මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="si">
  <siteinfo>
    <sitename>විකිපීඩියා</sitename>
    <dbname>siwiki</dbname>
    <base>https://si.wikipedia.org/wiki/%E0%B6%B8%E0%B7%94%E0%B6%BD%E0%B7%8A_%E0%B6%B4%E0%B7%92%E0%B6%A7%E0%B7%94%E0%B7%80</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.3</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">මාධ්‍යය</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">විශේෂ</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">පරිශීලක</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">පරිශීලක සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">විකිපීඩියා</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">විකිපීඩියා සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ගොනුව</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ගොනුව සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">මාධ්‍යවිකි</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">මාධ්‍යවිකි සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">සැකිල්ල</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">සැකිලි සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">උදවු</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">උදවු සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ප්‍රවර්ගය</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ද්වාරය</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ද්වාරය සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="126" case="first-letter">MOS</namespace>
      <namespace key="127" case="first-letter">MOS talk</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2690</id>
    <revision>
      <id>803639</id>
      <parentid>802670</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T12:12:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>803639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10347" sha1="dyj8alcju22ttwjq0xk8i849zhgtkg1" xml:space="preserve">{{දියුණු කරන්න}}
{{Infobox religious biography
|image         =
[[ගොනුව:Mihidu statue.jpg|350px]]
&lt;/div&gt;
|alt           = මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ
|caption       = 2019 වසරේ මිහින්තලයේ පැවති [[ශ්‍රී මිහිඳු පුර අටවක]] පුණ්‍ය මහෝත්සවය වෙනුවෙන් [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද මිහිඳු ප්‍රතිමාව
|birth_name    = මහේන්ද්‍ර ([[සංස්කෘත]])
|birth_date    = [[ක්‍රිස්තු පූර්ව|ක්‍රි.පූ.]] 3වන සියවස
|birth_place   = [[උජ්ජයින්|උජ්ජේනි]], [[අශෝක]] යුගය, [[ඉන්දියාව]]
|death_date    = උත්තිය රජ දවස
|death_place   = [[අනුරාධපුර]], [[ශ්‍රී ලංකාව]]
|death_cause   = [[වෘද්ධතාව]]
|resting_place = [[ශ්‍රී ලංකාව]]
|resting_place_coordinates = &lt;!-- {{coord|LAT|LONG|display=inline,title}} --&gt;
|nationality   = [[ඉන්දියාව|ඉන්දියානු]]
|known_for     = ශ්‍රී ලංකාවේ ථෙරවාද බුද්ධාගම ස්ථාපිත කිරීම
|education     = බෞද්ධ ආගම
|religion      = [[බුද්ධාගම]]
| sect = [[ථෙරවාද]]
|parents       = [[අශෝක]] (පියා)&lt;br/&gt;[[දේවි (අශෝකගේ බිරිඳ)|දේවි]] (මව)
Sisterසොයුරිය =සංඝමිත්තා තෙරණිය
}}
{{TheravadaBuddhism}}
'''මහින්ද තෙරණුවන්''' මහින්ද්‍ර ({{බස-sa|महिन्द्र}}; {{බස-en|Mahindra}}) (මිහිඳු) නමින් ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවසේදී [[මගධ]] රටේ (දැනට භාරතයේ [[බිහාර්]]) උපත ලැබීය. [[මෞර්ය අධිරාජ්‍යය|මෞර්ය අධිරාජ්‍යයේ]] [[අශෝක අධිරාජයා|අශෝක අධිරාජයාගේ]] පුතුවේ. බෞද්ධ ප්‍රභව වල විස්තර කර ඇති පරිදි මහින්ද රහතන් වහන්සේ විසින් [[බුද්ධ ධර්මය]] [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවට]] ගෙන එන ලදී.'' 
[[File:Mihintale Mahindas bett 2017-10-16 (28).jpg|thumb|මිහින්තලේ මහින්ද තෙරණුවන්ගේ ඇඳ]]

== ඓතිහාසික මූලාශ්‍ර  ==
ශ්‍රී ලංකාවේ ශ්‍රේෂ්ඨ ඓතිහාසික හා ආගමික පසුබිමක් සහිත ග්‍රන්ථ දෙකක් වන [[දීපවංසය]] සහ [[මහාවංසය]] හි, මහින්දාගමනය හා [[දේවානම්පියතිස්ස]] රජතුමා [[බුද්ධධර්මය]] වැළඳ ගැනීම පිළිබඳව සඳහන් වේ.&lt;ref name=&quot;Macmillan1&quot;&gt;{{citation
  | last = Holt
  | first = John Clifford
  | contribution = Sri Lanka
  | year = 2004
  | title = Macmillan Encyclopedia of Buddhism
  | editor-last = Buswell, Jr.
  | editor-first = Robert E.
  | pages = 795-99
  | place= USA
  | publisher = Macmillan Reference USA
  | isbn = 0028659104}}&lt;/ref&gt;

== චරිතාපදානය ==
මහින්ද හැදී වැඩුනෙ [[Parwar|විදිශ]] නම් ගමෙහි එතුමාෙග් මවත් සමගය. 20 වන වියෙහිදී [[මොග්ගලීපුත්ත-තිස්ස]] හිමි නම යටතෙ  පැවිදි බවට පත්විය. මහින්ද තෙරණුවන්ගෙ පියානන්ගෙ අාගමික ගුරුතුමා වූ උන්වහන්ෙස් මහින්ද තෙරණුවන්ටද [[තිපිටකය]] පිළිබඳව මනා නිපුණත්වයක් ලබා දෙන ලදී. මිහිඳු හිමියන් ශීලංකාෙව් [[බුද්ධ ධර්මය]] පචාරය කිරීම සඳහා උන්වහන්ෙස්ෙග් පියාණන් වූ ධර්මාෙශා්ක රජු විසින්, [[ඉත්තිය]], [[උත්තිය]], [[සම්බල (monk)|සම්බල]] සහ [[භද්ධසාල]] ([[සංඝමිත්තා]] තෙරණිය ෙග පුතණුවන්) යන හිමි වරුන් සමග ශී ලංකාවට වැඩම කරවන ලදී. ඒ 3 වන ධර්ම සංඝායනාවෙන් පසුව මොග්ගලීපුත්ත-තිස්ස තෙරණුවන්ෙග් අනුශාසනාවන්ට අනුවය. මෙම ගමනට සුමන සාමෙෙන්ර නම හා මිහිඳු හිමියන්ගෙ ඥාති මුනුපුෙරකු වූ [[භන්ඩුක]] උපාසක ද සහභාගී වී ඇත. මෙම පිරිස වෙදසගිරි නම් වූ විහාරයෙ හි සිට ගමන් අරඹා ඇත. එම ස්ථානය අද [[සාංචි]] [[විහාරය]] ලෙස විශ්වාස කෙෙර්.

මහාවංශයට හා දීපවංශයට අනුව මෙම පිරිස පසලොස්වක දිනයක පැවති ජාතික උත්සවයක් අතරතුර  ලක්දිවට පැමිණ ඇත. එම මොහොතේ [[දේවානම්පියතිස්ස]] රජතුමා මිහින්තලේ දී මුව දඩයමේ යෙදෙමින් සිට ඇත.   එහි සඳහන් අන්දමට අශෝක රජතුමා හා දේවානම්පියතිස්ස රජතුමා කලින් දැන හැඳිනගෙන සිටි අතර රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික මට්ටමින් තෑගි බෝග හුවමාරු කරගෙන ඇත.

== වැදගත්කම හා උරුමය ==
මිහිඳු හිමි ලක්දිවට වැඩම කර පසු මෙරට බුදු දහම පැතිර ගියේය.වෘක්ෂ වලට හා පර්වත ආදියට වන්දනාමාන කළ මෙරට මිනිසුන් බුදු දහම ඇදහීමට හා පිළිගැනීමට පටන් ගත්තේය.ඉන් පසුව භික්ෂුනි සාසනය ඇරඹීමට ද උන්වහන්සේ විසින් විශාල මෙහෙයක් ඉටු කර ඇති බව ඉතිහාසයේ පැවසේ.ඒ සඳහා උන්වහන්සේගේ සහෝදරිය වූ සංඝමිත්තා තෙරණිය ද උපකාර කල සේක.මහින්ද සහ ඔහුගේ සෙසු මිෂනාරිවරුන් ඔවුන්ගේ කඳවුරුවල සිට අඛණ්ඩව දේශනා කළ අතර, බුද්ධාගම වේගයෙන් ව්‍යාප්ත වූ අතර, බොහෝ ශ්‍රී ලාංකිකයන් බෞද්ධ භික්ෂූන් බවට පත්විය.දෙවන සියවස වන විට වෙළෙන්දන්, වෙළඳුන් සහ බෞද්ධ වන්දනාකරුවන් බෞද්ධ අදහස් චීනයට ව්‍යාප්ත කිරීමට උදව් කළහ. බුද්ධාගම කර්මය, පුනරුත්පත්තිය, නිරය, භික්ෂූන් සහ ආරාම වැනි නව අදහස් චීන ජාතිකයින්ට ඉදිරිපත් කළේය. බුදුදහම චීනයේ, විශේෂයෙන් කොන්ෆියුසියානුවන්ගෙන් විරෝධයට ලක් වූ නමුත්, වර්ධනය වී සමෘද්ධිමත් වීමට සමත් විය.

== අමතර අවධානයට ==
*[[ශ්‍රී ලංකාවේ බුද්ධාගම]]
*[[තිස්ස රජ සහ දේවානම්පිය තිස්ස රජ]]

== මූලාශ්‍ර ==
&lt;references/&gt;
*{{cite book |last=Ahir |first=Diwan Chand |year=1989 |language=ISO 639-1 |title=Heritage of Buddhism|url=https://archive.org/details/heritageofbuddhi0000ahir }}

== බාහිර ඈදුම් ==
* [http://www.palikanon.com/english/pali_names/ma/mahinda.htm Mahinda Thera]
* [http://www.lankalibrary.com/geo/ancient/bud.htm The arrival of Buddhism in Sri Lanka] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210208010851/http://www.lankalibrary.com/geo/ancient/bud.htm |date=2021-02-08 }}
* [http://www.lakehouse.lk/mihintalava/index.htm The Birthplace Buddhism in Sri Lanka] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160119152254/http://www.lakehouse.lk/mihintalava/index.htm |date=2016-01-19 }}
* [http://www.metta.lk/temples/historical-temples/Historical-details.htm Historical Buddhist details of Sri Lanka]
* [http://www.buddhismonline.info/index.htm Buddhism, The Buddha and what are His Teachings? ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929122759/http://www.buddhismonline.info/index.htm |date=2007-09-29 }}

[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලාංකික භික්ෂූහූ]]
[[ප්‍රවර්ගය:ඉන්දියානු බෞද්ධයෝ]]
[[Category:මෞර්ය අධිරාජ්‍යය]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ බුද්ධාගම]]
[[Category:රජ නොවුනු රාජකීයයන්]]
[[Category:මිහින්තලය]]</text>
      <sha1>dyj8alcju22ttwjq0xk8i849zhgtkg1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කරාටේ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7230</id>
    <revision>
      <id>803694</id>
      <parentid>510507</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T22:03:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261105) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>803694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17765" sha1="l491ajdhax6lsynuz9qik72jyz1y6ab" xml:space="preserve">{{infobox martial art
| logo         = Karatedo.svg
| logocaption  =
| logosize     = 60px
| image        = Hanashiro Chomo.jpg
| imagecaption = Hanashiro Chōmo
| imagesize    =
| name         = කරාටේ&lt;br /&gt;Karate&lt;br /&gt;(空手)
| aka          = ''Karate-dō (කරාතේ දෝ)'' (空手道)
| focus        = [[Strike (attack)|Striking (පහර දීම)]]
| hardness     = full contact to non contact
| country      = {{flagicon|Ryūkyū Kingdom}} [[Ryūkyū Kingdom]] / {{flagicon|JPN}} [[Japan]] (from Ryukyu Islands indigenous fighting methods and [[Chinese martial arts|Chinese]] [[kenpō]]&lt;ref name=&quot;Higaonna1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;okinawa history&quot;/&gt; and further explored in Japan)
| creator      = [[Kanga Sakukawa|Sakukawa Kanga]]; [[Sōkon Matsumura|Matsumura Sōkon]]; [[Ankō Itosu|Itosu Ankō]]; [[Seishō Arakaki|Arakaki Seishō]]; [[Higaonna Kanryō]]; [[Gichin Funakoshi]]; [[Motobu Chōki]]
| parenthood   = [[Chinese martial arts]], indigenous [[martial arts]] of [[Ryukyu Islands]] ([[Naha-te]], [[Shuri-te]], [[Tomari-te]])&lt;ref name=&quot;Higaonna1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;okinawa history&quot;/&gt;
| famous_pract =
| olympic      = Not voted in 2005 (for 2012) or in 2009 (for 2016)
}}

මෙය මෑත කාලයේ බිහිවුණ සටන් ක්‍රීඩාවකි.

== කරාටේ ක්‍රීඩාවේ විකාශය ==
	 
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;ජපානයේ නිරිතදිග දෙස&quot;රියුකියු&quot;දූපත් නම් මාලයක් වැනි දූපත් පෙළ සටන් කලාවන්හි පුදබිමකි.මෙහි පිහිටි ඔකිනාවා නම් දූපත කරාතේ ශිල්පයේ මුල්බිම විය. ඔකිනාවා දුරාතීතයේදී චීනයට අයත්ව තිබූ දුපතෙහි චීන වෙළඳුන් සංක්‍රමණිකයන් නාව්කයන්වෙතින් එම චීන කලා ආභාෂය නිරතුරු ඹකිනාවා වැසියන්ට ලැබුණි.මේ අතර එකළ ඔකිනාවා වැසියන් අතර තිබුණු&quot;තේ&quot;සහ&quot;ජූත්සු&quot; සටන් ක්‍රම මෙම චීන සටන් කලාවත් සමඟ මිශ්‍රවී විශිෂ්ඨ ශිල්පයකට පදනම දැමීය.එය&quot;චීන අත&quot;යන අරුත ඇතිව &quot;තෝ දේ&quot; ලෙස හැඳින්විණි.1733 වසරේ ඔකිනාවා හි ෂූරි ප්‍රදේශයෙහි උපත ලද සකුගාවා කන්ගා, පෙයිඩීන් තකහාරා නම් සමුරායිවරයා වෙතින් සටන් කලා ඉගෙනුම අරඹා චීන ජාතික &quot;කුසත්කු&quot;නම් සටන් විශාරදයා වෙතින් විශිෂ්ඪත්වයට පත්වී එකළ&quot;තෝ දේ&quot;ලෙස හැඳින්වූ කරාතේ ශිල්පයට මූලික අඩිතාලම දැමුවේය. මෙතුමා තකහාරා ගුරුතුමා විසින් මරණ මංචකයේදී තෝ දේ සකුගාවා ලෙස නම්කළේය.[[ගොනුව:Masters1936.jpg|right|350px]]
	 කරාතේ හෙවත් හිස්අත් සටන්ක්‍රමයේ පියා ලෙස තෝ දේ සකුගාවා විරුදාවලි ලබයි.මෙතුමාගේ ප්‍රධාන සිසුවා වන සොකොන් මත්සුමුරා නම් විශිෂ්ඨ ශිල්පියා සකුගාවාතුමාගේ සටන් සම්ප්‍රදාය තවදුරටත් ශක්තිමත්කර ෂූරි සම්ප්‍රදාය ශක්තිමත් කළේය.
1851උපත ලද කන්රියෝ හිගාෂි ඔන්නා නම් ශිල්පියා චීන සටන් ක්‍රමවල ආභාෂය මත මෟදු චලන සහ ශ්වසන අභ්‍යාස සහිතව නහාප්‍රාදේශිකයආශ්‍රිතව&quot;නහා&quot;සම්ප්‍රදාය ගොඩනැගුවේය.1888උපතලද චෝජුන් මියාගි මෙතුමාගේ ප්‍රධාන සිසුවා විය.මියාගිතුමා&quot;රළු හා මෳදු බවේ මග&quot;ලෙසහඳුන්වන&quot;ගෝජු-රියු&quot;ශෛලියෙහි නිර්මාතෳවරයායි.කොකසු මත්සුමුරා නම් ශිල්පියා තොමරි ප්‍රදේශය ආශ්‍රිතව බිහි වූ&quot;තොමරි තේ&quot; සම්ප්‍රදායේ ආරම්භකයා විය.මෙකළ තෝ දේ හෙවත් කරාතේ සටන් කලාව ෂූරි හා තොමරි ප්‍රදේශයන්ට අනුව බෙදී තිබුණි. ෂූරිතේ සහ තොමරි තේ සම්ප්‍රදායන් එක්වී සොකොන් මන්සුමුරා දැමූ පදනම මත ෂෝරින් රියු ශෛලිය බිහිවුණි.&quot;පයින් වනාන්තර ශෛලිය&quot;යන අරුත දෙන ෂෝරින් රියු ලොව පුරාම කරාතේ ශෛලිය විය.ඒ අනුව ලොව ප්‍රථම කරාතේ ශෛලිය ලෙස ෂෝරින් රියු ශෛලිය වඩා වැදගත්කමක් උසුලයි[[ගොනුව:Chosin_chibana.jpg|right|200px]]

== ෂෝරින් රියු සම්ප්‍රදාය ==

ලොව මුල්ම කරාතේ ශෛලිය ලෙස ෂෝරින් රියු ව්‍යාප්තියට ඉමහත් සේවයක්කළ ෂෝකොන් මත්සුමුරාගේ ශිෂ්‍ය ඉතෝෂුඅන්කෝතුමා යි.කරාතේ ඔකිනාවා උසස් පාසල්පද්දතියට ඇතුලත්කිරීමට මෙතුමා මහත් වෙහෙසක්දැරුවේය.මෙය මෙතෙක් කල් රහසිගත ශිල්පයක් ලෙස තිබූ කරාතේ කලාවේ ව්‍යාප්තිය සඳහා දැමූ පළමු පදනම විය.මේ සඳහා එතුමා වයස 77දී පිනෑත් හෙවත් සන්සුන් මනස නම් ක්‍රම 05 කින් යුත් &quot;තාහා කාතා&quot; අභ්‍යාස නිර්මාණය කළේය. චොසින් විධානා(තොබයාෂි රියු) ත්යාන් චොතොකු(ෂොබයාෂි රියු) යබු තෙන්සු ,මොරතාබු චොසි, ගිචින් ෆනාතොෂි, මාබුනි තෙන්ඩෝ, චෝමෝ හනෂිරෝ,මෝදෙන් යබිකු, ශින්පන් ගුසු ආදී විශිෂ්ඨතම ශිල්පීන් ගණනාවකගේ ගුරුවරයා වීමට මෙතුමා කරාකතේ ශිල්පයට කළ සේවය කියාපායි.		ෂෝරින් රියු සම්ප්‍රදාය ෂොබයාෂි,ෂොබයාෂි,මන්සුබයාෂි,මත්සුමරා සෙයිකෝ ලෙස ප්‍රධාන කොටස් හතරකට බෙදුණි.මෙයින් තොබයාෂි ෂෝරින් රියු සම්ප්‍රදාය&quot;තරුණ පයින් වනාන්තර ශෛලිය&quot; චොසින් විධානා අතිනුත්,ෂොබයාෂි සම්ප්‍රදාය &quot;කුඩා පයින් වනාන්තර ශෛලිය වශයෙන් කයාන් චොතෙකු අතිනුත් බිහිවිය.

චිබනාගේ සිසුවකු වූ අන්හිචි අරතකිගෙන් ද මොහොබුචොකි හා ක්යාන්චොතකුගෙන් ද කරාතේ හැදෑරූ ෂොෂින් නාගමිනේ මත්සුබයාෂි සම්ප්‍රදාය බිහිකළේ ය. සොකොන්මත්සුමරාගේ මුණුපුරකු වූ තෝහා සොකෙන් ඉමතාසු අතින් වෙනස්වූ මත්සුමරාගේ පවුලේ සටන්ක්‍රමය මත්සුමරා සෙච්‍තතෝ නම් ශෛලියක් ලෙස ගොඩනැගුවේය. විධානාගේ තොබයාෂි සම්ප්‍රදාය යුචොකු හිගා(හියුදෝකාන්),ෂුංගාගේනකාසාතෝ, ෂෝරින්තාන්,කත්සුරා මියහිරා ආදී ගුරුවරුන් වෙතින් ද ක්යාන්ගේෂොබයාෂි සම්ප්‍රදාය අරතිචි,අන්තිචි,අන්කිචි,සෙන්රියෝෂිමබුකුරෝ, ජොඑන නකරාතෝ ආදී ගුරුවරු වෙතින් ඉදිරියට ගියේය. ක්යාන් චොතකු ගේ සිසුවකු වූ තත්සුමෝ ෂිටබුතුරෝ නිර්මාණයකළ ඉෂින් රියු ශෛලිය ද ඔකිනාවා හි ප්‍රමුඛස්ථානයක් ගනී.සෙයකි අරතකි විසින් ගෝහන්සොකෙන් ගේ සම්ප්‍රදාය රැකගත්තේය.

== ගෝජුරියුසම්ප්‍රදාය ==
								[[ගොනුව:Chojun_miyagi.gif|right]]			
ෂෝරින් රියු සම්ප්‍රදාය තුළ රළුබව,ශක්තිය,වේගය,ඉණ උස්පහත්කර ගමන්කිරීම,කෙටි ඉරියව්, පහරදීම් ලක්ෂණ වැඩිවීම සහ ස්වභාවික ශ්වසනය යන මූලධර්ම ගැබ්වී තිබුණි. නහාතේ සම්ප්‍රදායේ රළු හා මෟදුබව පහත්වූ ඉරියව් තුළ තිබේ.ලක්ෂණ සහ ආයාසකර ශ්වසන අභ්‍යාස කුළුගැන්වී තිබේ.හිගා ඔන්කා ‍ගේ සදු මියානි චෝජුන් ගුරුතුමා මෙම සම්ප්‍රදාය&quot;රළු සහ මෳදුබව&quot;යන අරුතැති ගෝ ජු රියු ලෙස නම්කළේය. මෙහිදී එතුමාට ජුහාත්සු තියෝදෝ නම් ගුරුවරයා මහත්සේ උපකාරවුණි. මෙම ශෛලිය ජිනන් ෂින්සාතෝ,මෙයි කෝකු යාගි,යෝගි සබුරෝ,උළුහෙරා,කෙයි මියානි,එයිචි මියා සාතෝ,කොෂින් ඉනා ආදී ගුරුවරු විශාල පිරිසක් අතින් ඉදිරියට පැමිණිනි.											ඔකිනාවා හිබිහිවූ අනෙකුත් ශෛලින් කන්චු උච්චිතුමා නිර්මාණයකළ උච්චි රියු ශෛලියන් වැදගත් වේ. මෙයින් ඔකිනාවා හි ප්‍රදාන ‍ශෛලින් හතර ලෙස ෂෝරින් රියු, ගෝ ජු රියු,උච්චි රියු සහ මත්ෂුබයාෂි සලකනුලබයි.

==ජපානය තුළ ව්‍යාප්තිය==					 
ඔකිනාවා ජපන් පාලනයට නතු වූ පසු කරාතේ ජපන් මධ්‍ය දේශයට ගෙනයාමට ප්‍රබල උත්සාහයක් දැරීමට සිදුවිය. මෙයට හේතුව ජපන් වැසියන් ඔකිනාවා තම දේශයේ කොටසක් ලෙස නොසැලකීමයි. ඔවුහු කරාතේ ක්‍රෑර ශිල්පයක් ලෙස හැඳින්වීමට පටන් ගත්තේය. මෙහිදී තෝකියෝවට ගොස් කරාතේ ව්‍යාප්තියට මහත්සේ වෙහෙසවූවන් අතර ගිචින් ෆුනා තොෂි ගුරුතුමා හැඳින්විය හැකිය. මෙතුමා මෙතෙක්කල් කරාතේ ශිල්පය හැඳින්වීමට යෙදූ චීන අත යන අරුත්‍ දෙන &quot;තෝ දේ&quot;යන්න වෙනුවට &quot;කරාතේ&quot;හෙවත්&quot;හිස්අත&quot; යන්න යෝජනාකර සම්මතකරගැනීමෙහිලා පුරෝගාමී විය. ඔහු නවීන කරාතේ ශිල්පයේ පියා ලෙස හැඳින්වෙන්නේ එබැවිණි.											 තමා උගැන්වූ ෂෝරින් රියුශෛලිය වෙනුවට කාටත් පුහුණුවිය හැකි ශෛලියක් ලෙස ෆුනා තොෂි තුමා ෂෝතෝකාන් නම් ශෛලිය තෝකියෝවේදී නිර්මාණයකළේ ය. ඔහුගේ සිසුවකු වූ හිරොනරි ඔන්සකාතුමා අහිංසාවේ මග යන අරුත ඇති&quot;වාදෝ රියු&quot;ශෛලිය බිහිකළේ ය.				 හිගාෂි ඔන්කා සහ ඉතෝෂු යන නහාතේ සහ ෂූරි තේ සම්ප්‍රදායන් දෙකෙහි විශිෂ්ඨතම ගුරුවරුන් අතින් පුහුණුව ලද කෙන්වා මාබුනිතුමා ජපානයේදී ෂිතෝ රියු නම් ශෛලිය තම ගුරුවරුන්ගේ නම්වල කොටස් ඇසුරින් නිර්මාණය කළේය.&quot;ෂි&quot; අක්ෂරය හිගාෂි ඔන්කා සහ&quot;තෝ&quot; යන්න ඉතෝසු යන නමින් ගෙන සෑදූ මෙම ශෛලිය ජපන් මධ්‍යදේශයේ දී ෂූරි හා නහා තේ ශෛලීන් එක්කරනලදි.					 ජපානය තුළ ප්‍රධාන ශෛලීන් ලෙස ෂෝතෝකාන්,වා දෝ රියු,ෂිතෝ රියු,ගෝ ජු රියු, ශෛලීන් සැලකේ.මත්ස්‍යාසු ඔයාමා නිර්මාණය කළ කියොකුෂින් ශෛලිය ද අද ඉමහත් ජනප්‍රියත්වයක් ලබාගෙන ඇත.											 ඉහත සඳහන් කරාතේ ශෛලීන්,සම්ප්‍රදායන් පදනම්කරගෙන බොහෝ කරාතේ ශෛලීන් බිහිවී ඇත.කේන්ෂින්, බ්‍යකුරෙන්,බූඩෝකාන්,අෂිහරා වැනි කරාතේ ශෛලීන් උදාහරණ වේ.
මේඅනුව කරාතේ ක්‍රීඩාවක් වශයෙන් අද ලෝකයේ බෙහෙවින් ජනප්‍රියවී ඇත.කවර
ශෛලියකට,සම්ප්‍රදායකට අයත්වුවද මෙහි මූලය එකම මූලයකී. එය දිවයන්නේ අරමුණක් ඔස්සේය. එය ලෞකික නොවූ අධ්‍යාත්මික වූවකි.

== මුලාශ්‍ර ==
{{reflist
 | refs =
  &lt;ref name=&quot;Higaonna1&quot;&gt;
   {{cite book 
    |last = Higaonna 
    |first = Morio 
    |title = Traditional Karatedo Vol. 1 Fundamental Techniques 
    |url = https://archive.org/details/traditionalkarat0001mori
    |year = 1985 
    |isbn =0-87040-595-0 
    |page = [https://archive.org/details/traditionalkarat0001mori/page/17 17]
   }}
  &lt;/ref&gt;
  &lt;ref name=&quot;okinawa history&quot;&gt;
   {{cite web
    |url=http://www.wonder-okinawa.jp/023/eng/001/001/index.html 
    |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090302085743/http://www.wonder-okinawa.jp/023/eng/001/001/index.html 
    |archivedate=2009-03-02 
    |title=History of Okinawan Karate 
    |publisher=Web.archive.org 
    |date=2009-03-02 
    |accessdate=2013-03-14
   }}
  &lt;/ref&gt;
}}

== අඩවියෙන් බැහැර සබැඳි ==
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Shorin-ryu Shōrin-ryū Shorin-ryu Shōrin-ryū (ඉංග්‍රීසි විකිපීඩියා පිටුව)]
* [http://www.shorinryu.com Ueshiro Shorin-Ryu Karate USA]
* [http://www.inch.com/~sritter/ Okinawan Shorin-ryu Karate]

[[ප්‍රවර්ගය:සටන් කලා]]
[[ප්‍රවර්ගය:ක්‍රීඩා]]</text>
      <sha1>l491ajdhax6lsynuz9qik72jyz1y6ab</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ශ්‍රී ලංකාවේ ඉස්ලාම් - මැලේවරු</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21939</id>
    <revision>
      <id>803651</id>
      <parentid>471352</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T15:15:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <origin>803651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10248" sha1="867uz9crovp4u2vqlldafcpsq2y7b9d" xml:space="preserve">{{අනාථ ලිපිය||date=ජුනි 09 බදාදා 2010}}
[[ගොනුව: SL Galle Fort asv2020-01 img21.jpg|thumb|]]
ශ්‍රී ලංකාවේ මැලේවරු පැවත එන්නේ දකුණු ආසියාවෙන් වන අතර, 40,000ක් පමණ ජනගහණයක් වෙසෙති. ඔවුන්ගේ ආර්යයන් වසර 1800 පෙර සිටම විසු බව සාක්ෂි ඇත. බොහොමයක් ශ්‍රී ලංකාවට බට මැලේ ආගමනිකයින් ලන්දේසි පාලකයන් විසින් පත් කරන ලද හමුදා සෙබලුන් වුනු අතර, ඔවුන් පසු කලෙක ශ්‍රී ලංකාවේ පදිංචි වීමට පෙලඹුණි. ශ්‍රී ලංකාවට පැමිණි අනෙකුත් ආගමනිකයන් වූයේ ජාවා දුපත් ආශ්‍රිත  සහ ඉන්දුනීසියාවෙන් පැමිණෙන ලද උසස් පවුල්වල සාමාජිකයින්ය. මැලේ අනන්‍යතාව නොකඩවා පැවතීමට හේතුව ලෙස ඔවුන්ගේ පොදු භාෂාව වන මැලේ භාෂාව (බහසා මෙලයු) හැදින්විය හැකි අතර එය සිංහල සහ මරක්කල (Moorish)සම්භවයක් සහිත භාෂාවක් විය. 1980 පමණ වන විට මැලේවරු ශ්‍රී ලංකාවේ සිටින මුස්ලිම් ප්‍රජාවෙන් 5%ක් පමණ විය.නිදහස ලැබූ කාලයේ මෙරට මැලේ ප්‍රජාව 50,000 පමණ ජනගහනයක් සිටි අතර අදවන විට 35,000 දක්වා අඩු වී තිබේ.

නිදහස ලැබූ දා පටන්ම මැලේ ප්‍රජාවශ්‍රී ලංකා පොලිසිය ඇතුළු ත්‍රිවිද හමුදාව නොකඩවාම සේවය කරයි.රටවෙනුවෙන් මැලේ හමුදා නිලධාරින් විශාල පිරිසක් දිවි දුන්හ.
මැලේ සංස්කෘතියෙන් සිංහල සංස්කෘතියට ඇතුලත් වුනු බොහෝ අංග තිබේ ඒවා නම්, කිරිබත්,කැවුම්,කොකිස්,දොදොල්,අස්මි,වටලප්පන් හා විවධ කඩ වර්ග ඒවා අතර වේ.
ඊට අමතරව සිංහල භාෂාවට එකතු වුනු මැලේ වචන බොහොමයක් තිබේ, ඒවා නම්, සකොදර-සහෝදරි, වනිතා,රබාන, සරම,ජය,වීර,වංශ ආදී උදාහරණයන් වේ.


{{Infobox clothing
| name = සරම
| image = 
| caption = 
| type = පහළ ශරීරය ආවරණය කරන ඇඳුමකි
| material = කපු, සේද සහ වෙනත් රෙදි වර්ග
| origin = අග්නිදිග ආසියාව
}}

'''සරම''' (ඉංග්‍රීසි: Sarong; මැලේ: Sarung) යනු දිගු රෙදි කැබැල්ලක් ඉණ වටා ඔතා හෝ බැඳ ඇඳීමට භාවිත කරන සාම්ප්‍රදායික ඇඳුමකි. මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ පිරිමින් අතර බහුලව භාවිත වන ඇඳුමක් වන අතර අග්නිදිග ආසියානු රටවල පිරිමි සහ කාන්තාවන් දෙපාර්ශ්වයම විවිධ ආකාරයෙන් අඳිති.

== නාමයේ ආරම්භය ==

'සරම' යන සිංහල වචනය මැලේ භාෂාවේ ''sarung'' යන වචනයෙන් බිඳී පැමිණි ණය වචනයක් ලෙස සැලකේ. මැලේ භාෂාවේ ''sarung'' යන්නෙන් ආවරණයක් හෝ කොපුවක් යන අදහස ගම්‍ය වේ.

සිංහල භාෂාවේ පැරණි භාවිතයේදී මෙම ඇඳුම හැඳින්වීම සඳහා ''සරෝම'' යන වචන ස්වරූපය ද භාවිත වී ඇත. ශ්‍රී ලංකාවේ දෙමළ භාෂාවෙන් මෙය ''சாரம்'' (சாரம் / cāram) ලෙස හැඳින්වේ.

මැලේ භාෂාවේ ''sarung'' යන වචනයෙන් සිංහල ''සරෝම'' සහ ශ්‍රී ලංකා දෙමළ ''cāram'' යන වචන බිහිවූ ආකාරය පිළිබඳව භාෂාමය අධ්‍යයනවල සඳහන් වේ.&lt;ref name=&quot;Hoogervorst&quot;&gt;{{cite journal |last=Hoogervorst |first=Tom |title=Sailors, Tailors, Cooks, and Crooks: On Loanwords and Neglected Lives in Indian Ocean Ports |journal=Itinerario |volume=42 |issue=3 |pages=516–548 |year=2018 |doi=10.1017/S0165115318000645}}&lt;/ref&gt;

== ඉතිහාසය ==

සරම අග්නිදිග ආසියානු ඇඳුම් සංස්කෘතිය සමඟ සමීප සම්බන්ධතාවක් ඇති ඇඳුමකි. මැලේසියාව, ඉන්දුනීසියාව සහ සිංගප්පූරුව වැනි රටවල සාම්ප්‍රදායික ඇඳුම් අතර මෙයට විශේෂ ස්ථානයක් හිමි වේ.

ශ්‍රී ලංකාව සහ මැලේ දූපත් සමූහය අතර පැවති වෙළෙඳ, නාවික හා සංස්කෘතික සම්බන්ධතා හේතුවෙන් මැලේ සංස්කෘතික අංග ශ්‍රී ලංකාවට පැමිණ තිබේ. ලන්දේසි පාලන සමයේදී ශ්‍රී ලංකාවට පැමිණි මැලේ ජනතාවගේ සංස්කෘතික බලපෑම දේශීය ඇඳුම් සහ භාෂාව කෙරෙහි ද බලපා ඇත.&lt;ref name=&quot;Hoogervorst&quot;/&gt;

== ඇඳුමේ ලක්ෂණ ==

සරම සාමාන්‍යයෙන් දිගු රෙදි කැබැල්ලකින් සකස් කරනු ලබයි. එය ඉණ වටා ඔතා, රෙදි කොටසක් නැවීමෙන් හෝ ගැටගැසීමෙන් සිරුරේ රඳවා ගනී.

සරම් නිෂ්පාදනය සඳහා කපු, සේද සහ කෘත්‍රිම තන්තු ඇතුළු රෙදි වර්ග භාවිත කරනු ලබයි. ඒවා විවිධ වර්ණ, ඉරි, කොටු සහ මල් මෝස්තරවලින් යුක්ත වේ.

== ශ්‍රී ලංකාවේ භාවිතය ==

ශ්‍රී ලංකාවේ සරම පිරිමින්ගේ සාම්ප්‍රදායික දෛනික ඇඳුමක් ලෙස දිගු කලක් භාවිත වී ඇත. ගෘහස්ථ කටයුතු, විවේකය, ගොවිතැන සහ සාමාන්‍ය සමාජ කටයුතු සඳහා සරම අඳිනු ලබයි.

ශ්‍රී ලංකාවේ විවිධ ජනවාර්ගික හා ආගමික ප්‍රජාවන් අතර සරම භාවිත වේ. එය දේශීය ඇඳුම් සංස්කෘතියේ වැදගත් අංගයක් බවට පත්ව ඇත.

ශ්‍රී ලංකාවේ මැලේ ප්‍රජාවගේ සංස්කෘතික බලපෑම දේශීය ඇඳුම් සම්ප්‍රදායට දායක වී ඇති අතර සරම එයට උදාහරණයකි.&lt;ref name=&quot;DailyMirror&quot;&gt;{{cite news |title=Muslim contribution to Sri Lankan culture |url=https://www.dailymirror.lk/News-Features/Muslim-contribution-to-Sri-Lankan-culture/131-135865 |work=Daily Mirror |date=2 September 2017}}&lt;/ref&gt;

== අග්නිදිග ආසියාවේ භාවිතය ==

මැලේසියාව, ඉන්දුනීසියාව සහ සිංගප්පූරුව වැනි රටවල සරම පිරිමි සහ කාන්තාවන් දෙපාර්ශ්වයම අඳින සාම්ප්‍රදායික ඇඳුමකි. එය ගෘහස්ථ ඇඳුමක්, උත්සව ඇඳුමක් සහ සංස්කෘතික ඇඳුමක් ලෙස විවිධ අවස්ථාවල භාවිත වේ.

ඇතැම් ප්‍රදේශවල මෙවැනි රෙදිපිළි ලුංගි (Lungi) යන නමින් ද හැඳින්වේ. කෙසේ වෙතත්, සරම සහ ලුංගිය යන දෙකම සමාන ආකාරයේ ඉණ වටා ඔතා අඳින ඇඳුම් වුවද ඒවායේ ප්‍රාදේශීය හැඩතල හා භාවිත වෙනස් විය හැකිය.

== ආශ්‍රිත ලිපි ==

* [[මැලේ ජනතාව]]
* [[ශ්‍රී ලාංකික මැලේවරු]]
* [[සාම්ප්‍රදායික ඇඳුම්]]
* [[සරොං]]

== මූලාශ්‍ර ==

&lt;references/&gt;

[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ ඇඳුම්]]
[[ප්‍රවර්ගය:සාම්ප්‍රදායික ඇඳුම්]]
[[ප්‍රවර්ගය:මැලේ සංස්කෘතිය]]
[[ප්‍රවර්ගය:ඇඳුම්]]</text>
      <sha1>867uz9crovp4u2vqlldafcpsq2y7b9d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කළු කුහර</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26223</id>
    <revision>
      <id>803664</id>
      <parentid>798325</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T19:07:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58751-28</username>
        <id>81980</id>
      </contributor>
      <comment>spelling correction</comment>
      <origin>803664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43143" sha1="2crlc4fm5934y2s5i4s5h9ah26rl719" xml:space="preserve">fu##{{verylong|date=අගෝස්තු 2011}}
{{පරිවර්තනය නොනිමි|Black Hole|ඉංග්‍රීසි|en}}
[[ගොනුව:Black_hole_-_Messier_87_crop_max_res.jpg|alt=මෙසියර් 87 මන්දාකිණිය මධ්‍යයේ ඇති අති විශාල කළු කුහරයේ ඡායාරූපයක්|thumb|[[මෙසියර් 87]] මන්දාකිණිය මධ්‍යයේ ඇති [[අති විශාල කළු කුහරය|අති විශාල කළු කුහරයේ]] ඡායාරූපයක්]]

*
*
*

*
*

*
*

== ඉතිහාසය ==
[[ගොනුව:Black hole lensing web.gif|right|frame|alt=Schwarzschild black hole|පසුතලයේ ඇති මන්දාකිණියක දර්ශනය කළු කුහරයක ගුරුත්ව කාච (gravitational lensing) වීමකට භාජනය වූ විට දැකිය යුතු ආකාරය (පරිගණක මගින් නිර්මාණය කිරීමක්) ([[:Image:BlackHole Lensing.gif|click here for larger animation]])]]
[[ගොනුව:BH LMC.png|thumb|upright=1.35|right|black hole]]ඉතාමත් ඝන වස්තු මගින් ආලෝකයට පවා පිටවීමට නොහැකි අදහස මුලින්ම ඉදිරිපත් වූවේ භු විද්‍යාඥ ජෝන් මිසෂල් විසින් හෙන්රි කැවෙන්ඩිශ් හට 1783දී ලියූ ලිපියකිනි:

{{quote|සූර්යයාට සමාන ඝනත්වයකින් යුත් ගෝලයක අර්ධ විෂ්කම්භය 500 ත් 1 ත් අතර අනුපාතයකින් සූර්යයාගේ විෂ්කම්භය ඉක්මවන්නේ නම්, අනන්ත උසකින් ඒ දෙසට වැටෙන අංශුවක් එහි මතුපිටට වඩා වැඩි ප්‍රවේගයක් ලබා ගනී. ආලෝකය, සහ එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ආලෝකය අනෙකුත් අංශු සමග එහි දෘෂ්‍ය අවස්ථිතිත්වයට සමානුපාතිකව එකම බලයකින් ආකර්ෂණය වේ යැයි උපකල්පනය කළහොත්, එවැනි අංශුවකින් විමෝචනය වන සියලුම ආලෝකය එහි නිසි ගුරුත්වාකර්ෂණයෙන් ඒ දෙසට නැවත පැමිණෙනු ඇත.
|ජෝන් මිෂෙල්&lt;ref name=&quot;Michell1784&quot;&gt;{{Cite journal|author=Michell, J. |year=1784 |title=On the Means of Discovering the Distance, Magnitude, &amp;c. of the Fixed Stars, in Consequence of the Diminution of the Velocity of Their Light, in Case Such a Diminution Should be Found to Take Place in any of Them, and Such Other Data Should be Procured from Observations, as Would be Farther Necessary for That Purpose |journal=Phil. Trans. R. Soc. (London) |volume=74 |pages=35–57|url=http://www.jstor.org/pss/106576 |publisher=Philosophical Transactions of the Royal Society of London, Vol. 74 |ref=harv}}&lt;/ref&gt;}} 1796දී ගණිතඤ පියර්-සයිමන් ලා‍ප්ලේස්, එම අදහසම, ඔහුගේ '''''Exposition du système du Monde''''' ග්‍රන්ථයේ පළමුවන සහ දෙවන සංස්කරණ වලින් ඉදිරිපත් කර තිබුනි (පසු සංස්කරණ වලින් එය ඉවත් කෙරිණි). &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://library.thinkquest.org/25715/discovery/conceiving.htm#darkstars |title=Dark Stars (1783) |accessdate=2008-05-28 |year = 1999 |publisher=[[Thinkquest]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Laplace; see Israel, Werner (1987), &quot;Dark stars: the evolution of an idea&quot;, in Hawking, Stephen W. &amp; Israel, Werner, 300 Years of Gravitation, Cambridge University Press, Sec. 7.4&lt;/ref&gt; එවන් අඳුරු තාරකා පිළිබඳ අදහස 19 ශතකයේ විශාල වශයෙන් ප්‍රතික්ෂේප විණි. එම කාලයේ ගුරුත්වාකර්ශෂණය මගින් ආලෝකයට බලපෑම් කල නොහැකි බවට විශ්වාස කෙරිණි.

=== සාමාන්‍ය සාපේක්ෂතාවාදය ===
1915 දී [[ඇල්බට් අයින්ස්ටයින්]] විසින් [[සාමාන්‍ය සාපේක්ෂතාවාදය]] ඉදිරිපත් ‍කලේ ගුරුත්වාකර්ෂණය ආලෝකයේ ගමන් මාර්ගයට බලපෑම් කරන බව පෙන්වා දීමෙන් පසුවය. ඉන් මාස කිහිපයකට පසුව කාල් ශ්වෝට්ස්චයිල්ඩ් විසින් ලක්ෂ්‍ය-ස්කන්ධයක සහ ගොලීය ස්කන්ධයක ගුරුත්වාකර්ෂණයට විසඳුමක් ලබා දුන්නේය.&lt;ref name=&quot;Schwarzschild1916&quot;/&gt; තවත් මාස කිහිපයකට පසු ශ්වෝට්ස්චයිල්ඩ් සහ හෙන්‍ඩ්රික් ලෝරන්ට්ස් ගේ ශිෂ්‍යයෙකු වූ ජොහැන්නස් ඩ්‍රෝස්ටෙ, තනි තනිවම ඒවාගේ ලක්ෂණ පිළිබඳව වැඩිදුර ලිව්වෝය.&lt;ref&gt;{{Cite journal
 |title=On the field of a single centre in Einstein's theory of gravitation
 |author=Droste, J.
 |journal=Koninklijke Nederlandsche Akademie van Wetenschappen Proceedings
 |volume=17
 |pages=998–1011
 |year=1915
 |issue=3
 |ref=harv
}}&lt;/ref&gt; මෙම විසඳුම වර්තමානයේ ෂ්වාස්චයිල්ඩ් අරය ලෙස හැඳින්වෙන සුවිශේෂී හැසිරීමක් ඇති අතර එය ඒකීය බවට පත් විය, එයින් අදහස් වන්නේ අයින්ස්ටයින් සමීකරණවල සමහර යෙදුම් අනන්තය බවට පත්ව ඇති බවයි. මෙම පෘෂ් of යේ ස්වභාවය එකල එතරම් අවබෝධ වී නොතිබුණි. 1924 දී ආතර් එඩින්ග්ටන් පෙන්නුම් කළේ ඛණ්ඩාංක වෙනස් වීමෙන් පසුව ඒකීයභාවය අතුරුදහන් වූ බවයි (එඩින්ටන් ඛණ්ඩාංක බලන්න), නමුත් 1933 වන තෙක් ජෝර්ජස් ලෙමාට්‍රේට මෙය තේරුණේ ෂ්වාස්චයිල්ඩ් අරයෙහි ඒකීය භාවය භෞතික නොවන ඛණ්ඩාංක ඒකීය භාවයක් බව වටහා ගැනීමටය..&lt;ref name=&quot;HooftHist&quot;&gt;{{Cite book
 |author='t Hooft, G.
 |title=Introduction to the Theory of Black Holes
 |year=2009
 |url=http://www.phys.uu.nl/~thooft/lectures/blackholes/BH_lecturenotes.pdf
 |pages=47–48
}}&lt;/ref&gt;

891/5000

1931 දී සුබ්රමනියම් චන්ද්රසේකර විසින් සාමාන්ය සාපේක්ෂතාවාදයෙන් ගණනය කරන ලද අතර ඉලෙක්ට්රෝන පරිහානිගත ද්රව්ය 1.04 ස්කන්ධ ස්කන්ධයන් (චන්ද්රසේකර සීමාව) බිඳවැටෙනු ඇත. ඔහුගේ තර්කවලට එඩින්ටන් සහ ලෙව් ලන්ඩෝ වැනි බොහෝ සමකාලීනයන් විසින් විරුද්ධ වූ අතර, තවමත් නොදන්නා යාන්ත්රණයක් බිඳවැටීම නතර කරන බවට තර්ක කළහ. ඒවා අර්ධ වශයෙන් නිවැරදියි: චන්ද්රසේකර් සීමාවට වඩා කුඩා විශාල වාමනාවක් නියුට්රෝන තාරකාවක බිඳ වැටෙනු ඇත, පාවුලි බැහැර කිරීමේ මූලධර්මය නිසා ස්ථායී වේ. එහෙත් 1939 දී රොබට් ඔප්න්හෙමාර් සහ අනෙකුත් අය අනාවැකි පළ කළේ සූර්ය ස්කන්ධ 3 ක් පමණ වන නියුට්රෝන තාරකා (ටෝල්මෑන්-ඔප්න්හයිමර්-වොල්කොෆ් සීමාව) කළු කුහර බවට කඩා වැටෙනු ඇති අතර, භෞතික විද්යාවේ කිසිදු නීතියක් මැදිහත් වීමට ඉඩ නොතබන බව නිගමනය කලේය. අඩුම තරමින් සමහර තරු කළු කුහර දක්වා කඩා වැටෙනු ඇත

&lt;ref&gt;{{Cite journal
 |title=Resource letter BH-1: Black holes
 |author=Detweiler, S.
 |journal=American Journal of Physics
 |volume=49
 |pages=394–400
 |year=1981
 |issue=5, pp
 |doi=10.1119/1.12686
 |ref=harv
 |issn = 0002-9505 }}&lt;/ref&gt;.ඒවා අර්ධ වශයෙන් නිවැරදි ය: චන්ද්‍රසේකර් සීමාවට වඩා තරමක් විශාල සුදු වාමන නියුට්‍රෝන තාරකාවකට කඩා වැටෙනු ඇත. එය පෝලි බැහැර කිරීමේ මූලධර්මය නිසා ස්ථායී වේ. නමුත් 1939 දී රොබට් ඔපන්හෙයිමර් සහ තවත් අය අනාවැකි පළ කළේ ආසන්න වශයෙන් සූර්ය ස්කන්ධ තුනකට වඩා වැඩි නියුට්‍රෝන තාරකා (ටෝල්මන්-ඔපන්හෙයිමර්-වොල්කොෆ් සීමාව) චන්ද්‍රසේකර් විසින් ඉදිරිපත් කරන ලද හේතු නිසා කළු කුහර වලට කඩා වැටෙනු ඇති අතර භෞතික විද්‍යාවේ කිසිදු නීතියක් මැදිහත් නොවන බවත් නිගමනය කළ බවත්ය. අවම වශයෙන් සමහර තරු කළු කුහර වලට කඩා වැටීම නවත්වන්න&lt;ref&gt;{{Cite journal | title = On Massive Neutron Cores | url = http://prola.aps.org/abstract/PR/v55/i4/p374_1 | author = Oppenheimer, J. R. and Volkoff, G. M. | journal = Physical Review | volume = 55 | issue = 4 | pages = 374–381 | date = 1939-01-03 | doi = 10.1103/PhysRev.55.374 | ref = harv | access-date = 2010-10-17 | archive-date = 2011-11-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111120184631/http://prola.aps.org/abstract/PR/v55/i4/p374_1 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

ඔපන්හෙයිමර් සහ ඔහුගේ සම කර්තෘවරු ෂ්වාස්චයිල්ඩ් අරයෙහි මායිමේ ඇති ඒකීයභාවය අර්ථකථනය කළේ මෙය කාලය නතර වූ බුබුලක මායිම බවයි. මෙය බාහිර නිරීක්ෂකයින් සඳහා වලංගු දෘෂ්ටි කෝණයකි, නමුත් වැරදි නිරීක්ෂකයින් සඳහා නොවේ. මෙම දේපල නිසා, කඩා වැටුණු තාරකාවන් &quot;ශීත කළ තරු&quot; ලෙස හැඳින්වේ.&lt;ref&gt;{{Cite journal
 |title=Introducing the black hole|author=Ruffini, Remo and Wheeler, John A.
 |pages=30–41
 |journal=Physics Today
 |url=http://authors.library.caltech.edu/14972/1/Ruffini2009p1645Phys_Today.pdf
 |date=January 1971
 |ref=harv
}}&lt;/ref&gt; මක්නිසාද යත් බාහිර නිරීක්ෂකයෙකුට තාරකාවේ පෘෂ් surface ය කාලයාගේ ඇවෑමෙන් ශීත කළ බව පෙනෙනු ඇත. මෙය නූතන කළු කුහරවල දන්නා දේපලකි, නමුත් ශීත කළ තාරකාවේ මතුපිටින් ලැබෙන ආලෝකය ඉතා වේගයෙන් රතු පැහැයට හැරෙන අතර කළු කුහරය ඉතා ඉක්මණින් කළු පැහැයට හැරේ. බොහෝ භෞතික විද්‍යා ists යන්ට ෂ්වාස්චයිල්ඩ් අරය තුළ රැඳී සිටීම පිළිබඳ අදහස පිළිගැනීමට නොහැකි වූ අතර වසර 20 කට වැඩි කාලයක් තිස්සේ මෙම විෂය කෙරෙහි එතරම් උනන්දුවක් නොතිබුණි.

=== ස්වර්ණමය යුගය ===
[[ඩේවිඩ් ෆින්කල්ස්ටයින්|1958 දී , ඩේවිඩ් ෆින්ස්කෙලේෂ්ටින්  අවබෝද කරගන්නා ලද]]   මෙය ඔපන්හයිමර්ගේ ප්‍රතිඵලවලට තදින්ම පටහැනි නොවූ නමුත්, නිරීක්‍ෂකයන්ගේ බලපෑමට ලක්වීමේ දෘෂ්ටිකෝණය ඇතුළත් කිරීමට ඒවා දීර්ඝ කළේය.[[ඩේවිඩ් ෆින්කල්ස්ටයින්|ෆින්ස්කෙලේෂ්ටින්]]  ගේ විසඳුම කළු කුහරයට වැටෙන නිරීක්ෂකයින්ගේ අනාගතය සඳහා Schwarzschild විසඳුම දිගු කළේය. සම්පූර්ණ දිගුවක් දැනටමත් මාටින් කෘස්කාල් විසින් සොයාගෙන ඇති අතර, එය ප්‍රකාශයට පත් කරන ලෙස ඉල්ලා සිටියේය.

මෙම ප්‍රතිඵල පැමිණියේ සාමාන්‍ය සාපේක්‍ෂතාවාදයේ ස්වර්ණමය යුගයේ ආරම්භයේදී වන අතර එය සාමාන්‍ය සාපේක්ෂතාවාදය සහ කළු කුහර පර්යේෂණයේ ප්‍රධාන විෂය ධාරාවන් බවට පත්වීම මගින් සලකුණු කර ඇත. වේගයෙන් භ්‍රමණය වන නියුට්‍රෝන තරු ලෙස පෙන්වූ වසර කිහිපයක් ඇතුළත 1967 දී පල්සර් සොයා ගැනීම මෙම ක්‍රියාවලියට උපකාරී විය. ඒ වන තරු, කළු කුහර වැනි නියුට්‍රෝන තාරකා, හුදෙක් න්‍යායික කුතුහලයන් පමනක් ලෙස සලකනු ලැබීය. නමුත් පල්සර් සොයා ගැනීම ඔවුන්ගේ භෞතික අදාළත්වය පෙන්නුම් කළ අතර ගුරුත්වාකර්ෂණ බිඳවැටීමෙන් සෑදිය හැකි සියලු වර්ගවල සංයුක්ත වස්තූන් කෙරෙහි තවදුරටත් උනන්දුවක් ඇති කළේය.

මෙම කාල පරිච්චේදය තුළ වඩාත් පොදු කළු කුහර විසඳුම් සොයා ගන්නා ලදී. 1963 දී Roy Kerr විසින් භ්‍රමණය වන කළු කුහරයක් සඳහා නිවැරදි විසඳුම සොයා ගන්නා ලදී. වසර දෙකකට පසුව Ezra T. Newman විසින් භ්‍රමණය වන සහ විද්‍යුත් ආරෝපණය වන කළු කුහරයක් සඳහා අක්ෂ සමමිතික විසඳුම සොයා ගන්නා ලදී, 

&lt;ref name=&quot;Hawking1974&quot; /&gt;කළු කුහර ද්‍රාවණවල ඇති අමුතු ලක්‍ෂණ පනවා ඇති සමමිතික තත්ත්‍වයෙන් ව්‍යාධිජනක කෞතුක ද්‍රව්‍ය බවටත්, සාමාන්‍ය අවස්ථාවන්හිදී ඒකවචනයන් නොපෙන්වන බවටත් දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ සැක පහළ විය. මෙම මතය විශේෂයෙන්ම බෙලින්ස්කි, ඛලට්නිකොව් සහ ලිෆ්ෂිට්ස් විසින් පැවැත්විණි, ඔවුන් සාමාන්‍ය විසඳුම්වල ඒකීය බවක් නොපෙන්වන බව ඔප්පු කිරීමට උත්සාහ කළහ. කෙසේ වෙතත්, හැටේ දශකයේ අගභාගයේදී රොජර් පෙන්රෝස් සහ ස්ටීවන් හෝකින් විසින් ඒකීයත්වය සාමාන්‍ය බව ඔප්පු කිරීමට ගෝලීය ශිල්පීය ක්‍රම භාවිතා කළහ.

&quot;කළු කුහරය&quot; යන යෙදුම ප්‍රථම වරට ප්‍රසිද්ධියේ භාවිතා කරන ලද්දේ 1967 දී දේශනයකදී ජෝන් වීලර් විසිනි. සාමාන්‍යයෙන් මෙම වාක්‍ය ඛණ්ඩය නිර්මාණය කිරීමේ ගෞරවය ඔහුට හිමි වුවද, එය ඔහුට වෙනත් අයෙකු විසින් යෝජනා කළ බව ඔහු නිතරම අවධාරනය කළේය. මෙම යෙදුමේ පළමු වාර්තාගත භාවිතය 1964 දී ඈන් එවින්ග් විසින් විද්‍යාවේ දියුණුව සඳහා වූ ඇමරිකානු සංගමයට ලියූ ලිපියකි. වීලර් විසින් මෙම පදය භාවිතා කිරීමෙන් පසුව, එය ඉක්මනින් සාමාන්‍ය භාවිතයේ දී සම්මත විය.

