
 |page=49
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nicholas1963&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Nicholas
 |first=C. W.
 |title=Historical Topography of Ancient and Medieval Ceylon
 |journal=Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society
 |volume=VI
 |year=1963
 |pages=42, 194
}}&lt;/ref&gt;

ඉන්පසු කාලයේදී කූටකණ්ණතිස්ස(ක්‍රි.පූ. 41 - 19) , ආමණ්ඩගාමිණී අභය (ක්‍රි.ව.22 - 31) සහ කණිට්ඨතිස්ස (ක්‍රි.ව.164 - 192) යන රජවරුන්ගේ රාජ්‍ය අනුග්‍රහය මෙම විහාරය ආශ්‍රිත ආරාම සංකීර්ණය වෙත ලැබුණු බව සෙල්ලිපි සාක්ෂි මගින් අනාවරණය වේ. පූර්වෝක්ත සෝමාවතී දාගැබ හෙවත් ප්‍රාචීන නාගාරාම ස්ථූප මළුවෙන් හමුවූ සෙල්ලිපි දෙකක් කණිට්ඨතිස්ස (ක්‍රි.ව.164 - 192) සහ මහාදාඨික මහානාග (ක්‍රි.ව.9 - 21) රජවරුන්ගේ සමයට අයත් වන අතර, එමඟින් විහාරයට සිදුකළ පුදපූජා පිළිබඳ තොරතුරු හෙළි වේ. දාගැබට ආසන්න එරික් ස්වෝන් පර්වතයේ ඇති සෙල්ලිපි හතර අතර කූටකණ්ණතිස්ස(ක්‍රි.පූ. 41 - 19), ගජබාහු(ක්‍රි.ව. 114–136) සහ ආමණ්ඩගාමිණී අභය (ක්‍රි.ව.22 - 31) යන රජවරුන්ගේ සමයට අයත් ලිපි ද වේ.&lt;ref name=&quot;Paranavitana2001&quot;&gt;{{cite book
 |last=Paranavitana
 |first=Senarat
 |editor-last=Dias
 |editor-first=Malini
 |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part II
 |publisher=Archaeological Survey Department, Sri Lanka
 |year=2001
 |pages=131–136
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dias1991&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dias
 |first=Malini
 |title=Epigraphical Notes (Nos. 1–18)
 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka
 |year=1991
 |pages=29, 31
}}&lt;/ref&gt;

13 වන සියවසේ සිදුවූ කාලිංගමාඝ,චන්ද්‍රභාණු වැනි දකුණු ඉන්දීය ආක්‍රමණ සමඟ රජරට රාජධානි බිඳවැටීමෙන් පසුව ජනාවාස රටේ නිරතදිග ප්‍රදේශවලට සංක්‍රමණය වීමත් සමඟ මෙම ප්‍රදේශ ජනශූන්‍ය වී ඇති අතර,එකල බොහෝ ගොඩනැගිලි හා විහාරාරාම වනයට යට වී ඇත. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මෙකී පූර්වෝක්ත සෝමවතී හෙවත් ප්‍රාචීන නාගාරාම පුදබිම ද දිගු කාලයක් වනයෙන් වැසී පැවති තිබී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Chandraratne
 |first=R. M. M.
 |last2=Ranaweera
 |first2=Dilan Chathuranga
 |title=Historical Archaeology at the Somawathiya Sacred Area in North Central Province, Sri Lanka
 |year=2021
}}&lt;/ref&gt;

== ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක ==

=== වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ ===

පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත පුරාවිද්‍යා භූමිය තුළ ප්‍රධාන ස්ථූපයට අමතරව විවිධ ආරාමික හා ආගමික ගොඩනැගිලිවල නටබුන් හඳුනාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ අනුව, මෙම ස්ථානයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක සාධක අනුරාධපුර හා පොළොන්නරු යුගයන් දක්වා දිවෙන ස්ථර කිහිපයකින් සමන්විත වේ.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot;&gt;{{cite book
 |last=Chandraratne
 |first=R. M. M.
 |last2=Ranaweera
 |first2=Dilan Chathuranga
 |chapter=Historical Archaeology at the Somavathiya Sacred Area in North Central Province, Sri Lanka
 |editor-last=Garg
 |editor-first=Santosh
 |title=Archaeology of Buddhism: Recent Discoveries in South Asia
 |publisher=Manohar Publishers &amp; Distributors
 |year=2017
 |pages=545–556
}}&lt;/ref&gt;

2010 වර්ෂයේ පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිතව සිදුකළ පර්යේෂණ කැණීමකදී, අනුරාධපුර යුගයට අයත් යැයි කාලනිර්ණය කළ ගඩොල් ඇතිරීමක් සහ ගඩොල් ව්‍යුහයක් හඳුනාගෙන ඇත. එයට ඉහළ ස්ථරයකින් පොළොන්නරු යුගයට අයත් යැයි කාලනිර්ණය කළ තවත් ගඩොල් ඇතිරීමක් හා ව්‍යුහයක් හමුවී ඇත. මෙය එම ස්ථානයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක භාවිතය දීර්ඝ කාලයක් පුරා පැවති බව පෙන්වන පුරාවිද්‍යාත්මක සාධකයක් ලෙස සැලකේ.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot; /&gt;

පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක අතර චන්ද්‍රකාන්ති ගල් (''sandakada pahana''), මුරගල් (''muragala''), කොරවක්ගල් (''korawak gala'') සහ ඡත්‍රගල් (''chatragala'') වැනි ගල් වාස්තු අංග ද හඳුනාගෙන ඇත. මෙම වාස්තු අංග පුරාණ බෞද්ධ ආරාමික වාස්තු සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වේ.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot; /&gt;

=== ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව ===

පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරයේ ප්‍රධාන ස්මාරකය වන්නේ සෝමාවතී ස්ථූපයයි. ස්ථූපය ආශ්‍රිතව සිදුකරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මගින් එහි ඉදිකිරීම් හා පසුකාලීන ප්‍රතිසංස්කරණ සම්බන්ධ අවස්ථා කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot; /&gt;

සෝමාවතී ස්ථූපය ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීමට පෙර පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් සිදුකළ කැණීම්වලදී, වර්තමාන බාහිර ස්ථූපයට යටින් පැවති පැරණි ස්ථූපයක අවශේෂ හඳුනාගෙන ඇත. එම පැරණි ස්ථූපයේ උස අඩි 5 අඟල් 5ක් පමණ වූ බවත්, එය ශක්තිමත් අත්තිවාරමක් මත පිහිටා තිබූ බවත් පර්යේෂණ වාර්තාවල සඳහන් වේ. එයට වෙනස්ව, පසුකාලීන බාහිර ස්ථූපයට පැහැදිලි ශක්තිමත් අත්තිවාරමක් නොතිබූ බව කැණීම්වලදී නිරීක්ෂණය කර ඇත.&lt;ref name=&quot;Godakumbura1965&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Godakumbura
 |first=C. E.
 |title=Archaeological Excavations and Conservation of the Somawathiya Stupa
 |year=1965
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot; /&gt;

ස්ථූප මළුව ආශ්‍රිතව පුරාණ ගල් වාස්තු අංග සහ සෙල්ලිපි ද හමුවී ඇත. පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත සෙල්ලිපි මගින් එම ස්ථානයේ පැවති ආරාමික ආයතනය, රාජකීය දාන සහ නඩත්තු කටයුතු පිළිබඳ තොරතුරු සපයයි.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot;&gt;{{cite book
 |last=Paranavitana
 |first=Senarat
 |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part I
 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka
 |year=1983
 |pages=1–2, 39–40, 48, 102
}}&lt;/ref&gt;2010 කැණීම්වලදී ස්ථූපයේ උතුරු ප්‍රදේශයෙන් ගඩොල් ව්‍යුහ දෙකක් හඳුනාගෙන ඇත. ස්ථර අනුපිළිවෙළ අනුව පහළ ස්ථරයේ ගඩොල් ව්‍යුහය අනුරාධපුර යුගයටත්, ඉහළ ස්ථරයේ ගඩොල් ව්‍යුහය පොළොන්නරු යුගයටත් අයත් බව පර්යේෂකයන් විසින් යෝජනා කර ඇත.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot; /&gt;

=== වෙනත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක ===

මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය ආශ්‍රිත කැණීම්වලදී විවිධ මැටි භාණ්ඩ කොටස්, තඹ හා යකඩ වස්තු කොටස්, පබළු සහ සත්ත්ව අස්ථි ඇතුළු පුරාවස්තු හමුවී ඇත. මෙම සාධක එම ස්ථානයේ පැවති පැරණි මානව ක්‍රියාකාරකම් හා ආරාමික ජනාවාස පිළිබඳ තොරතුරු සපයයි.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot; /&gt;කැණීම්වලින් හමුවූ මැටි භාණ්ඩ අතර ක්‍රි.පූ. පළමු සියවසට අයත් යැයි සැලකෙන හෙලනිස්ටික් මැටි භාණ්ඩ කොටසක් ද හඳුනාගෙන ඇත. තවත් පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථරයකින් ක්‍රි.ව. 12 වන සියවසට අයත් යැයි කාලනිර්ණය කළ මැටි භාණ්ඩ, ගඩොල් ව්‍යුහ, තඹ හා යකඩ කොටස්, පබළු සහ අස්ථි හමුවී ඇත.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot; /&gt;

පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයේ මින්විල පර්වතය ඇතුළු ස්ථානවලින් බ්‍රාහ්මී අක්ෂර සහිත සෙල්ලිපි හමුවී ඇත. මෙම සෙල්ලිපිවලින් පුරාණ ආරාමයේ නාමය, ඉඩම් හා ගම්මාන ප්‍රදාන, වාරිමාර්ග කටයුතු සහ විහාරයේ නඩත්තුව සඳහා ලබාදුන් ආදායම් පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වේ.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot; /&gt;මෙම විහාරය ආශ්‍රිත විල්ලු හා පහත් බිම් ප්‍රදේශවල පුරාණ කෘෂිකාර්මික භාවිතයට සම්බන්ධ භූදර්ශන සාධක ද හඳුනාගෙන ඇත. පර්යේෂකයන් පෙන්වා දෙන්නේ වර්තමාන විල්ලු ප්‍රදේශවලින් සමහරක් පැරණි කුඹුරු හා වාරිමාර්ග පද්ධතියේ කොටස් විය හැකි බවයි. මින්විල සෙල්ලිපිවල කුඹුරු හා වාරිමාර්ග සම්බන්ධ ප්‍රදාන සඳහන් වීම ද මෙම අර්ථකථනයට සම්බන්ධ කර ඇත.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot; /&gt;මෙම විහාරය අවට ප්‍රදේශය ආශ්‍රිතව ප්‍රාග්ඓතිහාසික හා මුල් ඓතිහාසික ජනාවාස පිළිබඳ සාධක ද වාර්තා වී ඇත. ඒ අතර කදිරවෙලි ප්‍රදේශයේ සුසාන භූමි සහ අවට ප්‍රදේශවලින් හමුවූ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක සඳහන් කළ හැකිය.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera2017&quot; /&gt;

== අභිලේඛන ==

පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයෙන් පුරාණ බ්‍රාහ්මී සෙල්ලිපි කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. ඒවා අතර පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයෙන් හමුවූ සෙල්ලිපි මෙන්ම, ස්තූපයට නුදුරින් මීන්විල ප්‍රදේශයේ පිහිටි විශාල ගල්පර්වතයක ඇති සෙල්ලිපි ද වේ. මෙම සෙල්ලිපි මඟින් ප්‍රදේශයේ පැවති ආරාමවල නාම, ගම්මාන හා ඉඩම් ප්‍රදාන, වාරිමාර්ග කටයුතු සහ ආරාමික ආයතන සඳහා වෙන් කළ ආදායම් පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වේ.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot;&gt;{{cite book
 |last=Paranavitana
 |first=Senarat
 |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part I
 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka
 |year=1983
 |pages=1–2, 39–40, 48, 102
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dias2001&quot;/&gt;

පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයෙන් හමුවූ සෙල්ලිපි අතර මහාදාඨික මහානාග සහ කණිට්ඨතිස්ස රජවරුන්ගේ සමයට අයත් ලිපි විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි. මින්විල පර්වතයේ ඇති සෙල්ලිපි අතර කූටකණ්ණතිස්ස, මහාදාඨික මහානාග, ගජබාහු සහ කණිට්ඨතිස්ස යන රජවරුන්ගේ සමයට අයත් ලිපි හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Paranavitana2001&quot;&gt;{{cite book
 |last=Paranavitana
 |first=Senarat
 |editor-last=Dias
 |editor-first=Malini
 |title=Inscriptions of Ceylon, Vol. II, Part II
 |publisher=Archaeological Survey Department, Sri Lanka
 |year=2001
 |pages=131–136
}}&lt;/ref&gt;

=== මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සෙල්ලිපි ===

මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සමයට අයත් සෙල්ලිපියක, ඔහුගේ පුත් නකල කුමරු විසින් පිහිටුවන ලද ආරාමය ''Pajiṇi-Nakala-araba-vihāra'' යන නමින් සඳහන් වේ. C. W. Nicholas විසින් මෙම නාමය පචීන නාගාරාමය සමඟ සම්බන්ධ කර ඇති අතර, එම සෙල්ලිපිය මඟින් නකල කුමරු විසින් ආරාමය පිහිටුවීම පිළිබඳ තොරතුරු සපයයි.&lt;ref name=&quot;Nicholas1963&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot; /&gt;

මහාදාඨික මහානාග රජුගේ තවත් සෙල්ලිපියක, නකල කුමරු විසින් පිහිටුවන ලද එම ආරාමයට ගමක් ප්‍රදානය කළ බව සඳහන් වේ. එම සෙල්ලිපි සාක්ෂි මඟින් පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ආරාමික ආයතනයට ක්‍රි.ව. පළමු සියවසේ මුල් භාගයේදී රාජකීය අනුග්‍රහය ලැබී තිබූ බව පෙන්වා දෙයි.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot; /&gt;

එමෙන්ම, පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයේ ''Raja-ali'' හෝ ''Raja-aḷaviṭiya'' ලෙස හඳුනාගෙන ඇති කුඹුරු සහ ඒවාට ජලය සැපයූ වාරිමාර්ග සම්බන්ධ ස්ථාන ද සෙල්ලිපිවල සඳහන් වේ.&lt;ref name=&quot;Nicholas1963&quot; /&gt;

=== කූටකණ්ණතිස්ස රජුගේ සෙල්ලිපිය ===

කූටකණ්ණතිස්ස රජුගේ සමයට අයත් සෙල්ලිපියක ''Degama'' හෝ ''Degama'' ලෙස හඳුනාගන්නා ලද ජලමාර්ගයක් පිළිබඳ සඳහන් වේ. එම ජලමාර්ගය කුඹුරු සඳහා ජලය සැපයීමේ අරමුණින් ඉදිකරන ලද වාරිමාර්ග කටයුත්තක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Chandraratne
 |first=R. M. M.
 |last2=Ranaweera
 |first2=Dilan Chathuranga
 |title=Historical Archaeology at the Somawathiya Sacred Area in North Central Province, Sri Lanka
 |year=2021
}}&lt;/ref&gt;

=== ගජබාහු රජුගේ සෙල්ලිපිය ===

මින්විල පර්වතයේ ඇති තවත් සෙල්ලිපියක ''Gamini Abhaya'' යන නාමයෙන් හඳුන්වන රජෙකු විසින් සිදුකළ වාරිමාර්ග හා විහාරයට සම්බන්ධ ප්‍රදාන පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් වේ. මෙම රජු ගජබාහු I රජු සමඟ හඳුනාගෙන ඇති අතර, ඔහුගේ පාලන සමය ක්‍රි.ව. දෙවන සියවසට අයත් වේ.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera&quot; /&gt;

=== කණිට්ඨතිස්ස රජුගේ සෙල්ලිපි ===

කණිට්ඨතිස්ස රජුගේ සමයට අයත් සෙල්ලිපි දෙකක් පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයෙන් හඳුනාගෙන ඇත. ඉන් එක් සෙල්ලිපියක් පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයෙන් හමුවී ඇති අතර, අනෙක් දීර්ඝ සෙල්ලිපිය මින්විල පර්වතයේ පිහිටා ඇත. මින්විල පර්වතයේ ඇති දීර්ඝ සෙල්ලිපිය පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයෙන් හමුවූ කණිට්ඨතිස්ස සෙල්ලිපියේ සඳහන් කරුණු සමඟ සම්බන්ධ වේ.&lt;ref name=&quot;Paranavitana2001&quot; /&gt;

එම සෙල්ලිපිවලින් ''මණි-අගිය'' හෙවත් ''Mani-agaya'' නමින් හඳුන්වන චෛත්‍යය හෝ ආගමික ස්ථානයක් පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වේ. කණිට්ඨතිස්ස රජුගේ සමයට අයත් මෙම සෙල්ලිපි මඟින් ආරාමික භූමිය නඩත්තු කිරීම, ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සහ අනෙකුත් ආගමික කටයුතු සඳහා ආදායම් වෙන් කිරීම පිළිබඳ කරුණු සඳහන් කරයි.&lt;ref name=&quot;Nicholas1963&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Paranavitana2001&quot; /&gt;

සෙල්ලිපියේ සඳහන් ආදායම් භාවිතයන් අතර ආරාමයේ පිරිසිදු කිරීම සහ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු, සුදු පිරියම් කිරීම සහ උපෝසථාගාරයේ පහන් දැල්වීම සඳහා තෙල් සැපයීම වැනි කටයුතු ඇතුළත් වේ. මෙම කරුණු මඟින් ක්‍රි.ව. දෙවන සියවසේදී ආරාමික ආයතනයක නඩත්තුව සඳහා නිශ්චිත ආදායම් මාර්ග වෙන්කර තිබූ බව පෙන්වා දෙයි.&lt;ref name=&quot;Paranavitana2001&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera&quot; /&gt;

=== සෙල්ලිපිවල ඓතිහාසික වැදගත්කම ===

පූර්වෝක්ත සෝමාවතී විහාරය ආශ්‍රිත සෙල්ලිපි මඟින් එම ප්‍රදේශයේ ක්‍රි.පූ. පළමු සියවසේ සිට අවම වශයෙන් ක්‍රි.ව. දෙවන සියවස දක්වා පැවති ආරාමික ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ ලේඛනගත සාක්ෂි සපයයි. ඒවා මඟින් ආරාමවල නාම, ඒවා පිහිටුවීමට සම්බන්ධ පුද්ගලයන්, රාජකීය හා අනෙකුත් දාන, ගම් හා ඉඩම් ප්‍රදාන, වාරිමාර්ග කටයුතු සහ ආරාමික දේපළවලින් ලැබුණු ආදායම් භාවිතය පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වේ.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Paranavitana2001&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Nicholas1963&quot; /&gt;මෙම සෙල්ලිපි අතරින් පූර්වෝක්ත සෝමාවතී ස්තූපය ආසන්නයේ හමුවූ මහාදාඨික මහානාග සෙල්ලිපිය සහ කණිට්ඨතිස්ස සෙල්ලිපිය විශේෂයෙන් වැදගත් වන අතර, ඒවා මඟින් එම ස්ථානයේ පැවති ආරාමික ආයතන පිළිබඳ පුරාණ ලේඛනගත සාක්ෂි සපයයි.&lt;ref name=&quot;Paranavitana1983&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Paranavitana2001&quot; /&gt;

== වර්තමාන සංරක්ෂණය ==

පොළොන්නරුව රාජධානියේ පරිහානියෙන් පසුව මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය දිගු කාලයක් අතහැර දමා තිබූ අතර, පසුකාලීනව වනයෙන් වැසී ගිය බව පර්යේෂණවල සඳහන් වේ.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web
 |title=Seruwila to Sri Pada (Sacred Foot Print Shrine), Ancient pilgrim route along the Mahaweli river in Sri Lanka
 |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5531/
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;20 වන සියවසේ මැද භාගයේදී මෙම විහාරයේ නටබුන් පිළිබඳ නැවත අවධානය යොමුවිය. වාර්තා අනුව 1947 දී මල්වතු පාර්ශ්වයේ සිරිමල්වත්ත ශ්‍රී පියරතන නාහිමියන් ඇතුළු භික්ෂූන් පිරිසක් ඝන වනාන්තරයෙන් වැසී තිබූ මෙම ප්‍රදේශයට පැමිණි අතර, එහි තිබූ ස්ථූප නටබුන් හඳුනාගැනීමෙන් පසුව එම ස්ථානයේ ආගමික හා සංරක්ෂණ කටයුතු නැවත ආරම්භ විය.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Sri Lanka's First Dalada
 |url=https://exploresrilanka.lk/sri-lankas-first-dalada/
 |publisher=Explore Sri Lanka
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;

ජනප්‍රවාදිත වාර්තා අනුව, සිරිමල්වත්තේ පියරතන හිමියන් ඇතුළු භික්ෂූන් පිරිස වනයේ ගමන් කරමින් සිටියදී ස්ථානය දෙසට විහිදෙන ආලෝක කිරණ නිරීක්ෂණය කිරීමෙන් පසුව එම ප්‍රදේශය පරීක්ෂා කර ඇති අතර, ඝන වනාන්තරයෙන් වැසී තිබූ ස්ථූප නටබුන් හඳුනාගෙන ඇත.බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදා වහනසේ නිධාපිත සෝමාවතිය යැයි සිතා උන්වහන්සේ විසින් මෙම දාගැබේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු ආරම්භ කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Sri Lanka's First Dalada
 |url=https://exploresrilanka.lk/sri-lankas-first-dalada/
 |publisher=Explore Sri Lanka
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt; 

ස්ථූපයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු ආරම්භ කිරීමට පෙර පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් කැණීම් සිදුකර ඇති අතර, එහිදී වර්තමාන ස්ථූපයට යටින් පැවති කුඩා පැරණි ස්ථූපයක අවශේෂ හඳුනාගෙන ඇත. C. E. ගොඩකුඹුර මහතාගේ අධීක්ෂණය යටතේ සිදුකළ පුරාවිද්‍යාත්මක පරීක්ෂණවලදී පැරණි ස්ථූපයේ ශක්තිමත් අත්තිවාරමක් තිබූ බවත්, එය පසුකාලීන බාහිර ස්ථූපයට වඩා පැරණි ඉදිකිරීම් අදියරක් නියෝජනය කරන බවත් සඳහන් වේ.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera&quot;/&gt;

පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ අධීක්ෂණය යටතේ සිදුකළ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු මඟින් ස්ථූපය නැවත වන්දනාමාන සඳහා විවෘත කිරීමට හැකි වූ අතර, එහි ප්‍රතිසංස්කරණය 1981 දී සම්පූර්ණ කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot; /&gt;21 වන සියවසේදී ද මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයේ පර්යේෂණ හා සංරක්ෂණ කටයුතු අඛණ්ඩව සිදු කර ඇත. 2010 වර්ෂයේදී ස්ථූපයේ උතුරු ප්‍රදේශයේ පර්යේෂණ කැණීමක් සිදුකර ඇති අතර, එහිදී අනුරාධපුර හා පොළොන්නරු යුගවලට සම්බන්ධ වාස්තු විද්‍යාත්මක ස්ථර හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;ChandraratneRanaweera&quot; /&gt;2021 ජූලි 29 දින පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ පොළොන්නරුව ප්‍රාදේශීය කාර්යාලය විසින් මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයේ නව කැණීම් කටයුතු ආරම්භ කර ඇති බව දෙපාර්තමේන්තුවේ වාර්තා අනුව සඳහන් වේ. එම කැණීම් ස්ථූපයට මීටර් 100ක් පමණ නැගෙනහිරින් පිහිටි ප්‍රදේශයක සිදුකර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Excavation at Somawathie
 |url=https://archaeology.gov.lk/
 |publisher=Department of Archaeology, Sri Lanka
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;වර්තමානයේ මෙම විහාරයේ ස්ථූපය ආගමික ස්මාරකයක් ලෙස භාවිත වන අතර, එය අවට ප්‍රදේශය පුරාවිද්‍යාත්මක හා ආගමික වැදගත්කමකින් යුත් සංරක්ෂිත භූමියක් ලෙස පවතී. ස්ථූපය සහ අවට පුරාවිද්‍යාත්මක නටබුන් සංරක්ෂණය කිරීමේ වගකීම පුරාවිද්‍යා බලධාරීන් හා විහාර පරිපාලනය සමඟ සම්බන්ධව පවත්වාගෙන යනු ලබයි.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot; /&gt;

==පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණ අදහස්==

වර්තමානයේ පොළොන්නරුව සුංගාවිල ප්‍රදේශයේ පිහිටි සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුන්වන මෙකී ස්තූපය දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ ඓතිහාසික සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස බොහෝ දෙනා සලකති. කෙසේ වෙතත්, එම ස්තූපයම ධාතුවංශයේ සඳහන් වන දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ සෝමාවතී ස්තූපය බවට පුරාවිද්‍යාත්මක හා ඓතිහාසික සාක්ෂි මත අවසන් වශයෙන් තහවුරු කර නොමැති බවට විද්වතුන් කිහිපදෙනෙකු මත පළ කර ඇත.

ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රමුඛ පුරාවිද්‍යාඥයෙකු වූ සී. ඩබ්ලිව්. නිකලස් විසින් වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන ස්ථානය පිළිබඳව සැලකිය යුතු සැකයක් පළ කර ඇත. ඔහු පෙන්වා දෙන්නේ එම ස්ථානයෙන් හමුවන සෙල්ලිපිවල එහි ආරාමය “Pajini-Nakala-araba-vihara” ලෙසත්, පසුකාලීන සෙල්ලිපියක චෛත්‍යය “Mani-agaya-cetiya” ලෙසත් හඳුන්වා ඇති බවයි. ඒ අනුව වර්තමාන “සෝමාවතී” නාමය හා එම ස්ථානය සම්බන්ධයෙන් පවතින සම්ප්‍රදායන්ට ඓතිහාසික පදනමක් නොමැති බව නිකලස් සඳහන් කරයි.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|නිකලස්|1979|p=42}}: At the neighbouring Somavati Cetiya theගre is an inscription recording the foundation of the Vihara, which is named Pajini-Nakala-araba-vihara, by the prince Nakala, son of king Mahallaka Naga (136-143) : another, later inscription of the Kanittha Tissa at the site names the Cetiya, Mani- agaya-cetiya. The present name and so-called traditions about this site are therefore spurious.&lt;/ref&gt;

මහාචාර්ය සෙනරත් පරණවිතාන ද සෝමාවතී ස්තූපය පිළිබඳව පවතින සාම්ප්‍රදායික මතය තහවුරු කිරීමට ප්‍රමාණවත් ශිලා ලේඛන සාක්ෂි නොමැති බව පෙන්වා දෙයි. ඔහු සඳහන් කරන්නේ සෝමාවතී ස්තූපය අසලින් හමුවූ සෙල්ලිපියක් අනුව එම ස්ථානයේ ආගමික ආයතනයක් පැවති බව තහවුරු වුවද, එම සාක්ෂිය මත මෙම ස්තූපය ක්‍රි.පූ. 2 වන සියවසේ කාවන්තිස්ස රජුගේ සමයේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද ස්තූපය බව තහවුරු කළ නොහැකි බවයි. එසේම දළදා වංශයේ සඳහන් සෝමාවතී ස්තූපය රුහුණු රටේ පිහිටි ස්තූපයක් ලෙස දැක්වෙන අතර, වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන ස්ථානය රජරට ප්‍රදේශයට අයත් බව ද පරණවිතාන පෙන්වා දෙයි.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|පරණවිතාන|2001|p=39}}: The inscription found on the pavement of the Somavati, when it refers to the foundation of a Vihara, must mean establishment of which that stupa is the centre. When it is admitted that the religous establishment at the place was founded by the son of a king who ascended the throune in 9 A.C., the bliefs held by many Buddhists of ceylon that this Dagaba was built in the second century B.C. by a contemporary of Kakavanna Tissa, have to be regarded, as C.W. Nicholas has done, as having no historical basis. apart from the efidence furnished by this inscription against the credibility of this belief, the account in the Dhatuwamsą, on which the belief is based, is concerned with a Stupa in Rahana and the Stupa now called Somavati is not in Rohana, but in the Rajarattha.&lt;/ref&gt;

පුරාවිද්‍යා පර්යේෂක එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන් ද වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන පොළොන්නරුව සුංගාවිල ප්‍රදේශයේ ස්තූපය ධාතුවංශයේ සඳහන් වන සෝමාවතී ස්තූපය නොවන බවට මතයක් ඉදිරිපත් කර ඇත. එම ස්ථානයෙන් හමුවූ සෙල්ලිපි පහ අතරින් පැරණිතම ලිපිය මහාදාඨික මහානාග රජුගේ සමයට අයත් වන අතර, එහි එම ආරාමය නකල නම් කුමාරයෙකු විසින් පිහිටුවන ලද බව සඳහන් වේ. එම ස්ථානය සෝමා දේවිය විසින් කරවන ලද සෝමාවතී විහාරය නම්, එය පිහිටුවා ශතවර්ෂ දෙකක් පමණ ගතවීමට පෙර එහි නාමය අමතක වීමට හේතුවක් තිබිය යුතු බවත්, එවැනි හේතුවක් පැහැදිලිව හඳුනාගත නොහැකි බැවින් වර්තමානයේ සෝමාවතී ලෙස හඳුන්වන ස්ථානය නියම සෝමාවතී නොවන බවත් ඔහු පෙන්වා දෙයි.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|මේධානන්ද හිමි|2014|p=34}}: දැනට පොලොන්නරුව දිසාවේ සුංගාවිලට සැතපුම් හයක් පමණ දුරින් මීන්විල විල්ලුවේ කෙළවරට වන සේ පිහිටි ස්තූපයක් සහිත නටබුන් පුදබිමක් ද කාලයක සිට සෝමාවතිය ලෙස සලකා ඇති බව මුලින් සඳහන් කර ඇත.මෙහි ගරා වැටී තිබූ සෑය පසුගිය කාලයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කරන ලදී.මෙහි ද විවධ ආරාම ගොඩනැගිලි දක්නට ලැබේ.මේ ස්ථානයෙන් හා මීන්විල විල්ලුව පිහිටි ගල් තලයෙන් ද(එරික් ස්වෝන්)ලැබුණු සෙල්ලිපි පහක් තිබේ.මේ ලිපි වල මහා චූලික මහා තිස්ස රජුගේ පරපුරේ සමාජිකයන් ගැන සඳහන් කෙරෙයි.ඉන් එක ලිපියක ස්ථානයේ පජින නකල අරම(ප්‍රාචීන නාගාරාමය)වශයෙන් ද තවත් ලිපියක &quot;මණි අගිය රජ මහ විහර&quot;(මණිඅග්ගික රාජ මහා විහාරය)වශයෙන් ද සදහන් වේ.&lt;br&gt;
මෙයින් පැරණිම ලිපිය ක්‍රි.ව.9-21 අතර රජ කළ මහාදාඨික මහා නාග රජුගේ යුගයට අයත් ලිපියයි.ඒ ලිපිය අනුව මේ ආරාමය තානා ඇත්තේ එතුමාගේ පුත්‍රයකු වූ එහෙත් වංශකතාවේ නොදැක්වෙන නකල නම් කුමාරයෙකු විසිනි.සෝමා දේවිය නමින් කර වූ සෝමාවතී විහාරය මෙය නම් එය කරවා ශත වර්ෂ දෙකක් පමණ යාමට පෙර එය අමතක වීමට හෝ හේතුවක් තිබිය යුතුය.එබඳු හේතුවක් ද නොපෙනෙන බැවින් හා ගඟේ ද ගමන් මඟ වෙනස් වීම පිළිගත්ත ද නියම සෝමාවතිය මෙය නොවන බව පැැහදිලි වේ.&lt;/ref&gt;

මෙම මතයට වෙනස්ව, 2020 වර්ෂයේදී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල විසින් පැවැත්වූ මාධ්‍ය සාකච්ඡාවකදී, 2015 වර්ෂයේදී සොයාගෙන සංරක්ෂණ කටයුතු ආරම්භ කළ සේරුවිල තොප්පූර් ප්‍රදේශයේ වර්තමානයේ විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය ලෙස හඳුන්වන ස්ථානයේ ඇති ස්තූපය ඓතිහාසික සෝමාවතී ස්තූපය විය හැකි බවට සාක්ෂි අනාවරණය වී ඇති බව ප්‍රකාශ කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=විල්ගම් වෙහෙර රජමහ විහාර පරිශ්‍රයේ කැනීම්වලින් මෙරට ඉතිහාසය සම්බන්ධ වැදගත් සාක්ෂි කිහිපයක්|url=https://www.hirunews.lk/245888|date=19 ජූලි 2020|work=හිරු ප්‍රවෘත්ති|access-date=30 ජූලි 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=බුදුහිමියන්ගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ බවට සැලකෙන ස්ථූපයක්|url=https://sinhala.adaderana.lk/news.php?nid=140502|date=19 ජූලි 2020|work=අද දෙරණ|access-date=30 ජූලි 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090818/https://sinhala.adaderana.lk/news.php?nid=140502|archive-date=2024-10-07|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

මේ සම්බන්ධයෙන් ජ්‍යෙෂ්ඨ මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න විසින් දළදා වංශය හා සේරුවිල ලලාට ධාතු ස්තූපය ආශ්‍රිත ඓතිහාසික තොරතුරු පදනම් කරගනිමින් පර්යේෂණයක් සිදුකර ඇත. ඔහුගේ පර්යේෂණයට අනුව, වර්තමානයේ විල්ගම්වෙහෙර ලෙස හඳුන්වන ස්තූපය ධාතුවංශයේ සඳහන් වන දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ ඓතිහාසික සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුනාගත හැකි බවට මතයක් ඉදිරිපත් කර ඇත. ඒ සම්බන්ධයෙන් ඔහු විසින් සේරුවාවිල තිස්ස මහා විහාරවංශය නමින් ශාස්ත්‍රීය පර්යේෂණ කෘතියක්ද, පසුව දකුණු දළදා නිදන් කළ ඓතිහාසික සෝම නුවර සහ සෝමාවතී විහාරය හඳුනාගැනීම නමින් වෙනම කෘතියක්ද ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත.{{Sfn|විජේරත්න|2016}}
===නිවැරදි හඳුනාගැනීම===
ඒ අනුව 2015 වසරේ සිට 2020 දක්වා සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර නම් පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සිදුකළ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් සහ එම ස්ථානය පාලි ධාතුවංශය,සිංහල ධාතුවංශය,ජිනකාලමාලී යන වංශකතා සාධක වඩාත් ගැළපෙන බැවින් එවකට පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්ෂ ජනරාල් මහාචාර්ය සෙනරත් දිසානායක,මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදලේ අධ්‍යක්ෂ, ත්‍රිකුණාමලය පුරාවිද්‍යා කලාප භාර ආචාර්ය අර්ජුන තන්ත්‍රිලගේ යන පුරාවිදාඥයන්ගේ සහභාගීත්වයෙන්
2020 වසරේ අගෝස්තු මස විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ පවත්වන ලද එම මාධ්‍ය සාකච්ඡාවක් මඟින් විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ කැණීම් කරමින් පැවති දාගැබ පැරණි සෝමනුවර දකුණු දළදා නිධාපිත සෝමාවතී ස්තූපය විය හැකි බවට අනුමාන කරන බවට කරුණු හෙළි විය.&lt;ref&gt;[https://mahamegha.lk/2016/12/03/seruwila-nayinge-wilgamwehera/ සේරුවිල නයින්ගේ විල්ගම් වෙහෙර]&lt;/ref&gt;