== ලක්ෂණ සහ ව්‍යුහ ==
{{empty section}}

=== භෞතික ලක්ෂණ ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin:0em 0em 0.5em 1em&quot;
|-
! Class !! Mass !! Size
|-
| [[Supermassive black hole]] || style=&quot;text-align: center;&quot;| ~10&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt;–10&lt;sup&gt;9&lt;/sup&gt; [[solar mass|''M''&lt;sub&gt;Sun&lt;/sub&gt;]] || style=&quot;text-align: center;&quot;| ~0.001–10 [[Astronomical unit|AU]]
|-
| [[Intermediate-mass black hole]] || style=&quot;text-align: center;&quot;| ~10&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; ''M''&lt;sub&gt;Sun&lt;/sub&gt; || style=&quot;text-align: center;&quot;| ~10&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; km = [[Earth radius|''R''&lt;sub&gt;Earth&lt;/sub&gt;]]
|-
| [[Stellar black hole]] || style=&quot;text-align: center;&quot;| ~10 ''M''&lt;sub&gt;Sun&lt;/sub&gt; || style=&quot;text-align: center;&quot;| ~30&amp;nbsp;km
|-
| [[Micro black hole]] || style=&quot;text-align: center;&quot;| up to ~''M''&lt;sub&gt;[[Moon]]&lt;/sub&gt; || style=&quot;text-align: center;&quot;|up to ~0.1&amp;nbsp;mm
|}

{{empty section}}

=== සිද්ධි ක්ෂිතිජය ===
{|  class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin:1ex; width:400px;&quot;
|- width
| [[ගොනුව:BH-no-escape-1.svg|Image:BH-no-escape-1.svg]]&lt;br /&gt;කළු කුහරයෙන් ඈතදී වස්තුවකට ඕනෑම දිශාවකට ගමන් කල හැකිය. එය සීමා වන්නේ ආලෝකයේ වේගයට පමණි.
|-
| [[ගොනුව:BH-no-escape-2.svg|Image:BH-no-escape-2.svg]]&lt;br /&gt;කළු කුහරයට සමීපයෙන් කාල-අවකාශය විකෘති වීමට පටන් ගනී. කළු කුහරයේ පිටතට ගිය ගමන් මාර්ග වලට වඩා එය දෙසට ඇති ගමන් මාර්ග වැඩිය.
|-
| [[ගොනුව:BH-no-escape-3.svg|Image:BH-no-escape-3.svg]]&lt;br /&gt;සිද්ධි ක්ෂිතිජයට ඇතුලදී සියලු ගමන් මාර්ග පිහිටන්නේ කළු කුහරයේ කේන්ද්‍රය දෙසටය. එතැන් සිට වස්තුවකට පිටතට පැමිණීමට නොහැකිය.
|}


{{empty section}}

=== ලක්ෂ්‍ය-භාවය ===
{{මූලික|Gravitational singularity}}

සිද්ධි ක්ෂිතිජය යනු කලු කුහරයේ මධ්‍ය ලක්ෂය වේ.සාමාන්‍ය සාපේක්ෂතාවාදය මගින් විස්තර කර ඇති පරිදි එය කාලඅවකාශය අනන්තයටම වන කලාපයක් විය හැක. භ්‍රමණය නොවන කළු කුහරයක් සඳහා, මෙම කලාපය තනි ලක්ෂ්‍යයක හැඩය ගනී.එම ඒකීය කලාපයට අනන්ත ඝනත්වයක් ඇති බව සිතිය හැක. යම් කිසි මිනිසෙක් කලු කුහරය තුලට ඇදවැටුනහොත් ඔහු කෙටි දුරක් යන විටම අනන්ත ස්කන්ධය විසින් ඇද ඉරී යනු ඇත(මෙහිදී දෙපයට සාපේක්ශව සාපේක්ශව හිසට ක්‍රියාත්මක වන ගුරුත්වය අඩුය.එබැවින් දෙපයින් වැඩි බලයකින්ද හිසින් ඊට සාපේක්ශව අඩු බලයකින් අදිනු ලබයි. එවිට එම පුද්ගලයාව පරමාණු දක්වාම ඇදී ඉරී යයි.මෙය &quot;noodle effect&quot; ලෙස හදුන්වනු ලබයි.) එම ඇදගන්නා දෙය අනන්ත ස්කන්ධය මගින් ඇද තලා දාමා ඉන්පසු එය ගිලගනී. මෙසේ වස්තූන් ගිලගන්නා විට කලු කුහරයේ ස්කන්ධය තවදුරටත් වැඩි වෙයි. සිද්ධි ක්ෂිතිජයේදි විශ්වයේ අනිකුත් තැන් වල ක්‍රියාත්මක වන අප දන්නා භෞතික විද්‍යා නියම සියල්ල බිදවැටෙයි.(article by: Dulen S.L)

=== ‍‍‍ෆෝටෝන ගෝලය ===
{{මූලික|Photon sphere}}
{{empty section}}

=== Ergo ගෝලය ===
{{මූලික|Ergosphere}}
[[ගොනුව:Ergosphere of a rotating black hole.svg|thumb|right|ergosphere of a rotating black hole|The ergosphere is an oblate spheroid region outside of the event horizon, where objects cannot remain stationary.]]
{{empty section}}

== බිහිවීම සහ සකස් වීම ==
{{empty section}}

=== ගුරුත්වාක්ෂණ හැකිළීම ===
ගුරුත්වාකර්ෂණ හැකිලීම සිදුවන්නේ යම් වස්තුවක අංශු අතර ඇතිවන ගුරුත්වාකර්ණයට ඔරොත්තු දීමට තරම් එහි අභ්‍යන්තර [[පීඩනය]] ‍ප්‍රමාණවත් නොවීමය. තාරකාවකට මෙය සිදුවන්නේ න්‍යෂ්ටික-විලයනය මගින් එහි උෂ්ණත්වය පවත්වා ගැනීමට තරම් එහි ඉන්ධන ප්‍රමාණවත් ‍නොවීම හෝ පිටතින් අමතර පදාර්ථයක් එක්වී එහි ස්කන්ධය වැඩි වීම නිසාය. මෙවන් අවස්ථාවකදී තාරකාවේ ගුරුත්වය මගින් තමාවම හකුලවාගැනීම වැලැක්වීමට එහි උෂ්ණත්වය අසමත් වෙයි.&lt;ref name=&quot;Carroll5.8&quot;&gt;{{harvnb|Carroll|2004|loc=Section 5.8}}&lt;/ref&gt;


==== මහා පිපිරුමේ ප්‍රථමාරම්භ කළු කුහර ====
{{empty section}}

=== අධි ශක්ති ඝට්ටනය ===
[[ගොනුව:CMS Higgs-event.jpg|thumb|right|A simulated event in the CMS detector, a collision in which a micro black hole may be created.]]
{{empty section}}

=== වර්ධනය ===
කළු කුහරයක් ඇතිවීමෙන් පසු එය පිටතින් පදාරථ උරා ගනිමින් වර්ධනය වීමට පටන් ගනී. ඕනෑම කළු කුහරයක් දිගින් දිගටම අවට ඇති වාතය සහ අභ්‍යවකාශ දූවිලි මෙන්ම සර්වව්‍යාප්ත විශ්ව පසුබිම් විකිරණයද උරා ගනී. අධි-ස්කන්ධ කළු කුහර '''වර්ධනය''' වීමට ප්‍රාථමික දායක්ත්වය ලැබී ඇත්තේ මෙම කියාවලිය මගිනි.&lt;ref name=&quot;ReesVolonteri&quot;/&gt; ගෝලාකාර තරු පොකුරු වල මධ‍්‍යම ප්‍රමාණයේ කළු කුහර සෑදී ඇත්තේද මෙමගින් බවට යෝජනා වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite arXiv
|first1=E. |last1=Vesperini |first2=S.L.W. |last2=McMillan |first3=A. |last3=D'Ercole |first4=F. |last4=D'Antona
|eprint=1003.3470
|title=Intermediate-Mass Black Holes in Early Globular Clusters |class= astro-ph.GA|year=2010
}}&lt;/ref&gt;

කළු කුහරයකට තාරකාවක් මෙන්ම තවත් කළු කුහරයක් සමග බද්ධ විමේ හැකියාවක් ඇත. කුඩා වස්තු කීපයක එකතුවකින් සෑදී ඇති අධි-ස්කන්ධ කළු කුහරවල ප්‍රථම අවදියේදී ඒවා වර්ධනය වීමට මෙවැනි දෑ වැගදත් වී ඇති බවට විශ්වාස ‍කෙරෙයි.&lt;ref name=&quot;ReesVolonteri&quot;/&gt; සමහරක් මධ‍්‍යම ප්‍රමාණයේ කළු කුහර ආරම්භය වීම සඳහා දායක වූ බවටද මෙම ක්‍රියාවලිය යෝජනා වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite doi|10.1038/nature02448}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite doi|10.1086/498446}}&lt;/ref&gt;

=== වාෂ්පවීම ===
{{මූලික|Hawking radiation}}
{{empty section}}

== නිරීක්ෂණය කල සාක්ෂි ==
{{empty section}}

=== පදාර්ථ එකතුවීම ===
{{See also|Accretion disc}}
[[ගොනුව:Black hole jet diagram.jpg|thumb|right|Formation of extragalactic jets from a black hole's [[Accretion disc|accretion disk]]]]

{{empty section}}

=== X-කිරණ තරු යුග්ම ===
{{See also|X-ray binary}}

[[ගොනුව:Accretion Disk Binary System.jpg|thumb|left|upright=1.2|Artist impression of a binary system with an accretion disk around a compact object being fed by material from the companion star.]]

{{empty section}}

==== Quiescence and advection-dominated accretion flow ====
{{empty section}}

==== Quasi-periodic oscillations ====
{{See also|Quasi-periodic oscillations}}

{{empty section}}

=== ගැමා කිරණ පිපිරුම් ===
{{empty section}} නියුට්‍රෝන තරු දෙකක් එකිනෙක ඝට්ටනය වීමේදී පිටවන අධිශක්ති විකිරණ ගැමා කිරණ පිපිරුමක් ලෙස හැඳින්විය හැකිය  බොහෝ විට නියුට්‍රෝන තරු දෙකක් එකිනෙක හා වේගයෙන් ගැටීමේදී දෙපසට විහිදී යන අති විශාල ශක්ති ප්‍රමාණයකි එහි අඩංගු අධික ගැමා කිරණ ප්‍රමාණ නිසා එය ගැමා කිරලා පිපුරුමක් ලෙස හඳුන්වයි

=== චක්‍රාවාට කේන්ද්‍ර ===
{{See also| Active galactic nucleus}}
[[ගොනුව:M87 jet.jpg|right|thumb|The jet originating from the center of [[Messier 87|M87]] in this image comes from an [[active galactic nucleus]] that may contain a [[supermassive black hole]]. Credit: [[Hubble Space Telescope]]/[[NASA]]/[[ESA]].]]

{{empty section}} චක්‍රාවාට කේන්ද්‍රය එනම් චක්‍රාවාටය මැද බොහෝ විට කළු කුහරයක් පවතී. ක්ෂීරපථ මන්දාකිණිය වන අපගේ මන්දාකිණිය මධ්‍යයේ අති විශාල කළු කුහරයක් (supermassive black hole) පවතී. එහි පවත්නා අධික ගුරුත්වාකර්ෂණ බලය නිසා චක්‍රාවාට සම්පූර්ණ ස්කන්ධයන් ඒ වෙත ආකර්ෂණය වී ඇත. කෙටියෙන් කිවහොත් සූර්යයා ඇතුළු අපගේ සෞරග්‍රහ මණ්ඩලය ද ක්ෂීරපථ මන්දාකිණියේ වූ දහස් ගණනක් තාරකා ද එම කළු කුහරය වෙත ආකර්ෂණය වී පවතී.

=== ගුරුත්ව කාච ===
{{Further|[[Gravitational lens]]}}
ගුරුත්වාකර්ෂණ කාචයක් නිරීක්ෂකයෙකු වෙත ගමන් කරන විට ආලෝකයේ ආලෝකය විහිදුවන හැකියාවෙන් දුරස්ථ ආලෝක ප්‍රභවයක් සහ නිරීක්ෂකයකු අතර යම් ද්රව්යයක් බෙදා හැරීම (පදාර්ථ පොකුරු වැනි) බෙදා හැරීමකි. මෙම බලපෑම ගුරුත්වාකර්ෂණ ආතතිය ලෙස හැඳින්වේ. ඇල්බට් අයින්ස්ටයින්ගේ සාපේක්ෂතාවාදය පිළිබඳ සාමාන්‍ය න්‍යායේ පුරෝකථනයන්ගෙන් එකක් වන්නේ නැමීමේ ප්‍රමාණයයි.(සම්භාව්ය භෞතික විද්යාව ආලෝකයේ නැඹුරුවක් ද අනාවැකි පල කරයි, නමුත් සාමාන්ය සාපේක්ෂතාවාදයෙන් පුරෝකථනය කරන ලද භාගය පමණයි.

=== විකල්ප ===
{{empty section}}

== විවෘත විමසීම් ==
=== එන්ට්‍රෝපිය සහ thermodynamics ===
{{Further|[[Black hole thermodynamics]]}}

{{empty section}}

=== කළු කුහර ඒකීය භාවය ===
{{මූලික|Black hole information paradox}}sf{{නොවිසඳුනු|භෞතික විද්‍යාව|කළු කුහරයක් තුලදී භෞතික තොරතුරු (physical information) නැතිවෙනවාද?}}
{{empty section}}

== අමතර අවධානයට ==
{{div col|colwidth=18em}}
* [[Binary black hole]]
* [[Black brane]] or [[Black string]]
* [[Black Hole Initiative]]
* [[Black hole starship]]
* [[Black holes in fiction]]
* [[Blanet]]
* [[BTZ black hole]]
* [[Charged black hole]]
* [[Direct collapse black hole]]
* [[Golden binary]]
* [[Hypothetical black hole (disambiguation)]]
* [[Kugelblitz (astrophysics)]]
* [[List of black holes]]
* [[List of nearest black holes]]
* [[Outline of black holes]]
* [[Sonic black hole]]
* [[Virtual black hole]]
* [[Susskind-Hawking battle]]
* [[Timeline of black hole physics]]
* [[White hole]]
* [[Planck star]]
* [[Dark star (dark matter)]]
* [[Schwarzschild radius]]
{{div col end}}

== සටහන් ==
{{reflist|group=&quot;Note&quot;}}

== මූලාශ්‍ර ==
{{Reflist|colwidth=30em|refs=
&lt;ref name=&quot;Schwarzschild1916&quot;&gt;{{Cite journal |last=Schwarzschild |first=K. |author-link1=Karl Schwarzschild |date=1916 |title=Über das Gravitationsfeld eines Massenpunktes nach der Einsteinschen Theorie |url=https://archive.org/stream/sitzungsberichte1916deutsch#page/188/mode/2up |journal=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften |volume=7 |pages=189–196|bibcode=1916SPAW.......189S}}
:* Translation: {{cite arXiv |last1=Antoci |first1=S. |last2=Loinger |first2=A. |year=1999 |title=On the gravitational field of a mass point according to Einstein's theory |eprint=physics/9905030}} and {{Cite journal |last=Schwarzschild |first=K. |author-link1=Karl Schwarzschild |date=1916 |title=Über das Gravitationsfeld einer Kugel aus inkompressibler Flüssigkeit nach der Einsteinschen Theorie |url=https://archive.org/stream/sitzungsberichte1916deutsch#page/424/mode/2up |journal=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften |volume=18 |pages=424–434|bibcode=1916skpa.conf..424S}}
:* Translation: {{cite arXiv |last1=Antoci |first1=S. |year=1999 |title=On the gravitational field of a sphere of incompressible fluid according to Einstein's theory |eprint=physics/9912033}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=Hawking1974&gt;{{Cite journal |last=Hawking |first=S. W. |author-link1=Stephen Hawking |title=Black hole explosions? |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1974-03-01_248_5443/page/30 |journal=Nature |date=1974 |volume=248 |issue=5443 |pages=30–31 |doi=10.1038/248030a0|bibcode=1974Natur.248...30H|s2cid=4290107 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ReesVolonteri&quot;&gt;{{Cite book |first1=M. J. |series=Proceedings of the International Astronomical Union |last1=Rees |first2=M. |last2=Volonteri |title=Massive black holes: Formation and evolution |journal=Black Holes from Stars to Galaxies – Across the Range of Masses |volume=238 |editor1-first=V. |editor1-last=Karas |editor2-first=G. |editor2-last=Matt |pages=51–58 |date=2007 |isbn=978-0-521-86347-6 |arxiv=astro-ph/0701512 |bibcode=2007IAUS..238...51R |doi=10.1017/S1743921307004681|s2cid=14844338 }}&lt;/ref&gt;
}}

== ආශ්‍රිත ග්‍රන්ථ ==
;Popular reading
* {{Cite book| author=Ferguson, Kitty | title=Black Holes in Space-Time | url=https://archive.org/details/blackholesinspac0000ferg | publisher=Watts Franklin | year=1991 | isbn=0-531-12524-6}}.
* {{Cite book|first1=Stephen |last1=Hawking |author1-link=Stephen Hawking | title=[[A Brief History of Time]] | publisher=Bantam Books, Inc | year=1988 | isbn=0-553-38016-8}}.
* {{Cite book|first1=Stephen |last1=Hawking |author1-link=Stephen Hawking |first2=Roger |last2=Penrose |author2-link=Roger Penrose |title=The Nature of Space and Time |year=1996 |publisher=Princeton University Press |isbn=0-691-03791-2 |url=http://books.google.com/?id=LstaQTXP65cC}}.
* {{Cite book| author=[[Fulvio Melia|Melia, Fulvio]] | title=The Black Hole at the Center of Our Galaxy | url=https://archive.org/details/blackholeatcente0000meli | publisher=Princeton U Press | year=2003 | isbn=978-0-691-09505-9}}.
* {{Cite book| author=Melia, Fulvio | title=The Edge of Infinity. Supermassive Black Holes in the Universe | url=https://archive.org/details/edgeofinfinitysu00meli | publisher=Cambridge U Press | year=2003 | isbn=978-0-521-81405-8}}.
* {{Cite book| author=Pickover, Clifford | title=Black Holes: A Traveler's Guide | publisher=Wiley, John &amp; Sons, Inc | year=1998 | isbn=0-471-19704-1}}.
* {{Cite web|last=Stern |first=B. |title=Blackhole |url= http://www.wikilivres.info/wiki/Blackhole_%28Stern%29
|year=2008}}, poem.
* {{Cite book| author=Thorne, Kip S. |author-link=Kip Thorne | title=[[Black Holes and Time Warps]] | publisher=Norton, W. W. &amp; Company, Inc | year=1994 | isbn=0-393-31276-3}}.
* {{Cite book| last=Wheeler |first=J. Craig | title = Cosmic Catastrophes | url=https://archive.org/details/cosmiccatastroph0000whee_f9s6 | edition = 2nd | publisher = Cambridge University Press | year = 2007 | isbn = 0-521-85714-7 |ref=harv}}

;University textbooks and monographs
* {{Cite book|last=Carroll |first=Sean M. |title=Spacetime and Geometry |url=https://archive.org/details/spacetimegeometr0000sean |year=2004 |publisher=Addison Wesley |isbn=0-8053-8732-3 |ref=harv}}, the lecture notes on which the book was based are available for free from Sean Carroll's [http://pancake.uchicago.edu/~carroll/notes/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070613183600/http://pancake.uchicago.edu/~carroll/notes/ |date=2007-06-13 }}.
* {{Cite book|last=Carter |first=B. |year=1973 |chapter=Black hole equilibrium states |title=Black Holes |editor-last=DeWitt |editor-first=B.S. |editor1-link=Bryce De Witt |editor2-last=DeWitt |editor2-first=C.}}.
* {{Cite book| author=Chandrasekhar, Subrahmanyan | title=Mathematical Theory of Black Holes | publisher=Oxford University Press | year=1999 | isbn=0-19-850370-9}}.
* {{Cite journal|last1=Frolov |first1=V.P. |last2=Novikov |first2=I.D. |year=1998 |title=Black hole physics |url=https://archive.org/details/blackholephysics0000frol |ref=harv}}.
* {{Cite book| last1=Hawking |first1=S.W. |author-link=Stephen Hawking |last2=Ellis |first2=G.F.R. |title=Large Scale Structure of space time |publisher=Cambridge University Press |year=1973 |url=http://books.google.com/?id=QagG_KI7Ll8C |isbn=0521099064| author=S.W. Hawking, G.F.R. Ellis.}}.
* {{Cite book| author=[[Fulvio Melia|Melia, Fulvio]] | title=The Galactic Supermassive Black Hole | publisher=Princeton U Press | year=2007 | isbn=978-0-691-13129-0}}.
* {{Cite book| author1=Taylor, Edwin F. |author2=Wheeler, John Archibald |author2-link=John Archibald Wheeler|
title=Exploring Black Holes | url=https://archive.org/details/bwb_P8-AHU-256 | publisher=Addison Wesley Longman |
year=2000 | isbn=0-201-38423-X}}.
* {{Cite book|author1=Thorne, Kip S. |author2=Misner, Charles |author3=Wheeler, John |author1-link=Kip Thorne |author2-link=Charles W. Misner| title=Gravitation |url=https://archive.org/details/gravitation0000misn_o3a5 | publisher=W. H. Freeman and Company | year=1973 | isbn=0-7167-0344-0}}.
* {{Cite book| author=Wald, Robert M. |author-link=Robert Wald | title=Space, Time, and Gravity: The Theory of the Big Bang and Black Holes | publisher= University of Chicago Press| year=1992 | isbn=0-226-87029-4}}.

;Review papers
* {{Cite journal
 |title=Resource letter BH-1: Black holes
 |author=Detweiler, S.
 |journal=American Journal of Physics
 |volume=49
 |pages=394–400
 |year=1981
 |issue=5, pp
 |doi=10.1119/1.12686
 |ref=harv
 |issn = 0002-9505 }}
* {{Cite doi|10.1119/1.3056569}}
* {{Cite arXiv |eprint=hep-ph/0511217v2 |last1=Hughes | first1=Scott A. |title=Trust but verify: The case for astrophysical black holes |class=hep-ph |year=2005}} Lecture notes from 2005 [[SLAC]] Summer Institute.

== භාහිර සබැඳි ==
{{Commons category|Black holes}}
* [[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]: &quot;[http://plato.stanford.edu/entries/spacetime-singularities/ Singularities and Black Holes]&quot; by Erik Curiel and Peter Bokulich.
* &quot;[http://www.scholarpedia.org/article/Black_hole Black hole]&quot; on Scholarpedia.
* [http://hubblesite.org/explore_astronomy/black_holes/ Black Holes: Gravity's Relentless Pull] - Interactive multimedia Web site about the physics and astronomy of black holes from the Space Telescope Science Institute
* [http://antwrp.gsfc.nasa.gov/htmltest/gifcity/bh_pub_faq.html FAQ on black holes]
* &quot;[http://casa.colorado.edu/~ajsh/schwp.html Schwarzschild Geometry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19980118051503/http://casa.colorado.edu/~ajsh/schwp.html |date=1998-01-18 }}&quot; on [http://casa.colorado.edu/~ajsh/ Andrew Hamilton’s website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606131650/http://casa.colorado.edu/~ajsh/ |date=2011-06-06 }}
* [https://blue.utb.edu/newsandinfo/2006%AD%AD_04_13BreakthroughBlackHoles.htm UT Brownsville Group Simulates Spinning Black-Hole Binaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150912142607/https://blue.utb.edu/newsandinfo/2006%AD%AD_04_13BreakthroughBlackHoles.htm |date=2015-09-12 }}
* [http://library.thinkquest.org/C007571/english/advance/core8.htm Advanced Mathematics of Black Hole Evaporation]

;Videos
* [http://www.eso.org/public/videos/eso0846b/ 16-year long study tracks stars orbiting Milky Way black hole]
* [http://video.google.com/videoplay?docid=-6215434494081736769&amp;hl=en Yale University Video Lecture: Introduction to Black Holes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080115013325/http://video.google.com/videoplay?docid=-6215434494081736769&amp;hl=en |date=2008-01-15 }} at Google Video.
* [http://www.mpe.mpg.de/ir/GC/index.php Movie of Black Hole Candidate from Max Planck Institute] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060904140550/http://www.mpe.mpg.de/ir/GC/index.php |date=2006-09-04 }}

;News
* &quot;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7774287.stm Black Hole confirmed in Milky Way.]&quot; Retrieved December 10, 2008
* [http://www.sciencedaily.com/news/space_time/black_holes/ Black Hole Research News]


{{Black holes}}
{{Relativity}}
{{String theory topics}}
{{Portal bar|Astronomy|History of science|Mathematics|Physics|Stars|Solar System}}
{{Authority control}}

[[Category:Black holes| ]]
[[ප්‍රවර්ගය:කළු කුහර| ]]
[[ප්‍රවර්ගය:සාපේක්‍ෂතාව]]
[[ප්‍රවර්ගය:අඳුරු පදාර්ථ]]
[[ප්‍රවර්ගය:භෞතික විද්‍යාව]]
[[Category:Galaxies]]
[[Category:Theory of relativity]]
[[Category:Concepts in astronomy]]</text>
      <sha1>2crlc4fm5934y2s5i4s5h9ah26rl719</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>මහනුවර පාසල් නාමාවලිය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26448</id>
    <revision>
      <id>803726</id>
      <parentid>689253</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T11:19:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58860-17</username>
        <id>82001</id>
      </contributor>
      <comment>Established in 1944 and designated as an official sports school in 1995, Kandy District Sports School of 𝗔. 𝗥𝗮𝘁𝗵𝗻𝗮𝘆𝗮𝗸𝗲 𝗖𝗲𝗻𝘁𝗿𝗮𝗹 𝗖𝗼𝗹𝗹𝗲𝗴𝗲, 𝗪𝗮𝗹𝗮𝗹𝗮 is Sri Lanka’s No. 1 athletics school, renowned for nurturing national and international champions while maintaining top academic excellence.</comment>
      <origin>803726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2213" sha1="31tm8a86tq7bxd7lpc1njeq0nhm42k9" xml:space="preserve">* ධර්මරාජ විද්‍යාලය 
*මහාමායා බාලිකා විද්‍යාලය
*ත්රිත්ව විද්යාලය 
*මහ/මහානාම විද්‍යාලය 
* කිංස්වුඩ් විද්‍යාලය
* ශ්‍රී චන්ද්‍රානන්ද බෞද්ධ විද්‍යාලය
* ගම්පොළ ජිනරාජ (ජෝති )විද්‍යාලය
* උසස් බාලිකා(HIGHSCHOOL,ජෝති )
* නු/රජවෙල හින්දු ජෝති  ජාතික පාසල, දිගන
* නු/මදිනා ජෝති ජාතික පාසල, නුවර
* මහාමායා බාලිකා විද්‍යාලය
* පූජාපිටිය මධ්‍ය මහා විද්‍යාලය
* පුෂ්පදාන බාලිකා විද්‍යාලය
* ඒ. රත්නායක මද්‍ය මහා විද්‍යාලය, මැණික්හින්න, මහනුවර (ක්‍රීඩා පාසල-මහනුවර )
* සරසවි උයන විද්‍යාලය, නුවර
* ශ්‍රී රාහුල විද්‍යාලය, කටුගස්තොට
* ශාන්ත අන්තෝනි විද්‍යාලය, නුවර
* ශාන්ත සිල්වෙස්ටර් විද්‍යාලය
* ශාන්ත පාවුළු විද්‍යාලය, නුවර
* වාරියපොල ශ්‍රී සුමංගල  විද්‍යාලය, නුවර
* ශ්‍රී ස්වර්ණජෝති ජාතික පාසල, කිරිබත්කුබුර,නුවර
* අසාර් විද්‍යාලය, අකුරන
* විද්‍යාර්ථ විද්‍යාලය
* වත්තේගම මධ්‍ය මහා විද්‍යාලය,වත්තේගම 
* යටිරාවන මහා විද්‍යාල,වත්තේගම
* S.W.R.D. Bandaranayake National School, Kundasale, K

[[Category:පාසල් නාමාවලි - ශ්‍රී ලංකා]]</text>
      <sha1>31tm8a86tq7bxd7lpc1njeq0nhm42k9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>803727</id>
      <parentid>803726</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T11:21:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58860-17</username>
        <id>82001</id>
      </contributor>
      <origin>803727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2223" sha1="kvowxdkanpuvofjevwgw571j92xbnmk" xml:space="preserve">* ධර්මරාජ විද්‍යාලය 
*මහාමායා බාලිකා විද්‍යාලය
*ත්රිත්ව විද්යාලය 
*මහ/මහානාම විද්‍යාලය 
* කිංස්වුඩ් විද්‍යාලය
* ශ්‍රී චන්ද්‍රානන්ද බෞද්ධ විද්‍යාලය
* ගම්පොළ ජිනරාජ (ජෝති )විද්‍යාලය
* උසස් බාලිකා(HIGHSCHOOL,ජෝති )
* නු/රජවෙල හින්දු ජෝති  ජාතික පාසල, දිගන
* නු/මදිනා ජෝති ජාතික පාසල, නුවර
* මහාමායා බාලිකා විද්‍යාලය
* පූජාපිටිය මධ්‍ය මහා විද්‍යාලය
* පුෂ්පදාන බාලිකා විද්‍යාලය
* වලල ඒ. රත්නායක මද්‍ය මහා විද්‍යාලය, මැණික්හින්න, මහනුවර (ක්‍රීඩා පාසල-මහනුවර )
* සරසවි උයන විද්‍යාලය, නුවර
* ශ්‍රී රාහුල විද්‍යාලය, කටුගස්තොට
* ශාන්ත අන්තෝනි විද්‍යාලය, නුවර
* ශාන්ත සිල්වෙස්ටර් විද්‍යාලය
* ශාන්ත පාවුළු විද්‍යාලය, නුවර
* වාරියපොල ශ්‍රී සුමංගල  විද්‍යාලය, නුවර
* ශ්‍රී ස්වර්ණජෝති ජාතික පාසල, කිරිබත්කුබුර,නුවර
* අසාර් විද්‍යාලය, අකුරන
* විද්‍යාර්ථ විද්‍යාලය
* වත්තේගම මධ්‍ය මහා විද්‍යාලය,වත්තේගම 
* යටිරාවන මහා විද්‍යාල,වත්තේගම
* S.W.R.D. Bandaranayake National School, Kundasale, K

[[Category:පාසල් නාමාවලි - ශ්‍රී ලංකා]]</text>
      <sha1>kvowxdkanpuvofjevwgw571j92xbnmk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>හොකී පිත්ත</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26513</id>
    <revision>
      <id>803645</id>
      <parentid>658259</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T13:16:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>803645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16154" sha1="ex29rv58hi291g1amxagqgeitdso9iu" xml:space="preserve">{{Otheruses}}
[[image:English &amp; Utra Short.jpg|thumb|200px|පිට්ටනියෙදි භවිතා කරන හොකි පිත්ත]]
හොකි පිත්ත යනු පිටිය හොකි, හිම හොකි එසෙ නැතිනම් රෝල හොකිහි පන්දුව චලනය කිරිමට යොදා ගන්නා උපකරනයකි.

==පිටියේ හොකි==
{{මූලික|පිටියේ හොකිහි භවිතා කරන හොකි පිත්ත}}
[[Image:Fieldhockeygirl1.jpg|100px|thumb|කන්තාවක් පිට්ටනියෙදි භවිතා කරන හොකි පිත්තක් සමග]]
[[පිටිය හොකි]] පිත්තේ නොයෙකුත් හැඩ වලින් සම්න්විත කෙලවරවල් අති අතර එය ක්‍රිඩකයා ක්‍රිඩා කරන ස්ථානය අනුව වෙනස් වේ. සමාන්‍යයෙන් එහි හිසේ ප්‍රභේද හතරක් තිබේ.

'ෂෝටි' නමින් හදුන්වන හොකි පිත්ත උපරිම පන්දු පාලනයක් සහිතව ක්‍රිඩා කරන ක්‍රිඩකයන් භාවිතා කරන අතර එමගින් ඔවුන්ගේ උපාය සම්බන්ද චලනයන් ඉහල යවාගත හැක. මෙම විශේෂ වු හිස සහිත හොකි පිත්ත බොහෝ දුරට යෝග්‍ය වන්නේ මැද පෙළ ස්ථානයන්ටය.  

'මිඩි' නමින් හදුන්වන හොකි පිත්ත බොහෝ විට පන්දුවට වෙගයෙන් පහර දෙන ක්‍රිඩකයන් භාවිතා කරන අතර ඔවුන්ගේ ආපිට හරවා එල්ල කරන පහරවල් වෙගවත් විය යුතුය. මෙහි ඇති විශෙෂ වු හිස සහිත හොකි පිත්ත බොහෝදුරට යෝග්‍ය වන්නේ ඉදිරිපෙළ ක්‍රිඩා කරන ක්‍රිඩකයන් නොහොත් ගෝල වර්තා කරන ක්‍රිඩකයන්ටය.  

'මැක්සි' නමින් හදුන්වන හොකි පිත්ත 'මිඩි' හොකි පිත්තට බොහො දුරට සමාන වේ. මන්දයත් එහි උත්සන්න වු මතුපිට වර්ගඵලයක් සහිත ප්‍රදේෂයක් අති හෙයින් පන්දුවට පහර දීමේදි එය වඩා යෝග්‍ය වන බැවිනි. කෙසේ වෙතත් එහි සවිමත් බව පන්දුව නතර කිරිමෙදි ප්‍රබල ලෙස උපකාරි වේ. මෙම හිස සහිත හොකි පිති ගෝල අරක්ෂකයන් මෙන්ම ගෝල ප්‍රහරකයන්ද භාවිතා කරයි.  

'ජේ හුක්' නමින් හදුන්වන හොකි පිත්තේද විශාල මතුපිට වර්ගඵලයක් ඇත. කෙසේ වෙතත් 'මිඩි' පිත්තේ පන්දුවට පහර දීමෙදි ඇති සඵලතාව එහි නොමති නමුත් එහි ඝනකම වඩි නිසා පන්දුව නතර කිරිමට වඩා යෝග්‍ය වේ. මෙහි ඇති හිස කොටස ගෝල අරක්ෂකයන් මගින් වඩිපුර ප්‍රයොජනයට ගනු ලබයි.

පිටියේ හොකි පිති දිගින් විශාල වන අතර 26&quot; ත් 38.5&quot; අතර පවති. ඔස්ට්‍රේලියනු ඩොලර් 30 ක් පමන වන මෙවා 'රේජ්', 'ග්‍රේස්', 'මේසන්', 'වූඩූ', 'ග්‍රීෆන්', 'සොප්පෝ', 'මෙරිකන්', 'මලික්', 'ඩිටා', 'ටි කෙ' සහා නෙඩ්ස්ටා යන වර්ගයන්ගෙන් සමන්විත වේ. 

හොකි පිත්තේ ප්‍රමාණය ඉතාමත් වැදගත් වන අතර එය ක්‍රිඩකයගේ උස මත රදා පවති. වයස අවුරුදු 4 ට අඩු ක්‍රිඩකයන් 28&quot; ට අඩු හොකි පිති වඩිපුර භාවිත කරන අතර, 38&quot; පමන වන හොකි පිති උසින් 5' 10&quot; ට වඩා වැඩි ක්‍රිඩකයන් භවිතා කරනු ලබයි. කෙසේ වෙතත් ගෝල ආරක්ෂකයන් ගෝල ප්‍රහරකයන් හා සසදන කල බොහෝ දුරට දිගින් වැඩි පිති වලට කැමැත්තක් දක්වයි. මන්දයත් එමගින් වැඩි පිටිය වර්ගඵලයක් ඔවුනට අවරනය කල හැකි බැවිනි. ගෝල ප්‍රහාරකයන් දිගින් අඩු හොකි පිති වලට වැඩි කැමැත්තක් දක්වන්නේ එමගින් ඔවුන්ගේ පන්දු පාලනයට උපකාර වන බැවිනි.

==අයිස් හොකි==
{{මූලික|අයිස් හොකිහි භවිත කරන හොකි පිත්ත}}
ආසන්න වශයෙන් සෙ. මි. 150 ක් 200 දිග, සුළු දණ්ඩක් සහිත, තලය නමින් හදුන්වන අග්‍රයේ පවතින පැතලි විස්ථාරයකින් සමන්විත වේ. තලය සහ දණ්ඩ සම්බන්ධ වන වක්‍රාකාර කොටස &quot;ටෙපරය&quot; නමින් හදුන්වයි. තලය , 'පක්' නමින් හදුන්වන කොටස නැතහොත් පන්දුව චලනය කිරිමට යොදාගන්නා අතර එහි විෂාලත්වය අගල් 10 ත් 15 ත් අතර අගයක් ගනි. උස ක්‍රිඩකයන් සාමන්‍යයෙන් දිගින් වැඩි පිති භාවිත කරයි. මන්දයත් ක්‍රිඩකයන්ගේ උස මත පවිච්චි කරන පිත්තේ දිග වෙනස් වන නිසාය. වේගවත් [['පක්']] හැසිරවිමට හා පාලනයට දිගින් අඩු පිති භාවිතා කරන අතර ජවසම්පන්න ප්‍රහාර සදහා දිගින් වැඩි පිති භාවිතා කරයි. පිත්තේ අග කෙලවරෙහි තලයෙහි ආනතිය, පිත්තෙහි දිග මත රදා පවති. සාමන්‍යයෙන් එම අනතිය අංසක 45 පමන වේ. පිත්තෙහි තලයෙ අනතිය හා වක්‍රය 'පක්' එක ගෙන යනු ලබන දිශාවට පවතින්නේ, 'පක්' එක මනා ලෙස රදවා ගැනිමට හා හැසිරවිමටය. මෙම වක් හැඩය මගින් ක්‍රිඩකයාගේ පහරෙහි වෙගය වැඩි කරයි. වක් හැඩය වැඩිවන විට ඇතිවන අවාසි ඇත. පිටි අත් පහර ගැසිමට අසිරු වීම, නිවැරදිතාවය අඩුවීම, පහරෙහි සැර බව අඩු වීම ඉන් සමහරකි. පිත්තේ ඇති කද සමාන්‍යයෙන් දෘඩ වු නමුත් සමහර [[පහරවල්]] වලට උපකර වන නම්‍යෂීලී බවක් අහි පවති.       
ප්‍රසිද්ධ අයිස් හොකි පහරවල් : මැනික් කටු පහන, ඇතුල් පහර, අසක්තිය පහර සහා පිටි අත් පහර 

සම්ප්‍රදානුකූලව පිති දැව මගින් නිම කරනු ලබූවද, මෑත අතිතයේ අධ්ක මිලෙන් යුතු [['ඇලුමීනිඅම්']], [['ආමිඩ්']], [['ෆඉබග්ලාස්']], [['කාබන් ෆඉබ']] වැනි අමුද්‍රව්‍යද, මෙම [[අමුද්‍රව්‍ය මිශ්‍රනද]] යොද ගැනිම සමාන්‍ය දෙයක්ව පවති. මෙවැනි මිශ්‍රිත අමුද්‍රව්‍ය මගින් තනා ඇති පිති, දැව මගින් නිමවු ඒවාට වඩා අඩු බරකින් යුක්ත විමට අමතරව එහි ඇති නම්‍යශිලී ස්වභාවය, දැව පිති වලට වඩා ඒකාකාරී බවක් පෙන්නුම් කරයි. තවද දැව පිති වලට අයත් ස්වභාවික වෙනස්වීම් මෙම මිශ්‍රිත අමුද්‍රව්‍ය වලින් තනා ඇති පිති සදහා නොමති හෙයින්, මෙවනි පිති සමූහයකගේ ක්‍රියාකාරිත්වය දළ වශයෙන් සමාන බවක් පෙන්නුම් කරයි. 'පෝල් සටැස්නි' වැනි වෘත්තීමය පිතිකරුවන් තවමත් දැව පිති භාවිතා කිරීමට වඩා කැමැත්තක් දක්වයි. සමහර පිති දැව හෝ මිශ්‍රිත අමුද්‍රව්‍ය වලින් තැනු මාරු කළ හැකි තල වලින් යුක්ත වේ. මිශ්‍රිත අමුද්‍රව්‍ය වලින් තැනු පිති අධික මිලෙන් යුක්ත වුවද 'තරුණ අයිස් හොකි' අතුළුව හොකි ක්‍රිඩාවේ සැම මට්ටමකම භාවිතා වේ. 'වොරිය', 'ඒස්ටන්', 'සී සී එම්', 'බොඅ', 'මිශන්' සහ 'ආර් බී කේ' මිශ්‍රිත අමුද්‍රව්‍ය වලින් තැනු පිති අතර නම් දැරු පිති කිහිපයකි. බොහෝ වෘත්තිමය ක්‍රිඩකයන් පැරණි දැව පිති භාවිතයට වඩා නව තාක්ෂණය යොදගෙන මිශ්‍රිත අමුද්‍රව්‍ය මගින් නිමවු පිති භාවිතයට ගනී. මෙම නව පිති සහැල්ලු වන අතර 'පක්' එක මුදාහැරිම වෙගවත් කරයි. එමගින් සැර පහරක් ගැසිය හැකිය. නව අමුද්‍රව්‍ය යොදාගැනීම නිසා වඩා තද පහරවල් එල්ල කිරීමට හැකි වුවද මෙහි ඇති වැඩි දියුනු වු කල්පැවත්මේ ස්වභාවය හා බරින් අඩු වීම නිසා පුහුණුව අඩු ක්‍රිඩකයන්ට දැව පිති භාවිතයේ සිට මෙම පිති වලට මාරු වීමෙදී අපහසුතාවයන්ට මුහුණ දීමට සිදුවේ. නව පිති වර්ගයට ඉතා ඉක්මනින් හුරුවීමෙ කෙටි ක්‍රමයක් ලෙස බොහො ක්‍රිඩකයන් 'ක්වික් හැන්ඩ්ස්'&lt;ref&gt;{{Citation |title=ඉම්පෘව්යූත්හොකි.කොම් |url=http://www.improveyourhockey.com/ |access-date=2010-10-24 |archive-date=2021-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208134342/http://improveyourhockey.com/ }}&lt;/ref&gt; වැනි බර වෙනසට හුරුවීමේ ක්‍රම භාවිතා කරයි. වඩා වැඩි මිලෙන් යුතු 'වේප එක්ස්60', 'සුප්‍රීම් වන්95', 'රීබොක් 8.0.8', 'රීබොක් 10කේ සික්කික්', 'ස්ටෙල්ත් එස්19', 'සිනජි එලඉට්', 'වොරිඅ ක්‍රෝනික්', 'වොරිය මැක් ඩැඩී', 'ආර්-11 ස්නඉප් ස්ටික්' සහා 'ටී පී එස් ආර් රෙස්පොන්ස් ආර්8 ලයිට්' වනි අයිස් හොකි පිති සමාන්‍යයෙන් වෙලදපොලේ දක්නට ඇති අඩුම බරකින් යුතු පිති වේ. මෙම මිශ්‍රිත අමුද්‍රව්‍ය ('කාබන් ෆඉබ', 'කෙව්ල' සහා 'මැග්නීසියම්') වලින් සැදු පිති සතුව අති වැඩිවු ඝූර්ණ හැකියවට අමතරව, මෙවා දැව පිති මෙන් ඇදවීමක් හෝ තෙතමනය උරාගැනීමක් සිදු නොකරයි.         

==රෝල හොකි==
රෝල හොකි පිති සාමාන්‍යයෙන් අයිස් හොකි පිති වලට බොහෝදුරට සමන වේ. සමහර අවස්ථා වලදී සමහර වර්ග වල හොකි පිති  (උදා: 'මිෂන්') ක්‍රිඩකයන් විසින් සිතාමතාම &quot;රෝල හොකි පිති&quot; නමින් හදුන්වයි. 

==සංස්කෘතිය තුළ==
[[&quot;චා චා&quot;]] සහ [[&quot;රම්බා&quot;]] වැනි [[නර්තන]] වල &quot;හොකි පිත්ත&quot;, කාන්තාවකගේ ඍජු ගමන් කිරිමක් සහ ගමන් කිරිම අවසනයේ කොණික හරිමක් මගින් නිරුපනය කරනු ලබයි.&lt;ref&gt;[http://www.dancesportbc.com/content.php?SectionID=13 නර්තනක්‍රිඩා බිසි] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200106123315/http://www.dancesportbc.com/content.php?SectionID=13 |date=2020-01-06 }} (බාගත කිරිම &quot;විෂය නිර්දෙශය: ජාත්‍යන්තර ලතින් භාෂාවෙන්&quot;)&lt;/ref&gt; 

==නිර්දේශන==
{{reflist}}

==බාහිර යොමුව==
* [http://shop.nhl.com/sm-hockey-stick-buyers-guide--bg-222796.html හොකි පිති මිලදි ගැනිමේ මාර්ගෝපදෙශකය] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221134336/http://shop.nhl.com/sm-hockey-stick-buyers-guide--bg-222796.html |date=2009-02-21 }}
* [http://www.sporttester.com/how-hockey-sticks-are-made-video/ හොකි පිති සාදන වීඩියෝවක්]

{{DEFAULTSORT:Stick}}
[[Category:හොකි| Stick]]
[[Category:හිම හොකි උපකරන]]</text>
      <sha1>ex29rv58hi291g1amxagqgeitdso9iu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ලිංගික සංසර්ගය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31709</id>
    <revision>
      <id>803682</id>
      <parentid>802482</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T21:48:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261105) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>803682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98847" sha1="1zttah5s3xpwuf5wc6gnteqbbigtnce" xml:space="preserve">{{ශිරස්කසටහන|මෙම ලිපිය ප්‍රාථමික වශයෙන් මානවයින් පිළිබඳව වෙයි. අනෙකුත් සතුන් සඳහා, [[සත්ත්ව ලිංගික චර්යාව]] බලන්න.}}

'''ලිංගික සංසර්ගය''' යනු හුදෙක් වින්දනයක් ලැබීමට හෝ [[ප්‍රජනනය]] පිණිස හෝ එකී අරමුණු දෙක ම පිණිස පුරුෂ [[ශිශ්නය]] ස්ත්‍රී [[යෝනිය]] තුළට ඇතුළු කිරීමේ සහ යෝනිය තුළ තිබිය දී ම තෙරපමින් ඉදිරියට හා පසුපසට කිරීමේ ක්‍රියාවයි.&lt;ref name=&quot;Most common&quot;&gt;Sexual intercourse most commonly means penile–vaginal penetration for sexual pleasure and/or sexual reproduction; dictionary sources state that it especially means this, and scholarly sources over the years agree. See, for example;
*{{cite dictionary |title=Sexual intercourse| dictionary=[[Dictionary.com]]| accessdate=November 22, 2019|url=https://www.dictionary.com/browse/sexual-intercourse}}
*{{cite dictionary |title=Sexual intercourse| dictionary=[[Merriam-Webster]]| accessdate=December 5, 2014|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/sexual%20intercourse}}
*{{cite web |title=Sexual intercourse|publisher=[[Macmillandictionary.com]]| accessdate=May 9, 2019|url=https://www.macmillandictionary.com/us/dictionary/american/sexual-intercourse}}
*{{cite book | title = Handbook of Adolescent Psychology | publisher = [[John Wiley &amp; Sons]]| year = 2004 | pages = 193–196 | accessdate = April 29, 2013 |isbn = 978-0471690443|url = 11111111https://books.google.com/books?id=_wXasY1HyAYC&amp;pg=PA193|quote=When researchers use the term ''sex'', they nearly always mean sexual intercourse&amp;nbsp;– more specifically, penile–vaginal intercourse. [...] The widespread, unquestioned equation of penile–vaginal intercourse with sex reflects a failure to examine systematically 'whether the respondent's understanding of the question matches what the researcher had in mind.'| author = Richard M. Lerner| author-link = Richard M. Lerner| author2 = Laurence Steinberg| author2-link = Laurence Steinberg}}
*{{cite book| author = Fedwa Malti-Douglas|title = Encyclopedia of Sex and Gender: A-C| publisher = [[Macmillan Publishers|Macmillan Reference]] | year = 2007 | page = 308 |isbn = 978-0028659619| url =https://archive.org/details/encyclopediaofse0000unse_h7q0|quote=Sexual intercourse. [T]he term coitus indicates a specific act of sexual intercourse that also is known as coition or copulation. This 'coming together' is generally understood in heteronormative terms as the penetration of a woman's vagina by a man's penis.}} 
*{{cite book| author = Irving B. Weiner| author2 = W. Edward Craighead|title = The Corsini Encyclopedia of Psychology |volume=4 | publisher = [[John Wiley &amp; Sons]] | year = 2010 | page = 1577|accessdate = August 21, 2013 |isbn = 978-0470170236| url = 11&quot;1111&quot;https://books.google.com/books?id=pUSG1BONmekC&amp;pg=PA1577 |quote=Human sexual intercourse, or coitus, is one of the most common sexual outlets among adults. Sexual intercourse generally refers to penile penetration of the vagina.}}
*{{cite book| author = Clint E. Bruess| author2 = Elizabeth Schroeder|title = Sexuality Education Theory and Practice| publisher = [[Jones &amp; Bartlett Publishers]] | year = 2013 | page = 152 | accessdate = December 5, 2014 |isbn = 978-1449649289| url =https://books.google.com/books?id=WWFW6-kkAVoC&amp;pg=PA152|quote=In many cultures around the world, vaginal sex is what is usually implied when people refer to 'having sex' or 'sexual intercourse.' It is the most frequently studied behavior and is often the focus of sexuality education programming for youth.}}
*{{cite book| author = Cecie Starr|author2= Beverly McMillan|title = Human Biology| publisher = [[Cengage Learning]] | year = 2015 | page = 339| accessdate = December 27, 2017 |isbn = 978-1305445949| url =https://books.google.com/books?id=lS5-BAAAQBAJ&amp;pg=PT339|quote=Coitus and copulation are both technical terms for sexual intercourse. The male sex act involves an erection, in which the limp penis stiffens and lengthens. It also involves ejaculation, the forceful expulsion of semen into the urethra and out from the penis. [...] During coitus, pelvic thrusts stimulate the penis as well as the female's clitoris and vaginal wall. The stimulation triggers rhythmic, involuntary contractions in smooth muscle in the male reproductive tract, especially the vas deferens and the prostate. The contractions rapidly force sperm out of each epididymis. They also force the contents of seminal vesicles and the prostate gland into the urethra. The resulting mixture, semen, is ejaculated into the vagina.}}
*{{cite book| author = Janell L. Carroll|title = Sexuality Now: Embracing Diversity| publisher = [[Cengage Learning]] | year = 2018 | page = 289| accessdate = November 22, 2019 |isbn = 978-1337672061| url =https://books.google.com/books?id=9A9EDwAAQBAJ&amp;pg=PT289
|quote=Vaginal intercourse (also referred to as sexual intercourse) involves inserting the penis into the vagina.}}&lt;/ref&gt;  සාමාන්‍යයෙන් සිංහල භාෂාවේ ලිංගික සංසර්ගය, මෛථූන්‍ය, සම්භෝගය, සංවාසය යන වචන සේ ම ඉංග්‍රීසි භාෂාවේ sexual intercourse සහ ලිංගික ව හැසිරීම යන අරුත දෙන [having] sex යන ක්‍රියාපදය ද යෝනි-ශිෂ්ණ සංසර්ගය (vaginal intercourse) සමග සමාන කර සලකනු ලැබුව ද ලිංගික සංසර්ගය (sexual intercourse) යන යෙදුම ගුද සංසර්ගය/පායුක සංසර්ගය (anal sex/anal intercourse), [[මුඛ සංසර්ගය]] හෙවත් මෞඛ ලෝලනය (oral sex) සහ ඇගිළි/කෙළිබඩු යෝනිගත කිරීම යන අන්තර්ග්‍රාහක ලිංගික ක්‍රියා සදහා පොදු යෙදුමක් ලෙස ද භාවිත වේ.&lt;ref name=&quot;health.discovery.com&quot;&gt;{{cite web| title= Sexual Intercourse | publisher=[[Discovery Channel|Discovery.com]]| accessdate=January 12, 2008 | url=http://health.discovery.com/centers/sex/sexpedia/intercourse.html |archiveurl =https://web.archive.org/web/20080822040701/http://health.discovery.com/centers/sex/sexpedia/intercourse.html|archivedate = August 22, 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rathus&quot;&gt;{{Cite book|vauthors=Rathus SA, Nevid JS, Rathus LF| title = Human Sexuality in a World of Diversity| year = 2010 | publisher = [[Allyn &amp; Bacon]] |page=251 | isbn = 978-0205786060|url=https://books.google.com/books?id=ZotYAAAAYAAJ&amp;q}}&lt;/ref&gt; 

[[ගොනුව:Paul Avril - Les Sonnetts Luxurieux (1892) de Pietro Aretino, 2.jpg|thumb| මිනිසුන්ව අතර වඩාත් සුලබ සංසර්ගික ඉරියව්ව වන [[මිෂනරි පිහිටුව|සාම්ප්‍රදායික ඉරියව්ව (missionary position)]] හි ලිංගික සංසර්ගය,&lt;ref name=&quot;Roberts&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත |title=සෙක්ස්|publisher=ලෝටස් ප්‍රෙස් |year=2006|page=145|isbn = 8189093592|accessdate=අගෝස්තු 17, 2012|url=https://books.google.com/?id=zDS9kC03x2IC&amp;pg=PA145&amp;lpg=PA145|author=කීත් රොබර්ට්ස් }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Weiten, 2008&quot;/&gt;[[එඩුවර්ඩ්-හෙන්රි ඇව්රිල්]] ගේ සිතුවමකි. ]]
මෙම ක්‍රියාව විෂමලිංගික යුවලක් අතර කායික සමීපතාව පෙන්නුම් කරන අතර මිනිසුන් අතර හුදෙක් ශාරීරික හෝ මානසික වින්දනය පිණිස ද භාවිත විය හැකි ය. එමෙන් ම එය විෂමලිංගික පෙම්වතුන් දෙදෙනෙක් හෝ යුවලක් අතර බැදීම වැඩිදියුණු කිරීමට ද හේතු වේ.&lt;ref name=health.discovery.com/&gt;&lt;ref name=&quot;Freberg&quot;&gt;{{Cite book|vauthors=Freberg L|title = Discovering Biological Psychology | publisher = [[Cengage Learning]] | pages =308–310|isbn = 978-0547177793| year = 2009|url=https://books.google.com/books?id=-zyTMXAjzQsC&amp;pg=PA308}}&lt;/ref&gt;  

ලිංගික සංසර්ගය තුළින් එකෙකු තුළ පවතින ලිංගිකමය රෝග අනිකා වෙත ආසාදනය වීමේ ඉඩකඩක් ද පවතින බැවින් මේ සිදුකිරීමේ දී ආරක්ෂිත ලිංගික හැසිරීම් අනුගමනය කිරීමට දිරිමත් කිරීම සිදුකෙරේ.&lt;ref name=&quot;Hales&quot;&gt;{{Cite book|vauthors=Hales D|title=An Invitation to Health Brief 2010–2011| publisher = [[Cengage Learning]]|year = 2008|pages =269–271| isbn = 978-0495391920|url=https://books.google.com/books?id=oP91HVIMPRIC&amp;pg=PA269}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kumar&quot;&gt;{{Cite book|vauthors=Kumar B, Gupta S|title=Sexually Transmitted Infections| publisher = [[Elsevier Health Sciences]]|year = 2014|page=93|isbn = 978-8131229781|url=https://books.google.com/books?id=kQ9tAwAAQBAJ&amp;pg=PA93}}&lt;/ref&gt; 

විවිධ නීති පද්ධති තුළ ඇතැම්විට සංස්කෘතික අවශ්‍යතා ද හේතුවෙන් විවිධ පුද්ගල කාණ්ඩයන් හෝ සබදතාවන් අතර ලිංගික සංසර්ගය සම්බන්ධයෙන් සීමාවන් හෝ තහංචි පණවා තිබෙනු දැකිය හැකි ය. නිදසුන් ලෙස ලේ ඥාතීන් අතර, බාලවයස්කරුවන් සමග, ගණිකාවන් සමග, සතුන් සමග, අවිවාහකයන් අතර, විවාහයට පරිබාහිර පාර්ශ්වයන් සමග ලිංගික ව එක්වීම තහනම් කර තිබෙන අවස්ථා දැක්විය හැකි ය. සියලුම රටවල මේ සෑම ආකාරයක ම තහනම් කිරීම් දක්නට නැති වුව ද සෑම රටක ම පාහේ බාලවයස්කරුවන් සමග ලිංගික ව එක්වීම මෙන් ම කාන්තාවක් සමග ඇගේ කැමැත්තෙන් තොර ව ලිංගික ව එක්වීම ද තහනම් කර තිබේ. ලිංගික සංසර්ගය හෝ වෙන යම් ලිංගික ක්‍රියාවක් සම්බන්ධයෙන් පුද්ගලයකු ගන්නා තීරණ කෙරෙහි ආගමික මත ද බලපෑමක් සිදුකරයි. නිදසුන් ලෙස [[කන්‍යාභාවය]] සංකල්පයේ බලපෑම දැක්විය හැකි ය.&lt;ref name=&quot;Carpenter&quot;&gt;{{Cite book|author=Laura M. Carpenter|title=Virginity Lost: An Intimate Portrait of First Sexual Experiences|publisher=[[New York University|NYU Press]]|year = 2005|pages=295 pages |isbn=978-0-8147-1652-6|url=https://books.google.com/books?id=pXXZn_qSoDoC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Intimate&quot;&gt;{{Cite book|vauthors=Strong B, DeVault C, Cohen TF |title=The Marriage and Family Experience: Intimate Relationship in a Changing Society| publisher = [[Cengage Learning]]|year = 2010|accessdate=October 8, 2011 |page = 186| isbn = 978-0-534-62425-5|url=https://books.google.com/?id=qjvoSOMB5JMC&amp;pg=PA186|quote=Most people agree that we maintain virginity as long as we refrain from sexual (vaginal) intercourse. But occasionally we hear people speak of 'technical virginity' [...] Data indicate that 'a very significant proportion of teens ha[ve] had experience with oral sex, even if they haven't had sexual intercourse, and may think of themselves as virgins' [...] Other research, especially research looking into virginity loss, reports that 35% of virgins, defined as people who have never engaged in vaginal intercourse, have nonetheless engaged in one or more other forms of heterosexual sexual activity (e.g., oral sex, anal sex, or mutual masturbation).}}&lt;/ref&gt; එමෙන් ම ආගමික මත ලිංගික සංසර්ගය හෝ වෙන යම් ලිංගික ක්‍රියා සම්බන්ධ නෛතික සහ ප්‍රතිපත්තිමය කාරණා කෙරෙහි ද බලපෑම් කළ හැකි ය. ලිංගිකත්වය පිළිබද ආගමික මත ආගමින් ආගමට මෙන් ම එක ම ආගමක ද විවිධ පාර්ශ්වයන්/නිකායන් අතර වෙනස් වෙයි. කෙසේනමුත් අනාචාරය හෙලාදැකීම වැනි සැමට පොදු ආකල්ප ද දැකිය හැකි ය.  

ඇතැම් සත්ත්ව විශේෂයන්හි ලිංගික සංසර්ගය යෝනියක සහභාගීත්වයෙන් තොර ව සිදු වේ. නිදසුන් ලෙස ගුදය, මූත්‍ර විවරය සහ ප්‍රජනක විවරය යන තුනට ම එක් පොදු විවරයක් (ජම්බාලියක්) පවතින සතුන්ගේ ඒ හරහා පිරිමි සතුන් ශුක්‍රාණු ඇතුළු කිරීම දැක්විය හැකි ය. බොහෝ ක්ෂීරපායී විශේෂ තුළ විරුද්ධ ලිංගිකයන් යුගල වීම සහ සංසර්ගය මදන සමය (ස්ත්‍රී ප්‍රජනක චක්‍රය තුළ සඵලතාවය උච්ඡත ම කාල සීමාව) තුළ සිදු වන්නේ ප්‍රජනනය සාර්ථක වීමේ වැඩි සම්භාවිතාවක් උදාකරගනිමිනි.&lt;ref name=&quot;Kent&quot;&gt;{{Cite book| author =Michael Kent| title = Advanced biology| isbn = 978-0199141951| publisher = [[Oxford University Press]] | year = 2000 |pages =250–253|url=https://books.google.com/books?id=8aw4ZWLABQkC&amp;pg=PA250|accessdate=October 21, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Thorpe&quot;&gt;{{Cite book| author = Showick Thorpe| author2 = Edgar Thorpe | title = The Pearson General Studies Manual 2009, 1/e | publisher = [[Pearson Education|Pearson Education India]]| year = 2009 |page = 1.79 | isbn =978-8131721339 |url=https://books.google.com/books?id=oAo1X2eagywC&amp;pg=RA1-PR17|accessdate=October 21, 2015}}&lt;/ref&gt; කෙසේනමුත් බොනොබෝ, ඩොල්ෆින් සහ චිම්පන්සින් ගැහැනු සතා මදන සමයේ (estrus) සිටියත් නැතත් ලිංගික ව එක්වන බව සොයාගෙන තිබේ. එසේ ම මෙම සතුන් අතර සමලිංගික චර්යාවන් ද දක්නට ලැබෙන බව සොයාගෙන තිබේ.&lt;ref name=&quot;Non-human&quot;&gt;*{{Cite book|authors=Herbert L. Petri, John M. Govern| title = Motivation: Theory, Research, and Application| year = 2012 | publisher = [[Cengage Learning]] |page= 24 | isbn = 978-1285401515|url=https://books.google.com/books?id=DbwKAAAAQBAJ&amp;pg=PA24}}
*{{cite journal |vauthors=Bailey NW, Zuk M | title = Same-sex sexual behavior and evolution | journal = Trends Ecol. Evol. | volume = 24 | issue = 8 | pages = 439–46 | date = August 2009 | pmid = 19539396 | doi = 10.1016/j.tree.2009.03.014 }}&lt;/ref&gt; මෙම සතුන් අතර ලිංගික සංසර්ගය මදන නොවන සමයන් තුළ සිදුවීම මිනිසුන් මෙන් ම ඔවුන් ද එය වින්දනය පිණිස සිදුකරන්නක් බවට සාක්ෂියක් ලෙසත් ඔවුන්ගේ ප්‍රජා බැදීම් වැඩිදියුණු කිරීමට හේතු සාධකයක් ලෙසත් සලකා තිබේ.&lt;ref name=&quot;Balcombe&quot;&gt;{{Cite book|last=Balcombe|first=Jonathan|authorlink= Jonathan Balcombe | title = Pleasurable Kingdom: Animals and the Nature of Feeling Good| year = 2006 |publisher = [[Palgrave Macmillan]] |pages= [00&quot;00&quot;00&quot;https://archive.org/details/pleasurablekingd00balc_0/page/106 106]–118 | isbn = 978-0230552272|url=https://archive.org/details/pleasurablekingd00balc_0|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

==චර්යාවන්==
===උත්තේජනය===
ලිංගික සංසර්ගය හෝ වෙන යම් ලිංගික ක්‍රියාවක් පුලුල් පරාසයක පැතිරෙන ලිංගිකව උත්තේජනය කිරීම් අන්තර්ගත කරගත හැකි අතර ඒවා ශාරීරික හෝ මානසික විය හැකි ය. මිනිසුන් අතර බහුල ව භාවිත වන&lt;ref name=&quot;Weiten, 2008&quot;&gt;{{cite book|title=Psychology Applied to Modern Life: Adjustment in the 21st Century|isbn = 978-0495553397|publisher=[[Cengage Learning]]|year=2008|pages=422–423|accessdate=January 5, 2012 |url=https://books.google.com/books?id=Y6QRJb40C84C&amp;pg=PA422&amp;lpg=PA422|author1=Wayne Weiten |author2=Margaret A. Lloyd |author3=Dana S. Dunn |author4=Elizabeth Yost Hammer |quote=The man-above, or &quot;missionary,&quot; position is the most common [sex position].}}&lt;/ref&gt; සම්ප්‍රදායික ඉරියව්ව (missionary position) හැරුණු විට තවත් [[ලිංගික සංසර්ගික ඉරියව්|සංසර්ගික ඉරියව්]] රැසක් ම පවතී. එසේ ම ඇතැම්විට ලිංගික-කෙළිබඩු ද යොදාගැනේ.&lt;ref name=&quot;Taormino&quot;&gt;{{cite book |last=Taormino |first=Tristan |authorlink=Tristan Taormino |title=The Big Book of Sex Toys|publisher=Quiver|year=2009 |accessdate=June 9, 2014|page=52|isbn=978-1-59233-355-4|url=https://books.google.com/books?id=Hfly-iMkWRkC&amp;pg=PA52}}&lt;/ref&gt; ලිංගික හැසිරීම්වලට පෙර යුවල [[පෙරකෙළිය|පෙරකෙළියේ]] නිරත වීම බොහෝවිට දැකගත හැකි අතර මෙය සහකරුවන් දෙදෙනා අතර ලිංගික ආවේගය ඇතිකිරීම සිදුකරන අතර ශිශ්නය සෘජුවීම, යෝනියේ ස්වාභාවික ලිහිසි දියර ගැලීම ද සිදුවීමට හේතු වන බැවින්&lt;ref name=&quot;Weiten, 2011&quot;&gt;{{cite book|title=Psychology Applied to Modern Life: Adjustment in the 21st Century|isbn =978-1-111-18663-0|publisher=[[Cengage Learning]]|year=2011|pages=384–386|accessdate=January 5, 2012|url=https://books.google.com/?id=CGu96TeAZo0C&amp;pg=PT421 |author1=Wayne Weiten |author2=Dana S. Dunn |author3=Elizabeth Yost Hammer }}&lt;/ref&gt; සංසර්ගය සාර්ථක ව සිදුවීමට හේතු වේ. ලිංගික සංසර්ගය අතරතුර වුව ද සිපගැනීම, ලිංගිකමය ලෙස ස්පර්ශ කිරීම වැනි ක්‍රියා මගින් ද ලිංගික තෘප්තිය ළගාකරගැනීම මිනිසුන් අතර නිතර දැකිය හැකි ය.&lt;ref name=&quot;Alters2&quot;&gt;{{cite book| author = Sandra Alters| author2 = Wendy Schiff|title =Essential Concepts for Healthy Living Update|publisher = [[Jones &amp; Bartlett Publishers]] | year = 2011 | page = [11&quot;11&quot;11&quot;https://archive.org/details/essentialconcept00sand_1/page/154 154] | accessdate = December 9, 2014 |isbn = 978-1449653743| url =https://archive.org/details/essentialconcept00sand_1| url-access = registration}}&lt;/ref&gt; 

අග්‍රේශ (primate) නොවන සත්ත්ව විශේෂවල ගැහැනු සතුන් මදන සමයේ දී පමණක් ලිංගික ව එක් වන නමුත්&lt;ref name=&quot;Pfaus2015&quot; /&gt; කාන්තාවන්ට සිය ඔසප් චක්‍රයේ ඕනෑම අවස්ථාවක දී ලිංගික එක්විය හැකි ය.&lt;ref name=&quot;Reis&quot;&gt;{{Cite book|author= Harry T. Reis|author2= Susan Sprecher|author3= Susan K. Sprecher | title = Encyclopedia of Human Relationships |volume=1| year = 2009 | publisher = [[Sage Publications|SAGE]] |pages=541–543 | isbn = 978-1-4129-5846-2| url=https://books.google.com/books?id=3EkOwvSAtL4C&amp;pg=PA541}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dixson2012&quot;&gt;Dixson A.F. (2012) [https://global.oup.com/academic/product/primate-sexuality-9780199676613?cc=fr&amp;lang=en&amp; ''Primate sexuality: Comparative studies of the Prosimians, Monkeys, Apes, and Human Beings.''] Oxford University Press, 2nd edition.&lt;/ref&gt; විවිධ ජීවි විශේෂවල ලිංගික ෆෙරමෝන ලිංගික සංඥා නිකුත් කිරීමට උදව් වන නමුත් මිනිසුන් තුළ ෆෙරමෝන හදුනාගැනීමේ හැකියාව දුබල වී ඇති අතර එය අවශිෂ්ඨයක් පමණක් වේ.&lt;ref name=&quot;doty2014&quot;&gt;Doty R.L. (2014) [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK200980/ {{lang|en|Human Pheromones: Do They Exist?}}] in Mucignat-Caretta C. (Ed). ''Neurobiology of Chemical Communication.'' Boca Raton (FL): CRC Press, (19).&lt;/ref&gt; අග්‍රේශ නොවන විශේෂවල ගැහැනු සතුන් සංසර්ගයේ දී ස්වෙච්ඡාවෙන් ම ලෝර්ඩෝසිස් ඉරියව්වේ ස්ථානගත වන අතර අචල ව සිටිති. නමුත් මෙකී සංසර්ගාශ්‍රිත චාලකමය ප්‍රතීක ක්‍රියා කාන්තාවන් තුළ තවදුරටත් නො පවතී.&lt;ref name=&quot;Pfaus2015&quot;&gt;Pfaus J.G., Flanagan-Cato L.M., Blaustein J.D. (2015) Female sexual behavior. in Plant T., Zeleznik A. (Eds). Knobil and Neill's Physiology of Reproduction. Academic Press, 4th edition&lt;/ref&gt; 

සංසර්ගයේ නියුතු වීමේ දී සහකරුවෝ, ශිශ්නය උත්තේජනය කරමින් යෝනිය තුළ දී ම (ඉවතට නොගනිමින්) ඉදිරියට හා පසුපසට ගමන් කිරීමට හැකි වන පරිදි ශ්‍රෝණි ප්‍රදේශ සුදුසු පරිදි පිහිටුවීම සිදුකරති. මෙලෙස ඔවුන් දෙදෙනා ම හෝ එක් අයෙකුවත් [[සුරතාන්තය|සුරතාන්තයට]] පත්වන තුරු එකිනෙකා සහ තම තමන් ලිංගික ව උත්තේජනය කරගැනීම සිදු වේ.&lt;ref name=&quot;Kahn, Fawcett&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kahn, Fawcett&quot;&gt;{{cite book|vauthors=Kahn AP, Fawcett J|title = The Encyclopedia of Mental Health | publisher = [[Infobase Publishing]] | year = 2008 | page = 111|isbn = 978-0-8160-6454-0| url = https://books.google.com/books?id=tTFYIh-HcYYC&amp;pg=PA111}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Starr2&quot;&gt;{{cite book|title=Human Biology|isbn =978-0495561811|publisher=[[Cengage Learning]]|year=2008|page=314|accessdate=April 30, 2013|url=https://books.google.com/books?id=09reWGhFDqUC&amp;pg=PA314|author1=Cecie Starr |author2=Beverly McMillan }}&lt;/ref&gt; 

[[File:Manual stimulation of erogenous areas.jpg|thumb|Manual stimulation of erogenous areas]]

මානව ස්ත්‍රීන් සදහා ලිංගික ක්‍රියාවලිය තුළ දී [[භගමණිය|භගමණියේ]] උත්තේජනය සුවිශේෂී කාර්යභාරයක් ඉටුකරන අතර 70%-80% ක කාන්තාවන් පිරිසකට සුරතාන්තයට පත්වීමට භගමණිය වෙනම ම (අතින් හෝ මුඛයෙන්) උත්තේජනය කිරීම අවශ්‍ය වේ.&lt;ref name=&quot;Flaherty&quot;&gt;{{cite book|title=Psychiatry: Diagnosis &amp; therapy. A Lange clinical manual|isbn=978-0-8385-1267-8|publisher=[[McGraw-Hill|Appleton &amp; Lange]] (Original from Northwestern University)|year=1993|pages=[https://archive.org/details/psychiatrydiagno00flah/page/544 544 pages]|url=https://archive.org/details/psychiatrydiagno00flah/page/544|quote=The amount of time of sexual arousal needed to reach orgasm is variable&amp;nbsp;— and usually much longer&amp;nbsp;— in women than in men; thus, only 20–30% of women attain a coital climax. b. Many women (70–80%) require manual clitoral stimulation...|author1=Joseph A. Flaherty|author2=John Marcell Davis|author3=Philip G. Janicak}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kenneth Mah&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Mah K, Binik YM | title = The nature of human orgasm: a critical review of major trends |url=https://archive.org/details/sim_clinical-psychology-review_2001-08_21_6/page/823 | journal = [[Clinical Psychology Review]] | volume = 21 | issue = 6 | pages = 823–856 |date=January 7, 2001 | pmid = 11497209 | doi = 10.1016/S0272-7358(00)00069-6 | quote = Women rated clitoral stimulation as at least somewhat more important than vaginal stimulation in achieving orgasm; only about 20% indicated that they did not require additional clitoral stimulation during intercourse.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kammerer-Doak&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Kammerer-Doak D, Rogers RG | title = Female Sexual Function and Dysfunction |url=https://archive.org/details/sim_obstetrics-and-gynecology-clinics-of-north-america_2008-06_35_2/page/169 | journal = Obstetrics and Gynecology Clinics of North America | volume = 35 | issue = 2 | pages = 169–183 |date=June 2008 | pmid = 18486835 | doi = 10.1016/j.ogc.2008.03.006 | quote = Most women report the inability to achieve orgasm with vaginal intercourse and require direct clitoral stimulation ... About 20% have coital climaxes...}}&lt;/ref&gt; කෙසේනමුත් ලිංගික සංසර්ගය තුළ වක්‍ර ව සිදුවන භගමණියේ උත්තේජනය ද ඇතැම්විට ප්‍රමාණවත් විය හැකි ය.&lt;ref name=&quot;Lloyd&quot;&gt;{{cite book|author=Elisabeth Anne Lloyd|title=The case of the female orgasm: bias in the science of evolution|isbn = 978-0-674-01706-1|publisher=Harvard University Press|year=2005|page=53|accessdate=January 5, 2012|url=https://books.google.com/books?id=6GFNvA6TvlwC&amp;pg=PA53}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;O'Connell&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=O'Connell HE, Sanjeevan KV, Hutson JM | title = Anatomy of the clitoris | journal = The Journal of Urology | volume = 174 | issue = 4 Pt 1 | pages = 1189–95 | date = October 2005 | pmid = 16145367 | doi = 10.1097/01.ju.0000173639.38898.cd | lay-url = 222222http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/5013866.stm | laydate =June 11, 2006 | laysource = [[BBC News]] | url = bbcfbb3bbcfbb3bbcfbb3bbcfbb3bbcfbb3bbcfbb3bbcfbb3bbcfbb3bbcfbb3bbcfbb38bbcfbb3bbcfbb3bbcfbb3bbcfbb38bbcfbb3bbcfbb38bbcfbb3bbcfbb3bbcfbb3bbcfbb33bbcfbb3https://semanticscholar.org/paper/a636539b4628b63dd839c8fbbcfbb3bbcfbb3bbcfbb3bbcfbb3bbcfbb3bbcfbb3bbcfbb3bbcfbb3bbcfbb38bbcfbb3bbcfbb3bbcfbb3bbcfbb38bbcfbb3bbcfbb38bbcfbb3bbcfbb3bbcfbb3bbcfbb33bbcfbb3878b8b8bcc586dc3f }}&lt;/ref&gt; මේ නිසා භගමණිය උත්තේජනය වීමේ හැකියාව වැඩිකිරීම පිණිස ඇතැම් යුවලයෝ, කාන්තාව ඉහළින් පිහිටන සංසර්ගික ඉරියව් (women in top position) යොදාගැනීම මෙන් ම සම්ප්‍රදායික ඉරියව්ව තුළ ම හිදිමින් භගමණිය උත්තේජනය වීම වැඩිකරගැනීමේ අදහසින් කලව, ඉග වේගයෙන් උස් පහත් කරමින් ලිංගික හැසිරීම සමග සමපාත රිද්මයකින් තෙරපවීම සිදුකරති.&lt;ref name=&quot;Roberts&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Hurlbert&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Hurlbert DF, Apt C | title = The coital alignment technique and directed masturbation: a comparative study on female orgasm |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-and-marital-therapy_spring-1995_21_1/page/21 | journal = [[Journal of Sex &amp; Marital Therapy]] | volume = 21 | issue = 1 | pages = 21–29 | year = 1995 | pmid = 7608994 | doi = 10.1080/00926239508405968 }}&lt;/ref&gt;  

ගුදය, ගුදමාර්ගය හෝ ගුද කපාටය උත්තේජනය කරමින් ලිංගික වින්දනයක් සැපයීම හෝ ලැබීම ගුද ලිංගික ක්‍රියා (anal sex) යනුවෙන් හැදින්වේ. මෙය සාමාන්‍යයෙන් ව්‍යවහාර වන්නේ පිරිමියකුගේ ශිශ්නය තවත් අයකුගේ ගුදය තුළට ඇතුලු කිරීමෙන් ලිංගික වින්දනය ලැබීමේ/සැපයීමේ ක්‍රියාව (ගුද/පායුක සංසර්ගය) හැදින්වීමට වන නමුත් ලිංගික කෙළිබඩු හෝ ඇගිළි ගුදයට ඇතුලු කිරීම හෝ මුඛය මගින් ගුදය උත්තේජනය කිරීම (anilingus) ද ඉන් අදහස් විය හැකි ය.&lt;ref name=&quot;Answer&quot;&gt;{{cite book|author =Barry R. Komisaruk|author2 =Beverly Whipple|author2-link =Beverly Whipple|author3 =Sara Nasserzadeh|author4 =Carlos Beyer-Flores|title=The Orgasm Answer Guide|isbn = 978-0-8018-9396-4|publisher=[[Johns Hopkins University Press|JHU Press]]|year=2009|pages=[https://archive.org/details/orgasmanswerguid00komi/page/108 108]–109|accessdate=November 6, 2011|url=https://archive.org/details/orgasmanswerguid00komi|url-access =registration}}&lt;/ref&gt; 

ලිංගික අවයව හෝ ගුදය උත්තේජනය කිරීම සදහා මුඛය යොදාගනිමින් සිදුකරන ඕනෑම ලිංගික ක්‍රියාවක් මුඛ ලිංගික ක්‍රියා (oral sex) යනුවෙන් හැදින්විය හැකි ය. Oral sex is sometimes performed to the exclusion of all other forms of sexual activity, and may include the ingestion or absorption of semen (during fellatio) or vaginal fluids (during cunnilingus).&lt;ref name=&quot;Weiten, 2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kamen&quot;&gt;{{Cite book| author = Paula Kamen| title = Her Way: Young Women Remake the Sexual Revolution | isbn = 978-0814747339| publisher = [[New York University Press]]| year = 2000|pages = 74–77| accessdate=September 5, 2012|url=https://books.google.com/?id=9bXq3Qc4py0C&amp;pg=PA74&amp;lpg=PA74}}&lt;/ref&gt;

භගමණිය, යෝනිමුව ආශ්‍රිත සෙසු පෙදෙස, යෝනිය හෝ ගුදය මතින් අත්ළ සහ ඇගිළි මෙහෙයවීමෙන් ලිංගිකව උත්තේජනය කිරීම සහ ලිංගිකව කුලප්පු කිරීම ඇගිළි එබීම (fingering) වේ. මෙය ලිංගික හැසිරීමක එක ම ක්‍රියාව ලෙසින් මෙන් ම පෙරකෙළිය හෝ වෙනත් ලිංගික ක්‍රියාවක අංගයක් ලෙස ද සිදුවිය හැකි ය.&lt;ref name=&quot;Kinetics&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kinetics&quot;&gt;{{cite book| vauthors = Kinetics H | title = Health and Wellness for Life| publisher = Human Kinetics | year = 2009 | page = 207|isbn = 978-0-7360-6850-5| url =https://books.google.com/books?id=2GZ7N4wOeGYC pg=PA207}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hite&quot;&gt;{{cite book|last=Hite|first=Shere|author-link=Shere Hite|title=The Hite Report: A Nationwide Study of Female Sexuality |publisher=[[Seven Stories Press]]|year=2003|location=New York, NY|pages=512 pages|isbn=978-1-58322-569-1|accessdate=March 2, 2012|url=https://books.google.com/?id=s3OZaVn2wfkC&amp;lpg=PP1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Carroll2&quot;&gt;{{cite book | title =Sexuality Now: Embracing Diversity | publisher = [[Cengage Learning]] | year = 2009 | pages = 118, 252, and 264 | accessdate =June 23, 2012 | url = 58745874558745874858745874758745874458745874587458745874587458745874https://books.google.com/?id=5f8mQx7ULs4C&amp;pg=PA118&amp;lpg=PA118|isbn =978-0-495-60274-3| first = Janell L. | last = Carroll}}
&lt;/ref&gt;

===ආරක්ෂිත ලිංගික හැසිරීම් සහ උපත් පාලන ක්‍රම===  
විෂමලිංගික යුවලයන් අතර භාවිත වන ආරක්ෂිත ලිංගික හැසිරීම් ක්‍රම ගණනාවක් පවතින අතර නිර්-අන්තර්ග්‍රාහක ක්‍රමවලින් පමණක් ලිංගික වින්දනය ලැබීම ද ඉන් එකකි.&lt;ref name=&quot;Kumar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Durham&quot;&gt;{{cite book|title=The Person With HIV/AIDS: Nursing Perspectives|edition=3rd|isbn = 978-8122300048|publisher=[[Springer Publishing|Springer Publishing Company]]|year=2000|page=103|accessdate=January 29, 2012|url=https://books.google.com/?id=WSCQ4L8kSXsC&amp;pg=PA103|author1=Jerry D. Durham |author2=Felissa R. Lashley }}&lt;/ref&gt; එමෙන් ම ඔවුහු මුඛ හෝ ගුද සංසර්ගය උපත් පාලන ක්‍රමයක් ලෙස ද භාවිත කරති.&lt;ref name=&quot;Crooks&quot;&gt;{{cite book | title = Our Sexuality | publisher = [[Cengage Learning]] | year = 2010 | pages = 286–289 | accessdate = August 30, 2012 |isbn = 978-0495812944| url = https://books.google.com/?id=MpRnPtmdRVwC&amp;pg=PA286&amp;lpg=PA286|quote=Noncoital forms of sexual intimacy, which have been called outercourse, can be a viable form of birth control. Outercourse includes all avenues of sexual intimacy other than penile–vaginal intercourse, including kissing, touching, mutual masturbation, and oral and anal sex. |author1=Robert Crooks |author2=Karla Baur }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Feldmann J, Middleman AB | title = Adolescent sexuality and sexual behavior | journal = Current Opinion in Obstetrics and Gynecology | volume = 14 | issue = 5 | pages = 489–493 | year = 2002 | pmid = 12401976 | doi=10.1097/00001703-200210000-00008}}&lt;/ref&gt; නමුත් ගුද සංසර්ගය හෝ වෙනත් එවැනි ලිංගික ක්‍රියාවක (අන්තර්ගාත්‍රා-සංසර්ගය හෝ වෙන යම් ආකාරයකින් එකිනෙකාගේ ලිංගික අවයව අතර ඝර්ෂණයක) නියුතු වුව ද එහි දී ශිශ්නය යෝනියට සමීප වී තිබී, ඉන් නිකුත් වන ශුක්‍රාණු යෝනි මුව සමීපයේ තැන්පත් වී, එම ශුක්‍රාණු යෝනි ස්‍රාවයන් මගින් යෝනිය තුළට රැගෙන ගියේ නම් එවන් අවස්ථාවක දීද ගැබ් ගැනීම සිදු විය හැකි ය. ශිශ්නය යෝනියට සමීප නොවූ අවස්ථාවක දී ද ශුක්‍ර තරලය තැවරුණු අතැගිළි (හෝ වෙන යම් ලිංගික නොවන අවයවයක්) යෝනියෙහි ස්පර්ශ වීමෙන් ද ගැබ් ගැනීමේ අවදානමක් පවතී.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Thomas|first=R. Murray|title=Sex and the American teenager seeing through the myths and confronting the issues|year=2009|publisher=[[Rowman &amp; Littlefield|Rowman &amp; Littlefield Education]]|location=Lanham, Md.|isbn=9781607090182|page=81|url=https://books.google.com/books?id=gM9EFgsJHyoC&amp;pg=PA81|accessdate=October 21, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Edlin|first=Gordon|title=Health &amp; Wellness.|year=2012|publisher=[[Jones &amp; Bartlett Learning]]|isbn=9781449636470|page=213|url=https://books.google.com/books?id=csGk6j5rlN0C&amp;pg=PA213|accessdate=October 21, 2015}}&lt;/ref&gt;

[[කොන්ඩම්|කොන්ඩම]] හෙවත් උපත් පාලන කොපු උපත් පාලනය සදහා මෙන් ම ආරක්ෂිත ලිංගික හැසිරීම් පවත්වා ගැනීම සදහා ද භාවිත වෙයි.&lt;ref name=&quot;Mercer&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Mercer&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Chin HB, Sipe TA, Elder R, Mercer SL, Chattopadhyay SK, Jacob V, Wethington HR, Kirby D, Elliston DB, Griffith M, Chuke SO, Briss SC, Ericksen I, Galbraith JS, Herbst JH, Johnson RL, Kraft JM, Noar SM, Romero LM, Santelli J | title = The Effectiveness of Group-Based Comprehensive Risk-Reduction and Abstinence Education Interventions to Prevent or Reduce the Risk of Adolescent Pregnancy, Human Immunodeficiency Virus, and Sexually Transmitted Infections | journal = American Journal of Preventive Medicine | volume = 42 | issue = 3 | pages = 272–294 | year = 2012 | pmid = 22341164 | doi = 10.1016/j.amepre.2011.11.006 | url = http://www.ajpmonline.org/article/S0749-3797(11)00906-8/abstract}}&lt;/ref&gt; [[ලිංගාශ්‍රිත රෝග|ලිංගික සම්ප්‍රේෂණ රෝග]] වළක්වා ගැනීමේ ක්‍රමයක් ලෙස එය නිතර නිර්දේශ කරනු ලැබේ. National Institutes of Health (NIH) සහ ලෝක සෞඛ්‍යය සංවිධානයේ වාර්තාවලට අනුව නිවැරදි ව සහ චිරකාලීන ව සිදුකරන ලැටෙක්ස් කොන්ඩම භාවිතය [[මානව ප්‍රතිශක්ති ඌණතා වෛරසය|එච්. අයි. වී.]]/[[ඒඩ්ස්]] ආසාදනය වීමේ අවදානම (එයින් තොර ව සංසර්ගයේ යෙදීමට සාපේක්ෂව) දළ වශයෙන් 85-99%ක ප්‍රතිශතයකින් අඩුකරන බව පෙනී යයි.&lt;ref&gt;{{cite conference|author=National Institute of Allergy and Infectious Diseases |authorlink=National Institute of Allergy and Infectious Diseases |author2=National Institutes of Health, Department of Health and Human Services |title=Workshop Summary: Scientific Evidence on Condom Effectiveness for Sexually Transmitted Disease (STD) Prevention |pages=13–15 |date=July 20, 2001 |location=Hyatt Dulles Airport, Herndon, Virginia |url=http://www3.niaid.nih.gov/about/organization/dmid/PDF/condomReport.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100307132024/http://www3.niaid.nih.gov/about/organization/dmid/PDF/condomReport.pdf |archivedate=March 7, 2010 |accessdate=March 20, 2009 |url-status=dead |df= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WHO condoms&quot;&gt;{{cite web|title=Effectiveness of male latex condoms in protecting against pregnancy and sexually transmitted infections|publisher=[[World Health Organization]]|year=2000|accessdate=July 23, 2013|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs243/en/index.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100509064325/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs243/en/index.html |archivedate=May 9, 2010 }}&lt;/ref&gt; කෙසේනමුත් මුඛ සංසර්ගය පිණිස කොන්ඩම භාවිතා කෙරෙන්නේ කලාතුරකින් වන අතර ගුද සහ මුඛ සංසර්ගයන් පිණිස කොන්ඩම භාවිතා කිරීම ආශ්‍රිත සමීක්ෂණ ද සිදු ව ඇත්තේ ඉතා අඩු වශයෙනි.&lt;ref name=&quot;Kumar 2&quot;&gt;{{cite book|title=Sexually Transmitted Infections E book| author = Bhushan Kumar, Somesh Gupta| publisher = [[Elsevier Health Sciences]] | year = 2014 | page = 122 |isbn = 978-8131229781| url =https://www.google.com/books/edition/Sexually_Transmitted_Infections_E_book/kQ9tAwAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=PA122}}&lt;/ref&gt; ලිංගික ව සම්ප්‍රේෂණය වන රෝග වළක්වා ගැනීමේ වඩාත් ම ප්‍රතිඵලදායක ක්‍රමය වන්නේ යෝනික සංසර්ගය, ගුද සංසර්ගය හෝ මෞඛ ලෝලනය වැනි කිසිදු අන්තර්ග්‍රාහක ලිංගික ක්‍රියාවකින් වැළකී සිටීම ය.&lt;ref name=&quot;Mercer&quot; /&gt; 

උපත් පාලනය සම්බන්ධයෙන් ගන්නා තීරණ සහ ගත හැකි විකල්ප කෙරෙහි ආගමික මත, ස්ත්‍රී-පුරුෂ භූමිකාවන් සහ ජනවිශ්වාස වැනි සංස්කෘතික සාධක බල පෑමට ඉඩකඩ තිබේ.&lt;ref name=&quot;Hales2&quot;&gt;{{cite book | title = An Invitation to Health: Choosing to Change| publisher = [[Cengage Learning]]| year = 2010 | pages = 301–302| accessdate = March 30, 2013 |isbn = 978-0538736558| url = 0404&quot;0404&quot;04040404&quot;https://books.google.com/books?id=yPa0LZXizO4C&amp;pg=PA301 | author = Dianne Hales}}&lt;/ref&gt; [[අයර්ලන්තය]], [[ඉතාලිය]], [[පිලිපීනය]] වැනි දැඩි [[කතෝලික ධර්මය|කතෝලික]] රටවල දින ගණන/කැලැන්ඩර් ක්‍රමය මගින් සිදුකරන [[උපත් පාලනය]] කෙරෙහි වැඩි අවධාරණයක් සහ අනෙකුත් උපත් පාලන ක්‍රම කෙරෙහි අකමැත්තක් ද දැකිය හැකි ය.&lt;ref name=&quot;Hales&quot; /&gt; ලෝක මට්ටමින් ගත් කළ වද සැත්කම් කිරීම ප්‍රචලිත ම උපත් පාලන ක්‍රමයක් වන අතර&lt;ref name=&quot;Hales&quot; /&gt; අන්තර්ගර්භාෂික මෙවලමක් තැන්පත් කිරීම (IUD)/ලූපය ප්‍රතිවර්තනය කළ හැකි ගැබ් වැළකුම් ක්‍රම අතරින් වඩාත් ම ප්‍රචලිත සහ ඵලදායී ක්‍රමය වේ.&lt;ref name=&quot;Hales&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Winner2012&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Winner B, Peipert JF, Zhao Q, Buckel C, Madden T, Allsworth JE, Secura GM | title = Effectiveness of long-acting reversible contraception | journal = N. Engl. J. Med. | volume = 366 | issue = 21 | pages = 1998–2007 | year = 2012 | pmid = 22621627 | doi = 10.1056/NEJMoa1110855 | url = https://digitalcommons.wustl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3776&amp;context=open_access_pubs }}&lt;/ref&gt; පිළිසිදගැනීම සහ ගැබ් වැළකුම් ක්‍රම (contraception) සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල නම් ජීවිතය සහ මරණය අතර තත්ත්වයන් උදාකර තිබේ. ඒ සෑම කාන්තාවන් 3න් 1ක් ම අවුරුදු 20ට පෙර දරුඋපතක් සිදුකිරීම හේතුවෙනි. කෙසේනමුත් මෙම රටවල සිදුවන අනාරක්ෂිත ගැබ්ගැනීම්වලින් 90%ක් ම ඵලදායී ගැබ් වැළකුම් ක්‍රම භාවිතයෙන් වැළැක්විය හැකි ය.&lt;ref name=&quot;Hales&quot; /&gt;   
===ප්‍රජනනය=== 
[[File:Pregnancy chance by day near ovulation.jpg|thumb|Chance of [[human fertilization|fertilization]] by [[menstrual cycle]] day relative to ovulation&lt;ref name=&quot;DunsonBaird1999&quot;&gt;{{cite journal|last1=Dunson|first1=D.B.|last2=Baird|first2=D.D.|last3=Wilcox|first3=A.J.|last4=Weinberg|first4=C.R.|title=Day-specific probabilities of clinical pregnancy based on two studies with imperfect measures of ovulation|url=https://archive.org/details/sim_human-reproduction_human-reproduction_1999-07_14_7/page/1835|journal=Human Reproduction|volume=14|issue=7|year=1999|pages=1835–1839|issn=1460-2350|doi=10.1093/humrep/14.7.1835|pmid=10402400|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;]]
මානව ප්‍රජනනය ස්වාභාවික වශයෙන් සිදුවන්නේ යෝනි-ශිශ්න සංසර්ගය ආධාරයෙනි.&lt;ref name=&quot;Evan Jones&quot;&gt;{{cite book|title=Human Reproductive Biology|isbn =978-0120884650|publisher=[[Academic Press]]|year=2006|pages=[https://archive.org/details/humanreproductiv0000jone_l0u3/page/604 604] pages&lt;!-- As the title of the book implies, almost the entire book discusses this matter.--&gt;|accessdate=November 8, 2012|url=https://archive.org/details/humanreproductiv0000jone_l0u3|url-access=registration|author1=Richard Evan Jones |author2=Kristin H. López }}&lt;/ref&gt; ඒ පුරුෂ ජන්මාණු සෛල වන ශුක්‍රාණු අන්තර්ගත ශුක්‍ර තරලය පිරිමියාගේ ශිශ්නය තුළින් යෝනිය තුළට විදිනු ලැබීමෙනි. යෝනි විවරයෙන් ඇතුළු වන ශුක්‍රාණු ගැබ්ගෙල ඔස්සේ ගර්භාෂයටත්, එතැනින් පැලෝපියානු නාල තුළටත් ගමන් කරයි. එක් ශුක්‍ර විදුමක් තුළින් වරකට ශුක්‍රාණු මිලියන ගණනක් ඇතුලු වේ. ඒ සංසේචනය වීමේ සම්භාවිතාවය වැඩි කරමිනි. නමුත් එක් ශුක්‍රාණුවක් ඩිම්බයක් සංසේචනය කිරීමට ප්‍රමාණවත් වේ. සරු ඩිම්බයක් පැලෝපියානු නාල තුළ මුණගැසුණු විට පුරුෂ ජන්මාණුව ඒ සමග එක් ව සංසේචනය වන අතර ඉන් අනතුරු ව නව කළලයක් බිහි වේ. සංසේචිත ඩිම්බයක් ගර්භාෂයට පැමිණි විට ගර්භාෂ බිත්තියේ (එන්ඩොමෙට්‍රියමේ) රෝපණය වන අතර ස්ත්‍රියගේ ගර්භනීබව ඉන් අනතුරුව ඇරඹේ. &lt;ref name=&quot;Evan Jones&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Starr3&quot;&gt;{{cite book| author = Cecie Starr|author2= Beverly McMillan|title = Human Biology| publisher = [[Cengage Learning]] | year = 2015 | page = 339| accessdate = December 27, 2017 |isbn = 978-1305445949| url =https://books.google.com/books?id=lS5-BAAAQBAJ&amp;pg=PT339}}&lt;/ref&gt;

ලිංගික සංසර්ගයෙන් පසු ප්‍රජනනය සිදුවීමට වැඩි නැඹුරුවක් පෙන්වා ඇත්තේ (වැඩි ගැබ්ගැනීම් ගණනක් සිදු වන්නේ) [[ඔසප් චක්‍ර|ඔසප් චක්‍රය]] තුළ, ඔසප්වීමෙන් පසු එළඹෙන පළමු හෝ දෙවන දිනට දින 5කට කලින් කාලය තුළ ය.&lt;ref&gt;Pages.242,374 in: {{cite book|title=Taking Charge of Your Fertility|url=https://archive.org/details/takingchargeofyo00toni|url-access=registration|last=Weschler|first=Toni|publisher=HarperCollins|year=2002|isbn=978-0-06-093764-5|edition=Revised|location=New York|pages=[https://archive.org/details/takingchargeofyo00toni/page/359 359–361]}}&lt;/ref&gt; ප්‍රජනනය සිදුවීමේ ඉඩකඩ වඩාත් වැඩිකිරීමට සෑම දින 1ක් 2ක් සදහා ම&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/getting-pregnant/in-depth/how-to-get-pregnant/art-20047611|title=How to get pregnant|website=[[Mayo Clinic]]|date=2016-11-02|accessdate=2018-02-16}}&lt;/ref&gt; හෝ සෑම දින 2ක් 3ක් සදහා ම&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nice.org.uk/guidance/cg156/ifp/chapter/trying-for-a-baby|title=Fertility problems: assessment and treatment, Clinical guideline [CG156]|website=[[National Institute for Health and Care Excellence]]|accessdate=2018-02-16}} Published date: February 2013. Last updated: September 2017&lt;/ref&gt; ලිංගික සංසර්ගයේ යෙදීමට ද නිර්දේශ කරති. යෝනිය තුළට ශුක්‍ර තරලය විදීම සිදුවන තාක් දුරට ප්‍රජනනය සිදුවීමට ඇති ඉඩකඩ කෙරෙහි යොදාගන්නා ලිංගික ඉරියව්වල බලපෑමේ කිසිදු වෙනසක් නොමැති බව අධ්‍යයන විසින් පෙන්වා දී තිබේ.&lt;ref name=&quot;americanpregnancy&quot;&gt;{{cite web|url=http://americanpregnancy.org/getting-pregnant-ebook/p7M7O0q1c71703C/gettingpregnant.pdf|title=The Essential Guide to Getting Pregnant|website=American Pregnancy Association|author=Dr. Philip B. Imler &amp; David Wilbanks|date=November 2019}}&lt;/ref&gt; 

==සෞඛ්‍යය බලපෑම== 
===වාසි=== 
මිනිසුන් සම්බන්ධයෙන් ලිංගික සංසර්ගය ඇතුලු ලිංගික ක්‍රියාකාරකම් පොදු වශයෙන් සෞඛ්‍යයමය වාසි රැසක් ගෙනදෙන බව හෙළි වී ඇත. එනම් ශරීරයේ ප්‍රතිදේහ නිර්මාණය කිරීම වැඩිකිරීම මගින් ප්‍රතිශක්තිය ඉහළ නැංවීම සහ අනතුරුව සිදුවන රුධිර පීඩනයේ අඩුවීම&lt;ref name=&quot;Steptoe&quot;&gt;{{cite book| author = Andrew Steptoe| author2 = Kenneth Freedland| author3 = J. Richard Jennings| author4 = Maria M. Llabre| author5 = Stephen B Manuck| author6 = Elizabeth J. Susman|title =Handbook of Behavioral Medicine: Methods and Applications| publisher = [[Springer Science &amp; Business Media]] | year = 2010 | pages = 60–61 | accessdate = December 7, 2014 |isbn = 978-0387094885| url =https://books.google.com/books?id=Si9TtI5AGIEC&amp;pg=PA60}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hornstein&quot;&gt;{{cite book| author = Theresa Hornstein| author2 = Jeri Schwerin|title =Biology of Women| publisher = [[Cengage Learning]] | year = 2012 | page = 205 | accessdate = December 7, 2014 |isbn = 978-1285401027| url =https://books.google.com/books?id=ibgKAAAAQBAJ&amp;pg=PA205}}&lt;/ref&gt; සහ පුරස්ථි ග්‍රන්ථි පිළිකා අවදානම අඩුවීම වේ.&lt;ref name=&quot;Steptoe&quot;/&gt; ලිංගිකමය සමීපතාවය සහ සුරතාන්තයන් විසින් ශරීරය තුළ ඔක්සිටොසීන් (මෙය ආදර හෝර්මෝනය නමින් ද හැදින් වේ.) හෝර්මෝනයේ  මට්ටම වැඩිකිරීම සිදුකරන අතර මෙම හෝර්මෝනය මිනිසුන් අතර බැදීම් සහ අන්‍යෝන්‍ය විශ්වාසය ගොඩනංවාගැනීමට උපකාර වේ.&lt;ref name=&quot;Hornstein&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sigelman&quot;&gt;{{cite book| author = Carol Sigelman| author2 = Elizabeth Rider|title =Life-Span Human Development| publisher = [[Cengage Learning]] | year = 2011 | page = 452 | accessdate = December 7, 2014 |isbn = 978-1111342739| url =https://books.google.com/books?id=8smBuRecmDsC&amp;pg=PT480}}&lt;/ref&gt; ඔක්සිටොසීන් හෝර්මෝනය පිරිමින්ට වඩා කාන්තාවන් කෙරෙහි වැදගත් බලපෑමක් ඇති බව සැලකෙන අතර පිරිමින්ට සාපේක්ෂව කාන්තාවන් වැඩි වශයෙන් ලිංගික ආකර්ෂණය හෝ ලිංගික හැසිරීම් රාගය සහ ආලය පිළිබද ක්‍රියා ලෙස සලකන්නේ ඇයි ද යන්න මෙයින් පැහැදිලි වේ.&lt;ref name=&quot;Freberg&quot;/&gt; වයස 18 සහ 102 අතර පුද්ගලයන් 3500ක් යොදාගනිමින් සායනික ස්නායුමනෝවෛද්‍ය ඩේවිඩ් වීක්ස් විසින් සිදුකළ දීර්ඝකාලීන අධ්‍යයනයකින් පෙන්වා දෙන්නේ දෛනික මට්ටමින් ලිංගික හැසිරීම්වල නිරත වීම මිනිසුන්ගේ වයස සැබෑ වයසට වඩා තරුණ පෙනුමක් පෙනීමට හේතු විය හැකි බවයි. පර්යේෂණයට සහභාගී වූ පුද්ගලයන්ගේ ඡායාරූප කෙරෙහි සිදුකළ නොනැඹුරු ඇගැයීම් මගින් මෙම නිගමනයට එළඹෙන ලදී. &lt;ref&gt;{{cite book|last=Northrup|first=Christiane|title=Women's Bodies, Women's Wisdom: Creating Physical and Emotional Health and Healing|year=2010|publisher=Bantam|isbn=978-0-553-80793-6|page=232|url=https://books.google.com/books?id=V9S3keMnie8C&amp;pg=PA232&amp;lpg=PA232|accessdate=October 21, 2015}}&lt;/ref&gt;
===අවදානම්=== 
ලිංගික සබදතා (එනම් යෝනිමය, ගුද, මුඛ සංසර්ගයන් හෝ අනාරක්ෂිත ලිංගික හැසිරීම්) මගින් පැතිරෙන බැක්ටීරියා, වයිරස හා පරපෝෂිතයන් හා එම ආසාදන ලිංගික ව සම්ප්‍රේෂණය වන රෝග ලෙස හැදින්වේ.&lt;ref name=&quot;Hoeger&quot;&gt;{{cite book|vauthors=Hoeger W, HS, FA, HC|title=Principles and Labs for Fitness and Wellness| publisher = [[Cengage Learning]] | year = 2016 | pages = 538–540|isbn = 978-1337099974| url =https://www.google.com/books/edition/Principles_and_Labs_for_Fitness_and_Well/wdq5DQAAQBAJ?hl=PA538}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Women2017&gt;{{Cite web|url=https://www.womenshealth.gov/a-z-topics/sexually-transmitted-infections|title=Sexually transmitted infections|website=womenshealth.gov|language=en|access-date=2017-12-08|date=2017-02-22}}{{PD-notice}}&lt;/ref&gt; මුඛ සංසර්ගය යෝනිමය හා ගුද සංසර්ගයට වඩා අවදානම්සහගත බවින් අඩු ය.&lt;ref name=&quot;Gulanick&quot;&gt;{{cite book|vauthors=GM, MJ|title=Nursing Care Plans - E-Book: Diagnoses, Interventions, and Outcomes| publisher = [[Elsevier Health Sciences]] | year = 2016 | page = 725|isbn = 978-0323428101| url =https://www.google.com/books/edition/Nursing_Care_Plans_E_Book/NK2ADQAAQBAJ?hl=PA725}}&lt;/ref&gt; බොහෝ අවස්ථාවන්වල දී ලිංගික සම්ප්‍රේෂණ රෝග, රෝග ලක්ෂණ නොපෙන්වන අතර තමා ද නොදැනුවත් ව ලිංගික සහකරුවකුට හෝ වෙනත් අයකුට රෝගය කෙනකු වෙතින් සම්ප්‍රේෂණය වීමට වැඩි අවදානමක් මේ නිසා පවතී. &lt;ref&gt;{{cite book|vauthors=Murray PR, Rosenthal KS, Pfaller MA|title=Medical microbiology|date=2013|publisher=Mosby|location=St. Louis, MO|isbn=978-0-323-08692-9|page=418|edition=7th|url=https://books.google.com/books?id=RBEVsFmR2yQC&amp;pg=PA418 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151201070705/https://books.google.com/books?id=RBEVsFmR2yQC&amp;pg=PA418 |archivedate=2015-12-01|df=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Goering|first1=Richard V.|title=Mims' medical microbiology |date=2012 |publisher=Saunders|location=Edinburgh|isbn=978-0-7234-3601-0 |page=245 |edition=5th |url=https://books.google.com/books?id=pzQayLEQ5mQC&amp;pg=PA245|df=}}&lt;/ref&gt; 

සෑම වසරක ම ලිංගික ව සම්ප්‍රේෂණය වන රෝග ආසාදනය වීමේ නව සිද්ධි මිලියන 19ක් ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය තුළින් වාර්තා වේ.&lt;ref&gt;{{cite web|title=STD Trends in the United States: 2010 National Data for Gonorrhea, Chlamydia, and Syphilis|url=https://www.cdc.gov/std/stats10/trends.htm|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]]|accessdate=September 15, 2012}}&lt;/ref&gt; 2005 වසරේ දී ලෝක සෞඛ්‍යය සංවිධානය ඇස්තමේන්තු කළ පරිදි වයස 15ත් 49ත් අතර සිටින මිලියන 448ක පිරිසකට වසරක් තුළ (සිපිලිස්, ගොනෝරියා, ක්ලැමීඩියා වැනි) සුව කළ හැකි ලිංගික සම්ප්‍රේෂණ රෝග වැළදී ඇත.&lt;ref name=&quot;WHO 2015&quot;&gt;{{cite web| title=Sexually transmitted infections (STIs)|publisher=World Health Organization| url = http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/| accessdate = June 20, 2015}}&lt;/ref&gt; ඇතැම් ලිංගික සම්ප්‍රේෂණ රෝග ලිංගිකමය වණ වැනි ලක්ෂණ පෙන්විය හැකි අතර මෙවැනි ලක්ෂණ නොපෙන්වන රෝග ද ඇතුලුව මෙම රෝග එච්. වී. අයි. ආසාදනය වීමේ හා අන් අයට සම්ප්‍රේෂණය කිරීමේ අවදානම දස ගුණයක් දක්වා වැඩි කරයි.&lt;ref name=&quot;WHO 2015&quot; /&gt; හෙපටයිටිස් බී රෝගය ද ලිංගික සබදතා තුළින් සම්ප්‍රේෂණය විය හැකි ය.&lt;ref&gt;[https://www.cdc.gov/hepatitis/HBV/HBVfaq.htm#treatment CDC Hepatitis B Information for Health Professionals] Accessed May 27, 2010&lt;/ref&gt; ලොව පුරා දරුණු ගණයේ හෙපටයිටිස් බී රෝග වාහකයෝ මිලියන 257ක් පමණ සිටිති.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Hepatitis B|url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/hepatitis-b |publisher=[[World Health Organization]]|date=18 July 2018}}&lt;/ref&gt; එච්. අයි. වී. යනු ලොව ප්‍රමුඛ ම මාරක ආසාදනවලින් එකක් වන අතර වසංගතය ඇරඹුණු සමයේ සිට මේ දක්වා මෙමගින් දළ වශයෙන් මිලියන 30ක් මියයන්නට ඇතැ යි 2010 වසරේ දී ඇස්තමේන්තු කරන ලදී. ලොව පුරා නව එච්. අයි. වී. ආසාදන මිලියන 2.7ක් සිදුවන බවට 2010 දී ඇස්තමේන්තු කරන ලදී. මෙයින් මිලියන 1.9ක් ම, එනම් 70%ක් ම සිදුවන්නේ අප්‍රිකාව තුළ ය. ලෝක සෞඛ්‍යය සංවිධානය තවදුරටත් පවසන පරිදි “එච්. අයි. වී. ආශ්‍රිත රෝග තත්ත්වවලින් මියයන බවට 2010 වසරේ දී ගණන් බලා ඇති මිලියන 1.2ක් වන අප්‍රිකානු පිරිස ගෝලීය සමස්තය වන මිලියන 1.8ක් වන එවැනි මරණවලින් 69%ක ප්‍රතිශතයක් වෙයි.”&lt;ref name=&quot;WHO-HIV&quot;&gt;{{cite web|title=HIV/AIDS|url=http://www.who.int/gho/hiv/en/index.html|publisher=[[World Health Organization]]|accessdate=September 15, 2012}}&lt;/ref&gt; රුධිර පරීක්ෂාවන් තුළින් එච්. අයි. වී. ආසාදනය වී ඇති ද යන්න හදුනාගත හැකි අතර සුව කළ හැකි ක්‍රමයක් සොයාගෙන නැතත් ඒ සදහා ඇති ප්‍රති-රිට්රොවයිරස ඖෂධ භාවිතය තුළින් පාලනය කළ හැකි ය. එසේ රෝග තත්ත්වය කළමණාකරණය කරගනිමින් සෞඛ්‍යසම්පන්න සහ තෘප්තිමත් ජීවිතයක් ගත කිරීමට රෝගීන් හට හැකියාව තිබේ. &lt;ref name=&quot;WHO-2012&quot;&gt;{{cite web|title=HIV/AIDS|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs360/en/index.html|work=Fact sheet N° 360|publisher=[[World Health Organization]]|accessdate=September 8, 2012|date=July 2012}}&lt;/ref&gt;  

ආසාදනය වී ඇති දැයි සැකයක් පවතින ඕනෑම විටක මුල දී ම වෛද්‍ය අංශ කරා යොමුවීම බෙහෙවින් ඵලදායක බව හැමවිට ම පාහේ පෙනීගොස් ඇත. ඇමරිකාවේ CDC ආයතනය පවසන පරිදි “එච්. අයි. වී. ආසාදිත සහකරුවකු වෙතින් වෛරසය ආසාදනය වීමට මුඛ ලිංගික ක්‍රියාවක දී ඇත්තේ යෝනිමය හෝ ගුද සංසර්ගයක දී ආසාදනය වීමට ඇති ඉඩට වඩා අඩු ඉඩකි.” නමුත් “මුඛ ලිංගික ක්‍රියාවක ප්‍රතිඵලයක් ලෙස එච්. අයි. වී. ආසාදනය වීමේ නිසැක හැකියාව මැනීම ඉතා දුෂ්කර” බව ද ඔවුහු පවසති. “මෙයට හේතුව බොහෝ පිරිස් ලිංගික ව හැසිරීමේ දී මුඛ සංසර්ගය සිදුකරන්නේ යෝනිමය/හා ගුද සංසර්ගය වැනි වෙනත් ලිංගික ක්‍රියාවන් ද ඇතුළත් කරගත් ලිංගික එකමුතුවක අංගයක් ලෙසින් වීමත්, එ බැවින් වෛරසය සම්ප්‍රේෂණය වූයේ මුඛ ලිංගික ක්‍රියාව හේතුවෙන් ද නැතිනම් වඩා අවදානම් සහගත වෙනත් ලිංගික ක්‍රියාවලින් ද යන්න නිශ්චිත ව නිගමනය කිරීමට නොහැකි වීම” යැයි ද ඔවුහු සදහන් කරති. සම-සාධක කිහිපයක් මගින් මුඛ ලිංගික ක්‍රියාවක් තුළින් එච්. අයි. වී. ආසාදනය වීමේ අවදානම වැඩි කළ හැකි බව ඔවුහු වැඩිදුරටත් පවසති. එනම් වණ, bleeding gums, ලිංගික තුවාල සහ වෙනත් (එච්. අයි. වී. හැර) ලිංගික සම්ප්‍රේෂණ රෝග ආසාදනය වී පැවතීම වැනි කරුණු ය.&lt;ref name=&quot;CDC, oral sex&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;CDC, oral sex&quot;&gt;{{cite web|title=Key Statistics from the National Survey of Family Growth|access-date=February 9, 2013|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)|url=https://www.cdc.gov/nchs/nsfg/abc_list_s.htm}}&lt;/ref&gt;  

2005 වසරේ දී ලෝක සෞඛ්‍යය සංවිධානය ඇස්තමේන්තු කළ පරිදි සෑම වසරක ම ලොව පුරා කාන්තාවෝ මිලියන 123ක් ගර්භනී බවට පත්වෙති. එමෙන් ම මෙම ගර්භනීවීම්වලින් මිලියන 87කට ආසන්න ප්‍රමාණයක් අනපේක්ෂිත ගැබ්ගැනීම් ය. දළ වශයෙන් වසරකට ගර්භනී තත්ත්වයන්ගෙන් මිලියන 46ක් බලපෑම් මගින් ගබ්සා කිරීම සදහා යොමුකරවීම සිදුවේ.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Not Every Pregnancy is Welcome|url=http://www.who.int/whr/2005/chapter3/en/index3.html|work=The world health report 2005&amp;nbsp;– make every mother and child count|publisher=[[World Health Organization]]|accessdate=December 6, 2011}}&lt;/ref&gt;  

මොලයේ reward center (Nucleus accumbens) හි පවතින  ΔFosB (delta FosB) නමින් හැදින්වෙන ජාන පිටපත්කිරීමේ සාධකයක ප්‍රකාශනය වැඩිකිරීමට ලිංගික ක්‍රියාවට හැකි ය.&lt;ref name=&quot;ΔFosB reward&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Blum K, Werner T, Carnes S, Carnes P, Bowirrat A, Giordano J, Oscar-Berman M, Gold M | title = Sex, drugs, and rock 'n' roll: hypothesizing common mesolimbic activation as a function of reward gene polymorphisms | journal = Journal of Psychoactive Drugs | volume = 44 | issue = 1 | pages = 38–55 | year = 2012 | pmid = 22641964 | pmc = 4040958 | doi = 10.1080/02791072.2012.662112}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Natural and drug addictions&quot;&gt;{{cite journal | author = Olsen CM | title = Natural rewards, neuroplasticity, and non-drug addictions | journal = Neuropharmacology | volume = 61 | issue = 7 | pages = 1109–1122 |date=December 2011 | pmid = 21459101 | pmc = 3139704 | doi = 10.1016/j.neuropharm.2011.03.010 | url = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Amph and sex addiction&quot;&gt;&lt;!--Supplemental primary source--&gt;{{cite journal |vauthors=Pitchers KK, Vialou V, Nestler EJ, Laviolette SR, Lehman MN, Coolen LM | title = Natural and drug rewards act on common neural plasticity mechanisms with ΔFosB as a key mediator | journal = J. Neurosci. | volume = 33 | issue = 8 | pages = 3434–42 |date=February 2013 | pmid = 23426671 | pmc = 3865508 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.4881-12.2013 }}&lt;/ref&gt;  මෙහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස දිනපතා අධික ලෙස නිරන්තර ව ලිංගික ක්‍රියාකාරකම්වල නියුතු වීම ΔFosB හි අධිප්‍රකාශනයට හේතු වෙමින් ලිංගික හැසිරීමට ඇබ්බැහිතාවක් ඇති කළ හැකි ය.&lt;ref name=&quot;ΔFosB reward&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Natural and drug addictions&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Amph and sex addiction&quot; /&gt; ලිංගික ඇබ්බැහිවීම හෝ අධිලිංගිකත්වය ආවේග පාලන අක්‍රමිකතාවන් හෝ චර්යා ඇබ්බැහියක් ලෙසින් සුලබ ව සලකනු ලැබේ. ස්නායුරසායනිකයක් (neurotocine) වන ඩොපැමින් හි අසාමාන්‍ය තත්ත්වයන් සමග මෙය සම්බන්ධ බව සැලකේ. ලිංගික සංසර්ගය කෙරෙහි ඇලී සිටීම සහ කෝලබවින් තොරවීම මෙහි ගතිලක්ෂණ වේ. මෙම ඇබ්බැහිකාරී චර්යාව  DSM-5 වර්ගීකරණයේ ආවේගී-ප්‍රේරණ චර්යා ආබාධය යටතේ වර්ග කළ යුතු බවට යෝජනා වී ඇත. ලිංගික සංසර්ගයට ඇති ඇබ්බැහිවීම ජානමය සාධක විසින් ගෙනයන්නක් බවට සමහරු සැක කරති. ලිංගික සංසර්ගයට ඇබ්බැහියක් ඇති අය තුළ මොලයේ ඇතිවන දෘෂ්‍ය ලිංගික සංඥා කෙරෙහි ප්‍රබල ප්‍රතිචාර දැක්වීමක් පවතී. Those seeking [[Psychiatric treatment|treatment]] will typically see a physician for pharmacological management and therapy.&lt;!--&lt;ref name=&quot;Probstvan Eimeren2013&quot;&gt;{{cite journal|last1=Probst|first1=Catharina C.|last2=van Eimeren|first2=Thilo|title=The Functional Anatomy of Impulse Control Disorders|journal=Current Neurology and Neuroscience Reports|volume=13|issue=10|pages=386|year=2013|issn=1528-4042|doi=10.1007/s11910-013-0386-8|pmid=23963609|pmc=3779310}}&lt;/ref&gt;--&gt; අධිලිංගිකත්වයේ එක් ස්වරූපයක් වන්නේ ක්ලෙයින්-ලෙවින් සලක්ෂණය යි (Kleine-Levin syndrome). අධිනිද්‍රාව (hypersomnia) සහ අධිලිංගිකත්වය (hypersexuality) විසින් මෙය පෙන්නුම් කරන අතර දුර්ලභ තත්ත්වයකි.&lt;ref name=&quot;GuilleminaultMiglis2014&quot;&gt;{{cite journal|last1=Guilleminault|first1=Christian|last2=Miglis|first2=Mitchell|title=Kleine-Levin syndrome: a review|journal=Nature and Science of Sleep|volume=6|pages=19–26|year=2014|issn=1179-1608|doi=10.2147/NSS.S44750|pmid=24470783|pmc=3901778}}&lt;/ref&gt; 

ඇතැම්විට ලිංගික හැසිරීම මරණයට සෘජු හේතුකාරයක් විය හැකි ය. ඒ හෘද රුධිර සංසරණයේ ගැටලු හේතුවෙනි.&lt;ref name=&quot;Kahn, Fawcett&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kipshidze&quot;&gt;{{Cite book|author= Nicolas Kipshidze|author2= Jawad Fareed|author3= Patrick W. Serruys|author4= Jeff Moses | title = Textbook of Interventional Cardiovascular Pharmacology| year = 2007 | publisher = [[CRC Press]] |page=505 | isbn = 978-0203463048| url=https://books.google.com/books?id=13g_niZy0usC&amp;pg=PA505| accessdate=October 21, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dahabreh&quot;&gt;{{cite journal|last=Dahabreh|first=Issa J.|title=Association of Episodic Physical and Sexual Activity With Triggering of Acute Cardiac Events. Systematic Review and Meta-analysis|journal=JAMA: The Journal of the American Medical Association|date=March 23, 2011|volume=305|issue=12|pages=1225–33|doi=10.1001/jama.2011.336|pmid=21427375|pmc=5479331|quote=Acute cardiac events were significantly associated with episodic physical and sexual activity; this association was attenuated among persons with high levels of habitual physical activity.}}&lt;/ref&gt; කෙසේනමුත් මෙවන් මරණ සුවිශේෂී පරිදි දුර්ලභ ය.&lt;ref name=&quot;Kipshidze&quot; /&gt; ඇතැම් අය, විශේෂයෙන් ම ශාරීරික ව්‍යායාම මද හෝ නොලැබෙන පුද්ගලයන් කෙරෙහි ලිංගික සංසර්ගය හෝ එවැනි වෙනයම් ඉදහිට නිරත වන වෙහෙසකර ශාරීරික ක්‍රියාවක නිරත වීමේ දී හෘදයාබාධයක් ඇතිවීමේ හෝ එවැන්නකින් හදිසි මරණයක් හෝ සිදුවීමේ මදක් වැඩි අවදානමක් ඇත.&lt;ref name=&quot;Dahabreh&quot; /&gt; මෙම වැඩි අවදානම දෛනික ව්‍යායාම මගින් (මුලුමනින් ම නැති නොවුවත්) අඩු කරගත හැක.&lt;ref name=&quot;Dahabreh&quot; /&gt; 

===කාලය සහ ලිංගික ගැටලු=== 

[[File:Kamasutra1.jpg|thumb|320px|]]

පිරිමියා ශුක්‍ර විදීමෙන් ලිංගික සංසර්ගය බොහෝවිට අවසන් වන බැවින් ඇතැම්විට ස්ත්‍රියට සුරතාන්තයට ළගාවීමට තරම් ප්‍රමාණවත් කාලයක් නොලැබීමට පුලුවන.&lt;ref name=&quot;Wincze&quot;&gt;{{Cite book|author= John Wincze | title = Enhancing Sexuality : A Problem-Solving Approach to Treating Dysfunction| year = 2009 | publisher = [[Oxford University Press]] |pages=56–60 | isbn = 978-0199718023| url=https://books.google.com/books?id=8YxbeHsgiGMC&amp;pg=PA56}}&lt;/ref&gt; තවද ක්ෂණික මෝචනය හෙවත් අනිසි ඉක්මන් ශුක්‍ර විදීම (premature ejaculation) නිතර දැකිය හැකි තත්ත්වයක් වන අතර සුරතාන්තයට පත්වීම සදහා කාන්තාවට පිරිමියාට වඩා වැඩි කාලයක් ලිංගික උත්තේජනය සිය සහකරුවා වෙතින් ලැබීම ස්වාභාවික ව අවශ්‍ය වේ.&lt;ref name=&quot;Weiten, 2011&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Porst&quot;&gt;{{cite book |author = Hartmut Porst |author2 = Jacques Buvat|title =Standard Practice in Sexual Medicine| publisher = [[John Wiley &amp; Sons]] | year = 2008|accessdate=October 22, 2013 | page = 189|isbn = 978-1405178723|url=https://books.google.com/books?id=S4GJio79XOUC&amp;pg=PA189}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Emmanuele&quot;&gt;{{cite book |author = Emmanuele A. Jannini |author2 = Chris G. McMahon |authorlink3=Marcel D. Waldinger |author3 = Marcel D. Waldinger|title =Premature Ejaculation: From Etiology to Diagnosis and Treatment| publisher = [[Springer Publishing|Springer]] | year = 2012|accessdate=October 22, 2013 | pages = 159–162|isbn = 978-8847026469|url=https://books.google.com/books?id=iCXF3sWtgegC&amp;pg=PA159}}&lt;/ref&gt; වෙයිට්සන් සහ සෙසු අය පවසන පරිදි “බොහෝ යුවලයෝ සුරතාන්තය (යෝනි-ශිෂ්ණ) සංසර්ගය තුළින් ම අත්කරගත යුතු ය යන මතයට කොටු ව සිටිති. පෙරකෙළිය (foreplay) යන වචනයෙන් හැගවෙන්නේ ද වෙන යම් ඕනෑම ලිංගික උත්තේජනයක් හුදෙක් ප්‍රධාන ක්‍රියාවට සූදානම් කිරීමක් පමණක් බව ය. කාන්තාවන් හුදෙක් සංසර්ගය තුළින් සුරතාන්තයට ළගාවන්නේ පිරිමින්ට වඩා අඩු වශයෙනි.” එනිසා ඔවුහු සිය සහකරුවන් සතුටු කිරීමට ව්‍යාජ සුරතාන්තයක් මවාපෙන්වීමට පිරිමින්ට වඩා නැඹුරු වෙති. &lt;ref name=&quot;Weiten, 2011&quot;/&gt; 