මෙම විද්වත් මත මඟින් පොළොන්නරුව සෝමාවතිය ලෙස එතෙක් හඳුන්වන ලද විහාරය සැබෑ සෝමාවතිය නොවන බවට ව්යංගාර්ථ වූ අතර ඒ හේතුවෙන් එකී විහාරයේ ශිලා ලේඛන වල සඳහන් '''ප්‍රාචීන නාගාරාම විහාරය''' හෝ '''මණි අගිය විහාරය''' වන බවට හඳුනාගැනීම නිල වශයෙන් තහවුරු වනු ලැබීය.කෙසේ නමුත් සියවසකට ආසන්න කාලයක් මෙම විහාරයට භාවිතා වූ &quot;සෝමාවතිය විහාරය&quot; යන නාමය විහාරයේ භාරකාරත්වය මෙන්ම වන්දනාව පිණිස පැමිණෙන බැතිමතුන්ද තමවත් නොවෙනස්ව භාවිතා කරනු දක්නට ලැබේ.&lt;ref name=Hiru&gt;[https://www.hirunews.lk/245888 විල්ගම් වෙහෙර රජමහ විහාරය සම්බන්ධ වැදගත් සාක්ෂි] &lt;/ref&gt;

==අමතර ලිපි==
*[[විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී රජ මහා විහාරය, සේරුවිල]]
*[[දකුණු දළදා වහන්සේ]]

== මූලාශ්‍ර ==
{{reflist|refs=
}}
== වැඩිදුර කියවීම ==
*{{cite book
|last=බුද්ධදත්ත
|first=පොල්වත්තේ
|title=ජිනකාලමාලී
|publisher=-
|location=ලන්ඩන්
|year=1962
|pages=153
|language=si
}}
*{{cite book
|last=විජේරත්න
|first=එම්. ඩබ්ලිව්. විමල්
|title=සිංහල ධාතුවංශය : සේරුවිල තිස්ස මහා විහාරවංශය
|publisher=එස්. ගොඩගේ සහ සහෝදරයෝ
|location=කොළඹ
|year=2019
|isbn=978-955-30-2450-3
|pages=792
|language=si
}}
*
*{{cite book
|last=විජේරත්න
|first=එම්. ඩබ්ලිව්. විමල්
|title=දකුණු දළදා නිධන් කළ ඓතිහාසික සෝමනුවර සහ සෝමාවතී විහාරය හඳුනාගැනීම
|publisher=එස්. ගොඩගේ සහ සහෝදරයෝ
|location=කොළඹ
|year=2017
|isbn=978-955-30-7385-3
|pages=104
|language=si
}}

== බාහිර සබැඳි ==

[[ප්‍රවර්ගය:Tooth relics of buddha]]
[[ප්‍රවර්ගය:රජමහා විහාර]]

[[ප්‍රවර්ගය:පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]]
[[ප්‍රවර්ගය:පොළොන්නරුව දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක‎]]</text>
      <sha1>0fthci01bpkuuaxghsjgrats0kg9m05</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>තුඹ කරවිල</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68323</id>
    <revision>
      <id>803372</id>
      <parentid>486028</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T23:18:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <comment>*/තුඹ කරවිල /*</comment>
      <origin>803372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7632" sha1="co7onegu3pc611ok7tfsjjy1h8653dg" xml:space="preserve">[[File:Momordica dioica from Sri Lanka.jpg|thumb|right|අස්වැන්න නෙලීමෙන් පසු තුඹ කරවිල එකතුවක්, [[ශ්‍රී ලංකාවේ]]. ]]
[[File:Spiny gourd (Momordica dioica).jpg|thumb|තුඹ කරවිල]]

'''තුඹ කරවිල''' එළවළුවක් මෙන්ම ඖෂධීයක් ලෙසත් භාවිතා කරයි.
'තුඹ කරවිල' (විද්‍යාත්මක නාමය: *Momordica dioica*) යනු කුකුර්බිටේසියේ (Cucurbitaceae) ශාක කුලයට අයත් බහුවාර්ෂික වැල් ශාකයකි. ශ්‍රී ලංකාව තුළ මෙහි ඵල එළවළුවක් ලෙස ආහාරයට ගනු ලැබේ. ඉංග්‍රීසි භාෂාවෙන් මෙය &quot;Spine gourd&quot; හෝ &quot;Teasel gourd&quot; ලෙස හඳුන්වන අතර, බංග්ලාදේශයේදී මෙය &quot;Kakrol&quot; ලෙස හැඳින්වේ.&lt;ref&gt;Plants of the World Online, Royal Botanic Gardens, Kew, *Momordica dioica*. https://powo.science.kew.org/taxon/293438-1&lt;/ref&gt;

== ව්‍යාප්තිය සහ ලක්ෂණ ==

'තුඹ කරවිල' ඉන්දීය උපමහාද්වීපයේ සිට මියන්මාරය දක්වා ප්‍රදේශවල ව්‍යාප්තව පවතින ශාකයකි. ශ්‍රී ලංකාව, ඉන්දියාව, බංග්ලාදේශය, නේපාලය, පකිස්ථානය සහ මියන්මාරය යන රටවල මෙය ස්වභාවිකව දක්නට ලැබේ.
මෙය වැලක් ලෙස වැඩෙන අතර, මෙහි පිරිමි ශාක සහ ගැහැණු ශාක වෙන වෙනම පවතී. ඵලවල හැඩය අනුව, ඕවලාකාර, සිලින්ඩරාකාර සහ ගෝලාකාර ප්‍රභේද හඳුනාගෙන ඇත. ඵලයේ මතුපිට කුඩා කටු හෝ ගැටිති වැනි නෙරීම් දක්නට ලැබේ.&lt;ref&gt;ශ්‍රී ලංකා කෘෂිකර්ම දෙපාර්තමේන්තුව, උද්‍යාන බෝග පර්යේෂණ හා සංවර්ධන ආයතනය, “තුඹ කරවිල”. 
== ශ්‍රී ලංකාවේ ආහාර භාවිතය ==

ශ්‍රී ලංකාව තුළ 'තුඹ කරවිල' එළවළුවක් ලෙස ආහාරයට ගනු ලැබේ. මෙහි ඵල විවිධ ආහාර පිළියෙල කිරීමේදී යොදා ගන්නා අතර, ශ්‍රී ලංකාවේ ආහාර ජෛව විවිධත්වයට දායක වන එළවළුවක් ලෙස ද මෙය හඳුනා ගැනේ.

== පෝෂණීය සහ ඖෂධීය අධ්‍යයන ==

පර්යේෂණ මගින් 'තුඹ කරවිල' පෝෂණීය අගයක් සහිත, ආහාරයට ගත හැකි එළවළුවක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. පෝෂණීය සහ ශාක රසායනික (phytochemical) අධ්‍යයනවලින් පෙන්නුම් කර ඇත්තේ, මෙහි කාබෝහයිඩ්‍රේට්, ප්‍රෝටීන්, ආහාරමය තන්තු සහ වෙනත් විවිධ ශාක සංයෝග අඩංගු වන බවයි.

මෙම ශාකයේ අඩංගු ශාක රසායනික සංයෝග සහ ඒවායේ ඇති ඖෂධීය විභවය පිළිබඳව විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සිදු කර ඇත. කෙසේ වෙතත්, දියවැඩියාව හෝ වෙනත් රෝග සඳහා ප්‍රතිකාරයක් ලෙස මෙහි ඇති සඵලතාවය තහවුරු කර ගැනීමට තවදුරටත් සායනික සාක්ෂි අවශ්‍ය වේ.
== ශ්‍රී ලංකාවේ වගා කෙරෙන ප්‍රභේද ==

ශ්‍රී ලංකා කෘෂිකර්ම දෙපාර්තමේන්තුව විසින් වගාව සඳහා *Momordica dioica* (දේශීයව 'තුඹ කරවිල' ලෙස හැඳින්වේ) හි ගැහැණු ශාක ප්‍රභේද කිහිපයක් හඳුන්වා දී ඇත. ඒ අතර 'තුම්බිකා', 'ගොලිකා', 'විසාල', 'කේසරා' සහ 'චන්දු' යන ප්‍රභේද වේ. මීට අමතරව 'පරාක්‍රම්' සහ 'විෂ්මා' ලෙස නම් කර ඇති පිරිමි ශාක ප්‍රභේද ද හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref&gt;ශ්‍රී ලංකා කෘෂිකර්ම දෙපාර්තමේන්තුව, “තුඹ කරවිල”. 

දකුණු ආසියානු කෘෂිකාර්මික මධ්‍යස්ථානයේ (South Asian Agricultural Centre) මැදිහත්වීමෙන්, 2011 වසරේදී බංග්ලාදේශයේ සිට *Momordica dioica* හි විදේශීය ප්‍රභේදයක් හඳුන්වා දීමෙන් අනතුරුව, ශ්‍රී ලංකා කෘෂිකර්ම දෙපාර්තමේන්තුව විසින් දෙමුහුන් ප්‍රභේද සංවර්ධනය කර හඳුන්වා දෙන ලදී. මේවා කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදනය ඉහළ නැංවීමට දායක වී ඇත. මෙයින් අදහස් වන්නේ 'තුඹ කරවිල' ශාකය මුලින්ම බංග්ලාදේශයේ සිට ශ්‍රී ලංකාවට හඳුන්වා දුන් බවක් නොවේ.&lt;ref&gt;ශ්‍රී ලංකා කෘෂිකර්ම දෙපාර්තමේන්තුවේ 2018 කාර්ය සාධන වාර්තාව, “හම්බන්තොට සහ මොණරාගල දිස්ත්‍රික්කවල තුඹ කරවිල වගාවේ වර්තමාන තත්ත්වය”. 

== ආශ්‍රිත ලේඛන ==
•&lt;ref&gt;Royal Botanic Gardens, Kew, Plants of the World Online, *Momordica dioica*. https://powo.science.kew.org/taxon/293438-1&lt;/ref&gt;

•https://doa.gov.lk/sinhala-hordi-crop-thumba-karawila/&lt;/ref&gt;

•&lt;ref&gt;Biodiversity for Food and Nutrition, Sri Lanka, “Momordica dioica”. https://www.b4fn.org/resources/species-database/detail/momordica-dioica/&lt;/ref&gt;

•&lt;ref&gt;Talukdar, S. et al. (2014), “Phytochemical, Phytotherapeutical and Pharmacological Study of Momordica dioica”, ''Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine''. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4145798/&lt;/ref&gt;
•&lt;ref&gt;Talukdar, S. et al. (2014), “Phytochemical, Phytotherapeutical and Pharmacological Study of Momordica dioica”.&lt;/ref&gt;

•https://doa.gov.lk/sinhala-hordi-crop-thumba-karawila/&lt;/ref&gt;
•https://www.parliament.lk/uploads/documents/paperspresented/performance-report-department-of-agriculture-2018.pdf&lt;/ref&gt;

&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>co7onegu3pc611ok7tfsjjy1h8653dg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සැකිල්ල:IPA vowels/styles.css</title>
    <ns>10</ns>
    <id>89482</id>
    <revision>
      <id>803371</id>
      <parentid>478361</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T19:46:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maintenance script</username>
        <id>20781</id>
      </contributor>
      <comment>Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup)</comment>
      <origin>803371</origin>
      <model>sanitized-css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="1718" sha1="dj6mjw7wirewcxg2r3a8kuvu3alj6zs" xml:space="preserve">/* {{pp-template}} */
.IPA-vowels-noaudio {
	background: #f8f9fa url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4f/Blank_vowel_trapezoid.svg/320px-Blank_vowel_trapezoid.svg.png) bottom 10% right 10% no-repeat;
}

.IPA-vowels-audio {
	background: #f8f9fa url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4f/Blank_vowel_trapezoid.svg/600px-Blank_vowel_trapezoid.svg.png) bottom 10% right 10% no-repeat;
}

.IPA-vowels-main {
	table-layout: fixed;
	border-collapse: collapse;
	text-align: center;
}

.IPA-vowels-nocaption {
	border: 1px solid #a2a9b1;
}

.IPA-vowels-main th {
	vertical-align: middle;
	background: #f8f9fa;
}

.IPA-vowels-main th[scope=&quot;col&quot;] {
	text-align: center;
	padding-top: 0.2em;
}

.IPA-vowels-main th[scope=&quot;row&quot;] {
	text-align: right;
	padding-left: 0.4em;
}

.IPA-vowels-main td {
	vertical-align: middle;
}

.IPA-vowels-noaudio td {
	width: 106.67px;
	min-width: 106.67px;
	height: 32px;
}

.IPA-vowels-audio td {
	width: 200px;
	min-width: 200px;
	height: 60px;
}

.IPA-vowels-minorcaption {
	font-weight: normal;
}

.IPA-vowels-container {
	display: flex;
	justify-content: center;
	font-size: 125%;
	line-height: 1.2;
}

.IPA-vowels-container-dot {
	text-align: center;
	width: 1em;
	background: #f8f9fa;
}

.IPA-vowels-container-left {
	max-width: 1em;
	min-width: 1em;
	direction: rtl;
	text-align: right;
}

.IPA-vowels-container-left &gt; span {
	padding-left: 0.2em;
	background: #f8f9fa;
}

.IPA-vowels-container-right {
	max-width: 1em;
	min-width: 1em;
	direction: ltr;
	text-align: left;
}

.IPA-vowels-container-right &gt; span {
	padding-right: 0.2em;
	background: #f8f9fa;
}

.IPA-vowels-container-single {
	padding-left: 0.2em;
	padding-right: 0.2em;
	background: #f8f9fa;
}</text>
      <sha1>dj6mjw7wirewcxg2r3a8kuvu3alj6zs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කොච්චි</title>
    <ns>0</ns>
    <id>118876</id>
    <revision>
      <id>803377</id>
      <parentid>654128</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T01:07:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <origin>803377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5988" sha1="ge3r84pfaihwwvjqtmla65ot4y9mf2w" xml:space="preserve">{{Speciesbox
|image = Habanero chile - fruits (aka).jpg
|image_caption = Habanero fruits
|genus = Capsicum
|species = chinense
|authority = [[Nikolaus Joseph von Jacquin|Jacq.]]
|synonyms =
* ''Capsicum sinense'' Murray
* ''Capsicum toxicarium'' Poepp. ex Fingerh.
|synonyms_ref = &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2698475 |title=''Capsicum chinense'' Jacq. | work = The Plant List}}&lt;/ref&gt;
}}

== මූලාශ්‍ර ==
{{Reflist}}

== භාහිර සබැඳි ==
{{Commons category}}
{{WestAfricanPlants|Capsicum chinense}}
* {{PFAF|Capsicum chinense}}

{{Capsicum Cultivars}}
{{Chili peppers}}
{{Taxonbar|from=Q311071}}
{{Authority control}}

[[ප්‍රවර්ගය:කොච්චි| ]]
[[Category:Capsicum|chinense]]


'''කොච්චි මිරිස්''' යනු ශ්‍රී ලංකාවේ ආහාර පිසීම සඳහා භාවිත කරන ඉතා සැර මිරිස් වර්ගයකි. මෙය ඉංග්‍රීසියෙන් ''Bird's eye chilli'' ලෙසද හඳුන්වනු ලබන අතර, ශ්‍රී ලංකාවේ ශාක නාමකරණ මූලාශ්‍රවල ''Capsicum frutescens'' යන විද්‍යාත්මක නාමය සමඟ කොච්චි යන සිංහල නාමය සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;[https://www.floraofsrilanka.com/species/488 Flora of Sri Lanka – Capsicum frutescens]&lt;/ref&gt;

== නාමයේ ආරම්භය ==

කොච්චි මිරිස් යන නාමය සම්බන්ධයෙන් කේරළයේ කොචින් (වර්තමාන කොච්චි) වරාය නගරය සමඟ බැඳුණු මතයක් පවතී. 2017 දී ප්‍රකාශයට පත් කළ ''People of Sri Lanka'' ග්‍රන්ථයේ සඳහන් වන්නේ කොච්චි වරාය ඔස්සේ මෙරටට පැමිණි සැර මිරිස් වර්ගයක් ඇතැම් ශ්‍රී ලාංකිකයන් විසින් කොච්චි මිරිස් ලෙස හැඳින්වූ බවයි.&lt;ref&gt;[https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/2024-05/people_of_sri_lanka_book_2017.pdf People of Sri Lanka (2017)]&lt;/ref&gt;

ශ්‍රී ලංකාවේ පදිංචි වූ මලයාලි ජනතාවගේ ඉතිහාසයද මෙම නාමය සමඟ සම්බන්ධ කර දැක්වේ. කේරළයෙන් පැමිණි මලයාලි ජනතාව කොච්චි වරාය හරහා මෙරටට පැමිණි නිසා ඔවුන් ඇතැම් අවස්ථාවල ''කොච්චි මිනිස්සු'' හෝ ''කොච්චියෝ'' ලෙස හැඳින්වූ බව වාර්තා වේ.&lt;ref&gt;[https://archive.roar.media/english/life/culture-identities/documenting-sri-lankas-ethnic-minorities-part-two Documenting Sri Lanka’s Ethnic Minorities: Part Two – Roar Media]&lt;/ref&gt;

කොළඹ කොච්චිකඩේ යන ස්ථාන නාමයද කොච්චි නගරයෙන් පැමිණි මලයාලි ජනතාව පවත්වාගෙන ගිය වෙළෙඳසල් සමඟ සම්බන්ධ කරමින් විස්තර කෙරේ. ''කොච්චියාගේ කඩේ'' යන ව්‍යවහාරයෙන් ''කොච්චිකඩේ'' යන නාමය බිහි වූ බවට මතයක් පවතී.&lt;ref&gt;[https://www.sundaytimes.lk/180204/plus/proud-of-their-heritage-proud-to-be-lankans-279390.html Proud of their heritage; proud to be Lankans – Sunday Times (2018)]&lt;/ref&gt;

== උද්භිද විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ ==

කොච්චි යන සිංහල නාමය ''Capsicum frutescens'' ශාකය සඳහා ශ්‍රී ලංකාවේ භාවිත වන නාමයක් ලෙස උද්භිද විද්‍යාත්මක දත්තවල සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;[https://www.floraofsrilanka.com/species/488 Flora of Sri Lanka]&lt;/ref&gt; මෙම ශාකයේ කුඩා මිරිස් ගෙඩි ඉතා සැර රසයකින් යුක්ත වේ. ශ්‍රී ලංකා කෘෂිකර්ම අමාත්‍යාංශයේ වාර්තාවකද Bird's Eye Chili හෙවත් Kochchi, ''Capsicum frutescens'' ලෙස හඳුන්වා ඇත.&lt;ref&gt;[https://www.agrimin.gov.lk/web/images/pdf/performance/final-performance.pdf ශ්‍රී ලංකා කෘෂිකර්ම අමාත්‍යාංශයේ කාර්යසාධන වාර්තාව]&lt;/ref&gt;

== ආහාර සඳහා භාවිතය ==

කොච්චි මිරිස් සම්බෝල, චට්නි, අච්චාරු, ව්‍යංජන සහ විවිධ සෝස් වර්ග සකස් කිරීම සඳහා භාවිත කරයි. එහි ඇති දැඩි සැර රසය නිසා ආහාරවල රසය වැඩි කිරීමට කුඩා ප්‍රමාණයක් භාවිත කිරීම ප්‍රමාණවත් වේ.

== වගාව ==

කොච්චි මිරිස් ශ්‍රී ලංකාවේ ගෙවතු වගාවන්හි සහ ඇතැම් වගා ප්‍රදේශවල දක්නට ලැබේ. හොඳින් හිරු එළිය ලැබෙන, ජලය බැස යන පසක් සහිත ස්ථාන එහි වගාවට සුදුසු වේ.

== ආශ්‍රිත ලිපි ==
* [[මිරිස්]]
* [[කේරළය]]
* [[කොච්චිකඩේ]]

== මූලාශ්‍ර ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>ge3r84pfaihwwvjqtmla65ot4y9mf2w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>803378</id>
      <parentid>803377</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T01:23:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <comment>*/පෝෂණය /*</comment>
      <origin>803378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7630" sha1="kpc5wvplto9piu94nh7px28ui1o8bre" xml:space="preserve">{{Speciesbox
|image = Habanero chile - fruits (aka).jpg
|image_caption = Habanero fruits
|genus = Capsicum
|species = chinense
|authority = [[Nikolaus Joseph von Jacquin|Jacq.]]
|synonyms =
* ''Capsicum sinense'' Murray
* ''Capsicum toxicarium'' Poepp. ex Fingerh.
|synonyms_ref = &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2698475 |title=''Capsicum chinense'' Jacq. | work = The Plant List}}&lt;/ref&gt;
}}

== මූලාශ්‍ර ==
{{Reflist}}

== භාහිර සබැඳි ==
{{Commons category}}
{{WestAfricanPlants|Capsicum chinense}}
* {{PFAF|Capsicum chinense}}

{{Capsicum Cultivars}}
{{Chili peppers}}
{{Taxonbar|from=Q311071}}
{{Authority control}}

[[ප්‍රවර්ගය:කොච්චි| ]]
[[Category:Capsicum|chinense]]


'''කොච්චි මිරිස්''' යනු ශ්‍රී ලංකාවේ ආහාර පිසීම සඳහා භාවිත කරන ඉතා සැර මිරිස් වර්ගයකි. මෙය ඉංග්‍රීසියෙන් ''Bird's eye chilli'' ලෙසද හඳුන්වනු ලබන අතර, ශ්‍රී ලංකාවේ ශාක නාමකරණ මූලාශ්‍රවල ''Capsicum frutescens'' යන විද්‍යාත්මක නාමය සමඟ කොච්චි යන සිංහල නාමය සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;[https://www.floraofsrilanka.com/species/488 Flora of Sri Lanka – Capsicum frutescens]&lt;/ref&gt;

== නාමයේ ආරම්භය ==

කොච්චි මිරිස් යන නාමය සම්බන්ධයෙන් කේරළයේ කොචින් (වර්තමාන කොච්චි) වරාය නගරය සමඟ බැඳුණු මතයක් පවතී. 2017 දී ප්‍රකාශයට පත් කළ ''People of Sri Lanka'' ග්‍රන්ථයේ සඳහන් වන්නේ කොච්චි වරාය ඔස්සේ මෙරටට පැමිණි සැර මිරිස් වර්ගයක් ඇතැම් ශ්‍රී ලාංකිකයන් විසින් කොච්චි මිරිස් ලෙස හැඳින්වූ බවයි.&lt;ref&gt;[https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/2024-05/people_of_sri_lanka_book_2017.pdf People of Sri Lanka (2017)]&lt;/ref&gt;

ශ්‍රී ලංකාවේ පදිංචි වූ මලයාලි ජනතාවගේ ඉතිහාසයද මෙම නාමය සමඟ සම්බන්ධ කර දැක්වේ. කේරළයෙන් පැමිණි මලයාලි ජනතාව කොච්චි වරාය හරහා මෙරටට පැමිණි නිසා ඔවුන් ඇතැම් අවස්ථාවල ''කොච්චි මිනිස්සු'' හෝ ''කොච්චියෝ'' ලෙස හැඳින්වූ බව වාර්තා වේ.&lt;ref&gt;[https://archive.roar.media/english/life/culture-identities/documenting-sri-lankas-ethnic-minorities-part-two Documenting Sri Lanka’s Ethnic Minorities: Part Two – Roar Media]&lt;/ref&gt;

කොළඹ කොච්චිකඩේ යන ස්ථාන නාමයද කොච්චි නගරයෙන් පැමිණි මලයාලි ජනතාව පවත්වාගෙන ගිය වෙළෙඳසල් සමඟ සම්බන්ධ කරමින් විස්තර කෙරේ. ''කොච්චියාගේ කඩේ'' යන ව්‍යවහාරයෙන් ''කොච්චිකඩේ'' යන නාමය බිහි වූ බවට මතයක් පවතී.&lt;ref&gt;[https://www.sundaytimes.lk/180204/plus/proud-of-their-heritage-proud-to-be-lankans-279390.html Proud of their heritage; proud to be Lankans – Sunday Times (2018)]&lt;/ref&gt;

== උද්භිද විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ ==

කොච්චි යන සිංහල නාමය ''Capsicum frutescens'' ශාකය සඳහා ශ්‍රී ලංකාවේ භාවිත වන නාමයක් ලෙස උද්භිද විද්‍යාත්මක දත්තවල සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;[https://www.floraofsrilanka.com/species/488 Flora of Sri Lanka]&lt;/ref&gt; මෙම ශාකයේ කුඩා මිරිස් ගෙඩි ඉතා සැර රසයකින් යුක්ත වේ. ශ්‍රී ලංකා කෘෂිකර්ම අමාත්‍යාංශයේ වාර්තාවකද Bird's Eye Chili හෙවත් Kochchi, ''Capsicum frutescens'' ලෙස හඳුන්වා ඇත.&lt;ref&gt;[https://www.agrimin.gov.lk/web/images/pdf/performance/final-performance.pdf ශ්‍රී ලංකා කෘෂිකර්ම අමාත්‍යාංශයේ කාර්යසාධන වාර්තාව]&lt;/ref&gt;

== ආහාර සඳහා භාවිතය ==

කොච්චි මිරිස් සම්බෝල, චට්නි, අච්චාරු, ව්‍යංජන සහ විවිධ සෝස් වර්ග සකස් කිරීම සඳහා භාවිත කරයි. එහි ඇති දැඩි සැර රසය නිසා ආහාරවල රසය වැඩි කිරීමට කුඩා ප්‍රමාණයක් භාවිත කිරීම ප්‍රමාණවත් වේ.

== වගාව ==

කොච්චි මිරිස් ශ්‍රී ලංකාවේ ගෙවතු වගාවන්හි සහ ඇතැම් වගා ප්‍රදේශවල දක්නට ලැබේ. හොඳින් හිරු එළිය ලැබෙන, ජලය බැස යන පසක් සහිත ස්ථාන එහි වගාවට සුදුසු වේ.

== ආශ්‍රිත ලිපි ==
* [[මිරිස්]]
* [[කේරළය]]
* [[කොච්චිකඩේ]]

== මූලාශ්‍ර ==
&lt;references /&gt;

== පෝෂණය ==

කොච්චි මිරිස්වල විටමින් C, කැරොටිනොයිඩ් සහ කැප්සයිසින් වැනි සංයෝග අඩංගු වේ. විටමින් C ජලයේ ද්‍රාව්‍ය විටමින් වර්ගයක් වන අතර කැරොටිනොයිඩ් මිරිස් ගෙඩිවල වර්ණයට දායක වන වර්ණක සංයෝග වේ. කැප්සයිසින් යනු මිරිස්වල දැවිල්ල සහ සැර රසය ඇති කරන සංයෝගයයි.&lt;ref&gt;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31600964/ Carotenoids of Capsicum Fruits: Pigment Profile and Health-Promoting Functional Attributes]&lt;/ref&gt;

''Capsicum frutescens'' වර්ගයේ කුරුලු-ඇස් මිරිස් (Bird's eye chilli) පිළිබඳ පර්යේෂණයකදී විටමින් C, කැප්සයිසින් සහ කැප්සැන්තින් අන්තර්ගතය පිළිබඳ වෙනස්කම් හඳුනාගෙන ඇත. එම අන්තර්ගතය මිරිස් ප්‍රභේදය සහ පලතුරේ පරිණතභාවය අනුව වෙනස් විය හැකිය.&lt;ref&gt;[https://www.phytojournal.com/special-issue/2018.v7.i3S.4749/evaluation-of-birdrsquos-eye-chilli-ltemgtcapsicum-frutescensltemgt-l-accessions-for-quality-traits Evaluation of bird’s eye chilli (Capsicum frutescens L.) accessions for quality traits, 2018]&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>kpc5wvplto9piu94nh7px28ui1o8bre</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී රජ මහා විහාරය, සේරුවිල</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165115</id>
    <revision>
      <id>803346</id>
      <parentid>802586</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T12:20:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>803346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46954" sha1="b3tap77b82u8vblywi4zptios8j3qgl" xml:space="preserve">{{distinguish|වෙල්ගම්වෙහෙර විහාරය, ත්‍රිකුණාමලය|සෝමාවතිය විහාරය|සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය }}

{{Infobox ancient site
|name = විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී රජ මහා විහාරය &lt;br/&gt; &lt;small&gt;(විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානය)&lt;/small&gt;
|alternate_name = විල්ගම්වෙහෙර මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව 
|image = wilgamwehera somawathi stupa.jpg
|image_size = 275px
|alt =
|caption = විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී ස්ථූපය
|map_type = ශ්‍රී ලංකාව 
|relief = yes
|map_alt =
|coordinates = {{coord|8|23|47.4|N|81|18|49.6|E|display=inline,title}}
|map_dot_label = විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානය
|location = තෝප්පූර්, සේරුවාවිල, [[ත්‍රිකුණාමල දිස්ත්‍රික්කය]], [[නැගෙනහිර පළාත]], [[ශ්‍රී ලංකාව]]
|region = සේරුවාවිල
|type = පධානඝර සහ පංචාරාම සම්ප්‍රදායට අයත් පුරාණ බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය
|part_of =
|length =
|width =
|area =
|height =
|builder = ගිරිඅභය නම් සෝමනුවර ප්‍රාදේශීය රජු
|material =
|built = ක්‍රිස්තු පූර්ව 2 වන සියවස
|abandoned =
|epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගය]]
|cultures = සිංහල බෞද්ධ
|dependency_of =
|occupants =
|event = බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධාපිත පැරණි සෝමනුවර ස්ථූපය පිහිටා ඇත
|excavations =
|archaeologists =
|condition = සංරක්ෂණය කරමින් සහ ආගමික භාවිතයේ පවතින
|ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]]
|management = [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]]
|public_access = හැක
|website = {{URL|https://mahamevnawa.lk}}
|notes = මහමෙව්නාව භාවනා අසපු ශාඛාවක් ලෙස වර්තමානයේ ක්‍රියාත්මක වේ.
|designation1 = APMSL
|designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]&lt;br&gt;විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යා ස්ථානය
|designation1_date =
|designation1_number =
|designation1_criteria = පධානඝර සහ පංචාරාම සම්ප්‍රදාය 
|designation1_type = පැරණි බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණය
|designation1_free1name =
|designation1_free1value =
|designation1_free2name =
|designation1_free2value =
}}

'''සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර රජ මහා විහාරය''' නැතහොත් '''විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී රජ මහා විහාරය/විල්ගම්වෙහෙර මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව''' ({{langx|en|Wilgamwehera Raja Maha Vihara/Wilgamwehera Somawathi Raja Maha Vihara}}, {{langx|ta|வில்கம்வெஹேர ராஜ மகா விகாரை}}) යනු මුල් අනුරාධපුර යුගයේදී ඉදිකළ ඉපැරණි බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයකි.මෙම ආරාම සංකීර්ණය [[සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] පිහිටි සේරුවිල ප්‍රදේශයේ සිට 4km ක් පමණ දුරින් තෝප්පූර් ප්‍රදේශයට ආසන්නව නෙලුම්ගම පිහිටා තිබේ.[[පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා ආරාම (පධානඝර)|පධානඝර]] හෙවත් [[බටහිරාරාම]] විහාර ආරාම සම්ප්‍රදායේත් [[පංචාරාම]] විහාර සම්ප්‍රදායේත් සම්මිශ්‍රිත ආරාම සංකීර්ණයක් ලෙස සලකනු ලැබේ.වර්තමානයේ මෙම විහාරය [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව|මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතයේ]] තවත් එක් ශාඛාවක් ලෙස ක්‍රියාත්මක වේ.

පාලි ධාතුවංශය,සිංහල ධාතුවංශය සහ ජිනකාලමාලී යන පැරණි මුලාශ්‍ර වලට අනුව  සේරු නම් විල කෙළවර ගිරිඅභය නම් ප්‍රාදේශීය රජෙක් තම බිසවගේ නමින් ගෞතම බුදුරදුන්ගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන්  කරවා කරවන ලද '''&quot;සෝමවතී ස්තූපය&quot;''' වර්තමානයේ විල්ගම්වෙහෙර ලෙස හදුන්වන මෙම ස්තූපය ලෙස පුරාවිද්‍යාඥයන් විසින් සලකනු ලැබේ.ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල 2020 වර්ෂයේ අගෝස්තු මස ඒ බව මාධ්‍ය සාකච්ඡාවක් මගින් ප්‍රකාශයට පත්කර තිබේ.&lt;ref&gt;https://www.lankadeepa.lk/sunday/rasawitha/57-577511&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://sinhala.newsfirst.lk/sinhala/2020/07/18&lt;/ref&gt;

== ඉතිහාසය ==

=== සෝමාවතී ස්තූපයේ ආරම්භය ===

පැරණි බෞද්ධ වංශකතා හා ධාතු සාහිත්‍යයට අනුව, සෝමාවතී ස්තූපයේ ඉතිහාසය ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදා වහන්සේ සමඟ සම්බන්ධ වේ. පාලි ධාතුවංශය, සිංහල ධාතුවංශය සහ [[ජිනකාලමාලී]] වැනි මූලාශ්‍රවලට අනුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ බව අසා නාග ලෝකයේ ජයසේන නා රජු මහත් ශෝකයට පත්ව, අවසන් වරට බුදුරජාණන් වහන්සේ දැක වන්දනා කිරීම සඳහා පැමිණියේය. ධාතු බෙදාදීමේ අවස්ථාවේදී ද්‍රෝණ බමුණා විසින් දකුණු දළදාව සඟවාගත් බව දැක, ජයසේන නා රජු එය ලබාගෙන නාග භවනට රැගෙන ගිය බවත්, එහි මැණික් ස්තූපයක් කර දකුණු දළදා වහන්සේ තැන්පත් කර මහත් පූජාවන් පැවැත්වූ බවත් එම වංශකතා සාහිත්‍යයේ සඳහන් වේ.

පසුව ලක්දිව කාවන්තිස්ස රජුගේ කාලයේදී මහාදේව මහරහතන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයකු වූ මහින්ද මහරහතන් වහන්සේ නාග භවනට ගොස් දකුණු දළදා වහන්සේ ලක්දිවට වැඩම කළ බවත්, එය සෝමනුවර පාලනය කළ ගිරිඅභය නම් ප්‍රාදේශීය රජු වෙත භාර දුන් බවත් වංශකතා මූලාශ්‍රවල දැක්වේ. ගිරිඅභය රජු විසින් සිය බිසව වූ සෝමාදේවියගේ නාමයෙන් දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කර ස්තූපයක් ඉදිකළ අතර, එය '''සෝමාවතී ස්තූපය''' ලෙස හැඳින්වූ බව සඳහන් වේ.&lt;ref name=&quot;Dhatuvamsa&quot;&gt;{{cite book
|title=ධාතුවංශය
|language=si
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jinakalamali&quot;&gt;{{cite book
|last=බුද්ධදත්ත
|first=පොල්වත්තේ
|title=ජිනකාලමාලී
|year=1962
|language=si
}}&lt;/ref&gt;

[[ජිනකාලමාලී]] විස්තරයට අනුව, ගිරිඅභය රජු සේරුනුවරට පැමිණි පසු එහි රජු වූ සිව රජු විසින් විල් කෙළවර රමණීය භූමිභාගයක නුවරක් කරවා ඔහුට ලබා දුන් අතර, ගිරිඅභය රජු එම නුවර තම බිසව වූ සෝමාදේවියගේ නාමයෙන් '''සෝමනුවර''' ලෙස නම් කළේය. පසුව සෝමාදේවියගේ ඉල්ලීම මත එම නුවර ආසන්නයේ විහාරයක් හා චෛත්‍යයක් ඉදිකිරීමට කටයුතු කළ බවත්, එහි මහින්ද නම් මහරහතන් වහන්සේ භික්ෂූන් පිරිසක් සමඟ වැඩසිටි බවත්, මහින්ද තෙරුන් විසින් පුදනු ලැබූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු දළදාව ගිරිඅභය රජු වෙත ලබාදුන් බවත් ජිනකාලමාලීයේ දැක්වේ. එම දළදාව චෛත්‍යයේ නිධන් කර ස්තූපය ඉදිකළ බවද එහි සඳහන් වේ.&lt;ref name=&quot;Jinakalamali&quot; /&gt;

=== විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුනාගැනීම ===

සෝමාවතී ස්තූපය වර්තමාන විල්ගම්වෙහෙර ස්තූපය ලෙස හඳුනාගැනීමට ප්‍රධාන වශයෙන් උපකාර වී ඇත්තේ පැරණි වංශකතාවල සඳහන් භූගෝලීය විස්තර සහ වර්තමාන ස්ථානයේ පිහිටීම අතර ඇති සමානත්වයයි. ධාතුවංශය සහ ජිනකාලමාලී වැනි මූලාශ්‍රවල සෝමනුවර සේරුනුවරට අයත් ප්‍රදේශයේ, සේරු විලෙහි කෙළවරට ආසන්නව පිහිටි නුවරක් ලෙස විස්තර කරයි.&lt;ref name=&quot;Dhatuvamsa&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Jinakalamali&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;MahameghaWilgam&quot;&gt;{{cite web
|title=සේරුවිල නයින්ගේ විල්ගම් වෙහෙර
|url=https://mahamegha.lk/2016/12/03/seruwila-nayinge-wilgamwehera/
|website=මහමෙව්නාව
|date=2016-12-03
|language=si
}}&lt;/ref&gt;

ජිනකාලමාලීයේ විස්තරයට අනුව සේරු රජු විසින් විල් කෙළවර රමණීය භූමිභාගයක නුවරක් කරවා ගිරිඅභය රජුට ලබා දී ඇති අතර, එය සෝමනුවර ලෙස නම් කරන ලදී. එම නිසා පැරණි සෝමනුවර සේරු විල ආශ්‍රිතව පිහිටිය යුතු බව එම වංශකතා විස්තරයෙන් පෙනී යයි.&lt;ref name=&quot;Jinakalamali&quot; /&gt;

විල්ගම්වෙහෙර පිහිටා ඇත්තේ සේරුවිල මංගල මහා සෑයට උතුරු දෙසින්, සේරු විලෙහි උතුරු කෙළවරට ආසන්න ප්‍රදේශයකය. සේරුවිලට උතුරින් හඳුනාගෙන ඇති පැරණි විශාල බෞද්ධ ස්තූපය විල්ගම්වෙහෙර ස්තූපය වන අතර, එය සේරුවිල මංගල මහා සෑයට ආසන්නව පිහිටීම ද වංශකතා විස්තර සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි කරුණකි. මෙම භූගෝලීය සම්බන්ධතාවය හේතුවෙන් විල්ගම්වෙහෙර පැරණි සෝමනුවරේ පිහිටි සෝමාවතී ස්තූපය විය හැකි බවට පුරාවිද්‍යා හා ඉතිහාස පර්යේෂණවලදී මතයක් ඉදිරිපත් කර ඇත.&lt;ref name=&quot;Lankadeepa2020&quot;&gt;{{cite web
|title=පුරාණ සෝමාවතිය අද විල්ගම් වෙහෙර?
|url=https://www.lankadeepa.lk/rasawitha/%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B6%AB-%E0%B7%83%E0%B7%9D%E0%B6%B8%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%92%E0%B6%BA-%E0%B6%85%E0%B6%AF-%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%BD%E0%B7%8A%E0%B6%9C%E0%B6%B8%E0%B7%8A-%E0%B7%80ෙහෙර/57-577511
|website=ලංකාදීප
|date=2020-08-22
|language=si
}}&lt;/ref&gt;

=== සේරුවිල මහාසෑය හා සෝමනුවර අතර සම්බන්ධය ===

විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුනාගැනීමට වැදගත් වන තවත් කරුණක් වන්නේ සෝමනුවර හා සේරුවිල මහාසෑය අතර පැවති බව වංශකතා මගින් දැක්වෙන සමීප සම්බන්ධතාවයයි. පාලි ධාතුවංශය, සිංහල ධාතුවංශය සහ ජිනකාලමාලී පිළිබඳ කළ පර්යේෂණවලට අනුව, සෝමනුවරේ පිහිටි ගිරිඅභය රජුගේ විහාරයේ වැඩසිටි මහින්ද මහරහතන් වහන්සේ සේරුවිල මංගල මහා සෑය ඉදිකිරීමේ හා එහි ධාතු නිධානයේ කටයුතු සමඟ සම්බන්ධ වූහ.&lt;ref name=&quot;Jinakalamali&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;MahameghaWilgam&quot; /&gt;

වංශකතා අනුව, සේරුවිල මංගල මහා සෑය සඳහා පැමිණි භික්ෂූන් වහන්සේලාට ආගන්තුක වත් සිදුකර ඇත්තේත්, ලලාට ධාතුව උපස්ථානය සඳහා නිතර වැඩම කර ඇත්තේත් ගිරිඅභය රජුගේ විහාරයේ වැඩසිටි මහින්ද මහරහතන් වහන්සේ බව සඳහන් වේ. එම මූලාශ්‍රය අනුව මෙය සෝමනුවර සේරුනුවරට ඉතා ආසන්නව පිහිටි බව පෙන්වන කරුණක් ලෙස විග්‍රහ කර ඇත.&lt;ref name=&quot;MahameghaWilgam&quot; /&gt;

මෙම සම්බන්ධතාවය [[ජිනකාලමාලී]]යේ දක්වන සෝමනුවර පිහිටීම පිළිබඳ විස්තර සමඟද ගැළපේ. එහි සෝමනුවර විල් කෙළවරක පිහිටි නුවරක් ලෙසත්, ගිරිඅභය රජු එහි රාජ්‍යය කළ බවත්, එහිදී මහින්ද මහරහතන් වහන්සේගේ සහාය ඇතිව දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ ස්තූපයක් ඉදිකළ බවත් දැක්වේ.&lt;ref name=&quot;Jinakalamali&quot; /&gt;

=== සෝමනුවරින් ආරම්භ වූ ධාතු පෙරහැර ===

සෝමනුවර හා සේරුවිල අතර භූගෝලීය සමීපත්වය පෙන්වන තවත් කරුණක් වන්නේ සේරුවිල මංගල මහා සෑයේ ධාතු නිධාන උත්සවයට සම්බන්ධ වූ මහා පෙරහැර පිළිබඳ වංශකතා විස්තරයයි.වංශකතා විග්‍රහයට අනුව, සේරුවිල මංගල මහා සෑයේ ලලාට ධාතු නිධාන උත්සවය සඳහා වූ මහා පෙරහැර '''සෝමනුවරින් ආරම්භ වී''' සේරුවිල මහා සෑය වෙත ගමන් කර තිබේ. එම විස්තරය අනුව වප් මස පසළොස්වක පොහෝ දිනයේ දහවල් ආරම්භ වූ පෙරහැර හිරු බැස යාමට පෙර සේරුවිල සෑ මළුවට ඇතුළු වී ඇත.&lt;ref name=&quot;MahameghaWilgam&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BudusaranaWilgam&quot;&gt;{{cite web
|title=අසිරිමත් ධාතු පුරාණය 23 කොටස : අනුහස් පානා සර්වඥ ධාතුන් වහන්සේ වැඩ සිටිනා වෙල්ගම් වෙහෙර සෑ රජුන්
|url=https://www.budusarana.lk/budusarana/2016/04/21/tmp.asp?ID=fea04
|website=බුදුසරණ
|date=2016-04-21
|language=si
}}&lt;/ref&gt;

මෙම විස්තරය සෝමනුවර හා සේරුවිල මංගල මහා සෑය අතර තිබිය යුතු භූගෝලීය සමීපත්වය පිළිබඳ වැදගත් ඉඟියක් ලෙස සැලකිය හැකිය. එනම්, සෝමනුවර සේරුවිල මහාසෑයෙන් සැලකිය යුතු දුරකින් පිහිටි ස්ථානයක් වූයේ නම්, දහවල් ආරම්භ වූ මහා පෙරහැරක් හිරු බැසීමට පෙර සේරුවිල සෑ මළුවට ළඟාවීම පිළිබඳ වංශකතා විස්තරය සමඟ එය ගැළපීම අපහසු වේ. මේ හේතුවෙන් මෙම පෙරහැර පිළිබඳ විස්තරයද විල්ගම්වෙහෙර හා පැරණි සෝමනුවර අතර පිහිටීම සම්බන්ධයෙන් ඉදිරිපත් කෙරෙන භූගෝලීය සාධක අතරට ඇතුළත් කර ඇත.&lt;ref name=&quot;MahameghaWilgam&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BudusaranaWilgam&quot; /&gt;

=== මහාචාර්ය විමල් විජේරත්නගේ පර්යේෂණ ===

විල්ගම්වෙහෙර ස්ථානය සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුනාගැනීමේ පර්යේෂණ ඉතිහාසයේ මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න මහතාට විශේෂ ස්ථානයක් හිමි වේ. ධාතුවංශය පදනම් කරගනිමින් සිය ආචාර්ය උපාධි පර්යේෂණ සිදුකළ ඔහු, 1970 දශකයේදී ධාතුවංශයේ සඳහන් ස්ථාන හඳුනාගැනීම සඳහා කළ ගවේෂණයකදී විල්ගම්වෙහෙර පිළිබඳ අවධානය යොමු කළේය.

ගුවන් ඡායාරූප සහ 1923දී සකස් කරන ලද පැරණි සිතියම් පරීක්ෂා කිරීමේදී සේරුවිලේ උතුරු කෙළවරේ කඳුගැටයක් වැනි උස් ස්ථානයක් හඳුනාගත් බවත්, එම ස්ථානය බ්‍රිතාන්‍ය සිතියම්වල ඓතිහාසික ස්ථානයක් ලෙස සලකුණු කර තිබූ බවත් විජේරත්න මහතා සඳහන් කර ඇත. එම ස්ථානය පරීක්ෂා කිරීමේදී ගරා වැටුණු ස්තූපයක නටබුන්, යූප ස්ථම්භයක්, අනුරාධපුර මුල් යුගයට අයත් බවට හඳුනාගත් ගඩොල් සහ විශාල භූමි ප්‍රදේශයක විහාරාරාමයක නටබුන් හඳුනාගත් බව ඔහු පවසා ඇත.&lt;ref name=&quot;Lankadeepa2020&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BudusaranaWilgam&quot; /&gt;

විජේරත්න මහතාගේ පර්යේෂණයට අනුව, ධාතුවංශය ඇතුළු වංශකතා මූලාශ්‍රවල සඳහන් සෝමනුවර පිළිබඳ තොරතුරු, විල්ගම්වෙහෙරේ භූගෝලීය පිහිටීම සහ තෝප්පූර් යන ස්ථාන නාමයේ භාෂාමය පරිණාමය යන කරුණු එකිනෙක සම්බන්ධ වේ. මෙම පර්යේෂණ මත පදනම්ව ඔහු විල්ගම්වෙහෙර සෝම විහාරය සහ සෝමාවතී ස්තූපය සමඟ හඳුනාගැනීමේ මතය ඉදිරිපත් කළේය.&lt;ref name=&quot;Lankadeepa2020&quot; /&gt;

=== තෝප්පූර් යන ස්ථාන නාමය ===

මෙම හඳුනාගැනීම සඳහා තවත් භාෂාමය සාධකයක් ලෙස තෝප්පූර් යන ස්ථාන නාමය පිළිබඳ ඉදිරිපත් කර ඇති මතය සැලකේ. මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න මහතා ඉදිරිපත් කර ඇති මතයට අනුව, පැරණි '''සෝමපුර''' යන නාමය පසුව '''සෝම්පූර්''', '''තෝම්පූර්''' සහ අවසානයේ '''තෝප්පූර්''' ලෙස භාෂාමය වශයෙන් වෙනස් වී තිබිය හැකිය. එම නාම විකාශය පැරණි සෝමනුවරේ පිහිටීම හඳුනාගැනීම සඳහා භාෂාමය සාධකයක් ලෙස ඉදිරිපත් කර ඇත.&lt;ref name=&quot;Lankadeepa2020&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BudusaranaWilgam&quot; /&gt;

=== පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක ===

විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයේ සිදුකළ ගවේෂණ හා කැණීම් මගින් එහි ඉතිහාසය ක්‍රිස්තු පූර්ව යුගය දක්වා දිවෙන බවට සාධක හමුවී ඇත. පුරාවිද්‍යා බලධාරීන් සඳහන් කළ පරිදි, ස්තූපය වටා තිබූ ඇත්පවුරක නටබුන් හමුවීම සහ ස්තූප මළුවෙන් ක්‍රිස්තු පූර්ව යුගයේ ස්තූපවල භාවිත වූ යූප ගල හා ඡත්‍ර කොටස් හමුවීම එහි මුල් ඓතිහාසිකත්වය පිළිබඳ වැදගත් සාධක වේ. පැරණි සිරිපතුල් ගලක් සහ වෙනත් ස්තූප අංගද එහිදී හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;Lankadeepa2020&quot; /&gt;

පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව හා මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල එක්ව 2015දී ආරම්භ කළ කැණීම්වලදී ස්තූපය හා ඒ අවට පුරාවිද්‍යාත්මක නටබුන් පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වී ඇත. ස්තූපය අවස්ථා කිහිපයකදී ප්‍රතිසංස්කරණය කර ඇති අතර, ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවැනි සියවසේ සිට පොළොන්නරු යුගය දක්වා විවිධ ඉදිකිරීම් හා ප්‍රතිසංස්කරණ අවධි හඳුනාගත හැකි බව පුරාවිද්‍යා බලධාරීන් සඳහන් කර ඇත.&lt;ref name=&quot;Lankadeepa2020&quot; /&gt;

මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක පැරණිභාවය වංශකතාවල සෝමාවතී ස්තූපය සම්බන්ධයෙන් දක්වන මුල් ඓතිහාසික කාලපරාසය සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකි කරුණක් වේ. කෙසේ වෙතත්, ස්ථානයේ පුරාවිද්‍යාත්මක පැරණිභාවය පමණක් මගින් එය ගිරිඅභය රජු විසින් ඉදිකළ සෝමාවතී ස්තූපය බව සෘජුව තහවුරු නොවන බැවින්, එය භූගෝලීය හා වංශකතා සාධක සමඟ එක්ව සලකා බැලිය යුතුය.&lt;ref name=&quot;Lankadeepa2020&quot; /&gt;

=== හඳුනාගැනීම සඳහා ඇති ප්‍රධාන සාධක ===

විල්ගම්වෙහෙර සෝමාවතී ස්තූපය ලෙස හඳුනාගැනීම සඳහා ඉදිරිපත් කර ඇති ප්‍රධාන කරුණු කිහිපයක් මෙසේ දැක්විය හැකිය:

* පැරණි ධාතුවංශ හා ජිනකාලමාලී වැනි මූලාශ්‍රවල සෝමනුවර සේරුනුවරට අයත්, විල් කෙළවරක පිහිටි නුවරක් ලෙස විස්තර වීම.
* සෝමනුවරේ ගිරිඅභය රජුගේ විහාරයේ වැඩසිටි මහින්ද මහරහතන් වහන්සේ සේරුවිල මංගල මහා සෑයේ කටයුතු හා ලලාට ධාතු උපස්ථානය සමඟ සම්බන්ධ වී සිටීම.
* සේරුවිල මංගල මහා සෑයේ ධාතු නිධාන මහා පෙරහැර සෝමනුවරින් ආරම්භ වී හිරු බැසීමට පෙර සේරුවිල සෑ මළුවට පැමිණි බවට ඇති වංශකතා විස්තරය.
* විල්ගම්වෙහෙර සේරුවිල මංගල මහා සෑයට උතුරින් සහ සේරු විලෙහි උතුරු කෙළවරට ආසන්නව පිහිටීම.
* සේරුවිලට උතුරින් හඳුනාගෙන ඇති ප්‍රධාන පැරණි බෞද්ධ ස්තූපය විල්ගම්වෙහෙර වීම.
* ස්ථානයේ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක ක්‍රිස්තු පූර්ව යුගය දක්වා දිවීම සහ ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවැනි සියවසේ සිට පසුකාලීන යුග දක්වා ඉදිකිරීම් හා ප්‍රතිසංස්කරණ අවධි හඳුනාගැනීම.
* ස්තූපය ආශ්‍රිතව යූප ගල, ඡත්‍ර කොටස්, සිරිපතුල් ගල සහ පැරණි ඇත්පවුරක නටබුන් වැනි මුල් බෞද්ධ ස්තූප සම්ප්‍රදායට සම්බන්ධ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක හමුවීම.
* තෝප්පූර් යන ස්ථාන නාමය පැරණි සෝමපුර යන නාමයෙන් පරිණාමය වූවා විය හැකි බවට ඉදිරිපත් කර ඇති භාෂාමය මතය.
* 1970 දශකයේදී මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න මහතා විසින් ධාතුවංශය, පැරණි සිතියම් සහ ගුවන් ඡායාරූප ආශ්‍රයෙන් විල්ගම්වෙහෙර හඳුනාගැනීම සඳහා ඉදිරිපත් කළ කරුණු.
* 2015 සිට පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල මගින් සිදුකළ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්වලින් ස්ථානයේ පැරණිභාවය හා වැදගත්කම පිළිබඳ නව සාධක අනාවරණය වීම.&lt;ref name=&quot;Lankadeepa2020&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;MahameghaWilgam&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BudusaranaWilgam&quot; /&gt;

මෙම කරුණු සමස්තයක් ලෙස සලකා බැලීමේදී, වංශකතාවල සඳහන් '''සේරු විලෙහි කෙළවර පිහිටි සෝමනුවරේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ සෝමාවතී ස්තූපය''' වර්තමාන විල්ගම්වෙහෙර ස්තූපය සමඟ හඳුනාගැනීමට පදනමක් සැපයෙන බව පුරාවිද්‍යා හා ඉතිහාස පර්යේෂණවලදී ඉදිරිපත් කර ඇත. විශේෂයෙන් සෝමනුවර හා සේරුවිල අතර පැවති බව වංශකතා මගින් පෙනෙන ආසන්න සම්බන්ධතාවය, මහින්ද මහරහතන් වහන්සේගේ භූමිකාව සහ සෝමනුවරින් සේරුවිලට ගමන් කළ ධාතු පෙරහැර පිළිබඳ විස්තරය, මෙම හඳුනාගැනීමේ භූගෝලීය තර්කයට අමතර සාධක සපයයි.&lt;ref name=&quot;MahameghaWilgam&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Jinakalamali&quot; /&gt;

ගිරිඅභය රජු විසින් දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කර ඉදිකළ ස්තූපය බවට සෘජුව සඳහන් වන සමකාලීන ශිලා ලේඛනයක් හෝ එම දළදා වහන්සේ සම්බන්ධ සෘජු පුරාවිද්‍යාත්මක සාධකයක් මෙතෙක් ප්‍රකාශිත කැණීම් මගින් හඳුනාගෙන නොමැති අතර විල්ගම්වෙහෙර සහ සෝමාවතී ස්තූපය අතර හඳුනාගැනීම වංශකතා, භූගෝලීය, භාෂාමය සහ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක එකිනෙක සම්බන්ධ කරමින් ඉදිරිපත් කරන ලද ඓතිහාසික හඳුනාගැනීමක් ලෙස සැලකේ.කෙසේ නමුත් 2020දී පුරාවිද්‍යා බලධාරීන් විසින්ද පවතින භූගෝලීය හා පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක මත විල්ගම්වෙහෙර දාගැබ පැරණි සෝමාවතී ස්තූපය විය හැකි බව ප්‍රකාශ කර ඇත.&lt;ref name=&quot;Lankadeepa2020&quot; /&gt;

== ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් ==

=== වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ ===

විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානය ප්‍රධාන ස්තූපයක් සහ එය ආශ්‍රිත විහාරාරාම සංකීර්ණයක නටබුන්වලින් සමන්විත වේ. පුරාවිද්‍යාත්මක භූමිය අක්කර 49ක් පමණ පුරා පැතිර ඇති අතර, ස්තූපයට අමතරව විවිධ ආගමික හා වාස්තු විද්‍යාත්මක ගොඩනැගිලිවල නටබුන් එහි හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;Lankadeepa2020&quot;&gt;{{cite web
|title=පුරාණ සෝමාවතිය අද විල්ගම් වෙහෙර?
|url=https://www.lankadeepa.lk/rasawitha/%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B6%AB-%E0%B7%83%E0%B7%9D%E0%B6%B8%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%92%E0%B6%BA-%E0%B6%85%E0%B6%AF-%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%BD%E0%B7%8A%E0%B6%9C%E0%B6%B8%E0%B7%8A-%E0%B7%80ෙහෙර/57-577511
|website=ලංකාදීප
|date=2020-08-22
|language=si
}}&lt;/ref&gt;

මහාචාර්ය එම්. ඩබ්ලිව්. විමල් විජේරත්න මහතා 1970 දශකයේදී සිදුකළ ගවේෂණවලදී ස්තූප නටබුන්වලට අමතරව පංචාරාම සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරාරාමයක නටබුන්, ශිලා කණු, සඳකඩපහණ, කොරවක්ගල් සහ මුරගල් වැනි වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග හඳුනාගත් බව සඳහන් කර ඇත.&lt;ref name=&quot;Lankadeepa2020&quot; /&gt;

=== ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව ===

ස්ථානයේ ප්‍රධාන ස්මාරකය විශාල ගඩොල් ස්තූපයකි. එහි මුල් ව්‍යුහය පසුකාලීන ප්‍රතිසංස්කරණ හේතුවෙන් වෙනස් වී ඇති අතර, පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක අනුව ස්තූපය විවිධ කාල අවධිවලදී ප්‍රතිසංස්කරණයට ලක්ව ඇත.&lt;ref name=&quot;Lankadeepa2020&quot; /&gt;

ස්තූපය වටා පැවති ඇත්පවුරක නටබුන් හඳුනාගෙන ඇති අතර, එය ස්තූප මළුව වටා පැවති වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයක් ලෙස සැලකේ. ස්තූප මළුවෙන් හමුවූ යූප ගල, ඡත්‍ර කොටස් සහ අනෙකුත් ස්තූප අංග මුල් ඓතිහාසික යුගයේ ස්තූප වාස්තු විද්‍යාව පිළිබඳ සාධක සපයයි. ඡත්‍ර කොටස් හතරක් හඳුනාගෙන ඇති බවද වාර්තා වේ.&lt;ref name=&quot;Lankadeepa2020&quot; /&gt;

ස්තූපය ආශ්‍රිතව හමුවූ පැරණි සිරිපතුල් ගලක පූර්ණඝට හා ඡත්‍ර සලකුණු දක්නට ලැබෙන බව සඳහන් වේ. එමෙන්ම මුල් අනුරාධපුර යුගයට අයත් ගඩොල් හමුවීමද ස්ථානයේ පැරණි ඉදිකිරීම් අවධි හඳුනාගැනීම සඳහා වැදගත් වේ.&lt;ref name=&quot;Lankadeepa2020&quot; /&gt;

ස්තූපයේ වාස්තු විද්‍යාත්මක අවධි සම්බන්ධයෙන් පුරාවිද්‍යා බලධාරීන් සඳහන් කර ඇත්තේ එය ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවැනි සියවසේ සිට පොළොන්නරු යුගය දක්වා විවිධ අවස්ථාවල ඉදිකිරීම් හා ප්‍රතිසංස්කරණවලට ලක්ව ඇති බවයි.&lt;ref name=&quot;Lankadeepa2020&quot; /&gt;

=== වෙනත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක ===

ස්තූපයට අමතරව විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යාත්මක භූමියේ විශාල විහාරාරාම සංකීර්ණයක නටබුන් හඳුනාගෙන ඇත. ගවේෂණවලදී විවිධ ගොඩනැගිලිවල අත්තිවාරම්, ශිලා කණු සහ අනෙකුත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංග හමුවීම මගින් ස්ථානය විශාල ආගමික මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස පැවති බවට සාධක ලැබේ.&lt;ref name=&quot;Lankadeepa2020&quot; /&gt;

ස්ථානයේ සිදුකරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක ගවේෂණ හා කැණීම් මගින් එහි භාවිතය දීර්ඝ කාලයක් පුරා පැවති බවට සාධක හඳුනාගෙන ඇත. ස්තූපයේ හා ආශ්‍රිත ගොඩනැගිලිවල විවිධ ඉදිකිරීම් අවධි හඳුනාගැනීම මගින් ස්ථානය එක් කාලයකට සීමා වූ ආගමික මධ්‍යස්ථානයක් නොව, පසුකාලීනවද සංවර්ධනය වූ පුරාවිද්‍යාත්මක සංකීර්ණයක් බව පෙනී යයි.&lt;ref name=&quot;Lankadeepa2020&quot; /&gt;පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල එක්ව 2015දී මෙම ස්ථානයේ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් ආරම්භ කර ඇත. එම කැණීම්වල අරමුණ වූයේ ස්ථානයේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්වභාවය, ඉදිකිරීම් අවධි සහ සංරක්ෂණයට අවශ්‍ය කරුණු හඳුනාගැනීමයි.&lt;ref name=&quot;Lankadeepa2020&quot; /&gt;

=== අභිලේඛන ===

විල්ගම්වෙහෙර පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයෙන් ශිලා ලේඛනයක් හමුවී ඇති අතර, එහි අක්ෂර ගෙවී ඇති බැවින් මෙම ලේඛනය මෙතෙක් සාර්ථකව කියවා අර්ථ නිරූපණය කිරීමට නොහැකි වී ඇත. එම නිසා එහි අන්තර්ගතය, කාලනිර්ණය හෝ එය ඉදිකිරීම් හා සම්බන්ධ පුද්ගලයන් පිළිබඳ නිශ්චිත තොරතුරු දැනට තහවුරු කර නොමැත.&lt;ref name=&quot;Lankadeepa2020&quot; /&gt;

&lt;!--
==පූර්ව වාර්තා==

මෙහි පූර්ව වාර්තා පිළිබඳ අන්තර්ගතය...

--&gt;

== වර්තමාන සංරක්ෂණය ==

එවකට සේරුවිල රජ මහා විහාරයේ විහාරාධිපතිව වැඩ සිටි සේරුවිල සරණකිත්ති අනුනායක හිමියන්,කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමියන් සහ සේරුවිල රජ මහා විහාරයේ පසුව විහාරාධිපති ධුරයට පත්වුණු අලුදෙණියේ සුබෝධි හිමියන් ප්‍රමුඛ [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] විසින් 2015 වර්ෂයේදී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල එක්ව මෙහි පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් ආරම්භ කළ අතර එමගින් මෙම ස්ථානයේ අක්කර 49ක පමණ ප්‍රදේශයක පැරණි ස්තූපය ඇතුළු පුරාවිද්‍යාත්මක වටිනාකම පිළිබඳ විධිමත් අධ්‍යයනයක් සිදු විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=පුරාණ සෝමාවතිය අද විල්ගම් වෙහෙර? |url=https://www.lankadeepa.lk/rasawitha/%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B6%AB-%E0%B7%83%E0%B7%9D%E0%B6%B8%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%92%E0%B6%BA-%E0%B6%85%E0%B6%AF-%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%BD%E0%B7%8A%E0%B6%9C%E0%B6%B8%E0%B7%8A-%E0%B7%80%E0%B7%99%E0%B7%84%E0%B7%99%E0%B6%BB/57-577511 |website=Lankadeepa |date=2020-08-22}}&lt;/ref&gt;

2016 වර්ෂයේදී විල්ගම්වෙහෙර මහා සෑයේ වර්තමාන ප්‍රතිසංස්කරණයේ දී ධාතූන් වහන්සේල නිධන් කල අතර එහිදී සර්වඥ ධාතූන් වහන්සේලා සහ අංගුලිමාල මහරහතන් වහන්සේගේ අරහන්තක ධාතූන් වහන්සේලා පෙරහැරකින් සේරුවිල විහාරයේ සිට විල්ගම්වෙහෙරට වැඩමවා ධාතු නිධානය සිදු කර ඇත.2020 වසරේ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් උච්චතම අවස්ථාවට ලඟා වූ අතර එහිදී පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන් මෙම කැණීම් කරන ස්ථානය පැරණි සෝමනුවර දකුණු දළදා ස්ථූපය යැයි අනුමාන කරන බවට කරුණු ප්‍රකාශ කළහ.2024 වසර වනවිට ස්ථූපය සහ ස්ථූප මලුවේ සංරක්ෂණය කටයුතු සම්පූර්ණයෙන් ම අවසන් විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=සේරුවිල විල්ගම්වෙහෙර ධාතු නිධාන පුණ්‍ය මහෝත්සවය සහ මහ පෙරහැර |url=https://mahamevnawa.lk/seruwila-dhathu-nidhanothsawaya/ |website=මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය |date=2016-03-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=තාවතිංස යාත්‍රා – අභය දාන |url=https://mahamegha.lk/2017/04/07/thawathinsa-yathra/ |website=මහමෙඝ |date=2017-04-07}}&lt;/ref&gt;

==වෙනත් ලිපි==
* [[සෝමාවතිය විහාරය]]
* [[ගෞතම බුදුන්ගේ ධාතූන්]]
* [[වෙල්ගම් වෙහෙර]]
* [[සේරුවාවිල මංගල රජ මහා විහාරය|සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]]

== මූලාශ්‍ර ==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}

== වැඩිදුර කියවීම ==

* සේරුවාවිල තිස්ස මහා විහාරවංශය ශාස්ත්‍රීය පර්යේෂණ ග්‍රන්ථය - ජ්‍යෙෂ්ඨ මහාචාර්ය එම්.ඩබ්ලිව්.විමල් විජේරත්න
* ශ්‍රී දකුණු දළදාවෙහි නිධන් කර ඇති ඓතිහාසික සෝමනුවර සහ සෝමාවතී ස්තූපය හඳුනාගැනීම පිළිබඳ පර්යේෂණ ග්‍රන්ථය - මහාචාර්ය විමල් විජේරත්න

== බාහිර සබැඳි ==
*[https://web.archive.org/web/20241007090818/https://sinhala.adaderana.lk/news.php?nid=140502 බුදුහිමියන්ගේ දකුණු දළදා වහන්සේ නිධන් කළ බවට සැලකෙන ස්ථූපයක්]
*[https://www.hirunews.lk/245888/ සේරුවිලෙන් හමු වූ දළදා පුරණය ]
*[https://sinhala.newsfirst.lk/sinhala/2020/07/18 Sirasa News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250124001531/https://sinhala.newsfirst.lk/sinhala/2020/07/18 |date=2025-01-24 }}
*[https://www.lankadeepa.lk/News/101-576610 බුදුන්ගේ දකුණු දළදාව ඇත්තේ විල්ගම්වෙහෙරේ]{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{Buddhism in Sri Lanka}}
[[ප්‍රවර්ගය:Coordinates not on Wikidata]]
[[ප්‍රවර්ගය:Buddhist temples in trincomalee district]]
[[ප්‍රවර්ගය:Tooth relics of buddha]]
[[ප්‍රවර්ගය:රජමහා විහාර]]</text>
      <sha1>b3tap77b82u8vblywi4zptios8j3qgl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සාකච්ඡාව:සෝමාවතී විහාරය (ප්‍රාචීන නාගාරාමය) , සුංගාවිල</title>
    <ns>1</ns>
    <id>195881</id>
    <revision>
      <id>803350</id>
      <parentid>802445</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T12:26:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>KSLwiki24 විසින් [[සාකච්ඡාව:සෝමාවතී විහාරය (ප්‍රාචීන නාගාරාමය)]] සිට [[සාකච්ඡාව:සෝමාවතී විහාරය (ප්‍රාචීන නාගාරාමය) , සුංගාවිල]] වෙත පිටුව ගෙන යන ලදී</comment>
      <origin>799959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="873" sha1="53whvtglkbgxe944stixzm9xe0ef6qs" xml:space="preserve">{{සාකච්ඡා ශීර්ෂකය}}

== template එකක භාවිතය සම්බන්ධව ==
{{tl|Done}}/{{tl|completed}} යන template වල සැබෑ භාවිතය කුමක් සදහා ද?? 
@[[පරිශීලක:Lee|Lee]] [[User:KSLwiki24|&lt;span style=&quot;font-family:monospace;font-weight:700;text-transform:uppercase;letter-spacing:1px;color:#ff0033&quot;&gt;KSL&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color:#00ccff&quot;&gt;wiki&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color:#ffcc00&quot;&gt;24&lt;/span&gt;]] [[User talk:KSLwiki24|💬]] 17:25, 20 සැප්තැම්බර් 2026 (යූටීසී)

:@[[පරිශීලක:KSLwiki24|KSLwiki24]], [[:සැකිල්ල:Done#Example]] තුළ හොඳ උදාහරණයක් පවතිනවා නේද? -- [[User:Lee|Lee]] ([[User talk:Lee|talk]]) 09:12, 21 සැප්තැම්බර් 2026 (යූටීසී)</text>
      <sha1>53whvtglkbgxe944stixzm9xe0ef6qs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සෝමාවතිය විහාරය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197049</id>
    <redirect title="සෝමාවතී විහාරය (ප්‍රාචීන නාගාරාමය) , සුංගාවිල" />
    <revision>
      <id>803354</id>
      <parentid>802449</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T12:29:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>1966</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Fixing double redirect from [[සෝමාවතී විහාරය (ප්‍රාචීන නාගාරාමය)]] to [[සෝමාවතී විහාරය (ප්‍රාචීන නාගාරාමය) , සුංගාවිල]]</comment>
      <origin>803354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="149" sha1="ddfw19uqosp5m88mrxkd4qpnu77t78t" xml:space="preserve">#යළියොමුව [[සෝමාවතී විහාරය (ප්‍රාචීන නාගාරාමය) , සුංගාවිල]]</text>
      <sha1>ddfw19uqosp5m88mrxkd4qpnu77t78t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සාකච්ඡාව:සෝමාවතිය විහාරය</title>
    <ns>1</ns>
    <id>197050</id>
    <redirect title="සාකච්ඡාව:සෝමාවතී විහාරය (ප්‍රාචීන නාගාරාමය) , සුංගාවිල" />
    <revision>
      <id>803356</id>
      <parentid>802450</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T12:29:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>1966</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Fixing double redirect from [[සාකච්ඡාව:සෝමාවතී විහාරය (ප්‍රාචීන නාගාරාමය)]] to [[සාකච්ඡාව:සෝමාවතී විහාරය (ප්‍රාචීන නාගාරාමය) , සුංගාවිල]]</comment>
      <origin>803356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="174" sha1="ft8gh3aguvs2o9g8nex53z53fvrts5y" xml:space="preserve">#යළියොමුව [[සාකච්ඡාව:සෝමාවතී විහාරය (ප්‍රාචීන නාගාරාමය) , සුංගාවිල]]</text>
      <sha1>ft8gh3aguvs2o9g8nex53z53fvrts5y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සෝමාවතිය විහාරය (ප්‍රාචීන නාගාරාමය)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197521</id>
    <redirect title="සෝමාවතී විහාරය (ප්‍රාචීන නාගාරාමය) , සුංගාවිල" />
    <revision>
      <id>803355</id>
      <parentid>802444</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T12:29:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>1966</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Fixing double redirect from [[සෝමාවතී විහාරය (ප්‍රාචීන නාගාරාමය)]] to [[සෝමාවතී විහාරය (ප්‍රාචීන නාගාරාමය) , සුංගාවිල]]</comment>
      <origin>803355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="149" sha1="ddfw19uqosp5m88mrxkd4qpnu77t78t" xml:space="preserve">#යළියොමුව [[සෝමාවතී විහාරය (ප්‍රාචීන නාගාරාමය) , සුංගාවිල]]</text>
      <sha1>ddfw19uqosp5m88mrxkd4qpnu77t78t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සාකච්ඡාව:සෝමාවතිය විහාරය (ප්‍රාචීන නාගාරාමය)</title>
    <ns>1</ns>
    <id>197522</id>
    <redirect title="සාකච්ඡාව:සෝමාවතී විහාරය (ප්‍රාචීන නාගාරාමය) , සුංගාවිල" />
    <revision>
      <id>803357</id>
      <parentid>802446</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T12:29:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>1966</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Fixing double redirect from [[සාකච්ඡාව:සෝමාවතී විහාරය (ප්‍රාචීන නාගාරාමය)]] to [[සාකච්ඡාව:සෝමාවතී විහාරය (ප්‍රාචීන නාගාරාමය) , සුංගාවිල]]</comment>
      <origin>803357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="174" sha1="ft8gh3aguvs2o9g8nex53z53fvrts5y" xml:space="preserve">#යළියොමුව [[සාකච්ඡාව:සෝමාවතී විහාරය (ප්‍රාචීන නාගාරාමය) , සුංගාවිල]]</text>
      <sha1>ft8gh3aguvs2o9g8nex53z53fvrts5y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197529</id>
    <revision>
      <id>803358</id>
      <parentid>803345</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T12:31:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kesh Jayakody</username>
        <id>81687</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Added English name</comment>
      <origin>803358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3670" sha1="7rv0so96dh6lwequw3lw5ws44ilh1o6" xml:space="preserve">{{Coord|7.494347|80.353978|display=title}}
[[File:Kurunegala Pradhana Sri Vishnu Maha Devalaya exterior.jpg|thumb|කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය]] 
'''කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය (ඉංග්‍රීසි: Kurunegala Pradhana Sri Vishnu Maha Devalaya, Kurunegala Vishnu Devalaya) යනු... [[ශ්‍රී විෂ්ණු]] දෙවියන් උදෙසා [[කුරුණෑගල]] පිහිටි ප්‍රධානම දේවාලයයි. මෙය [[අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරය|ඓතිහාසික අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරය]] භූමිය තුළ පිහිටා ඇත.