1991 දී කින්සි (Kinsey) අධ්‍යයන ආයතනයේ පර්යේෂකයන් සදහන් කළ පරිදි “සත්‍ය. නම් ලිංගික අවයව විනිවිදීම සහ ශුක්‍ර විදීම අතර කාලය මිනිසාගෙන් මිනිසාට පමණක් නොව එක ම අයකු සංසර්ගයේ යෙදෙනෙ අවස්ථාවෙන් අවස්ථාවට ද වෙනස් වන බව ය.”  ඔවුන් වැඩිදුරටත් සදහන් කරන ලද්දේ ලිංගික සංසර්ගය පැවතිය යුතු සුදුසු කාල සීමාව විය යුත්තේ දෙදෙනාම අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් සතුටට පත්වීමට ගතවන්නේ කොපමණ කාලයක් ද එම කාලය බව ය. කින්සි සොයාගෙන ඇති පරිදි “පිරිමි 75%ක ප්‍රතිශතයක් ශිෂ්ණය ඇතුලු කිරීමෙන් මිනිත්තු 2ක් ඇතුළත ශුක්‍ර පිටකර තිබෙන නමුත් එම පුද්ගලයන් හෝ ඔවුන්ගේ සහකරුවන් මිනිත්තු 2 අන්‍යෝන්‍ය  සතුටකට ප්‍රමාණවත් ලෙස සලකන්නේ දැයි කින්සි විමසා නොමැති බව” අධ්‍යයන ආයතනය පෙන්වාදෙයි. “ඉතා මෑත සිදුකළ පර්යේෂණ වාර්තා තරමක් දිග සංසර්ග කාල වාර්තා කරන බව” ඔවුහු පෙන්වා දෙති. &lt;ref name=&quot;Reinisch&quot;&gt;{{cite book | title = The Kinsey Institute New Report On Sex| publisher = [[Macmillan Publishers|Macmillan]] | year = 1991 | pages = 129–130| accessdate = August 30, 2012 |isbn = 978-0312063863| url = https://books.google.com/?id=KsW6wPiXEd0C&amp;pg=PA129&amp;lpg=PA129 |author1=June M. Reinisch |author2=Ruth Beasley }}&lt;/ref&gt; 2008 වසරේ දී කැනඩියානු සහ ඇමරිකානු ලිංගික චිකිත්සකවරුන් විසින් සිදුකළ සමීක්ෂණයකින් හෙළි වූ පරිදි ලිංගික සංසර්ගය පවතින සාමාන්‍ය කාලය මිනිත්තු 7 වූ අතර මිනිත්තු 1 හා 2 ඉතා කෙටිබව ද, මිනිත්තු 3 සිට 7 ප්‍රමාණවත් බව ද, මිනිත්තු 7 සිට 13 ප්‍රිය කරන කාලය ලෙස/පවතින්නේ නම් වඩා හොද බව ද, මිනිත්තු 10 සිට 30 දිග වැඩි බව ද හෙළි විය.&lt;ref name=&quot;Carroll&quot;&gt;{{cite book | title =Sexuality Now: Embracing Diversity | publisher = [[Cengage Learning]] | year = 2009 | pages = 118, 252, and 264 | access-date =June 23, 2012 | url =
https://books.google.com/books?id=5f8mQx7ULs4C&amp;pg=PA118|isbn=978-0-495-60274-3| first = Janell L. | last = Carroll}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Corty EW, Guardiani JM | title = Canadian and American Sex Therapists' Perceptions of Normal and Abnormal Ejaculatory Latencies: How Long Should Intercourse Last? | journal = The Journal of Sexual Medicine | volume = 5 | issue = 5 | pages = 1251–1256 | year = 2008 | pmid = 18331255 | pmc = | doi = 10.1111/j.1743-6109.2008.00797.x }}&lt;/ref&gt; 

නිර්සුරතාන්තතාව (anorgasmia) යනු කෙතරම් ලිංගිකව උත්තේජනය කළ ද සුරතාන්තයට පත්වීමට නිරන්තර ව ඇතිවන දුෂ්කරතාව යි.&lt;ref name=&quot;Bullough&quot;&gt;{{cite book |author=Vern L Bullough |author2=Bonnie Bullough| title = Human Sexuality: An Encyclopedia | publisher =[[Routledge]]|page=32|year = 2014|accessdate=December 6, 2014| isbn = 978-1135825027 |url =https://books.google.com/books?id=-cqlAgAAQBAJ&amp;pg=PA32}}&lt;/ref&gt; මෙය පිරිමින්ට වඩා කාන්තාවන් තුළ සැලකිය යුතු තරම් වැඩියෙන් දක්නට ඇත.&lt;ref name=&quot;Rosenthal&quot;&gt;{{cite book |first=Martha |last= Rosenthal| title = Human Sexuality: From Cells to Society | publisher =[[Cengage Learning]]|year = 2012|page=150|accessdate=October 22, 2013| isbn = 9780618755714 |url =https://books.google.com/books?id=d58z5hgQ2gsC&amp;pg=PT170}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Weiner2&quot;&gt;{{cite book |author =Irving B. Weiner |author2 =George Stricker |author3 =Thomas A. Widiger|title =Handbook of Psychology, Clinical Psychology| publisher = [[John Wiley &amp; Sons]] | year = 2012|accessdate=October 22, 2013| pages = 172–175|isbn = 978-1118404430|url=https://books.google.com/books?id=A_NaK3cwQSsC&amp;pg=PA172}}&lt;/ref&gt; කාන්තාවන්ගේ ශරීරය සම්බන්ධයෙන් පවතින අඩු දැනුම, විශේෂයෙන් ම ලිංගිකත්වය පිළිබද පසුගාමී ආකල්ප තිබෙන සමාජවල ලිංගික අධ්‍යාපනය නිසි ලෙස නොලැබීම ද මෙයට හේතුවක් විය හැකි බව පැවසේ. ගැහැනියට සුරතාන්තය අත්කරගැනීමට මූලික වන්නේ භගමණිය (clitoris) යි.&lt;ref name=&quot;Weiner2&quot; /&gt; එහෙත් ලිංගික සංසර්ගයේ දී යොදාගන්නා පිහිටුම විසින් උත්තේජනය වන්නේ භගමණියට වඩා ශිෂ්ණය යි. භගමණියේ පිහිටුම අනුව එය මදක් සැග ව පවතින බැවින් ගැහැනිය සුරතාන්තයට පත්වීමට නම් එය අතින් හෝ මුඛයෙන් (තොල්වලින් හෝ දිවෙන්) උත්තේජනය කිරීම මේ අනුව හැමවිටම මෙන් අවශ්‍ය  වෙයි.&lt;ref name=&quot;Weiten, 2011&quot; /&gt; දළ වශයෙන් කාන්තාවෝ 25%ක පමණ පිරිසක් සුරතාන්තයට පත්වීම සම්බන්ධ ගැටලුවලට මුහුණ දෙති.&lt;ref name=&quot;Carroll&quot; /&gt; 10%කට පමණ කෙදිනකවත් සුරතාන්තයක් ලැබී නැති අතර &lt;ref name=&quot;Plotnik&quot;&gt;{{cite book |author1=Rod Plotnik |author2=Haig Kouyoumdjian |title =Introduction to Psychology|url=https://archive.org/details/introductiontops0000rodp_q7k8 | publisher = [[Cengage Learning]] | year = 2010 | page = [https://archive.org/details/introductiontops0000rodp_q7k8/page/344 344]|isbn = 978-0495903444| quote= Inhibited female orgasm refers to a persistent delay or absence of orgasm after becoming aroused and excited. About 10% of women never reach orgasm...}}&lt;/ref&gt; 40%ක් හෝ 40-50% පිරිසක් ලිංගික අතෘප්තිය හෝ ජීවිතයේ කිසියම් අවස්ථාවක ලිංගිකව පිබිදීම දුෂ්කර වීම පිළිබද ව පැමිණිළි කර තිබේ. &lt;ref name=&quot;Knoepp&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Knoepp LR, Shippey SH, Chen CC, Cundiff GW, Derogatis LR, Handa VL | title = Sexual complaints, pelvic floor symptoms, and sexual distress in women over forty | journal = [[The Journal of Sexual Medicine]] | volume = 7 | issue = 11 | pages = 3675–82 | year = 2010 | pmid = 20704643 | pmc = 3163299 | doi = 10.1111/j.1743-6109.2010.01955.x }}&lt;/ref&gt; 

යෝනි බන්ධය (vaginismus) යනු යෝනියේ ඇතුල් බිත්ති ඉබේ ම ආතතියකට ලක් වී තද වී සංසර්ගය හෝ වෙන යම් ආකාරයකින් යෝනිය විනිවිදීම වේදනාකාරී සහ ඇතැම්විට සිදු කළ නොහැකි කාර්යයක් වීම යි. මෙය pubococcygeus පේශියේ තත්ත්වාරෝපිත ප්‍රතීක ක්‍රියාවකි. යෝනි බන්ධය මගහැරීම ඉතා අපහසු විය හැකි ය.  ඒ කාන්තාවක් ලිංගික සංසර්ගයේ දී වේදනාවක් දැනෙනු ඇතැ යි බියෙන් සිටින විටක දීද එම මානසික ආතතිය සංසර්ගය වේදනාකාරී කිරීමට හේතුවනසුලු මාංශ පේශිවල ගැස්මක් ඇතිකිරීමට හේතුවිය හැකි බැවිනි.&lt;ref name=&quot;Weiner2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Ferri&quot;&gt;{{cite book|author=Fred F. Ferri|title=Ferri's Clinical Advisor 2013,5 Books in 1, Expert Consult&amp;nbsp;— Online and Print,1: Ferri's Clinical Advisor 2013|publisher=[[Elsevier Health Sciences]]|isbn=978-0323083737|year=2012|page=1134|accessdate=November 29, 2014|url=https://books.google.com/books?id=OR3VERnvzzEC&amp;pg=PA1134}}&lt;/ref&gt; යෝනි බන්ධයට සිදුකරන ප්‍රතිකාර බොහෝවිට මනෝවිද්‍යාත්මක සහ චර්යාත්මක ක්‍රමවේද වන අතර යෝනි විදාරකයන් (vaginal dilators) ද යොදාගැනේ. &lt;ref name=&quot;Goldman&quot;&gt;{{cite book |author= Marlene B. Goldman |author2= Rebecca Troisi |author3= Kathryn M. Rexrode| title = Women and Health | publisher =[[Academic Press]]|page=351|year = 2012|accessdate=December 6, 2014| isbn = 978-0123849793 |url =https://books.google.com/books?id=mavb4v8w8bsC&amp;pg=PA351}}&lt;/ref&gt; Botox ප්‍රතිකාරකය පිළියමක් ලෙස භාවිතා කිරීම ද අත්හදා බලා ඇති අතර භාවිත කිරීම සිදු වේ. &lt;ref name=&quot;Comer&quot;&gt;{{cite book |author= Ronald J. Comer| title = Fundamentals of Abnormal Psychology | publisher =[[Macmillan Publishers|Macmillan]]|page=338|year = 2010|accessdate=December 6, 2014| isbn = 978-1429216333 |url =https://books.google.com/books?id=y-FUzkLQ7GsC&amp;pg=PA338}}&lt;/ref&gt; වේදනාකාරී හෝ දුෂ්කර ලිංගික සංසර්ගය  dyspareunia තත්ත්ව යටතට ගැනේ. &lt;ref name=&quot;Goldman&quot; /&gt;

දළ වශයෙන් 49%ක් පිරිමි ශිශ්නය සෘජුකරගැනීම සම්බන්ධ කිසියම් ආකාරයක දුෂ්කරතාවකින් (erectile dysfunction) හෝ බෙලහීනත්වයෙන් (impotence) ඉදහිට හෝ පෙළෙන බව වාර්තා වී තිබේ. &lt;ref name=&quot;Schouten&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Schouten BW, Bohnen AM, Groeneveld FP, Dohle GR, Thomas S, Bosch JL | title = Erectile dysfunction in the community: trends over time in incidence, prevalence, GP consultation and medication use—the Krimpen study: trends in ED | journal = J Sex Med | volume = 7 | issue = 7 | pages = 2547–53 | date = July 2010 | pmid = 20497307 | doi = 10.1111/j.1743-6109.2010.01849.x }}&lt;/ref&gt; ක්ෂණික මෝචනය (සංසර්ගය ඇරඹී ඉතා ඉක්මනින් ශුක්‍ර පිටවීම) උදර්ජන දුෂ්කරතාවට වඩා බහුල බවට වාර්තා වී ඇතත් ප්‍රතිවිරුද්ධ මතයට සහය දෙන සංඛ්‍යා දත්තද පවතී.&lt;ref name=&quot;Porst&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Emmanuele&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Schouten&quot; /&gt; සමීක්ෂණවල දී සහභාගීකරුවන් තේරුම් ගන්නා ආකාරයන් වෙනස් වන නිසා ක්ෂණික මෝචනය සම්බන්ධ ව ඇති සංඛ්‍යා දත්ත උදර්ජන දුෂ්කරතාව පිළිබද සංඛ්‍යා දත්තයන්ට වඩා විවිධාකාර වේ.&lt;ref name=&quot;Porst&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Emmanuele&quot; /&gt; නිදසුන් ලෙස Mayo Clinic පවසන පරිදි “සංඛ්‍යා  දත්ත විවිධ වන නමුත් මිනිසුන් 3 දෙනෙකුගෙන් 1 අයෙක් තරම් ලොකු පිරිසක් කිසියම් අවස්ථාවක හෝ (ක්ෂණික මෝචනයට) ලක් වී ඇත.” &lt;ref name=&quot;Premature ejaculation&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/premature-ejaculation/DS00578|title=Premature ejaculation|publisher=[[Mayo Clinic]].com|accessdate=March 2, 2007}}&lt;/ref&gt; තවද “මාස්ටර්ස් සහ ජොන්සන් ගවේෂණය කළ පරිදි බොහෝ පිරිමින් වෛද්‍ය උපදෙස් පතන්නේ ශිශ්නය ප්‍රාණවත්කර ගැනීම සම්බන්ධ ගැටලුවලට වුවත් ක්ෂණික මෝචනය වඩාත් බහුල ලිංගික ගැටලුව වේ.” මෙයට හේතුව වන්නේ “15%ත් 20%ත් පිරිසක් ඉක්මන් ශුක්‍ර  විදීම පාලනය කරගැනීමේ ගැටලුවට මුහුණ දුන්නත් බොහෝදෙනා එය විසදුම් සෙවිය යුතු ගැටලුවක් ලෙස නොසැලකීමත්, කාන්තාවන් රැසකට සිය ලිංගික අවශ්‍යතා පැවසීම ගැටලු සහගත යමක් වීමත් ය.”&lt;ref name=&quot;Reinisch&quot; /&gt; ඇමරිකානු මෞත්‍රවේදීන්ගේ සංගමය (American Urological Association - AUA) පවසන පරිදි ක්ෂණික මෝචනය එක්සත් ජනපදයේ පිරිමින්ගෙන් 21%ක ප්‍රතිශතයක් මුහුණ දී තිබිය හැකි ගැටලුවකි.&lt;ref name=&quot;auanet.org&quot;&gt;{{cite web|title=Guideline on the pharmacologic management of premature ejaculation|publisher=[[American Urological Association]]|year=2004|accessdate=October 12, 2013|url=http://www.auanet.org/common/pdf/education/clinical-guidance/Premature-Ejaculation.pdf|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303170443/http://www.auanet.org/common/pdf/education/clinical-guidance/Premature-Ejaculation.pdf|archivedate=March 3, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; 

වෛද්‍ය හේතු මත බෙලහීනතාව ඇති වන පුද්ගලයන්ට Viagra, Cialis, සහ Levitra වැනි වෛද්‍ය නිර්දේශ යටතේ ලබාගත හැකි ඖෂධ පවතී. කෙසේනමුත් මෙම ඖෂධ නුවුමනා ලෙස ගැනීමෙන් වැළකෙන ලෙස වෛද්‍යවරු අනතුරු අගවති. ඒ මෙම ඖෂධවල ඇති, හෘදයාබාධ ඇතිවීමේ ඉඩකඩ වැඩිවීම වැනි බරපතල අවදානම් තත්ත්ව නිසා ය.&lt;ref name=&quot;Greenberg ED&quot;&gt;{{cite book |author= Jerrold S Greenberg |author2= Clint E. Bruess |author3= Dean Emeritus | title = Exploring the Dimensions of Human Sexuality | publisher =[[Jones &amp; Bartlett Publishers]]|page=633|year = 2010|accessdate=December 8, 2014| isbn = 978-0763797409 |url = https://books.google.com/books?id=6b36v8JHznIC&amp;pg=PA633}}&lt;/ref&gt; selective serotonin reuptake inhibitor (SSRI) සහ ප්‍රතිවිෂාද ඖෂධයක් වන dapoxetine ක්ෂණික මෝචනයට පිළියම් කිරීමට භාවිතා වී තිබේ.&lt;ref name=&quot;Balon&quot;&gt;{{cite book |author=Richard Balon |author2=Robert Taylor Segraves| title = Clinical Manual of Sexual Disorders | publisher =[[American Psychiatric Pub]]|page=292|year = 2009|accessdate=December 6, 2014| isbn = 978-1585629053 |url =https://books.google.com/books?id=YuP3Hb0TMLQC&amp;pg=PA292}}&lt;/ref&gt; සායනික අත්හදාබැලීම්වල දී dapoxetine ඖෂධය ලබාගත් ක්ෂණික මෝචනයෙන් පෙළුණු පුද්ගලයෝ ඖෂධයෙන් තොර අවස්ථාවල දී සුරතාන්තයට පෙර සංසර්ගයේ නියුතු වීමට සමත් වූ කාලය තෙක් තුන් හතර ගුණයක කාලයක් සංසර්ගයේ නියුතු වීමට සමත් වූහ.&lt;ref name=&quot;Architectural Press&quot;&gt;{{cite book| title = The Architects' Journal |volume=221 |issue=17–21 | publisher =[[Architectural Press]]|page=16|year = 2005|accessdate=December 6, 2014|url =https://books.google.com/?id=7HlNAAAAYAAJ&amp;q=The+Architects%27+Journal,+Volume+221,+Issues+17-21&amp;dq=The+Architects%27+Journal,+Volume+221,+Issues+17-21}}&lt;/ref&gt; පමා වූ ශුක්‍ර විදීම (delayed ejaculation) තවත් ශුක්‍ර විදීම හා සම්බන්ධ රෝග තත්ත්වයකි. Fluvoxamine වැනි ප්‍රතිවිෂාදී ඖෂධයක් නිතර ගැනීමේ අතුරු ආබාධයක් ලෙස මෙය ඇතිවිය හැකි ය. කෙසේනමුත් සෑම SSRI වර්ගයක ම ශුක්‍ර විදීම පමාකිරීමේ හැකියාව ඇති අතර ශුක්‍ර විදීම පමාකිරීමේ අඩු ම හැකියාව ඇත්තේ  Fluvoxamine හි ය.&lt;ref name=&quot;Balon2&quot;&gt;{{cite book |author= Richard Balon |author2= Robert Taylor Segraves| title = Clinical Manual of Sexual Disorders | publisher =[[American Psychiatric Pub]]|page=281|year = 2009|accessdate=December 6, 2014| isbn = 978-1585629053 |url =https://books.google.com/books?id=YuP3Hb0TMLQC&amp;pg=PA281}}&lt;/ref&gt; 

ප්‍රජනක අවයව සහ ව්‍යුහය ආශ්‍රිතව ප්‍රධාන වශයෙන් සිදුවන වෛද්‍යය ප්‍රතිකාරයන්ගෙන් අනතුරු ව පවා ලිංගික සංසර්ගය සිදුකිරීමේ ගැටලුවක් ඇති නොවේ. මෙය කාන්තාවන් සම්බන්ධයෙන් විශේෂයෙන් සත්‍යයකි. ගර්භාෂය ඉවත් කිරීම, ඩිම්බකෝෂ ඉවත් කිරීම පැලෝපීය නාලය ඉවත් කිරීම, ගෙඩි ඉවත් කිරීම, විදාරණය කිරීම සහ සීරීම, කන්‍යා පටලය ඉවත් කිරීම, බාතොලින් ග්‍රන්ථි ශල්‍යකර්මය, cervical conization, යෝනි තොල්වලින් ඇතුලු කොටස (vestibule) ඉවත් කිරීම, යෝනියේ ඇතුලු තොල් කුඩා කිරීම, වැනි ප්‍රබල නාරිවේදමය සැත්කම්වලින් පසු පවා සංසර්ගයේ යෙදිය හැකි ය. ශල්‍යමය සහ විකිරණවේදී පිළිකා ප්‍රතිකාර සහ කීමෝතෙරපි ප්‍රතිකාරවලින් පසුව ද එසේ ම ය.  Reconstructive surgery remains an option for women who have experienced benign and malignant conditions.&lt;ref name=&quot;Hoffman2012&quot;&gt;{{cite book | last = Hoffman | first = Barbara | title = Williams gynecology | url = https://archive.org/details/williamsgynecolo0000unse | edition = 2nd | publisher = McGraw-Hill Medical |page=[https://archive.org/details/williamsgynecolo0000unse/page/65 65] |location = New York | year = 2012 | isbn = 978-0071716727 }}&lt;/ref&gt;&lt;!--pages 1020-1348--&gt;

==මේවා ද බලන්න==
* [[ලිංගිකත්ව අධ්‍යාපනය]]
* [[ලිංගික ප්‍රජනනය]]
*[[ස්වයං වින්දනය]]
*[[කායවිච්ඡේදවේදය]]
*[[සුන්නත්කිරීම]]

== වැඩිදුර කියවීමට ==
* {{cite book
 |last= රාජසූරිය 
 |first= මහේෂ් 
 |author-link=
 |date= 2016 
 |title= රතිය විදු ඇසින් : මානව ලිංගිකත්වයට විද්‍යාත්මක පිවිසුමක් 
 |url=
 |location= නුගේගොඩ 
 |publisher= සරසවි ප්‍රකාශකයෝ 
 |page= &lt;!-- or pages= --&gt;
 |isbn=978-955-671-408-1 
}}

* {{cite book
 |last= ගමගේ 
 |first= ආරියසේන යූ. 
 |author-link=
 |date= 
 |title= පුද්ගලිකයි රහසිගතයි 
 |url=
 |location=
 |publisher=
 |page= &lt;!-- or pages= --&gt;
 |isbn=
}}

==ආශ්‍රිත නාමාවලිය==
{{reflist}}

{{සැකිල්ල:ලිංගිකත්වය}}[[Category:ලිංගිකත්වය]][[Category:ලිංගික ක්‍රියා]]</text>
      <sha1>1zttah5s3xpwuf5wc6gnteqbbigtnce</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>රම්පේ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32418</id>
    <revision>
      <id>803646</id>
      <parentid>269249</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T14:52:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <comment>*/රම්පේ /*</comment>
      <origin>803646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6831" sha1="segdsusnawqvuy50h6q8gjsjpn7hvgj" xml:space="preserve">{{අනාථ ලිපිය|date=ජූනි 2013}}
{{දියුණු කරන්න}}

[[Category:කුළුබඩු]]


{{Taxobox
| name = රම්පේ
| image = 
| image_caption = 
| regnum = Plantae
| ordo = Pandanales
| familia = Pandanaceae
| genus = ''Pandanus''
| species = ''P. amaryllifolius''
| binomial = ''Pandanus amaryllifolius''
| binomial_authority = Roxb.
}}

'''රම්පේ''' (ඉංග්‍රීසි: Fragrant pandan, Pandan) යනු ආහාරවලට සුවඳ සහ රසය එක් කිරීම සඳහා භාවිත කරන සුවඳැති පත්‍ර සහිත ශාකයකි. මෙහි විද්‍යාත්මක නාමය ''Pandanus amaryllifolius'' වේ. මෙය Pandanaceae කුලයට අයත් පඳුරුමය ශාකයකි. ශ්‍රී ලංකාව ඇතුළු දකුණු හා අග්නිදිග ආසියානු රටවල ආහාර සංස්කෘතිය තුළ රම්පේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකර ගනී.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web |title=Pandanus amaryllifolius Roxb. |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:670690-1 |publisher=Plants of the World Online, Royal Botanic Gardens, Kew}}&lt;/ref&gt;

== උද්භිද විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ ==

රම්පේ ශාකය පඳුරක් ලෙස වර්ධනය වේ. එහි දිගු, පටු, කොළ පැහැති පත්‍ර කඳ වටා සර්පිලාකාරව පිහිටයි. පත්‍රවලින් විශේෂිත වූ මිහිරි සුවඳක් නිකුත් වේ. මෙම සුවඳ නිසා ආහාර සුවඳවත් කිරීම සඳහා රම්පේ බහුලව භාවිත වේ.

මෙම ශාකය සාමාන්‍යයෙන් මල් හටගන්නේ ඉතා කලාතුරකිනි. අංකුර හෝ මුල් සහිත කුඩා පැළ වෙන්කර සිටුවීමෙන් බෝ කළ හැකිය.&lt;ref name=&quot;PROSEA&quot;&gt;{{cite web |title=Pandanus amaryllifolius |url=https://prosea.prota4u.org/view.aspx?id=585 |publisher=Plant Resources of South-East Asia}}&lt;/ref&gt;

== ව්‍යාප්තිය සහ වගාව ==

රම්පේ ශාකයේ ආරම්භක නිජබිම ඉන්දුනීසියාවේ මොලුක්කාස් දූපත් ප්‍රදේශය ලෙස සැලකේ. වර්තමානයේ ශ්‍රී ලංකාව, ඉන්දියාව, මැලේසියාව, තායිලන්තය, ඉන්දුනීසියාව සහ පිලිපීනය ඇතුළු රටවල් රැසක වගා කරනු ලබයි.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;

මෙය උණුසුම් හා තෙතමනය සහිත නිවර්තන පරිසරවල හොඳින් වර්ධනය වේ. ගෙවතු වගාව සඳහා ද සුදුසු ශාකයකි. ජලය බැස යාම පහසු පසක සහ ප්‍රමාණවත් තෙතමනයක් සහිත ස්ථානයක වගා කළ හැකිය.

== ආහාරමය භාවිත ==

රම්පේ ශ්‍රී ලාංකික ආහාර පිසීමේදී සුවඳකාරකයක් ලෙස භාවිත කරයි. විශේෂයෙන් පහත සඳහන් ආහාර සකස් කිරීමේදී යොදා ගනී.

* බත් පිසීමේදී සුවඳ එක් කිරීමට.
* එළවළු සහ මස් ව්‍යංජන සඳහා.
* මාළු ව්‍යංජන සඳහා.
* කිරිබත් සහ වෙනත් සහල් ආහාර සඳහා.
* කැවුම්, කේක් සහ රසකැවිලි සඳහා.
* සුප් සහ විවිධ පාන වර්ග සඳහා.

රම්පේ කොළ ආහාර පිසීමේදී සම්පූර්ණයෙන් හෝ කැබලිවලට කපා භාජනයට එක් කරනු ලබයි. ඇතැම් ආහාරවලට රම්පේ කොළ යුෂ ද එක් කරයි. ආහාරයට සුවඳ සහ ස්වාභාවික කොළ පැහැයක් ලබාදීමට ද මෙය භාවිත වේ. බොහෝ විට පිසීමෙන් පසු කොළ ආහාරයෙන් ඉවත් කරනු ලබයි.&lt;ref name=&quot;PROSEA&quot;/&gt;

== වෙනත් භාවිත ==

රම්පේ කොළවලින් ලබාගන්නා සුවඳ සහ ස්වාභාවික වර්ණක ආහාර නිෂ්පාදන සඳහා යොදා ගනී. විශේෂයෙන් අග්නිදිග ආසියානු රටවල පැණිරස ආහාර, ජෙලි සහ කේක් වර්ග සුවඳවත් කිරීමට හා වර්ණ ගැන්වීමට භාවිත වේ.&lt;ref name=&quot;NParks&quot;&gt;{{cite web |title=Pandanus amaryllifolius |url=https://www.nparks.gov.sg/florafaunaweb/flora/2/2/2299 |publisher=National Parks Board, Singapore}}&lt;/ref&gt;

== ශ්‍රී ලාංකික ආහාර සංස්කෘතිය තුළ රම්පේ ==

ශ්‍රී ලංකාවේ ගෘහස්ථ ආහාර පිසීමේදී රම්පේ, කරපිංචා සහ සේර සමඟ බහුලව භාවිත කරන සුවඳකාරක ශාකයකි. බත්, ව්‍යංජන සහ විවිධ සාම්ප්‍රදායික ආහාරවල රසය හා සුවඳ වැඩි කිරීමට රම්පේ යොදා ගනී.

== ආශ්‍රිත ලිපි ==

* [[සේර]]
* [[කරපිංචා]]
* [[කුළුබඩු]]
* [[ආහාර සංස්කෘතිය]]

== මූලාශ්‍ර ==

&lt;references/&gt;

== බාහිර සබැඳි ==

* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:670690-1 Plants of the World Online - Kew]
* [https://prosea.prota4u.org/view.aspx?id=585 PROSEA - Pandanus amaryllifolius]
* [https://www.nparks.gov.sg/florafaunaweb/flora/2/2/2299 National Parks Board - Singapore]

[[ප්‍රවර්ගය:Pandanaceae]]
[[ප්‍රවර්ගය:ආහාරයට ගත හැකි ශාක]]
[[ප්‍රවර්ගය:කුළුබඩු]]
[[ප්‍රවර්ගය:සුවඳැති ශාක]]</text>
      <sha1>segdsusnawqvuy50h6q8gjsjpn7hvgj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සීසර් කේතාංකය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36508</id>
    <revision>
      <id>803690</id>
      <parentid>798190</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T21:56:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261105) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>803690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28370" sha1="1cgjsys1q35bugexhoqx8bm2aeutqhb" xml:space="preserve">[[Image:Caesar3.svg|right|thumbnail|upright=2.0|සීසර් කේතාංකයේ ක්‍රියාව වන්නේ සාමාන්‍ය අක්ෂර පෙළේ ඇති අකුරක් නියමිත ස්ථාන ගණනක් පහළින් ඇති අක්ෂරයකින් ප්‍රතිස්ථාපනය කිරීමයි. මෙහි දක්වා ඇති උදාහරණයේ ප්‍රතිස්ථාපනය තුන්වන අකුර භාවිතයෙන් සිදුකර ඇත. සාමාන්‍ය අක්ෂර පෙළේ ඇති B අකුර E ලෙස කේතාංකයේ සටහන් වේ.]]

ගුප්ත කේතකරණයේ ([[cryptography]]) එන ඉතාම ප්‍රසිද්ධ හා පහසුම ක්‍රමයක් ලෙස සීසර් කේතාංකය හෙවත් සීසර්ගේ කේතාංකය හැඳින්විය හැක . මෙහිදි හුදු පෙළෙ ඇති සෑම අකුරක්ම නියත අකුරු ගණනකට පසුව හෝඩියෙ ඇති වෙනත් අකුරකින් ප්‍රතිස්ථාපනය කරනු ලැබේ. උදාහරණයක් ලෙස, ප්‍රතිස්ථාපනය ඉදිරියේ ඇති  තුන්වන අකුර මගින් නම් සිදුවන්නේ A අකුර Dමගින් ද B අකුර E මගින් ද ප්‍රතිස්ථාපනය වේ. [[Julius Caesar|ජුලියස් සීසර්]], ඔහුගේ සේනාධිපතිවරු සමඟ සන්නිවේදනය කිරීම සඳහා මෙම ක්‍රමය යොදා ගෙන ඇති නිසා එම නමින් හඳුන්වනු ලැබේ. 

සීසර්-කේතාංකයේ භාවිතා වන ක්‍රමය ඉතාම පහසුවෙන් බිඳ දැමිය හැකි නිසා, වර්තමානයේ මෙමගින් ලබාදෙන සන්නිවේදන සුරක්ෂිත බාවය ඉතා අල්පය.  නමුත් මෙහි ඇති පියවර විජනර-කේතාංකය වැනි වෙනත් සංකීර්ණ ක්‍රමවල අන්තර්ගතකර ඇත. වර්තමානයේ ROT13 පද්ධතියේ ඇතුලත් කර තිබේ.

==උදාහරණ==

අක්ෂර මාලාවන් දෙකක් පෙළට ගන්නවා අකුරු පරිවර්තනය වන ආකාරය පැහැදිලි කිරිය හැක. සාමාන්‍ය අක්ෂර මාලාව නියමිත ස්ථාන ගණනකින් වම් හෝ දකුණු පසට ඇති අකුරක් ප්‍රතිස්ථාපනය කිරීමෙන් කේතාංක අක්ෂර මාලාව සාදා ගත හැක.

 සරල පාඨය:	ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ
 කේතනය:{{pad|20px}}DEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZABC

සාමාන්‍ය අකුරු පෙළේ ඇති සෑම අකුරක්ම අදාළ අක්ෂරය මගින් ප්‍රතිස්ථාපනය කිරීමෙන් කේතාංක පෙළ සෑදිය හැක. කේතාංකය කියවා තේරුම් ගැනීම මෙහි විරුද්ධ ක්‍රියාවයි.

 කේතාංක අක්ෂර පෙළ:	WKH TXLFN EURZQ IRA MXPSV RYHU WKH ODCB GRJ
 සරල අක්ෂර පෙළ:{{pad|31px}}the quick brown fox jumps over the lazy dog

මාපාංක ගණිතය භාවිතයෙන් ද කේතාංකනය කිරිය හැක. පළමුව අක්ෂර, ඉලක්කම් මගින් ප්‍රතිස්ථාපනය වේ (A = 0, B = 1, ..., Z = 25). &lt;ref&gt;{{cite journal |last=Luciano |first=Dennis |coauthors=Gordon Prichett |year=1987 |month=January |title=Cryptology: From Caesar Ciphers to Public-Key Cryptosystems |url=https://archive.org/details/sim_college-mathematics-journal_1987-01_18_1/page/2 |journal=The College Mathematics Journal |volume=18 |issue=1 |pages=2–17 |doi=10.2307/2686311 |jstor=2686311 }}&lt;/ref&gt;  x අක්ෂරය n මගින් ප්‍රතිස්ථාපනය වී කේතාංකනය වන අයුරු පහත පෙන්වා ඇත. &lt;ref&gt;{{cite book |title=Cryptology Unlocked |url=https://archive.org/details/cryptologyunlock0000wobs |last=Wobst |first=Reinhard |year=2001 |publisher=Wiley |isbn=978-0-470-06064-3 |pages=[https://archive.org/details/cryptologyunlock0000wobs/page/19 19] }}&lt;/ref&gt;

: &lt;math&gt;E_n(x) = (x + n) \mod {26}.&lt;/math&gt;

ප්‍රතිකේතනය වන අයුරු,

: &lt;math&gt;D_n(x) = (x - n) \mod {26}.&lt;/math&gt;

(ඉහත පිළිතුර 0...25 යන පරාසය තුළ පිහිටයි. x+n හෝ x-n එම පරාසයේ නොපවතී නම් එයට 26 ක් එකතු හෝ අඩු කිරිය යුතුයි. මෙම මාපාංකය සෙවීම සඳහා විවිධ අර්ථ දැක්වීම් ඇත.)

ඉහත දැක්වූ ප්‍රතිස්ථාපන ක්‍රමය සම්පූර්ණ පණිවුඩය පුරාම එලෙසම පවතී. එම නිසා සීසර් කේතාංකනය ඒකීය අක්ෂර මාලා ආදේෂනය ලෙස හඳුන්වයි. බහු අක්ෂර මාලා ආදේෂනය මෙහි විරුද්ධ ක්‍රියාපටිපාටිය වේ.

==ඉතිහාසය සහ භාවිතය==

[[Image:Gaius Julius Caesar (100-44 BC).JPG|thumbnail|සීසර් කේතාංකය නම් කර ඇත්තේ [[Julius Caesar|ජුලියස් සීසර්]] වෙනුවෙනි, ඔහු විසින් වම් අත මාරු තුනකින් යුතු අක්ෂරමාලාවක් භාවිත කෙරිනි.]]

සීසර් කේතාංකය යන නාමය ලැබී ඇත්තේ ජුලියස් සීසර්ට ගෞරවයක් වශයෙනි. ඔහු විසින් මෙය ප්‍රතිස්ථාපනය ස්ථාන තුනක් මගින් සිදුකර යුධ හමුදා බට පිරිස් වලට පණිවුඩ යැවීම සඳහා භාවිතා කරන ලදි. ප්‍රථම වාර්තාගත කේතාංක ක්‍රමය මෙය වූවත් මීට පෙර ද වෙනත් ආදේශන කේතාංක ක්‍රම භාවිතා කර ඇත.
{{Citation|ඔහුට රහස්‍ය කිසියම් දෙයක් පැවසීමට තිබ්බේ නම්, එක් වචනයක්වත් හඳුනාගත නොහැකි අයුරින් අක්ෂර මාලාවෙ අකුරු මාරු  කිරීමෙන් පණිවුඩය යවන ලදි. කිසියම් පුද්ගලයෙකුට මෙය කියවා තේරුම් ගැනීමට අවශ්‍ය වූ  විට අක්ෂර මාලාවේ හතරවන අකුර මගින් ප්‍රතිස්ථාපනය (එනම් A සඳහා D) කළ යුතු වේ.|[[Suetonius|සෙයුටොනි]]|''[[Life of Julius Caesar|ජුලියස් සීසර්ගේ ජීවිත කතාව]]'' 56}}

ඔහුගේ බෑනා ඕගස්ටස්ද මෙම ක්‍රමය දකුණු පැත්තට එක් ප්‍රතිස්ථාපනයක් යොදගෙන භාවිතා කර ඇත (අක්ෂර මාලාවේ ආරම්භයට නොපැමිණේ ). කේතාංකනය කිරීමේදී A වෙනුවට B, B වෙනුවට C ලෙසටද X වෙනුවට AA ද යොදා ගැනේ.

{{Citation|ඖලුස් ගෙලියුස් සඳහන් කරන පරිදි ( සීසර්ගේ කේතාංක නිබන්ධන අධ්‍යයනයෙන් ) ජුලියස් සීසර් විසින් වඩාත් සංකීර්ණ කේතන ක්‍රම බොහොමයක් භාවිතා කර ඇත. &lt;ref&gt;{{cite journal |last=Reinke |first=Edgar C. |year=1992 |month=December |title=Classical Cryptography |journal=The Classical Journal |volume=58 |issue=3 |pages=114 }}&lt;/ref&gt; ව්‍යාකරණඤයකු වන ප්‍රොබස්ගේ සටහන්වල, දක්ෂ ලෙස ලියවුණු නිබන්ධන වල අක්ෂර වල රහස්‍ය තේරුම් පිළිබඳ සාකච්ඡා වේ.|[[Aulus Gellius|ඖලුස් ගෙලියුස්]]|''Attic Nights 17.9.1–5''}}

එම දිනවල සීසර් කේතාංකය කොතරම් දුරට බලවත්ව තිබුනාදැයි පැවසීමට අපහසු වූවත් සීසර්ගේ බොහෝ එදිරිකාරයන් අකුරු නොදත් අය නිසත්, සමහරුන් එම පණිවුඩය වෙනත් නුපුරුදු බසකින් ලියා ඇති බවට අනුමාන කළ නිසත්  සෑහෙන දුරට සුරක්ෂිතව තිබූ බවට සිතිය හැක. කිසිම වාර්තාවක මෙම සරල ප්‍රතිස්ථාපන කේතාංකන ක්‍රමයට විසඳුමක් සඳහන් නොවේ. දැනට හමු වී ඇති පුරාණතම වාර්තාව වන්නේ නව වන සිවසේ අල්-කින්ඩි නම් අරාබි ජාතිකකු විසින් සංඛ්‍යාත විශ්ලේෂණය සොයා ගැනීමේදී ඉදිරිපත් කර වාර්තාවයි.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Fundamentals of Computer Security |url=https://archive.org/details/fundamentalsofco0000piep |last=Pieprzyk |first=Josef |coauthors=Thomas Hardjono, Jennifer Seberry |year=2003 |publisher=Springer |isbn=3-540-43101-2 |pages=[https://archive.org/details/fundamentalsofco0000piep/page/6 6] }}&lt;/ref&gt;

මෙසූසාහි පිටුපස, දේවතාවන්ගේ නම් කේතාංකනය කිරීම සඳහා එක් ප්‍රතිස්ථාපනයක් සහිත සීසර් කේතාංකය භාවිතා කර ඇත. ජූස් පුද්ගලයින්ට මෙසූසා තබා ගැනීමට අවසර නොතිබූ කාලයේ සිට පැවත ආ දෙයක් ලෙසට මෙය සැලකිය හැක.

19 වන සියවසේ සරල කේතාංක ක්‍රම ආශ්‍රයෙන් පණිවුඩ හුවමාරු කිරීම සඳහා පුවත්පත් වල පුද්ගලික දැන්වීම් කොටස යොදා ගෙන ඇත. කාන් (1967) ''[[The Times|ද ටයිම්ස්]]'' &lt;ref&gt;{{cite book |title=The Codebreakers |url=https://archive.org/details/codebreakersstor0000kahn_k4s3 |last=Kahn |first=David |authorlink=David Kahn (writer) |year=1967 |isbn=978-0-684-83130-5) |pages=[https://archive.org/details/codebreakersstor0000kahn_k4s3/page/775 775]–6 }}&lt;/ref&gt; සඟරාවේ පෙම්වතුන් සන්නිවේදනය කරනවිට මෙම කේතාංක ක්‍රමය යොදාගන්නා බවට නිදර්ශන දක්වා ඇත. 1915 කාල වකවානුවේදී රුසියානු යුධබටයින්ට පුහුණු කිරීමට අපහසු ඉතා සංකීර්ණ කේතාංක ක්‍රම සඳහා විකල්පයක් ලෙසට යොදා ගෙන තිබේ. ජර්මානු හා ඔස්ට්‍රේලියානු වන්ට මෙය කියවා තේරුම් ගැනීම අසීරු කටයුත්තක් විය.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Codebreakers |url=https://archive.org/details/codebreakersstor0000kahn_k4s3 |last=Kahn |first=David |authorlink=David Kahn (writer) |year=1967 |isbn=978-0-684-83130-5) |pages=[https://archive.org/details/codebreakersstor0000kahn_k4s3/page/631 631]–2 }}&lt;/ref&gt;

වර්තමානයේ කුඩා ළමුන්ගේ කෙළිබඩු වල රහස් විකේතන වළලුවල සීසර් කේතාංකය දැක ගැනීමට පුළුවන. ROT13 ඇල්ගොරිදමේ ( වචන කියවා තේරුම් ගැනීමට නොහැකිවන ආකාරයට පත් කිරීම. බොහෝ විට Usenet වල භාවිතා වේ. බරපතළ ලෙස කේතාංක ක්‍රමයක් මෙන් යොදා නොගනී. ) ප්‍රතිස්ථාපන 13කින් සිදුවන සීසර් කේතාංකය යොදාගෙන තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Cryptology Unlocked |url=https://archive.org/details/cryptologyunlock0000wobs |last=Wobst |first=Reinhard |year=2001 |publisher=Wiley |isbn=978-0-470-06064-3 |pages=[https://archive.org/details/cryptologyunlock0000wobs/page/20 20] }}&lt;/ref&gt;

සීසර් ක්‍රමයම විවිධ අකුරු සඳහා විවිධ ප්‍රතිස්ථාපන අගයන් යෙදූ විට විජනර කේතාංකය ලෙස හඳුන්වයි. එම අගය පුනරාවර්තන මූලික පදය මගින් සොයා ගනී. අහඹු ලෙස තෝරා ගන්නා එම වචනය නැවත භාවිතයට නොගැනේ. එමෙන්ම එය මුල් පණිවුඩය තරම්ම විශාල එකක් වූ විට කිසිවෙකුට සොයා ගැනීමට ද බිඳ දැමීමට ද නොහැකි වේ. ප්‍රායෝගිකව අවශ්‍ය කොන්දේසි සම්පූර්ණ කිරීමට නොහැකි තරම් අපහසුය. පණිවුඩයට වඩා කුඩා මූලික පදයක් ගත් විට එහි චක්‍රීය රටාව දියුණු සංඛ්‍යාත විශ්ලේෂණය මගින් සොයා ගත හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Codebreakers |url=https://archive.org/details/codebreakersstor0000kahn_k4s3 |last=Kahn |first=David |authorlink=David Kahn (writer) |year=1967 |isbn=978-0-684-83130-5) }}&lt;/ref&gt;

2006 අප්‍රේල් මාසයේ මාෆියා නායක ' බර්නාඩෝ ප්‍රොවෙන්සානො ' අල්ලා ගැනීමට හැකි වූයේ ඔහුගේ සීසර් කේතාංකය මගින් ලියා තිබූ පණිවුඩ බිඳ දැමීමට හැකි වූ නිසයි ( A වෙනුවට 4, B වෙනුවට 5 ආකාරයෙන් ).&lt;ref&gt;{{cite news |first=John |last=Leyden |title=Mafia boss undone by clumsy crypto |url=http://www.theregister.co.uk/2006/04/19/mafia_don_clueless_crypto/ |publisher=''[[The Register]]'' |date=2006-04-19 |accessdate=2008-06-13 }}&lt;/ref&gt;  

2011 වසරේදී රජීබ් කරීම් එක්සත් රාජ්‍ය්යෙදී ත්‍රස්තවාද අපරාධ සඳහා වරදකරු බවට පත් විය. වරද වූයේ බංගලාදේශයේ ඉස්ලාමික ක්‍රියාකාරීන් පිරිසක් සමඟ බ්‍රිතාන්‍ය්ය ගුවන් තොටුපළ පුපුරා විනාශ කිරීමට හා එහි තොරතුරු තාක්ෂණ ජාලය කඩාකප්පල් කිරීමට සාකච්ඡා කිරීමය. ඔවුන්ට මීට වඩා දියුණු කේතාංක ක්‍රම භාවිතා කළ හැකි වූවත් ඒවායේ ආරක්ෂාව අඩුයි සිතා ඔවුන් ඔවුන්ගේ ක්‍රමයම යොදා ගෙන ඇත.&lt;ref&gt;{{cite news |title=BA jihadist relied on Jesus-era encryption |url=http://www.theregister.co.uk/2011/03/22/ba_jihadist_trial_sentencing/ |publisher=''[[The Register]]'' |date=2011-03-22 |accessdate=2011-04-01 }}&lt;/ref&gt;

==කේතාංකය බිඳදැමීම==

{| class=&quot;wikitable&quot; align=&quot;right&quot; style=&quot;margin: 0 0 1em 1em&quot;
! ප්‍රතිකේතන මාරුව
! අපේක්ෂිත සරල පාඨය
|- align=&quot;center&quot;
|  0
| &lt;tt&gt;exxegoexsrgi&lt;/tt&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| 1
| &lt;tt&gt;dwwdfndwrqfh&lt;/tt&gt;
|- align=&quot;center&quot; 
| 2
| &lt;tt&gt;cvvcemcvqpeg&lt;/tt&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| 3
| &lt;tt&gt;buubdlbupodf&lt;/tt&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| bgcolor=&quot;#ffebad&quot; | 4
| bgcolor=&quot;#ffebad&quot; | &lt;tt&gt;attackatonce&lt;/tt&gt;
|- align=&quot;center&quot; 
| 5
| &lt;tt&gt;zsszbjzsnmbd&lt;/tt&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| 6
| &lt;tt&gt;yrryaiyrmlac&lt;/tt&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | …
|- align=&quot;center&quot;
|  23
| &lt;tt&gt;haahjrhavujl&lt;/tt&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| 24
| &lt;tt&gt;gzzgiqgzutik&lt;/tt&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| 25
| &lt;tt&gt;fyyfhpfytshj&lt;/tt&gt;
|}

කේතාංක පෙළ පමණක් ඇති අවස්ථාවේ වූවත්, මෙම සීසර් කේතාංකය බිඳ දැමීම පහසු වේ. මෙය ආකාර දෙකකින් විය හැක:
# හරියාකාරයෙන්ම සීසර් රීතිය යොදා ඇති බව නොදැන, නමුත් කිසියම් ආකරයේ සරල ප්‍රතිස්ථාපන කේතාංක ක්‍රමයක් යොදා ඇති බව දැන හෝ අනුමාන කර පද්ධතියට පහර දීම.
# සීසර් කේතාංකය භාවිතා කර ඇති බව දන්නා වූවත් එහි ප්‍රතිස්ථාපන අගය නොදැන පත්ධතියට පහර දීම.

පළමු අවස්ථාවේදී, සංඛ්‍යාත විශ්ලේෂණය හෝ රටා වචන වැනි ප්‍රතිස්ථාපන කේතාංකයක යොදා ගන්නා සාමාන්‍ය සරල ක්‍රමයක් භාවිතයෙන් බිඳ දැමිය හැක.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Cryptology |url=https://archive.org/details/cryptologyintrod0000beut |last=Beutelspacher |first=Albrecht |authorlink=Albrecht Beutelspacher |year=1994 |publisher=[[Mathematical Association of America]] |isbn=0-88385-504-6 |pages=[https://archive.org/details/cryptologyintrod0000beut/page/9 9]–11 }}&lt;/ref&gt; බොහෝ විට පහර දෙන්නා විසින් මෙහි ඇති සවිධිතාව බව ඉක්මණින් හඳුනා ගෙන, එහි සීසර් කේතාංකය යොදා ඇති බවට අනුමාන කරයි.

[[Image:English-slf.png|left|320px|thumbnail|ඉංග්‍රීසි භාෂාවේ අකුරු සාම්පලයක ව්‍යාප්තියක් ගත් විට එයට කලින් අනුමාන කළ හැකි සුවිශේෂ හැඩයක් තිබේ. සීසර් මෙම ව්‍යාප්තිය අකුරුවල ස්ථාන මාරු කරමින් වෙනස් කරත් එම වෙනස් වීඑම ඉතා පහසුවෙන් අක්ෂරවල ව්‍යාප්තිය දැක්වෙන ප්‍රස්තාරය අධ්‍යයනයෙන් නිර්ණය කිරීමට පුළුවන.]]

දෙවන අවස්ථාවේදී බිඳ දැමීම ඉහත අවස්ථාවට වඩා පහසු වේ. [[brute force attack|බෘට් ෆෝස් පහර දීමක්]]&lt;ref&gt;{{cite book |title=Cryptology |url=https://archive.org/details/cryptologyintrod0000beut |last=Beutelspacher |first=Albrecht |authorlink=Albrecht Beutelspacher |year=1994 |publisher=[[Mathematical Association of America]] |isbn=0-88385-504-6 |pages=[https://archive.org/details/cryptologyintrod0000beut/page/8 8]–9 }}&lt;/ref&gt; මගින් විය හැකි සීමා සහිත ප්‍රතිස්ථාපන අවස්ථා(ඉංග්‍රිසි හෝඩියේ 26 යි ) හඳුනා ගත හැක. විය හැකි අවස්ථා සියල්ලටම කේතාංකයේ කුඩා කොටසක් වගු ගත කිරීමෙන් ද මෙය කළ හැක.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Leighton |first=Albert C. |year=1969 |month=April |title=Secret Communication among the Greeks and Romans |url=https://archive.org/details/sim_technology-and-culture_1969-04_10_2/page/139 |journal=Technology and Culture |volume=10 |issue=2 |pages=139–154 |doi=10.2307/3101474 |jstor=3101474 }}&lt;/ref&gt; එම ක්‍රමය සාමාන්‍ය කොටස සම්පූර්ණ කිරීම ලෙස හැඳින්වේ.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Elementary Cryptanalysis: A Mathematical Approach |last=Sinkov |first=Abraham |authorlink=Abraham Sinkov |coauthors=Paul L. Irwin |year=1966 |publisher=Mathematical Association of America |isbn=0-88385-622-0 |pages=13–15 }}&lt;/ref&gt; මෙහි දක්වා ඇති කේතාංක පෙළේ කොටසේ &quot;EXXEGOEXSRGI&quot;; සාමාන්‍ය අක්ෂර පෙළ (ක්ෂණිකව ප්‍රතිස්ථාපන හතරක් මගින්) හඳුනාගත හැකි වේ. කේතාංක පෙළේ සෑම අකුරක් යටින්, එම අකුරින් පටන් ගන්නා ලෙසට මුළු අක්ෂර මාලාවම ආපසු අතට ලිවීමෙන් ද මෙය සිදු කර ගත හැකි වේ. පෙර කියූ පරිදි අක්ෂර මාලාව ආපසු අතට ලියූ තීරු භාවිතාකර මෙම ක්‍රමය ඉක්මන් කර ගත හැකි වේ. කේතාංකයේ පිළිවෙලට එම තීරු තැබූ විට, පණිවුඩය වෙනත් පෙළක දැකගත හැකි වේ.

අක්ෂරවල සංඛ්‍යාත ව්‍යාප්තිය ගැලපීම තවත් බ්රෘට් ෆෝස් ප්‍රවේශයක් ලෙස හඳුනා ගත හැක. සාමාන්‍ය පුද්ගලයෙකුට ඉතා පහසුවෙන් කේතාංකයේ අක්ෂරවල සංඛ්‍යාත වගුගත කිරීමෙන් සහ සාමාන්‍ය අක්ෂර පෙළේ එම අකුරුවල අපේක්ෂිත ව්‍යාප්තිය දන්නේ නම් වගුවේ සුවිශේෂ ලක්ෂණවල වෙනස් වීම් අධ්‍යයනයෙන් ද ප්‍රතිස්ථාපන අගය සොයාගත හැකි වේ. මෙය සංඛ්‍යාත විශ්ලේෂණය ලෙස හැඳින්වේ. උදාහරණයක් ලෙස ඉංග්‍රීසි භාෂාවේ E, T (ඉතා බහුල ) සහ Q, Z(ඉතා අඩුවෙන්ම ) ව්‍යාප්තිය එකිනෙකට වෙනස් වේ.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Code Book |url=https://archive.org/details/liang.codebookscienceo0000sing |last=Singh |first=Simon |authorlink=Simon Singh |year=2000 |publisher=Anchor |isbn=0-385-49532-3 |pages=[https://archive.org/details/liang.codebookscienceo0000sing/page/72 72]–77}}&lt;/ref&gt; කොතරම් දුරට අපෙක්ෂිත ව්‍යාප්තිය සහ සැබෑ ව්‍යාප්තිය ගැලපෙනවා දැයි සෙවීමෙන් පරිඝනකයකට වූවද මෙය සිදුකර හැක.උදාහරණයක් ලෙස 'කයි වර්ග ව්‍යාප්තියක්' මේ සඳහා යොදාගත හැක.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://starbase.trincoll.edu/~crypto/historical/caesar.html |title=The Caesar Cipher |accessdate=2008-07-16 |last=Savarese |first=Chris |coauthors=Brian Hart |date=2002-07-15 }}&lt;/ref&gt;

ස්වභාවික භාෂාවේ හුදු පෙළේ විය හැකි සෑම අවස්ථාවකටම වාගේ ඇත්තේ පිළිගත හැකි එක විකේතන ක්‍රමයයි. නමුත් අතිශයින් කුඩා හුදු පෙළ සඳහා ක්‍රම බොහෝ ගණනක් ඇත. උදාහරණයක් වශයෙන් MPQY කේතාංක පෙළ &quot;aden&quot; හෝ &quot;know&quot;(සාමාන්‍ය අක්ෂර පෙළ ඉංග්‍රීසි ලෙස උපකල්පනය කිරීමෙන් ) ලෙසටද &quot;ALIIP&quot; &quot;dolls&quot; හෝ &quot;wheel&quot; ලෙසටද &quot;AFCCP&quot; &quot;jolly&quot; හෝ &quot;cheer&quot; ලෙසටද පැහැදිලිව තේරුම්ගත හැකිවේ.