== ඉතිහාසය ==
මෙම දේවාලය කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කයේ ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු දේවාලය ලෙස සැලකේ. මෙම දේවාලය [[පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]]ට අයත් ස්ථානයක් ලෙස සැලකේ. [[File:Kurunegala Pradhana Sri Vishnu Maha Devalaya rock inscription.jpg|thumb|දේවාල භූමියේ ඇති ගල් සෙල්ලිපිය]]

== පූජා කටයුතු ==
සෑම වර්ෂයකම දෙසැම්බර් මස 31 දින ශ්‍රී විෂ්ණු දෙවියන් උදෙසා මහා පූජාව පැවැත්වේ. පෝය දින හැර සෑම සෙනසුරාදා දිනකම පූජා පැවැත්වෙන අතර, බැතිමතුන්ගේ ගැටළු සඳහා තේවාවන් සිදු කෙරේ.[[File:Kurunegala Pradhana Sri Vishnu Maha Devalaya statue.jpg|thumb|දේවාලයේ ඇති ශ්‍රී විෂ්ණු පිළිමය]]

== පිහිටීම ==
කුරුණෑගල - පුත්තලම ප්‍රධාන මාර්ගයේ, කුරුණෑගල නගර මධ්‍යයේ පිහිටි ඔරලෝසු කණුවේ සිට පුත්තලම දෙසට කිලෝමීටර 1.5ක් පමණ ගිය විට හමුවන ඓතිහාසික අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරස්ථාන භූමිය තුළ මෙම දේවාලය පිහිටා තිබේ.

== මේවාත් බලන්න ==
* [[අංගංගල පුරාණ රජමහා විහාරය]]
* [[කුරුණෑගල]]

== පූජකවරු ==
වත්මන් ප්‍රධාන පූජක: ජයකොඩි ආරච්චිලාගේ කසුන් කේශ් ජයකොඩි (2025 සිට)

== මූලාශ්‍ර ==
&lt;references /&gt;

== බාහිර සබැඳි ==
* [https://www.facebook.com/share/1FDtbbes8x/ කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය - Facebook]
* [https://maps.google.com/?q=7.494347,80.353978 Google Maps හි පිහිටීම]

[[ප්‍රවර්ගය:කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කයේ දේවාල]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ විෂ්ණු දේවාල]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ස්ථාන]]</text>
      <sha1>7rv0so96dh6lwequw3lw5ws44ilh1o6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>පොපි ⁣මල් බීජ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197544</id>
    <revision>
      <id>803410</id>
      <parentid>802638</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T11:56:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <origin>803410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9798" sha1="fxysqwnebs3nm2sckf5gmn337x2365c" xml:space="preserve">
'''සුදු කස්කස් ඇට''' (ඉංග්‍රීසි: ''White poppy seeds''; ''Poppy seeds'') යනු පොපි ශාකයේ (''Papaver somniferum'') බීජ වේ. දකුණු ආසියානු ආහාර සංස්කෘතියේදී මේවා කුළුබඩුවක් සහ ආහාර අමුද්‍රව්‍යයක් ලෙස භාවිත කරනු ලැබේ. සිංහල භාවිතයේදී ''සුදු කස්කස් ඇට'' හෝ ''කසා කසා ඇට'' යන නම් ද, දෙමළ භාෂාවෙන් ''வெள்ளை கசகசா'' (Vellai Kasakasa) යන නම ද භාවිත වේ.

== උද්භිද විද්‍යාත්මක හැඳින්වීම ==
පොපි ශාකය ''Papaveraceae'' කුලයට අයත් වන අතර එහි විද්‍යාත්මක නාමය ''Papaver somniferum'' වේ. මෙම ශාකයේ ඵලය තුළ ඇති බීජ කුඩා වන අතර සුදු, අළු, නිල් සහ වෙනත් පැහැයන්ගෙන් යුක්ත විය හැකිය. සුදු කස්කස් ඇට යනු එම ශාකයේ සුදු පැහැයට හුරු බීජ වර්ගයකි.&lt;ref name=&quot;RautGhotankar&quot;&gt;{{cite journal |last1=Raut |first1=Rita A. |last2=Ghotankar |first2=Aparna M. |title=A Review on Khuskhus (Papaver somniferum Linn.) with Special Reference to Ayurvedic Medicinal Properties |journal=Journal of Ayurveda and Integrated Medical Sciences |volume=4 |issue=6 |doi=10.21760/jaims.v4i06.793 |url=https://jaims.in/index.php/jaims/article/view/793}}&lt;/ref&gt;

== භූගෝලීය ව්‍යාප්තිය සහ වගාව ==
පොපි ශාකය ඓතිහාසිකව යුරේසියානු කලාපය සමඟ සම්බන්ධ වී ඇති අතර වර්තමානයේ විවිධ රටවල වගා කරනු ලැබේ. ඉන්දියාව ඇතුළු රටවල් කිහිපයක පොපි බීජ ආහාර සඳහා භාවිත කරනු ලබයි. එහෙත් ශ්‍රී ලංකාවේ වෙළෙඳපොළේ අලෙවි වන සුදු කස්කස් ඇටවල නිශ්චිත නිෂ්පාදන රට හඳුනාගැනීම සඳහා ආනයන දත්ත හෝ නිෂ්පාදන ඇසුරුම්වල තොරතුරු අවශ්‍ය වේ.

== ආහාර සඳහා භාවිතය ==
පොපි බීජ දකුණු ආසියානු ආහාර පිසීමේදී කුළුබඩුවක් හෝ ආහාර අමුද්‍රව්‍යයක් ලෙස භාවිත කරනු ලැබේ. ඒවා සම්පූර්ණ බීජ ලෙස හෝ අඹරාගත් මිශ්‍රණයක් ලෙස ආහාරයට එක් කරයි. අඹරාගත් බීජ ඇතැම් ව්‍යංජන සහ සෝස්වල ඝනකම හා රසය වැඩි කිරීමට යොදා ගනී.&lt;ref name=&quot;RautGhotankar&quot; /&gt;

=== මස් ව්‍යංජන සඳහා භාවිතය ===
ඉන්දියානු ආහාර සම්ප්‍රදායන්හි ඇතැම් මස් ව්‍යංජන සකස් කිරීමේදී පොපි බීජ වෙනත් කුළුබඩු සමඟ අඹරා භාවිත කරනු ලැබේ. කුකුළු මස්, එළු මස් සහ වෙනත් මස් වර්ගවලින් සකස් කරන ව්‍යංජනවලට ඒවා එක් කළ හැකිය. එහෙත් භාවිතය ප්‍රදේශය සහ ආහාර වට්ටෝරුව අනුව වෙනස් වේ.

=== එළවළු ආහාර සඳහා භාවිතය ===
අර්තාපල් සහ වෙනත් එළවළු වර්ගවලින් සකස් කරන ඇතැම් ව්‍යංජන සඳහා ද පොපි බීජ භාවිත කරනු ලැබේ. ඒවා අඹරා හෝ වෙනත් අමුද්‍රව්‍ය සමඟ මිශ්‍ර කර ආහාරයට එක් කළ හැකිය.

== පෝෂණීය සංයුතිය ==
පොපි බීජවල මේද, ප්‍රෝටීන සහ ආහාරමය තන්තු අඩංගු වේ. කැල්සියම්, මැග්නීසියම්, පොස්ෆරස් සහ යකඩ වැනි ඛනිජ පෝෂක ද ඒවායේ අඩංගු වේ. එම නිසා ඒවා ආහාරයේ පෝෂණීය සංයුතියට දායක වන බීජ වර්ගයක් ලෙස සැලකේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=FoodData Central |publisher=United States Department of Agriculture |url=https://fdc.nal.usda.gov/}}&lt;/ref&gt;

== ඖෂධීය ගුණ පිළිබඳ සාම්ප්‍රදායික අදහස් සහ පර්යේෂණ ==
ආයුර්වේද වෛද්‍ය සාහිත්‍යයේ පොපි බීජ පිළිබඳ විවිධ ගුණ සඳහන් වේ. එම සාහිත්‍යය තුළ ඒවා පෝෂණීය සහ ශරීර අභ්‍යන්තර පටකවලට සන්සුන්කාරී බලපෑමක් ඇති කළ හැකි ද්‍රව්‍යයක් ලෙස විස්තර කර ඇත.&lt;ref name=&quot;RautGhotankar&quot; /&gt;

කෙසේ වෙතත්, පොපි බීජ ආහාරයට ගැනීමෙන් රුධිරයේ සීනි මට්ටම, කොලෙස්ටරෝල් මට්ටම හෝ රුධිර පීඩනය නිශ්චිතව පාලනය වන බව තහවුරු කිරීමට ප්‍රමාණවත් සායනික සාක්ෂි අවශ්‍ය වේ. එබැවින් එවැනි ප්‍රතිඵල තහවුරු වූ වෛද්‍ය ප්‍රතිකාරයක් ලෙස ඉදිරිපත් කළ නොහැකිය.

== ආහාර සුරක්ෂිතතාව ==
පොපි බීජ ආහාර සඳහා භාවිත කරන අතර, පොපි ශාකයේ වෙනත් කොටස්වල මෝෆීන් සහ කෝඩීන් වැනි ඔපියොයිඩ් ඇල්කලොයිඩ් අඩංගු විය හැකිය. අස්වැන්න නෙළීමේදී හෝ සැකසීමේදී බීජ මත ශාකයේ වෙනත් කොටස්වලින් මෙම ද්‍රව්‍යවල සුළු අවශේෂ තැන්පත් විය හැකිය.&lt;ref name=&quot;EFSA&quot;&gt;{{cite journal |title=Update of the Scientific Opinion on opium alkaloids in poppy seeds |journal=EFSA Journal |year=2018 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7009406/}}&lt;/ref&gt;

යුරෝපීය ආහාර සුරක්ෂිතතා අධිකාරිය (EFSA) පොපි බීජවල අඩංගු විය හැකි මෝෆීන්, කෝඩීන් සහ වෙනත් ඇල්කලොයිඩ් පිළිබඳව අවදානම් තක්සේරුවක් සිදු කර ඇත. එම තක්සේරුවේදී පොපි බීජවල ඇල්කලොයිඩ් අවශේෂ සහ ඒවා ආහාරයට ගැනීමෙන් ඇති විය හැකි නිරාවරණය පිළිබඳව සලකා බලා තිබේ.&lt;ref name=&quot;EFSA&quot; /&gt;

ඒ අනුව ආහාර සඳහා නිෂ්පාදනය කරන බීජවල ගුණාත්මකභාවය, පිරිසිදු කිරීම සහ නිසි සැකසීම වැදගත් වේ. පොපි බීජ භාවිතය සම්බන්ධ නීති සහ ආනයන සීමා රටින් රටට වෙනස් විය හැකිය.

== ශ්‍රී ලංකාවේ භාවිතය ==
ශ්‍රී ලංකාවේ ඇතැම් වෙළෙඳසල්වල මෙම බීජ ''සුදු කස්කස් ඇට'' හෝ ''කසා කසා ඇට'' යන නම්වලින් හඳුන්වනු ලැබේ. දෙමළ භාෂාවෙන් ''வெள்ளை கசகசா'' යන නම ද භාවිත වේ. ශ්‍රී ලංකාවේ ඇතැම් ආහාර වට්ටෝරුවලදී ව්‍යංජන සහ වෙනත් ආහාරවලට රසය හා ඝනකම ලබාදීම සඳහා ඒවා යොදා ගනී.

== මූලාශ්‍ර ==
&lt;references /&gt;

== බාහිර සබැඳි ==
* [https://jaims.in/index.php/jaims/article/view/793 Journal of Ayurveda and Integrated Medical Sciences – Khuskhus පිළිබඳ සමාලෝචනය]
* [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7009406/ EFSA – පොපි බීජවල ඔපියොයිඩ් ඇල්කලොයිඩ් පිළිබඳ විද්‍යාත්මක තක්සේරුව]
* [https://fdc.nal.usda.gov/ USDA FoodData Central]

[[ප්‍රවර්ගය:ආහාර බීජ]]
[[ප්‍රවර්ගය:කුළුබඩු]]
[[ප්‍රවර්ගය:Papaveraceae]]</text>
      <sha1>fxysqwnebs3nm2sckf5gmn337x2365c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සෝමාවතී විහාරය (ප්‍රාචීන නාගාරාමය)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197840</id>
    <redirect title="සෝමාවතී විහාරය (ප්‍රාචීන නාගාරාමය) , සුංගාවිල" />
    <revision>
      <id>803349</id>
      <timestamp>2026-11-02T12:26:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>KSLwiki24 විසින් [[සෝමාවතී විහාරය (ප්‍රාචීන නාගාරාමය)]] සිට [[සෝමාවතී විහාරය (ප්‍රාචීන නාගාරාමය) , සුංගාවිල]] වෙත පිටුව ගෙන යන ලදී</comment>
      <origin>803349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="149" sha1="ddfw19uqosp5m88mrxkd4qpnu77t78t" xml:space="preserve">#යළියොමුව [[සෝමාවතී විහාරය (ප්‍රාචීන නාගාරාමය) , සුංගාවිල]]</text>
      <sha1>ddfw19uqosp5m88mrxkd4qpnu77t78t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සාකච්ඡාව:සෝමාවතී විහාරය (ප්‍රාචීන නාගාරාමය)</title>
    <ns>1</ns>
    <id>197841</id>
    <redirect title="සාකච්ඡාව:සෝමාවතී විහාරය (ප්‍රාචීන නාගාරාමය) , සුංගාවිල" />
    <revision>
      <id>803351</id>
      <timestamp>2026-11-02T12:26:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>KSLwiki24 විසින් [[සාකච්ඡාව:සෝමාවතී විහාරය (ප්‍රාචීන නාගාරාමය)]] සිට [[සාකච්ඡාව:සෝමාවතී විහාරය (ප්‍රාචීන නාගාරාමය) , සුංගාවිල]] වෙත පිටුව ගෙන යන ලදී</comment>
      <origin>803351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="174" sha1="ft8gh3aguvs2o9g8nex53z53fvrts5y" xml:space="preserve">#යළියොමුව [[සාකච්ඡාව:සෝමාවතී විහාරය (ප්‍රාචීන නාගාරාමය) , සුංගාවිල]]</text>
      <sha1>ft8gh3aguvs2o9g8nex53z53fvrts5y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kurunegala Vishnu Devalaya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197842</id>
    <redirect title="කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය" />
    <revision>
      <id>803360</id>
      <timestamp>2026-11-02T12:34:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kesh Jayakody</username>
        <id>81687</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Created redirect</comment>
      <origin>803360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="124" sha1="78la9gizdks1wpcgjtc3nimd32x7i3p" xml:space="preserve">#REDIRECT [[කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය]]</text>
      <sha1>78la9gizdks1wpcgjtc3nimd32x7i3p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kurunegala Pradhana Vishnu Devalaya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197843</id>
    <redirect title="කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය" />
    <revision>
      <id>803362</id>
      <timestamp>2026-11-02T12:36:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kesh Jayakody</username>
        <id>81687</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Created redirect</comment>
      <origin>803362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="124" sha1="78la9gizdks1wpcgjtc3nimd32x7i3p" xml:space="preserve">#REDIRECT [[කුරුණෑගල ප්‍රධාන ශ්‍රී විෂ්ණු මහා දේවාලය]]</text>
      <sha1>78la9gizdks1wpcgjtc3nimd32x7i3p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>මහමෙව්නාව බෞද්ධ විද්‍යාල</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197844</id>
    <revision>
      <id>803363</id>
      <timestamp>2026-11-02T12:36:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>'මහමෙව්නාව බෞද්ධ විද්‍යාල' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</comment>
      <origin>803363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="c54dmpqfn9ydhe7rf06df7d50vnyasz" xml:space="preserve">මහමෙව්නාව බෞද්ධ විද්‍යාල</text>
      <sha1>c54dmpqfn9ydhe7rf06df7d50vnyasz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සාකච්ඡාව:බෙංගාල බොක්ක</title>
    <ns>1</ns>
    <id>197845</id>
    <revision>
      <id>803367</id>
      <timestamp>2026-11-02T14:00:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58181-27</username>
        <id>81929</id>
      </contributor>
      <comment>/* බෙංගාල බොක්ක කැලඹීමට රසායනික හේතු */ නව ඡේදය</comment>
      <origin>803367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="397" sha1="0qye4s39h3xnov9nkq8ldikdo2izutq" xml:space="preserve">== බෙංගාල බොක්ක කැලඹීමට රසායනික හේතු ==
බෙංගාල බොක්ක කැලඹීමට රසායනික හේතු [[විශේෂ:දායකත්ව/~2026-58181-27|~2026-58181-27]] ([[පරිශීලක සාකච්ඡාව:~2026-58181-27|talk]]) 14:00, 2 නොවැම්බර් 2026 (යූටීසී)</text>
      <sha1>0qye4s39h3xnov9nkq8ldikdo2izutq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>හිරමණේ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197846</id>
    <revision>
      <id>803368</id>
      <timestamp>2026-11-02T16:01:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <comment>''හිරමනය' යනු පොල් මදය සිහින්ව ගා ගැනීම සඳහා ශ්‍රී ලාංකික මුළුතැන්ගෙවල්වල සාම්ප්‍රදායිකව භාවිතා කරන උපකරණයකි. ශ්‍රී ලාංකික ආහාර පිසීමේදී පොල් මදය සහ පොල් කිරි...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</comment>
      <origin>803368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10282" sha1="dkw9rsq7cez6ukz7g13947n5agr8jlm" xml:space="preserve">'හිරමනය' යනු පොල් මදය සිහින්ව ගා ගැනීම සඳහා ශ්‍රී ලාංකික මුළුතැන්ගෙවල්වල සාම්ප්‍රදායිකව භාවිතා කරන උපකරණයකි. ශ්‍රී ලාංකික ආහාර පිසීමේදී පොල් මදය සහ පොල් කිරි බහුලව භාවිතා වන බැවින්, හිරමනය අත්‍යවශ්‍ය ගෘහස්ථ මුළුතැන්ගෙයි උපකරණයක් ලෙස වැදගත් වේ.

== ඉතිහාසය ==

ඉතිහාසය පුරාම, පොල් ගෑම සඳහා ශ්‍රී ලංකාවේ විවිධ වර්ගයේ උපකරණ භාවිතා කර ඇත. සාම්ප්‍රදායික හිරමනයට සමාන පොල් ගෑමේ උපකරණ පිළිබඳ විස්තර, ශ්‍රී ලාංකික සාම්ප්‍රදායික ගෘහ උපකරණවලට අදාළ වාර්තාවලින් සොයාගත හැකිය.

ශ්‍රී ලංකාවේ ආදිවාසී වැදි ජනතාව භාවිතා කළ ප්‍රාථමික පොල් ගෑමේ උපකරණයක් පිළිබඳවද තොරතුරු හමුවේ. මෙම උපකරණය සකසා තිබුණේ අතු තුනක් සහිත ගස් කඳක කොටසක් භාවිතයෙනි; එහි එක් කොටසක් අසුනක් ලෙසත්, තවත් කොටසක් ආධාරකයක් ලෙසත්, ඉතිරි කොටස ලෝහමය ගෑමේ තලය සවි කරන ස්ථානය ලෙසත් ක්‍රියා කළේය.&lt;ref&gt;https://exploresrilanka.lk/kitchenware-of-the-yesteryear/&lt;/ref&gt;

සාම්ප්‍රදායික ශ්‍රී ලාංකික මුළුතැන්ගෙවල්වල භාවිතා වූ හිරමනය, ලී ආධාරකයකින් සහ පොල් ගෑම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද දත් සහිත ලෝහ තලයකින් සමන්විත විය. ඇතැම් හිරමන් සකසා තිබුණේ හැඩගැන්වූ ලී කොටයකින් හෝ 'කොළඹුවක්' (විශේෂිත ලී පාදමක්) භාවිතයෙනි; එහි පොල් ගෑම සඳහා දත් සහිත ලෝහ තැටියක් සවි කර තිබුණි. පොත් තබන රාක්කයක (book stand) හැඩයට නිර්මාණය කරන ලද 'යතුරු හිරමනය' නමින් හැඳින්වෙන විශේෂ වර්ගයක් ගැනද සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;https://asiainch.org/craft/wood-carving-wooden-architecture/&lt;/ref&gt;

== සාම්ප්‍රදායික බංකු ආකාරයේ හිරමන් ==

20 වන සියවසේ මුල් භාගයේ සිට මැද භාගය දක්වා කාලය තුළ, සාම්ප්‍රදායික ගෘහස්ථ මුළුතැන්ගෙවල්වල බංකුවක හැඩය ගත් හිරමන් බහුලව භාවිතා විය. මෙම සාම්ප්‍රදායික උපකරණ පිළිබඳ විස්තරවලට අනුව, ඒවායේ ලී පාදම සම්මත හතරැස් හෝ ත්‍රිකෝණාකාර හැඩයකින් යුක්ත නොවීය; ඒ වෙනුවට, එය වටකුරු, වක්‍රාකාර හැඩයකින් යුක්ත වූ අතර, එය දකින විට ලබු ගෙඩියක හැඩය සිහිගන්වයි.

මෙම ලී බංකු ශක්තිමත් සහ කල් පවතින දැව වර්ගයකින් නිර්මාණය කර තිබුණි. ඒවායේ මතුපිට හොඳින් සුමට වන සේ පට්ටම් කර ඔප දමා තිබූ අතර, එමඟින් ඉතා අලංකාර නිමාවක් ලබා දී තිබුණි. ලී කොටසේ ශක්තිමත් බව සහ නිමාවේ ගුණාත්මකභාවය හේතුවෙන්, මෙම මෙවලම් ඉතා කල් පවතින ඒවා වූ අතර දිගු කාලයක් භාවිත කළ හැකි විය.

ගාන කොටස (තලය) ඝන වානේවලින් සාදා තිබූ අතර එය වෘත්තාකාර හැඩයක් ගත්තේය. එහි මධ්‍යයේ කුඩා සිදුරක් තිබූ අතර, පොල් මදය ගෑම සඳහා අවශ්‍ය දත් සහිත දාරය එම සිදුර වටා පිහිටා තිබුණි. ඇතැම් සාම්ප්‍රදායික 'හිරමණ'වල, ලී පුවරුවට සවි වන කොටස වක්‍රාකාර හැඩයකින් යුක්ත වන අතර, එය ඇණ හෝ ඉස්කුරුප්පු මගින් සවි කිරීම සඳහා සිදුරු තුනක් එහි අඩංගු වේ.

== භාවිතය සහ නඩත්තුව ==

හිරමණයක් භාවිත කිරීමේදී, පොල් ගෙඩියක් දෙකට පලනු ලබන අතර, පොල් මදය කටුව තුළම ඉතිරි වේ. ඉන්පසු පොල් මදය, දත් සහිත ගාන තලය මත තබා අතින් පිරිමැදීම සිදු කෙරේ; මෙහිදී පොල් මදය සිහින් කැබලිවලට ගෑවී වැටේ.

දිගු කාලයක් භාවිත කිරීමේදී, වානේ දත්වල තියුණු බව අඩුවිය හැකිය. එවැනි අවස්ථාවලදී, 'ගොනුවක්' (file) වැනි මෙවලමක් භාවිතයෙන් හෝ වෘත්තීය මුවහත් කරන්නෙකු ලවා එම දත් නැවත මුවහත් කර ගත හැකිය. ඇතැම් ප්‍රදේශවල, නිවෙස් වෙත පැමිණ හිරමණ තල, කතුර සහ වෙනත් ගෘහස්ථ මෙවලම් මුවහත් කර දෙන පුද්ගලයින් සිටියහ.

== නූතන පොල් ගාන උපකරණ ==

20 වැනි සියවසේ මැද භාගය වන විට, සාම්ප්‍රදායික හිරමණවලට වඩා වෙනස් වූ, අතින් කරකවන යාන්ත්‍රික පොල් ගාන උපකරණ හඳුන්වා දෙන ලදී. 1952 වසරේදී එන්. ඩබ්ලිව්. ඔදිරිස් පෙරේරා මහතා විසින් මෙවැනි යාන්ත්‍රික පොල් ගාන උපකරණයක් හඳුන්වා දුන් බව සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;https://odiris.lk/odiris-the-man-the-industry-and-the-vision/&lt;/ref&gt;

ඉන්පසුව, අතින් ක්‍රියාත්මක වන වෙනත් ආකාරයේ හිරමණ සහ විදුලි බලයෙන් ක්‍රියාත්මක වන පොල් ගාන යන්ත්‍ර භාවිතයට පැමිණියේය. මේවා මගින් පොල් ගෑමේ කාර්යය වඩාත් පහසු සහ වේගවත් විය. කෙසේ වෙතත්, සාම්ප්‍රදායික ලී හිරමණ ද සම්භාව්‍ය ගෘහස්ථ මෙවලමක් ලෙස පිළිගැනේ.

== ශ්‍රී ලාංකීය ආහාර සංස්කෘතිය තුළ වැදගත්කම ==

පොල් යනු ශ්‍රී ලාංකීය ආහාර සංස්කෘතියේ වැදගත් අංගයකි. පොල් සම්බෝල, මැල්ලුම්, ව්‍යංජන සහ පොල් කිරි යොදා සකසන විවිධ ආහාර වර්ග පිළියෙල කිරීමේදී ගාන ලද පොල් භාවිතා වේ. එබැවින්, 'හිරමනය' යනු සාම්ප්‍රදායික ශ්‍රී ලාංකික ගෘහ ජීවිතය සහ ආහාර පිළියෙල කිරීමේ චාරිත්‍ර වාරිත්‍ර සමඟ දැඩි ලෙස බැඳී පවතින උපකරණයකි.&lt;ref&gt;https://archive.roar.media/english/life/history/the-traditional-tools-of-a-sri-lankan-kitchen?p=98456&lt;/ref&gt;

== ආශ්‍රිත ලිපි ==

* පොල්
* පොල් කිරි
* ශ්‍රී ලාංකික ආහාර සංස්කෘතිය

== ආශ්‍රිත මූලාශ්‍ර ==

&lt;references /&gt;


Explore Sri Lanka – Kitchenware of the Yesteryear⁠ – පැරණි පොල් ගාන උපකරණයක් පිළිබඳ විස්තරය.
Asia InCH – Wood Carving and Wooden Architecture of Sri Lanka⁠ – හිරමනයේ ලී කොටස සහ දැති සහිත ලෝහ තැටිය.
Roar Media – The Traditional Tools of a Sri Lankan Kitchen⁠ – හිරමනයේ භාවිතය.
Odiris – The Man, the Industry and the Vision⁠ – 1952 දී අර්ධ යාන්ත්‍රික හිරමනය හඳුන්වාදීම.</text>
      <sha1>dkw9rsq7cez6ukz7g13947n5agr8jlm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කොට්ටෝරුවා</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197847</id>
    <redirect title="කොට්ටෝරුවෝ" />
    <revision>
      <id>803383</id>
      <timestamp>2026-11-03T09:56:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <comment>නිර්මාණය</comment>
      <origin>803383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="84kptet04doiy8q0x8tzyqthxnbex17" xml:space="preserve">#යළියොමුව [[කොට්ටෝරුවෝ]]</text>
      <sha1>84kptet04doiy8q0x8tzyqthxnbex17</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>803384</id>
      <parentid>803383</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T09:56:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <origin>803384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="mz81hnqqbyrm6wmb2o2kt3qdhysby07" xml:space="preserve">#යළියොමුව [[කොට්ටෝරුවෝ]]

{{r from singular}}</text>
      <sha1>mz81hnqqbyrm6wmb2o2kt3qdhysby07</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Piciformes</title>
    <ns>15</ns>
    <id>197848</id>
    <revision>
      <id>803386</id>
      <timestamp>2026-11-03T10:11:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Piciformes]]</comment>
      <origin>803386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7764" sha1="ffsu6e85k02ejab3au44rcyjr5phboa" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1367299193 || 2026-08-02T06:49:34Z || Jonathan Markoff || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1357321498 || 2026-06-02T00:10:48Z || R'n'B || &lt;nowiki&gt;Disambiguating links to [[Family (disambiguation)]] (link changed to [[Family (taxonomy)]]) using [[User:Qwertyytrewqqwerty/DisamAssist|DisamAssist]].&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1000417592 || 2021-01-15T01:00:50Z || Certes || &lt;nowiki&gt;improve link: Families (via [[WP:JWB]])&lt;/nowiki&gt;
|----
| 894604086 || 2019-04-28T21:22:35Z || Koavf || &lt;nowiki&gt;/* top */deleted portal, removed: {{Portal|Piciformes}}&lt;/nowiki&gt;
|----
| 863144686 || 2018-10-09T00:18:20Z || The Transhumanist || &lt;nowiki&gt;Portal link maintenance: Add corresponding portal link or adjust its location/syntax, and remove any off-topic portal links&lt;/nowiki&gt;
|----
| 600615912 || 2014-03-21T16:44:30Z || Look2See1 || &lt;nowiki&gt;link, cat.&lt;/nowiki&gt;
|----
| 546214904 || 2013-03-22T07:18:19Z || KLBot2 || &lt;nowiki&gt;Bot: Migrating 1 interwiki links, now provided by [[Wikidata]] on [[:d:Q6826074]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 543861369 || 2013-03-13T15:35:48Z || Addbot || &lt;nowiki&gt;[[User:Addbot|Bot:]] Migrating 51 interwiki links, now provided by [[Wikipedia:Wikidata|Wikidata]] on [[d:q6826074]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 522595268 || 2012-11-12T05:52:43Z || 110.171.110.162 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 492687851 || 2012-05-15T13:11:02Z || Rezabot || &lt;nowiki&gt;r2.7.1) (Robot: Adding [[sh:Kategorija:Djetlovke]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 486848731 || 2012-04-11T17:08:30Z || Luckas-bot || &lt;nowiki&gt;r2.7.1) (Robot: Adding [[ar:تصنيف:بيسيات]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 471515559 || 2012-01-15T16:45:18Z || Luckas-bot || &lt;nowiki&gt;r2.7.1) (Robot: Adding [[vi:Thể loại:Bộ Gõ kiến]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 466123348 || 2011-12-16T07:12:48Z || Vagobot || &lt;nowiki&gt;r2.7.2) (Robot: Adding [[rue:Катеґорія:Дятлообразны]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 466051094 || 2011-12-15T20:27:40Z || ArthurBot || &lt;nowiki&gt;r2.6.4) (Robot: Removing [[rue:Катеґорія:Дятлёобразны]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 465959127 || 2011-12-15T06:31:38Z || Vagobot || &lt;nowiki&gt;r2.7.2) (Robot: Adding [[rue:Катеґорія:Дятлёобразны]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 444716248 || 2011-08-13T23:54:11Z || Luckas-bot || &lt;nowiki&gt;r2.7.1) (robot Adding: [[gl:Categoría:Piciformes]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 443295565 || 2011-08-06T05:01:16Z || EmausBot || &lt;nowiki&gt;r2.6.4) (robot Adding: [[kk:Санат:Тоқылдақтәрізділер]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 421634900 || 2011-03-31T11:36:06Z || Red Winged Duck || &lt;nowiki&gt;+ be-x-old:&lt;/nowiki&gt;
|----
| 421473136 || 2011-03-30T12:21:35Z || Yerpo || &lt;nowiki&gt;[[:sl:Kategorija:Ptiči plezalci]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 419966847 || 2011-03-21T13:23:00Z || Luckas-bot || &lt;nowiki&gt;r2.7.1) (robot Adding: [[lv:Kategorija:Dzilnveidīgie]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 392423669 || 2010-10-23T16:02:07Z || TXiKiBoT || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[fo:Bólkur:Piciformes]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 387112892 || 2010-09-26T12:11:07Z || Branka France || &lt;nowiki&gt;iw hr&lt;/nowiki&gt;
|----
| 386104653 || 2010-09-21T13:46:39Z || EmausBot || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[sr:Категорија:Детлићи]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 382833119 || 2010-09-04T07:48:32Z || Ornitologinja || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 370217651 || 2010-06-26T07:32:58Z || ArthurBot || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[pcd:Catégorie:Piciformes]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 365502625 || 2010-06-01T20:44:44Z || ArthurBot || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[az:Kateqoriya:Ağacdələnkimilər]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 357428981 || 2010-04-21T16:18:38Z || MondalorBot || &lt;nowiki&gt;Robot adding: [[la:Categoria:Piciformes]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 349058332 || 2010-03-10T19:40:25Z || FrescoBot || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[it:Categoria:Piciformes]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 326683798 || 2009-11-19T05:39:51Z || 217.136.65.88 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 325423383 || 2009-11-12T11:54:04Z || TXiKiBoT || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[eu:Kategoria:Piciformes]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 317219249 || 2009-10-01T03:50:29Z || Maksim-bot || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[eo:Kategorio:Pegoformaj]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 296148657 || 2009-06-13T11:10:47Z || AndersBot || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[nn:Kategori:Spettefuglar]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 293057972 || 2009-05-29T08:59:42Z || JAnDbot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[ro:Categorie:Piciformes]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 290803893 || 2009-05-18T21:39:12Z || Alpha Centaury || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 270414924 || 2009-02-13T10:42:35Z || VolkovBot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[tl:Kaurian:Piciformes]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 268205103 || 2009-02-03T06:54:22Z || ChenzwBot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[simple:Category:Piciformes]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 267832671 || 2009-02-01T14:44:05Z || Idioma-bot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[be:Катэгорыя:Дзятлападобныя]], [[ca:Categoria:Piciformes]], [[lt:Kategorija:Geniniai paukščiai]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 248282484 || 2008-10-28T21:58:31Z || ماني || &lt;nowiki&gt;interwiki Persian&lt;/nowiki&gt;
|----
| 225186526 || 2008-07-12T10:14:08Z || BotMultichill || &lt;nowiki&gt;Commons cat fix&lt;/nowiki&gt;
|----
| 216133029 || 2008-05-31T06:10:13Z || Eyal Bairey || &lt;nowiki&gt;adding interlanguage link - he. [[WP:WPIW/HE|You can help!]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 209867214 || 2008-05-03T08:15:14Z || HenkvD || &lt;nowiki&gt;+ af:&lt;/nowiki&gt;
|----
| 189473751 || 2008-02-06T10:57:13Z || VolkovBot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[lb:Kategorie:Spiechten]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 185419491 || 2008-01-19T13:28:34Z || Maymay || &lt;nowiki&gt;interwiki bg&lt;/nowiki&gt;
|----
| 163163462 || 2007-10-08T20:03:39Z || Jóna Þórunn || &lt;nowiki&gt;+ is:&lt;/nowiki&gt;
|----
| 155770303 || 2007-09-05T03:48:22Z || 91.86.1.146 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 135382351 || 2007-06-02T19:53:47Z || Le Pied-bot~enwiki || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[uk:Категорія:Дятлоподібні]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 131087363 || 2007-05-15T18:11:34Z || Chobot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[pl:Kategoria:Dzięciołowe]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 115260338 || 2007-03-15T06:09:01Z || Kelovy || &lt;nowiki&gt;+sk&lt;/nowiki&gt;
|----
| 107966075 || 2007-02-14T01:21:36Z || JhsBot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[no:Kategori:Spettefugler]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 98896713 || 2007-01-06T16:37:52Z || Dryke || &lt;nowiki&gt;iw&lt;/nowiki&gt;
|----
| 94663446 || 2006-12-16T06:45:56Z || Escarbot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[sv:Kategori:Hackspettartade fåglar]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 63617499 || 2006-07-13T15:46:37Z || 219.113.237.194 || &lt;nowiki&gt;+zh.&lt;/nowiki&gt;
|----
| 61531687 || 2006-07-01T12:08:46Z || 85.157.103.148 || &lt;nowiki&gt;fi&lt;/nowiki&gt;
|----
| 61184194 || 2006-06-29T12:15:33Z || Syp || &lt;nowiki&gt;added Hungarian interwiki&lt;/nowiki&gt;
|----
| 58550097 || 2006-06-14T09:31:19Z || Unyoyega || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: es&lt;/nowiki&gt;
|----
| 52696284 || 2006-05-11T18:08:55Z || PuzzletChung || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: ko&lt;/nowiki&gt;
|----
| 42442845 || 2006-03-06T06:38:17Z || Gruzd || &lt;nowiki&gt;[[ru:Категория:Дятлообразные]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 40702041 || 2006-02-22T12:12:50Z || 81.241.145.173 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 38600993 || 2006-02-07T11:16:53Z || 84.174.203.138 || &lt;nowiki&gt;de:&lt;/nowiki&gt;
|----
| 38103777 || 2006-02-04T05:02:16Z || Hillcrane || &lt;nowiki&gt;ja&lt;/nowiki&gt;
|----
| 36250053 || 2006-01-22T19:25:08Z || 83.208.83.66 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 33428557 || 2006-01-01T00:05:08Z || Circeus || &lt;nowiki&gt;surely weonly need ONE of these?&lt;/nowiki&gt;
|----
| 28546727 || 2005-11-17T00:12:38Z || Marc Venot || &lt;nowiki&gt;io&lt;/nowiki&gt;
|----
| 28224746 || 2005-11-13T18:17:01Z || HenkvD || &lt;nowiki&gt;sisterlinks project&lt;/nowiki&gt;
|----
| 28224724 || 2005-11-13T18:16:40Z || HenkvD || &lt;nowiki&gt;sisterlinks project&lt;/nowiki&gt;
|----
| 21257754 || 2005-08-18T01:29:50Z || JohnCastle || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 16839906 || 2005-06-06T10:58:21Z || Nuno Tavares || &lt;nowiki&gt;pt:&lt;/nowiki&gt;
|----
| 14786656 || 2005-01-12T18:27:47Z || Isfisk || &lt;nowiki&gt;da:&lt;/nowiki&gt;
|----
| 9316533 || 2004-10-14T08:25:15Z || Gadfium || &lt;nowiki&gt;[[Category:Birds]]&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>ffsu6e85k02ejab3au44rcyjr5phboa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Piciformes</title>
    <ns>14</ns>
    <id>197849</id>
    <revision>
      <id>803387</id>
      <timestamp>2026-11-03T10:11:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Piciformes]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Piciformes|history]])</comment>
      <origin>803387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="492" sha1="2geqrx2ysipemaa6i5azkhg0k4kk8ki" xml:space="preserve">{{Commons cat|Piciformes}}
*'''[[Piciformes]]''' — six [[Family (taxonomy)|families]] of largely arboreal [[bird]]s make up the [[Order (taxonomy)|order]] '''[[Piciformes]]''', in the [[Class (taxonomy)|infraclass]] [[Neognathae]].
::*There are about 67 genera in the six families and a little over 400 species. 
::*The best-known of them is the family [[Picidae]], which includes the [[woodpecker]]s and close relatives. 
{{-}}

[[Category:Neognathae]]
[[Category:Birds by classification]]</text>
      <sha1>2geqrx2ysipemaa6i5azkhg0k4kk8ki</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Neognathae</title>
    <ns>15</ns>
    <id>197850</id>
    <revision>
      <id>803389</id>
      <timestamp>2026-11-03T10:12:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Neognathae]]</comment>
      <origin>803389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4548" sha1="fqhi8jj4p546q4foerijcvmsjwu0rdc" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1287441527 || 2025-04-26T08:02:00Z || Robby || &lt;nowiki&gt;link to Commons is now defined on Wikidata&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1086916671 || 2022-05-09T04:58:20Z || Seanghkd || &lt;nowiki&gt;Convert to cat main template&lt;/nowiki&gt;
|----
| 776590791 || 2017-04-21T23:51:44Z || JarrahTree || &lt;nowiki&gt;add&lt;/nowiki&gt;
|----
| 556940618 || 2013-05-27T00:55:07Z || Bjankuloski06en~enwiki || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 544364762 || 2013-03-15T13:07:28Z || Addbot || &lt;nowiki&gt;[[User:Addbot|Bot:]] Migrating 24 interwiki links, now provided by [[Wikipedia:Wikidata|Wikidata]] on [[d:q6765394]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 532678390 || 2013-01-12T10:30:07Z || DragonBot || &lt;nowiki&gt;r2.7.3) (Robot: Adding [[tl:Kategorya:Neognathae]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 513298241 || 2012-09-18T01:20:43Z || ZéroBot || &lt;nowiki&gt;r2.7.1) (Robot: Adding [[tt:Төркем:Яңа аңкау кошлары]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 490633926 || 2012-05-04T13:55:32Z || ZéroBot || &lt;nowiki&gt;r2.7.1) (Robot: Adding [[eu:Kategoria:Neognathae]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 488314469 || 2012-04-20T10:42:58Z || Luckas-bot || &lt;nowiki&gt;r2.7.1) (Robot: Adding [[vi:Thể loại:Neognathae]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 467502857 || 2011-12-24T14:46:51Z || EmausBot || &lt;nowiki&gt;r2.6.4) (Robot: Adding [[rue:Катеґорія:Лїтаючі (птахы)]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 440344184 || 2011-07-19T17:52:31Z || ZéroBot || &lt;nowiki&gt;r2.7.1) (robot Adding: [[ko:분류:신조상목]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 415836131 || 2011-02-25T09:06:44Z || RG72 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 408107285 || 2011-01-15T23:23:55Z || Luckas-bot || &lt;nowiki&gt;r2.7.1) (robot Adding: [[be-x-old:Катэгорыя:Новападнябенныя]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 406897151 || 2011-01-09T16:51:04Z || Luckas-bot || &lt;nowiki&gt;r2.7.1) (robot Adding: [[th:หมวดหมู่:นกขากรรไกรแบบใหม่]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 381729109 || 2010-08-29T18:00:21Z || Ivan Bajlo || &lt;nowiki&gt;+hr&lt;/nowiki&gt;
|----
| 365663854 || 2010-06-02T16:30:05Z || TXiKiBoT || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[az:Kateqoriya:Yenidamaqlılar]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 364124015 || 2010-05-25T15:05:08Z || TXiKiBoT || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[ja:カテゴリ:新顎類]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 351327578 || 2010-03-22T08:53:33Z || VolkovBot || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[uk:Категорія:Кілегруді]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 327896599 || 2009-11-25T18:03:39Z || TXiKiBoT || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[la:Categoria:Neognathae]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 325995762 || 2009-11-15T16:17:22Z || DSisyphBot || &lt;nowiki&gt;robot Removing: [[ast:Categoría:Neognathae]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 320568298 || 2009-10-18T09:24:00Z || Tjmoel || &lt;nowiki&gt;+id&lt;/nowiki&gt;
|----
| 304028899 || 2009-07-24T23:18:36Z || Numbo3-bot || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[ar:تصنيف:حديثات الفك]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 292031960 || 2009-05-24T16:07:07Z || 91.86.242.144 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 267261065 || 2009-01-29T20:46:35Z || Bjankuloski06en~enwiki || &lt;nowiki&gt;mk&lt;/nowiki&gt;
|----
| 255732918 || 2008-12-03T23:21:00Z || Estirabot || &lt;nowiki&gt;robot  Modifying: [[ca:Categoria:Neògnats]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 227586089 || 2008-07-24T08:19:25Z || Pere prlpz || &lt;nowiki&gt;[[ca:Categoria:Neognats]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 208856969 || 2008-04-28T22:06:02Z || BotMultichill || &lt;nowiki&gt;Adding [[Template:Commons_cat|commons cat]] link to [[Commons:Category:Neognathae]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 204518167 || 2008-04-09T19:25:27Z || Mani1 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 204517748 || 2008-04-09T19:23:18Z || Mani1 || &lt;nowiki&gt;interwiki Persian&lt;/nowiki&gt;
|----
| 199309724 || 2008-03-19T10:12:14Z || VolkovBot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[ast:Categoría:Neognathae]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 199082919 || 2008-03-18T13:55:05Z || JAnDbot || &lt;nowiki&gt;robot  Removing: [[fr:Catégorie:Néognathes]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 194720671 || 2008-02-28T19:42:51Z || Ben Skála || &lt;nowiki&gt;+iw.&lt;/nowiki&gt;
|----
| 177175132 || 2007-12-11T08:59:12Z || Escarbot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[es:Categoría:Neognathae]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 152907331 || 2007-08-22T12:23:55Z || Dysmorodrepanis~enwiki || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 115266368 || 2007-03-15T07:05:36Z || Kelovy || &lt;nowiki&gt;+sk&lt;/nowiki&gt;
|----
| 105817076 || 2007-02-05T16:07:45Z || Dysmorodrepanis~enwiki || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 105816237 || 2007-02-05T16:03:21Z || Dysmorodrepanis~enwiki || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 65502520 || 2006-07-24T05:57:48Z || Gruzd || &lt;nowiki&gt;[[ru:Категория:Новонёбные]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 51028865 || 2006-05-01T10:56:38Z || Eras-mus || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 50900736 || 2006-04-30T15:49:55Z || Dysmorodrepanis~enwiki || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>fqhi8jj4p546q4foerijcvmsjwu0rdc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Neognathae</title>
    <ns>14</ns>
    <id>197851</id>
    <revision>
      <id>803390</id>
      <timestamp>2026-11-03T10:13:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Neognathae]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Neognathae|history]])</comment>
      <origin>803390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87" sha1="a1kt2kyzymh3o8mod1u58ns4pdqdsrb" xml:space="preserve">{{Commons cat}}
{{catmain}}
{{portal|Birds}}
[[Category:Birds by classification|* 009]]</text>
      <sha1>a1kt2kyzymh3o8mod1u58ns4pdqdsrb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Birds by classification</title>
    <ns>15</ns>
    <id>197852</id>
    <revision>
      <id>803391</id>
      <timestamp>2026-11-03T10:13:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Birds by classification]]</comment>
      <origin>803391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6735" sha1="9qs4jw1sbocvzah8srn2r5x34aif8qn" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1367301855 || 2026-08-02T07:10:21Z || Jonathan Markoff || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1289359092 || 2025-05-08T03:11:46Z || IJReid || &lt;nowiki&gt;new key for [[Category:Dinosaurs by classification]]: &quot; &quot; using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1288835794 || 2025-05-05T00:26:06Z || IJReid || &lt;nowiki&gt;added [[Category:Dinosaurs by classification]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1133225212 || 2023-01-12T19:52:19Z || Plantdrew || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:Taxonomy classification]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1133199023 || 2023-01-12T17:29:41Z || 46.18.177.138 || &lt;nowiki&gt;Category&lt;/nowiki&gt;
|----
| 956269578 || 2020-05-12T12:37:36Z || Wtmitchell || &lt;nowiki&gt;Reverted edits by [[Special:Contributions/87.113.192.56|87.113.192.56]] ([[User talk:87.113.192.56|talk]]) ([[WP:HG|HG]]) (3.4.10)&lt;/nowiki&gt;
|----
| 956269491 || 2020-05-12T12:36:48Z || 87.113.192.56 || &lt;nowiki&gt;[[WP:AES|←]]Replaced content with 'Everyone do not read this ok! Wikipedia is terrible!'&lt;/nowiki&gt;
|----
| 929599892 || 2019-12-06T22:19:52Z || Anomalous+0 || &lt;nowiki&gt;sort&lt;/nowiki&gt;
|----
| 928537553 || 2019-11-29T23:05:57Z || Mike Peel || &lt;nowiki&gt;Removing Commons category link that doesn't match this category&lt;/nowiki&gt;
|----
| 792726480 || 2017-07-28T07:54:48Z || Couiros22 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 721748925 || 2016-05-23T20:52:34Z || Ottawahitech || &lt;nowiki&gt;new key for [[Category:Birds]]: &quot;  by classification&quot; using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 706997437 || 2016-02-26T12:59:24Z || Caftaric || &lt;nowiki&gt;Category:Vertebrates by classification&lt;/nowiki&gt;
|----
| 706995437 || 2016-02-26T12:41:05Z || Caftaric || &lt;nowiki&gt;cleanup&lt;/nowiki&gt;
|----
| 631729057 || 2014-10-30T09:15:23Z || NotWith || &lt;nowiki&gt;cleanup&lt;/nowiki&gt;
|----
| 610800161 || 2014-05-30T15:07:13Z || RC711 || &lt;nowiki&gt;Adding Category Tree for this Category&lt;/nowiki&gt;
|----
| 548997029 || 2013-04-06T14:38:41Z || Ykvach || &lt;nowiki&gt;added [[Category:Bird taxonomy]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 548996742 || 2013-04-06T14:36:34Z || Ykvach || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:Animal taxonomy]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 544087414 || 2013-03-14T13:02:43Z || Addbot || &lt;nowiki&gt;[[User:Addbot|Bot:]] Migrating 20 interwiki links, now provided by [[Wikipedia:Wikidata|Wikidata]] on [[d:q7038487]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 536470146 || 2013-02-04T05:50:53Z || Good Olfactory || &lt;nowiki&gt;added [[Category:Animal taxonomy]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 529825289 || 2012-12-26T12:50:56Z || LaaknorBot || &lt;nowiki&gt;r2.7.3rc2) (Robot: Adding [[nn:Kategori:Fuglar etter klassifisering]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 504704006 || 2012-07-29T05:00:10Z || YFdyh-bot || &lt;nowiki&gt;r2.7.3) (Robot: Adding [[vi:Thể loại:Phân loại chim]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 497085961 || 2012-06-11T17:03:53Z || Khaled0147 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 459116257 || 2011-11-05T10:25:33Z || ZéroBot || &lt;nowiki&gt;r2.7.1) (Robot: Adding [[tpi:Category:Ol pisin long kain]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 406897076 || 2011-01-09T16:50:33Z || Luckas-bot || &lt;nowiki&gt;r2.7.1) (robot Adding: [[th:หมวดหมู่:นกแบ่งตามการจำแนกชั้นทางวิทยาศาสตร์]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 381822989 || 2010-08-30T04:36:01Z || KocjoBot~enwiki || &lt;nowiki&gt;robot Removing: [[be:Катэгорыя:Птушкі паводле атрадаў]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 372073410 || 2010-07-06T18:37:40Z || DSisyphBot || &lt;nowiki&gt;robot Removing: [[ru:Категория:Птицы по отрядам]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 363980258 || 2010-05-24T19:44:39Z || Alexbot || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[sr:Категорија:Птице по класификацији]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 354509291 || 2010-04-07T11:28:36Z || TXiKiBoT || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[la:Categoria:Aves classificatione digestae]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 349023288 || 2010-03-10T16:44:53Z || Basilicofresco || &lt;nowiki&gt;iw&lt;/nowiki&gt;
|----
| 337252355 || 2010-01-11T20:58:52Z || VolkovBot || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[gv:Ronney:Ein rere rang-oardraghey]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 332528188 || 2009-12-18T18:15:43Z || Funandtrvl || &lt;nowiki&gt;sortkey&lt;/nowiki&gt;
|----
| 320568670 || 2009-10-18T09:28:21Z || Tjmoel || &lt;nowiki&gt;+id&lt;/nowiki&gt;
|----
| 319612542 || 2009-10-13T12:36:24Z || PurpleHz || &lt;nowiki&gt;fr:&lt;/nowiki&gt;
|----
| 304028933 || 2009-07-24T23:18:50Z || Numbo3-bot || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[ar:تصنيف:تصنيف الطيور]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 265099916 || 2009-01-19T16:31:58Z || Erfil || &lt;nowiki&gt;interwiki: +es&lt;/nowiki&gt;
|----
| 261909405 || 2009-01-04T16:22:23Z || VolkovBot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[be:Катэгорыя:Птушкі паводле атрадаў]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 248282304 || 2008-10-28T21:57:37Z || ماني || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 223243707 || 2008-07-03T05:58:24Z || BotMultichill || &lt;nowiki&gt;Bot: Adding {{Commons cat|Aves}}&lt;/nowiki&gt;
|----
| 222978501 || 2008-07-02T00:35:39Z || SieBot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[ro:Categorie:Clasificarea păsărilor]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 215349455 || 2008-05-27T20:28:16Z || SamatBot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[hu:Kategória:Madárrendszertan]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 204518964 || 2008-04-09T19:29:15Z || Mani1 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 181003798 || 2007-12-30T16:42:06Z || Yerpo || &lt;nowiki&gt;+sl iw&lt;/nowiki&gt;
|----
| 140373560 || 2007-06-24T20:37:57Z || Zvar || &lt;nowiki&gt;Disambiguation page repair - [[WP:DPL|You can help!]]: Basal&lt;/nowiki&gt;
|----
| 138912237 || 2007-06-18T04:51:28Z || D. Recorder || &lt;nowiki&gt;[[ru:Категория:Птицы по отрядам]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 115290307 || 2007-03-15T10:58:46Z || 121.73.5.55 || &lt;nowiki&gt;rv my mistake :(&lt;/nowiki&gt;
|----
| 115289845 || 2007-03-15T10:54:18Z || 121.73.5.55 || &lt;nowiki&gt;mv to cat. Aves&lt;/nowiki&gt;
|----
| 105816903 || 2007-02-05T16:06:51Z || Dysmorodrepanis~enwiki || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 105816814 || 2007-02-05T16:06:18Z || Dysmorodrepanis~enwiki || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 105814326 || 2007-02-05T15:53:37Z || Dysmorodrepanis~enwiki || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 105814279 || 2007-02-05T15:53:23Z || Dysmorodrepanis~enwiki || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 105814253 || 2007-02-05T15:53:15Z || Dysmorodrepanis~enwiki || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 50304721 || 2006-04-26T19:49:58Z || Dysmorodrepanis~enwiki || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 50304655 || 2006-04-26T19:49:26Z || Dysmorodrepanis~enwiki || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 50304317 || 2006-04-26T19:47:03Z || Dysmorodrepanis~enwiki || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 38104375 || 2006-02-04T05:08:53Z || Hillcrane || &lt;nowiki&gt;ja&lt;/nowiki&gt;
|----
| 32613149 || 2005-12-24T18:32:41Z || Katpatuka || &lt;nowiki&gt;interwiki tr&lt;/nowiki&gt;
|----
| 31508394 || 2005-12-15T19:55:11Z || Marc Venot || &lt;nowiki&gt;io&lt;/nowiki&gt;
|----
| 20619419 || 2005-08-09T14:05:29Z || Circeus || &lt;nowiki&gt;new cat for birds&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>9qs4jw1sbocvzah8srn2r5x34aif8qn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Birds by classification</title>
    <ns>14</ns>
    <id>197853</id>
    <revision>
      <id>803392</id>
      <timestamp>2026-11-03T10:13:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Birds by classification]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Birds by classification|history]])</comment>
      <origin>803392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="595" sha1="hmf1za28l2nxiycc4sbznt564nkap39" xml:space="preserve">This category lists '''[[order (taxonomy)|orders]] of birds''' (ending in &quot;-formes&quot;) as categories, and pages dealing with certain (non-taxonomic) groups of birds.

The first section links to categories listing lower taxonomic levels in birds. In the second section, higher categories such as [[superorder]]s, and [[Basal (phylogenetics)|basal]] groups are listed.
{{category tree all|Birds by classification|mode=pages|hideroot=off|showcount=off|header=Click to see Category Tree for:}}

[[Category:Birds| ]]
[[Category:Vertebrates by classification]]
[[Category:Dinosaurs by classification| ]]</text>
      <sha1>hmf1za28l2nxiycc4sbznt564nkap39</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සැකිල්ල:Piciformes</title>
    <ns>10</ns>
    <id>197854</id>
    <revision>
      <id>803396</id>
      <timestamp>2026-05-18T04:00:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;Scyrme</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>update</comment>
      <origin>803396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="822" sha1="ai1jilxa0dx8oah3h4es73gdqkzaq9m" xml:space="preserve">{{Navbox
|name = Piciformes
|title = [[Order (taxonomy)|Order]]: [[Piciformes]] 
|listclass = hlist
|state = {{{state&lt;includeonly&gt;|collapsed&lt;/includeonly&gt;}}}
|list1style = background:#eef;
|group1 = '''[[Order (taxonomy)|Suborder]]'''
|list1 = '''[[Family (taxonomy)|Family]]'''
|group2 = [[Galbuli]]
|list2 =
* [[Jacamar|Galbulidae]] (jacamars)
* [[Puffbird|Bucconidae]] (puffbirds, nunbirds and nunlets)
|group3 = [[Pici (taxon)|Pici]]
|list3 =
* [[Lybiidae]] (African barbets)
* [[Megalaimidae]] (Asian barbets)
* [[Toucan|Ramphastidae]] (toucans)
* [[Semnornithidae]] (toucan-barbets)
* [[Capitonidae]] (American barbets)
* [[Woodpecker|Picidae]] (woodpeckers, piculets and wrynecks)
* [[Honeyguide|Indicatoridae]] (honeyguides) 
}}&lt;noinclude&gt;
{{navbox documentation}}
[[Category:Bird navigational boxes]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ai1jilxa0dx8oah3h4es73gdqkzaq9m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>803397</id>
      <parentid>803396</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T10:36:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[:en:Template:Piciformes]] වෙතින් එක් සංශෝධනයක්</comment>
      <origin>803396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="822" sha1="ai1jilxa0dx8oah3h4es73gdqkzaq9m" xml:space="preserve">{{Navbox
|name = Piciformes
|title = [[Order (taxonomy)|Order]]: [[Piciformes]] 
|listclass = hlist
|state = {{{state&lt;includeonly&gt;|collapsed&lt;/includeonly&gt;}}}
|list1style = background:#eef;
|group1 = '''[[Order (taxonomy)|Suborder]]'''
|list1 = '''[[Family (taxonomy)|Family]]'''
|group2 = [[Galbuli]]
|list2 =
* [[Jacamar|Galbulidae]] (jacamars)
* [[Puffbird|Bucconidae]] (puffbirds, nunbirds and nunlets)
|group3 = [[Pici (taxon)|Pici]]
|list3 =
* [[Lybiidae]] (African barbets)
* [[Megalaimidae]] (Asian barbets)
* [[Toucan|Ramphastidae]] (toucans)
* [[Semnornithidae]] (toucan-barbets)
* [[Capitonidae]] (American barbets)
* [[Woodpecker|Picidae]] (woodpeckers, piculets and wrynecks)
* [[Honeyguide|Indicatoridae]] (honeyguides) 
}}&lt;noinclude&gt;
{{navbox documentation}}
[[Category:Bird navigational boxes]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ai1jilxa0dx8oah3h4es73gdqkzaq9m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>පරිශීලක:CeylonChingu/COVID-19 න් පසු තත්ත්වය</title>
    <ns>2</ns>
    <id>197855</id>
    <revision>
      <id>803401</id>
      <timestamp>2026-11-03T10:39:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CeylonChingu</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the page [[:mdwiki:Special:Redirect/revision/1504530|Post COVID-19 condition]] to:si #mdwikicx</comment>
      <origin>803401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3563" sha1="qqwvav3kxidqy6ky9jqc827pxj9z1ac" xml:space="preserve">මුල් ආසාදනයේ බරපතලකම නොසලකා, COVID-19 අනුගමනය කරන ඕනෑම කෙනෙකුට එය සිදුවිය හැකිය.&lt;ref name=&quot;CDC2021Sept&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=COVID-19 and Your Health|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/long-term-effects/index.html|website=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=20 January 2022|language=en-us|date=11 February 2020|archive-date=14 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114190825/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/long-term-effects/index.html|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220114190825/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/long-term-effects/index.html|date=14 January 2022}}&lt;/ref&gt; [[කොවිඩ්-19 එන්නත|එන්නත ලබා]] දී තිබියදීත් ආසාදිතයන් තුළ අවස්ථා ගණනාවක් ඇති වී තිබේ; නමුත් මෙම කණ්ඩායම තුළ එය අඩු සුලභ වේ.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|last=Ledford|first=Heidi|title=Do vaccines protect against long COVID? What the data say|url=https://www.nature.com/articles/d41586-021-03495-2|website=Nature|access-date=20 January 2022|pages=546–548|language=en|doi=10.1038/d41586-021-03495-2|date=23 November 2021|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111181131/https://www.nature.com/articles/d41586-021-03495-2|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220111181131/https://www.nature.com/articles/d41586-021-03495-2|date=11 January 2022}}&lt;/ref&gt; දරුණු රෝගාබාධවලට ගොදුරු වූවන්ට බහු [[ඉන්ද්‍රිය පද්ධති|අවයව පද්ධතියට]] හානි සිදුවිය හැකිය, ස්වයං ප්‍රතිශක්තිකරණ තත්වයන්, පශ්චාත් දැඩි සත්කාර සින්ඩ්‍රෝමය (PICS) හෝ [[පශ්චාත් කම්පන මානසික ආතතිය (PTSD)|පශ්චාත් කම්පන ආතති ආබාධ]] (PTSD) වර්ධනය විය හැකිය.&lt;ref name=&quot;CDC2021Sept&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;CDC2021Pro&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Healthcare Workers|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/clinical-care/post-covid-conditions.html?CDC AA refVal=https%3A%2F%2Fwww.cdc.gov%2Fcoronavirus%2F2019-ncov%2Fhcp%2Fclinical-care%2Flate-sequelae.html|website=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=20 January 2022|language=en-us|date=11 February 2020|archive-date=21 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121070045/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/clinical-care/post-covid-conditions.html?CDC AA refVal=https%3A%2F%2Fwww.cdc.gov%2Fcoronavirus%2F2019-ncov%2Fhcp%2Fclinical-care%2Flate-sequelae.html|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220121070045/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/clinical-care/post-covid-conditions.html?CDC AA refVal=https%3A%2F%2Fwww.cdc.gov%2Fcoronavirus%2F2019-ncov%2Fhcp%2Fclinical-care%2Flate-sequelae.html|date=21 January 2022}}&lt;/ref&gt; ළමුන් තුළ බහු පද්ධති ගිනි අවුලුවන සින්ඩ්‍රෝමය (MIS-C) අත්විඳිය හැකිය.&lt;ref name=&quot;CDC2021Sept&quot; /&gt;</text>
      <sha1>qqwvav3kxidqy6ky9jqc827pxj9z1ac</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>803406</id>
      <parentid>803401</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T10:43:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CeylonChingu</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <origin>803406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16489" sha1="h40ustx82u4gah8rjfguu43pa18kude" xml:space="preserve">{{#unlinkedwikibase:id=Q100732653}}{{short description|Long-term symptoms after COVID-19}}
{{Infobox medical condition
| name            = {{PAGENAME}}
| synonym         = Long COVID,&lt;ref name=CDC2021Sept/&gt; post-COVID,&lt;ref name=CDC2021Sept/&gt; persistent post-COVID syndrome (PPCS),&lt;ref name=&quot;Oronsky20Feb2021&quot;&gt;{{cite journal |last1=Oronsky |first1=Bryan |last2=Larson |first2=Christopher |last3=Hammond |first3=Terese C. |last4=Oronsky |first4=Arnold |last5=Kesari |first5=Santosh |last6=Lybeck |first6=Michelle |last7=Reid |first7=Tony R. |title=A Review of Persistent Post-COVID Syndrome (PPCS) |journal=Clinical Reviews in Allergy &amp; Immunology |date=20 February 2021 |doi=10.1007/s12016-021-08848-3 |pmid=33609255 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7896544/ |issn=1559-0267 |access-date=13 May 2021 |archive-date=28 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828150125/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7896544/ |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210828150125/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7896544/ |date=28 August 2021 }}&lt;/ref&gt; chronic COVID syndrome (CCS), COVID long-haulers,&lt;ref name=&quot;JMV-20201023&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Baig AM | title = Chronic COVID Syndrome: Need for an appropriate medical terminology for Long-COVID and COVID Long-Haulers | journal = Journal of Medical Virology | date = October 2020 | volume = 93 | issue = 5 | pages = 2555–2556 | pmid = 33095459 | doi = 10.1002/jmv.26624  | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; post COVID-19 syndrome,&lt;ref name=&quot;NICEDec2020&quot;&gt;{{cite web |last1=NICE |title=Overview {{!}} COVID-19 rapid guideline: managing the long-term effects of COVID-19 {{!}} Guidance {{!}} NICE |url=https://www.nice.org.uk/guidance/NG188 |website=www.nice.org.uk |publisher=National Institute for Health and Care Excellence |access-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513114853/https://www.nice.org.uk/guidance/NG188 |archive-date=13 May 2021 |date=18 December 2020 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513114853/https://www.nice.org.uk/guidance/NG188 |date=13 May 2021 }}&lt;/ref&gt; post-acute sequelae of SARS-CoV-2 infection,&lt;ref name=CDC2021Pro/&gt; post-acute sequelae of COVID-19 (PASC)&lt;ref name=&quot;NIH23Feb2021&quot;&gt;{{cite web |title=NIH launches new initiative to study “Long COVID” |url=https://www.nih.gov/about-nih/who-we-are/nih-director/statements/nih-launches-new-initiative-study-long-covid |website=National Institutes of Health (NIH) |access-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513121519/https://www.nih.gov/about-nih/who-we-are/nih-director/statements/nih-launches-new-initiative-study-long-covid |archive-date=13 May 2021 |language=EN |date=23 February 2021 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513121519/https://www.nih.gov/about-nih/who-we-are/nih-director/statements/nih-launches-new-initiative-study-long-covid |date=13 May 2021 }}&lt;/ref&gt;
| image           = Fatigue2.jpg
| image_size      = 
| image_thumbtime = 
| alt             = 
| caption         = An individual with fatigue
| pronounce       = 
| field           = [[Multidisciplinary]]
| symptoms        = [[fatigue|Tiredness]], [[shortness of breath]], [[headaches]], [[impact of COVID-19 on neurological, psychological and other mental health outcomes|anxiety and depression]], [[loss of smell]], [[cognitive dysfunction|difficulty concentrating]], [[fever]], [[palpitations]]&lt;ref name=CDC2021Sept/&gt;
| complications   = 
| onset           = &gt;4 weeks post [[COVID-19]]&lt;ref name=CDC2021Pro/&gt;
| duration        = 
| types           = [[Multisystem inflammatory syndrome]] (MIS), [[post-intensive care syndrome]] (PICS)&lt;ref name=CDC2021Pro/&gt;
| causes          = [[COVID-19]]&lt;ref name=CDC2021Pro/&gt;
| risks           = 
| diagnosis       = Based on symptoms after ruling out other causes&lt;ref name=AMA2022/&gt;
| differential    = 
| prevention      = [[pandemic prevention|Preventing COVID-19]]&lt;ref name=CDC2021Sept/&gt;
| treatment       = Addressing specific symptoms&lt;ref name=CDC2021June/&gt;
| medication      = 
| prognosis       = 
| frequency       = ~20 to 60%&lt;ref name=&quot;ONS&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Di Gennaro |first1=Francesco |last2=Belati |first2=Alessandra |last3=Tulone |first3=Ottavia |last4=Diella |first4=Lucia |last5=Bavaro |first5=Davide Fiore |last6=Bonica |first6=Roberta |last7=Genna |first7=Vincenzo |last8=Smith |first8=Lee |last9=Trott |first9=Mike |last10=Bruyere |first10=Olivier |last11=Mirarchi |first11=Luigi |last12=Cusumano |first12=Claudia |last13=Barbagallo |first13=Mario |last14=Dominguez Rodriguez |first14=Ligia Juliana |last15=Saracino |first15=Annalisa |last16=Veronese |first16=Nicola |title=Long Covid: A Systematic Review and Meta-Analysis of 120,970 Patients |date=4 May 2022 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4099429 |access-date=7 May 2022 |publisher=Social Science Research Network |language=en |journal= |archive-date=6 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506170817/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4099429 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220506170817/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4099429 |date=6 May 2022 }}&lt;/ref&gt;
| deaths          = 
| width           = 
| video1          = 
| named after     = 
}}
&lt;!-- Definition and symptoms --&gt; 

'''Post COVID-19 condition''', which includes '''long COVID''', are a group of conditions that occur after having [[COVID-19]].&lt;ref name=CDC2021Sept&gt;{{cite web |title=COVID-19 and Your Health |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/long-term-effects/index.html |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=20 January 2022 |language=en-us |date=11 February 2020 |archive-date=14 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220114190825/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/long-term-effects/index.html |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220114190825/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/long-term-effects/index.html |date=14 January 2022 }}&lt;/ref&gt; It involves symptoms that occur four or more weeks after the initial infection.&lt;ref name=CDC2021Sept/&gt; Symptoms may include [[fatigue|tiredness]], [[shortness of breath]], [[headaches]], [[impact of COVID-19 on neurological, psychological and other mental health outcomes|anxiety and depression]], [[loss of smell]], [[cognitive dysfunction|difficulty concentrating]], headaches, [[fever]], and [[palpitations]].&lt;ref name=CDC2021Sept/&gt; Symptoms may also get worse with activity.&lt;ref name=CDC2021Sept/&gt;

&lt;!-- Cause --&gt;
It may occur in anyone following COVID-19, regardless of the severity of the original infection.&lt;ref name=CDC2021Sept/&gt; A number of cases have occurred in those infected despite being [[COVID-19 vaccine|vaccination]]; though it is less common in this group.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ledford |first1=Heidi |title=Do vaccines protect against long COVID? What the data say |url=https://www.nature.com/articles/d41586-021-03495-2 |website=Nature |access-date=20 January 2022 |pages=546–548 |language=en |doi=10.1038/d41586-021-03495-2 |date=23 November 2021 |archive-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220111181131/https://www.nature.com/articles/d41586-021-03495-2 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220111181131/https://www.nature.com/articles/d41586-021-03495-2 |date=11 January 2022 }}&lt;/ref&gt; Those who have had severe illness may also have damage to multiple [[organ system]], develop [[autoimmune condition]]s, [[post-intensive care syndrome]] (PICS), or [[post-traumatic stress disorder]] (PTSD).&lt;ref name=CDC2021Sept/&gt;&lt;ref name=CDC2021Pro/&gt; Children may experience [[multisystem inflammatory syndrome in children]] (MIS-C).&lt;ref name=CDC2021Sept/&gt;