විවිධ කේතාංක හෝ විකේතන ක්‍රම භාවිතායෙන් අමතර ආරක්ෂාවක් සැලසිය නොහැකි වේ. එයට හේතුවනම් ප්‍රතිස්ථාපනය A අගයකින් ඉන්පසුව B අගයකින් ලැබෙන පිළිතුර A + B ප්‍රතිස්ථාපනයට සමාන වීමය. කේතාංකය විවිධ අගයන් මගින් ලබාගත් විට එම අගයන් සමූහව කණ්ඩායම් සාදයි.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Cryptology Unlocked |url=https://archive.org/details/cryptologyunlock0000wobs |last=Wobst |first=Reinhard |year=2001 |publisher=Wiley |isbn=978-0-470-06064-3 |pages=[https://archive.org/details/cryptologyunlock0000wobs/page/31 31]}}&lt;/ref&gt;

==සටහන==
{{reflist|2}}

==ග්‍රන්ථ නාමාවලිය==
* [[David Kahn (writer)|David Kahn]], ''The Codebreakers — The Story of Secret Writing,'' 1967. ISBN 0-684-83130-9.
* [[F.L. Bauer]], ''Decrypted Secrets,'' 2nd edition, 2000, Springer. ISBN 3-540-66871-3.
*  Chris Savarese and Brian Hart, ''[http://starbase.trincoll.edu/~crypto/historical/caesar.html The Caesar Cipher]'', 1999

==බාහිර සම්බන්ධක==
* {{MathWorld | urlname=CaesarsMethod | title=Caesar's Method}}
* [http://www.murky.org/blg/2004/09/02/the-caesar-shift/ The Caesar Shift] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071019124855/http://www.murky.org/blg/2004/09/02/the-caesar-shift/ |date=2007-10-19 }} discussed on [http://www.murky.org/blg/category/cryptography/ The Beginner's Guide to Cryptography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111061916/http://www.murky.org/blg/category/cryptography/ |date=2012-01-11 }}
* [http://www.xarg.org/2010/05/cracking-a-caesar-cipher/ A simple approach to crack a Caesar cipher]
{{Crypto navbox | classical}}

[[Category:Julius Caesar]]
[[Category:Classical ciphers]]
[[Category:Group theory]]
[[ප්‍රවර්ගය:ගණිතය]]</text>
      <sha1>1cgjsys1q35bugexhoqx8bm2aeutqhb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>4වන කාණ්ඩයේ මූල ද්‍රව්‍ය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36851</id>
    <revision>
      <id>803670</id>
      <parentid>798226</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T21:32:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261105) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>803670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36820" sha1="tcf9vl3bcxo7ndtrp6ymevqvlgnmojm" xml:space="preserve">{| style=&quot;float: right; border: 1px solid #ccc; margin: 0.5em 0pt 0.8em 1.4em; padding: 3px !important; width: 75px;&quot;
! &lt;small&gt;[[කාණ්ඩය (ආවර්තිතා වගුව)|කාණ්ඩය]]&lt;/small&gt;&amp;nbsp;→!! 4
|-
! ↓&amp;nbsp;&lt;small&gt;[[ආවර්තය (ආවර්තිතා වගුව)|ආවර්තය]]&lt;/small&gt;
|- align=center
| [[ආවර්තය 4 මූලදුව්‍යය|'''4''']]
| {{මූලදුව්‍ය කෝෂය| [[ගොනුව:Titan-crystal bar.JPG|150px|ටයිටේනියම් ස්ඵටික දණ්ඩක්]]&lt;br /&gt;22|ටයිටේනියම්|Ti| |ඝණ|ආන්තරික ලෝහ|මූලාවස්ථිත}}
|- align=center
| [[ආවර්තය 5 මූලදුව්‍යය|'''5''']]
| {{මූලදුව්‍ය කෝෂය| [[ගොනුව:Zirconium crystal bar and 1cm3 cube.jpg|150px|සර්කෝනියම් ස්ඵටික දණ්ඩක්]]&lt;br /&gt;40|සර්කෝනියම්|Zr| |ඝණ|ආන්තරික ලෝහ|මූලාවස්ථිත}}
|- align=center
| [[ආවර්තය 6 මූලදුව්‍යය|'''6''']]
| {{මූලදුව්‍ය කෝෂය| [[ගොනුව:Hf-crystal bar.jpg|150px|හැෆ්නියම් ස්ඵටික දණ්ඩක්]]&lt;br /&gt;72|හැෆ්නියම් |Hf| |ඝණ|ආන්තරික ලෝහ|මූලාවස්ථිත}}
|- align=center
| [[ආවර්තය 7 මූලද්‍රව්‍යය|'''7''']]
| {{මූලදුව්‍ය කෝෂය| 104|රදෆෝර්ඩියම්|Rf| |අඥාතකලාපය|ආන්තරික ලෝහ|කෘත්‍රිම}}
|-
| colspan=&quot;2&quot;|
----
&lt;center&gt;විස්තර පාඨය
{|
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center; border: 1px solid #AAAAAA; background:{{මූලදුව්‍ය වර්ණය/ආන්තරික ලෝහ}};&quot;|&lt;small&gt;''ආන්තරික ලෝහ''&lt;/small&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center; border: {{element frame/Primordial}};&quot; |&lt;small&gt;''[[මූලාවස්ථික මූලද්‍රව්‍ය]]''&lt;/small&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center; border: {{element frame/Synthetic}};&quot; |&lt;small&gt;''[[සංයෝගාත්මක මූලද්‍රව්‍ය|සංයෝගාත්මක]]''&lt;/small&gt;
|}&lt;/center&gt;
|}

&lt;big&gt;4&lt;/big&gt;වන කාණ්ඩයේ මූල ද්‍රව්‍ය යනු [[ආවර්තිතා වගුවේ]] ඇති මූල ද්‍රව්‍ය සමූහයකි. වර්තමාන [[IUPAC]] හි නාමකරණයට අනුව ආවර්තිතා වගුවේ &lt;big&gt;4&lt;/big&gt;වන කාණ්ඩය [[ටයිටේනියම්]](Ti), [[සර්කෝනියම්]](Zr), [[හැfප්නියම්]](Hf) සහ [[රුදර්fපෝඩියම්]](Rf) යන මූල ද්‍රව්‍ය වලින් සමන්විත වේ. මෙම කාණ්ඩය ආවර්තිතා වගුවේ d- block හි පිහිටයි. මෙම කාණ්ඩය ඔවුන් විසින් ම පොදු නාමයක් දිනාගෙන නොමැති අතර [[අන්තරික ලෝහ]] වල පුළුල් වර්ගීකරණයට අයත් වේ.

&lt;big&gt;4&lt;/big&gt;වන කාණ්ඩයේ ස්වාභාවයෙන් ම හට ගන්නා මූල ද්‍රව්‍ය තුන වනුයේ [[ටයිටේනියම්]](Ti), [[සර්කෝනියම්]](Zr) සහ [[හැfප්නියම්]](Hf) ය. මෙම කාණ්ඩයේ පළමු සාමාජිකයන් තිදෙනා වන මොවුන් සමාන ගතිගුණ වලින් යුක්ත වෙයි. මේවා සම්මත තත්ව යටතේ ප්‍රතික්‍රියා නොදක්වන [[තද ලෝහ]] වේ. කෙසේ නමුත් සතර වන මූල ද්‍රව්‍යය වන [[රුදර්fපෝඩියම්(Rf)]] , පර්යේෂණාගාරයේ දී තනි ස්ථිතියකට ස්ංයෝජනය කරනු ලබන අතර ස්වාභාවික පරිසරයේ එහි කිසිඳු සමස්ථානිකයක් සොයා ගෙන නැත. රුදර්fපෝඩියම්(Rf) හි සියළුම [[විකිරණශීලී]] ය. කාණ්ඩයේ ඊළඟ සාමාජිකයාව, unpentquadium (Upq) හෝ unpenthexium (Uph) [[තනි ස්ථිතියකට]] ස්ංයෝජනය කිරීමට මෙතෙක් [[supercollider]] ක් තුළ කිසිඳු අත් හදා බැලීමක් මෙහෙයවා නැති අතර නුදුරු අනාගතයේ දී එසේ වේ යැයි අපේක්ෂා ද කළ නොහැක.

==ගති ලක්ෂණ==
&lt;!--&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;
&lt;gallery caption=&quot;Metals made by the [[Crystal bar process|iodide process]]&quot;&gt;
File:Titan-crystal_bar.JPG|A titanium crystal bar, 99,995 %
File:Zr-crystal-bar.jpg|A zirconium crystal bar, 99,97 %
File:Hf-crystal bar.jpg|A hafnium crystal bar, &gt;&amp;nbsp;99,9 %
&lt;/gallery&gt;
&lt;/div&gt;

[[Image:Zirconium rod.jpg|thumb|right|Zirconium rod]]--&gt;

===රසායනික===
අනෙක් කාණ්ඩ මෙන් මෙම පවුලේ සාමාජිකයන් ද ඔවුන්ගේ ඉලෙක්ට්‍රෝන වින්‍යාසයේ රටාව පෙන්වන අතර බාහිර කවච ප්‍රතිඵල වශයෙන් රසායනික ක්‍රියාකාරීත්වයේ නඹුරුතාව පෙන්වයි. 


{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
![[Atomic number|Z]] !! [[Chemical element|මූල ද්‍රව්‍යය]] !! [[Electron shell|ඉලෙක්ට්‍රෝන ගණන/කවච]] 
|-
| 22 || ටයිටේනියම් || 2, 8, 10, 2
|- 
| 40 || සර්කෝනියම් || 2, 8, 18, 10, 2
|- 
| 72 || හැfප්නියම් || 2, 8, 18, 32, 10, 2
|- 
| 104 || රුදර්fපෝඩියම් || 2, 8, 18, 32, 32, 10, 2
|}


බොහෝ විට රසායන විද්‍යාවේ දී මෙම කාණ්ඩයේ පළමු සාමාජිකයන් තිදෙනා ගැන පමණක් කතා කරනු ලැබේ. රුදර්fපෝඩියම්(Rf) හි රසායනය නිසියාකාර ව පිළි ගත නොහැකි අතර එම නිසා මෙම සටහනේ ඉතිරිය ටයිටේනියම්(Ti), සර්කෝනියම්(Zr), සහ  හැfප්නියම්(Hf) යන මූල ද්‍රව්‍ය යටතේ පමණක් සාකච්ඡා කරනු ලැබේ. කාණ්ඩයේ සෑම මූල ද්‍රව්‍යයක් ම ඉහළ ද්‍රවාංකයක් සහිත (1668 °C, 1855 °C, 2233 °C) ප්‍රතික්‍රීයක ලෝහ වේ. ස්ථායි ඔක්සයිඩ ස්ථරයක් සීඝ්‍ර ලෙස සෑදීම ප්‍රතික්‍රිකාරීත්වය සෑම විට ම පැහැදිලි ව නොපෙනීමට හේතු වන අතර තව දුරටත් ප්‍රතික්‍රියා වීම වළකයි. [[ටයිටේනියම් ඩයොක්සයිඩ්]] (TiOZrO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;), [[සර්කෝනියම් ඩයොක්සයිඩ්]](ZrO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) සහ [[හැfප්නියම් ඔක්සයිඩ්]](HfOZrO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) වන මෙම ඔක්සයිඩ  ඉහළ ද්‍රවාංක සහිත සුදු පැහැ ඝන ද්‍රව්‍ය වන අතර බොහෝ අම්ල වලට විරුද්දව ප්‍රතික්‍රියා නොදක්වයි. 
&lt;ref name=&quot;Holl&quot;&gt;{{cite book|publisher = Walter de Gruyter|year = 1985|edition = 91-100|pages=[https://archive.org/details/lehrbuchderanorg0000afho/page/1056 1056]–1057|isbn = 3110075113|title = Lehrbuch der Anorganischen Chemie|url = https://archive.org/details/lehrbuchderanorg0000afho|first = Arnold F.|last = Holleman|coauthors = Wiberg, Egon; Wiberg, Nils;|language = German}}&lt;/ref&gt; 
&lt;div style=&quot;float:right; margin:5px;&quot;&gt;
{|
|-
! white;|H|| colspan=&quot;16&quot; |&amp;nbsp; ||He
|-
!Li||Be|| colspan=&quot;10&quot; |&amp;nbsp; ||B || white;|C || white;|N || white;|O ||F ||Ne
|-
! |Na||Mg|| colspan=&quot;10&quot; |&amp;nbsp; ||Al||Si||P ||S ||Cl||Ar
|-
! |K ||Ca||Sc|| style=&quot;background:#90ff00;&quot;|Ti||V ||Cr||Mn||Fe||Co||Ni||Cu||Zn||Ga||Ge||As||Se||Br||Kr
|-
!|Rb||Sr||Y || style=&quot;background:#90ff00;&quot;|Zr||Nb||Mo||Tc||Ru||Rh||Pd||Ag||Cd||In||Sn||Sb||Te||I ||Xe
|-
!Cs||Ba||* || style=&quot;background:#90ff00;&quot;|Hf||Ta||W||Re||Os||Ir||Pt||Au||Hg||Tl||Pb||Bi||Po||At||Rn 
|-
!Fr||Ra||** || style=&quot;background:#90ff00;&quot;|Rf||Db||Sg||Bh||Hs||Mt||Ds||Rg||Cn||Uut||Uuq||Uup||Uuh||Uus||Uuo
|-
| colspan=&quot;18&quot;|&amp;nbsp;
|-
! colspan=&quot;2&quot;|&amp;nbsp; ||* ||La||Ce||Pr||Nd||Pm||Sm||Eu||Gd||Tb||Dy||Ho||Er||Tm||Yb||Lu||
|-
! colspan=&quot;2&quot;|&amp;nbsp; ||**||Ac||Th||Pa||U ||Np||Pu||Am||Cm||Bk||Cf||Es||Fm||Md||No||Lr||
|}

{|
|-
| style=&quot;background:#90ff00;&quot;|ආවර්ථිතා වගුවේ 4වන කාණ්ඩය
|}&lt;/div&gt;

සංයුජතාවය &lt;big&gt;4&lt;/big&gt;වන සංක්‍රාන්ති ලෝහ ලෙස මෙම මූල ද්‍රව්‍ය 3ම සාමාන්‍යයෙන් ඔක්සිකරණයේ දී &lt;big&gt;+4&lt;/big&gt;හි පවතිමින් විවිධ [[අකාබනික සංයෝග]] සාදයි. මෙම පළමු ලෝහ 3 සාන්ද්‍ර [[ක්ෂාර]] වලට ප්‍රතිරෝධකත්වය දක්වන නමුත් [[හැලජන]] මොවුන් සමඟ ප්‍රතික්‍රියා කොට [[ටෙට්‍රාහේලයිඩ]] සාදයි. ඉහළ උෂ්ණත්ව යටතේ මෙම මූල ද්‍රව්‍ය 3 [[ඔක්සිජන්]], [[නයිට්‍රජන්]], [[කාබන්]], [[බෝරෝන්]], [[සල්පර්]] සහ [[සිලිකන්]] සමඟ ප්‍රතික්‍රියා කරයි. ආවර්ථිතා වගුවේ [[5වන පේළියේ]] මූල ද්‍රව්‍ය වල [[ලැන්තනයිඩ]] අඩු වීම(lanthanide contraction) නිසා සර්කෝනියම්(Zr) සහ හැfප්නියම්(Hf) සමාන [[අයනික අරයන්ගෙන්]] යුක්ත වේ. Zr&lt;sup&gt;4+&lt;/sup&gt; හි අයනික අරය [[පිකෝ මීටර්]] 79ක් වන අතර Hf&lt;sup&gt;4+&lt;/sup&gt;හි එය 78pm වේ.&lt;ref name=&quot;Holl&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;lanl72&quot;&gt;{{cite web|url = http://periodic.lanl.gov/elements/72.html |title = Los Alamos National Laboratory – Hafnium|accessdate = 2008-09-10}}&lt;/ref&gt;

බොහෝ විට සමාන රසායනික ක්‍රියාකාරීත්වයේ දී මෙන්ම සමාන රසායනික සංයෝග සෑදීමේදී ද මෙම සමාන බව පෙන්වයි.&lt;ref name=&quot;lanl72&quot; /&gt; රසායනික ප්‍රතික්‍රියාකාරීත්වයන් මත වෙන් කිරීම කළ නොහැකි තරමට හැfප්නියම්(Hf)හි රසායනය සර්කෝනියම්(Zr)හි රසායනයට බොහෝ සෙයින් සමාන වන අතර සංයෝගයන්ගේ බාහිර ගුණ පමණක් වෙනස් වේ. මෙම සංයෝගයන්ගේ ද්‍රවාංක, තාපාංක සහ ද්‍රාවක තුළ [[ද්‍රාව්‍යතාව]] යන කරුණු පමණක් මෙම නිවුන් මූල ද්‍රව්‍ය &lt;big&gt;2&lt;/big&gt;හි ප්‍රධාන වෙනස්කම් ලෙස රසායන විද්‍යාව දක්වයි.&lt;ref name=&quot;Holl&quot;/&gt;

===භෞතික===
&lt;big&gt;4&lt;/big&gt;වන කාණ්ඩයේ මූල ද්‍රව්‍ය වල ප්‍රධාන භෞතික ලක්ෂණ සංක්ෂිප්ත කොට පහත වගුවේ දක්වා ඇත. * ලකුණෙන් සලකුණු කර ඇත්තේ අනුමාන කරන ලද අගයන් වේ. 
{| class=&quot;wikitable centered&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+Properties of the Group 4 elements| 4වන කාණ්ඩයේ මූල ද්‍රව්‍ය වල ගුණ
! නම
! [[ටයිටේනියම් ]]
! [[සර්කෝනියම් ]]
! [[හැfප්නියම් ]]
! [[රුදර්fපෝඩියම් ]] 
|- 
| style=&quot;background:lightgrey; text-align:left;&quot;|[[ද්‍රවාංකය]]
| 1941 K (1668 °C) || 2130 K (1857 °C) || 2506 K (2233 °C) || 2400 K (2100 °C)*
|- 
| style=&quot;background:lightgrey; text-align:left;&quot;|[[තාපාංකය]]
| 3560 K (3287 °C) || 4682 K (4409 °C) || 4876 K (4603 °C) || 5800 K (5500 °C)*
|- 
| style=&quot;background:lightgrey; text-align:left;&quot;|[[ඝනත්වය]]
| 4.507&amp;nbsp;g·cm&lt;sup&gt;−3&lt;/sup&gt; || 6.511&amp;nbsp;g·cm&lt;sup&gt;−3&lt;/sup&gt; || 13.31&amp;nbsp;g·cm&lt;sup&gt;−3&lt;/sup&gt; || 23&amp;nbsp;g·cm&lt;sup&gt;−3&lt;/sup&gt;*
|- 
| style=&quot;background:lightgrey; text-align:left;&quot;|බාහිර පෙනුම
| රිදී ලෝහක || සුදු රිදී || මලීන රිදී|| ?
|-
| style=&quot;background:lightgrey; text-align:left;&quot;|[[පරමාණුක අරය]]
| 140 pm || 155 pm || 155 pm || ?
|}

==ඉතිහාසය==

[[File:Ilmenit - Miask, Ural.jpg|thumb|right|අධික ඛනිජමය ඉල්මනයිට් ස්පටිකය]]

===ටයිටේනියම්(Ti)===
[[විලියම් ග්‍රෙගර්(William Gregor)]], [[ප්‍රෑfන්ස් ජෝසප් මුලර්(Franz Joseph Muller)]] සහ [[මාර්ටීන් හෙයින්රිච් ක්ලාප්‍රොත්(Martin Heinrich Klaproth)]] විසින් &lt;big&gt;1791&lt;/big&gt; සහ &lt;big&gt;1795&lt;/big&gt; අතර වකවානුවේ දී වෙන වෙන ම ටයිටේනියම් සොයා ගන්නා ලදී. [[ග්‍රීක ජනප්‍රවාද]] වල එන [[ටයිටන්වරු]] වෙනුවෙන් ක්ලාප්‍රොත් විසින් නම් කරන ලදී.&lt;ref =&quot;weeksIII&quot;&gt;{{cite journal|last = Weeks|first = Mary Elvira|year = 1932|title = III. Some Eighteenth-Century Metals|journal = Journal of Chemical Education|pages = 1231–1243}}&lt;/ref&gt;

===සර්කෝනියම්(Zr)===
&lt;big&gt;1789&lt;/big&gt;දී ක්ලාප්‍රොත්(Klaproth)විසින් ම [[ඛනිජමය සර්කෝන්]] තුළ සර්කෝනියම් සොයා ගනු ලැබූ අතර මේ වන විටත් දන්නා [[සර්කොනර්ඩ්(zirconia)]] වලින් පසු නම් කරන ලදී.

===හැfප්නියම්(Hf)===
&lt;big&gt;1869&lt;/big&gt;දී හැfප්නියම්(Hf) පිළිබඳ ව [[ඩ්මිට්‍රි මෙන්ඩලීව්(Dmitri Mendeleev)]] විසින් අනාවැකියක් පළ කරන ලද අතර දී [[හෙන්රි මෝස්ලෙ(Henry Moseley)]] විසින් [[X- කිරණ වර්ණාවලියක් මඟින් ප්‍රබල න්‍යෂ්ටික ආරෝපණය]] &lt;big&gt;72&lt;/big&gt; වීමට, එය අතර ඒ වන විටත් දැන සිටි මූල ද්‍රව්‍ය වන [[ලැන්තනම්(lanthanum)]] හා [[ටැන්ටලම්(tantalum)]] තැබීමෙන් නියම ලෙස සොයා ගන්නා ලදී. සර්කෝනියම් ඛනිජයෙහි නව මූල ද්‍රව්‍යය සඳහා ප්‍රථම ගවේශණය කරන ලද්දේ [[ඩර්ක් කොස්ටර්(Dirk Coster)]] සහ [[ජෝර්ජ් වොන් හෙවසි(Georg von Hevesy)]] විසිනි.&lt;ref&gt;{{cite journal|volume = 174|year = 1922|last = Urbain|first = M. G.|title = Sur les séries L du lutécium et de l'ytterbium et sur l'identification d'un celtium avec l'élément de nombre atomique 72 (The L series from lutetium to ytterbium and the identification of element 72 celtium| journal = Comptes rendus|pages = 1347–1349|url = http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3127j/f1348.table|accessdate =2008-10-30|language = French}}&lt;/ref&gt;&lt;big&gt;1923&lt;/big&gt;දී ඩෙන්මාර්කයේ [[කොපෙන්හගන්හි(Copenhagen)]] දී මේ දෙදෙනා විසින් මෙන්ඩලීව්ගේ ප්‍රථම අනුමානය තහවුරු කරමින් හැfප්නියම්(Hf) සොයා ගනු ලැබී ය.&lt;ref&gt;{{cite journal|journal = Nature |volume = 111|pages = 79–79 |date = 1923-01-20|doi = 10.1038/111079a0|title = On the Missing Element of Atomic Number 72|url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1923-01-20_111_2777/page/79 |first = D. |last = Coster|coauthor = Hevesy, G. |issue=2777 |bibcode=1923Natur.111...79C}}&lt;/ref&gt; හැfප්නියම්(Hf) සොයා ගැනීම සහ එය විරල ගොඩබිම මූල ද්‍රව්‍යයකට වඩා ස්ංක්‍රාන්ති ලෝහයක් වේ යැයි බෝහර්(Bohr) විසින් කරන ලද අනාවැකිය කොස්ටර්ට සහ හෙවසිට කොතෙක් දුරට මඟ පෙන්වූයේ ද යන්න වටා මත බේද පැවතුණි.&lt;ref&gt;{{cite book|book = Scerri, Eric (2007). The Periodic System, Its Story and Its Significance. New York: Oxford University Press. ISBN 0195305736.}}&lt;/ref&gt;අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් අති බහුල මූල ද්‍රව්‍ය වන ටයිටේනියම්(Ti) සහ සර්කෝනියම්(Zr) &lt;big&gt;18&lt;/big&gt;වන සියවස අගභාගයේ දී සොයා ගනු ලැබූ අතර &lt;big&gt;1923&lt;/big&gt; තෙක් හැfප්නියම්(Hf) හඳුන්වා දීම සඳහා යොදා ගන්නා ලදී. හැfප්නියම්(Hf) හි සාපේක්ෂ දුබලතාව නිසා මෙය යම් ප්‍රමාණයකට පමණක් සිදු වුණි. සර්කෝනියම්(Zr) සහ හැfප්නියම්(Hf) අතර රසායනික සමානාත්මතාව විසංයෝගය දුර්වල කරන අතර සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් අඩංගු සර්කෝනියම්(Zr)හි සෑම සාම්පලයක් ම සහ එහි සියළුම සංයෝග යොදා ගනිමින් කරනු ලැබූව ද කිසිඳු සොයා බැලීමකින් තොරව හැfප්නියම්(Hf) ඉතිරි විය.&lt;ref name=&quot;EncyChem&quot;&gt;{{cite book |title=''The Encyclopedia of the Chemical Elements'' |year=1968 |author=Barksdale, Jelks |publisher=[[Reinhold Book Corporation]] |location=[[Skokie, Illinois]] |pages=732–38 &quot;Titanium&quot;|id=LCCCN 68-29938}}&lt;/ref&gt;

===රුදර්fපෝඩියම්(Rf)===
1966 දී [[ඩුබ්නා(Dubna)]] හි [[න්‍යෂ්ටික පර්යේෂණ සඳහා වූ ඒකාබද්ධ ආයතනයේ(Joint Institute of Nuclear Research)]] දී ප්‍රථම වරට වාර්තාගත ලෙස [[රුදර්fපෝඩියම්(Rf)]] සොයා ගනු ලැබීය(ඉනික්බිති ව සෝවියට් ඒකාබද්ධතාවයේදී). පර්යේෂ්කයින් &lt;sup&gt;242&lt;/sup&gt;Pu සමඟ ත්වරිත &lt;sup&gt;22&lt;/sup&gt;Ne අයන ප්‍රතික්‍රියා කරවා [[ZrCl&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;]] සමඟ අන්තර් ප්‍රතික්‍රියා කිරීමෙන් ක්ලෝරයිඩ බවට පරිවර්ථනය වීමෙන් පසු ලැබුණු ඵලය [[අනුක්‍රමික තාප අවශෝෂක]] භාවිතයෙන් සංයෝග විශ්ලේෂණය කිරීමෙන් වෙන් කරනු ලැබී ය.&lt;ref name=93TWG&gt;{{cite journal |title =Discovery of the transfermium elements. Part II: Introduction to discovery profiles. Part III: Discovery profiles of the transfermium elements|year = 1993|last = Barber| first = R. C.|coauthors = Greenwood, N. N.; Hrynkiewicz, A. Z.; Jeannin, Y. P.; Lefort, M.; Sakai, M.; Ulehla, I.; Wapstra, A. P.; Wilkinson, D. H.|journal = Pure and Applied Chemistry| volume = 65|issue = 8|pages = 1757–1814|url = http://www.iupac.org/publications/pac/65/8/1757/|doi = 10.1351/pac199365081757}}&lt;/ref&gt;

       
&lt;big&gt;&lt;sup&gt;&lt;sup&gt;242&lt;/sup&gt;&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;&lt;sub&gt;94&lt;/sub&gt;&lt;/sub&gt;Pu&lt;/big&gt; + &lt;big&gt;&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;&lt;sup&gt;22&lt;/sup&gt;&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;&lt;big&gt;Ne&lt;/big&gt;&lt;/big&gt; → &lt;big&gt;&lt;sup&gt;&lt;sup&gt;264−&lt;big&gt;x&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt;&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;&lt;sub&gt;104&lt;/sub&gt;&lt;/sub&gt;Rf&lt;/big&gt; → &lt;big&gt;&lt;sup&gt;&lt;sup&gt;264−&lt;big&gt;x&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt;&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;&lt;sub&gt;104&lt;/sub&gt;&lt;/sub&gt;RfCl&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;&lt;/big&gt;

===එක-රුදර්fපෝඩියම්===
[[රුදර්fපෝඩියම්]]ට පහළින් ඇති ඊළඟ මූල ද්‍රව්‍යය ලෙස 154වන මූල ද්‍රව්‍යය(unpentquadium - Upq) හෝ 156(unpenthexium - Uph) වැන්න අපේක්ෂා කරනු ලැබේ. මොවුන් &lt;big&gt;8&lt;/big&gt;වන ආවර්ථයේ මූල ද්‍රව්‍යයන්ගේ අවසාන සාමාජිකයන් නිසා මේ දෙකෙන් &lt;big&gt;1&lt;/big&gt;ක් හෝ නුදුරු අනාගතයේ දී එකතු කිරීමට කිසිඳු ]අදහසක් නැත.දැනට [[&lt;big&gt;8&lt;/big&gt; වන ආවර්ථ⁣යේ]] කිසිඳු මූල ද්‍රව්‍යයක් සොයා ගෙන නැති අතර [[ස්‍රාව අස්ථායිතාව]] නිසා &lt;big&gt;8&lt;/big&gt;වන ආවර්ථයේ වඩා පහළින් පිහිටි මූල ද්‍රව්‍යයන් භෞතික වශයෙන් පැවතිය හැක.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rsc.org/Publishing/ChemScience/Volume/2010/11/Extended_elements.asp |title=Extended elements: new periodic table |publisher=Rsc.org |date= |accessdate=2011-03-06}}&lt;/ref&gt;

==නිෂ්පාදනය==
ලෝහ වල ප්‍රතික්‍රියාකාරීත්වය නිසා ඔවුන්ගේ නිෂ්පාදනය අපහසු වේ. ප්‍රයෝජනවත් ලෝහ උත්පාදනයට [[ඔක්සයිඩ]], [[නයිට්‍රයිඩ]] සහ [[කාබ්යිඩ]] සෑදීම වැළැක්විය යුතු අතර මෙය සාමාන්‍යයෙන් [[Kroll process]] යන ක්‍රියාවලිය හරහා සිදු වේ. [[ගල් අඟුරු]] සහ [[ක්ලෝරීන්]] සමඟ [[ඔක්සයිඩ]](MO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ප්‍රතික්‍රියා කොට ක්ලෝරයිඩ සාදනු ලබයි. ලෝහ වල ක්ලෝරයිඩ මැග්නීසියම් සමඟ වඩා වැඩියෙන් ප්‍රතික්‍රියා කරවා මැග්නීසියම් ක්ලෝරයිඩ සහ ලෝහ ලබා දෙයි.

[[Anton Eduard van Arkel]] සහ [[Jan Hendrik de Boer]] විසින් වැඩි දියුණු කරන ලද [[රසායනික පරිවහන ප්‍රතික්‍රියාව(chemical transport reaction)]] මඟින් තව දුරටත් පරිශෝධනය කරනු ලබයි. ලෝහය 500 °C ට ඉහළ උෂ්ණත්වයේ දී සංවෘත බඳුනක් තුළ ලෝහ අයඩයිඩ සාදමින් [[අයඩීන්]] සමඟ ප්‍රතික්‍රියා කරන අතර &lt;big&gt;2000&lt;/big&gt; °Cක පමණ උෂ්ණත්වයේ ඇති ටංග්ස්ටන් සූත්‍රිකාවක් හමුවේ දී ආපසු ප්‍රතික්‍රියාව සිදු වන අතර එහිදී අයඩීන් සහ ලෝහය වෙන් වේ. ටංග්ස්ටන් සූත්‍රිකාව හමුවේ දී ලෝහය ඝන ආවරණයක් සාදන අතර අයඩින් ඝනයකට පෙරළෙමින් වැඩිපුර ඇති ලෝහය සමඟ ප්‍රතික්‍රියා කරයි.&lt;ref name=&quot;Holl&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ark1925&quot;&gt;{{cite journal|title = Darstellung von reinem Titanium-, Zirkonium-, Hafnium- und Thoriummetall (Production of pure titanium, zirconium, hafnium and Thorium metal)| journal = Zeitschrift für anorganische und allgemeine Chemie|volume = 148|issue = 1|year = 1925|pages = 345–350|first =A. E. |last = van Arkel|coauthors = de Boer, J. H.| doi = 10.1002/zaac.19251480133|language = German}}&lt;/ref&gt;
::M + &lt;big&gt;2&lt;/big&gt; I&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; (low temp.) → MI&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
::MI&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; (high temp.) → M + &lt;big&gt;2&lt;/big&gt; I&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;

==හට ගැනීම==
[[Image:HeavyMineralsBeachSand.jpg|right|thumb|Heavy minerals (dark) in a quartz beach sand ([[Chennai]], India).]]
Ti, Zr සහ Hf සඳහා [[පෘථිවි පෘෂ්ඨයේ මූල ද්‍රව්‍යයන් ගේ බහුලත්වය]] සැසඳුවහොත් එය [[පරමාණුක ස්කන්ධයන්ගේ]] වැඩි වීමත් සමඟ අඩු වේ. පෘථිවි පෘෂ්ඨයේ හත් වෙනියට බහුල ම ලෝහය Ti වන අතර එය &lt;big&gt;6320&lt;/big&gt; ppm වේ. Zr හා Hf වල බහුලත්වය පිළිවෙළින් &lt;big&gt;162&lt;/big&gt; ppm හා 3 ppm වේ.&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.webelements.com/periodicity/abundance_crust/|title = Abundance in Earth's Crust|publisher = WebElements.com|accessdate = 2007-04-14}}&lt;/ref&gt; 

මෙම සියළුම මූල ද්‍රව්‍ය අධික [[ඛනිජමය ලෝපස්]] නිධි එනම් [[මාfපික්(mafic)]] සහ [[අල්ට්‍රාමාfපික්(ultramafic)]] යන පර්වත වලින් එන ඛාදන ද්‍රව්‍ය වල [[ඛනිජමය ධාන්‍ය]] [[නිශ්චිත ගුරුත්වාකර්ෂණ]] නිසා [[වෙරළ පරිසරයේ ඇති වන ලෝවැලි නිධි]] සාන්ද්‍රණයෙන් ඇති වේ. ටයිටේනියම් ලෝහ බොහෝ විට [[ඇනටස්(anatase)]] සහ [[රූටයිල්(rutile)]] වන අතර සර්කෝනියම් ඛ්නිජමය [[සර්කෝන්]] තුළ හට ගනී. රසායනික සමානතාව නිසා සර්කෝන් තුළ සර්කෝනියම් &lt;big&gt;5&lt;/big&gt;% තෙක් Hf විසින් ප්‍රතිස්ථාපනය කරනු ලබයි. &lt;big&gt;4&lt;/big&gt; වන කාණ්ඩයේ මූල ද්‍රව්‍ය වල විශාලත ම නිෂ්පාදකයෝ ඕස්ට්‍රේලියාව, [[ද්කුණු අප්‍රිකාව]] සහ [[කැනඩාව]] වේ.&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.alkane.com.au/projects/nsw/dubbo/DZP%20Summary%20June07.pdf|title = Dubbo Zirconia Project Fact Sheet|month = June|year = 2007|publisher = Alkane Resources Limited|accessdate = 2008-09-10| format = PDF|archiveurl=http://web.archive.org/web/20080228054038/http://www.alkane.com.au/projects/nsw/dubbo/DZP%20Summary%20June07.pdf|archivedate=2008-02-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;usgs2008&quot;&gt;{{cite journal| title = Zirconium and Hafnium| journal = Mineral Commodity Summaries| pages = 192–193| publisher = US Geological Survey| month = January| year = 2008| url = http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/zirconium/mcs-2008-zirco.pdf| format = PDF| accessdate = 2008-02-24| archive-date = 2012-03-03| archive-url = https://web.archive.org/web/20120303153111/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/zirconium/mcs-2008-zirco.pdf| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Callaghan|first=R.|title=Zirconium and Hafnium Statistics and Information|publisher=US Geological Survey|date=2008-02-21|url=http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/zirconium/|accessdate=2008-02-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;usgypTi2009&quot;&gt;{{cite web|title = Minerals Yearbook Commodity Summaries 2009: Titanium |publisher = US Geological Survey| month = May|year = 2009|url = http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/titanium/myb1-2007-titan.pdf|format = PDF| accessdate = 2008-02-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;usgcomTi2009&quot;&gt;{{cite web|last = Gambogi|first= Joseph|title = Titanium and Titanium dioxide Statistics and Information|publisher=US Geological Survey|month = January|year = 2009|url=http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/titanium/mcs-2009-titan.pdf|accessdate = 2008-02-24}}&lt;/ref&gt;

==භාවිතය==
&lt;!--Separation of hafnium and zirconium becomes very important in the nuclear power industry, since zirconium is a good fuel-rod cladding metal, with the desirable properties of a very low neutron capture cross-section and good chemical stability at high temperatures. However, because of hafnium's neutron-absorbing properties, hafnium impurities in zirconium would cause it to be far less useful for nuclear reactor applications. Thus a nearly complete separation of zirconium and hafnium is necessary for their use in nuclear power. The production of hafnium free zirconium is the main source for hafnium. The separation is difficult.&lt;ref name=&quot;Stwertka&quot;&gt;{{cite book|last=Stwertka|first=Albert|title=A Guide to the Elements|url=https://archive.org/details/guidetoelements00stwe|publisher=Oxford University Press|year=1996|pages=[https://archive.org/details/guidetoelements00stwe/page/117 117]–119| isbn = 0-19-508083-1}}&lt;/ref&gt;--&gt;
ටයිටේනියම් ලෝහයට සහ එහි මිශ්‍ර ලෝහ වලට පුළුල් පරාසයක යෙදීම් ඇති අතර ප්‍රයෝජන ලෙස ක්ෂය වීමට [[ප්‍රතිරෝධකතාව]], [[තාප ස්ථායිතාව]] සහ අඩු සාන්ද්‍රණය දැක්විය හැක. Hf සහ Zr න්‍යෂ්ටික ප්‍රතික්‍රියාකාරක තුළ පැවතීම [[මලකඩ කෑමේ]] ප්‍රතිරෝධකත්වයේ ප්‍රධාන භාවිතය යි. Zr වලට ඉතා අඩු සහ වලට වැඩි තාප නියුට්‍රෝන අල්ලා ගැනීමේ හරස්කඩක් ඇත.  එම නිසා Zr (බොහෝ විට zircaloy ලෙස) ප්‍රතික්‍රියාකාරක තුළ [[ඉන්ධන දඩු]] වල ආවරණ ලෙස භාවිතා කරන අතර සෑම Hf පරමාණුවකට ම විවිධ [[නියුට්‍රෝන]] අවශෝෂණය කර ගත හැකි නිසා Hf, න්‍යෂ්ටික සඳහා පාලක දඩු ලෙස භාවිතා කරයි.&lt;ref name=&quot;Hend&quot; &gt;{{cite web |title = Hafnium|first = James B. |last = Hedrick |url = http://minerals.er.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/zirconium/731798.pdf|publisher = United States Geological Survey|accessdate = 2008-09-10|format = PDF}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title = Reactive Metals. Zirconium, Hafnium, and Titanium|first = Donald|last = Spink|journal = Industrial and Engineering Chemistry|year = 1961|volume = 53|issue = 2|pages = 97–104|doi = 10.1021/ie50614a019}}&lt;/ref&gt;
Hf හා Zr හි කුඩා ප්‍රමාණ උසස් මිශ්‍ර ලෝහ වල දී ඒවායේ ගුණ වැඩි කිරීමට යොදා ගනී.&lt;ref name=&quot;Super&quot;&gt;{{cite book|url = http://books.google.com/?id=vjCJ5pI1QpkC&amp;pg=PA235|title = Superalloys| first = Matthew J.|last = Donachie| publisher = ASTM International|year = 2002|isbn = 9780871707499|pages = 235–236}}&lt;/ref&gt;

==ජීව හට ගැනීම==
&lt;big&gt;4&lt;/big&gt;වන කාණ්ඩයේ මූල ද්‍රව්‍ය කිසිඳු [[ජීව පද්ධතියක]] ජීව රසායනය සමඟ සම්බන්ධ නොවේ.&lt;ref name=&quot;Emsley2001&quot;&gt;{{cite book|title = Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements|url = https://archive.org/details/naturesbuildingb0000emsl_z4q6|last = Emsley|first = John|publisher = Oxford University Press|year = 2001|location = Oxford, England, UK|isbn = 0198503407|chapter = Titanium |pages = [https://archive.org/details/naturesbuildingb0000emsl_z4q6/page/457 457]–456}}&lt;/ref&gt; ඔවුහු ජීව ගෝලය තුළ අඩු [[ජලීය ද්‍රාව්‍යතාවක්]] හා අඩු පැවැත්මක් සහිත දැඩි ඝන ලෝහ වේ. ටයිටේනියම් යනු දන්නා ජීව විද්‍යාත්මක ක්‍රියාවකින් තොර [[d-block]] පළමු පේළි කීපයේ සංක්‍රාන්ති ලෝහ වලින් &lt;big&gt;1&lt;/big&gt;කි. රුදර්fපෝඩියම්(Rf) හි විකිරණශීලීතාව ජීවී සෛල වලට විෂ ද්‍රව්‍ය නිපදවයි.

==පූර්වාරක්ෂාව==
ටයිටේනියම් විශාල ප්‍රමාණ වලදී පවා විෂ නැති මූල ද්‍රව්‍යයක් වන අතර මිනිස් සිරුර තුළ කිසිඳු ප්‍රතික්‍රියාවක් සිදු නොකරයි. &lt;ref name=&quot;Emsley2001&quot;/&gt; සර්කෝනියම් කුඩු [[අසාමාන්‍ය උද්දීපනයක්]] ඇති කරවන නමුත් ඇස් සමඟ ස්පර්ශයේ දී පමණක් වෙද්‍ය අවධානය අවශ්‍ය වේ.&lt;ref&gt;{{cite web|contribution = Zirconium|title = International Chemical Safety Cards|date = October 2004 |publisher = International Labour Organization|url = http://www.ilo.org/legacy/english/protection/safework/cis/products/icsc/dtasht/_icsc14/icsc1405.htm|accessdate = 2008-03-30}}&lt;/ref&gt; සර්කෝනියම් සඳහා [[OSHA]] නිර්දේශ කරනුයේ 5&amp;nbsp;mg/m&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;ක [[කාල භරිත සාමාන්‍ය(time weighted average) සීමාවක්]] සහ 10&amp;nbsp;mg/m&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; ක [[කෙටි කාලීන නිරාවරණ(short-term exposure) සීමාවකි]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Zirconium Compounds|publisher=National Institute for Occupational Health and Safety|date=2007-12-17|url=http://www.cdc.gov/niosh/pel88/7440-67.html|accessdate=2008-02-17}}&lt;/ref&gt; හැfප්නියම්(Hf) හි [[විෂ විද්‍යාව]] පිළිබඳ ව සීමිත දත්ත ප්‍රමාණයක් පමණක් පවතී.&lt;ref&gt;{{cite web |url =http://www.osha.gov/SLTC/healthguidelines/hafnium/index.html |title = Occupational Safety &amp; Health Administration: Hafnium|publisher = U.S. Department of Labor|accessdate = 2008-09-10 |archiveurl = http://web.archive.org/web/20080313003040/http://www.osha.gov/SLTC/healthguidelines/hafnium/index.html &lt;!-- Bot retrieved archive --&gt; |archivedate = 2008-03-13}}&lt;/ref&gt;

==යොමුව==
{{reflist|2}}


{{DEFAULTSORT:Group 4 Element}}
[[ප්‍රවර්ගය:ආවර්තිතා වගුව]]
[[Category:Chemical element groups|Group 04]]
[[ප්‍රවර්ගය:රසායන විද්‍යාව]]</text>
      <sha1>tcf9vl3bcxo7ndtrp6ymevqvlgnmojm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සව් ඇට</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42981</id>
    <revision>
      <id>803650</id>
      <parentid>692246</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T15:00:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <comment>*/ සව් ඇට /*</comment>
      <origin>803650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6040" sha1="ima20f8u3h6tgmpxj2f8381lhtbmwzo" xml:space="preserve">{{අනාථ ලිපිය|date=ජූනි 2013}}
[[සේගෝ ගස|සේගෝ ගසේ]] බොඩය හෝ මංඤොක්කා අල පිටිකර සාදාගන්නා වියලි ආහාර ද්‍රව්‍යයකි. මෙම වර්ග දෙකම රසයෙන් සහ භෞතික තත්ත්‍ව බෙහෝදුරට සමානවේ.සවි කැද උෂ්ණ රොග සදහා යොග්‍ය බව ජනප්‍රවාදයේ පවතින ඉමහත් කතාවකි
==සව් ඇට වර්ග==

===සේගෝ සව්===
[[File:Sago1.jpg|thumb|right|සේගෝ සව් හාල්]]
[[File:Sago (Metroxylon sagu) in New Guinea.jpg|thumb|right|නිව් ගිනියෙහි සේගෝ පාම් ගස් (''[[මෙට්‍රොක්සිලෝන් සගූ]]'') ]]
'''සේගෝ''' යනු බොහෝ නිවර්තන පාම් , විශේෂයෙන් ''[[මෙට්‍රොක්සිලෝන් සගූ]]'', කඳන්හී සවිවර මධ්‍යයෙන් හෝ මජ්ජාවෙන් හෝ නිස්සාරණය කෙරෙන  [[පිටි]] වර්ගයකි.
===මංඤොක්කා සව්===
[[File:Tapioca-1.jpg|thumb|right|මංඤොක්කා සව් හාල්]]

==සව් වලින් සාදන ආහාර==
* සව් කැඳ
* සව් පුඩිං


{{Taxobox
| name = සව් ගස
| image =
| regnum = Plantae
| ordo = Arecales
| familia = Arecaceae
| genus = ''Metroxylon''
| species = ''M. sagu''
| binomial = ''Metroxylon sagu''
}}

'''සව් ඇට''' (ඉංග්‍රීසි: Sago) යනු ඇතැම් නිවර්තන තල් ශාකවල කඳෙහි අඩංගු පිෂ්ඨය භාවිතයෙන් නිෂ්පාදනය කරන ආහාර ද්‍රව්‍යයකි. විශේෂයෙන් ''Metroxylon sagu'' නමැති සව් තල් ශාකය සව් පිෂ්ඨය ලබාගැනීම සඳහා වැදගත් වේ. මෙම පිෂ්ඨය කුඩා කැට හෝ මුතු ආකාරයට සකස් කර ආහාර සඳහා භාවිත කරනු ලබයි.

== නිෂ්පාදනය ==

සව් පිෂ්ඨය ප්‍රධාන වශයෙන් සව් ගසේ කඳෙන් ලබා ගනී. ගසේ කඳ තුළ ඇති පිෂ්ඨමය කොටස වෙන්කර, ජලය යොදා සෝදා පෙරා පිෂ්ඨය ලබාගනී. පසුව එය වියළා කුඩා කැට හෝ මුතු ආකාරයට සකස් කරනු ලබයි.

වෙළෙඳපොළේ ඇති සව් ඇටවල ප්‍රමාණය සහ හැඩය නිෂ්පාදන ක්‍රමය අනුව වෙනස් විය හැකිය.

== ව්‍යාප්තිය ==

සව් තල් ශාකය දකුණු-නැගෙනහිර ආසියාවේ සහ පැසිෆික් දූපත් ආශ්‍රිත නිවර්තන ප්‍රදේශවල වර්ධනය වේ. ඉන්දුනීසියාව, මැලේසියාව සහ පැපුවා නිව්ගිනියාව වැනි රටවල සව් පිෂ්ඨය සාම්ප්‍රදායික ආහාරයක් ලෙස වැදගත් වේ.

== පෝෂණ ගුණය ==

සව් ඇට ප්‍රධාන වශයෙන් කාබෝහයිඩ්‍රේට් සහ පිෂ්ඨයෙන් සමන්විත වේ. එහි ප්‍රෝටීන්, මේදය සහ තන්තු ප්‍රමාණය සාපේක්ෂව අඩුය. එබැවින් එය ශක්තිය ලබාදෙන ආහාර ද්‍රව්‍යයක් ලෙස භාවිත කරයි.

== ආහාරමය භාවිත ==

සව් ඇට විවිධ ආහාර සහ පාන වර්ග සකස් කිරීම සඳහා භාවිත වේ.

* සව් කැඳ සකස් කිරීම.
* සව් පුඩිං සහ අතුරුපස සකස් කිරීම.
* කිරි සහ සීනි සමඟ පානයක් ලෙස සකස් කිරීම.
* පලතුරු සහ වෙනත් අමුද්‍රව්‍ය සමඟ අතුරුපස සකස් කිරීම.
* විවිධ ආසියානු සාම්ප්‍රදායික ආහාර නිෂ්පාදනය.

ශ්‍රී ලංකාවේ ද සව් ඇට කිරි, සීනි සහ වෙනත් රසකාරක සමඟ පිස සකස් කරන ආහාරයක් ලෙස භාවිත වේ.

== කාර්මික භාවිත ==

සව් පිෂ්ඨය ඇතැම් ආහාර නිෂ්පාදන සහ කාර්මික ක්‍රියාවලීන් සඳහා ද භාවිත කරනු ලබයි. පිෂ්ඨය මත පදනම් වූ නිෂ්පාදන සකස් කිරීමේදී ද මෙය වැදගත් වේ.

== ආශ්‍රිත ලිපි ==

* [[පිෂ්ඨය]]
* [[කාබෝහයිඩ්‍රේට්]]
* [[තල් ශාක]]
* [[ආහාර]]

== මූලාශ්‍ර ==

* [https://www.fao.org FAO - Food and Agriculture Organization]
* [https://powo.science.kew.org Plants of the World Online - Kew]
* [https://www.cabi.org CABI - Sago Palm]

[[ප්‍රවර්ගය:ආහාර]]
[[ප්‍රවර්ගය:පිෂ්ඨය]]
[[ප්‍රවර්ගය:කාබෝහයිඩ්‍රේට්]]
[[ප්‍රවර්ගය:ආසියානු ආහාර]]</text>
      <sha1>ima20f8u3h6tgmpxj2f8381lhtbmwzo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>එම් කේ 8 සැහැල්ලු යුධ රථය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44713</id>
    <revision>
      <id>803697</id>
      <parentid>797167</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T22:05:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261105) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>803697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23619" sha1="tbvsu754tnmrdlv15nyezj2ufv7mwst" xml:space="preserve">[[File:IWM-MH-9324-Harry-Hopkins.jpg|thumb|right|එම් කේ අට සැහැල්ලු යුධ ටැංකිය​]]
එම් කේ 8 [[සැහැල්ලු යුධ ටැංකි|සැහැල්ලු යුධ ටැංකිය]] (ඒ25) [[ඇමරිකා එක්සත් ජනපද ජනාධිපති|ජනාධිපති]] [[ෆ්‍රෑන්ක්ලින් ඩී. රූස්වෙල්ට්|රූස්වෙල්ට්ගේ]] ප්‍රධාන රාජ්‍යතාන්ත්‍රික උපදේශක​ [[හැරී හොප්කින්ස්]] නමින් ද හඳුන්වනවා. මෙය [[දෙවන_ලෝක_යුද්ධය|දෙවන ලෝක යුද්ධ]] සමයේදී [[විකර්ස් ආර්ම්ස්ට්‍රෝන්ග්]][http://en.wikipedia.org/wiki/Vickers-Armstrong] විසින් නිපදවන ලද [[එක්සත්_රාජධානිය|බ්‍රිතාන්‍ය]] සැහැල්ලු යුධ ටැංකියකි. සමාගම විසින් බ්‍රිතාන්‍ය හමුදාව සඳහා නිපදවන ලද සැහල්ලු යුධ ටැංකි පරම්පරාවේ නවතම පුරුක වූ එම්. කේ. අට හි අදහස වූයේ වයිකර්ස් ආම්ස්ට්‍රෝන්ග් විසින් නිපදවන ලද එම්.කේ. හත ටෙට්‍රැච්[http://en.wikipedia.org/wiki/Tetrarch_%28tank%29] සැහැල්ලු යුධ ටැංකියේ අනුපාප්ත්‍රිකය වීමයි. එම්.කේ. අට හි වෙනස් කම් ගණනාවක් කර තිබුණි. එයින් වඩාත් කැපී පෙනෙනුයේ දිග​, පළල සහ බර වැඩි කිරීම මෙන්ම සන්නාහයේ ඝනකම වැඩි කිරීමයි. යුධ ටැංකියේ සැලැස්ම 1941 වර් ෂ යේ අග භාගය වන විට [[War_Office|යුධ කාර්යාලය]] වෙත ඉදිරිපත් කෙරුණි, යුධ කාර්යාලයේ යුධ ටැංකි මණ්ඩලය විසින් එම මාසයේදීම ආරම්භක ඇණවුම් 1000ක් සිදු කළ අතර නොවැම්බර් මස වන විට එම සංඛයාව 2410 දක්වා වැඩි විය​. 1942 ජූනි මස නිශ්පාදනය ආරම්භ කළ නමුත් යුධ ටැංකියෙහි සැනෙකින් ඇතිවූ ගැටළු සහ යුධ කාර්යාලය සහ යුධ රථ නුහැසුම්(Proving) ආයතනයේ චෝදනා හේතුවෙන් සැලසුමෙහි වෙනස්කම් ගණනාවක් සිදු කරන්නට විය​. මෙම ගැටළු කෙතරම් උග්‍ර වීද යත් 1943 මැද භාගය වනවිට ටැංකි 6ක් සහ නිශ්පාදනය අවසන් වූ 1945 පෙබරවාරි මස වන විට නිපදවීමට හැකි වූයේ යුධ ටැංකි 100ක් පමණි.

1941 මැද භාගය වන විට යුධ කාර්යාලයේ නිලධාරීන් සහ බ්‍රිතාන්‍ය හමුදාව විසින් සැහැල්ලු යුධ ටැංකි තවදුරටත් බ්‍රිතාන්‍ය හමුදාව විසින් භාවිතා නොකළ යුතු බවට තීරණය කරන ලදී. එයට හේතු වූයේ සැහැල්ලු යුධ ටැංකි වල බාල ආයුධ සහ සන්නාහ මෙන්ම ගැටුම් වලදී දක්වන දුර්වල ක්‍රියාකාරීත්වයයි. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස එම්.කේ. අට ටැංකි සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් නිපදවන විට යල්පැනීමට ලක්වූ අතර එකඳු ටැංකියකට හෝ යුධ පෙරමුණට යාමට නොහැකි විය​. මෙම තීරණය හේතුවෙන් සමන්විත කිරීම් පිරික්සුම් ඒකක ඇතුලත් කිරීම හෝ අසාර්ථක අදහසක් වූ වාසර හමුදාවන්ට සහය පිණිස විශාල ගුවන් යානා මගින් සැහැල්ලු ගුවන් යානයක් ලෙස ඇදගෙන යා හැකි පරිදි පියාපත් සවි කිරීම; පසුව​ එම යුධ ටැංකි ගුවන් ආරක්ෂාව පිණිස [[රාජකීය ගුවන් හමුදාව]] වෙත බාර දීම වැනි සැලසුම් ගණනාවක් යුධ කාර්යාලය විසින් සැහැල්ලු ටැංකියේ සැලසුම වෙත ඉදිරිපත් කෙරුණි. සමීප සහය සඳහා වාසර හමුදාවන් ගේ පාවිච්චිය පිණිස උස් කාලතුවක්කු වර්ගයක් වූ [[හොවිත්සර]] සවිකල ඇලෙක්ටෝ ස්වයං ප්‍රචාලක තුවක්කුව[http://en.wikipedia.org/wiki/Alecto_%28SPG%29] නම් එම්. කේ. අට හි ප්‍රබේදනයක් නිර්මාණය වූ නමුදු එයින් ඉතා සුළු ප්‍රමාණයක් පමණක් නිපදවුණු අතර එයින් එකක්වත් යුධ බිමේදී ප්‍රයෝජනයට නොගැණුනි.

__FORCETOC__

==විකාශන ඉතිහාසය​==

වයිකර්ස් ආම්ස්ට්‍රෝන්ග් විසින් බ්‍රිතාන්‍ය හමුදාව සඳහා නිපදවන ලද එම් කේ අට ටෙට්‍රැච් හි අනුප්‍රාප්තිකයා වීමට එම් කේ අට සැහැල්ලු යුධ ටැංකිය නිර්මාණය කෙරුණි. සමාගම අදහස් කරනු ලැබුවේ එම් කේ අට හි සැලසුම ටෙට්‍රැච් යුධ ටැංකියට වඩා ප්‍රධාන වශයෙන්ම සන්නාහ ආරක්ෂාව වැනි පැති ගණනාවකින් වැඩි දියුණු කිරීමයි. ඉදිරිපස බඳ සහ පිටුපස කොතෙහි ඝනකම මිලි මීටර් 38කට (අඟල් 15) වැඩි කිරීම​, පැති සන්නාහය මිලි මීටර් 17කට (අඟල් 6.67)ද සහ බඳ සහ කොතට ටෙට්‍රැච් යුධ ටැංකියට වඩා වඩාත් ඇල මතුපිටක් ලබා දීමෙන් ෂෙල් ප්‍රහාර වෙනතකට යැවීම මගින් ටෙට්‍රැච් යුධ ටැංකියට වඩා ඝනකම් සන්නාහයක් ලබාදී තිබුණි. එම් කේ අට හි දිග අඟල් 6 කින් (මීටර් 0.15), පළල අඩි 1 අඟල් 3 (මීටර් 0.38) සහ බර වැඩි කිරීම මගින් යුධ ටැංකියෙහි ප්‍රමාණය වැඩි කර තිබුණි. මෙම වෙනස් කිරීම් නිසා එය [[ජෙනරල් එයාර්ක්‍රාෆ්ට් හැමිල්කාර් යානය]][http://en.wikipedia.org/wiki/General_Aircraft_Hamilcar] මගින් ගෙනයාමට අපහසු තරම් බරපතල වීමත් සමඟ තවදුරටත් ගුවනේ ගෙන යාමට පහසු නොවීය​.

ටෙට්‍රැච් යුධ ටැංකියටද යොදා ගැණුනු සිලින්ඩර 12 එන්ජිම එම් කේ අට යුධ ටැංකියට සවි වුවද එහි වැඩි බර නිසාවෙන් උපරිම වේගය පැයට සැතපුම් 30 කට (පැ. කිමී. 40) අඩු විය​. [[යුධෝපකරණ]] ටෙට්‍රැච් යුධ ටැංකියේ ලෙසම විය​: එක් යාන්ත්‍රික තුවක්කුවක් සහ මිලි මීටර් 40 (අඟල් 1.6) [[පවුන්ඩර් 2]] ප්‍රධාන තුවක්කුව​.එමෙන්ම ටෙට්‍රැච් සැලසුමෙහි තිබූ අසාමාන්‍ය සුසෑරවීම් පද්ධතිය ද භාවිතා කර තිබුණි; මෙම සුසෑරවීම් සහ යාන්ත්‍රික පද්ධතිය විසින් වංගු ගැනීම් කරනු ලැබුවේ දම්වැල් දුන්නක් සේ නැවෙන පරිදි පැති දම්වැල් මත​ රෝද ඇල කරවමිනි.රියදුරා විසින් සුක්කානම කරකවන විට ටැංකිය හැරවීම සඳහා රෝද දම්වැල් නැවීම සඳහා හැරවීම මෙන්ම ඇලවීම සිදු වුණි; මෙහි අදහස වූයේ සාම්ප්‍රදායික පද්ධති වලදී හැරවීම් සිදු කෙරූ එක් රෝද දම්වැලකට තිරිංග යෙදීමේදී සිදුවූ යාන්ත්‍රික විඩාව සහ ශක්ති නාස්තිය අවම කර ගැනීමයි. ටෙට්‍රැච් මෙන් නොව එම් කේ අට හි සුසෑරවීම් පද්ධතිය බල ආධාර සහිත විය​.

වයිකර්ස් ආම්ස්ට්‍රෝන්ග් යුධ ටැංකියේ සැලැස්ම 1941 සැප්තැම්බර් මස යුධ කාර්යාලයට ඉදිරිපත් කළ අතර එම මාසයේදීම යුධ කාර්යාලයේ යුධ ටැංකි මණ් ඩලය විසින් යුධ ටැංකි 1000ක් ඇණවුම් කළ අතර එය නොවැම් බර් මස වන විට 2410ක් දක්වා වැඩි විය​. මණ්ඩලයේ අපේක්ෂාව වූයේ වයිකර්ස් ආම්ස්ට්‍රෝන්ග් හි උප සමාගමක් වූ [[මෙට්‍රෝ කැමල්]] විසින් මසකට යුධ ටැංකි 100ක අනුපාතයකින් 1942 ජුනි මස නිශ්පාදනය ආරම්භ කරනු ඇතැයි කියාය​. මෙම කාලයේදීම ඒ25 නම් නියමාවලි අංකයක් ලබා දීම සහ හැරී හොප්කින්ස් යන නම ලබා දීම සිදු විය​. බලාපොරොත්තු වූ පරිදි 1942 ජුනි මස නිශ්පාදනය ආරම් භ වූ නමුදු හදිසියේම නිරූපණය කර නොතිබූ ගැටළු පැන නගින්නට විය​. වයිකර්ස් ආම්ස්ට්‍රෝන්ග් විසින් ඉදිරිපත් කළ එම් කේ අට මූලාකෘතිය පරීක්ෂා කිරීමේදී පෙනී ගියේ ගැටළු ගණනාවක් පැන නගින බවය​. නිපදවීමේ ගැටළු හේතුවෙන් යුධ ටැංකිය බාරදීමේ ප්‍රමාදයක් වන බවට සටහනක්, සැපයීමේ අමාත්‍යාංශය විසින් [[එක්සත් රාජධානියේ අගමැති|අග්‍ර අමාත්‍ය]] [[වින්ස්ටන් චර්චිල්]] වෙත සැප්තැම්බර් මස යවනු ලැබීය​. යුධ කාර්යාලය විසින් දෙසැම්බරයේදී නිකුත් කළ වාර්තාවක සඳහන් වූයේ නිශ්පාදනය කරගෙන යාමට හැකිවීමට පෙර වෙනස්කම් ගණනාවක් අවශ්‍ය බවයි. ඉදිරිපස අවලම්බන පද්ධතිය එකක් බවට පත් කිරීම විශාල ලෙස අවශ්‍ය වන වෙනස් කිරීමක් ලෙස දක්වා තිබුණි. 1943 ජූලි මස වන විටත් ගැටළු පැන නගින බවට යුධ රථ නැහැසුම් පදනම මගින් ඉදිරිපත් කළ වාර්තාවකින් පෙන්වා දී තිබුණි. එහි දැක්වූයේ පරික්ෂාවට ලක් කරමින් තිබෙන ආදර්ශ වල බරපතළ දෝශ ගණනාවක් සොයා ගනිමින් තිබෙන බවයි. ගැටළු කොතරම් උග්‍ර වූවාද යත් අත්හදා බැලීමේ කාලය අවසන් වීමටත් ප්‍රථම එම් කේ අට අත් හැර දැමුණි. වසර මුලදී යුධ කාර්යාලය විසින් ඇණවුම් කළ යුධ ටැංකි 1000 සමග සසදන විට 1943 අගෝස්තු 31 වන විට නිපදවී තිබුණේ යුධ ටැංකි 6ක් පමණි. එනමුදු සැලසුම අතහැර දැමීමට අකැමති වූ යුධ කාර්යාලය 1943 නොවැම් බර් මාසයේදී ටැංකි 750ක් නිපදවීම සඳහා නිල අවශ්‍යතාවයක් ඉදිරිපත් කළ හ​. නමුත් නිශ්පාදනය අවසන් වූ 1945 පෙබරවාරි වන විට නිපදවී තිබුණේ යුධ ටැංකි 100ක් පමණි.