&lt;!-- Diagnosis --&gt;
The case definition is still being developed.&lt;ref name=CDC2021Pro&gt;{{cite web |title=Healthcare Workers |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/clinical-care/post-covid-conditions.html?CDC_AA_refVal=https%3A%2F%2Fwww.cdc.gov%2Fcoronavirus%2F2019-ncov%2Fhcp%2Fclinical-care%2Flate-sequelae.html |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=20 January 2022 |language=en-us |date=11 February 2020 |archive-date=21 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220121070045/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/clinical-care/post-covid-conditions.html?CDC_AA_refVal=https%3A%2F%2Fwww.cdc.gov%2Fcoronavirus%2F2019-ncov%2Fhcp%2Fclinical-care%2Flate-sequelae.html |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220121070045/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/clinical-care/post-covid-conditions.html?CDC_AA_refVal=https%3A%2F%2Fwww.cdc.gov%2Fcoronavirus%2F2019-ncov%2Fhcp%2Fclinical-care%2Flate-sequelae.html |date=21 January 2022 }}&lt;/ref&gt; There are no specific laboratory or imaging findings that confirm or rules out the condition; though other potential causes should be excluded.&lt;ref name=CDC2021June&gt;{{cite web |title=Healthcare Workers |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/clinical-care/post-covid-index.html |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=20 January 2022 |language=en-us |date=11 February 2020 |archive-date=2 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220102154542/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/clinical-care/post-covid-index.html |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220102154542/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/clinical-care/post-covid-index.html |date=2 January 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=AMA2022&gt;{{cite web |title=What doctors wish patients knew about long COVID |url=https://www.ama-assn.org/delivering-care/public-health/what-doctors-wish-patients-knew-about-long-covid |website=American Medical Association |access-date=20 January 2022 |language=en |archive-date=6 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220106045833/https://www.ama-assn.org/delivering-care/public-health/what-doctors-wish-patients-knew-about-long-covid |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220106045833/https://www.ama-assn.org/delivering-care/public-health/what-doctors-wish-patients-knew-about-long-covid |date=6 January 2022 }}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- Prevention, treatment, and epidemiology --&gt;
Prevention is by [[pandemic prevention|preventing COVID-19]], including [[COVID-19 vaccine|vaccination]], [[physical distancing]], and wearing a [[face mask]].&lt;ref name=CDC2021Sept/&gt; Treatment involves efforts to address specific symptoms and improve physical, mental, and social wellbeing.&lt;ref name=CDC2021June/&gt; Specialized clinics have been created, in certain jurisdictions, to try to address the condition.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mountsinai.org/about/covid19/information-resources/center-post-covid-care|title=Center for Post-COVID Care &amp;#124; Mount Sinai - New York|website=Mount Sinai Health System|access-date=2022-01-21|archive-date=2022-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220107183838/https://www.mountsinai.org/about/covid19/information-resources/center-post-covid-care|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220107183838/https://www.mountsinai.org/about/covid19/information-resources/center-post-covid-care |date=2022-01-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/delhi-news/coronavirus-delhis-post-covid-clinic-for-recovered-patients-with-fresh-symptoms-opens-2282756|title=Delhi's Post-Covid Clinic For Recovered Patients With Fresh Symptoms Opens|website=NDTV.com|access-date=2021-01-30|archive-date=2021-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203023515/https://www.ndtv.com/delhi-news/coronavirus-delhis-post-covid-clinic-for-recovered-patients-with-fresh-symptoms-opens-2282756|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210203023515/https://www.ndtv.com/delhi-news/coronavirus-delhis-post-covid-clinic-for-recovered-patients-with-fresh-symptoms-opens-2282756 |date=2021-02-03 }}&lt;/ref&gt; About 20% of people diagnosed with COVID have symptoms for longer than 4 weeks and 10% of people for longer than 12 weeks.&lt;ref name=&quot;ONS&quot;&gt;{{cite web |website=Office of National Statistics UK |date=December 2020 |title=The prevalence of long COVID symptoms and COVID-19 complications |url=https://www.ons.gov.uk/news/statementsandletters/theprevalenceoflongcovidsymptomsandcovid19complications |access-date=2021-01-30 |archive-date=2021-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130141634/https://www.ons.gov.uk/news/statementsandletters/theprevalenceoflongcovidsymptomsandcovid19complications |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210130141634/https://www.ons.gov.uk/news/statementsandletters/theprevalenceoflongcovidsymptomsandcovid19complications |date=2021-01-30 }}&lt;/ref&gt; Women are more commonly affected than men.&lt;ref name=AMA2022/&gt;

මුල් ආසාදනයේ බරපතලකම නොසලකා, COVID-19 අනුගමනය කරන ඕනෑම කෙනෙකුට එය සිදුවිය හැකිය.&lt;ref name=&quot;CDC2021Sept&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=COVID-19 and Your Health|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/long-term-effects/index.html|website=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=20 January 2022|language=en-us|date=11 February 2020|archive-date=14 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114190825/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/long-term-effects/index.html|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220114190825/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/long-term-effects/index.html|date=14 January 2022}}&lt;/ref&gt; [[කොවිඩ්-19 එන්නත|එන්නත ලබා]] දී තිබියදීත් ආසාදිතයන් තුළ අවස්ථා ගණනාවක් ඇති වී තිබේ; නමුත් මෙම කණ්ඩායම තුළ එය අඩු සුලභ වේ.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|last=Ledford|first=Heidi|title=Do vaccines protect against long COVID? What the data say|url=https://www.nature.com/articles/d41586-021-03495-2|website=Nature|access-date=20 January 2022|pages=546–548|language=en|doi=10.1038/d41586-021-03495-2|date=23 November 2021|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111181131/https://www.nature.com/articles/d41586-021-03495-2|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220111181131/https://www.nature.com/articles/d41586-021-03495-2|date=11 January 2022}}&lt;/ref&gt; දරුණු රෝගාබාධවලට ගොදුරු වූවන්ට බහු [[ඉන්ද්‍රිය පද්ධති|අවයව පද්ධතියට]] හානි සිදුවිය හැකිය, ස්වයං ප්‍රතිශක්තිකරණ තත්වයන්, පශ්චාත් දැඩි සත්කාර සින්ඩ්‍රෝමය (PICS) හෝ [[පශ්චාත් කම්පන මානසික ආතතිය (PTSD)|පශ්චාත් කම්පන ආතති ආබාධ]] (PTSD) වර්ධනය විය හැකිය.&lt;ref name=&quot;CDC2021Sept&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;CDC2021Pro&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Healthcare Workers|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/clinical-care/post-covid-conditions.html?CDC AA refVal=https%3A%2F%2Fwww.cdc.gov%2Fcoronavirus%2F2019-ncov%2Fhcp%2Fclinical-care%2Flate-sequelae.html|website=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=20 January 2022|language=en-us|date=11 February 2020|archive-date=21 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121070045/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/clinical-care/post-covid-conditions.html?CDC AA refVal=https%3A%2F%2Fwww.cdc.gov%2Fcoronavirus%2F2019-ncov%2Fhcp%2Fclinical-care%2Flate-sequelae.html|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220121070045/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/clinical-care/post-covid-conditions.html?CDC AA refVal=https%3A%2F%2Fwww.cdc.gov%2Fcoronavirus%2F2019-ncov%2Fhcp%2Fclinical-care%2Flate-sequelae.html|date=21 January 2022}}&lt;/ref&gt; ළමුන් තුළ බහු පද්ධති ගිනි අවුලුවන සින්ඩ්‍රෝමය (MIS-C) අත්විඳිය හැකිය.&lt;ref name=&quot;CDC2021Sept&quot; /&gt;</text>
      <sha1>h40ustx82u4gah8rjfguu43pa18kude</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>803407</id>
      <parentid>803406</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T10:48:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CeylonChingu</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <origin>803407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16595" sha1="b9gi7jh2sxd9ssp083ed8av8x7nvj1c" xml:space="preserve">{{#unlinkedwikibase:id=Q100732653}}{{short description|Long-term symptoms after COVID-19}}
{{Infobox medical condition
| name            = {{PAGENAME}}
| synonym         = Long COVID,&lt;ref name=CDC2021Sept/&gt; post-COVID,&lt;ref name=CDC2021Sept/&gt; persistent post-COVID syndrome (PPCS),&lt;ref name=&quot;Oronsky20Feb2021&quot;&gt;{{cite journal |last1=Oronsky |first1=Bryan |last2=Larson |first2=Christopher |last3=Hammond |first3=Terese C. |last4=Oronsky |first4=Arnold |last5=Kesari |first5=Santosh |last6=Lybeck |first6=Michelle |last7=Reid |first7=Tony R. |title=A Review of Persistent Post-COVID Syndrome (PPCS) |journal=Clinical Reviews in Allergy &amp; Immunology |date=20 February 2021 |doi=10.1007/s12016-021-08848-3 |pmid=33609255 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7896544/ |issn=1559-0267 |access-date=13 May 2021 |archive-date=28 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828150125/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7896544/ |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210828150125/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7896544/ |date=28 August 2021 }}&lt;/ref&gt; chronic COVID syndrome (CCS), COVID long-haulers,&lt;ref name=&quot;JMV-20201023&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Baig AM | title = Chronic COVID Syndrome: Need for an appropriate medical terminology for Long-COVID and COVID Long-Haulers | journal = Journal of Medical Virology | date = October 2020 | volume = 93 | issue = 5 | pages = 2555–2556 | pmid = 33095459 | doi = 10.1002/jmv.26624  | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; post COVID-19 syndrome,&lt;ref name=&quot;NICEDec2020&quot;&gt;{{cite web |last1=NICE |title=Overview {{!}} COVID-19 rapid guideline: managing the long-term effects of COVID-19 {{!}} Guidance {{!}} NICE |url=https://www.nice.org.uk/guidance/NG188 |website=www.nice.org.uk |publisher=National Institute for Health and Care Excellence |access-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513114853/https://www.nice.org.uk/guidance/NG188 |archive-date=13 May 2021 |date=18 December 2020 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513114853/https://www.nice.org.uk/guidance/NG188 |date=13 May 2021 }}&lt;/ref&gt; post-acute sequelae of SARS-CoV-2 infection,&lt;ref name=CDC2021Pro/&gt; post-acute sequelae of COVID-19 (PASC)&lt;ref name=&quot;NIH23Feb2021&quot;&gt;{{cite web |title=NIH launches new initiative to study “Long COVID” |url=https://www.nih.gov/about-nih/who-we-are/nih-director/statements/nih-launches-new-initiative-study-long-covid |website=National Institutes of Health (NIH) |access-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513121519/https://www.nih.gov/about-nih/who-we-are/nih-director/statements/nih-launches-new-initiative-study-long-covid |archive-date=13 May 2021 |language=EN |date=23 February 2021 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513121519/https://www.nih.gov/about-nih/who-we-are/nih-director/statements/nih-launches-new-initiative-study-long-covid |date=13 May 2021 }}&lt;/ref&gt;
| image           = Fatigue2.jpg
| image_size      = 
| image_thumbtime = 
| alt             = 
| caption         = An individual with fatigue
| pronounce       = 
| field           = [[Multidisciplinary]]
| symptoms        = [[fatigue|Tiredness]], [[shortness of breath]], [[headaches]], [[impact of COVID-19 on neurological, psychological and other mental health outcomes|anxiety and depression]], [[loss of smell]], [[cognitive dysfunction|difficulty concentrating]], [[fever]], [[palpitations]]&lt;ref name=CDC2021Sept/&gt;
| complications   = 
| onset           = &gt;4 weeks post [[COVID-19]]&lt;ref name=CDC2021Pro/&gt;
| duration        = 
| types           = [[Multisystem inflammatory syndrome]] (MIS), [[post-intensive care syndrome]] (PICS)&lt;ref name=CDC2021Pro/&gt;
| causes          = [[COVID-19]]&lt;ref name=CDC2021Pro/&gt;
| risks           = 
| diagnosis       = Based on symptoms after ruling out other causes&lt;ref name=AMA2022/&gt;
| differential    = 
| prevention      = [[pandemic prevention|Preventing COVID-19]]&lt;ref name=CDC2021Sept/&gt;
| treatment       = Addressing specific symptoms&lt;ref name=CDC2021June/&gt;
| medication      = 
| prognosis       = 
| frequency       = ~20 to 60%&lt;ref name=&quot;ONS&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Di Gennaro |first1=Francesco |last2=Belati |first2=Alessandra |last3=Tulone |first3=Ottavia |last4=Diella |first4=Lucia |last5=Bavaro |first5=Davide Fiore |last6=Bonica |first6=Roberta |last7=Genna |first7=Vincenzo |last8=Smith |first8=Lee |last9=Trott |first9=Mike |last10=Bruyere |first10=Olivier |last11=Mirarchi |first11=Luigi |last12=Cusumano |first12=Claudia |last13=Barbagallo |first13=Mario |last14=Dominguez Rodriguez |first14=Ligia Juliana |last15=Saracino |first15=Annalisa |last16=Veronese |first16=Nicola |title=Long Covid: A Systematic Review and Meta-Analysis of 120,970 Patients |date=4 May 2022 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4099429 |access-date=7 May 2022 |publisher=Social Science Research Network |language=en |journal= |archive-date=6 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506170817/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4099429 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220506170817/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4099429 |date=6 May 2022 }}&lt;/ref&gt;
| deaths          = 
| width           = 
| video1          = 
| named after     = 
}}
&lt;!-- Definition and symptoms --&gt; 

දිගු COVID ඇතුළත් පශ්චාත් COVID-19 තත්ත්වය යනු [[කොවිඩ්-19|COVID-19]] වැළඳීමෙන් පසු ඇතිවන තත්වයන් සමූහයකි.&lt;ref name=&quot;CDC2021Sept&quot;&gt;{{cite web |title=COVID-19 and Your Health |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/long-term-effects/index.html |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=20 January 2022 |language=en-us |date=11 February 2020 |archive-date=14 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220114190825/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/long-term-effects/index.html |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220114190825/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/long-term-effects/index.html |date=14 January 2022 }}&lt;/ref&gt; It involves symptoms that occur four or more weeks after the initial infection.&lt;ref name=&quot;CDC2021Sept&quot; /&gt; Symptoms may include tiredness, [[shortness of breath]], [[headaches]], [[impact of COVID-19 on neurological, psychological and other mental health outcomes|anxiety and depression]], [[loss of smell]], [[cognitive dysfunction|difficulty concentrating]], headaches, [[fever]], and [[palpitations]].&lt;ref name=&quot;CDC2021Sept&quot; /&gt; Symptoms may also get worse with activity.&lt;ref name=&quot;CDC2021Sept&quot; /&gt;

&lt;!-- Cause --&gt;
It may occur in anyone following COVID-19, regardless of the severity of the original infection.&lt;ref name=CDC2021Sept/&gt; A number of cases have occurred in those infected despite being [[COVID-19 vaccine|vaccination]]; though it is less common in this group.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ledford |first1=Heidi |title=Do vaccines protect against long COVID? What the data say |url=https://www.nature.com/articles/d41586-021-03495-2 |website=Nature |access-date=20 January 2022 |pages=546–548 |language=en |doi=10.1038/d41586-021-03495-2 |date=23 November 2021 |archive-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220111181131/https://www.nature.com/articles/d41586-021-03495-2 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220111181131/https://www.nature.com/articles/d41586-021-03495-2 |date=11 January 2022 }}&lt;/ref&gt; Those who have had severe illness may also have damage to multiple [[organ system]], develop [[autoimmune condition]]s, [[post-intensive care syndrome]] (PICS), or [[post-traumatic stress disorder]] (PTSD).&lt;ref name=CDC2021Sept/&gt;&lt;ref name=CDC2021Pro/&gt; Children may experience [[multisystem inflammatory syndrome in children]] (MIS-C).&lt;ref name=CDC2021Sept/&gt;

&lt;!-- Diagnosis --&gt;
The case definition is still being developed.&lt;ref name=CDC2021Pro&gt;{{cite web |title=Healthcare Workers |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/clinical-care/post-covid-conditions.html?CDC_AA_refVal=https%3A%2F%2Fwww.cdc.gov%2Fcoronavirus%2F2019-ncov%2Fhcp%2Fclinical-care%2Flate-sequelae.html |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=20 January 2022 |language=en-us |date=11 February 2020 |archive-date=21 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220121070045/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/clinical-care/post-covid-conditions.html?CDC_AA_refVal=https%3A%2F%2Fwww.cdc.gov%2Fcoronavirus%2F2019-ncov%2Fhcp%2Fclinical-care%2Flate-sequelae.html |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220121070045/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/clinical-care/post-covid-conditions.html?CDC_AA_refVal=https%3A%2F%2Fwww.cdc.gov%2Fcoronavirus%2F2019-ncov%2Fhcp%2Fclinical-care%2Flate-sequelae.html |date=21 January 2022 }}&lt;/ref&gt; There are no specific laboratory or imaging findings that confirm or rules out the condition; though other potential causes should be excluded.&lt;ref name=CDC2021June&gt;{{cite web |title=Healthcare Workers |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/clinical-care/post-covid-index.html |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=20 January 2022 |language=en-us |date=11 February 2020 |archive-date=2 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220102154542/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/clinical-care/post-covid-index.html |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220102154542/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/clinical-care/post-covid-index.html |date=2 January 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=AMA2022&gt;{{cite web |title=What doctors wish patients knew about long COVID |url=https://www.ama-assn.org/delivering-care/public-health/what-doctors-wish-patients-knew-about-long-covid |website=American Medical Association |access-date=20 January 2022 |language=en |archive-date=6 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220106045833/https://www.ama-assn.org/delivering-care/public-health/what-doctors-wish-patients-knew-about-long-covid |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220106045833/https://www.ama-assn.org/delivering-care/public-health/what-doctors-wish-patients-knew-about-long-covid |date=6 January 2022 }}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- Prevention, treatment, and epidemiology --&gt;
Prevention is by [[pandemic prevention|preventing COVID-19]], including [[COVID-19 vaccine|vaccination]], [[physical distancing]], and wearing a [[face mask]].&lt;ref name=CDC2021Sept/&gt; Treatment involves efforts to address specific symptoms and improve physical, mental, and social wellbeing.&lt;ref name=CDC2021June/&gt; Specialized clinics have been created, in certain jurisdictions, to try to address the condition.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mountsinai.org/about/covid19/information-resources/center-post-covid-care|title=Center for Post-COVID Care &amp;#124; Mount Sinai - New York|website=Mount Sinai Health System|access-date=2022-01-21|archive-date=2022-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220107183838/https://www.mountsinai.org/about/covid19/information-resources/center-post-covid-care|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220107183838/https://www.mountsinai.org/about/covid19/information-resources/center-post-covid-care |date=2022-01-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/delhi-news/coronavirus-delhis-post-covid-clinic-for-recovered-patients-with-fresh-symptoms-opens-2282756|title=Delhi's Post-Covid Clinic For Recovered Patients With Fresh Symptoms Opens|website=NDTV.com|access-date=2021-01-30|archive-date=2021-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203023515/https://www.ndtv.com/delhi-news/coronavirus-delhis-post-covid-clinic-for-recovered-patients-with-fresh-symptoms-opens-2282756|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210203023515/https://www.ndtv.com/delhi-news/coronavirus-delhis-post-covid-clinic-for-recovered-patients-with-fresh-symptoms-opens-2282756 |date=2021-02-03 }}&lt;/ref&gt; About 20% of people diagnosed with COVID have symptoms for longer than 4 weeks and 10% of people for longer than 12 weeks.&lt;ref name=&quot;ONS&quot;&gt;{{cite web |website=Office of National Statistics UK |date=December 2020 |title=The prevalence of long COVID symptoms and COVID-19 complications |url=https://www.ons.gov.uk/news/statementsandletters/theprevalenceoflongcovidsymptomsandcovid19complications |access-date=2021-01-30 |archive-date=2021-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130141634/https://www.ons.gov.uk/news/statementsandletters/theprevalenceoflongcovidsymptomsandcovid19complications |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210130141634/https://www.ons.gov.uk/news/statementsandletters/theprevalenceoflongcovidsymptomsandcovid19complications |date=2021-01-30 }}&lt;/ref&gt; Women are more commonly affected than men.&lt;ref name=AMA2022/&gt;

මුල් ආසාදනයේ බරපතලකම නොසලකා, COVID-19 අනුගමනය කරන ඕනෑම කෙනෙකුට එය සිදුවිය හැකිය.&lt;ref name=&quot;CDC2021Sept&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=COVID-19 and Your Health|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/long-term-effects/index.html|website=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=20 January 2022|language=en-us|date=11 February 2020|archive-date=14 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114190825/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/long-term-effects/index.html|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220114190825/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/long-term-effects/index.html|date=14 January 2022}}&lt;/ref&gt; [[කොවිඩ්-19 එන්නත|එන්නත ලබා]] දී තිබියදීත් ආසාදිතයන් තුළ අවස්ථා ගණනාවක් ඇති වී තිබේ; නමුත් මෙම කණ්ඩායම තුළ එය අඩු සුලභ වේ.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|last=Ledford|first=Heidi|title=Do vaccines protect against long COVID? What the data say|url=https://www.nature.com/articles/d41586-021-03495-2|website=Nature|access-date=20 January 2022|pages=546–548|language=en|doi=10.1038/d41586-021-03495-2|date=23 November 2021|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111181131/https://www.nature.com/articles/d41586-021-03495-2|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220111181131/https://www.nature.com/articles/d41586-021-03495-2|date=11 January 2022}}&lt;/ref&gt; දරුණු රෝගාබාධවලට ගොදුරු වූවන්ට බහු [[ඉන්ද්‍රිය පද්ධති|අවයව පද්ධතියට]] හානි සිදුවිය හැකිය, ස්වයං ප්‍රතිශක්තිකරණ තත්වයන්, පශ්චාත් දැඩි සත්කාර සින්ඩ්‍රෝමය (PICS) හෝ [[පශ්චාත් කම්පන මානසික ආතතිය (PTSD)|පශ්චාත් කම්පන ආතති ආබාධ]] (PTSD) වර්ධනය විය හැකිය.&lt;ref name=&quot;CDC2021Sept&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;CDC2021Pro&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Healthcare Workers|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/clinical-care/post-covid-conditions.html?CDC AA refVal=https%3A%2F%2Fwww.cdc.gov%2Fcoronavirus%2F2019-ncov%2Fhcp%2Fclinical-care%2Flate-sequelae.html|website=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=20 January 2022|language=en-us|date=11 February 2020|archive-date=21 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121070045/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/clinical-care/post-covid-conditions.html?CDC AA refVal=https%3A%2F%2Fwww.cdc.gov%2Fcoronavirus%2F2019-ncov%2Fhcp%2Fclinical-care%2Flate-sequelae.html|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220121070045/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/clinical-care/post-covid-conditions.html?CDC AA refVal=https%3A%2F%2Fwww.cdc.gov%2Fcoronavirus%2F2019-ncov%2Fhcp%2Fclinical-care%2Flate-sequelae.html|date=21 January 2022}}&lt;/ref&gt; ළමුන් තුළ බහු පද්ධති ගිනි අවුලුවන සින්ඩ්‍රෝමය (MIS-C) අත්විඳිය හැකිය.&lt;ref name=&quot;CDC2021Sept&quot; /&gt;</text>
      <sha1>b9gi7jh2sxd9ssp083ed8av8x7nvj1c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>803408</id>
      <parentid>803407</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T11:12:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CeylonChingu</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <origin>803408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16596" sha1="4fypm9bha4q4rce2xb3hwkmv1px7eec" xml:space="preserve">{{#unlinkedwikibase:id=Q100732653}}{{short description|Long-term symptoms after COVID-19}}
{{Infobox medical condition
| name            = {{PAGENAME}}
| synonym         = Long COVID,&lt;ref name=CDC2021Sept/&gt; post-COVID,&lt;ref name=CDC2021Sept/&gt; persistent post-COVID syndrome (PPCS),&lt;ref name=&quot;Oronsky20Feb2021&quot;&gt;{{cite journal |last1=Oronsky |first1=Bryan |last2=Larson |first2=Christopher |last3=Hammond |first3=Terese C. |last4=Oronsky |first4=Arnold |last5=Kesari |first5=Santosh |last6=Lybeck |first6=Michelle |last7=Reid |first7=Tony R. |title=A Review of Persistent Post-COVID Syndrome (PPCS) |journal=Clinical Reviews in Allergy &amp; Immunology |date=20 February 2021 |doi=10.1007/s12016-021-08848-3 |pmid=33609255 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7896544/ |issn=1559-0267 |access-date=13 May 2021 |archive-date=28 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828150125/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7896544/ |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210828150125/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7896544/ |date=28 August 2021 }}&lt;/ref&gt; chronic COVID syndrome (CCS), COVID long-haulers,&lt;ref name=&quot;JMV-20201023&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Baig AM | title = Chronic COVID Syndrome: Need for an appropriate medical terminology for Long-COVID and COVID Long-Haulers | journal = Journal of Medical Virology | date = October 2020 | volume = 93 | issue = 5 | pages = 2555–2556 | pmid = 33095459 | doi = 10.1002/jmv.26624  | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; post COVID-19 syndrome,&lt;ref name=&quot;NICEDec2020&quot;&gt;{{cite web |last1=NICE |title=Overview {{!}} COVID-19 rapid guideline: managing the long-term effects of COVID-19 {{!}} Guidance {{!}} NICE |url=https://www.nice.org.uk/guidance/NG188 |website=www.nice.org.uk |publisher=National Institute for Health and Care Excellence |access-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513114853/https://www.nice.org.uk/guidance/NG188 |archive-date=13 May 2021 |date=18 December 2020 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513114853/https://www.nice.org.uk/guidance/NG188 |date=13 May 2021 }}&lt;/ref&gt; post-acute sequelae of SARS-CoV-2 infection,&lt;ref name=CDC2021Pro/&gt; post-acute sequelae of COVID-19 (PASC)&lt;ref name=&quot;NIH23Feb2021&quot;&gt;{{cite web |title=NIH launches new initiative to study “Long COVID” |url=https://www.nih.gov/about-nih/who-we-are/nih-director/statements/nih-launches-new-initiative-study-long-covid |website=National Institutes of Health (NIH) |access-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513121519/https://www.nih.gov/about-nih/who-we-are/nih-director/statements/nih-launches-new-initiative-study-long-covid |archive-date=13 May 2021 |language=EN |date=23 February 2021 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513121519/https://www.nih.gov/about-nih/who-we-are/nih-director/statements/nih-launches-new-initiative-study-long-covid |date=13 May 2021 }}&lt;/ref&gt;
| image           = Fatigue2.jpg
| image_size      = 
| image_thumbtime = 
| alt             = 
| caption         = An individual with fatigue
| pronounce       = 
| field           = [[Multidisciplinary]]
| symptoms        = [[fatigue|Tiredness]], [[shortness of breath]], [[headaches]], [[impact of COVID-19 on neurological, psychological and other mental health outcomes|anxiety and depression]], [[loss of smell]], [[cognitive dysfunction|difficulty concentrating]], [[fever]], [[palpitations]]&lt;ref name=CDC2021Sept/&gt;
| complications   = 
| onset           = &gt;4 weeks post [[COVID-19]]&lt;ref name=CDC2021Pro/&gt;
| duration        = 
| types           = [[Multisystem inflammatory syndrome]] (MIS), [[post-intensive care syndrome]] (PICS)&lt;ref name=CDC2021Pro/&gt;
| causes          = [[COVID-19]]&lt;ref name=CDC2021Pro/&gt;
| risks           = 
| diagnosis       = Based on symptoms after ruling out other causes&lt;ref name=AMA2022/&gt;
| differential    = 
| prevention      = [[pandemic prevention|Preventing COVID-19]]&lt;ref name=CDC2021Sept/&gt;
| treatment       = Addressing specific symptoms&lt;ref name=CDC2021June/&gt;
| medication      = 
| prognosis       = 
| frequency       = ~20 to 60%&lt;ref name=&quot;ONS&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Di Gennaro |first1=Francesco |last2=Belati |first2=Alessandra |last3=Tulone |first3=Ottavia |last4=Diella |first4=Lucia |last5=Bavaro |first5=Davide Fiore |last6=Bonica |first6=Roberta |last7=Genna |first7=Vincenzo |last8=Smith |first8=Lee |last9=Trott |first9=Mike |last10=Bruyere |first10=Olivier |last11=Mirarchi |first11=Luigi |last12=Cusumano |first12=Claudia |last13=Barbagallo |first13=Mario |last14=Dominguez Rodriguez |first14=Ligia Juliana |last15=Saracino |first15=Annalisa |last16=Veronese |first16=Nicola |title=Long Covid: A Systematic Review and Meta-Analysis of 120,970 Patients |date=4 May 2022 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4099429 |access-date=7 May 2022 |publisher=Social Science Research Network |language=en |journal= |archive-date=6 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506170817/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4099429 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220506170817/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4099429 |date=6 May 2022 }}&lt;/ref&gt;
| deaths          = 
| width           = 
| video1          = 
| named after     = 
}}
&lt;!-- Definition and symptoms --&gt; 

දිගු COVID ඇතුළත් පශ්චාත් COVID-19 තත්ත්වය යනු [[කොවිඩ්-19|COVID-19]] වැළඳීමෙන් පසු ඇතිවන තත්වයන් සමූහයකි.&lt;ref name=&quot;CDC2021Sept&quot;&gt;{{cite web |title=COVID-19 and Your Health |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/long-term-effects/index.html |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=20 January 2022 |language=en-us |date=11 February 2020 |archive-date=14 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220114190825/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/long-term-effects/index.html |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220114190825/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/long-term-effects/index.html |date=14 January 2022 }}&lt;/ref&gt; It involves symptoms that occur four or more weeks after the initial infection.&lt;ref name=&quot;CDC2021Sept&quot; /&gt; Symptoms may include tiredness, [[shortness of breath]], [[headaches]], [[impact of COVID-19 on neurological, psychological and other mental health outcomes|anxiety and depression]], [[loss of smell]], [[cognitive dysfunction|difficulty concentrating]], headaches, [[fever]], and [[palpitations]].&lt;ref name=&quot;CDC2021Sept&quot; /&gt; Symptoms may also get worse with activity.&lt;ref name=&quot;CDC2021Sept&quot; /&gt;

&lt;!-- Cause --&gt;
It may occur in anyone following COVID-19, regardless of the severity of the original infection.&lt;ref name=CDC2021Sept/&gt; A number of cases have occurred in those infected despite being [[COVID-19 vaccine|vaccination]]; though it is less common in this group.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ledford |first1=Heidi |title=Do vaccines protect against long COVID? What the data say |url=https://www.nature.com/articles/d41586-021-03495-2 |website=Nature |access-date=20 January 2022 |pages=546–548 |language=en |doi=10.1038/d41586-021-03495-2 |date=23 November 2021 |archive-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220111181131/https://www.nature.com/articles/d41586-021-03495-2 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220111181131/https://www.nature.com/articles/d41586-021-03495-2 |date=11 January 2022 }}&lt;/ref&gt; Those who have had severe illness may also have damage to multiple [[organ system]], develop [[autoimmune condition]]s, [[post-intensive care syndrome]] (PICS), or [[post-traumatic stress disorder]] (PTSD).&lt;ref name=CDC2021Sept/&gt;&lt;ref name=CDC2021Pro/&gt; Children may experience [[multisystem inflammatory syndrome in children]] (MIS-C).&lt;ref name=CDC2021Sept/&gt;

&lt;!-- Diagnosis --&gt;
The case definition is still being developed.&lt;ref name=CDC2021Pro&gt;{{cite web |title=Healthcare Workers |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/clinical-care/post-covid-conditions.html?CDC_AA_refVal=https%3A%2F%2Fwww.cdc.gov%2Fcoronavirus%2F2019-ncov%2Fhcp%2Fclinical-care%2Flate-sequelae.html |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=20 January 2022 |language=en-us |date=11 February 2020 |archive-date=21 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220121070045/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/clinical-care/post-covid-conditions.html?CDC_AA_refVal=https%3A%2F%2Fwww.cdc.gov%2Fcoronavirus%2F2019-ncov%2Fhcp%2Fclinical-care%2Flate-sequelae.html |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220121070045/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/clinical-care/post-covid-conditions.html?CDC_AA_refVal=https%3A%2F%2Fwww.cdc.gov%2Fcoronavirus%2F2019-ncov%2Fhcp%2Fclinical-care%2Flate-sequelae.html |date=21 January 2022 }}&lt;/ref&gt;  There are no specific laboratory or imaging findings that confirm or rules out the condition; though other potential causes should be excluded.&lt;ref name=CDC2021June&gt;{{cite web |title=Healthcare Workers |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/clinical-care/post-covid-index.html |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=20 January 2022 |language=en-us |date=11 February 2020 |archive-date=2 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220102154542/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/clinical-care/post-covid-index.html |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220102154542/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/clinical-care/post-covid-index.html |date=2 January 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=AMA2022&gt;{{cite web |title=What doctors wish patients knew about long COVID |url=https://www.ama-assn.org/delivering-care/public-health/what-doctors-wish-patients-knew-about-long-covid |website=American Medical Association |access-date=20 January 2022 |language=en |archive-date=6 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220106045833/https://www.ama-assn.org/delivering-care/public-health/what-doctors-wish-patients-knew-about-long-covid |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220106045833/https://www.ama-assn.org/delivering-care/public-health/what-doctors-wish-patients-knew-about-long-covid |date=6 January 2022 }}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- Prevention, treatment, and epidemiology --&gt;
Prevention is by [[pandemic prevention|preventing COVID-19]], including [[COVID-19 vaccine|vaccination]], [[physical distancing]], and wearing a [[face mask]].&lt;ref name=CDC2021Sept/&gt; Treatment involves efforts to address specific symptoms and improve physical, mental, and social wellbeing.&lt;ref name=CDC2021June/&gt; Specialized clinics have been created, in certain jurisdictions, to try to address the condition.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mountsinai.org/about/covid19/information-resources/center-post-covid-care|title=Center for Post-COVID Care &amp;#124; Mount Sinai - New York|website=Mount Sinai Health System|access-date=2022-01-21|archive-date=2022-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220107183838/https://www.mountsinai.org/about/covid19/information-resources/center-post-covid-care|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220107183838/https://www.mountsinai.org/about/covid19/information-resources/center-post-covid-care |date=2022-01-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/delhi-news/coronavirus-delhis-post-covid-clinic-for-recovered-patients-with-fresh-symptoms-opens-2282756|title=Delhi's Post-Covid Clinic For Recovered Patients With Fresh Symptoms Opens|website=NDTV.com|access-date=2021-01-30|archive-date=2021-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203023515/https://www.ndtv.com/delhi-news/coronavirus-delhis-post-covid-clinic-for-recovered-patients-with-fresh-symptoms-opens-2282756|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210203023515/https://www.ndtv.com/delhi-news/coronavirus-delhis-post-covid-clinic-for-recovered-patients-with-fresh-symptoms-opens-2282756 |date=2021-02-03 }}&lt;/ref&gt; About 20% of people diagnosed with COVID have symptoms for longer than 4 weeks and 10% of people for longer than 12 weeks.&lt;ref name=&quot;ONS&quot;&gt;{{cite web |website=Office of National Statistics UK |date=December 2020 |title=The prevalence of long COVID symptoms and COVID-19 complications |url=https://www.ons.gov.uk/news/statementsandletters/theprevalenceoflongcovidsymptomsandcovid19complications |access-date=2021-01-30 |archive-date=2021-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130141634/https://www.ons.gov.uk/news/statementsandletters/theprevalenceoflongcovidsymptomsandcovid19complications |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210130141634/https://www.ons.gov.uk/news/statementsandletters/theprevalenceoflongcovidsymptomsandcovid19complications |date=2021-01-30 }}&lt;/ref&gt; Women are more commonly affected than men.&lt;ref name=AMA2022/&gt;