== ​මෙහෙයුම් ඉතිහාසය​ ==

[[File:GB-VickersLightTank-MarkVIII-HarryHopkins.jpg|thumb|right|එම් කේ අට සැහැල්ලු යුධ ටැංකිය​]]
1941 මැද වන විට යුධ කාර්යාලයේ හා හමුදාවේ බලධාරීන් තීරණය කරනු ලැබුවේ සංකල්පයක් වශයෙන් සැහැල්ලු යුධ ටැංකි වගකීමක් වන බවයි. එමෙන්ම බ්‍රිතාන්‍ය හමුදාවට තව දුරටත් භාවිතා කළ නොහැකි පරිදි අනතුරුවලට භාජනය වීමේ ඉඩකඩ වැඩි බවයි. මෙයට හේතු වූයේ [[ප්‍රංශ යුද්ධය|ප්‍රංශ යුද්ධයේදී]][http://en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_France] බ්‍රිතාන්‍ය සැහැල්ලු යුධ ටැංකි දැක්වූ දුර්වල ක්‍රියාකාරීත්වයයි. ජර්මානු සන්නාහ වලට එරෙහිව සතුරු යුධ ටැංකි වලට පහරදීමට නිපදවූ ටැංකි සුළු ප්‍රමාණයක් සැහැල්ලු යුධ ටැංකි වලට මූලිකත්වය ගැනීමට යෙදීමෙන් සිදු වූ විශාල හානි නිසාවෙන් සැහැල්ලු යුධ ටැංකි වල යෝග්‍යතාවය පිළිබඳව යුධ කාර්යාලයට නැවත සිතන්නට විය​. සැහැල්ලු යුධ ටැංකි වල පූර්ව යුධ භූමිකාවද නැවත සලකා බැලීමෙදී සුළු නාවුක පිරිසක් සිටින සහ විවිධ භූ රටා සහිත ප්‍රදේශ හරහා ගමන් කිරීමේ හැකියාව සහිත ඔත්තු බැලීමේ රථ සුදුසු බව සොයා ගැණුනි. මෙහි ප්‍රතිඵල ලෙස මෙට්‍රෝ කැමල් විසින් එම් කේ අට සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් නිපදවන විට ඒවා යල්පැන තිබූ අතර යුධ බිමට යාමටද නොහැකි විය​. බ්‍රිතාන්‍ය සන්නාහ අංශයට සැහැල්ලු යුධ ටැංකි සීමිත ප්‍රමාණයක අවශ්‍යතාවක් තිබූ නමුදු එය ඇමරිකාවේ නිපදවන ලද [[එම්5 ස්ටුවර්ට් සැහැල්ලු යුධ ටැංකිය]][http://en.wikipedia.org/wiki/Stuart_tank] විසින් සපුරා තිබුණි. 1942 දෙසැම්බර් නිකුත් වූ ක්‍රියාමාර්ග වාර්තාවකින් පෙන්වා දුන්නේ විශේෂිත මෙහෙයුම් සඳහා නැවත පිරික්සීමේ රෙජිමේන්තු හෝ විශේෂ සැහැල්ලු යුධ ටැංකි රෙජිමේන්තු වෙත මෙම ටැංකිය නිකුත් කළ හැකි බවයි. මෙම යෝජනා සාකච්චාවට බඳුන් වූ අතර ඉන්පසු බැහැර කරනු ලැබීය​. ඒ වෙනුවට තීරණය වූයේ නිපදවා ඇති මෙම ටැංකි ගුවන්තල සහ ගුවන් අංගන ආරක් ෂාව සඳහා රාජකීය ගුවන් හමුදාවට බාර දිය යුතු බවයි.

එම් කේ අට පිළිබඳව සාකච්චාවට ලක්වූ  තවත් සැලසුමක් වූයේ [[වාහක තටු]][http://en.wikipedia.org/wiki/Baynes_Bat] යන්නයි. මෙහිදී පියාපත් වැනි දෑ එම් කේ අට ට සවි කර එය ප්‍රවාහන ගුවන් යානාවකට ගැට ගසා සැහැල්ලු ගුවන් යානයක් ලෙස වාසර හමුදාවන් ගේ සහයට යුධ බිමට ගෙන යාමට සැලසුම් කෙරුණි. ආකෘතිය ඉහළට ගෙන යාමේදී කඩා වැටීමත් සමග මෙම සැලසුම ඉවත හෙලුණි.

[[ඇලෙක්ටෝ]][http://en.wikipedia.org/wiki/Alecto_%28SPG%29] ස්වයං ප්‍රචාලක තුවක්කුව නම් එම් කේ අට හි තනි ප්‍රබේදනයක් නිර්මාණය විය​. මුලින් එය හැඳින්වූයේ හැරී හොප්කින්ස් 1සී එස්(සමීප සහය​) ලෙස අතර පසුව ඇලෙක්ටෝ වෙත පොදු මණ්ඩල නියමාවලි අංකයක් ලෙස ඒ25 ඊ2 දෙනු ලැබුණි. එම් කේ අට බඳෙහි සැහැල්ලු සංස්කරණයක් වෙත මිලි මීටර් 95 (අඟල් 3.7) හොවිත්සරයක් සවි කර තිබුණි. බඳෙහි ඇතුලට කා වදින ලෙස එය සවි කළ හැකි වන පරිදි කොත ඉවත් කර තිබුණි. එමෙන්ම බර අඩු කිරීම සඳහා සන්නාහයේ ඝනකම මිලි මීටර් 10 සිට 4 (අඟල් 0.39 සිට 0.16) දක්වා අඩු කර තිබූ අතර ඒ හේතුවෙන් උපරිම වේගය පැයට සැතපුම් 31 ක් (පැ. කිමී. 50) විය​.  ඇලෙක්ටෝ නිර්මාණය කරනු ලැබුවේ ගැටුම් වලදී බ්‍රිතාන්‍ය වාසර බලකායන් යොදාගත් හොවිත්සරය වැනි අර්ධ දම්වැල් මත ධාවනය වන සහය අවි සඳහා ආදේශකයක් ලෙසය​. එහි පළමුවැන්න 1942 අග වනවිට නිපදවිය​. [[මිලිමීටර් 75 අවි සහිත සන්නාහ රථ]][http://en.wikipedia.org/wiki/AEC_Armoured_Car] වෙනුවටද එය යොදාගත හැකිව තිබුණි. යුධ කාර්යාලය ඇලෙක්ටෝ යුධ රථ 2200ක් ඇණවුම් කළ නමුදු නිපදවූයේ සුළු සංඛ්‍යාවක් වන අතර එහි ප්‍රයෝජනයක් නොමැති වූ නිසා බොහෝ රථ ප්‍රමාණයක් [[රාජකීය ඉංජිනේරු ඒකක]]වල[http://en.wikipedia.org/wiki/Royal_Engineers] පාවිච්චිය පිණිස [[බුල්ඩෝසර]][http://en.wikipedia.org/wiki/Bulldozer] බවට පත් කෙරුණි.

== යොමුව ==
{{Refbegin}}
* {{Cite book| last=Bishop| first=Chris| title=The Encyclopedia of Weapons of World War II: The Comprehensive Guide to Over 1,500 Weapons Systems, Including Tanks, Small Arms, Warplanes, Artillery, Ships and Submarines| url=https://archive.org/details/encyclopediaofwe0000unse_h0e2| publisher=Sterling Publishing Company, Inc| year=2002 | isbn=1-58663-762-2}}
* {{Cite book| last=Fletcher| first=David| title=The Universal Tank: British Armour in the Second World War Part 2| url=https://archive.org/details/universaltank0000davi| publisher=Her Majesty's Stationary Office| year= 1993| isbn= 0-11-290534-X}}
* {{Cite book| last=Flint| first=Keith| title=Airborne Armour: Tetrarch, Locust, Hamilcar and the 6th Airborne Armoured Reconnaissance Regiment 1938-1950|year=2006| publisher=Helion &amp; Company Ltd| isbn= 1-874622-37-X}}
{{Refend}}</text>
      <sha1>tbvsu754tnmrdlv15nyezj2ufv7mwst</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සින්ක් ඔක්සයිඩ්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44814</id>
    <revision>
      <id>803633</id>
      <parentid>798178</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T12:00:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>803633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78569" sha1="0yp77a7h9rhwvbsvx7v53gaxko7i6ub" xml:space="preserve">{{රසායනිකකොටුව
| Verifiedfields = changed
| Watchedfields = changed
| verifiedrevid = 477003077
|ImageFile = Zinc oxide.jpg
|Name = සින්ක් ඔක්සයිඩ්
|අනෙකුත් නමි = සින්ක් ඔක්සයිඩ්, චර්මාලේපය
|Section1 = {{රසායනිකකොටුව හඳුන්වන
| CASNo = 1314-13-2
| CASNo_Ref = {{cascite|correct|CAS}}
| ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}}
| ChemSpiderID = 14122
| ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}}
| ChEBI = 36560
| StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}}
| StdInChI = 1S/O.Zn
| StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}}
| StdInChIKey = XLOMVQKBTHCTTD-UHFFFAOYSA-N
| PubChem = 14806
| ChEMBL_Ref = {{ebicite|changed|EBI}}
| ChEMBL =1201128
| RTECS = ZH4810000
| EINECS = 215-222-5
| ATCvet = yes
| ATCCode_prefix = A07
| ATCCode_suffix = XA91
}}
|Section2 = {{රසායනිකකොටුව ගුණාංග
|Formula = [[සින්ක්|Zn]][[ඔක්සිජන්|O]]
|MolarMass = 81.408 ග්‍රෑ/මවුල
|Appearance = සුදු ඝණ
|Odor = ගඳ රහිත
|Density = 5.606 ග්‍රෑ/සෙමී&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;
|Solubility = 0.16 මිග්‍රෑ/100 මිලී(30 °C)
|MeltingPt = 1975 °C (වියෝජනය වෙයි)&lt;ref name=melt&gt;{{cite book|url=http://books.google.com/?id=j_HEazhVxoMC&amp;pg=PA357|page=357|title=Wide bandgap semiconductors: fundamental properties and modern photonic and electronic devices|author=Takahashi, Kiyoshi; Yoshikawa, Akihiko; Sandhu, Adarsh|publisher=Springer|year=2007|isbn=3-540-47234-7}}&lt;/ref&gt;
|BoilingPt = 1975 °C (වියෝජනය වෙයි)
|BandGap = 3.3 eV ([[Direct and indirect band gaps|direct]])
|RefractIndex = 2.0041
}}
|Section4 = {{රසායනිකකොටුව තාපරසායනවිද්‍යාව
|DeltaHf = -348.0 කිජූ/මවුල
|Entropy = 43.9 J·K&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;මවුල&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;
}}
|Section7 = {{රසායනිකකොටුව උපද්‍රව
|ExternalMSDS = [http://www.inchem.org/documents/icsc/icsc/eics0208.htm ICSC 0208]
|EUIndex = 030-013-00-7
|EUClass = පරිසරයට අනතුරුදායකයි ('''N''')
|RPhrases = {{R50/53}}
|SPhrases = {{S60}}, {{S61}}
|NFPA-H = 2
|NFPA-F = 1
|NFPA-R = 0
|NFPA-O = W
|FlashPt = 1436 °C
}}
|Section8 = {{රසායනිකකොටුව ආශ්‍රිත
|OtherAnions = [[සින්ක් සල්ෆයිඩ්]]&lt;br/&gt;[[සින්ක් සෙලිනයිඩ්]]&lt;br/&gt;[[සින්ක් ටෙලියුරයිඩ්]]
|OtherCations  = [[කැඩ්මියම් ඔක්සයිඩ්]]&lt;br/&gt;[[මර්කරි(ll) ඔක්සයිඩ්]]
}}
}}

සින්ක් ඔක්සයිඩ් යනු රසායනික සූත්‍රය වන Zno [[අකාබනික සංයෝග]]යකි. සුදු පැහැති කුඩක් වන [[සින්ක් ඔක්සයිඩ්]] අකාබනික සංයෝගයකි. සුදු පැහැති කුඩක් වන සින්ක් ඔක්සයිඩ් ජලයෙහි අද්‍රාව්‍ය වන අතර ප්ලාස්ටික්, සෙරමික්, වීදුරු, සිමෙන්ති, ලිහිස්සි තෙල්, තීන්ත, ආලේපන,&lt;ref name=&quot;wear&quot;/&gt; මැලියම්, කාන්දු වලක්වන ද්‍රව්‍ය වර්ණක, ආහාර (සින්ක් [[පෝෂක]] මුල් කරගත්), බැටරි, ෆෙරයිට්, ගිනි නිවීමේ ද්‍රව්‍ය සහ ප්‍රථමාධාර පටි ආදී විවිධ ද්‍රව්‍ය නිෂ්පාදනය සඳහා පුළුල් ලෙස යොදා ගැනෙයි.&lt;ref&gt;Marcel De Liedekerke,  &quot;2.3. Zinc Oxide (Zinc White): Pigments, Inorganic, 1&quot; in Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry, 2006, Wiley-VCH, Weinheim. {{DOI|10.1002/14356007.a20_243.pub2}}&lt;/ref&gt;

[[ද්‍රව්‍ය විද්‍යාවේදී]] සින්ක් ඔක්සයිඩ් [[II-VI අර්ධ සන්නායක කාණ්ඩයේ]] [[ඔක්සිජන්]] [[ආවර්තිතා වගුව]] VIA කාණ්ඩයට (6 වැනි ප්‍රධාන කාණ්ඩය වර්තමාන l6 වන කාණ්ඩය වේ.) අදාළ මූලද්‍රව්‍යයක් වූ නිසා සහ [[අන්තරික ලෝහ]]යක් වන [[සින්ක්]] වර්තමානයේ දොළොස්වන කාණ්ඩය වන IIB කාණ්ඩයේ සාමාජිකයෙකු වූ නිසා) අර්ධ සන්නායකයේ [[නිසග මාත්‍රණය]] (හේතු තවමත් අණාවරණය කර නොමැති වේ) n-වර්ගයට අයත් වේ. 

==රසායනික ගුණ==
ZnO සුදු පැහැති කුඩක් ලෙස පවතියි. [[සින්සයිට්]] ඛණිජය සාමාන්‍යයෙන් කහ පැහැය රතු පැහැයට  හරවන්නා වූ මැන්ගනීස් සහ වෙනත් අපද්‍රව්‍යවලින් සමන්විත වේ.&lt;ref name=&quot;k1&quot;&gt;{{cite journal|doi=10.1002/cphc.200700002|title=ZnO: Material, Physics and Applications|year=2007|author=Klingshirn, C.|journal=ChemPhysChem|volume=8|pages=782–803|pmid=17429819|last1=Klingshirn|first1=C|issue=6}}&lt;/ref&gt; තාපය හමුවේ වර්ණ් විපර්යාස සිදු කරගන්නාසුළු [[ස්ඵටිකරූපී]] සින්ක් ඔක්සයිඩ් රත් කළ විට සුදු පැහැයේ සිට කහ පැහැයට හැරෙන අතර වාතය හමුවේ සිසිල් කරන විට නැවත සුදු පැහැයට හැරේ. මෙම වර්ණ විපර්යාසය සිදු වන්නේ ඉහළ උෂ්ණත්ව වලදී   Zn&lt;sub&gt;1+x&lt;/sub&gt;O (ස්ටොයිකියෝමිතික නොවන)  සාදාගැනීමේදී පරිසරයේ සිදුවන කුඩා ඔක්සිජන් හිඟයක් හේතුවෙනි.&lt;ref name = &quot;Wiberg&amp;Holleman&quot;/&gt;
සින්ක් ඔක්සයිඩ් යනු [[උභයගුණී ඔක්සයිඩයකි]]. එට බොහෝදුරට ජලයේ [[අද්‍රාව්‍ය]] වන නමුත් [[හයිඩ්‍රොක්ලොරික් අම්ලය]] වැනි බොහෝ [[අම්ල]] තුළ ද්‍රාව්‍ය වේ.&lt;ref&gt;{{Greenwood&amp;Earnshaw2nd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;spero&quot;/&gt;
:ZnO + 2 HCl → ZnCl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O

භෂ්ම ද ජලයේ ද්‍රාව්‍ය  සින්කේට ලබා දීමට ඝනය පහත හෙළයි:
:ZnO + 2 NaOH + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O → Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;[Zn(OH)&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;]

ZnO, [[ඔලේට]] සහ [[ස්ටීරේට]] වැනි අනුරූප [[කාබොක්සිලේට]] සෑදීමට තෙල් තුළ ඇති මේද අම්ල සමඟ සෙමෙන් ප්‍රතික්‍රියා කරයි. ZnO ජලීය සාන්ද්‍ර  [[සින්ක් ක්ලෝරයිඩ]] සමඟ මිශ්‍ර කළවිට සින්ක් ක්ලෝරයිඩ් ලෙස හදුන්වන නඩාමවලට බදාම වැනි ඵලයක් සාදයි.&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1023/A:1004327018497|title=The chemistry of cements formed between zinc oxide and aqueous zinc chloride|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-materials-science_1998-05-01_33_9/page/2251|year=1998|author=Nicholson, J. W|journal=Journal of Materials Science|volume=33|pages=2251|last2=Nicholson|first2=J. W|issue=9|bibcode = 1998JMatS..33.2251N }}&lt;/ref&gt; මෙය දන්ත වෛද්‍ය විද්‍යාවේ ප්‍රයෝජනයට ගැනිණි.&lt;ref name = &quot;Ferracane&quot;&gt;{{cite book|author=Ferracane, Jack L.|title=Materials in Dentistry: Principles and Applications|year=2001|publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins|isbn=0-7817-2733-2|url=http://books.google.com/?id=5uvuvNKpIkQC&amp;pg=PA143|pages=70,143}}&lt;/ref&gt;

[[File:Hopeite.jpg|thumb|150px|left|හෙපටයිට ස්ඵටික]]
ZnO [[පොස්පරික් අම්ලය]] සමඟ පිරියම් කළවිට ද බදාමවලට හුරු නිෂ්පාදනයක් සාදයි. මේව වෛද්‍ය විද්‍යාවේදී යොදා ගැනේ.&lt;ref name = &quot;Ferracane&quot;/&gt; මෙම ප්‍රතික්‍රියාවෙන් සෑදුනු [[සින්ක් පොස්පේට]] බදාමයේ ප්‍රධාන සංඝටකයක් වන්නේ [[හෙපටයිට්]], Zn&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;(PO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;·4H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O.
සින්ක් ඔක්සයිඩ් සම්මත ඔක්සිජන් පීඩනය යටතේ සෙන්ටිග්‍රේඩ් අංශක 1975ක පමණ උෂ්ණත්වයේදී සින්ක් වාෂ්පය සහ ඔක්සිජන් බවට වියෝජනය වේ. කාබන් සමඟ රත් කිරීමේදී (තරමක් පහළ උෂ්ණත්වයකදී(සෙන්ටිග්‍රේඩ් අංශක 950ක් පමණ වූ) මෙම ඔක්සයිඩය සින්ක් වාෂ්පය බවට පෙරළේ.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Greenwood, N. N.; &amp; Earnshaw, A.|year=1997|title=Chemistry of the Elements|publisher=Oxford:Butterworth-Heinemann|isbn=0-7506-3365-4}}&lt;/ref&gt;

ZnO + C → Zn(වාෂ්ප) + CO

[[ඇලුමිනියම්]] සහ [[මැග්නීසියම්]] කුඩු සමඟ ද ක්ලෝරිනීකෘත රබර් හා සින්ක් ඔක්සයිඩයට ගිනි සහ ස්ඵෝටන උවදුරු ඇති කරමින් ඉතා සීඝ්‍ර ප්‍රතික්‍රියාවල යෙදිය හැක. &lt;ref&gt;[http://www.inchem.org/documents/icsc/icsc/eics0208.htm International Occupational Safety and Health Information Centre (CIS)] Access date January 25, 2009.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://hazard.com/msds/mf/baker/baker/files/z3705.htm Zinc oxide] [[MSDS]]. Access date January 25, 2009.&lt;/ref&gt; මෙය [[හයිඩ්‍රජන් සල්ෆයිඩ]] සමඟ ප්‍රතික්‍රියා කොට [[සල්ෆ්යිඩය]] ලබා දේ. ZnO කුඩු යොදා ගනිමින්  H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;S ඉවත් කිරීමේදී මෙම ප්‍රතික්‍රියාව වාණිජමය වශයෙන් භාවිතයට ගැනෙයි. (උදා: දුර්ගන්ධ නාශක ලෙසින්) 
ZnO + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;S → ZnS + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O

ZnO සහ ජලය අඩංගු ආලේපන විලීන වී [[පාරජම්බූල ආලෝකය]]ට නිරාවරණය වූ විට, [[හයිඩ්‍රජන් පෙරොක්සයිඩ්]] නිෂ්පාදනය වේ.&lt;ref name=&quot;spero&quot;&gt;{{cite book|author=Spero, J. M.; Devito, B.; Theodore, L.|title=Regulatory chemical handbook|url=https://archive.org/details/regulatorychemic0000sper|publisher=CRC Press|year=2000|isbn=0-8247-0390-1}}&lt;/ref&gt;

==භෞතික ලක්ෂණ==
[[Image:Wurtzite polyhedra.png|thumb|150px|right|වර්ට්සයිට් ස්ඵටික]]
[[Image:Sphalerite-unit-cell-depth-fade-3D-balls.png|150px|thumb|right|සින්ක් අණුවේ ව්‍යුහය]]

===ව්‍යුහය===
සින්ක් ඔක්සයිඩ් ෂඩාස්‍රාකාර වර්ට්සයිට්  [[වර්ට්සයිට් ස්ඵටික ව්‍යුහය]]&lt;ref name=fierro&gt;{{cite book|last=Fierro|first=J. L. G|title=Metal Oxides: Chemistry &amp; Applications|year=2006|publisher=Taylor &amp; Francis Group|location=6000 Broken Sound Parkway NW, Suite 300|isbn=0-8247-237-6|pages=182}}&lt;/ref&gt; සහ ඝනකාකර [[සින්ක් බ්ලෙන්ඩ්]] යන ප්‍රධාන [[ බහුරූපතාව(යාන්ත්‍ර විද්‍යාව)|ආකාර]] දෙකක් යටතේ ස්ඵටික සාදයි. වර්ට්සයිට් ව්‍යුහය බොහෝ තත්ත්ව යටතේ වඩාත් ස්ථායීව පවතින නිසා ඉතා සුලභ ලෙස පවතී. සින්ක් බ්ලෙන්ඩ් ආකාරය ස්ථායී තත්ත්වයට ගෙන ආ හැක්කේ ඝනක දැලිස් ව්‍යුහයක් සහිත උපස්ථරයක් මත සින්ක් ඔක්සයිඩ් සෑදීමෙනි. මෙම අවස්ථා දෙකෙහිදීම සින්ක් සහ ඔක්සයිඩ කේන්ද්‍ර Zn(II) සඳහා වඩාත්ම ලාක්ෂණික ජ්‍යාමිතික ආකාරය වන චතුස්තලීය වේ. 

වර්ට්සයිට් සහ සින්ක් බ්ලෙන්ඩ් බහුරූප ආකාරවලට අමතරව ZnO [[සහිඳ ලුණු]] හමුවේ 10GPa පමණ සාපේක්ෂ ඉහළ පීඩනයකදී ස්ඵටික තත්ත්වයට ගෙන ආ හැක.&lt;ref name=&quot;ozgur&quot;&gt;{{cite journal|doi=10.1063/1.1992666|title=A comprehensive review of ZnO materials and devices|year=2005|author=Özgür, Ü.|journal=Journal of Applied Physics|volume=98|pages=041301|last2=Alivov|first2=Ya. I.|last3=Liu|first3=C.|last4=Teke|first4=A.|last5=Reshchikov|first5=M. A.|last6=Doğan|first6=S.|last7=Avrutin|first7=V.|last8=Cho|first8=S.-J.|last9=Morkoç|first9=H.|issue=4|bibcode = 2005JAP....98d1301O }}&lt;/ref&gt;

වර්ට්සයිට් සහ සින්ක් බ්ලෙන්ඩ් යන බහුරූපී ආකාර සඳහා [[ප්‍රතිලෝම සමමිතිය]]ක් නොමැත. මෙය සහ අනෙකුත් දැලිස් සමමිති ලක්ෂණවල ප්‍රතිඵල ලෙස ෂඩාස්‍රාකාර සහ සින්ක්බ්ලෙන්ඩ් ZnO හි [[පීඩවිද්‍යුතය]] ද ෂඩාස්‍රාකාර ZnO හි [[තාපවිද්‍යුතය]]ද හැඳින්විය හැක.

ෂඩාස්‍රාකාර ව්‍යුහයේ ලක්ෂ්‍ය කාණ්ඩ ය 6mm ([[හර්මාන්-මෝගුයින් අංකනය]] අනුව වේ) හෝ([[ස්කෝන්ෆ්ලයිස්]] අංකනය අනුව) C&lt;sub&gt;6v&lt;/sub&gt; ලෙස දැක්විය හැකි අතර [[අවකාශ කාණ්ඩය]] P6&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;mc&lt;/sup&gt;හෝ C&lt;sub&gt;6v&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; ලෙස දැක්විය හැක. දැලිස් ව්‍යුහයේ නියත වන a=3.25Å  සහ c=5.2Å  වේ.  ඒවායේ අනුපාතය c/a~1.60යන අගය ෂඩාස්‍රාකාර කුටීරයක නියම c/a=1.633 අගයට ආසන්න ලෙස පවතියි.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Landolt-Bornstein, New Series, Group III|volume=Vol. 17B, 22, 41B|editor=Rossler, U. |publisher=Springer, Heidelberg|year=1999}}&lt;/ref&gt; බොහෝ ll-Vl කාණ්ඩවලට අයත් ලෝහයන්ගේ මෙන් සින්ක් ඔක්සයිඩ් තුළ ද බන්ධන බොහෝ සෙයින් [[අයනික]](Zn&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt;–O&lt;sup&gt;2–&lt;/sup&gt;) වේ. ඒවායේ අරීය දුර පිළිවෙලින් Zn&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt;, 0.074nm සහ O&lt;sup&gt;2-&lt;/sup&gt;,140nm වේ. මෙම ගුණය සින්ක් බ්ලෙන්ඩ් වලට වඩා වර්ට්සයිට් නිර්මාණය වීමේ කැමැත්ත මෙන්ම සින්ක් ඔක්සයිඩ්හි වන දැඩි [[පීඩවිද්‍යුතය]]ට හේතුකාරක වේ. ධ්‍රැවීය Zn-O බන්ධන හේතුවෙන්, සින්ක් සහ ඔක්සිජන් තුල විද්‍යුත් වශයෙන් ආරෝපිතව පවතී. විද්‍යුත් උදාසීනත්වය පවත්වා ගැනීමට මෙවැනි බොහෝ ලොහ එම තල පරමාණුක මට්ටමින් නැවත ප්‍රතිනිර්මාණය වන නමුත් ZnOවල එසේ සිදු නොවේ. එහි පරමාණුක වශයෙන් සමතල සහ ස්ථාවර පෘෂ්ඨ කිසිදු  ප්‍රතිනිර්මාණය වීමක් නොපෙන්වයි. ZnO හි මෙම විෂමතාවය තව ද සම්පූර්ණ  පහදා දී නැත.&lt;ref name=&quot;dutta&quot;&gt;{{cite journal|format=free download pdf|author=Baruah, S. and Dutta, J.|title=Hydrothermal growth of ZnO nanostructures|journal=Sci. Technol. Adv. Mater.|volume=10|year=2009|page=013001|doi=10.1088/1468-6996/10/1/013001|bibcode = 2009STAdM..10a3001B }}&lt;/ref&gt;

===යාන්ත්‍රික ගුණ===
ZnO යනු [[මෝ පරිමාණය]]ට අනුව දළ වශයෙන් 4.5ක දැඩි බවකින් යුතු සාපේක්ෂව මෘදු ද්‍රව්‍යයකි.&lt;ref name=&quot;wear&quot;&gt;{{cite journal|doi=10.1016/j.wear.2007.11.013|title=CuO, ZrO2 and ZnO nanoparticles as antiwear additive in oil lubricants|year=2008|author=Hernandezbattez, A|journal=Wear|volume=265|pages=422|last2=Gonzalez|first2=R|last3=Viesca|first3=J|last4=Fernandez|first4=J|last5=Diazfernandez|first5=J|last6=MacHado|first6=A|last7=Chou|first7=R|last8=Riba|first8=J|issue=3–4}}&lt;/ref&gt; එහි ප්‍රත්‍යාස්ථතා නියත [[GaN]] වැනි අනෙකුත් lll-V අර්ධසන්නායක වලට වඩා කුඩා වේ. ZnO හි ඉහළ උෂ්ණත්ව ධාරිතාවය, තාප සන්නායකතාවය, පහළ තාප ප්‍රසාරණතාවය සහ ඉහළ ද්‍රවාංකය පිඟන් කර්මාන්තය සඳහා ප්‍රයෝජනවත් වේ.&lt;ref name=porter/&gt; ZnO වල වඩාත්ම ස්ථායී අවස්ථාව වර්ට්සයිට් වීමෙන් 10K උෂ්ණත්වයේ 133ps පමණ ඉහළ ආයුකාලයකින් යුතු ඉතා දිගු කාලීන ප්‍රකාශ පෝනෝනයක් ප්‍රදර්ශනය කරයි.&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1063/1.3387843|title=Anharmonic effects in ZnO optical phonons probed by Raman spectroscopy|year=2010|last1=Millot|first1=Marius|journal=Applied Physics letters|volume=96|pages=152103|last2=et al.,|first2=Ramon|last3=Munoz-Sanjose|first3=Vicente|last4=Broto|first4=Jean-Marc|last5=Gonzalez|first5=Jesus|issue=15|bibcode = 2010ApPhL..96o2103M }}&lt;/ref&gt; 

චතුස්තලීය බන්ධන සහිත අර්ධ සන්නායක අතර  ZnO ඉහළම පීඩවිද්‍යුත් ආතානකය හෝ අවම වශයෙන්  [[GaN]] සහ [[AlN]] වල එම ගුණයට සංසන්දනීය වන බව ප්‍රකාශ කර ඇත. මෙම ගුණය නිසා ඉහළ විද්‍යුත් යාන්ත්‍ර ඈඳුමක් අවශ්‍යවන බොහෝ පීඩවිද්‍යුත් යෙදීම සඳහා එය තාක්ෂණික වශයෙන් වැදගත් ද්‍රව්‍යයක් බවට පත්ව ඇත.

===විද්‍යුත් ගුණ===
සින්ක් ඔක්සයිඩ් කාමර උෂ්ණත්වයේදී ~3.3eV සාපේක්ෂ වශයෙන් විශාල ඍජු  [[කලාප අන්තරයක්]] ZnO සතු වේ. විශාල කලාප අන්තරයක් තිබීමේ වාසි අතරට ඉහළ බිඳ වැටුම් වෝල්ටීයත තිබීම, විශාල [[විද්‍යුත් ක්ෂේත්‍රවල]] පැවතීමේ හැකියාව, පහළ [[ඉලෙක්ට්‍රෝන ඝෝෂාව]] සහ ඉහළ-උෂ්ණත්ව සහ  පහළ-උෂ්ණත්වවල පැවතීමේ හැකියාව ඇතුළත් වේ. ZnO හි කලාප අන්තර තව දුරටත් ([[මැග්නීසියම් ඔක්සයිඩ]] හෝ [[කැඩ්මියම් ඔක්සයිඩ]] යොදා ගනිමින්) ~3-4eV දක්වා සුසර කළ හැක.&lt;ref name=&quot;ozgur&quot;/&gt; 
බොහෝමයක් ZnO වලට [[අභිප්‍රායික මාත්‍රණ]] නොමැතිව වුවද [[n-වර්ගයේ]] ලක්ෂණ මූලාරම්භය වන නමුත් එම විෂය විවාදාත්මකව පවතියි. මෙයට බලාපොරොත්තු නොවූ හයිඩ්‍රජන් අපද්‍රව්‍ය ආදේශන හේතුවන බවට සෛද්ධාන්තික  ගණනය කිරීම් පදනම් කොටගත් එක් විකල්ප පැහැදිලි කිරීමක් යෝජනා කර ඇත.
Vll කාණ්ඩයේ මූලද්‍රව්‍ය වන [[ක්ලෝරීන්]] හෝ [[අයඩීන්]] සමඟ ඔක්සිජන් ආදේශ කිරීමෙන් හෝ Al,Ga,In වැනි lll කාණ්ඩයේ මූලද්‍රව්‍ය මගින් Zn ආදේශ කිරීමෙන් පාලනය කළ හැකි n-වර්ගයේ මාත්‍රණයක් පහසුවෙන් ලබා ගත හැක.
විශ්වාසදායී [[p-වර්ගයේ]] මාත්‍රණය කිරීම් දුෂ්කර වේ. මෙම ගැටලුවේ මූලාරම්භය වනුයේ p-වර්ගයේ මාත්‍රණයන්ට යොදා ගන්නා ද්‍රව්‍යවල මඳ ද්‍රාව්‍යතාව සහ n-වර්ගයේ අපද්‍ර මගින් ඒවා හාණිපූරණය කිරීමයි. මෙම ගැටලුව [[GaN]] සහ [[ZnSe]] සමඟ අධ්‍යයනය කෙරෙයි. &quot;ස්වභාවයෙන්ම&quot; n-වර්ගයේ වන් ද්‍රව්‍ය තුළ p-වර්ගයේ ලාක්ෂණික බව මැනුම, සාම්පලයන්හි අසමජාතීත්වය හේතුවෙන් සංකීර්ණ බවට පත් වී තිබේ.
p-වර්ගයේ මාත්‍රණ සඳහා වන වර්තමාන සීමා, සාමාන්‍යයෙන් n-වර්ගයේ සහ p-වර්ගයේ ද්‍රව්‍යවශයෙන් l වන  කාණ්ඩයේ  Li, Na, K යන මූලද්‍රව්‍ය, V වන කාණ්ඩයේ  N, P යන  මූලද්‍රව්‍ය මෙන්ම සිල්වර් සහ කොපර් ආදිය හඳුන්වා දිය හැක. ඩෙසේ වෙතත්, මේ අතුරින් බොහෝමයක් උච්ච ප්‍රතිග්‍රාහක වන අතර සැලකිය යුතු මට්ටමක p-වර්ගයේ සන්නයනයක් කාමර උෂ්ණත්වයේදී ඇති නොකරයි.&lt;ref name=&quot;ozgur&quot;/&gt;
ZnO හි [[ඉලෙක්ට්‍රෝන සචලතාව]] උෂ්ණත්වය සමඟ බොහෝ සෙයින් වෙනස් වන අතර  80K උෂ්ණත්වයේදී ~2000cm&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;/(v.s) යන උපරිම අගයට පැමිණේ.&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1016/S0022-3697(74)80026-0|title=Halleffekt und anisotropie der beweglichkeit der elektronen in ZnO|year=1974|author=Wagner, P|journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids|volume=35|pages=327|last2=Helbig|first2=R|bibcode=1974JPCS...35..327W|issue=3}}&lt;/ref&gt;

==නිෂ්පාදනය==
{{මේවාත් බලන්න|සින්ක් උණු කිරීම}}
කාර්මික අවශ්‍යතා සඳහා  ZnO වසරකට ටොන් 10&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt; &lt;ref name=&quot;k1&quot;/&gt;පමණ විවිධ මට්ටම්වලින් ප්‍රධාන ක්‍රියාවලි 03ක් යටතේ නිෂ්පාදනය කෙරෙයි.&lt;ref name=porter&gt;{{cite book|author=Porter, F.|title=Zinc Handbook: Properties, Processing, and Use in Design|url=https://archive.org/details/zinchandbookprop0000port|publisher=CRC Press|year=1991|isbn=0-8247-8340-9}}&lt;/ref&gt;
===වක්‍ර (ප්‍රංශ) ක්‍රමය===
ලෝහමය සින්ක් ග්‍රැෆයිට් කෝවක් තුළ විලීන කොට  907 °C ට වඩා ඉහළ උෂ්ණත්වවලදී වෂ්පය බවට හරවයි. (නියමානුකූලව 1000 °C පමණ වූ) සින්ක් වාෂ්පය එහි උෂ්ණත්වය සහ සංදීප්තිය සමඟ වාතයේ ඔක්සිජන් හා අනුබද්ධ වෙමින් ප්‍රතික්‍රියා කොට ZnO ලබා දේ. සින්ක් ඔක්සයිඩ් අණු සිසිලන නළයක් හරහා පරිවහනය කෙරෙන අතර වාෂ්පයන්ගෙන් ඝ්න වෙන් කරගන්නා කුටීරයක් තුළ රැස්කර ගැනෙයි. මෙම වක්‍ර ක්‍රමය 1844 දී ප්‍රංශ ජාතික ලී ක්ලෙයාර් විසින් ප්‍රථම වරට සිදු කරන ලදී. මෙහි නිෂ්පාදන සාමාන්‍යයෙන් මධ්‍යක තරම 0.1 සිට ම්යික්‍රොමීටර කිහිපයක් වූ ස්න්ක් ඔක්සයිඩ් සමූහයක් වේ. ලෝකයේ බොහෝමයක් සින්ක් ඔක්සයිඩ් සාදනු ලබන්නේ ප්‍රංශ ක්‍රමය උපයෝගී කොට ගෙනය.

===ඍජු(ඇමරිකානු) ක්‍රමය===
ඍජු ක්‍රියාවලිය ආරම්භ වන්යේ [[සින්ක් ලෝපස]] හෝ ලෝහය උණු කිරීමට ගන්න අමුද්‍රව්‍ය වන අපද්‍රව්‍ය සහිත සින්ක් සංයෝගවලිනි. සින්ක් වාෂ්පය නිෂ්පාදනය කර ගැනීම සඳහා ඇන්ත්‍රසයිට් වැනි කාබන් මූල සමඟ සින්ක් පූර්වර්ග දුර්වල (කාබොතර්මල් ඔක්සිහරණය) කෙරෙයි. පසුව එම සින්ක් වාෂ්පය වක්‍ර ක්‍රියාවලියේ ඩාකාරයටම ඔක්සිකරණය වේ. ව්ක්‍ර ක්‍රමය සමඟ සසඳා බලන විට මූල ප්‍රභවයන්ගේ අපිරිසිදු බව නිසා, ඍජු ක්‍රියාවලිය ඔස්සේ  ලැබෙන අවසාන ඵලවල තත්ත්වයද පහළ මට්ටමක වේ.

===තෙත රසායනික ක්‍රමය===
කාර්මික නිෂ්පාදන අතුරින් කුඩා ප්‍රමාණයක් තෙත රසායනික ක්‍රියාවලිය යොදා ගනී. පිරිසිදු කරන ලද සින්ක් ලවණවල ජලීය ද්‍රාවණයන්ගෙන් ආරම්භ වන මෙම ක්‍රමය මගින් [[සින්ක් කාබනේට]] හෝ [[සින්ක් හයිඩ්‍රොක්සයිඩ]] අවක්ෂේප කරයි. පසුව එම අවක්ෂේප පෙරා, සෝදා, වියළා 800 °C පමණ උෂ්ණත්වයක පුළුස්සා ගනී. 

===පර්යේෂණාගාර සංශ්ලේෂණය===
[[Image:Synthetic_Zincite_Crystals.jpg|thumb | Synthetic ZnO පළිගු. රතු සහ කොළ වර්ණ ලැබෙනුයේ විවිධ ප්‍රමාණයන්ගෙන් ඔක්සිඡන් මිශ්‍ර විම හේතුටකොටගෙනය .&lt;ref name=growth/&gt;]]
විද්‍යාත්මක අධ්‍යයනයක් සහ අදාළ යෙදීම් සඳහා යොදා ගැනෙන ZnO නිෂ්පාදනය කිරීම සඳහා විශේෂිත ක්‍රම විශාල ප්‍රමාණයක් පවතී. මෙම ක්‍රම වර්ගීකරණය  කිරිම සඳහා විශේෂිත වූ ක්‍රම විශාල සංඛ්‍යාවක් පවතී. මෙම ක්‍රම වර්ගීකරණය කිරීමේදී ඵල වශයෙන් ලැබෙන ZnO හි ස්වරූපය (රාශියක්, තුනී පටල, නැනෝ ප්‍රමාණයේ) උෂ්ණත්වය (කාමර උෂ්ණත්වයට ආසන්න &quot;පහත&quot; මට්ටමේ හෝ T~1000°C වූ &quot;ඉහළ මට්ටමේ&quot;),  ක්‍රියාවලි ආකාරය ( වාෂ්ප තැන්පත් කිරීම හෝ ද්‍රාවණයේ සිට වර්ධනය කර ගැනීම) යනාදී වශයෙන් වර්ග කළ හැක.

විශාල තනි ස්ඵටික (ඝන සෙන්ටිමීටර විශාල ප්‍රමාණයක්) සාමාන්‍යයෙන් වාෂ්ප පරිවහනයේදී (වාෂ්ප අවස්ථාවේ තැන්පත් කිරීමෙන්), [[හයිඩ්‍රොතර්මල් සංශ්ලේෂණ]]යේදී හෝ විලීන කිරීමේදී ලබා ගත හැක.&lt;ref name=&quot;dutta&quot;/&gt;&lt;ref name=growth&gt;{{cite journal|journal = Journal of Crystal Growth|volume = 310|year =2008|page= 1832|title = Inductively heated Bridgman method for the growth of zinc oxide single crystals|author= Schulz, D. ''et al.''|doi = 10.1016/j.jcrysgro.2007.11.050|issue = 7–9|bibcode = 2008JCrGr.310.1832S }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1088/1468-6996/9/2/025009|format= free download pdf|title=Growth of ZnO nanowires on nonwoven polyethylene fibers|year=2008|author=Baruah, Sunandan|journal=Science and Technology of Advanced Materials|volume=9|pages=025009|last2=Thanachayanont|first2=Chanchana|last3=Dutta|first3=Joydeep|issue=2|bibcode = 2008STAdM...9b5009B }}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, ZnO වල ඉහළ [[වාෂ්ප පීඩනය]]  හේතුවෙන් විලීන කර වර්ධනය කර ගැනීම ගැටලු සහගත වේ. [[වාෂ්ප පරිවහන ක්‍රමය]] මගින්ද වර්ධනය පාලනය කර ගැනීම අපහසු වන අතර වඩාත්ම යෝග්‍ය ක්‍රමය වනුයේ හයිඩ්‍රොතර්මල් ක්‍රමයයි. තුනී පටල වශයෙන් නිපදවාගැනීමේදී, [[රසායනික වාෂ්ප තැන්පත් කිරීම]], කාබන් අඩංගු ලෝහ සංයෝග වාෂ්ප අවස්ථාවේ ස්ඵටිකරූපී උපස්ථරයක් මත වර්ධනය කර ගැනීම, [[විද්‍යුතාවසාදනය]], ස්පන්දිත කිරණ තැන්පත් කිරීම, [[පේෂණය]], [[සොල්-ජෙල් සංශ්ලේෂණය]], [[පරමාණුක ස්ථර තැන්පත් කිරීම]], ඉහි තාපවිච්ඡේදනය ආදී ක්‍රම විශේෙෂ වේ.

සාමාන්‍යයෙන් විද්‍යාගාරයේදී  සින්ක් ඇනෝඩයක් මගින් සෝඩියම් බයිකාබනේට් ද්‍රාවණයක් විද්‍යුත් විච්ඡේදනය කිරීමෙන් සින්ක් ඔක්සයිඩ් සුදු පැහැති කුඩක් ලෙස ලබා ගත හැක. මෙහිදී සින්ක් හයිඩ්‍රොක්සයිඩ් සහ හයිඩ්‍රජන් වායුව නිපදේ. සින්ක් හයිඩ්‍රොක්සයිඩ් රත්කිරීමේඩී සින්ක් ඔක්සයිඩ්වලට වියෝජනය වේ.

: Zn + 2 H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O → Zn(OH)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;

: Zn(OH)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; → ZnO + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O

===නැනෝ අවස්ථාවේ ZnO===
නැනෝ ප්‍රමාණයේ සින්ක් ඔක්සයිඩ් මගින් නැනෝ-අණු, නැනෝදඬු, නැනෝපටි, නැනෝවයර් ආදී රූප විද්‍යාත්මක  ආකාර රැසක් නිපදවාගත හැක.  නැනෝව්‍යුහ ලබා ගැනීමට නිෂ්චිත තත්ත්ව යටතේ එම තාක්ෂණික ක්‍රම [[වාෂ්ප-ද්‍රව-ඝන ක්‍රමය]]ද යොදා ගත හැක.&lt;ref name=&quot;dutta&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1016/j.stam.2007.02.012|format=free download pdf|title=Synthesis, microstructure and photoluminescence of well-aligned ZnO nanorods on Si substrate|year=2007|author=Miao, L.|journal=Science and Technology of Advanced Materials|volume=8|pages=443|last2=Ieda|first2=Y.|last3=Tanemura|first3=S.|last4=Cao|first4=Y.G.|last5=Tanemura|first5=M.|last6=Hayashi|first6=Y.|last7=Toh|first7=S.|last8=Kaneko|first8=K.|issue=6|bibcode = 2007STAdM...8..443M }}&lt;/ref&gt; දඬු ආකාරයේ  ZnO හි නැනෝ ව්‍යුහ ජලීය ක්‍රම යටතේ නිෂ්පාදනය කළ හැක. එය කාරණා රැසක් හේතුවෙන් වඩාත් ආකර්ෂණීය වී ඇත. අඩු පිරිවැය, උපද්‍රව සඳහා අඩු අවදානම එමනිසා පරිමාණයේ පහසුව, වර්ධනය වීම ආරම්භ වනුයේ සාපේක්ෂ පහළ උෂ්ණත්වයකදී වීම, නම්‍යශීලී කාබනික උපස්ථරවලට අනුකූල වීම, ලෝහමය උත්ප්‍රේරක අවශ්‍ය නොවීම සහ එම හේතුවෙන් අතිදියුණු සිලිකන් තාක්ෂණය සමඟ ඒකාබද්ධ කිරීමේ හැකියාව ආදිය ඒ අතර ප්‍රධාන තැනක් ගනී. මීට අමතරව, අවසාන ඵලයේ ගුණ සහ රූප විද්‍යාත්මක සාධක වඩාත් ඵලදායීව පාලනය කිරීම සඳහා පරාමිතීන් රැසක් සැකසිය යුතු වේ. තෙත රසායනික ක්‍රම, ඒක දෛශික ZnO නැනෝ ව්‍යුහ වර්ධනය කරගැනීමට ඉතා ප්‍රබල සහ පහසු ලෙස යොදා ගත හැකි බව පෙන්වා දී ඇත. මෙම සංශ්ලේෂණය 90 °C පමණ උෂ්ණත්වයක් යටතේ සින්ක් නයිට්‍රේට් සහ [[හෙක්සැම්මීන]] සමමෞලික ද්‍රාවණයක් තුළ සිදු කරයි. මෙහිදී හෙක්සැම්මීන් යොදාගනුයේ අවශ්‍ය පරිසරය සාදා දීමටයි. ZnO හි  නැනෝවයර්වල දර්ශනානුපාතය වැඩි කිරීමට පොලීතිලීන් ග්ලයිකෝල් හෝ පොලීතිලිනිමයින් වැනි ආකලන සමත් වේ.

==ඉතිහාසය==
සින්ක් ඔක්සයිඩ් ඉතා ඈත අතීතයේ සිට මිනිසුන් විසින් විවිධ ක්‍රියාවලිවලට භාජනය කිරීම සහ නොකිරීම යටතේ වර්ණක හෝ ලෙඩ සුව කිරීමට ගන්න ආලේපන (නමුත් මේවායේ සංයුතිය කෙබඳුදැයි නොදනී) ලෙස භාවිතා කරන ලද හෙයින් එහි ප්‍රථම භාවිතය පිළිබඳව නිශ්චිතව කිව නොහැක. 

ක්‍රි.පූ. 500 හෝ ඊට පෙර සිට ඉන්දියානු ලේඛනයන්හි  &quot;චාරක සම්හිත&quot; යනුවෙන් සඳහන් වන ඇස්වල සහ තුවාලවල සඳහා භාවිතා කළ ආලේපයක් වන &quot;පුෂ්පාන්ජන&quot; තුළ සින්ක් ඔක්සයිඩ් අඩංගු වූ බවට සැක පළ කෙරෙයි.සින්ක් ඔක්සයිඩ් ආලේප පිළිබඳ ක්‍රිස්තු වර්ෂ පළමුවැනි සියවසේදී ග්‍රීක භෞතික විද්‍යාඥ දියස්කොරයිඩීස් විසින් සඳහන් කර ඇත. මුස්ලිම් දාර්ශනික අවිසෙන්නා විසින්  &quot;කැනෝන් ඔෆ් මෙඩිසින්&quot; හි (Canon of Medicine) ක්‍රිව 1025 දී ප්‍රකාශ කර ඇති පරිදි සින්ක් ඔක්සයිඩ්, චර්ම පිළිකා ආදී සම පිළිබඳ ලෙඩ රෝග රැසක් සුව කිරීමට භාවිතා කර ඇත. සින්ක් ඔක්සයිඩ් තවදුරටත් චර්ම පිළිකා සඳහා භාවිතා නොවුන ද තවමත් බිලිඳු පුයර, ඩයපෙර් කුෂ්ඨ, චර්මාලේප, හිස් සම පිළිබඳ වෙනත් තත්ත්ව ඉස් හොරි නැති කිරීමට යොදාගන්නා ෂැම්පූ, ප්‍රතිනාශක ආලේපන ආදී සම පිළිබඳ වූ වෙනත් තත්ත්ව සඳහා යොදා ගැනෙයි.ක්‍රිපූ 200 පමණ සිට රෝමානුවන් විසින් සබැඳීමේ ක්‍රියාවලියක් යොදා ගනිමින්  සැලකිය යුතු මට්ටමකින් පිත්තල (කොපර් සහ සින්ක් හි මිශ්‍ර ලෝහයක් වූ) නිෂ්පාදනය කරන ලදී. මෙම සින්ක් ඔක්සයිඩ් කුලුණක් ආකාරයේ උඳුනක් තුළ් සින්ක් රත් කිරීමෙන් සාදාගන්නා ලද බවට සැලකේ. මෙලෙස විනිර්මුක්ත ලෝහමය සින්ක් වාෂ්පය දුම් ලෙස නැගී ඔක්සයිඩය බවට ඝනීභූත විණි. මෙම ක්‍රියාවලිය දියස්කොරයිඩීස් විසින් ක්‍රිව. පළමුවන සියවසේදී විස්තර කරන ලදී. ක්‍රිපූ. පළමු සහස්‍රයේ අග භාගයේදී සින්ක් ඔක්සයිඩ් ඉන්දියාවේ සවාර් (Zawar) සින්ක් පතල්වලින් ලබාගන්නා ලද බවට සාක්ෂි ඇත. මෙයද ඉහත සඳන් කළ ක්‍රමයටම ලබා ගෙන ඇති බව කියැවේ

12 සහ 16 වන සියවස්වල සිට සින්ක් සහ සින්ක් ඔක්සයිඩ් ඉන්දියාවේ නිෂ්පාදනය කෙරුණු අතර එය ඍජු ක්‍රමයේ ප්‍රාථමික ආකාරයක් විණි. 17 වන සියවසේදී ඉන්දියාවේ සිට සින්ක් නිෂ්පාදන් චීනය දක්වා ව්‍යාප්ත විණි. 1743දී ප්‍රථම යුරෝපීය සින්ක් විරවුම්හල බ්‍රිතාන බ්‍රිස්ටල්හි (Bristol) ඉදි කෙරුණි.

සින්ක් ඔක්සයිදි (සින්ක් වයිට්) ප්‍රදාන භාවිතය වූයේ වර්ණක සහ ආලේපන සඳා ආකලන ලෙසය. සින්ක් වයිට් දියසායමක් ලෙස යොදාගැනුණද ඒවාඅ තෙල් සමඟ හොඳින් මිශ්‍ර නොවිණි. මෙම ගැටලුව ඉතා ඉක්මණින් ZnO විශ්ලේෂණය මගින් විසඳන ලදී. 1845දී ප්‍රංශයේ ලීක්ලයර් තෙල් සායම් මහා පරිමාණයෙන් නිෂ්පාදනය කළ අතර 1850දී සින්ක් වයිට් යුරෝපය පුරා නිෂ්පාදනය විණි.සින්ක් වයිට් හි සාර්ථකත්වය පාරම්පරික සුදු ලෙඩ්වලට වඩා වාසිසහගත විය. එවා අතර  හිරු එළියේ ස්ථාවරව පැවතීම, සල්ෆෙර්සහිත වාතය හමුවේ කලු පැහැ නොගැනීම, විෂ රහිත වීම,සහා වඩා ලාබදායී වීම වේ. සින්ක් වයිට් ඉතා &quot;පිරිසිදු&quot; නිසා අනෙක් වර්ණ සමඟ අනුවර්ණක සෑදීමේදී ඉතා වටිනාකමක් තිබේ. කෙසේවෙතත් එය අනෙකුත් වර්ණ සමඟ බිඳෙනසුළු වියළි පටලයක් සාදයි.උදාහරණයක් ලෙස, 1890 සහ 1900 මුල් කාඅලවල ඇතැම් චිත්‍ර ශිල්පියෝ සින්ක් වයිට් සිය තෙල් සායම් සිතුවම් වලට යොදා ගත්හ. නමුත් ඒ සියලුම සිතුවම් කල්ගතවීමත් සමඟ පලුදු වීම්වලට බඳුන් විණි.

මෑත කාලයේ බොහෝමයක් සින්ක් ඔක්සයිඩ රබර් කර්මාන්තය සඳා යොදා ගැනිණ. 1970දී සින්ක් ඔක්සයිඩ් හි දෙවන් විශාලතම නිෂ්පාදනයවන ඡායාපිටපත්කරණය සඳහායි. ඉහළ තත්ත්වයේ ZnO ප්‍රංශ ක්‍රියාවලිය මගින් නිපදවා ගැනුණු අතර ඒවා ඡායාපිටපත් කඩදාසිවල පිරවුමක් ලෙස යොදා ගැනිණි

==යෙදීම්==
සින්ක් ඔක්සයිඩ් කුඩුවල යෙදීම් විවිධාකාර වේ. ඉන් ප්‍රධාන එවායේ සාරාංශයක් පහත දැක්වේ. බොහෝමයක් යෙදීම් වෙනත් සින්ක් සංයෝග සඳහා උත්ප්‍රේරකයක් ලෙස සින්ක් ඔක්සයිඩයේ ප්‍රතික්‍රියතාව යොදා ගනියි. ද්‍රව්‍ය විද්‍යාත්මක යෙදීම් සඳහා සින්ක් ඔක්සයිඩ්වලට ඉහළ වර්තනාංකයක්, ඉහළ තාප සන්නායකතාවක්, බන්ධන හැකියාව, ප්‍රතිබැක්ටීරීය සහ පාරජම්බූල කිරණවලින් ආරක්ෂා කිරීම ආදී ගුණ වැදගත් වේ. සාමාන්‍යයෙන් මෙය ප්ලාස්ටික්, ආලේප, සෙරමික්, වීදුරු, බදාම, රබර්, ලිහිස්සි තෙල්, වර්ණක, මැලියම්, කාන්දු වළක්වන ද්‍රව්‍ය, සායම්, ආහාර, බැටරි, ෆෙරයිට්, ගිනි නිවීමේ ද්‍රව්‍ය ආදී නිෂ්පාදන සඳහා භාවිතා කෙරේ.    පවතින අතර.

===රබර් නිෂ්පාදනය===
50% සහ 60% අතර ප්‍රතිශතයක ZnO රබර් කර්මාන්තය තුළ භාවිතා වේ. සින්ක් ඔක්සයිඩ් ස්ටියරික් ඇසිඩ් සමඟ රබර් වල්කනයිස් කිරීමේදී  යොදා ගැනේ. සින්ක් ආකලය පාරජම්බූල ආලෝකයෙන් සහ දිලීරවලින්  රබර් ආරක්ෂා කරගැනීම ද සිදු කරයි.

===පිඟන් කර්මාන්තය===
පිඟන් කර්මාන්තයේ සින්ක් ඔක්සයිඩ් සැලකිය යුතු මට්ටමකින් භාවිතා කෙරෙයි. මෙහිදී සෙරමික් ඔපඩැමීමේ සහ අර්ධ විලීන ද්‍රව්‍ය සංයුති විශේෂ වේ. සින්ක් ඔක්සයිඩ්වල සාපේක්ෂ පහළ ප්‍රසාරණතා සංගුණකය හා බැඳුනු තාප සන්නායකතාව සහ තාපස්ථායීතාව, සාපේක්ෂ ඉහළ තාප ධාරිතාව සෙරමික් නිෂ්පාදනයේදී විශේෂ වේ. ඔප ඩැමීමේ ද්‍රව්‍ය සඳහා භාවිතයේදී ZnO එම ඔපදමන ද්‍රව්‍යයෙහි ද්‍රවාංක වලට සහ ප්‍රකාශ් ගුණවලට බලපෑම් ඇති කරයි.ප්‍රසාරණතාව අඩු සහ ද්විතියික ස්‍රාවයක් ලෙස සින්ක් ඔක්සයිඩ් දුස්ස්‍රාවීතාවයේ වෙනස පහත දැමීමෙන් ඔපදැමීමේ ද්‍රව්‍යවල ප්‍රස්ත්‍යාස්ථතාව ඉහළ දමයි. ඔප ඩැමූ සහ කාන්තිමත් පෘෂ්ඨ නිර්මාණයේදී සින්ක් අල්ප වශයෙන් භාවිතා වේ. කෙසේනෞමුත්, මධ්‍යම මට්ටමේ සිට ඉහළමට්ටම් දක්වා එය දළ ලෝහ සහ විනිව්ද පෙනෙන මතුපිටවල් සාදයි. වර්ණ සම්බන්ඳයෙන් සින්ක්වලට ඇත්තේ සංකීර්ණ බලපෑමකි. මෙයට නිල්, දුඹුරු, කොළ, රෝස ආදී වර්ණ වර්ධනය හෝ හානි කිරීමට හැකි අතර කොපර්, යකඩ හෝ ක්‍රෝමියම් අඩංගු වර්ණක සඳහා නිර්දේශ නොකරයි.

===කොන්ක්‍රීට් කර්මාන්තය===
සිමෙන්ති කර්මාන්තය සඳහා සින්ක් ඔක්සයිඩ් බහුල ලෙස යොදා ගැනෙයි. ZnOක් කිරීම පිරිසැකසුම් කාලය ඉහළ දමන අත්‍ර ජලය සමග සිමෙන්තිවලට ඇති ප්‍රතිරෝධීබව ඇති කරයි.

===වෛද්‍ය===
0.5% ප්‍රමාණයකින් අයන්(lll)ඔක්සයිඩ්  (Fe&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;) සමඟ මිශ්‍රිත සින්ක් ඔක්සයිඩ්, කැලමයින් ලෙස නම්වන අතර කැලමයින් දියර සෑදීම්ට යොදා ගැනේ. සින්සයිට් සහ හෙමිමෝෆයිට්(hemimorphite) යනුවෙන් අතීතයේ කැලමයින් ලෙස නම් කෙරුණු තවත් ඛණිජ දෙකක් වේ. ඉයුජිනෝල්, සින්ක් සමඟ මිශ්‍ර වූ විට  ලිගන්ඩ් වර්ගයට අයත් 
සින්ක් ඔක්සයිඩ් ඉයුජිනෝල් නිපදෙයි. මෙය දන්ත වෛද්‍ය විද්‍යාවේ ශක්තිජනක ඖෂධයක් ලෙස භාවිතා කරයි.

සින්ක් ඔක්සයිඩ්වල ප්‍රධාන ගුණ අතර දුගඳ නැසීමේ සහ ප්‍රතිබැක්ටීරීය ගුණවන අතර එම නිසා මෙය පුළුන් රෙදි පිළි නිෂ්පාදනය, රබර් සහ ආහාර ඇසුරුම් ආදියට යොදා ගැනෙයි.
ප්‍රතිබැක්ටීරීය ගුණ වර්ධනය කිරීම සඳහා කුඩා කොටස්වශයෙන් ZnO මෙන්ම සිල්වර් වැනි වෙනත් ලෝහ වලද භාවිතා වේ. එම කුඩා කොටස්වල වැඩි මතුපිට ප්‍රමාණයක් තිබීම ඊට හේතුවයි.

සින්ක් ඔක්සයිඩ් විවිධ සම් රෝග සඳහා යොදා ගැනේ. මේවා අතර බිළිඳු පුයර, ඩයපර් කුෂ්ඨ සුව කිරීමට ගන්නා ආලේප, කැලමයින් ආලේප, ඉස් හොරි නැසීමේ ෂැම්පූ සහ පූතිනාශක ආලේප විශේෂ වේ. මාංශ පේශි ආරක්ෂා කර ගැනීමට  බැන්ඩේජ ලෙස ක්‍රීඩකයන් විසින් භාවිතා කරන් ලබන ටේප් පටි වලටද (&quot;සින්ක් ඔක්සයිඩ් ටේප් පටි&quot;) ලෙස හැඳින්වෙනා සින්ක් ඔක්සයිඩ් යොදා ගැනේ.

සින්ක් ඔක්සයිඩ් ආලේප, ක්‍රීම් වර්ග, හිරු එළියෙන් සහ අනිකුත් දෑ වලින් සම ආරක්ෂා කරගැනීම සඳහා යොදා ගන්නා  ලෝෂණ ආදියට යොදා ගැනෙයි. එය UVA  සහ UVB පරාවර්තකයේ පුළුල්ම වර්ණාවලිය එය වන අතර FDA මගින් හිරු එළියෙන් සම ආරක්ෂා කරගැනීමට යොදා ගන්නා ආලේපයක් ලෙස සනාථ කර ඇත. හිරු එළියෙන් සම ආරක්ෂා කරගැනීමට යොදා ගන්නා ආලේපයක් ලෙස භාවිතයේදී සින්ක් ඔක්සයිඩ් සම මතුපිට පමණක් රැඳෙන අතර සම තුළට අවශෝෂණය නොවන අතර පාරජම්බූල ආලෝකයේ  UVA(320–400 nm) සහ UVB (280–320 nm) කිරණ අවහිර කරයි. සින්ක් ඔක්සයිඩ් (සහ අනෙක් වඩාත් භාවිතයට ගැනෙන ටයිටේනියම් ඩයොක්සයිඩ්)  සම තුළට අවශෝෂණය නොවන නිසා ඒවා අතුරු ආබාධ රහිත ආසාත්මිකතා ඇතිනොකරන සුළු වේ.  

නැනෝ ප්‍රමාණයේ සින්ක් ඔක්සයිඩ් කොටස්  (ටයිටේනියම්හි නැනෝ ප්‍රමාණයේ කොටස්ද  යොදා ගන්නා අතර මීට හේතුව කුඩාකොටස් ආලෝකය නොවිහිදීමත් එමනිසා සුදු පැහැයෙන් දිස් නොවීමත්ය. මේවා  සම තුළට අවශෝෂණයවන බවට සොයා ගැනීම් කර ඇති අතර 2010 දී පළ වූ අධ්‍යයනයකට අනුව හිරු එළියෙන් සම ආරක්ෂා කරගැනීමට සඳහා මිනිස් සමට ආලේප කරන ලද නැනෝ ප්‍රමාණයේ  ZnO කොටස්  ශිරා රුධිර සාම්පල සහ යූරීන් සාම්පලවලින් ඒ බව හඳුනා ගත හැකි බව සොයා ගෙන තිබේ.මීට වෙනස් ආකාරයෙන්, වෛද්‍ය සාහිත්‍යය පිළිබඳ කල විස්තරාත්මක පරීක්ෂණයක් පෙන්වා දෙන් පරිදි ශරීර හෝ අවයව පද්ධතිය සම්බන්ඳ කිසිදු අවශෝෂණය වීමක් පිළිබඳ සාක්ෂි නොමැති බව පෙන්වා දී තිබේ.

සින්ක් ඔක්සයිඩ්  නැනෝ ප්‍රමාණයේ කොටස්වලට සිප්‍රොෆ්ලොක්සැසින්වල(Ciprofloxacin)  ප්‍රතිබැක්ටීරීය ක්‍රියාකාරීත්වය ඉහළ නැංවිය හැකිබව කියැවේ. මධ්‍යක වශයෙන් 20 nm සහ 45 nm  අතර ප්‍රමාණයක විශාලත්වයකින් යුතු නැනෝ ZnO වලට බැක්ටීරීයා විශේෂවන [[ස්ටැෆිලොකොකස් ඕරියස්]]( Staphylococcus aureus ) සහ විට්‍රෝහි එස්චෙරිකියා කෝලි( Escherichia coli) ආදියට එරෙහි සිප්‍රොෆ්ලොක්සැසින්වල  ප්‍රතිබැක්ටීරීය ක්‍රියාකාරීත්වය ඉහළ නැංවිය හැකි බව කියැවේ. මෙවායේ ක්‍රියාකාරීත්වය එක් එක් පරීක්ෂණත්මක මතවලට අනුව වෙනස් වේ. මෙම බලපෑම හේතු දෙකක් නිසා වේ. ඉන් පළමුවැන්න නම්, නැනෝ ප්‍රමාණයේ සින්ක් ඔක්සයිඩ් කොටස්වලට නෝවා ප්‍රෝටීන සමඟ බලපෑම් ඇතිකළ හැකිවීමය. නෝවා යනු බැක්ටීරියා ප්‍රතිරෝධකත්වයට සහ සෛල තුළ ජලකාමී ෆ්ලුරොක්විනොලෝන්( hydrophilic fluroquinolones) පරිවහනයට හේතු වන ප්‍රෝටීනකි. දෙවැන්න නම් නැනෝ ප්‍රමාණයේ සින්ක් ඔක්සයිඩ් කොටස්වලට Omf ප්‍රෝටීන සමඟ බලපෑම් ඇතිකළ හැකිවීමය. Omfයනු  තුනී පටල ආකාරයේ ප්‍රෝටීනයක් වන අතර සෛලතුළට ක්විනොලෝන් පැතිරවීමට හේතු වේ.

===දුම්වැටි පෙරන===
සින්ක් ඔක්සයිඩ්, දුම්කොළ දුමාරයේ තෝරාගත් කොටස් ඉවත් කිරීමට යොදාගන්නා සාධකයක් වේ. සින්ක් ඔක්සයිඩ් සහ අයන් ඔක්සයිඩ්වලින් සැදුනු දුම්වැටි පෙරනයක් සැලකිය යුතු ප්‍රමණයක HCN සහ H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;S දුම්කොළවලින් (එහි රසය වෙනස් නොකොට)ඉවත් කරයි.

===ආහාර ආකල===
සින්ක් ඔක්සයිඩ් බොහෝ ආහාර නිෂ්පාදන වලට සින්ක් මූල පෝෂ්‍ය පදාර්ථයක් ලෙස යොදා ගැනේ. සින්ක් සල්ෆේට ද මේ කාර්යය සඳහා යොදා ගැනේ. ඇතැම්  පෙර ඇසුරුම්කරන ලද ආහාරවල (පෝෂකයක් ලෙස නොසැලකුව ද ) ZnO අඩංගු ප්‍රමාණය සලකුණු කෙරෙයි. 

===වර්ණක===
සින්ක් වයිට් සිතුවම්වල වර්ණකයක් ලෙස යොදා ගැනුණු අතර ලිතෝපෝන්වලට(lithopone) වඩා පාරාන්ධ නමුත් ටයිටේනියම ඩයොක්සයිඩ්වලට වඩා පාරාන්ධතාව අඩු වේ. චයිනීස් වයිට්(Chinese white)යනු ඉහළ ශ්‍රේණියේ සින්ක් වයිට් වර්ගයක් වන අතර ඒවා සිතුවම් සඳහා වර්ණක ලෙස යොදා ගැනෙයි. තවද එය ඛනිජමය අලංකරනවල ප්‍රදාන අංගයක් වේ.

===ආලේප===
සින්ක් ඔක්සයිඩ් කුඩු, ලෝහවල මලනිවාරක ආලේප ලෙස බොහෝ කලක් තිස්සේ යොදා ගනී. එවා ගැල්වනයිස් යකඩ සඳහා වඩාත් යෝග්‍ය වේ. කාබනික ආලේපන භංගුර බව ඇති කිරීම සහ ආසක්ත ඹව මඳ වීම හේතුවෙන් යකඩ ආරක්ෂා කිරීම අපහසු වේ. සින්ක් ඔක්සයිඩ්  ආලේපනවලට ඒවායේ නම්‍යශීලී බව සහ එවැනි මතුපිටවල් සමඟ බන්ධනය වීමේ හැකියාව පවතිනබව බොහේ කලක සිට කියැවේ.

සින්ක් ඔක්සයිඩ් Al, Ga, හෝ In.සමඟ n-වර්ගයේ මාත්‍රණ බොහෝ ලෙස සිදුකරන අතර පාරදෘශ්‍ය සහ සන්නායක (~90%ක් පාරදෘශ්‍ය හා අවම ප්‍රතිරෝධකතාව ~10-4 Ω·cම්) වේ. ZnO ආලේප බලශක්ති ආරක්ෂක සහ තාප ආරක්ෂක කවුලුවලට යොදා ගැනෙයි. මෙම ආලේප වර්ණාවලියේ ඇසට පෙනෙන කොටස් පමණක් ඇතුළට ගන්නා අතර ආලේපනය සහිත් කවුලුව අනුව කුටීරය තුළට අධෝරක්ත විකිරණ ඇතුළු නොකරගැනීම(තාප ආරක්ෂණයා හෝ නැවත පරාවර්තනය (බලශක්තිය ඉතුරුකරගනිමින්) සිදුකරයි.

පොලීතිලින් නැප්තලේට් වැනි ප්ලාස්ටික් සින්ක් ඔක්සයිඩ් ආලේපයෙන් ආරක්ෂා කරගත හැකි වේ. මෙම ආලේපය පොලීතිලින් නැප්තලේට් සමඟ ඔක්සිජන් පැතිරීම වළක්වයි. සින්ක් ඔක්සයිඩ් තට්ටු, පොලිකාබොනේට් මත  එළිමහන්හි යෙදීම් සඳහා යොදා ගත හැක. මෙම ආලේපය පොලිකාබොනේට්(PC) සූර්ය විකිරණයෙන් ආරක්ෂා කරන අතර ඔක්සිකරණ අනුපාතය සහ පොලිකාබොනේට්හි ඡායා කසායනය(photo-yellowing) පහත හෙළයි.

===විඛාදනය වළක්වන න්‍යෂ්ටික ප්‍රතික්‍රියාකාරක===
{{ප්‍රධාන|ප්‍රමාණය අඩුකරන ලද සින්ක් ඔක්සයිඩ්}}
සින්ක් ඔක්සයිඩ්, පරමාණුක ස්කන්ධය 64 වන සින්ක් සමස්ථානිකය සමඟ න්‍යෂ්ටික වශයෙන් පීඩනයට ලක් කළ ජල ප්‍රතිකියාකාරක තුළ  විඛාදනය වැළැක්වීම සඳහා යොදා ගැනේ. මෙහිදී   විකිරණයට පාත්‍ර වීමත් සමඟ ප්‍රතික්‍රියාකාරක නියුට්‍රෝන මගින් &lt;sup&gt;64&lt;/sup&gt;Zn  විකිරණශීලී &lt;sup&gt;65&lt;/sup&gt;Zn බවට පරිණාමනය වන හෙයින් විඛාදනය වැළැක්වීම, අවශ්‍ය කරුණක් වේ.

==විභව යෙදීම්==
===ඉලෙක්ට්‍රොනික යෙදීම්===
ZnO වලට පුළුල් ඍජු කලාප අන්තරයක් (කාමර-උෂ්ණත්වයේ 3.37 eV හෝ 375 nm at room temperature) පවතියි. එමනිසා එය වඩාත්ම යෙදෙන විභව යෙදීම්, ලේසෙර් දියෝඩ සහ ආලෝක විමෝචක දියෝඩ(LED) ආදිය වේ. සින්ක් ඔක්සයිදි සමහර දෘෂ්ටි-ඉලෙක්ට්‍රොනික යෙදීම් GaN සමඟ උපරි පථනය වේ(කාමර-උෂ්ණත්වයේ~3.4 eV). GaN සමඟ සසඳන කල්හි ZnOවලට වඩා විශාල එක්සිටෝන්(exciton binding energy) බන්දන ශක්තියක් (~60 meV, 2.4 වාරයක් කාමර-උෂ්ණත්වයේ තාප ශක්තිය) ඇත. සින්ක් ඔක්සයිඩ්, ආලෝක විමෝචක දියෝඩවල යෙදීම් සඳහා GaN සමඟ එක් කරනු ලැබේ. උදාහරණයක් ලෙස ටී.සී.ඕ.(TCO) ලේයර සහ නැනෝ ප්‍රමාණයේ සින්ක් ඔක්සයිඩ් වඩා හොඳ ආලෝකයක් ලබාදේ.ZnO වල ඉලෙක්ට්‍රොනික යෙදීම් සඳහා වන  අනෙකුත් ගුණ අතරට ඉහළ විකිරණය ශක්තිය සහ තෙත රසායනික නිරේඛණය දැක්විය හැක. ZnO හි විකිරණ ප්‍රතිරෝධකතාව එය අභ්‍යවකාශ යෙදීම් සඳහා සුදුසු වීමට හේතු වී ඇත. ZnO අහඹු විකිරණ ක්ෂේත්‍රවල ඉලෙක්ට්‍රොනික වශයෙන් පොම්පකරන පාරජම්බූල කිරණ නිෂ්පාදනයේදී වඩාත්ම විශ්වාසදායී ලෙස යොදා ගනියි.

විශාල ලෙස ඉලෙක්ට්‍රොන ක්ෂේත්‍රය ඉහළ නැංවීමේදී ZnO නැනෝදඬු නිපදේ. එමනිසා ඒවා විමෝචක ක්ෂේත්‍රයක් ලෙස යොදා ගත හැක.

ඇලුමියම් මාත්‍රණය කළ ZnO පාරදෘශ්‍ය ඉලෙක්ට්‍රෝඩයක් ලෙස යොදා ගත හැක. Al සහ Zn අඩංගු වූ විට සාමාන්‍යයෙන් භාවිතා වන  ඉන්ඩියම් ටින් ඔක්සයිඩ්වලට(ITO) වඩා අඩු විෂ සහ ලාබදායී වීම සඳහන් කළ හැක.

පාරදෘශ්‍ය තුනී පටල ට්‍රන්සිස්ටර(transparent thin-film transistors) ZnO සමඟ නිෂ්පාදයන කළ හැක. ක්ෂේත්‍ර බලපෑම් සහිත ට්‍රාන්සිස්ටර (ඒවාට p-n සන්ධියක්වත් අවශ්‍ය නොවනු ඇත)   ZnO හි p-වර්ගයේ මාත්‍රණ ගැටලු විසඳනු ඇත.

===සින්ක් ඔක්සයිඩ් නැනෝදඬු සංවේදක===
සින්ක් ඔක්සයිඩ් නැනෝදඬු සංවේදක, සින්ක් ඔක්සයිඩ් නැනෝවයර් හරහා ගමන්කරන් ඉලෙක්ට්‍රොනික විදුලියෙහි සිදුවන වෙනස්කම් නිර්ණයට යොදා ගැනේ. හයිඩ්‍රජන් වායුවේ වරණීයතාව නැනෝදඬු මතුපිටක් මත පීඩී කැටි (Pd clusters) පේෂණය කිරීමෙන් නිගමනය කෙරේ. පීඩී හි එක්කිරීම හයිඩ්‍රජන් අණු, හයිඩ්‍රජන් පරමාණු බවට හැරවීමේ උත්ප්‍රේරක විඝටනය සම්බන්ධයෙන් හොඳින් ක්‍රියාත්මක වන අතර එහිදී සංවේදක ද්‍රව්‍යයේ සංවේදීතාව ඉහළ යවනු ලැබේ. එම සංවේදකය හයිඩ්‍රජන් සාන්ද්‍රණය කාමර උෂ්ණත්වය යටතේ මිලියනයකට කොටස් 10ක් දක්වා පහත හෙලයි. නමුත් මෙය ඔක්සිජන් සඳහා කිසිදු ප්‍රතිචාරයක් නොදක්වයි.

===චුම්භක-ඉලෙක්ට්‍රොනික යෙදීම්===
සින්ක් ඔක්සයිඩ් චුම්භක-ඉලෙක්ට්‍රොනික යෙදීමක් ලෙස සැලකේ. 1–10% ප්‍රතිශතයකින් චුම්භක අයන මගින් මාත්‍රණය කළහොත් සින්ක් ඔක්සයිඩ්වලට, කාමර උෂ්ණත්වයේ දී පවා පෙරෝචුම්භක ටත්ත්වයට පත්විය හැකි වේ.  ZnO:Mnවල  එවැනි කාමර උෂ්ණත්වයේ පෙරෝචුම්භක අධ්‍යයනය කර ඇති නමුත් එහි මූලාරම්භය වන්නේ සිය මැට්‍රිසයද නැතහොත් ද්විතියික ඔක්සයිඩ අවස්ථාවද යන්න තවද පැහැදිලි නැත.

===පීඩ විද්‍යුතය===
සින්ක් ඔක්සයිදි තන්තුමය පෙහෙකම් ආලේපනවල  පීඩ විද්‍යුතයට, සුළඟෙන් සහ අංග චලනයන් මගින් &quot;ස්ව-බලැති නැනෝපද්ධති&quot; පිරිසැකසීමේ හැකියාව පවතී.

2008දී ජෝජියා තාක්ෂණික ආයතනයේ නැනෝව්‍යුහ විස්තර කිරීමේ මධ්‍යස්ථානය(Center for Nanostructure Characterization at the Georgia Institute of Technology) විසින් සින්ක් ඔක්සයිඩ් නැනෝවයර් ඇදීමෙන් සහ මුදාහැරීමෙන් විකල්ප විදුලියක් ලබා දෙන විද්‍යුත් ජනක උපකරණයක් නිපදමින්න් වාර්තාවක් ඉදිරිපත් කරන ලදී. මෙම කුඩා ප්‍රමාණයේ ජනකය, යොදන ලද යාන්ත්‍රික ශක්තියෙන් 7% කට ආසන්න මිලිවෝල්ට් 45ක් දක්වා වන දෝලන වෝල්ටීයතවක්  විද්‍යුතය බවට හැරවන බව සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite news
|author=Keim, Brandon
|title=Piezoelectric Nanowires Turn Fabric Into Power Source
|url=http://blog.wired.com/wiredscience/2008/02/piezoelectric-n.html
|date=February 13, 2008
|work=Wired News
|publisher=CondéNet
|archive-url=https://web.archive.org/web/20080215001128/http://blog.wired.com/wiredscience/2008/02/piezoelectric-n.html
|archive-date=February 15, 2008
|access-date=March 25, 2013
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
|author=Yong Qin, Xudong Wang &amp; Zhong Lin Wang
|title=Editor's summary: Nanomaterial: power dresser
|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-02-14_451_7180/page/809
|journal=Nature
|volume=451
|pages=809–813
|doi=10.1038/nature06601
|year=2008
|pmid=18273015
|last1=Qin
|first1=Y
|last2=Wang
|first2=X
|last3=Wang
|first3=ZL
|issue=7180|bibcode = 2008Natur.451..809Q }}&lt;/ref&gt;
==ආරක්ෂාව==
ආහාර ආකලයක් ලෙස සින්ක් ඔක්සයිඩ්, එක්සත් ජනපදයේ සෞඛ්ඛ්‍ය සහ මානව සේවා දෙපාර්තමේන්තුවෙහි ආහාර සහ මත්ද්‍රව්‍ය පරිපාලනය පිළිබඳ ඒජන්සිය(U.S. FDA) මගින් ඉදිරිපත් කරන ලද සාමාන්‍යයෙන් සෞඛ්‍යයට හිතකර බවට හඬුනාගත් ද්‍රව්‍ය අඩංගු ලැයිස්තුවේ සටහන් වී ඇත.  

සින්ක් ඔක්සයිඩ් විෂ රහිතය. කෙසේනමුත්, ඉහළ උෂ්ණත්ව යටතේ සින්ක් හෝ සින්ක් මිශලෝහ විලීන කිරීමේදී නිපදෙන සින්ක් ඔක්සයිඩ් දුම් ආඝ්‍රහනය අහිතකර වේ. පිත්තලවල ද්‍රවාංකය සින්ක්වල ද්‍රවාංකයට සමීප බැවින් මෙම ගැටලුව පිත්තල විලයනයේදී මතුවේ.  ගැල්වනයිස් කළ  (සින්ක් ආලේපිත,,) යකඩ යකඩ වෑල්ඩින් කිරීම  ආදී සින්ක් ඔක්සයිඩ්වලට නිරාවරණය වන අවස්ථාවලදී , ලෝහ දුම් උණ() නමැති රෝගයක් හට ගත හැක.  මෙම හේතුවෙන් සාමාන්‍යයෙන් ගැල්වනයිස් කරන ලද යකඩ  වෑල්ඩින් නොකරන අතර ප්‍රථමයෙන් සින්ක් ඉවත් කරනු ලැබේ.

==ප්‍රසිද්ධ සංස්කෘතිය තුළ==
*''සින්ක් ඔක්සයිඩ් ඇන්ඩ් යූ'', නම් වූ කෙන්ටකි ෆ්‍රීඩ් (Kentucky Fried Movie) අධ්‍යාපනික කෙටි චිත්‍රපටයේ සින්ක් ඔක්සයිඩ් ප්‍රෝඩාත්මක තේමාවක් යටතේ සින්ක් ඔක්සයිඩ්වල පවතින අශෝභන සහ තමන් ඉස්මතු නොවන්නාවූ විවිධ බාවිත ගෙනහැර දැක්වීය.
*ස්පොන්ජ්බොබ් ස්ක්වාර්පැන්ට්ස්හි(SpongeBob SquarePant) ගූ කළපු වෙරළේ (Goo Lagoon) ආරක්ෂකබටයින් විසින්  තමන් ආරක්ෂක බටයින් බව හැඟවීමට සිය නාස සුඩු පැහැ කරගැනීම සඳහා සින්ක් ඔක්සයිඩ් යොදා ගනු ලැබේ.

==මේවාත් බලන්න==
{{colbegin|3}}
*[[සින්ක්]]
*[[සින්ක්-සින්ක් ඔක්සයිඩ් චක්‍රය]]
*[[සින්ක් පෙරොක්සයිඩ්]]
*[[ගැලියම්(lll) නයිට්‍රයිඩ්]]
*[[විඛාදනය වූ සින්ක් ඔක්සයිඩ්]]
*[[සින්ක් විරුවනය]]
*[[සින්ක් ඔක්සයිඩ් eugenol]]
*[[සින්ක්-වායු බැටරි]]
{{colend}}

==සටහන්==
{{reflist|2}}

==විමර්ශන==
*U. Ozgur et al. &quot;A comprehensive review of ZnO materials and devices&quot; (103 pages) [http://link.aip.org/link/?JAPIAU/98/041301/1 J. Appl. Phys. 98 (2005) 041301]{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*A. Bakin and A. Waag &quot;ZnO Epitaxial Growth&quot; (28 pages) Chapter in “Comprehensive Semiconductor Science and Technology“ 6 Volume Encyclopaedia, ELSEVIER, edited by Pallab Bhattacharya, Roberto Fornari and Hiroshi Kamimura, ISBN 978-0-444-53143-8
*S. Baruah and J. Dutta &quot;Hydrothermal growth of ZnO nanostructures&quot; (18 pages) Sci. Technol. Adv. Mater. 10 (2009) 013001 [http://www.iop.org/EJ/abstract/1468-6996/10/1/013001 free download]
*R. Janisch et al. &quot;Transition metal-doped TiO2 and ZnO—present status of the field&quot; (32 pages) [http://dx.doi.org/10.1088/0953-8984/17/27/R01 J. Phys.: Condens. Matter 17 (2005) R657]
*Y.W. Heo et al. &quot;ZnO nanowire growth and devices&quot; (47 pages) [http://dx.doi.org/10.1016/j.mser.2004.09.001 Mater. Sci. Eng. R 47 (2004) 1]
*C. Klingshirn &quot;ZnO: From basics towards applications&quot; (46 pages) [http://dx.doi.org/10.1002/pssb.200743072 Phys. Stat. Solidi (b) 244 (2007) 3027]
*C. Klingshirn &quot;ZnO: Material, Physics and Applications&quot; (21 pages) [http://dx.doi.org/10.1002/cphc.200700002 ChemPhysChem 8 (2007) 782]
*J. G. Lu et al. &quot;Quasi-one-dimensional metal oxide materials—Synthesis, properties and applications&quot; (42 pages) [http://dx.doi.org/10.1016/j.mser.2006.04.002 Mater. Sci. Eng. R 52 (2006) 49]
*S. Xu and Z. L. Wang &quot;One-dimensional ZnO nanostructures: Solution growth and functional properties&quot; (86 pages) [http://dx.doi.org/10.1007/s12274-011-0160-7 Nano Res. 4 (2011) 1013]
*S. Xu and Z. L. Wang &quot;Oxide nanowire arrays for light-emitting diodes and piezoelectric energy harvesters&quot; (28 pages) [http://dx.doi.org/10.1351/PAC-CON-11-08-17 Pure Appl. Chem. 83 (2011) 2171]

==බාහිර සබැඳුම්==
*[http://www.webmineral.com/data/Zincite.shtml Zincite properties]
*[http://www.inchem.org/documents/icsc/icsc/eics0208.htm International Chemical Safety Card 0208].
*[http://www.cdc.gov/niosh/npg/npgd0675.html NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards].

{{Zinc compounds}}
{{Sunscreening agents}}

[[Category:Oxides]]
[[Category:Zinc compounds]]
[[Category:Inorganic pigments]]
[[ප්‍රවර්ගය:අකාබනික සංයෝග]]
[[Category:Semiconductor materials]]
[[Category:Corrosion inhibitors]]
[[Category:Ultraviolet radiation]]
[[Category:Ceramic materials]]
[[Category:Common oxide glass components]]
[[ප්‍රවර්ගය:තුත්තනාගම්]]</text>
      <sha1>0yp77a7h9rhwvbsvx7v53gaxko7i6ub</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කළු දුරු</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45171</id>
    <revision>
      <id>803717</id>
      <parentid>472838</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T07:33:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <origin>803717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3410" sha1="0xlexdwtt0vyojq8825ugh87ixn126r" xml:space="preserve">{{අනාථ ලිපිය|date=ජූනි 2013}}
{{Taxobox
| image = Nsativa001Wien.jpg
| image_width = 240px
| regnum = [[Plant]]ae
| divisio = [[Flowering plant|Magnoliophyta]]
| classis = [[Magnoliopsida]]
| ordo = [[Ranunculales]]
| familia = [[Ranunculaceae]]
| genus = ''[[Nigella]]''
| species = '''''N. sativa'''''
| binomial = ''Nigella sativa''
| binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]]
}}
[[File:Nigella sativa MHNT.BOT.2015.34.22.jpg|thumb|''Nigella sativa'']]

[[ප්‍රවර්ගය:බෙහෙත් පැලෑටි]]


'''කළුදුරු''' (Black seed හෝ Black cumin) යනු විද්‍යාත්මකව ''Nigella sativa'' ලෙස හඳුන්වන සපුෂ්ප ශාකයක බීජ වේ. මෙය Ranunculaceae ශාක කුලයට අයත් වාර්ෂික ශාකයකි. කළුදුරු බීජ ආහාරවල රසකාරකයක් ලෙසත් සාම්ප්‍රදායික වෛද්‍ය ක්‍රමවලත් භාවිත වේ.

== උද්භිද විද්‍යාත්මක වර්ගීකරණය ==
* රාජධානිය: Plantae
* ගෝත්‍රය: Ranunculales
* කුලය: Ranunculaceae
* ගණය: ''Nigella''
* විශේෂය: ''Nigella sativa''

== භාවිතය ==
කළුදුරු බීජ ආහාර පිසීමේදී රසකාරකයක් ලෙස භාවිත කෙරේ. එසේම විවිධ සංස්කෘතීන්හි සාම්ප්‍රදායික ඖෂධයක් ලෙස ද භාවිතයට ගෙන ඇත. එහි රසායනික සංයෝග සහ සෞඛ්‍යයට ඇති විය හැකි බලපෑම් පිළිබඳව විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සිදු කර ඇත.

== ඉස්ලාමීය ආගමික සඳහන ==
ඉස්ලාමීය හදීස් සාහිත්‍යයේ කළුදුරු පිළිබඳ විශේෂ සඳහනක් ඇත. සහීහ් අල්-බුහාරි හි 5688 වන හදීසයට අනුව අබූ හුරෙයිරා (රළියල්ලාහු අන්හු) තුමා විසින් වාර්තා කරන ලද හදීසයක, නබි මුහම්මද්තුමාණන් කළුදුරුවල මරණය හැර සියලු රෝග සඳහා සුවයක් ඇති බව ප්‍රකාශ කළ බව සඳහන් වේ.

හදීසයේ අරාබි පාඨය:

فِي الْحَبَّةِ السَّوْدَاءِ شِفَاءٌ مِنْ كُلِّ دَاءٍ إِلَّا السَّامَ

මෙහි ''السَّامَ'' යන වචනයෙන් මරණය අදහස් කරන බව හදීසයේ පැහැදිලි කර ඇත.

මෙම සඳහන අල්-කුර්ආනයේ සෘජු පාඨයක් නොව නබිතුමාණන්ගේ ප්‍රකාශයක් ලෙස වාර්තා වන හදීසයකි.

== මූලාශ්‍ර ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/711687-1 Kew Science – Nigella sativa]
* [https://sunnah.com/bukhari:5688 Sahih al-Bukhari 5688 – Black cumin]</text>
      <sha1>0xlexdwtt0vyojq8825ugh87ixn126r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කොත්තමල්ලි</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46780</id>
    <revision>
      <id>803720</id>
      <parentid>790722</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T08:05:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <origin>803720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6879" sha1="6so1ikht11ic4g2zco5p6bdm7mjib05" xml:space="preserve">{{taxobox
|name = කොත්තමල්ලි 
|image =Coriandrum_sativum_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-193.jpg
|regnum = [[Plantae]]
|unranked_divisio = [[Angiosperms]]
|unranked_classis = [[Eudicots]]
|unranked_ordo = [[Asterids]]
|ordo = [[Apiales]]
|familia = [[Apiaceae]]
|genus = '''''Coriandrum'''''
|species = '''''C. sativum'''''
|binomial = ''Coriandrum sativum''
|binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]]
|}}
{{nutritional value | name=Coriander (cilantro) leaves, raw
| water=92.21 g
| kJ=95
| protein=2.13 g
| fat=0.52 g
| carbs=3.67 g
| fiber=2.8 g
| sugars=0.87
| calcium_mg=67
| iron_mg=1.77
| magnesium_mg=26
| phosphorus_mg=48
| potassium_mg=521
| sodium_mg=46
| zinc_mg=0.5
| manganese_mg=0.426
| vitC_mg=27
| thiamin_mg=0.067
| riboflavin_mg=0.162
| niacin_mg=1.114
| pantothenic_mg=0.57
| vitB6_mg=0.149
| folate_ug=62
| vitA_ug=337
| betacarotene_ug=3930
| lutein_ug=865
| vitE_mg=2.5
| vitK_ug=310
| source_usda = 1
| note=[http://ndb.nal.usda.gov/ndb/search/list?qlookup=11165&amp;format=Full Link to USDA Database entry]
}}


'''කොත්තමල්ලි''' (Coriander) යනු ''Coriandrum sativum'' යන විද්‍යාත්මක නාමයෙන් හඳුන්වන වාර්ෂික ශාකයකි. මෙය Apiaceae ශාක කුලයට අයත් වන අතර ආහාර රසකාරකයක්, කුළුබඩුවක් සහ සාම්ප්‍රදායික ඖෂධීය ශාකයක් ලෙස ලෝකයේ විවිධ රටවල භාවිත වේ.

== උද්භිද විද්‍යාත්මක වර්ගීකරණය ==
* රාජධානිය: Plantae
* ගෝත්‍රය: Apiales
* කුලය: Apiaceae
* ගණය: ''Coriandrum''
* විශේෂය: ''Coriandrum sativum''

== නම් ==
* සිංහල: කොත්තමල්ලි
* ඉංග්‍රීසි: Coriander
* දෙමළ: கொத்தமல்லி
* හින්දි: धनिया (Dhaniya)
* අරාබි: كزبرة (Kuzbara)

== ආහාර සඳහා භාවිතය ==
කොත්තමල්ලි බීජ සහ කොළ ආහාර පිසීමේදී භාවිත කෙරේ. බීජ තුනපහ සහ වෙනත් කුළුබඩු මිශ්‍රණ සකස් කිරීම සඳහා යොදාගනී. කොළ සලාද, ව්‍යංජන සහ වෙනත් ආහාරවල රසය හා සුවඳ වැඩි කිරීම සඳහා භාවිත වේ.

== ආයුර්වේද සහ දේශීය වෛද්‍ය භාවිතය ==
කොත්තමල්ලි ශ්‍රී ලංකාවේ ආයුර්වේද සහ දේශීය වෛද්‍ය සම්ප්‍රදායන්හි දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ භාවිත කර ඇත. විශේෂයෙන් කොත්තමල්ලි බීජ තම්බා සකස් කරන පානය සෙම්ප්‍රතිශ්‍යාව, කැස්ස සහ උණ වැනි රෝග ලක්ෂණ පවතින අවස්ථාවල සාම්ප්‍රදායික ගෘහස්ථ ප්‍රතිකාරයක් ලෙස භාවිත වේ.

කොත්තමල්ලි ශ්‍රී ලංකාවේ පස්පංගුව නම් සාම්ප්‍රදායික ඖෂධීය ශාක මිශ්‍රණයේ එක් අමුද්‍රව්‍යයකි. පස්පංගුවෙහි කොත්තමල්ලි, ඉඟුරු, වෙනිවැල්ගැට සහ වෙනත් ඖෂධීය ශාක අඩංගු වේ.

== කොවිඩ්-19 වසංගත සමයේ භාවිතය ==
2020 වසරේ ආරම්භ වූ කොවිඩ්-19 වසංගත සමයේ ශ්‍රී ලංකාවේ ජනතාව අතර කොත්තමල්ලි තම්බා පානය කිරීම ජනප්‍රිය සාම්ප්‍රදායික පිළිවෙතක් බවට පත් විය. ඇතැම් අවස්ථාවල ඉඟුරු සහ වෙනිවැල්ගැට ද එකතු කර පානය සකස් කරන ලදී.

කොවිඩ්-19 වසංගත සමයේ ශ්‍රී ලංකාවේ ජනතාව ඖෂධීය ශාක සහ සාම්ප්‍රදායික පානයන් භාවිත කළ ආකාරය පිළිබඳව පර්යේෂණ ද සිදු කර ඇත.

2020 වසරේ කොළඹ විශ්වවිද්‍යාලයේ ජෛව රසායන විද්‍යාව, අණුක ජීව විද්‍යාව සහ ජෛව තාක්ෂණ ආයතනයේ පර්යේෂකයන් විසින් කොත්තමල්ලි බීජ සහ වෙනිවැල්ගැට කඳ යොදා සකස් කළ සාම්ප්‍රදායික පානයක ප්‍රතිශක්තිකරණයට අදාළ සහ ප්‍රදාහය අඩු කිරීමට අදාළ ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පර්යේෂණයක් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.

එම පර්යේෂණය සතුන් යොදා සිදු කළ පරීක්ෂණ ඇතුළත් වූ අතර එහි ප්‍රතිඵල මගින් එම පානයේ ඇතැම් ජීව විද්‍යාත්මක ක්‍රියාකාරකම් පෙන්වා දී ඇත. එහෙත් කොත්තමල්ලි පානය කොවිඩ්-19 රෝගය වැළැක්වීමට හෝ සුව කිරීමට සමත් බව එම පර්යේෂණයෙන් තහවුරු කර නැත.

== මූලාශ්‍ර ==
* [https://powo.science.kew.org/results?q=Coriandrum%20sativum Plants of the World Online – Kew Science]
* [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7509570/ Immunomodulatory Activity of a Traditional Sri Lankan Concoction of Coriandrum sativum and Coscinium fenestratum, 2020]
* [https://www.ibmbb.cmb.ac.lk/?p=795 University of Colombo – Scientific validation of Koththamalli and Venivelgeta]
* [https://sljhs.sljol.info/articles/48/files/6459d7a489696.pdf Sri Lankan Journal of Health Sciences – Medicinal plant use during COVID-19]


== බාහිර සබැඳි ==
{{wikt}}
* {{Commons-inline}}

{{Herbs &amp; spices}}
{{Edible Apiaceae}}
{{Taxonbar|from=Q41611}}
{{Authority control}}

[[ප්‍රවර්ගය:කුළුබඩු]]

{{අසම්පූර්ණ}}</text>
      <sha1>6so1ikht11ic4g2zco5p6bdm7mjib05</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>803721</id>
      <parentid>803720</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T08:40:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <origin>803721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7436" sha1="rordxeruiz5km7ul4flvbe7dp85mw1q" xml:space="preserve">{{taxobox
|name = කොත්තමල්ලි 
|image =Coriandrum_sativum_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-193.jpg
|regnum = [[Plantae]]
|unranked_divisio = [[Angiosperms]]
|unranked_classis = [[Eudicots]]
|unranked_ordo = [[Asterids]]
|ordo = [[Apiales]]
|familia = [[Apiaceae]]
|genus = '''''Coriandrum'''''
|species = '''''C. sativum'''''
|binomial = ''Coriandrum sativum''
|binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]]
|}}
{{nutritional value | name=Coriander (cilantro) leaves, raw
| water=92.21 g
| kJ=95
| protein=2.13 g
| fat=0.52 g
| carbs=3.67 g
| fiber=2.8 g
| sugars=0.87
| calcium_mg=67
| iron_mg=1.77
| magnesium_mg=26
| phosphorus_mg=48
| potassium_mg=521
| sodium_mg=46
| zinc_mg=0.5
| manganese_mg=0.426
| vitC_mg=27
| thiamin_mg=0.067
| riboflavin_mg=0.162
| niacin_mg=1.114
| pantothenic_mg=0.57
| vitB6_mg=0.149
| folate_ug=62
| vitA_ug=337
| betacarotene_ug=3930
| lutein_ug=865
| vitE_mg=2.5
| vitK_ug=310
| source_usda = 1
| note=[http://ndb.nal.usda.gov/ndb/search/list?qlookup=11165&amp;format=Full Link to USDA Database entry]
}}


'''කොත්තමල්ලි''' (Coriander) යනු ''Coriandrum sativum'' යන විද්‍යාත්මක නාමයෙන් හඳුන්වන වාර්ෂික ශාකයකි. මෙය Apiaceae ශාක කුලයට අයත් වන අතර ආහාර රසකාරකයක්, කුළුබඩුවක් සහ සාම්ප්‍රදායික ඖෂධීය ශාකයක් ලෙස ලෝකයේ විවිධ රටවල භාවිත වේ.

== උද්භිද විද්‍යාත්මක වර්ගීකරණය ==
* රාජධානිය: Plantae
* ගෝත්‍රය: Apiales
* කුලය: Apiaceae
* ගණය: ''Coriandrum''
* විශේෂය: ''Coriandrum sativum''

== නම් ==
* සිංහල: කොත්තමල්ලි
* ඉංග්‍රීසි: Coriander
* දෙමළ: கொத்தமல்லி
* හින්දි: धनिया (Dhaniya)
* අරාබි: كزبرة (Kuzbara)

== ආහාර සඳහා භාවිතය ==
කොත්තමල්ලි බීජ සහ කොළ ආහාර පිසීමේදී භාවිත කෙරේ. බීජ තුනපහ සහ වෙනත් කුළුබඩු මිශ්‍රණ සකස් කිරීම සඳහා යොදාගනී. කොළ සලාද, ව්‍යංජන සහ වෙනත් ආහාරවල රසය හා සුවඳ වැඩි කිරීම සඳහා භාවිත වේ.

== ආයුර්වේද සහ දේශීය වෛද්‍ය භාවිතය ==
කොත්තමල්ලි ශ්‍රී ලංකාවේ ආයුර්වේද සහ දේශීය වෛද්‍ය සම්ප්‍රදායන්හි දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ භාවිත කර ඇත. විශේෂයෙන් කොත්තමල්ලි බීජ තම්බා සකස් කරන පානය සෙම්ප්‍රතිශ්‍යාව, කැස්ස සහ උණ වැනි රෝග ලක්ෂණ පවතින අවස්ථාවල සාම්ප්‍රදායික ගෘහස්ථ ප්‍රතිකාරයක් ලෙස භාවිත වේ.

කොත්තමල්ලි ශ්‍රී ලංකාවේ පස්පංගුව නම් සාම්ප්‍රදායික ඖෂධීය ශාක මිශ්‍රණයේ එක් අමුද්‍රව්‍යයකි. පස්පංගුවෙහි කොත්තමල්ලි, ඉඟුරු, වෙනිවැල්ගැට සහ වෙනත් ඖෂධීය ශාක අඩංගු වේ.

== කොවිඩ්-19 වසංගත සමයේ භාවිතය ==
2020 වසරේ ආරම්භ වූ කොවිඩ්-19 වසංගත සමයේ ශ්‍රී ලංකාවේ ජනතාව අතර කොත්තමල්ලි තම්බා පානය කිරීම ජනප්‍රිය සාම්ප්‍රදායික පිළිවෙතක් බවට පත් විය. ඇතැම් අවස්ථාවල ඉඟුරු සහ වෙනිවැල්ගැට ද එකතු කර පානය සකස් කරන ලදී.

කොවිඩ්-19 වසංගත සමයේ ශ්‍රී ලංකාවේ ජනතාව ඖෂධීය ශාක සහ සාම්ප්‍රදායික පානයන් භාවිත කළ ආකාරය පිළිබඳව පර්යේෂණ ද සිදු කර ඇත.

2020 වසරේ කොළඹ විශ්වවිද්‍යාලයේ ජෛව රසායන විද්‍යාව, අණුක ජීව විද්‍යාව සහ ජෛව තාක්ෂණ ආයතනයේ පර්යේෂකයන් විසින් කොත්තමල්ලි බීජ සහ වෙනිවැල්ගැට කඳ යොදා සකස් කළ සාම්ප්‍රදායික පානයක ප්‍රතිශක්තිකරණයට අදාළ සහ ප්‍රදාහය අඩු කිරීමට අදාළ ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පර්යේෂණයක් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.

එම පර්යේෂණය සතුන් යොදා සිදු කළ පරීක්ෂණ ඇතුළත් වූ අතර එහි ප්‍රතිඵල මගින් එම පානයේ ඇතැම් ජීව විද්‍යාත්මක ක්‍රියාකාරකම් පෙන්වා දී ඇත. එහෙත් කොත්තමල්ලි පානය කොවිඩ්-19 රෝගය වැළැක්වීමට හෝ සුව කිරීමට සමත් බව එම පර්යේෂණයෙන් තහවුරු කර නැත.

== මූලාශ්‍ර ==
* [https://powo.science.kew.org/results?q=Coriandrum%20sativum Plants of the World Online – Kew Science]
* [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7509570/ Immunomodulatory Activity of a Traditional Sri Lankan Concoction of Coriandrum sativum and Coscinium fenestratum, 2020]
* [https://www.ibmbb.cmb.ac.lk/?p=795 University of Colombo – Scientific validation of Koththamalli and Venivelgeta]
* [https://sljhs.sljol.info/articles/48/files/6459d7a489696.pdf Sri Lankan Journal of Health Sciences – Medicinal plant use during COVID-19]

&quot;[පර්යේෂණ මූලාශ්‍ර]
*කොළඹ විශ්වවිද්‍යාලයේ පර්යේෂණය – කොත්තමල්ලි සහ වෙනිවැල්ගැට⁠.
*කොවිඩ් සමයේ ශ්‍රී ලංකාවේ ඖෂධීය ශාක භාවිතය පිළිබඳ පර්යේෂණය⁠.
*ශ්‍රී ලංකාවේ දෙමළ ජන සංස්කෘතියේ ඖෂධීය ශාක භාවිතය පිළිබඳ සමාලෝචනය⁠.


== බාහිර සබැඳි ==
{{wikt}}
* {{Commons-inline}}

{{Herbs &amp; spices}}
{{Edible Apiaceae}}
{{Taxonbar|from=Q41611}}
{{Authority control}}

[[ප්‍රවර්ගය:කුළුබඩු]]

{{අසම්පූර්ණ}}</text>
      <sha1>rordxeruiz5km7ul4flvbe7dp85mw1q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සූදුරු</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46996</id>
    <revision>
      <id>803719</id>
      <parentid>271989</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T07:57:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <origin>803719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3810" sha1="5413eu68hl362vt12xhll8ttqu3g5hj" xml:space="preserve">{{taxobox
|name = සූදුරු
|image =Cuminum_cyminum_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-198.jpg
|regnum = [[Plantae]]
|unranked_divisio = [[Angiosperms]]
|unranked_classis = [[Eudicots]]
|unranked_ordo = [[Asterids]]
|ordo = [[Apiales]]
|familia = [[Apiaceae]]
|genus = ''[[Cuminum]]''
|species = '''''C. cyminum'''''
|binomial = ''Cuminum cyminum''
|binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]]&lt;ref&gt;
{{cite web
|url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?12617
|title=Cuminum cyminum information from NPGS/GRIN
|publisher=www.ars-grin.gov
|accessdate=2008-03-13
|last=
|first=
}}
&lt;/ref&gt;
|}}

==ආශ්‍රිත ලිපි==
* [[මාදුරු]]
* [[කළුදුරු]]

'''සූදුරු''' (Cumin) යනු ''Cuminum cyminum'' යන විද්‍යාත්මක නාමයෙන් හඳුන්වන කුළුබඩු ශාකයක බීජ වේ. මෙය Apiaceae (අජමෝදා කුලය) ශාක කුලයට අයත් වාර්ෂික ශාකයකි. සූදුරු ඉන්දියානු, ශ්‍රී ලාංකික, මැදපෙරදිග සහ මධ්‍යධරණී ආහාර සංස්කෘතීන්හි බහුලව භාවිත වේ.

== උද්භිද විද්‍යාත්මක වර්ගීකරණය ==
* රාජධානිය: Plantae
* ගෝත්‍රය: Apiales
* කුලය: Apiaceae
* ගණය: ''Cuminum''
* විශේෂය: ''Cuminum cyminum''

== නම් ==
* සිංහල: සූදුරු
* ඉංග්‍රීසි: Cumin
* දෙමළ: சீரகம் (Seeragam)
* හින්දි: जीरा (Jeera)
* අරාබි: كمون (Kammun)

== ආහාර සඳහා භාවිතය ==
සූදුරු ශ්‍රී ලංකාවේ සහ ඉන්දියාවේ ආහාර පිසීමේදී භාවිත වන ප්‍රධාන කුළුබඩුවකි. එයට විශේෂිත සුවඳක් සහ තරමක් තිත්ත, උණුසුම් රසයක් ඇත.

* තුනපහ සහ කුළුබඩු මිශ්‍රණ සකස් කිරීම.
* එළවළු, මස් සහ මාළු ව්‍යංජන සඳහා.
* බත්, සුප් සහ සෝස් වර්ග සඳහා.
* අච්චාරු සහ වෙනත් ආහාර වර්ග සඳහා.
* සූදුරු කුඩු රසකාරකයක් ලෙස භාවිත කිරීම.

ඉන්දියානු ආහාර සංස්කෘතියේ ගරම් මසාලා වැනි කුළුබඩු මිශ්‍රණවල ද සූදුරු වැදගත් අමුද්‍රව්‍යයකි.

== සාම්ප්‍රදායික භාවිතය ==
සූදුරු සාම්ප්‍රදායික වෛද්‍ය ක්‍රමවල ආහාර ජීර්ණයට සහාය වන ද්‍රව්‍යයක් ලෙස භාවිත කර ඇත. එහි සුවඳැති තෙල් සංයෝග සහ රසායනික ගුණ පිළිබඳව විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සිදු කර තිබේ.

== මූලාශ්‍ර ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:840882-1 Kew Science – Cuminum cyminum]
* [https://www.indianspices.com/indianspices/spice-catalog/cumin.html Spices Board India – Cumin]
* [https://spices.res.in/products/spices/cumin.html ICAR – Indian Institute of Spices Research]
* [https://archive.cmb.ac.lk/bitstreams/b94f3639-88e8-4857-98f2-472d043d180f/download University of Colombo – Cuminum cyminum]</text>
      <sha1>5413eu68hl362vt12xhll8ttqu3g5hj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>මාදුරු</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46998</id>
    <revision>
      <id>803718</id>
      <parentid>271995</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T07:42:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <comment>*/මාදුරු /*</comment>
      <origin>803718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3766" sha1="50grbyz3tic4tr33f3auaxs7yz60x8a" xml:space="preserve">{{taxobox
|name = මාදුරු හෙවත් මහදුරු&lt;br&gt;''Foeniculum vulgare''
|image = Foeniculum July 2011-1a.jpg
|image_caption = Fennel in flower
|regnum = [[Plantae]]
|unranked_divisio = [[Angiosperms]]
|unranked_classis = [[Eudicots]]
|unranked_ordo = [[Asterids]]
|ordo = [[Apiales]]
|familia = [[Apiaceae]] (Umbelliferae)
|genus = ''[[Foeniculum]]''
|species = '''''F. vulgare'''''
|binomial = ''Foeniculum vulgare''
|binomial_authority = [[Philip Miller|Mill.]]
}}


'''මාදුරු''' (Fennel) යනු ''Foeniculum vulgare'' යන විද්‍යාත්මක නාමයෙන් හඳුන්වන සුවඳැති කුළුබඩු ශාකයකි. මෙය Apiaceae ශාක කුලයට අයත් වේ. මාදුරු බීජ ආහාර පිසීමේදී රසකාරකයක් ලෙසත් සාම්ප්‍රදායික වෛද්‍ය ක්‍රමවලත් භාවිත වේ.

== උද්භිද විද්‍යාත්මක වර්ගීකරණය ==
* රාජධානිය: Plantae
* ගෝත්‍රය: Apiales
* කුලය: Apiaceae
* ගණය: ''Foeniculum''
* විශේෂය: ''Foeniculum vulgare''

== නම් ==
* සිංහල: මාදුරු / මහදුරු
* ඉංග්‍රීසි: Fennel
* දෙමළ: சோம்பு (Sombu)
* හින්දි: सौंफ (Saunf)

== ආහාර සඳහා භාවිතය ==
මාදුරු ශ්‍රී ලංකාවේ සහ ඉන්දියාවේ ආහාර සංස්කෘතීන්හි භාවිත වන කුළුබඩුවකි. එහි මිහිරි සුවඳ සහ විශේෂිත රසය නිසා විවිධ ආහාර වර්ගවලට එකතු කරනු ලැබේ.

* තුනපහ සහ අනෙකුත් කුළුබඩු මිශ්‍රණ සකස් කිරීම.
* ව්‍යංජන, මස් සහ මාළු ආහාරවල රසය හා සුවඳ වැඩි කිරීම.
* අතිරස වැනි සාම්ප්‍රදායික පැණිරස කැවිලි සහ වෙනත් රසකැවිලි සකස් කිරීම.
* පාන්, බිස්කට් සහ වෙනත් බේකරි නිෂ්පාදන සඳහා.
* තේ සහ වෙනත් පාන වර්ග සඳහා රසකාරකයක් ලෙස.

ඉන්දියානු ආහාර සංස්කෘතියේ ද මාදුරු බහුලව භාවිත වේ. ආහාර ගැනීමෙන් පසු මාදුරු ඇට සැපීමේ සම්ප්‍රදායක් ද ඉන්දියාවේ පවතී.

== සාම්ප්‍රදායික භාවිතය ==
මාදුරු බීජ ආහාර ජීර්ණයට සහය වන බවට සාම්ප්‍රදායික විශ්වාස පවතී. එහි අඩංගු සුවඳැති තෙල් සංයෝග පිළිබඳව විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ ද සිදු කර ඇත.

== මූලාශ්‍ර ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:842680-1 Plants of the World Online – Kew Science]
* [https://www.indianspices.com/indianspices/spice-catalog/fennel.html Spices Board India – Fennel]
* [https://www.srilankabusiness.com/spices/condiments-spice-mixtures.html Sri Lanka Export Development Board – Spices and Condiments]
* [https://spices.res.in/products/spices/fennel.html ICAR – Indian Institute of Spices Research]</text>
      <sha1>50grbyz3tic4tr33f3auaxs7yz60x8a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ශරීරය සිදුරුකිරීම</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52560</id>
    <revision>
      <id>803678</id>
      <parentid>802476</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T21:43:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261105) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>803678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61983" sha1="qi6c1yoknyotky92h3uuydted884gsb" xml:space="preserve">[[ගොනුව:Body art.jpg|thumb|[[පුඩු විදුම|පුඩු විදුම්]], [[සිරස් පූර්වෝෂ්ඨ]] විදුම සහ [[ඇදීම (ශරීර විදුම)|ඇදි]] කන්]]
[[ගොනුව:Biigabe1.jpg|thumbnail|දකුණ|[[ජෙර්මනියෙන් සොයාගන්න ලද තෝඩුවක්]]]]


'''ශරීරය සිදුරුකිරීම''' යනු ආභරණ පැළදීමට හෝ ශරීරය වෙනස් කිරීමට හෝ ශරීරයේ කොටසක් සිදුරුකිරීම. සිදුරුකිරීම යන වචනය ක්‍රියාව හෝ ශරීරය විදීමට ලද පුහුණුව හෝ සිදුරු කිරීමෙන් ශරීරයේ කොටසක් වවෘත කිරීම හදුන්වයි. ශරීර විදීමේ ඉතිහාසය අසත්‍ය තොරතුරු නිසා නොපැහැදිළි වුවත් එය ලෝක ඈත අතීතයේ සිටම ස්ත්‍රී පුරුෂ දෙපාර්ශවයන් මගින්ම සිදුකර ඇති බව ප්‍රමාණවත් සාක්ෂී පවතී.

විශේෂයෙන්ම කන් විදීම හා නාසය විදීම බෙහෙවින් පැතිර ඇති අතර ඉතිහාස සටහන් වලද සදහන් කළ ඇති අතර එය ගාම්භීර ක්‍රියාවක් ලෙසද සැළකේ.පුද්ගලයාගෙන් පුද්ගලයාට ශරීර විදීම හා නොවිදීම සදහා කාරණය වෙනස් වේ.සමහර පුද්ගලයින් ආගමික කටයුතු සදහාද තවත් සමහර පුද්ගලයින් තමන්ගේ පෙනීම දියුණු කරගැනීම සදහාද ශරීර විදීම් සිදුකරයි. නමුත් සමහර ශරීර විදීම් තරුණයන් හා සසදන විට ආකාර මත භේදාකාරීවේ. තවද ශරීර විදීම් ප්‍රදර්ශනය කිරීම පාසල්වල, ආයතනවල සහ ආගමික පිරිස මගින් තහනම් කර ඇත. නමුත් සමහර පුද්ගලයින් ගිනස් වාර්තාවක් තැබීම අරමුණු කර ගැන අසීමිත ආකාරයෙන්ද ශරීර විදීම් සිදුකරයි. 

වර්තමානයේ ශරීර සිදුරු කීරීම, සුරක්‍ෂිත ශරීර සිදුරු කිරීමේ තාක්ෂණය යොදාගැනීම බෙහෙවින් අවධාරණය කරන අතර තවද මෙම කාර්ය සදහා විශේෂිතව නිර්මාණය කර ඇති මෙවලම්ද භාවිතා කරන ලෙසද බෙහෙවින් අවධාරණය කරයි. ශරීර සිදුරු කිරීමතරමක් අවදානම් සහිත ක්‍රියාවකි. අසාත්මික ප්‍රතික්‍රියා, ආසාදන රෝග බෝ වීම,අධික භියගන්වීම සහ අනපේක්ෂිත ශරීර ආබාධ යනාදීන් ශරීරකිරීම හා සම්බන්ධ අවධානම් වේ. නමුත් ඉහත සදහන් අවධානම් සෞඛ්‍යාරක්ෂක ශරීර විදීමේ ක්‍රියා පිළිපැදීම හා ශරීර විදීමෙන් පසු එය සුදුසු ආකාරයෙන් රැකීමෙන් අඩුකර ගත හැක. තවද  ශරීර විදුම් සිදු කළ විට එය සුවකිරීමට ගන්නා කාලය විදුමෙන් විදුමට වෙනස් වන අතර සමහර අවස්ථාවල එය මාසයකින් සුවවන අතර සමහර අවස්ථාවල එය සුවවීමට අවුරුදු 2 ක පමණ කාලයක්ද ගත වේ.

==අතීතය==

වර්තමානයේ ශරීර සිදුරු කිරීම පුරාවිද්‍යා ගවේෂකයින්ගේ මූලික ගවේෂණය බවට පත්වී ඇත. පුරාණ සටහන්වල ශරීර සිදුරුකිරීම පිළිබදව බොහොම කලාතුරයකින් සදහන් කර ඇති අතර තවද එහි සිදුරු කිරීමේ ක්‍රියාදාම, එහි තේරුම සහ භාවිතා කර ඇති ආභරණ පිළිබදව සදහන් දත්තද අසම්පූර්ණ ස්වභාවයක් ගනී. තවද නූතන දත්ත, ශරීර විදීම පිළිබදව මහත් උනන්දුවක් දක්වන Doug Malloy  ගේ 20 වන සියවස සොයාගැනීමත් සමග නිෂ්ප්‍රභා වී ඇත. 1960 සහ 1970 දී Malloy සමකාලීන ශරීර විදීමට එය අලෙවි කර නව ඉතිහාසයක් ලබා දුන්නේය. ඔහුගේ Body &amp; Genital Piercing in Brief නම් කෘතියේ, Prince Albert විසින් තමන්ගේ කලිසම තදට ඇදීමෙන් පෙනෙන තම ශරීරයේ ඇති විශාල පිරිමිඇඟ නොපෙන්වීමට භාවිතා කළ සිදුරු කිරීම පිළිබදවද,තවද රෝමානුවන් විසින් කරන ලද චුචුක සිදුරු කිරීම් පිළිබදවද එහි සදහන් වේ. එමනිසා Malloy ගේ කෘතියේ සදහන් මෙවන් සමහර කතා පසු ප්‍රකාශිත කෘතිවලද සදහන් වී ඇත.

මෑතක සිට ශ්‍රී ලංකාවේ ද මෙය ඉතාම ජනප්‍රිය විලාසිතාවක් බවට පත් වී ඇත. ගැහැණු ලමයෙකු ඉපදුන පසු මාස කිහිපයකින් ජෝතිශ්‍යට අනුව නැකතක් බලා ඇයගේ කන් විද කරාබු පලඳවනු ලබයි. ඉන් පසුව මෑතක ලංකාවේ කරාබු විලාසිතා බෙහෙවින් ජනප්‍රිය වී ඇති අතර බොහෝ ගැහැණු ලමුන් කුඩා කල විදිනු ලැබූ ස්ථානයට ඉහලින් කන විද තවත් කරාබුවක් පැලඳීම සිදු කරයි.