මුල් ආසාදනයේ බරපතලකම නොසලකා, COVID-19 අනුගමනය කරන ඕනෑම කෙනෙකුට එය සිදුවිය හැකිය.&lt;ref name=&quot;CDC2021Sept&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=COVID-19 and Your Health|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/long-term-effects/index.html|website=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=20 January 2022|language=en-us|date=11 February 2020|archive-date=14 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114190825/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/long-term-effects/index.html|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220114190825/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/long-term-effects/index.html|date=14 January 2022}}&lt;/ref&gt; [[කොවිඩ්-19 එන්නත|එන්නත ලබා]] දී තිබියදීත් ආසාදිතයන් තුළ අවස්ථා ගණනාවක් ඇති වී තිබේ; නමුත් මෙම කණ්ඩායම තුළ එය අඩු සුලභ වේ.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|last=Ledford|first=Heidi|title=Do vaccines protect against long COVID? What the data say|url=https://www.nature.com/articles/d41586-021-03495-2|website=Nature|access-date=20 January 2022|pages=546–548|language=en|doi=10.1038/d41586-021-03495-2|date=23 November 2021|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111181131/https://www.nature.com/articles/d41586-021-03495-2|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220111181131/https://www.nature.com/articles/d41586-021-03495-2|date=11 January 2022}}&lt;/ref&gt; දරුණු රෝගාබාධවලට ගොදුරු වූවන්ට බහු [[ඉන්ද්‍රිය පද්ධති|අවයව පද්ධතියට]] හානි සිදුවිය හැකිය, ස්වයං ප්‍රතිශක්තිකරණ තත්වයන්, පශ්චාත් දැඩි සත්කාර සින්ඩ්‍රෝමය (PICS) හෝ [[පශ්චාත් කම්පන මානසික ආතතිය (PTSD)|පශ්චාත් කම්පන ආතති ආබාධ]] (PTSD) වර්ධනය විය හැකිය.&lt;ref name=&quot;CDC2021Sept&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;CDC2021Pro&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Healthcare Workers|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/clinical-care/post-covid-conditions.html?CDC AA refVal=https%3A%2F%2Fwww.cdc.gov%2Fcoronavirus%2F2019-ncov%2Fhcp%2Fclinical-care%2Flate-sequelae.html|website=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=20 January 2022|language=en-us|date=11 February 2020|archive-date=21 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121070045/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/clinical-care/post-covid-conditions.html?CDC AA refVal=https%3A%2F%2Fwww.cdc.gov%2Fcoronavirus%2F2019-ncov%2Fhcp%2Fclinical-care%2Flate-sequelae.html|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220121070045/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/clinical-care/post-covid-conditions.html?CDC AA refVal=https%3A%2F%2Fwww.cdc.gov%2Fcoronavirus%2F2019-ncov%2Fhcp%2Fclinical-care%2Flate-sequelae.html|date=21 January 2022}}&lt;/ref&gt; ළමුන් තුළ බහු පද්ධති ගිනි අවුලුවන සින්ඩ්‍රෝමය (MIS-C) අත්විඳිය හැකිය.&lt;ref name=&quot;CDC2021Sept&quot; /&gt;</text>
      <sha1>4fypm9bha4q4rce2xb3hwkmv1px7eec</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>803409</id>
      <parentid>803408</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T11:22:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CeylonChingu</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <origin>803409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72937" sha1="l8nszd1d93ey6h4xlje7z2hux7hqhnv" xml:space="preserve">{{#unlinkedwikibase:id=Q100732653}}{{short description|Long-term symptoms after COVID-19}}
{{Infobox medical condition
| name            = {{PAGENAME}}
| synonym         = Long COVID,&lt;ref name=CDC2021Sept/&gt; post-COVID,&lt;ref name=CDC2021Sept/&gt; persistent post-COVID syndrome (PPCS),&lt;ref name=&quot;Oronsky20Feb2021&quot;&gt;{{cite journal |last1=Oronsky |first1=Bryan |last2=Larson |first2=Christopher |last3=Hammond |first3=Terese C. |last4=Oronsky |first4=Arnold |last5=Kesari |first5=Santosh |last6=Lybeck |first6=Michelle |last7=Reid |first7=Tony R. |title=A Review of Persistent Post-COVID Syndrome (PPCS) |journal=Clinical Reviews in Allergy &amp; Immunology |date=20 February 2021 |doi=10.1007/s12016-021-08848-3 |pmid=33609255 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7896544/ |issn=1559-0267 |access-date=13 May 2021 |archive-date=28 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828150125/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7896544/ |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210828150125/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7896544/ |date=28 August 2021 }}&lt;/ref&gt; chronic COVID syndrome (CCS), COVID long-haulers,&lt;ref name=&quot;JMV-20201023&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Baig AM | title = Chronic COVID Syndrome: Need for an appropriate medical terminology for Long-COVID and COVID Long-Haulers | journal = Journal of Medical Virology | date = October 2020 | volume = 93 | issue = 5 | pages = 2555–2556 | pmid = 33095459 | doi = 10.1002/jmv.26624  | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; post COVID-19 syndrome,&lt;ref name=&quot;NICEDec2020&quot;&gt;{{cite web |last1=NICE |title=Overview {{!}} COVID-19 rapid guideline: managing the long-term effects of COVID-19 {{!}} Guidance {{!}} NICE |url=https://www.nice.org.uk/guidance/NG188 |website=www.nice.org.uk |publisher=National Institute for Health and Care Excellence |access-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513114853/https://www.nice.org.uk/guidance/NG188 |archive-date=13 May 2021 |date=18 December 2020 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513114853/https://www.nice.org.uk/guidance/NG188 |date=13 May 2021 }}&lt;/ref&gt; post-acute sequelae of SARS-CoV-2 infection,&lt;ref name=CDC2021Pro/&gt; post-acute sequelae of COVID-19 (PASC)&lt;ref name=&quot;NIH23Feb2021&quot;&gt;{{cite web |title=NIH launches new initiative to study “Long COVID” |url=https://www.nih.gov/about-nih/who-we-are/nih-director/statements/nih-launches-new-initiative-study-long-covid |website=National Institutes of Health (NIH) |access-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513121519/https://www.nih.gov/about-nih/who-we-are/nih-director/statements/nih-launches-new-initiative-study-long-covid |archive-date=13 May 2021 |language=EN |date=23 February 2021 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513121519/https://www.nih.gov/about-nih/who-we-are/nih-director/statements/nih-launches-new-initiative-study-long-covid |date=13 May 2021 }}&lt;/ref&gt;
| image           = Fatigue2.jpg
| image_size      = 
| image_thumbtime = 
| alt             = 
| caption         = An individual with fatigue
| pronounce       = 
| field           = [[Multidisciplinary]]
| symptoms        = [[fatigue|Tiredness]], [[shortness of breath]], [[headaches]], [[impact of COVID-19 on neurological, psychological and other mental health outcomes|anxiety and depression]], [[loss of smell]], [[cognitive dysfunction|difficulty concentrating]], [[fever]], [[palpitations]]&lt;ref name=CDC2021Sept/&gt;
| complications   = 
| onset           = &gt;4 weeks post [[COVID-19]]&lt;ref name=CDC2021Pro/&gt;
| duration        = 
| types           = [[Multisystem inflammatory syndrome]] (MIS), [[post-intensive care syndrome]] (PICS)&lt;ref name=CDC2021Pro/&gt;
| causes          = [[COVID-19]]&lt;ref name=CDC2021Pro/&gt;
| risks           = 
| diagnosis       = Based on symptoms after ruling out other causes&lt;ref name=AMA2022/&gt;
| differential    = 
| prevention      = [[pandemic prevention|Preventing COVID-19]]&lt;ref name=CDC2021Sept/&gt;
| treatment       = Addressing specific symptoms&lt;ref name=CDC2021June/&gt;
| medication      = 
| prognosis       = 
| frequency       = ~20 to 60%&lt;ref name=&quot;ONS&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Di Gennaro |first1=Francesco |last2=Belati |first2=Alessandra |last3=Tulone |first3=Ottavia |last4=Diella |first4=Lucia |last5=Bavaro |first5=Davide Fiore |last6=Bonica |first6=Roberta |last7=Genna |first7=Vincenzo |last8=Smith |first8=Lee |last9=Trott |first9=Mike |last10=Bruyere |first10=Olivier |last11=Mirarchi |first11=Luigi |last12=Cusumano |first12=Claudia |last13=Barbagallo |first13=Mario |last14=Dominguez Rodriguez |first14=Ligia Juliana |last15=Saracino |first15=Annalisa |last16=Veronese |first16=Nicola |title=Long Covid: A Systematic Review and Meta-Analysis of 120,970 Patients |date=4 May 2022 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4099429 |access-date=7 May 2022 |publisher=Social Science Research Network |language=en |journal= |archive-date=6 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506170817/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4099429 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220506170817/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4099429 |date=6 May 2022 }}&lt;/ref&gt;
| deaths          = 
| width           = 
| video1          = 
| named after     = 
}}
&lt;!-- Definition and symptoms --&gt;
'''Post COVID-19 condition''', which includes '''long COVID''', are a group of conditions that occur after having [[COVID-19]].&lt;ref name=CDC2021Sept&gt;{{cite web |title=COVID-19 and Your Health |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/long-term-effects/index.html |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=20 January 2022 |language=en-us |date=11 February 2020 |archive-date=14 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220114190825/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/long-term-effects/index.html |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220114190825/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/long-term-effects/index.html |date=14 January 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ICD-11&gt;{{cite web |title=ICD-11 - ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics |url=https://icd.who.int/browse11/l-m/en#/http%3a%2f%2fid.who.int%2ficd%2fentity%2f2024855916 |website=icd.who.int |access-date=7 June 2021 |archive-date=1 August 2018 |archive-url=https://icd.who.int/browse11/l-m/en%23/http://id.who.int/icd/entity/294762853#/http%3a%2f%2fid.who.int%2ficd%2fentity%2f2024855916 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://icd.who.int/browse11/l-m/en%23/http://id.who.int/icd/entity/294762853#/http%3a%2f%2fid.who.int%2ficd%2fentity%2f2024855916 |date=1 August 2018 }}&lt;/ref&gt; It involves symptoms that occur four or more weeks after the initial infection.&lt;ref name=CDC2021Sept/&gt; Symptoms may include [[fatigue|tiredness]], [[shortness of breath]], [[headaches]], [[impact of COVID-19 on neurological, psychological and other mental health outcomes|anxiety and depression]], [[loss of smell]], [[cognitive dysfunction|difficulty concentrating]], headaches, [[fever]], and [[palpitations]].&lt;ref name=CDC2021Sept/&gt; Symptoms may also get worse with activity.&lt;ref name=CDC2021Sept/&gt;

&lt;!-- Cause --&gt;
It may occur in anyone following COVID-19, regardless of the severity of the original infection.&lt;ref name=CDC2021Sept/&gt; A number of cases have occurred in those infected despite being [[COVID-19 vaccine|vaccination]]; though it is less common in this group.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ledford |first1=Heidi |title=Do vaccines protect against long COVID? What the data say |url=https://www.nature.com/articles/d41586-021-03495-2 |website=Nature |access-date=20 January 2022 |pages=546–548 |language=en |doi=10.1038/d41586-021-03495-2 |date=23 November 2021 |archive-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220111181131/https://www.nature.com/articles/d41586-021-03495-2 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220111181131/https://www.nature.com/articles/d41586-021-03495-2 |date=11 January 2022 }}&lt;/ref&gt; Those who have had severe illness may also have damage to multiple [[organ system]], develop [[autoimmune condition]]s, [[post-intensive care syndrome]] (PICS), or [[post-traumatic stress disorder]] (PTSD).&lt;ref name=CDC2021Sept/&gt;&lt;ref name=CDC2021Pro/&gt; Children may experience [[multisystem inflammatory syndrome in children]] (MIS-C).&lt;ref name=CDC2021Sept/&gt;

&lt;!-- Diagnosis --&gt;
The case definition is still being developed.&lt;ref name=CDC2021Pro&gt;{{cite web |title=Healthcare Workers |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/clinical-care/post-covid-conditions.html?CDC_AA_refVal=https%3A%2F%2Fwww.cdc.gov%2Fcoronavirus%2F2019-ncov%2Fhcp%2Fclinical-care%2Flate-sequelae.html |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=20 January 2022 |language=en-us |date=11 February 2020 |archive-date=21 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220121070045/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/clinical-care/post-covid-conditions.html?CDC_AA_refVal=https%3A%2F%2Fwww.cdc.gov%2Fcoronavirus%2F2019-ncov%2Fhcp%2Fclinical-care%2Flate-sequelae.html |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220121070045/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/clinical-care/post-covid-conditions.html?CDC_AA_refVal=https%3A%2F%2Fwww.cdc.gov%2Fcoronavirus%2F2019-ncov%2Fhcp%2Fclinical-care%2Flate-sequelae.html |date=21 January 2022 }}&lt;/ref&gt; There are no specific laboratory or imaging findings that confirm or rules out the condition; though other potential causes should be excluded.&lt;ref name=CDC2021June&gt;{{cite web |title=Healthcare Workers |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/clinical-care/post-covid-index.html |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=20 January 2022 |language=en-us |date=11 February 2020 |archive-date=2 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220102154542/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/clinical-care/post-covid-index.html |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220102154542/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/clinical-care/post-covid-index.html |date=2 January 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=AMA2022&gt;{{cite web |title=What doctors wish patients knew about long COVID |url=https://www.ama-assn.org/delivering-care/public-health/what-doctors-wish-patients-knew-about-long-covid |website=American Medical Association |access-date=20 January 2022 |language=en |archive-date=6 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220106045833/https://www.ama-assn.org/delivering-care/public-health/what-doctors-wish-patients-knew-about-long-covid |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220106045833/https://www.ama-assn.org/delivering-care/public-health/what-doctors-wish-patients-knew-about-long-covid |date=6 January 2022 }}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- Prevention, treatment, and epidemiology --&gt;
Prevention is by [[pandemic prevention|preventing COVID-19]], including [[COVID-19 vaccine|vaccination]], [[physical distancing]], and wearing a [[face mask]].&lt;ref name=CDC2021Sept/&gt; Treatment involves efforts to address specific symptoms and improve physical, mental, and social wellbeing.&lt;ref name=CDC2021June/&gt; Specialized clinics have been created, in certain jurisdictions, to try to address the condition.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mountsinai.org/about/covid19/information-resources/center-post-covid-care|title=Center for Post-COVID Care &amp;#124; Mount Sinai - New York|website=Mount Sinai Health System|access-date=2022-01-21|archive-date=2022-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220107183838/https://www.mountsinai.org/about/covid19/information-resources/center-post-covid-care|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220107183838/https://www.mountsinai.org/about/covid19/information-resources/center-post-covid-care |date=2022-01-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/delhi-news/coronavirus-delhis-post-covid-clinic-for-recovered-patients-with-fresh-symptoms-opens-2282756|title=Delhi's Post-Covid Clinic For Recovered Patients With Fresh Symptoms Opens|website=NDTV.com|access-date=2021-01-30|archive-date=2021-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203023515/https://www.ndtv.com/delhi-news/coronavirus-delhis-post-covid-clinic-for-recovered-patients-with-fresh-symptoms-opens-2282756|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210203023515/https://www.ndtv.com/delhi-news/coronavirus-delhis-post-covid-clinic-for-recovered-patients-with-fresh-symptoms-opens-2282756 |date=2021-02-03 }}&lt;/ref&gt; About 20% of people diagnosed with COVID have symptoms for longer than 4 weeks and 10% of people for longer than 12 weeks.&lt;ref name=&quot;ONS&quot;&gt;{{cite web |website=Office of National Statistics UK |date=December 2020 |title=The prevalence of long COVID symptoms and COVID-19 complications |url=https://www.ons.gov.uk/news/statementsandletters/theprevalenceoflongcovidsymptomsandcovid19complications |access-date=2021-01-30 |archive-date=2021-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130141634/https://www.ons.gov.uk/news/statementsandletters/theprevalenceoflongcovidsymptomsandcovid19complications |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210130141634/https://www.ons.gov.uk/news/statementsandletters/theprevalenceoflongcovidsymptomsandcovid19complications |date=2021-01-30 }}&lt;/ref&gt; Women are more commonly affected than men.&lt;ref name=AMA2022/&gt;
{{TOC limit}}

==Signs and symptoms==
[[File:Long term covid-19.jpg|thumb|upright=2|Long term COVID-19 symptoms.&lt;ref name=&quot;Lopez-Leon2021&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lopez-Leon |first1=Sandra |last2=Wegman-Ostrosky |first2=Talia |last3=Perelman |first3=Carol |last4=Sepulveda |first4=Rosalinda |last5=Rebolledo |first5=Paulina |last6=Cuapio |first6=Angelica |last7=Villapol |first7=Sonia |title=More Than 50 Long-Term Effects of COVID-19: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Research Square |date=1 March 2021 |doi=10.21203/rs.3.rs-266574/v1 |pmid=33688642 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7941645/ |access-date=13 May 2021 |archive-date=22 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210322032725/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7941645/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;|alt=]]
Long-term health problems can occur after the typical [[convalescence|recovery period]]—of [[coronavirus disease 2019]] (COVID-19). Such problems include respiratory system disorders, nervous system and neurocognitive disorders, mental health disorders, metabolic disorders, cardiovascular disorders, gastrointestinal disorders, tiredness, musculoskeletal pain, and [[anemia]].&lt;ref name=&quot;Al-Aly2021&quot;/&gt;

Varying combinations of symptoms that have been reported weeks or months following COVID-19, whether the initial illness was severe, mild or without symptoms, are numerous.&lt;ref name=&quot;CDC&quot;&gt;{{cite web |title=COVID-19 and Your Health |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/long-term-effects.html |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513113916/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/long-term-effects.html |archive-date=13 May 2021 |language=en-us |date=8 April 2021 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513113916/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/long-term-effects.html |date=13 May 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mayo&quot;&gt;{{cite web | title=COVID-19 (coronavirus): Long-term effects | website=Mayo Clinic | date=18 August 2020 | url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/coronavirus/in-depth/coronavirus-long-term-effects/art-20490351 | access-date=19 October 2020 | archive-date=28 October 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201028023850/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/coronavirus/in-depth/coronavirus-long-term-effects/art-20490351 | url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031204710/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/coronavirus/in-depth/coronavirus-long-term-effects/art-20490351 |date=31 October 2020 }}&lt;/ref&gt; They include:
{{refbegin|colwidth=25em}}
* [[Fatigue|Tiredness]]&lt;ref name=&quot;CDC&quot;/&gt;
* [[Headache]]&lt;ref name=&quot;CDC&quot;/&gt;
* [[Cough]]&lt;ref name=&quot;CDC&quot;/&gt;
* [[Muscle ache|Muscle]] and [[arthralgia|joint pain]]&lt;ref name=&quot;CDC&quot;/&gt;
* [[Fever]]&lt;ref name=&quot;CDC&quot;/&gt;
* [[Clouding of consciousness|Inability to concentrate (&quot;brain fog&quot;)]]&lt;ref name=&quot;CDC&quot;/&gt;
* [[Anxiety]] and [[depression]]&lt;ref name=&quot;CDC&quot;/&gt;
* [[Amnesia|Memory loss]]&lt;ref name=&quot;mayo&quot;/&gt;
* [[Loss of smell|Loss of smell]]&lt;ref name=&quot;CDC&quot;/&gt;
*  [[ageusia|Loss of taste]]&lt;ref name=&quot;CDC&quot;/&gt;
* [[insomnia|Sleep difficulties]]&lt;ref name=&quot;Al-Aly2021&quot;/&gt;
* Needle pains in arms and legs
* [[Diarrhea|Diarrhoea]] and bouts of vomiting
* Sore throat and difficulties to swallow
* Skin rash&lt;ref name=&quot;Al-Aly2021&quot;/&gt;
* [[Shortness of breath]]&lt;ref name=&quot;CDC&quot;/&gt;
* [[Chest pain]]&lt;ref name=&quot;CDC&quot;/&gt;
* [[Palpitations|Fast beating heart]]&lt;ref name=&quot;CDC&quot;/&gt;
* Changes in oral health (teeth, saliva, gums)
* [[Parosmia]] (changes smells)
* [[Tinnitus]]
* Dizziness on standing&lt;ref name=&quot;mayo&quot;/&gt;
{{refend|colwidth=25em}}

Other problems reported following COVID-19 include:
{{refbegin|colwidth=25em}}
* Blood clots including [[Pulmonary embolism]]&lt;ref name=&quot;Oronsky20Feb2021&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Al-Aly2021&quot;&gt;{{cite journal |last1=Al-Aly |first1=Ziyad |last2=Xie |first2=Yan |last3=Bowe |first3=Benjamin |title=High-dimensional characterization of post-acute sequalae of COVID-19 |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33887749/ |journal=Nature |date=22 April 2021 |doi=10.1038/s41586-021-03553-9 |pmid=33887749 |issn=1476-4687 |access-date=14 May 2021 |archive-date=6 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506032949/https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33887749/ |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210506032949/https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33887749/ |date=6 May 2021 }}
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mayo&quot;/&gt;
* [[Urinary tract infection]]&lt;ref name=&quot;Al-Aly2021&quot;/&gt;
* [[Kidney failure|Kidney problems]]&lt;ref name=&quot;Al-Aly2021&quot;/&gt;
* [[Gastroesophageal reflux disease]]&lt;ref name=&quot;Al-Aly2021&quot;/&gt;
* [[Hypertension|High blood pressure]]&lt;ref name=&quot;Al-Aly2021&quot;/&gt;
* [[Anemia]]&lt;ref name=&quot;Al-Aly2021&quot;/&gt;
* [[Diabetes]]
{{refend|colwidth=25em}}

== Cause ==
{{COVID-19 pandemic sidebar}}
It is unknown why most people recover fully within two to three weeks and others experience symptoms for long.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Greenhalgh T, Knight M, A'Court C, Buxton M, Husain L|date=August 2020|title=Management of post-acute covid-19 in primary care|url=https://www.bmj.com/content/370/bmj.m3026|journal=BMJ|volume=370|pages=m3026|doi=10.1136/bmj.m3026|pmid=32784198|s2cid=221097768|doi-access=free|access-date=2020-10-18|archive-date=2021-07-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210710222701/https://www.bmj.com/content/370/bmj.m3026|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210710222701/https://www.bmj.com/content/370/bmj.m3026 |date=2021-07-10 }}&lt;/ref&gt; It is hypothesized that ongoing long COVID symptoms may be due to four syndromes:&lt;ref name=&quot;NIHRreportSep20&quot;&gt;{{cite journal |date=15 October 2020 |title=Living with Covid19. A dynamic review of the evidence around ongoing covid-19 symptoms (often called long covid) |url=https://evidence.nihr.ac.uk/themedreview/living-with-covid19/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018164508/https://evidence.nihr.ac.uk/wp-content/uploads/2020/10/Living-with-Covid-Themed-Review.pdf |archive-date=18 October 2020 |doi=10.3310/themedreview_41169 |doi-access=free |website=[[National Institute for Health and Care Research|National Institute for Health Research]] }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201018164508/https://evidence.nihr.ac.uk/wp-content/uploads/2020/10/Living-with-Covid-Themed-Review.pdf |date=18 October 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Mahase E|date=October 2020|title=Long covid could be four different syndromes, review suggests|url=https://www.bmj.com/content/371/bmj.m3981|journal=BMJ|volume=371|pages=m3981|doi=10.1136/bmj.m3981|pmid=33055076|s2cid=222348080|doi-access=free|access-date=18 October 2020|archive-date=3 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203140606/https://www.bmj.com/content/371/bmj.m3981|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201203140606/https://www.bmj.com/content/371/bmj.m3981 |date=3 December 2020 }}
* {{lay source|template = cite journal|url = https://www.bbc.com/news/health-54540544|title = Coronavirus: 'Long Covid could be four different syndromes'|date = 15 October 2020|website = BBC News}}&lt;/ref&gt;
* permanent damage to the [[lungs]] and [[cardiovascular disease|heart]],
* [[post-intensive care syndrome]],
* Post-viral fatigue, sometimes regarded as the same as [[Myalgic encephalomyelitis/chronic fatigue syndrome|Myalgic Encephalomyelitis]] / Chronic Fatigue Syndrome (ME/CFS), and
* continuing [[Symptoms of COVID-19|COVID-19 symptoms]].

Other situations that might cause new and ongoing symptoms include:
* the [[Viremia|virus being present]] for a longer time than usual, due to an ineffective immune response;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;
* reinfection (e.g., with another strain of the virus);&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;
* damage caused by [[inflammation]] and a strong immune response to the infection;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;
* physical [[deconditioning]] due to a lack of exercise while ill;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; and
* [[Post-traumatic stress disorder|post-traumatic stress]] or other mental sequelae,&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; especially in people who had previously experienced anxiety, depression, insomnia, or other mental health difficulties.&lt;ref name=&quot;mt1&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Taquet M, Luciano S, Geddes JR, Harrison PJ | title = Bidirectional associations between COVID-19 and psychiatric disorder: retrospective cohort studies of 62 354 COVID-19 cases in the USA | journal = The Lancet. Psychiatry | pages = 130–140 | date = November 2020 | volume = 8 | issue = 2 | pmid = 33181098 | doi = 10.1016/S2215-0366(20)30462-4 | pmc = 7820108 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;{{Primary source inline|date=December 2020}}

===Risk factors===
Risk factors may include:&lt;ref name=&quot;ZoeOct20&quot;&gt;{{cite news |title= Long Covid: Who is more likely to get it? |vauthors= Gallagher J |url= https://www.bbc.co.uk/news/health-54622059 |date= 21 October 2020 |access-date= 21 October 2020 |work= [[BBC]] |archive-date= 3 December 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20201203142757/https://www.bbc.co.uk/news/health-54622059 |url-status= live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201203142757/https://www.bbc.co.uk/news/health-54622059 |date=3 December 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=kingsnew&gt;{{cite web | title=New research identifies those most at risk from 'long COVID' | website=King's College London | date=21 October 2020 | url=https://www.kcl.ac.uk/news/study-identifies-those-most-risk-long-covid | access-date=22 October 2020 | archive-date=3 December 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201203112324/https://www.kcl.ac.uk/news/study-identifies-those-most-risk-long-covid | url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201203112324/https://www.kcl.ac.uk/news/study-identifies-those-most-risk-long-covid |date=3 December 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sudre&quot;&gt;{{cite journal|url=https://www.medrxiv.org/content/10.1101/2020.10.19.20214494v1|title=Attributes and predictors of Long-COVID: analysis of COVID cases and their symptoms collected by the Covid Symptoms Study App|doi=10.1101/2020.10.19.20214494|date=19 December 2020|access-date=23 December 2020|vauthors=Sudre CH, Murray B, Varsavsky T, Graham MS, Penfold RS, Bowyer RC, Pujol JC, Klaser K, Antonelli M, Canas LS, Molteni E|journal=MedRxiv, Preprint Server for the Health Sciences|s2cid=224805406|archive-date=3 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203140306/https://www.medrxiv.org/content/10.1101/2020.10.19.20214494v1|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201203140306/https://www.medrxiv.org/content/10.1101/2020.10.19.20214494v1 |date=3 December 2020 }} Not [[peer-reviewed]] {{As of|2020|12|lc=y}}&lt;/ref&gt;
* Age – particularly those aged over 50
* [[Overweight|Excess weight]]
* [[Asthma]]
* Reporting more than five symptoms (e.g. more than cough, fatigue, headache, diarrhoea, loss of sense of smell) in the first week of COVID-19 infection; five is the median number reported
Women are less likely to develop severe acute COVID but more likely to develop long COVID than men.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;  Some research suggests this is due primarily to hormonal differences,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Graziano |first1=Pinna |title=Sex and COVID-19: A Protective Role for Reproductive Steroids |url=https://www.cell.com/trends/endocrinology-metabolism/fulltext/S1043-2760(20)30222-8 |journal=Trends in Endocrinology &amp; Metabolism |access-date=22 February 2021 |archive-date=28 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828150125/https://www.cell.com/trends/endocrinology-metabolism/fulltext/S1043-2760%2820%2930222-8 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210828150125/https://www.cell.com/trends/endocrinology-metabolism/fulltext/S1043-2760%2820%2930222-8 |date=28 August 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Bjugstad |first1=Kimberly |title=Sex Hormones May Be Key Weaponry in the Fight Against COVID-19 |url=https://www.endocrineweb.com/professional/testosterone/sex-hormones-battle-fight-against-covid-19 |website=Endocrineweb |access-date=22 February 2021 |archive-date=27 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127101532/https://www.endocrineweb.com/professional/testosterone/sex-hormones-battle-fight-against-covid-19 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210127101532/https://www.endocrineweb.com/professional/testosterone/sex-hormones-battle-fight-against-covid-19 |date=27 January 2021 }}&lt;/ref&gt; while other research points to other factors, including chromosomal genetics, sex-dependent differences in immune system behavior, and non-biological factors may be relevant.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

== Diagnosis ==
Most people affected by [[COVID-19]] make a full recovery within three months, but for some the symptoms last longer.&lt;ref name=&quot;NHS2021&quot;&gt;{{cite web |title=Long-term effects of coronavirus (long COVID) |url=https://www.nhs.uk/conditions/coronavirus-covid-19/long-term-effects-of-coronavirus-long-covid/ |website=nhs.uk |access-date=9 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210509120337/https://www.nhs.uk/conditions/coronavirus-covid-19/long-term-effects-of-coronavirus-long-covid/ |archive-date=9 May 2021 |language=en |date=7 January 2021 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210509120337/https://www.nhs.uk/conditions/coronavirus-covid-19/long-term-effects-of-coronavirus-long-covid/ |date=9 May 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Heartmatters2021&quot;&gt;{{cite web |title=Long Covid: what is it and what should you do if you have it |url=https://www.bhf.org.uk/informationsupport/heart-matters-magazine/news/coronavirus-and-your-health/long-covid |website=Heart Matters |access-date=9 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210509120616/https://www.bhf.org.uk/informationsupport/heart-matters-magazine/news/coronavirus-and-your-health/long-covid |archive-date=9 May 2021 |date=16 April 2021 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210509120616/https://www.bhf.org.uk/informationsupport/heart-matters-magazine/news/coronavirus-and-your-health/long-covid |date=9 May 2021 }}&lt;/ref&gt; Long COVID has no single clear definition.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite journal|last=Brodin|first=Petter|date=January 2021|title=Immune determinants of COVID-19 disease presentation and severity|url=https://www.nature.com/articles/s41591-020-01202-8|journal=Nature Medicine|language=en|volume=27|issue=1|pages=28–33|doi=10.1038/s41591-020-01202-8|pmid=33442016|issn=1546-170X|via=|doi-access=free|access-date=2021-01-18|archive-date=2021-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210117083437/https://www.nature.com/articles/s41591-020-01202-8|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210117083437/https://www.nature.com/articles/s41591-020-01202-8 |date=2021-01-17 }}&lt;/ref&gt; Generally, people who have ongoing symptoms lasting longer than expected after recovering from COVID-19 are classed as having long COVID. The term has been used to describe the presence of symptoms lasting longer than 12 weeks. It has also been used to describe those who required [[post-intensive care syndrome|intensive care]], and those who did not require hospital admission but later presented with or without symptoms and signs of end-organ damage such as cardiac or respiratory disease.&lt;ref name=&quot;Al-Jahdhami&quot;&gt;{{cite journal |last1=Al-Jahdhami |first1=Issa |last2=Al-Naamani |first2=Khalid |last3=Al-Mawali |first3=Adhra |title=The Post-acute COVID-19 Syndrome (Long COVID) |journal=Oman Medical Journal |date=26 January 2021 |volume=36 |issue=1 |pages=e220 |doi=10.5001/omj.2021.91 |pmid=33537155 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7838343/ |issn=1999-768X |access-date=15 May 2021 |archive-date=6 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210206045228/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7838343/ |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210206045228/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7838343/ |date=6 February 2021 }}&lt;/ref&gt;

===British definition===
The British [[National Institute for Health and Care Excellence]] (NICE) divides COVID-19 into three clinical definitions:
* ''[[COVID-19|acute COVID-19]]'' for signs and symptoms during the first 4 weeks after infection with [[severe acute respiratory syndrome coronavirus 2]] (SARS-CoV-2),
* ''new or ongoing symptoms 4 weeks or more after the start of acute COVID-19'', which is divided into:
** ''ongoing symptomatic COVID-19'' for effects from 4 to 12 weeks after onset, and
** ''post-COVID-19 syndrome'' for effects that persist 12 or more weeks after onset.

NICE describes the term ''long COVID'', which it uses &quot;in addition to the clinical case definitions&quot;, as &quot;commonly used to describe signs and symptoms that continue or develop after acute COVID-19. It includes both ongoing symptomatic COVID-19 (from 4 to 12 weeks) and post-COVID-19 syndrome (12 weeks or more)&quot;.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web|date=18 December 2020|title=Context {{!}} COVID-19 rapid guideline: managing the long-term effects of COVID-19|url=https://www.nice.org.uk/guidance/ng188/chapter/Context|access-date=18 December 2020|website=[[National Institute for Health and Care Excellence]]|archive-date=11 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111205920/https://www.nice.org.uk/guidance/ng188/chapter/Context|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210111205920/https://www.nice.org.uk/guidance/ng188/chapter/Context |date=11 January 2021 }}&lt;/ref&gt; NICE defines post-COVID-19 syndrome as &quot;Signs and symptoms that develop during or after an infection consistent with COVID‑19, continue for more than 12 weeks and are not explained by an alternative diagnosis. It usually presents with clusters of symptoms, often overlapping, which can fluctuate and change over time and can affect any system in the body. Post‑COVID‑19 syndrome may be considered before 12 weeks while the possibility of an alternative underlying disease is also being assessed&quot;.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

===US definition===
In February 2021, the [[National Institutes of Health]] said symptoms of long COVID can include fatigue, shortness of breath, &quot;brain fog&quot;, sleep disorders, intermittent fevers, gastrointestinal symptoms, anxiety, and depression. Symptoms can persist for months and can range from mild to incapacitating, with new symptoms arising well after the time of infection. NIH Director Francis Collins said the condition can be collectively referred to as post-acute sequelae of SARS-CoV-2 infection (PASC).&lt;ref name=&quot;nih.gov&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nih.gov/about-nih/who-we-are/nih-director/statements/nih-launches-new-initiative-study-long-covid|title=NIH launches new initiative to study “Long COVID”|date=February 23, 2021|website=National Institutes of Health (NIH)|access-date=February 23, 2021|archive-date=May 13, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513121519/https://www.nih.gov/about-nih/who-we-are/nih-director/statements/nih-launches-new-initiative-study-long-covid|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513121519/https://www.nih.gov/about-nih/who-we-are/nih-director/statements/nih-launches-new-initiative-study-long-covid |date=May 13, 2021 }}&lt;/ref&gt;

===Differential diagnosis===
Long COVID is similar to  [[post-Ebola syndrome]] and the post-infection syndromes seen in [[chikungunya]] and the infections that appear to trigger [[Myalgic encephalomyelitis/chronic fatigue syndrome|ME/CFS]], and the [[pathophysiology]] of long COVID may be similar to these other conditions.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt; Some people with long COVID in Canada have been diagnosed with ME/CFS, a multi-system neurological disease that is believed to be triggered by an infectious illness in the majority of cases&quot;. Lucinda Bateman, a specialist in ME/CFS in [[Salt Lake City]] in the US believes that the two syndromes are identical. There is need for more research into ME/CFS; [[Anthony Fauci]], [[chief medical officer|chief medical adviser]] to the US government, said that COVID-19 is a &quot;well-identified etiologic agent that should be very helpful now in getting us to be able to understand [ME?CFS]”.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Some COVID-19 long-haulers are developing a 'devastating' syndrome | website=[[CTV News]] | first=Jackie | last=Dunham | date=5 May 2021 | url=https://www.ctvnews.ca/health/coronavirus/some-covid-19-long-haulers-are-developing-a-devastating-syndrome-1.5415288 | access-date=7 May 2021 | archive-date=6 May 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210506222452/https://www.ctvnews.ca/health/coronavirus/some-covid-19-long-haulers-are-developing-a-devastating-syndrome-1.5415288 | url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210506222452/https://www.ctvnews.ca/health/coronavirus/some-covid-19-long-haulers-are-developing-a-devastating-syndrome-1.5415288 |date=6 May 2021 }}&lt;/ref&gt;

==Managemnt==
In terms of treatment for this condition, long COVID, the following is advisable:&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Raveendran |first1=A.V. |last2=Jayadevan |first2=Rajeev |last3=Sashidharan |first3=S. |title=Long COVID: An overview |journal=Diabetes &amp; Metabolic Syndrome |date=2021 |volume=15 |issue=3 |pages=869–875 |doi=10.1016/j.dsx.2021.04.007 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8056514/ |access-date=26 October 2021 |issn=1871-4021 |archive-date=24 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624181744/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8056514/ |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624181744/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8056514/ |date=24 June 2021 }}&lt;/ref&gt;
* Symptomatic treatment
* [[Physical therapy|Physiotherapy]]
** Chest physiotherapy
* [[Occupational therapy]]
* Psychological support

==Epidemiology==
Some reports of long-term illness after infection appeared early during the [[COVID-19 pandemic]],&lt;ref name=&quot;HarvardOct15&quot;&gt;{{cite web|last=Komaroff|first=Anthony|name-list-style=vanc|date=15 October 2020|title=The tragedy of the post-COVID &quot;long haulers&quot;|url=https://www.health.harvard.edu/blog/the-tragedy-of-the-post-covid-long-haulers-2020101521173|access-date=18 October 2020|website=Harvard Health|publisher=Harvard Health Publishing, [[Harvard Medical School]]|archive-date=18 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018181355/https://www.health.harvard.edu/blog/the-tragedy-of-the-post-covid-long-haulers-2020101521173|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201018181355/https://www.health.harvard.edu/blog/the-tragedy-of-the-post-covid-long-haulers-2020101521173 |date=18 October 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NIHRreportSep20&quot; /&gt; including in people who had a mild or moderate initial infection&lt;ref name=&quot;CUMCSep21&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Nordvig AS, Rimmer KT, Willey JZ, Thakur KT, Boehme AK, Vargas WS, Smith CJ, Elkind MS | title=Potential neurological manifestations of COVID-19 | journal=Neurology: Clinical Practice | date=2020-06-29 | volume=11 | issue=2 | pages=e135–e146 | issn=2163-0402 | doi=10.1212/CPJ.0000000000000897 | pmid=33842082 | pmc=8032406 | doi-access=free | pmc-embargo-date=April 1, 2022 }}&lt;/ref&gt; as well as those who were admitted to hospital with more severe infection.&lt;ref name=&quot;servick&quot;&gt;{{cite journal |last=Servick |first=Kelly |name-list-style=vanc |date=8 April 2020 |title=For survivors of severe COVID-19, beating the virus is just the beginning |url=https://www.sciencemag.org/news/2020/04/survivors-severe-covid-19-beating-virus-just-beginning |journal=Science |doi=10.1126/science.abc1486 |doi-access=free |issn=0036-8075 |access-date=15 October 2020 |archive-date=3 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203140356/https://www.sciencemag.org/news/2020/04/survivors-severe-covid-19-beating-virus-just-beginning |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201203140356/https://www.sciencemag.org/news/2020/04/survivors-severe-covid-19-beating-virus-just-beginning |date=3 December 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Tanner|first=Claudia|name-list-style=vanc|date=12 August 2020|title=All we know so far about 'long haul' Covid – estimated to affect 600,000 people in the UK|url=https://inews.co.uk/news/long-reads/long-haul-covid-19-post-viral-fatigue-syndrome-explained-573775|access-date=19 October 2020|website=inews|quote=i spoke to Professor [[Tim Spector]] of [[King's College London]] who developed the Covid-19 tracker app|archive-date=3 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203111602/https://inews.co.uk/news/long-reads/long-haul-covid-19-post-viral-fatigue-syndrome-explained-573775|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201203111602/https://inews.co.uk/news/long-reads/long-haul-covid-19-post-viral-fatigue-syndrome-explained-573775 |date=3 December 2020 }}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- Overall numbers --&gt;{{As of|2021|January}}, the precise incidence was unknown.  The incidence declines over time, as many people slowly recover.  Some early studies suggested that between 20% and 33% of people with COVID-19 experienced symptoms lasting longer than a month.&lt;ref name=&quot;ONS&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Tenforde MW, Kim SS, Lindsell CJ, etal |journal=Morbidity and Mortality Weekly Report |date=July 31, 2020  |volume=69 |issue=30 |pages=993–998 |title=Symptom Duration and Risk Factors for Delayed Return to Usual Health Among Outpatients with COVID-19 in a Multistate Health Care Systems Network |doi=10.15585/mmwr.mm6930e1 |pmid=32730238 |pmc=7392393 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;  A telephone survey in the US in the first half of 2020 showed that about 35% of people who had tested positive for SARS-CoV-2 experienced a range of symptoms that lasted longer than three weeks.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Tenforde|first1=Mark W.|last2=Kim|first2=Sara S.|last3=Lindsell|first3=Christopher J.|last4=Billig Rose|first4=Erica|last5=Shapiro|first5=Nathan I.|last6=Files|first6=D. Clark|last7=Gibbs|first7=Kevin W.|last8=Erickson|first8=Heidi L.|last9=Steingrub|first9=Jay S.|last10=Smithline|first10=Howard A.|last11=Gong|first11=Michelle N.|date=2020-07-31|title=Symptom Duration and Risk Factors for Delayed Return to Usual Health Among Outpatients with COVID-19 in a Multistate Health Care Systems Network - United States, March-June 2020|journal=[[Morbidity and Mortality Weekly Report]]|volume=69|issue=30|pages=993–998|doi=10.15585/mmwr.mm6930e1|issn=1545-861X|pmc=7392393|pmid=32730238}}&lt;/ref&gt;  As of December 2020, the [[Office for National Statistics|Office of National Statistics]] in the UK estimated that, of all people with a positive test for [[severe acute respiratory syndrome coronavirus 2|SARS-CoV-2]], about 21% experienced symptoms for longer than five weeks, and about 10% experienced symptoms for longer than 12 weeks.&lt;ref name=&quot;ONS&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | last=Davis | first=Nicola | title=Long Covid alarm as 21% report symptoms after five weeks | website=[[The Guardian]] | date=16 December 2020 | url=http://www.theguardian.com/society/2020/dec/16/long-covid-alarm-as-21-report-symptoms-after-five-weeks | access-date=28 December 2020 | archive-date=27 December 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201227142604/https://www.theguardian.com/society/2020/dec/16/long-covid-alarm-as-21-report-symptoms-after-five-weeks | url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201227142604/https://www.theguardian.com/society/2020/dec/16/long-covid-alarm-as-21-report-symptoms-after-five-weeks |date=27 December 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;herman&quot; /&gt;

&lt;!-- Children and other groups --&gt;Some studies have suggested that some children experience lingering symptoms of SARS-CoV-2 infection.&lt;ref name=&quot;ONS&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Ludvigsson JF | title = Case report and systematic review suggest that children may experience similar long-term effects to adults after clinical COVID-19 | journal = Acta Paediatrica | date = November 2020 | volume = 110 | issue = 3 | pages = 914–921 | pmid = 33205450 | pmc = 7753397 | doi = 10.1111/apa.15673 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Counting long covid in children&quot;&gt;{{cite web|last1=Simpson|first1=Frances|last2=Lokugamage|first2=Amali|name-list-style=vanc|date=16 October 2020|title=Counting long covid in children|url=https://blogs.bmj.com/bmj/2020/10/16/counting-long-covid-in-children/|access-date=18 October 2020|website=The BMJ|language=en-US|archive-date=3 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203140731/https://blogs.bmj.com/bmj/2020/10/16/counting-long-covid-in-children/|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201203140731/https://blogs.bmj.com/bmj/2020/10/16/counting-long-covid-in-children/ |date=3 December 2020 }}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- Hospitalized people --&gt;Although anyone who gets infected can develop long COVID, people who become so sick that they require hospitalization take longer to recover. A majority (up to 80%&lt;ref name=&quot;Fitzgerald 2020&quot; /&gt;) of those who were admitted to hospital with severe disease experience long-term problems including fatigue and shortness of breath ([[dyspnoea]]).&lt;ref name=&quot;NIHRreportSep20&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;UniWashingtonSep20&quot;&gt;{{cite web|date=1 September 2020|title=Summary of COVID-19 Long Term Health Effects: Emerging evidence and Ongoing Investigation|url=https://globalhealth.washington.edu/sites/default/files/COVID-19%20Long%20Term%20Effects%20Summary.pdf|access-date=15 October 2020|publisher=[[University of Washington]]|vauthors=Ross JM, Seiler J, Meisner J, Tolentino L|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108224305/https://globalhealth.washington.edu/sites/default/files/COVID-19%20Long%20Term%20Effects%20Summary.pdf|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108224305/https://globalhealth.washington.edu/sites/default/files/COVID-19%20Long%20Term%20Effects%20Summary.pdf |date=8 November 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=6 June 2020|title=How long does COVID-19 last?|url=https://covid.joinzoe.com/post/covid-long-term|access-date=15 October 2020|publisher=UK COVID Symptom Study|archive-date=10 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201010013645/https://covid.joinzoe.com/post/covid-long-term|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201010013645/https://covid.joinzoe.com/post/covid-long-term |date=10 October 2020 }}&lt;/ref&gt; Patients with severe initial infection, particularly those who required [[mechanical ventilation]] to help breathing, are also likely to suffer from [[post-intensive care syndrome]] following recovery.&lt;ref name=&quot;servick&quot; /&gt; A study of patients who had been hospitalised in [[Wuhan]] found that the majority still had at least one symptom after six months. Patients who had been more severely ill still showed severe incapacity in lung function.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chinese study finds most patients show signs of 'long Covid' six months on |url=https://www.scmp.com/news/china/science/article/3117141/coronavirus-chinese-study-finds-most-patients-still-show-signs |access-date=11 January 2021 |work=South China Morning Post |date=10 January 2021 |archive-date=10 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110234153/https://www.scmp.com/news/china/science/article/3117141/coronavirus-chinese-study-finds-most-patients-still-show-signs |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210110234153/https://www.scmp.com/news/china/science/article/3117141/coronavirus-chinese-study-finds-most-patients-still-show-signs |date=10 January 2021 }}&lt;/ref&gt; Among the 1733 patients who had been discharged from hospital and followed up about six months later, the most common symptoms were fatigue or muscle weakness (63%), sleep difficulties (26%), and anxiety or depression (23%).&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Huang | first1=Chaolin | last2=Huang | first2=Lixue | display-authors=2 | last3=Wang | first3=Yeming | last4=Li | first4=Xia | last5=Ren | first5=Lili | last6=Gu | first6=Xiaoying | last7=Kang | first7=Liang | last8=Guo | first8=Li | last9=Liu | first9=Min | last10=Zhou | first10=Xing | last11=Luo | first11=Jianfeng | last12=Huang | first12=Zhenghui | last13=Tu | first13=Shengjin | last14=Zhao | first14=Yue | last15=Chen | first15=Li | last16=Xu | first16=Decui | last17=Li | first17=Yanping | last18=Li | first18=Caihong | last19=Peng | first19=Lu | last20=Li | first20=Yong | last21=Xie | first21=Wuxiang | last22=Cui | first22=Dan | last23=Shang | first23=Lianhan | last24=Fan | first24=Guohui | last25=Xu | first25=Jiuyang | last26=Wang | first26=Geng | last27=Wang | first27=Ying | last28=Zhong | first28=Jingchuan | last29=Wang | first29=Chen | last30=Wang | first30=Jianwei | last31=Zhang | first31=Dingyu | last32=Cao | first32=Bin | title=6-month consequences of COVID-19 in patients discharged from hospital: a cohort study | journal=The Lancet | date=8 January 2021 | volume=397 | issue=10270 | pages=220–232 | issn=0140-6736 | doi=10.1016/S0140-6736(20)32656-8 | pmid=33428867 | pmc=7833295 | url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(20)32656-8/abstract | access-date=11 January 2021 | doi-access=free | archive-date=28 August 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210828150126/https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(20)32656-8/fulltext | url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210828150126/https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(20)32656-8/fulltext |date=28 August 2021 }}&lt;/ref&gt;

Some people suffer long-term neurologic symptoms despite never having been hospitalized for COVID-19; the first study of this population was published in March 2021. Most frequently, these non-hospitalized patients experienced &quot;prominent and persistent 'brain fog' and fatigue that affect their cognition and quality of life.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Graham|first1=Edith L.|last2=Clark|first2=Jeffrey R.|last3=Orban|first3=Zachary S.|last4=Lim|first4=Patrick H.|last5=Szymanski|first5=April L.|last6=Taylor|first6=Carolyn|last7=DiBiase|first7=Rebecca M.|last8=Jia|first8=Dan Tong|last9=Balabanov|first9=Roumen|last10=Ho|first10=Sam U.|last11=Batra|first11=Ayush|title=Persistent neurologic symptoms and cognitive dysfunction in non-hospitalized Covid-19 &quot;long haulers&quot;|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/acn3.51350|journal=Annals of Clinical and Translational Neurology|year=2021|language=en|volume=n/a|issue=n/a|doi=10.1002/acn3.51350|pmid=33755344|issn=2328-9503|doi-access=free|access-date=2021-03-27|archive-date=2021-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210326125436/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/acn3.51350|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210326125436/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/acn3.51350 |date=2021-03-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Belluck|first=Pam|date=2021-03-23|title=They Had Mild Covid. Then Their Serious Symptoms Kicked In.|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/03/23/health/long-covid-symptoms.html|access-date=2021-03-27|issn=0362-4331|archive-date=2021-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210326153802/https://www.nytimes.com/2021/03/23/health/long-covid-symptoms.html|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210326153802/https://www.nytimes.com/2021/03/23/health/long-covid-symptoms.html |date=2021-03-26 }}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- Incidence of complications --&gt;In January 2021, a large study in Wuhan, China, showed that 76% of people admitted with COVID-19, still had at least one symptom six months later.&lt;ref name=&quot;Chinese study finds most patients show signs of long Covid six months on&quot;&gt;{{cite news |title=Chinese study finds most patients show signs of 'long Covid' six months on |url=https://www.scmp.com/news/china/science/article/3117141/coronavirus-chinese-study-finds-most-patients-still-show-signs |access-date=11 January 2021 |work=South China Morning Post |date=10 January 2021 |language=en |url-access=subscription |archive-date=10 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110234153/https://www.scmp.com/news/china/science/article/3117141/coronavirus-chinese-study-finds-most-patients-still-show-signs |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210110234153/https://www.scmp.com/news/china/science/article/3117141/coronavirus-chinese-study-finds-most-patients-still-show-signs |date=10 January 2021 }}&lt;/ref&gt; In the same month, a study in the [[United Kingdom|UK]] reported that 30% of recovered patients were readmitted to hospital within 140 days, and 12% of the total died. Many patients had developed [[diabetes]] for the first time, as well as problems with heart, liver and kidney problems. The mode of [[insulin]] failure was at that point unknown.&lt;ref name=&quot;2021-01-18_T&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2021/01/17/almost-third-recovered-covid-patients-return-hospital-five-months/|title=Almost a third of recovered Covid patients return to hospital in five months and one in eight die|first=Sarah|last=Knapton|work=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|date=18 January 2021|access-date=19 January 2021|archive-date=19 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119120454/https://www.telegraph.co.uk/news/2021/01/17/almost-third-recovered-covid-patients-return-hospital-five-months/|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210119120454/https://www.telegraph.co.uk/news/2021/01/17/almost-third-recovered-covid-patients-return-hospital-five-months/ |date=19 January 2021 }}&lt;/ref&gt;

In March 2021, the Indonesian Doctors Association, in a survey of 463 people, suggested that 63.5% of respondents self-reported lingering symptoms after SARS-CoV-2 infection. The exact set of symptoms was not specified, however, according to the article, fatigue and cough were the most commonly reported symptoms, followed by muscle pain and headache.&lt;ref&gt;{{cite web | last=Salim | first=Natasya | title=Indonesians open up about the impacts of long COVID, one year since the country's first case | website=ABC News | publisher=[[Australian Broadcasting Corporation]] | date=6 March 2021 | url=https://www.abc.net.au/news/2021-03-06/indonesians-open-up-about-the-impact-of-long-covid/13214778 | access-date=6 March 2021 | archive-date=6 March 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210306023446/https://www.abc.net.au/news/2021-03-06/indonesians-open-up-about-the-impact-of-long-covid/13214778 | url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210306023446/https://www.abc.net.au/news/2021-03-06/indonesians-open-up-about-the-impact-of-long-covid/13214778 |date=6 March 2021 }}&lt;/ref&gt;

==History==
Elisa Perego, an archaeologist at [[University College London]], first used term ''Long COVID'' as a [[hashtag]] on [[X (social network)|Twitter]] in May 2020.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Perego |first1=Elisa |last2=Callard |first2=Felicity |last3=Stras |first3=Laurie |last4=Melville-Jóhannesson |first4=Barbara |last5=Pope |first5=Rachel |last6=Alwan |first6=Nisreen A. |name-list-style=vanc |date=1 October 2020 |title=Why we need to keep using the patient made term &quot;Long Covid&quot; |url=https://blogs.bmj.com/bmj/2020/10/01/why-we-need-to-keep-using-the-patient-made-term-long-covid/ |access-date=18 October 2020 |website=The BMJ |language=en |archive-date=4 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201004041817/https://blogs.bmj.com/bmj/2020/10/01/why-we-need-to-keep-using-the-patient-made-term-long-covid/ |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201004041817/https://blogs.bmj.com/bmj/2020/10/01/why-we-need-to-keep-using-the-patient-made-term-long-covid/ |date=4 October 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Callard F, Perego E | title = How and why patients made Long Covid | journal = Social Science &amp; Medicine | volume = 268 | pages = 113426 | date = January 2021 | pmid = 33199035 | pmc = 7539940 | doi = 10.1016/j.socscimed.2020.113426 }}&lt;/ref&gt;

==Society and culture==
===Health system response===
==== United States ====
Dr. [[Anthony Fauci|Anthony S. Fauci]] has described long-term Covid-19 as “...a phenomenon that is really quite real and quite extensive,” but also said that the number of cases is unknown.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Belluck|first=Pam|date=2020-12-04|title=Covid Survivors With Long-Term Symptoms Need Urgent Attention, Experts Say|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2020/12/04/health/covid-long-term-symptoms.html|access-date=2021-02-18|issn=0362-4331|archive-date=2021-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210217183939/https://www.nytimes.com/2020/12/04/health/covid-long-term-symptoms.html|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210217183939/https://www.nytimes.com/2020/12/04/health/covid-long-term-symptoms.html |date=2021-02-17 }}&lt;/ref&gt;

On February 23, 2021, [[National Institutes of Health]] Director [[Francis Collins]] announced a major initiative to identify the causes and ultimately the means of prevention and treatment of people who are suffering from Long COVID.&lt;ref name=&quot;nih.gov&quot;/&gt; Part of this initiative includes the creation of the COVID-19 Project.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=COVID-19 Neuro Databank-Biobank|url=https://med.nyu.edu/departments-institutes/population-health/divisions-sections-centers/biostatistics/research/neuro-databank-biobank|access-date=2021-02-26|website=NYU Langone Health|language=en|archive-date=2021-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709191121/https://med.nyu.edu/departments-institutes/population-health/divisions-sections-centers/biostatistics/research/neuro-databank-biobank|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709191121/https://med.nyu.edu/departments-institutes/population-health/divisions-sections-centers/biostatistics/research/neuro-databank-biobank |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;

====Australia====
In October 2020, a guide published by the [[Royal Australian College of General Practitioners]] (RACGP) says that ongoing post-COVID-19 infection symptoms such as fatigue, shortness of breath and chest pain will require management by GPs, in addition to the more severe conditions already documented.&lt;ref name=&quot;Fitzgerald 2020&quot;&gt;{{cite web | last=Fitzgerald | first=Bridget | name-list-style=vanc | title=Long-haul COVID-19 patients will need special treatment and extra support, according to new guide for GPs | website=ABC News | publisher=Australian Broadcasting Corporation) | date=14 October 2020 | url=https://www.abc.net.au/news/2020-10-15/long-haul-covid-19-symptoms-will-need-special-treatment/12766968 | access-date=19 October 2020 | archive-date=3 December 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201203111910/https://www.abc.net.au/news/2020-10-15/long-haul-covid-19-symptoms-will-need-special-treatment/12766968 | url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201203111910/https://www.abc.net.au/news/2020-10-15/long-haul-covid-19-symptoms-will-need-special-treatment/12766968 |date=3 December 2020 }}&lt;/ref&gt;

====United Kingdom====
In Britain, the [[National Health Service]] set up specialist clinics for the treatment of long COVID.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite news|last=Cookson|first=Clive|name-list-style=vanc|date=15 October 2020|title='Long Covid' symptoms can last for months|work=[[Financial Times]]|url=https://www.ft.com/content/3387ffe1-f9aa-4751-b6ac-e09f256d7966|access-date=15 October 2020|archive-date=18 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018152420/https://www.ft.com/content/3387ffe1-f9aa-4751-b6ac-e09f256d7966|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201018152420/https://www.ft.com/content/3387ffe1-f9aa-4751-b6ac-e09f256d7966 |date=18 October 2020 }}&lt;/ref&gt; The four Chief Medical Officers of the UK were warned of academic concern over long COVID on 21 September 2020 in a letter written by [[Trisha Greenhalgh]] published in ''[[The BMJ]]''&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|last=Greenhalgh|first=Trisha|date=21 September 2020|title=Covid-19: An open letter to the UK's chief medical officers|url=https://blogs.bmj.com/bmj/2020/09/21/covid-19-an-open-letter-to-the-uks-chief-medical-officers/|access-date=19 October 2020|website=The BMJ|language=en-US|archive-date=3 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203112455/https://blogs.bmj.com/bmj/2020/09/21/covid-19-an-open-letter-to-the-uks-chief-medical-officers/|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201203112455/https://blogs.bmj.com/bmj/2020/09/21/covid-19-an-open-letter-to-the-uks-chief-medical-officers/ |date=3 December 2020 }}&lt;/ref&gt; signed by academics including [[David Hunter (epidemiologist)|David Hunter]], [[Martin McKee]], [[Susan Michie]], [[Melinda Mills]], [[Christina Pagel]], [[Steve Reicher|Stephen Reicher]], [[Gabriel Scally (physician)|Gabriel Scally]], [[Devi Sridhar]], [[Charles Tannock]], [[Yee Whye Teh]], and [[Harry Burns (doctor)|Harry Burns]], former CMO for Scotland.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; In October 2020, [[NHS England]]'s head [[Simon Stevens|Simon Stevens]] announced the NHS had committed £10 million to be spent that year on setting up long COVID clinics to assess patients' physical, cognitive, and psychological conditions and to provide specialist treatment. Future clinical guidelines were announced, with further research on 10,000 patients planned and a designated task-force to be set up, along with an online rehabilitation service&lt;ref&gt;{{cite web |title=NHS to offer 'long covid' sufferers help at specialist centres |url=https://www.england.nhs.uk/2020/10/nhs-to-offer-long-covid-help/ |publisher=[[NHS England]] |date=7 October 2020 |access-date=19 October 2020 |archive-date=3 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203112548/https://www.england.nhs.uk/2020/10/nhs-to-offer-long-covid-help/ |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201203112548/https://www.england.nhs.uk/2020/10/nhs-to-offer-long-covid-help/ |date=3 December 2020 }}&lt;/ref&gt; – &quot;Your Covid Recovery&quot;.&lt;ref name=&quot;Your COVID Recovery&quot;&gt;{{cite web | title=Your COVID Recovery | website=Your COVID Recovery | url=https://yourcovidrecovery.nhs.uk | access-date=19 October 2020 | archive-date=20 October 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201020065754/https://www.yourcovidrecovery.nhs.uk/ | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201020065754/https://www.yourcovidrecovery.nhs.uk/ |date=20 October 2020 }}&lt;/ref&gt; The clinics include a variety of medical professionals and therapists, with the aim of providing &quot;joined-up care for physical and mental health”.&lt;ref name=herman&gt;{{cite web | last=Herman | first=Joanna | title=I'm a consultant in infectious diseases. 'Long Covid' is anything but a mild illness | website=[[The Guardian]] | date=27 December 2020 | url=http://www.theguardian.com/commentisfree/2020/dec/27/consultant-infectious-diseases-long-covid-not-mild-illness-seriously-debilitated-new-clinics | access-date=28 December 2020 | archive-date=28 December 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201228001729/https://www.theguardian.com/commentisfree/2020/dec/27/consultant-infectious-diseases-long-covid-not-mild-illness-seriously-debilitated-new-clinics | url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201228001729/https://www.theguardian.com/commentisfree/2020/dec/27/consultant-infectious-diseases-long-covid-not-mild-illness-seriously-debilitated-new-clinics |date=28 December 2020 }}&lt;/ref&gt;

The [[National Institute for Health and Care Research|National Institute for Health Research]] has allocated funding for research into the mechanisms behind symptoms of Long COVID.&lt;ref name=herman/&gt;

In December 2020, [[University College Hospital|University College London Hospitals]] (UCLH) opened a second Long Covid clinic at the [[National Hospital for Neurology and Neurosurgery]] for patients with post-Covid neurological issues. The first clinic had opened in May, primarily focused on respiratory problems, but both clinics refer patients to other specialists where needed, including [[cardiologist]]s, [[physiotherapist]]s and [[psychiatrist]]s.&lt;ref&gt;{{cite web | title=UCLH opens second 'long Covid' clinic for patients with neurological complications | website=University College London NHS Foundation Trust | url=https://www.uclh.nhs.uk/news/uclh-opens-second-long-covid-clinic-patients-neurological-complications | access-date=19 December 2020 | archive-date=18 December 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201218182550/https://www.uclh.nhs.uk/news/uclh-opens-second-long-covid-clinic-patients-neurological-complications | url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201218182550/https://www.uclh.nhs.uk/news/uclh-opens-second-long-covid-clinic-patients-neurological-complications |date=18 December 2020 }}&lt;/ref&gt;

On 18 December 2020, the [[National Institute for Health and Care Excellence]] (NICE), the [[Royal College of General Practitioners]] (RCGP) and the [[Healthcare Improvement Scotland|Scottish Intercollegiate Guidelines Network]] (SIGN) published a guide to the management of Long COVID.&lt;ref&gt;{{cite web | title=NICE, RCGP and SIGN publish guideline on managing the long-term effects of COVID-19 | website=[[National Institute for Health and Care Excellence|NICE]] | date=18 December 2020 | url=https://www.nice.org.uk/news/article/nice-rcgp-and-sign-publish-guideline-on-managing-the-long-term-effects-of-covid-19 | access-date=28 December 2020 | archive-date=30 December 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201230154011/https://www.nice.org.uk/news/article/nice-rcgp-and-sign-publish-guideline-on-managing-the-long-term-effects-of-covid-19 | url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201230154011/https://www.nice.org.uk/news/article/nice-rcgp-and-sign-publish-guideline-on-managing-the-long-term-effects-of-covid-19 |date=30 December 2020 }}&lt;/ref&gt;

=== South Africa ===
In October 2020, the DATCOV Hospital Surveillance Department of the [[National Institute for Communicable Diseases|National Institute for Communicable Diseases (NICD)]] looked into a partnership with the [[International Severe Acute Respiratory and emerging Infection Consortium]] (ISARIC) in order to conduct clinical research into the impact PASC may have within the South African Context. As of the 30th of January 2021, the project has yet to receive ethical approval for the commencement of data collection. Ethics approval was granted on the 3rd of February 2021 and formal data collection began on the 8th of February 2021.

=== Public response ===
Some people experiencing long COVID have formed groups on social media sites.&lt;ref name=&quot;Body Politic&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.wearebodypolitic.com/covid-19|title=Support Group|website=Body Politic|access-date=2022-01-21|archive-date=2022-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121021110/https://www.wearebodypolitic.com/covid-19|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220121021110/https://www.wearebodypolitic.com/covid-19 |date=2022-01-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long COVID Support Group&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.facebook.com/groups/longcovid/about/|title=Long Covid Support Group|website=www.facebook.com|access-date=2022-01-21|archive-date=2021-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217035731/https://www.facebook.com/groups/longcovid/about/|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211217035731/https://www.facebook.com/groups/longcovid/about/ |date=2021-12-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Blazonis|first=Sarah|date=27 November 2020|title=Facebook Group Created by Tampa Man Aims to Connect COVID-19 Long Haulers|url=https://www.baynews9.com/fl/tampa/sports-news/2020/11/27/facebook-group-created-by-tampa-man-aims-to-connect-covid-19-long-haulers|access-date=29 November 2020|website=www.baynews9.com|language=en|archive-date=27 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127192914/https://www.baynews9.com/fl/tampa/sports-news/2020/11/27/facebook-group-created-by-tampa-man-aims-to-connect-covid-19-long-haulers|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127192914/https://www.baynews9.com/fl/tampa/sports-news/2020/11/27/facebook-group-created-by-tampa-man-aims-to-connect-covid-19-long-haulers |date=27 November 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|last=Witvliet|first=Margot Gage|date=27 November 2020|title=Here's how it feels when COVID-19 symptoms last for months|url=https://www.pbs.org/newshour/health/im-a-covid-19-long-hauler-and-an-epidemiologist-heres-how-it-feels-when-symptoms-last-for-months|access-date=29 November 2020|website=PBS NewsHour|language=en-us|archive-date=29 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129015550/https://www.pbs.org/newshour/health/im-a-covid-19-long-hauler-and-an-epidemiologist-heres-how-it-feels-when-symptoms-last-for-months|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129015550/https://www.pbs.org/newshour/health/im-a-covid-19-long-hauler-and-an-epidemiologist-heres-how-it-feels-when-symptoms-last-for-months |date=29 November 2020 }}&lt;/ref&gt; There is an active international long COVID patient advocacy movement&lt;ref&gt;{{cite web|title=&quot;The Covid 'longhaulers' behind a global patient movement&quot;|last=Macnamara|first=Kelly|publisher=AFP|url=https://uk.news.yahoo.com/covid-longhaulers-behind-global-patient-040355384.html|access-date=2021-01-30|archive-date=2021-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204090110/https://uk.news.yahoo.com/covid-longhaulers-behind-global-patient-040355384.html|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210204090110/https://uk.news.yahoo.com/covid-longhaulers-behind-global-patient-040355384.html |date=2021-02-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=&quot;How Covid-19 Long Haulers Created a Movement&quot;|last=Sifferlin|first=Alexandra|url=https://coronavirus.medium.com/how-covid-19-long-haulers-created-a-movement-24313746833a|access-date=2021-01-30|archive-date=2020-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125180119/https://coronavirus.medium.com/how-covid-19-long-haulers-created-a-movement-24313746833a|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201125180119/https://coronavirus.medium.com/how-covid-19-long-haulers-created-a-movement-24313746833a |date=2020-11-25 }}&lt;/ref&gt; which includes research led by patients themselves.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://patientresearchcovid19.com/|title=Patient-Led Research Patient Led Research Collaborative for Long COVID Long Covid|website=Patient Led Research Collaborative|access-date=2022-01-21|archive-date=2022-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110164939/https://patientresearchcovid19.com/|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220110164939/https://patientresearchcovid19.com/ |date=2022-01-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2021-01-01|title=How and why patients made Long Covid|journal=Social Science &amp; Medicine|language=en|volume=268|pages=113426|doi=10.1016/j.socscimed.2020.113426|issn=0277-9536|doi-access=free|last1=Callard|first1=Felicity|last2=Perego|first2=Elisa|pmid=33199035|pmc=7539940}}&lt;/ref&gt;

In many of these groups, individuals express frustration and their sense that their problems have been dismissed by medical professionals.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

==Special populations==
===Children===
A study in Italy, which analyzed 129 children under the age of 18, examined health data obtained via a questionnaire between September 2020 and January 1, 2021. 53% of the group experienced COVID-19 symptoms more than 120 days after their diagnosis. Symptoms included chest tightness and pain, nasal congestion, tiredness, difficulty concentrating and muscle pain. A case report of 5 children in Sweden also reported symptoms (fatigue, heart palpitations, dyspnoea, headaches, muscle weakness and difficulty concentrating) persisting for 6–8 months after diagnosis.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;

== See also ==
* [[Post-viral cerebellar ataxia|Post viral cerebellar ataxia]] – clumsy movement appearing a few weeks after a viral infection
* [[Post-Ebola virus syndrome]] – symptoms that persist after recovering from Ebola
* [[Post-polio syndrome]] – delayed reaction appearing years after acute polio infection resolves
* [[Impact of COVID-19 on neurological, psychological and other mental health outcomes|COVID-19: neurologic and psychiatric symptoms]] – both acute and chronic neurologic, psychiatric, olfactory and mental health conditions
* [[Multisystem inflammatory syndrome in children]] – pediatric comorbidity from COVID-19

== References ==
{{reflist}}

==Further reading==
*{{cite journal |last1=Wang |first1=Bingyi |last2=Luo |first2=Xufei |last3=Wu |first3=Meihua |last4=Wang |first4=Zijun |last5=Zhang |first5=Jie |last6=Wang |first6=Zijing |last7=Shi |first7=Qianling |last8=Liu |first8=Jiayi |last9=Cao |first9=Wenhao |last10=Gu |first10=Xiaoying |last11=Chen |first11=Yaolong |last12=Cao |first12=Bin |last13=Estill |first13=Janne |title=Identifying subtypes of Long COVID: a systematic review |journal=eClinicalMedicine |date=1 January 2026 |volume=91 |doi=10.1016/j.eclinm.2025.103705 |url=https://www.thelancet.com/journals/eclinm/article/PIIS2589-5370(25)00639-X/fulltext |language=English |issn=2589-5370}}
*{{cite journal |last1=Pratt |first1=Caroline Q. |last2=Dalton |first2=Alexandra F. |last3=Koumans |first3=Emily H. |last4=Agedew |first4=Abraham |last5=Coronado |first5=Fatima |last6=Lundeen |first6=Elizabeth A. |last7=Woodruff |first7=Rebecca C. |last8=Block |first8=Jason P. |last9=Weiner |first9=Mark |last10=Cowell |first10=Lindsay |last11=Arnold |first11=Jonathan D. |last12=Saydah |first12=Sharon |title=Thrombotic Events and Stroke in the Year After COVID-19 or Other Acute Respiratory Infection |journal=Emerging Infectious Diseases |date=December 2025 |volume=31 |issue=14 |doi=10.3201/eid3114.250630 |url=https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/31/14/25-0630_article?ACSTrackingID=USCDC_331-DM152330&amp;ACSTrackingLabel=Emerging%20Infectious%20Diseases%20Journal%20-%20Volume%2031%2C%20Supplement%E2%80%94Winter%202025%20Issue%20Now%20Online&amp;deliveryName=USCDC_331-DM152330 |access-date=23 January 2026}}

== External links ==
* {{YouTube|ulJSEo2fWvA| Long Covid}} (21 October 2020). – UK Government film about long COVID.
* {{cite web | title=PHOSP | website=Home | url=https://www.phosp.org/ | publisher=[[University of Leicester]] | quote=The Post-hospitalisation COVID-19 study (PHOSP-COVID) is a consortium of leading researchers and clinicians from across the UK working together to understand and improve long-term health outcomes for patients who have been in hospital with confirmed or suspected COVID-19. | access-date=2020-10-18 | archive-date=2020-11-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201101041329/https://www.phosp.org/ | url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201101041329/https://www.phosp.org/ |date=2020-11-01 }}

{{COVID-19 pandemic}}
{{Portal bar|COVID-19|Medicine|Viruses}}

{{RTT}}
[[Category:COVID-19]]
[[Category:RTT]]
[[Category:RTTCovid]]
[[or:କୋଭିଡ଼-୧୯ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅବସ୍ଥା]]</text>
      <sha1>l8nszd1d93ey6h4xlje7z2hux7hqhnv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සාකච්ඡාව:කෑරල්ලු</title>
    <ns>1</ns>
    <id>197856</id>
    <revision>
      <id>803403</id>
      <timestamp>2026-11-03T10:39:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <comment>නිර්මාණය</comment>
      <origin>803403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15" sha1="6ujz0t3lkt6jsf7d1r360l6l7wj3njb" xml:space="preserve">{{Talk header}}</text>
      <sha1>6ujz0t3lkt6jsf7d1r360l6l7wj3njb</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>