එසේම විලාසිතාවට මෙන්ම අලංකාරය තවත් වැඩි කිරීමේ ක්‍රමයකි. ලංකාවෙ ගැහැනු ලමුන් අතර නහය විදීම ද වර්ථමානයේ ජනප්‍රිය විලාසිතාවක් බවට පත්ව ඇත. ලංකාවේ ප්‍රධාන වශයෙන් ම කන විදීමට ක්‍රම කිහිපයක් භාවිතා කරයි. රත්තරන් කරාබුවක් ගෙන එහි නැට්ට උල් කර කෙලින් ම කන් පෙත්තට තබා තද කිරීම එක් ක්‍රමයකි. piercing gun යොදා ගැනීම piercing needles යොදා ගැනීම මෙන් ම iv cannula මගින් ද කන, නහය විදීම සිදු කල හැකිය.

ලංකාවේ වැනි පටු නොදියුනු අදහස් ඇති ජන කොසටස් අතර කන එක් වතාවකට වඩා විදීම නොවටිනා දෙයක් ලෙස හුවා දක්වන අතර එය වර්ථමානය වන විට පහව ගොස් විලාසිතාව ඉතාම ජනප්‍රිය වී ඇත.

ශරීරය විදීමේදී වේදනාව ඉතා අඩුය. එය තවත් අවම කර ගැනීමට අවශය නම් emla jel වැනි හිරිවැටෙන ආලේපයක් භාවිතා කල හැකිය


===කන් සිදුරු විදීම===

[[ගොනුව:Thai Earplug 5.jpg|thumbnail|වම|සාම්ප්‍රදායික තෝඩුවක් පළදමින් බුරුම කාන්තාවක්]]
ලෝකයපුරා කන් සිදුරුකිරීම ඈත අතීතයේ සිටම පුහුණු වී ඇත. තවද සැළකෙන ප්‍රමාණයේ ලිඛිත හා ගවේෂනාත්මක සධකද ඒ සදහා පවතී. තවද කන් සිදුරුවිදින ලද මමී වර්ගයන්ගේ දේහයන්ද සොයාගෙන ඇත. ඒ සදහා ඔස්ට්‍රේලියාවේදී සොයාගන්න ලද මෙතෙක් ලොව පැරණිම මමී වන අවුරුදු 5,300 ක් පමණ වයස ඇති Ötzi the Iceman ගේ දේහය උදාහරණයක් වේ. මෙම මමී විෂ්කම්භය 7-11 mm වූ කන් සිදුරක් විද සිටි බව ගවේශන කටයුතුවලදී සොයා ගෙන ඇත. 

තවද වයඹදිග ඇමෙරිකාවේ තෝඩු උදාරභාවයේ සහ ධනයෙහි සලකුණක් ලෙස සැලකේ. තවද කුඩා ළමුන්ට පළදන සෑම තෝඩුවක්ම මිල අධික පොට්ලෙවයකින් මිලදී ගැනීමට ඔවුන් පුරුදු වී සිටියහ. තවද 18 වන සියවසේ මැණික් තැබූ සහ රත්රන් තෝඩු උදාරභාවය සදහා වෙන්කර තිබුණි. පුරාණ ග්‍රීකවාසීන් පූජණීය පක්ෂීන්(demigods)ආකාරයේ වූ තෝඩු පැළදීමට පුරුදු වී සිටි අතර පුරාණ රෝම ස්ත්‍රීන් වටිනා මැණික් තැබූ තෝඩු පැළදීමට පුරුදුව සිටියහ.


===නාසය සිදුරුවිදීම===

[[ගොනුව:Kutia kondh woman 3.jpg|thumbnail|දකුණ|නාස් තෝඩුවක් පළදමින් සිටින කාන්තාවක් ]]
නාසය සිදුරු විදීමේ ක්‍රියාවටද ඉතා පැරණි ඉතිහාසයක් ඇත. හින්දු ආගම පරිදි ලක්ෂ්මි දේවියගේ නාසයේ ආභරණ පැළද සිටීම එයට නිදසුනකි. තවද නාසය සිදුරු විදීම ඉන්දියානු හින්දු කාන්තාවන්ට සම්ප්‍රදායක ක්‍රියාවක් බවට පත්වී තිබෙන අතර ඔවුන් එය කුඩා කළ සිටම පැළදීමට උනන්දුවක් දක්වයි. තවද ඔවුන් එය වම් නාස්පුඩුවට පැළදීමට උනන්දුවක් දක්වන අතර එය ආයුර්වේද ප්‍රතිකාරයක් ලෙසද ඔවුන් විශ්වාශ කරයි. තවද මෙම නාසය සිදුරු කිරීමේ ක්‍රියාව සමහර අවස්ථාවලදී කාන්තාවන් විවාහ වීමට පෙර දවසේ සිදුකිරීමට ඔවුන් උනන්දුවක් දක්වයි. තවද මෙම නාසය සිදුරුකිරීමේ ක්‍රියාවලිය ඉන්දියාවේ එක කුලයකට පමණක් කියා නොවන අතර පොදුවේ පිළිපදින ක්‍රියාදාමයකි. තවද මෙම නාසය සිදුරුකිරීම ඉන්දියාවේ පමණක් නොව පාකිස්ථානය හා බංග්ලාදේශයේද ප්‍රසිද්ධ වන අතර අරාබි රටවල්වල කාන්තාවන්ද මෙම ක්‍රියාවට උනන්දුවක් දක්වයි.


===තොල් සහ දිව සිදුරුවිදීම===

[[ගොනුව:Murzi2.jpg|thumbnail|වම|ඉතියෝපියාවේ Mursi කාන්තාවක්]]
තොල් සිදුරුකිරීම සහ තොල් දිගැදීම ඈත අතීතයේ සිටම අප්‍රිකාවේ සහ ඇමෙරිකාවේ පැවති කුලවල සාම්ප්‍රදායිකව ඉටුකරන ක්‍රියාවකි. සිදුරුවිදීමෙන් තොල් අලංකාර කිරීම Tlingit වාසීහූ විසින්ද තවද  Papua New Guinea හා Amazonia වල සිටින පිරිස් විසින් සිදු කර ඇති බව සාක්ෂි හමු වී ඇත. Aztecs හා Mayans වාසීහු ද තොල්වලට පළදන labret නම් ආභරණ පැළදු අතර Mail සහ ඉතියෝපියාවේ Nubu වාසීහූ තොල් සිදුරුකර තොල්වලට මුදු පැළදීමට පුරුදුව සිටියහ.

තවද තොල් දිගැද එය සිදුරුකර එයට ආභරණ පැළදීමේ ක්‍රියාව දකුණු ඇමෙරිකාව සහ වයඹදිග අප්‍රිකා වැසියන් විසින් සිදුකර ඇත. තවද Malawi වල පවතින සමහර ප්‍රදේශවල වසන කාන්තාවන් තමන්ගේ තොල්වලට Pelete නම් තැටියක් පැළදීමට පුරුදුව සිටියහ. වර්තමානයේද එම ක්‍රියාව සමහර ප්‍රදේශවල පුරුදුවෙමින් පවතී. තවද ඉතියෝපියාවේ Mursi ප්‍රදේශයේ සිටින කාන්තාවන් තොල්වලට මුදු පැළදීමට පුරුදුව සිටි අතර සමහර අවස්ථාවල එය 15 cm තරම් විශාල වනු ඇත. දිව සිදුරුකිරීම Aztec, Olmec සහ Mayan වාසීන් විසින් සිදුකළ ඇති අතර එය සසකෘතික සංකේතයක් ලෙසද භාවිතා වුණි.


===චූචූක,නාභිය හා ජනනේන්ද්‍රීය සිදුරුකිරීම===

[[ගොනුව:Bauchnabel-Piercing-2.jpg|thumbnail|සමහරක් විට නාභි සිදුරුකිරීම් ඊජිප්තුවේ සිදුවීමට ඇත. නමුත් ස්ථීරව කීමට තරම් සාක්ෂි නොමැත.]]
චූචූක,නාභිය හා ජනනේන්ද්‍රීය සිදුරුකිරීම හා අලංකාර කිරීම පිළිඹදව පැහැදිළි සටහන් කෘතිවල සටහන් වී නොමැත. උදාහරණයක් වශයෙන්, Malley ගේ මිත්‍රයෙකු වන Jim Ward ගේ සටහන පරිදි Malley විසින් නාභිය සිදුරුකර ආභරණ පළදීම් සිදුකර ඇති බවත් එය පුරාණයේ ඊජිප්තුවේ ප්‍රසිද්ධ ක්‍රියාවක් වූ බවත් පසුව එය වරදක් බව පවසා පොත් වල සටහන් කිරීමට මග හැරූ බවත් ඔහු පවසයි. තවද මේ ආකාරයේ තවත් සාධක සළකා බලන විට පුරාණයේ නාභි සිදුරුකිරීම සිදුවී ඇති බවට සාක්ෂි ලබා ගත හැක. නමුත් 20වංඅ සියවසේ චූචූක හා ජනනේන්ද්‍රීය සිදුරුකිරීම් සහ අලංකාර කිරීම සිදුවී ඇති බවට පැහැදිළි සටහන් හා සාක්ෂි පවතී. තවද චූචූක සිදුරුකිරීම් සහ අලංකාර කිරීම රෝම සොල්දාදුවන්ගේ පුරුෂකම විදහාපාන සාධකයක් ලෙසද සළකා ඇත.


===බටහිර ලෝකයේ ශරීර විදීම සදහා වර්ධනය වෙමින් පවතින ජනප්‍රියත්වය===

[[ගොනුව:Portrait of dark haired girl with beautiful eyes and several piercings.jpg|thumbnail|වම|විවිධ මුහුණු සිදුරුකිරීම් කර ඇති කාන්තාවක්]]


20 වන සියවසේදී ශරීරයේ ඕනෑම කොටසක් සිදුරුකිරීම හෝ අලංකාර කිරීම ප්‍රසිද්ධ ක්‍රියාවක් බවට නොතිබුණි. නමුත් දෙවනලෝක යුද්ධයෙන් පසු එය පිරිමින් අතර ජනප්‍රිය වීමට පටන්ගැනුණි. තවද කන් විදීමද ස්ත්‍රීන් අතර එතරම්ප්‍රසිද්ධ ක්‍රියාවක් බවට නොතිබුණි. නමුත් 1960 පමණ වන විට එය ක්‍රමක්‍රමයෙන් කාන්තාවන් අතර ප්‍රසිද්ධ වීමට පටන්ගැනුණි. නමුත් 1970 පමණ වන විට එය තව දුරටත් ප්‍රසිද්ධවීමට හා ව්‍යාප්තවීමට පටන්ගැනුණි.

ශරීර සිදුරුකිරීම හා අලංකාරකිරීමද කැලිෆෝනියා වාසීන් වන Mallay හා Ward විසින් ඇමෙරිකාවේ ප්‍රසිද්ධ කළ අතර එමනිසා ඔවුන් &quot;නූතන ශරීර විදීමේ පියා&quot; ලෙසද හදුන්වනු ලැබේ. 1975 වර්ෂයේ Ward විසින් බටහිර Hollywood හි ශරීර සිදුරුකිරීමේ හා අලංකාරකිරීමේ ව්‍යාපාරය ව්‍යාප්ත වූ අතර ඒ අතරතුරම Ward,Malley හා Musafar නම් පුද්ගලයන් එකතු වී මේ සම්බන්ධව කෘතිද හෙළිදැක්වූහ.

එංගලන්තයේ ශරීර සිදුරුකිරීම හා අලංකාරකිරීම 1987 වන විට වර්ධනයවීමට පටන්ගත් අතර ඇමෙරිකාවේ එය 1990 වනවිට ජනප්‍රිය විය. තවද ඒ සදහා අවශ්‍ය ආභරණ සුලභයෙන් ලබා ගත හැකිවීම මෙම ජනප්‍රියත්වයට හේතු සාධකයක් විය. සම්ප්‍රදායික සිරුරුවිදීම හා අලංකාරකිරීමේ ක්‍රම අමතරව වර්තමාන තාක්ෂණයේ දියුණුවත් සමගම තව තවත් ශරීර විදීමේ හා අලංකාරකිරීමේ ක්‍රම බිහි විය.


===21 සියවසේ සංඛ්‍යානය===

2005 වර්ෂයේදී එංගලන්තයේ වයස අවරුදු 16 ට වැඩි 10,503 පිරිසකගෙන් කළ සමීක්ෂණයකදී ආසන්න වශයෙන් ප්‍රදේශයේ 10% ක් පමණ පිරිසක් ශරීරවිදීම් සහ අලංකාරකිරීම් කර ඇති බව සොයාගෙන ඇත. එයිනුත් අවුරුදු 16-24 අතර පවතින කාන්තාවන් 46% ක් සිටින බවද සොයාගෙන ඇත. තවද 33% ක පිරිසක් නාභිය අලංකාර කර ඇති අතර නාසය 19% ක්ද,කන් 13% ක්ද,දිව 9% ක්ද,තොල් 8% ක්ද, අලංකාර කර ඇතිබව සොයාගෙන ඇත. තවද කාන්තාවන් අතර ඇස්බැම අලංකාර කිරීම ජනප්‍රිය බවද, පිරිමින් අතර නාභිය අලංකාර කිරීම  ජනප්‍රිය බවත් සමීක්ෂණයේදී හෙළිදරව්වේ.

==ශරීරය සිදුරුකිරීම සදහා හේතු==


ශරීර සිදුරුකිරීම සදහා හේතුන් රාශියක් තිබේ. 2001 වසරේදී Clinical Nursing Research නම් ආයතනය මගින් කළ සමීක්ෂණයකදී ශරීර විදීම් කරන පිරිසගෙන් 62% ක පිරිසක් එය සිදුකරනුයේ තමන්ගේ පෞද්ගලික කරුණු සදහා බව හෙළිදරව් වී ඇත. තවද මිනිසුන් තමන්ගේ ජීවිතයේ සිදුවුණු අප්‍රසන්න සිදුවීම්වලින් ඉවත්වීමට ශරීරවිදීම් සිදුකරයි. තවද සමහර මිනිසුන් තම ශරීරයේ අවයව ඉස්මතු කිරීම සදහාද ශරීර විදීම් සිදු කරයි. තවත් සමහර මිනිසුන් ලිංගික අභිමතය සදහාද තාවකාලික හෝ ස්ථිර ශරීර විදීම් සිදුකරයි.

==ශරීරය සිදුරුකිරීමේ තහනම සහ තහංචිය==

ශරීර සිදුරුකිරීම් සහ අලංකාර කිරීම ලෝකය පුර පැතිර තිබුණත් තවමත් එය තරුණයන් අතර මතභේදකාරී තත්ත්වයක පවතී. එම නිසා සමහර රටවල් බාලවයස්කරුන්ට ශරීර විදීම් සිදුකිරීමේදී දෙමව්පියන්ගේ අනුමැතිය ලබාගතයුතු බව නීති පනවා තිබේ. ස්කොට්ලන්ඩ්හි මෙම නීතිය වයස් අවුරුදු 16 ට අඩු ළමුන් සදහා ක්‍රියාත්මක වන අතර වේල්ස් හිද මෙම නීතිය ක්‍රියාත්මක කිරීමට පටන්ගෙන ඇත. තවද දෙමව්පියන්ගේ අනුමැතිය ලබාගැනීමට අමතරව බටහිර ඕස්ට්‍රේලියාවේ බාලවයස්කරුවන්ගේ සමහර අවයව විදීම් සිදුකිරීමට තහනම් කර ඇත. තවද ඇමෙරිකාවේ ඇති ප්‍රාන්ත බොහෝමයකවාගේ බලවයස්කරුවන්ට ශරීරවිදීම් සහ අලංකාර කිරීම් කිරීමට දෙමව්පියන්ගේ අනුමැතිය ඉල්ලයි.

==ලෝක වාර්තා==

[[ගොනුව:Elaine Davidson Front.jpg|thumbnail|වම|Elaine Davidson, &quot;අධික ශරීරවිදීම් ඇති කාන්තාව&quot;]]
ස්කොට්ලන්ඩ්හි Elaine Davidson සිරුරේ අධික විදීම්තිබීමේ ගිනස් ලෝක වාර්තාවට උරුමකම් කියන අතර එමනිසා ඇයට &quot;අධික ශරීරවිදීම් ඇති කාන්තාව&quot;(Most Pierced Woman) ලෙසද කියනු ලැබේ. ඇය මුලින්ම මෙම ගිනස් ලෝක වාර්තාව 2000 වර්ෂයේ තැබූ අතර එවිට ශරීරයේ විදීම් 462ක් ද මුහුණේ සහ ඔළුවේ විදීම් 192ක් ද තිබුණි. තවද එය 2006 ජූනි 8 වනවිට එම ශරීරවිදීම් සංඛ්‍යාව 4225 ක් දක්වා වැඩි කළ අතර 2009 පෙබරවාරි වනවිට එය 6005 වැඩිකර ගැනීමට ඇය සමත්විය.

තවද 2003 ජනවාරි මාසයේ කැනේඩියානු ජාතික Brent Moffat එක සැසියකදී අධික ශරීරවිදීම් ගණනක් තබාගැනීමේ ගිනස් ලෝක වාර්තාව උරුමකර ගත්තේය. එහිදී ඔහු පැය 7 ක කාලයකදී එකවරම ශරීරවිදීම් 700ක් තබා ගත්තේය. තවද එම අවුරුද්දේම Brent Moffat පැය 4ක් සහ විනාඩි 30ක කාලයකදී ශරීරවිදීම් 900ක් තබාගත්තේය. පසුව 2006 මාර්තු 4 වන දින Kam Ma විසින් එම ගිනස් වාර්තාව තමා වෙත හරවගන්න ලදී. ඒ සදහා ඔහු පැය 7ක් සහ විනාඩි 55ක කාලයක් තුළ ශරීරවිදීම් 1015ක් තබාගත්තේය.


==සමකාලීන ශරීරවිදීම් පුහුණුව==


===වර්තමානයේ ශරීරවිදීම් සදහා යොදාගන්නා ආභරණ===

ශරීර සිදුරුකිරීම සහ අලංකාරකිරීමට යොදාගන්නා ආභරණ එම ආභරණ මගින් අසාත්මික රෝග පැතිරීම වැළැක්විය හැකි ආභරණයක් විය යුතුය. ශරීර සිදුරුකිරීම සහ අලංකාර කිරීමට නොයෙකුත් උපකරණ භාවිතා කරන අතර ඒවායේ වැසි මෙන්ම අවාසිද පවතී. සුදු යකඩ, නයෝබියම්, ටයිටේනියම් මේ සදහා පොදුවේ භාවිතා කරන අතර අසාත්මික රෝග පැතිරීම වැළැක්වීමට ටයිටේනියම් මූලද්‍රව්‍ය වඩාත් උචිත වේ. තවද ප්ලැටිනම් සහ පැලෑඩ්යම්ද යෝග්‍ය විකල්පයන් වන අතර ඒවා පළමු වතාවට ශරීර සිදුරුකිරීම් සදහා භාවිතා කළ හැක. තවද මුල්වතවට සිදුරුකිරීමේදී ඒ සදහා රන් ආභරණ භාවිතා නොකළ යුතුය. හේතුව එහි අනෙකුත් ලෝහ මිශ්‍ර වී ඇති බැවිනි. තවද පිරිසිදු රිදී වලින් කරන ලද ආභරණ ශරීර සිදුරුකිරීම සහ අලංකාර කිරීමට යෝග්‍ය නොවේ. හේතුව එමගින් අසාත්මික රෝග පැතිරවිය හැකි බැවිනි.

===ශරීරවිදීමේ උපකරණ===

දිගුකාලීන ශරීරවිදීමක් සිදුකිරීමට, ශරීරයේ ශරීරවිදීම් සිදුකළ යුතු ස්‌ථානයට ඉතා තියුණු උපකරණයක් භාවීතාකර සිදුරුකිරීම සිදුකරයි. මෙය ශරීර විදීමේ කටුවක් භාවිතයෙන්ද සිදුකළ හැක. පහත සදහන් උපකරණ ශරීරවිදීමේදී භාවිතා වේ. 

'''ශරීරවිදීමේ කටුව'''

ඇමෙරිකාවේ ශරීරවිදීම් සිදුකිරීමේ සම්ප්‍රදායක ක්‍රමය වනුයේ විදීමේ කටු භාවිතා කිරීක වන අතර එම කටුව විවිධ දිගෙන්,විවිධ ප්‍රමාණයෙන් හා විවිධ ස්වභාවයෙන් පවතී. සෘජු කටු හා වක්‍ර කටු ලෙස කටු දෙවර්ගයක් තිබෙන අතර සෘජු කටු ශරීරයේ නොයෙකුත් ස්ථාන සිදුරුකිරීමට යෝග්‍ය වන අතර සෘජු කටු භාවිතා කළ නොහෙකි ස්ථානවලට වක්‍ර කටු භාවිතා වේ. විදීම් සදහා යොදාගන්නා කටුවේ පරිමාණය පළදන ආභාරණයේ පරිමනයෙන්ම තිබීම වඩාත් යෝග්‍ය වේ. කටුව අතින් ශරීරයට අතුල කරන අතර සමහර අවස්ථාවලදී ඒ සදහා පවතින අල්ලුවද භාවිතා කරනු ලබයි.

'''සිදුරුකිරීමේ තුවක්කුව'''

[[ගොනුව:Ear Piercing Gun.jpg|thumbnail|දකුණ|කන් සිදුරුකිරීමේ තුවක්කුව]]
බටහිර ලෝකයේ කාන්තාවන් විශාල ප්‍රමාණයක් කන් සිදුරුකිරීම සදහා මෙම උපකරණය භාවිතා කරයි. මෙය ඉතා ආරක්ෂාකාරී ක්‍රමයක් වන අතර ශරීරයේ අනෙකුත් අවයව හැර කන්පෙති සිදුරුකිරීමට මෙය යොදාගැනීම තරමක් අනතුරුදායක වේ.

'''කැන්නුලා'''(Cannula)

කැන්නුලා යනු ශරීරයට ඇතුල් කළ හැකි බටයක් හෝ නලයක් වැනි උපකරණයකි. අමෙරිකාවෙන් පිටත මෙම උපකරණ ශරීරවිදීම සදහා බහුලව භාවිතා වේ. හේතුව එම රටවල්වල ශරීරවිදීම සදහා කටු භාවිතාකිරීම නීතිවිරෝධී කටයුත්තක් බව සළකන බැවිනි.

'''චර්මීය කටුව'''(Dermal Punch)

මෙය තරමක් විශාල සිදුරුකිරීමට යෝග්‍ය වන අතර සිදුරු කලයුතු ස්ථානයේ ඇති ඉතා සියුම් වියමන් ඉවත්කිරීම සදහා උපකාරී වේ.

'''කෝක්''' (Cork)

කටුවකින් සිදුරුකිරීමේදී කටුව ලබාගැනීම සදහා මෙය සිරුරේ කටුව ඇතුල්වන පැත්තට විරුද්ධ පැත්තේ ස්ථානගත කරනු ලැබේ.

'''ඇනිස්තේසියා'''(Anaesthesia)

විශේෂයෙන් එංගලන්තය ඇතුළු යුරෝපා රටවල්වල ශරීර සිදුරුකිරීම් කිරීමට පෙර මෙය එන්නත් කිරීමෙන් ලබා දේ.

==ශරීර සිදුරුකිරීම් හා සම්බන්ධ අවදානම්==

[[ගොනුව:Melag Autoclave 01.JPG|thumbnail|දකුණ|ආභරණ වායුහරණය කිරීම සදහා යොදාගන්නා උපකරණය]]
ශරීරිව්දීම් යනු නොයෙකුත් අවදානම් සහිත ක්‍රියාදාමයකි. 2005 වසරේදී එංගලන්තයේ මිනිසුන් 10503ක ගෙන් කෙරුණු සමීක්ෂණයකදී, 31% ක පමණ පිරිසකට ශරීරවිදීම් මගින් අවුල් සහගත තත්ත්ව ඇති වූ අතර එයින් 15.2%ක පිරිසකට අවදානම සුවකිරීම සදහා වෘත්තීමය උදව් අවශ්‍ය වූ අතර 0.9% පිරිසකට බරපතල අවදානම් හේතුවෙන් රෝහල් ගතකිරීමට සිදුවුණු බවද වාර්තාවේ. 

ශරීරවිදීම් හා සම්බන්ධ අවදානම්

* ශරීර සිදුරුකර ආභරණ පැළදීමේදී එම ආභරණ තැන ඇති ලෝහය මගින් අසාත්මික විපාක ඇතිවිය හැක. තත්ත්වයෙන් උසස් ටයිටේනියම්,නයෝබියම් වැනි ආභරණ භාවිතාකිරීම මගින් මෙම අවදානම් තත්වය අඩුකරගත හැක.
* බැක්ටීරියා හෝ වෛරස් මගින් නොයෙකුත් ආසදන ඇතිවිය හැක. විශේෂයෙන් [[Staphylococcus aureus]], group A streptococcus සහ Pseudomonas spp යන ආසාදනයන් ඇතිවිය හැක.16 වන සියවසේදී වාර්තා වුණු යුරෝපයේ අනුජීවවිද්‍යා සයන සමිතිය විසින් වර්තාවුණු වාර්තාව අනුව බැක්ටීරියා මගින් ඇතිවන ආසාදන කලාතුරයකින් බරපතල ආසාදන බවට පත්වන බව සදහන් වේ. තවද 2006 වසරේදී ඉන්දියානා(Indiana)කාන්තාවක් තමන්ගේ චූචූකය විදීමෙන් ඇතිවූ ආසාදනයකින් පියයුරක් අහිමිකර ගත බවද වාර්තාවල සදහන් වේ.
* හයිපර්ට්‍රෝෆික් ලප(hypertrophic scar) සහ කැලොයිඩ්(Keloid) ආකාරයේ ලප අධික ලෙස පටකවල ඇතිවිය හැක. තවද ශරීරවිදීම් කළවිට එය ඉවත්කළ හැකිවූවද එමගින් ලප ඇතිවිය හැක.
* ශරීරවිදීම් සිදුකල ආභරණ ඉරීම,එකිනෙක ගැටීම සහ ගැස්සීමකින් සෙළවීම යනාදී කරුණු නිසා ශාරීරික ක්ෂතිය ඇතිවිය හැක. තවද ව්මගින් තුවාල ඇතිවූ විට සුවවීමට වැඩි කාලයක් ගනී. උචිත ප්‍රමාණයේ ආභරණ පැළදීම හා ඒවා අනවශ්‍ය ලෙස නොවෙනස් කිරීම මගින් මෙම අවදානම් තත්ත්ව මග හරවා ගත හැක.
* තවද දිව,තොල් සිදුරුකිරීමේදී දත්වලට හානි විය හැකි අතර එමගින් මුඛ ක්ෂතිය ඇතිවිය හැක.

වර්තමානයේ ශරීර සිදුරුකිරීම් කරනු ලබන ස්ථාන ශරීර සිදුකිරීම් කරනු ලබන පුද්ගලයාගේ සෞඛ්‍යය හා විදීම සිදුකරන ස්ථානය ආරක්ෂා කරගැනීමට නොයෙකුත් උපක්‍රම භාවිතා කරයි. තවද බොහෝ ස්ථානාවල විදීම සිදුකරන පුද්ගලයා විදීම සිදුකිරීමේදී අත්මේස් පැළද සිටින අතර විදීම කළ පසු විදීම කරනු ලබන පුද්ගලයාට අවශ්‍ය සනීපාරක්ෂක කටයුතු ලබාදේ. තවද භාවිතා කරන මෙම අත්මේස් විටින්විට මාරුකරන අතර සමහර ස්ථානවල පියවරෙන් පියවරට මාරුකිරීම සදහාද එම පුද්ගලයින් පුරුදු වී තිබේ. තවත් සමහර ප්‍රදේශවල මෙම කටයුතු කිරීමේදී නිර්වාණු කළ අත්මේස් භාවිතාකිරීම අනිවාර්ය වේ. තවද ෆ්ලොරිඩා (Florida) සහ සවුත් කැරෝලිනා (South Carolina) යන ප්‍රාන්තවල අත්මේස් මෙන්ම යොදාගන්නා ලද උපකරණ, ආභරණ යන සියල්ලන්ම නිර්වාණු හා වයුහරණය කිරීම අනිවාර්ය වේ.

==සුවවීමේ ක්‍රියාවලිය සහ ශරීරවිදීමෙන් පසු සැළකිය යුතු කරුණු==

ශරීරවිදීමෙන් පසු සැළකිල්ලෙන් සිටිය යුතු ආකාරය කාලයෙන් කාලයට වෙනස් වූ අතර ශරීරවිදීම් සිදුකරනු ලබන පුද්ගලයන් එම ක්‍රියාවලිය පිළිපැදිය යුතු බවද නිර්දේශ කර ඇත. තවද එම ක්‍රියාදාම පිළිබදව මිථ්‍යා හා අහිතකර නිර්දේශද පවතී. එමනිසා සමහර ප්‍රදේශවල ශරීරිව්දීම් සිදුකළ පසු සැළකිය යුතු කරුණු පිළිබදව උපදේශ ලබාදීම නීතිය මගින් අනිවාර්ය කර තිබේ.

ශරීරවිදීම් සුවවීමේ ක්රියවලියේ අදියර 03ක් පවතී.

* කුපීත කරවන අදියරය, මෙම අදියරයේදී තුවාලයෙන් එනම් විදපු සිදුරෙන් ලේ ගැලීම සිදුවේ.
* වර්ධනයවීමේ හෝ ප්‍රගුණනවීමේ අදියරය, මෙම අවස්ථාවේදී තුවාලය සුවවීමට අවශ්‍ය සෛල සහ ප්‍රෝටීන ශරීරය මගින් සැපයෙන අතර මෙම අදියර කාලය සතියක්,මාසයක් හෝ අවුරුද්දක් ලෙස පුද්ගලයාගෙන් පුද්ගලයාට වෙනස් වේ.
* පරිණතවීමේ හෝ නැවත සැකසීමේ අදියරය,මෙම අදියරය සම්පූර්ණවීමට මාසයක් හෝ අවුරුද්දක පමණ කාලයක් ගත වේ.

තවද ශරීරවිදීම් කළවිට සුවකිරීමට ගන්නා කාලය එය සිදුකල ස්ථානය මත රදා පවතී. ජනනේන්ද්‍රීය විදීම තරමක් ඉක්මනින් සුවවන අතර නාභිය විදීම සුවවීමට තරමක් කාලයක් ගනී. සමහර වාර්තා අනුව නාභිය සිදුරුවිදීම සුවවීමට මාස 6ක සිට අවුරුදු 2ක අතර කාලයක් ගන්නා බව සදහන් වේ. එයට හේතුව විය හැක්කේ නිරන්තරයෙන් නාභිය හා වස්ත්‍ර අතර සිදුවන ඝට්ටනයයි.

==නිර්දේශන==

{{refbegin|colwidth=33em}}
*&lt;!--3,000--&gt;{{cite news |title=3,000 Piercings as 9/11 Tributes |date=7 September 2004 |work=[[Daily Times (Pakistan)|Daily Times]] |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_7-9-2004_pg9_4 |accessdate=6 December 2009 | ref={{harvid|''Daily Times''|2004}} }}
*&lt;!--Adler, R--&gt;{{cite book|last=Adler|first=Rachel|authorlink=Rachel Adler|title=Engendering Judaism: an inclusive theology and ethics|date=January 1998|publisher=Jewish Publication Society|isbn=978-0-8276-0584-8|ref=harv}}
*&lt;!--Alvarez, M--&gt;{{cite web |title=Dr. Manny's Health Beat: Do's &amp; Don'ts for Safe Body Piercing |date=17 November 2006 |first=Manny |last=Alvarez |authorlink=Manny Alvarez |publisher=FOX News |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,230101,00.html |accessdate=6 December 2009 |ref=harv}}
*&lt;!--American--&gt;{{cite book |title=Anthropological Papers of the American Museum of Natural History |volume=16 |author=[[American Museum of Natural History]] |year=1921 |ref=harv}}
*&lt;!--Angel, E--&gt;{{cite book | ref = harv |title=The Piercing Bible: The Definitive Guide to Safe Body Piercing |first=Elayne |last=Angel |authorlink=Elayne Angel |url=http://books.google.com/?id=uz-84gxdYAgC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=isbn=1-58091-193-5&amp;cd=1#v=onepage&amp;q=|publisher=The Crossing Press |year=2009 |isbn=1-58091-193-5}}
*&lt;!--APP--&gt;{{cite web | title = APP Information | publisher = Association of Professional Piercers | accessdate = 18 May 2012 | url = http://www.safepiercing.org/piercing/faq/#guns | ref= harv}}
*&lt;!--BBC--&gt;{{cite news | author=BBC| title = Parents 'should approve skin piercings for under-16s'| work = [[BBC]] | date = 18 October 2011 | url = http://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-politics-15335707| ref={{harvid|BBC|2011}}}}
*&lt;!--Body--&gt;{{cite web |url=http://www.lds.org/ldsorg/v/index.jsp?vgnextoid=bbd508f54922d010VgnVCM1000004d82620aRCRD&amp;locale=0&amp;sourceId=810739b439c98010VgnVCM1000004d82620a____ |title=Body Piercing |publisher=[[The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints]] |accessdate=14 December 2009}} &lt;!--no idea what this is supposed to do ref={{harvid|Church of Jesus Christ of Latter-day Saints|2009}}--&gt;
*&lt;!--Bone, A--&gt;{{cite journal |title=Body Piercing in England: a Survey of Piercing at Sites Other than Earlobe |work=British Medical Journal |issue=336 |pages=1426–1428|doi=10.1136/bmj.39580.497176.25 |date=21 June 2008 |url=http://www.bmj.com/cgi/content/full/336/7658/1426#REF5 |last=Bone |first=Angie |author2=Fortune Ncube|author3=Tom Nichols|author4=Norman D Noah |accessdate=6 January 2010 |ref = {{harvid|Bone|Ncube|Nichols|Noah|2008}} |volume=336}}
*&lt;!--Brodsky, D--&gt;{{cite book|last=Brodsky|first=David|title=A Bride Without a Blessing: a Study in the Redaction and Content of Massekhet Kallah and its Gemara|year=2006|publisher=Mohr Siebeck|isbn=978-3-16-149019-4 |ref=harv}}
*&lt;!--Brody, J--&gt;{{cite news |title=Fresh Warnings on the Perils of Piercing |last=Brody |first=Jane E. |authorlink=Jane Brody|work=New York Times |date=4 April 2000 |accessdate=6 December 2009 |url=http://www.nytimes.com/2000/04/04/health/personal-health-fresh-warnings-on-the-perils-of-piercing.html?pagewanted=all |ref=harv}}
*&lt;!--Children--&gt;{{cite web | url = http://www.austlii.edu.au/au/legis/wa/consol_act/cacsa2004318/s104a.html | work = Western Australian Consolidated Acts | title = Children and Community Services Act 2004 - SECT 104A | year = 2004 | accessdate = 3 January 2013 | ref=harv}}
*&lt;!--Currie-McGee--&gt;{{cite book |title=Tattoos and Body Piercing |url=https://archive.org/details/tattoosbodypierc00curr |last=Currie-McGhee |first=Leanne K. |series=Lucent Overview Series |publisher=Lucent Books |year=2006 |page=[https://archive.org/details/tattoosbodypierc00curr/page/11 11] |isbn=1-59018-749-0|ref=harv}}
*&lt;!--De Cuyper--&gt;{{cite book | ref=harv|title=Dermatologic Complications with Body Art: Tattoos, Piercings and Permanent Make-Up | editor1-first= Christa |editor1-last=De Cuyper |editor2-first=Maria Luisa |editor2-last=Pérez-Cotopos | publisher = Springer Books | year = 2010 |isbn=978-3-642-03291-2 | chapter = Piercings: Techniques and Complications | last=De Cuyper | first = Christa | coauthors =Maria Luisa Pérez-Cotopos, Laura Cossio | pages = 43–52}}
*&lt;!--Department--&gt;{{cite web | url = http://www.public.health.wa.gov.au/cproot/1469/2/Use_of_Ear_Piercing_Guns.pdf | title = Use of Ear Piercing Guns | last = Department of Health, Western Australia | year = 2006 | accessdate = 3 January 2013 | ref = harv}}
*&lt;!--DeMello, M--&gt;{{cite book |ref=harv|title=Encyclopedia of Body Adornment |url=https://archive.org/details/encyclopediaofbo0000deme|first=Margo |last=DeMello |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2007 |isbn=0-313-33695-4}}
*&lt;!--DeMello, M--&gt;{{cite book | ref=harv|title=Faces Around the World| url=https://archive.org/details/facesaroundworld0000deme|first=Margo|last=DeMello | publisher=ABC-Clio|year=2012|isbn=1598846175}}
*&lt;!--Folkard--&gt;{{cite book |title=Guinness World Records |url=https://archive.org/details/guinnessworldrec0000unse_c1m8_z9m9 |year=2004 |publisher=Guinness World Records |edition=50 |isbn=1-892051-22-2 |first= Claire | last= Folkard |ref = harv}}
*&lt;!--Gay, K.--&gt;{{cite book |title=Body Marks: Tattooing, Piercing, and Scarification |series=Women at War |last=Gay |first=Kathlyn |coauthors=Christine Whittington |publisher=Twenty-First Century Books |year=2002 |isbn=0-7613-2352-X |ref=harv}}
*&lt;!--Glenday, C--&gt;{{cite book |title=Guinness World Records |year=2009 |last=Glenday |first=Craig |publisher=Random House, Inc. |isbn=0-553-59256-4 |ref=harv}}
*&lt;!--Government--&gt;{{cite web | last = Government of Western Australia | first = Department for Child Protection | ref = harv | title = Written consent form for body piercing of a child under 18 years of age | url = http://www.dcp.wa.gov.au/ChildProtection/Documents/Piercing/PiercingConsentForm.pdf | accessdate = 3 January 2013}}
*&lt;!--Graves, B--&gt;{{cite book |title=Tattooing and Body Piercing: Perspectives on Physical Health |last=Graves |first=Bonnie B. |publisher=Capstone Press |year=2000 |isbn=0-7368-0417-X |ref=harv}}
*&lt;!--Hastings, J--&gt;{{cite book |ref = harv |title=Encyclopedia of Religion and Ethics, Part 17 |first=James |last=Hastings |editor1-first=John A. |editor1-last=Selbie |publisher=Kessinger Publishing |year=2003 |isbn=0-7661-3694-9 |page=397 |chapter=Nose-ornaments}}
*&lt;!--Hesse, R--&gt;{{cite book | ref = harv |title=Jewelrymaking through History: an Encyclopedia |url=http://books.google.com/books?id=IVgU0icm948C&amp;printsec=frontcover&amp;dq=isbn=0-313-33507-9&amp;cd=1#v=onepage&amp;q=&amp;f=false|series=Handicrafts Through World History |last=Hesse |first=Rayner W. |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2007 |isbn=0-313-33507-9}}
*&lt;!--Kern, Stephen--&gt;{{cite book |last=Kern |first=Stephen |title=Anatomy and Destiny: a Cultural History of the Human Body |url=https://archive.org/details/anatomydestiny0000unse |publisher=Bobbs-Merrill |year=1975 |isbn=0-672-52091-5|ref=harv}}
*&lt;!--King, D--&gt;{{cite book |title=The Nez Perce |url=https://archive.org/details/nezperce0000king |series=First Americans&amp;nbsp;– Group 3 |last=King |first=David C. |publisher=Marshall Cavendish |year=2007 |isbn=0-7614-2680-9 |ref = harv}}
*&lt;!--Koenig, L--&gt;{{cite journal |pmc=1496593 |doi=10.1046/j.1525-1497.1999.00357.x |title=Body Piercing: Medical Concerns with Cutting-Edge Fashion |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-general-internal-medicine_1999-06_14_6/page/379 |year=1999 |last1=Koenig | first1= Laura M. |journal=Journal of General Internal Medicine |volume=14 |pages=379–85 |pmid=10354260 |last2=Carnes |first2=M |issue=6|ref=harv}}
*&lt;!--Lawman, D--&gt;{{cite book |title=Illustrated Dictionary of Anthropology |editor1-first=Denise |editor1-last=Lawman |chapter=Labrets |publisher=Lotus Press |year=2004 |isbn=81-89093-10-X | ref ={{harvid|Koenig|Carnes|1999}}}}
*&lt;!--Levin--&gt;{{cite journal |first=Levin |last= Liran |title=Alveolar Bone Loss and Gingival Recession Due to Lip and Tongue Piercing |journal=N Y State Dent J |volume=73 |issue=4 |pages=48–50 |date=June 2007 |doi= |pmid=17891882| ref = harv}}
*&lt;!--Levin, Zadik--&gt;{{cite journal |first=Levin | last = Liran |author2=Yehuda Zadik  |title=Oral Piercing: Complications and Side Effects |journal=Am J Dent |volume=20 |issue=5 |pages=340–344 |date=October 2007 |doi=|pmid=17993034| ref = {{harvid|Levin|Zadik|2007}}}}
*&lt;!--Levin, Zadik &amp; Becker--&gt;{{cite journal |last=Liran |first=Levin |author2=Yehuda Zadik |author3=Tal Becker |title=Oral and Dental Complications of Intra-oral Piercing |journal=Dent Traumatol |volume=21 |issue=6 |pages=341–343 |date=December 2005 |pmid=16262620 |doi=10.1111/j.1600-9657.2005.00395.x |url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/118672805/abstract?CRETRY=1&amp;SRETRY=0 |accessdate=18 July 2008 |ref={{harvid|Levin|Zadik|Becker|2005}} |archive-date=18 December 2012 |archive-url=https://archive.today/20121218001707/http://www3.interscience.wiley.com/journal/118672805/abstract?CRETRY=1&amp;SRETRY=0 |url-status=dead }}
*&lt;!--Lundskow, G--&gt;{{cite book |ref=harv| title=The Sociology of Religion: A Substantive and Transdisciplinary Approach |url=https://archive.org/details/sociologyofrelig0000lund|first=George |last=Lundskow |publisher=Pine Forge Press |year=2008 |isbn=1412937213}}
*&lt;!--Mason--&gt;{{cite news | last = Mason | first = Jennifer | title = Tongue Piercing Infection Death Prompts Warning | work = [[Australian Broadcasting Corporation]] | date = 18 October 2009 | url = http://www.abc.net.au/news/stories/2009/10/18/2717129.htm | accessdate = 6 April 2010 | ref = harv | archive-date = 1 February 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100201044708/http://www.abc.net.au/news/stories/2009/10/18/2717129.htm | url-status = dead}}
*&lt;!--Mayo--&gt;{{cite web |title=Piercings: How to Prevent Complications |author=Mayo Clinic staff |url=http://www.mayoclinic.com/health/piercings/SN00049|publisher=Mayo Clinic |date=16 February 2008 |accessdate=6 December 2009 |ref = harv}}
*&lt;!--McRae, A--&gt;{{cite book |title=365 Awesome Facts &amp; Records about Everything |first=Anne |last=McRae |author2=Gill Davies |publisher=Struik |year=2006 |isbn=1-77007-428-7 |ref= {{harvid|McRae|Davies|2006}}}}
*&lt;!--Meltzer--&gt;{{cite journal |title=Complications of Body Piercing |journal=American Family Physicians |last=Meltzer |first=Donna I. |date=15 November 2005 |volume=72 |issue=10 |pages=2029–2034 |url=http://www.aafp.org/afp/2005/1115/p2029.html |accessdate=14 December 2009 | ref = harv}}
*&lt;!--Miller, J--&gt;{{cite book |title=The Body Art Book |url=https://archive.org/details/bodyartbookcompl0000mill |last=Miller |first=Jean-Chris |isbn=0-425-19726-3 |publisher=Penguin |year=2004 |ref=harv}}
*&lt;!--Most--&gt;{{cite web |url=http://www.guinnessworldrecords.com/records/human_body/body_beautiful/most_body_piercings_surgical_needles.aspx |title=Most Body Piercings (surgical needles) |publisher=Guinness World Records |accessdate=15 December 2009 | ref = {{harvid|Guinness World Records|2009}}}}
*&lt;!--NCSL--&gt;{{cite web | url = http://www.ncsl.org/issues-research/health/tattooing-and-body-piercing.aspx | title = Tattoos and Body Piercings for Minors | author = NCSL | publisher = National Conference of State Legislatures | date = December 2012 | accessdate = 3 January 2013 | ref = {{harvid|NCSL|2012}}}}
*&lt;!--Ooi--&gt;{{cite book |title=Southeast Asia: a Historical Encyclopedia, from Angkor Wat to East Timor |volume=1 |last=Ooi |first=Keat Gin |publisher=ABC-CLIO |year=2004 |isbn=1-57607-770-5 | ref = harv}}
*&lt;!--Parents--&gt;{{cite book|title=Parents|url=http://books.google.com/?id=KF8nAQAAIAAJ|accessdate=7 May 2010|date=1 January 2007|publisher=Stellan Consult Ltd.|ref=harv}}
*&lt;!--Past Out--&gt;{{cite journal |url=http://www.campkc.com/campkc-content.php?Page_ID=748 |title=Past Out—What was Operation Spanner? |date=24 December 2007 |journal=Camp |publisher=Kansas City Anti-Violence Project |accessdate=6 December 2009 | ref= {{harvid|''Camp''|2007}}}}
*&lt;!--Phillips, M--&gt;{{cite book |title=Ethiopia &amp; Eritrea |url=https://archive.org/details/ethiopiaeritrea0000phil |series=Lonely Planet guidebooks |publisher=Lonely Planet |first=Matt |last=Phillips |author2=Jean-Bernard Carillet |edition=3 |year=2006 |isbn=1-74104-436-7 |ref = {{harvid|Phillips|Carillet|2006}}}}
*&lt;!--Pitts, V--&gt;{{cite book |title=In the Flesh: the Cultural Politics of Body Modification |url=https://archive.org/details/infleshculturalp2003pitt |last=Pitts |first=Victoria |publisher=Palgrave Macmillan |year=2003 |isbn=0-312-29311-9 |ref = harv}}
*&lt;!--Pitts-Taylor, V--&gt;{{cite book|last=Pitts-Taylor|first=Victoria|title=Cultural Encyclopedia of the Body: M-Z|url=https://archive.org/details/culturalencyclop0000unse|year=2008|publisher=Greenwood Press|isbn=978-0-313-34147-2|ref = harv}}
*&lt;!--Porterfield--&gt;{{cite book |title=Religion and American Cultures: an Encyclopedia of Traditions, Diversity, and Popular Expressions |volume=2 |editors=Gary Laderman and Luis D. Leon |last=Porterfield |first=Amanda |publisher=ABC-CLIO |year=2003 |isbn=1-57607-238-X |ref= harv}}
*&lt;!--Prissant, C--&gt;{{cite book|last=Prisant|first=Carol|title=Antiques Roadshow Collectibles: the Complete Guide to Collecting 20th-century Toys, Glassware, Costume Jewelry, Memorabilia, Ceramics &amp; More|url=https://archive.org/details/antiquesroadshow0000pris|date=18 January 2003|publisher=Workman Publishing|isbn=978-0-7611-2822-9|ref=harv}}
*&lt;!--Romanienko--&gt;{{cite book | last = Romanienko | first = Lisiunia | year = 2011 | title = Body Piercing and Identity Construction | url = https://archive.org/details/bodypiercingiden0000roma | publisher = Palgrave Macmillan | isbn = 0-230-11032-0|ref=harv}}
*&lt;!--Rutty, G--&gt;{{cite book |last=Rutty |first=Guy N. |title=Essentials of Autopsy Practice |url=https://archive.org/details/essentialsofauto0000unse |date=31 January 2004 |publisher=Springer |isbn=978-1-85233-541-0 |ref=harv }}
*&lt;!--Siegel--&gt;{{cite news |last=Siegel |first=Judy |work=[[Jerusalem Post]] |title=Soldier's Tongue Piercing Causes Fatal Infection |date=23 September 2008 |url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-156541113.html |accessdate=6 April 2010 |ref=harv |archive-date=5 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121105220441/http://www.highbeam.com/doc/1P1-156541113.html |url-status=dead }}
*&lt;!--Smith, H--&gt;{{cite book |ref=harv|title=Jewellery |volume=16 |series=Connoisseur's library |last=Smith |first=Harold Clifford |editor1-last=Davenport |editor1-first=C. |edition=2nd |publisher=Methuen and co. |year=1908}}
*&lt;!--Smith, RJ--&gt;{{cite book |ref=harv |editor1=Jonathan Lethem |editor2=Paul Bresnick |title=Da Capo Best Music Writing 2002: The Year's Finest Writing on Rock, Pop, Jazz, Country, and More |year=2002 |publisher=Da Capo Press |isbn=0-306-81166-9 |chapter=The Many Faces of Korla Pandit |url=http://books.google.com/?id=8g9-L3ymrq4C&amp;printsec=frontcover&amp;dq=isbn=0-306-81166-9&amp;cd=1#v=onepage&amp;q= |url-status=live |accessdate=12 November 2013 }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*&lt;!--Tattoo--&gt;{{cite web |url=http://www.medicalnewstoday.com/articles/41238.php |title=Tattoo, Piercing and Breast Implantation Infections |date=8 April 2006 |accessdate=27 November 2008 |publisher = [[Medical News Today]]| ref = {{harvid|Medical News Today|2006}}}}
*&lt;!--Tongue--&gt;{{cite web |url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/399218.stm|title=Tongue Piercing 'Can Be Fatal' |author= |date=July 21, 1999 |work= |publisher=[[BBC News]] |accessdate=6 April 2010| ref = {{harvid|BBC News|1999}}}}
*&lt;!--Ullman, Y.--&gt;{{cite web | ref = harv |first=Yirmiyahu |last=Ullman |title=Hoops on Studs |url=http://ohr.edu/yhiy/article.php/3430 |work=Ask the Rabbi |publisher=Ohr Somayach |date=15 March 2008 |accessdate=4 April 2010 }}
*&lt;!--Vale, V--&gt;{{cite book|last1=Vale|first1=V.|author2=Andrea Juno|title=Modern Primitives: an Investigation of Contemporary Adornment &amp; Ritual|year=1989|publisher=Re/Search Publications|isbn=978-0-940642-14-0|ref={{harvid|Vale|Juno|1989}}}}
*&lt;!--van den Brink, J.--&gt;{{cite book |title=The Haida Indians: Cultural Change Mainly between 1876–1970  |url=https://archive.org/details/haidaindianscult0000brin  |year=1974 |isbn=90-04-03991-0 |first=Jacob Herman | last = van den Brink |publisher=Brill |location=Leiden | ref=harv}}
*&lt;!--Wagner, S--&gt;{{cite book|first=Stanley M. |last = Wagner|title=Onkelos on the Torah: Understanding the Bible Text|year=2006|publisher=Gefen Publishing House Ltd|isbn=978-965-229-341-1|ref=harv}}
*&lt;!--Ward, J.--&gt;{{cite web | ref = harv |url=http://www.gauntletenterprises.com/BME/jimward/20040315.html |title=Who was Doug Malloy |last=Ward | first=Jim |authorlink=Jim Ward (body piercer)|date=23 January 2004 |accessdate=7 May 2010 |publisher=[[BMEzine]]}}
*&lt;!--Weule, K.--&gt;{{cite book |title=Native Life in East Africa: the Results of an Ethnological Research Expedition |last=Weule |first=Karl |author2=Alice Werner |publisher=Sir I. Pitman &amp; Sons, ltd. |year=1909 |ref = {{harvid|Weule|Werner|1909}}}}
*&lt;!--White, J.--&gt;{{cite book |ref = harv |title=Ancient Egypt; Its Culture and History |url = https://archive.org/details/ancientegyptitsc00whit |last=White |first=Jon Ewbank Manchip |publisher=Courier Dover Publications |year=1970 |isbn=0-486-22548-8}}
*&lt;!--Wilkinson, J.--&gt;{{cite book |title=Manners and Customs of the Ancient Egyptians |volume=3 |last=Wilkinson |first=Sir John Gardner |year=1837 | publisher=J. Murray | ref = harv}}
*&lt;!--Wood, J.--&gt;{{cite book |title=The Natural History of Man |volume=1 |last=Wood |first=John George |publisher=Routledge |year=1874 |ref= harv}}
*&lt;!--Woods, S--&gt;{{cite web | ref = harv |url=http://www.esquire.com/women/sex/ESQ020602SEX_50 |title=Why is the Prince Albert Piercing Named after Prince Albert? |last=Woods |first=Stacey Grenrock |date=1 February 2006 |work=[[Esquire (magazine)|Esquire]] |accessdate=5 December 2009 }}
*&lt;!--World's--&gt;{{cite news |title=World's Most Pierced Woman Adds to Her Collection |date=23 February 2009 |work=[[The Daily Telegraph]]|url=http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/howaboutthat/4786930/Worlds-most-pierced-woman-adds-to-her-collection.html|accessdate=15 December 2009|ref={{harvid|''Daily Telegraph''|2009}}}}
*&lt;!--Zadik--&gt;{{cite journal |last=Zadik |first=Yehuda |author2=Sandler Vadim |title=Periodontal Attachment Loss Due to Applying Force by Tongue Piercing |journal=J Calif Dent Assoc |volume=35 |issue=8 |pages=550–553 |date=August 2007 |pmid=17941300 |doi= |url=http://www.cda.org/page/Library/cda_member/pubs/journal/jour0807/zadik.pdf |format=PDF |accessdate=16 July 2008 |ref={{harvid|Zadik|Sandler|2007}} |archive-date=10 September 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080910170125/http://www.cda.org/page/Library/cda_member/pubs/journal/jour0807/zadik.pdf |url-status=dead }}
*&lt;!--Zadik--&gt;{{cite journal |last = Zadik  | first = Yehuda |author2=Burnstein Saar|author3=Derazne Estella|author4=Sandler Vadim|author5=Ianculovici Clariel|author6=Halperin Tamar |title=Colonization of Candida: prevalence among tongue-pierced and non-pierced immunocompetent adults |journal=Oral Dis |volume=16 |issue=2 |pages=172–5 |date=March 2010 |pmid=19732353 | ref = {{harvid|Zadik|et al.|2010}} |doi=10.1111/j.1601-0825.2009.01618.x}}
{{refend}}</text>
      <sha1>qi6c1yoknyotky92h3uuydted884gsb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>මරක්කල</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54407</id>
    <revision>
      <id>803656</id>
      <parentid>779595</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T16:10:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <origin>803656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4769" sha1="8wl2vbq09jhwwbt7ynzgg3yf058jp1e" xml:space="preserve">
'''මරක්කල''' යනු ඉන්දියාවේ '''කේරල සහ තමිල් නාඩු''' වෙරළේ සහ ශ්‍රී ලංකාවේ වාසය කළ '''මුස්ලිම් වෙළඳාම හා නාවික සමාජයක්''' වේ. ඔවුන්ගේ පූර්වජයන් ලෙස '''අරාබි වෙළඳුන්''' සැලකේ. මෙම අරාබි වෙළඳුන් දේශීය ගැහැණුන් සමග විවාහවලට බැඳී සිටියහ. ඔවුන් මුස්ලිම් ආගම අනුගමනය කළ අතර '''දෙමළ සහ මලයාලම්''' භාෂා භාවිතා කළහ.

==== නාවික හා දේශපාලන බලය ====

* මරක්කල ජනතාව '''සමෝරින්''' රජුගේ නාවික හමුදාවේ '''කුන්හාලි මරක්කල''' නායකයන් ලෙස කටයුතු කළහ.
* ඔවුන් '''පෘතුගීසීන්ට එරෙහිව සටන් කිරීමට''' ශ්‍රී ලංකාවේ '''සිංහල රජවරුන්ගේ සහය ලබාගැනීමට''' උපකාරී විය.

* පෘතුගීසීන් සමග සටන්වලදී '''ශ්‍රී ලංකාවේ මරක්කල ජනතාව 20,000කට වැඩි පිරිසක් මියගියහ'''.
* '''පණ්ඩ්‍ය මරක්කල''' – තමිල්නාඩු වෙරළබඩ ප්‍රදේශවල සිටි කුලය.
* '''ලංකා මරක්කල''' – ලංකාවේ සිටි කුලය.
* '''චෝල මරක්කල''' – දකුණු නැගෙනහිර ආසියාවේ පැවති කුලය.
* '''මලබාර් මරක්කල''' – කේරළා ප්‍රදේශයේ සිටි කුලය.

==ආශ්‍රිත ලිපි==
* [[මරක්කල (අතීත ජනවර්ගය)]]
* [[ශ්‍රී ලාංකික මරක්කල]]
* [[:en:Marakkar:_Lion_of_the_Arabian_Sea|Marakkar: Lion of the Arabian Sea - Wikipedia]]

[[ප්‍රවර්ගය:මරක්කල පුද්ගලයෝ]]


== ඉන්දියානු මූර් යන නාමයේ භාවිතය ==

“ඉන්දියානු මූර්” (Indian Moor) යන යෙදුම ශ්‍රී ලංකාවේ බ්‍රිතාන්‍ය යටත්විජිත පාලන සමයේ භාවිත වූ ජනගහන වර්ගීකරණයකි. 1911 වසරේ සංගණනයේදී “Ceylon Moors” සහ “Indian Moors” යනුවෙන් කණ්ඩායම් දෙකක් වෙන්කර දක්වන ලදී. එම වර්ගීකරණය දකුණු ඉන්දියාවෙන් ශ්‍රී ලංකාවට පැමිණි මුස්ලිම් ජනතාව සහ ශ්‍රී ලංකාවේ මුවර් ජනතාව අතර භූගෝලීය හා පදිංචි පසුබිම අනුව වෙනසක් දැක්වීමට භාවිත විය.&lt;ref&gt;Wettimuny, Shamara. “The Colonial History of Islamophobic Slurs in Sri Lanka”. History Workshop.&lt;/ref&gt;

මෙම යෙදුම ශ්‍රී ලංකාවේ යටත්විජිත සංගණන වර්ගීකරණයක් ලෙස භාවිත වූ බවෙන් පමණක් ඉන්දියාවේ වෙනම ජනවාර්ගික කණ්ඩායමක් ලෙස “Indian Moor” නමින් ජනතාවක් සිටි බව තහවුරු නොවේ. දකුණු ඉන්දියාවේ මුස්ලිම් ජන කණ්ඩායම් අතර තමිල්නාඩුවේ මරක්කයාර් (Marakkayar) සහ කේරළයේ මාප්පිලා (Mappila) වැනි ඓතිහාසික සමාජ කණ්ඩායම් දක්නට ලැබේ.&lt;ref&gt;McGilvray, Dennis B. (1998). “Arabs, Moors and Muslims: Sri Lankan Muslim ethnicity in regional perspective”. Contributions to Indian Sociology, 32(2).&lt;/ref&gt;

එබැවින් “ඉන්දියානු මූර්” යන යෙදුම විස්තර කිරීමේදී එය ශ්‍රී ලංකාවේ ඓතිහාසික හා යටත්විජිත වර්ගීකරණ සන්දර්භය තුළ පැහැදිලි කිරීම වැදගත් වේ.</text>
      <sha1>8wl2vbq09jhwwbt7ynzgg3yf058jp1e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>803658</id>
      <parentid>803656</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T16:30:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <comment>/* ඉන්දියානු මූර් යන නාමයේ භාවිතය */</comment>
      <origin>803658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6567" sha1="jtzfghmqlgz9hmo4u4lkd3tt1lo12mk" xml:space="preserve">
'''මරක්කල''' යනු ඉන්දියාවේ '''කේරල සහ තමිල් නාඩු''' වෙරළේ සහ ශ්‍රී ලංකාවේ වාසය කළ '''මුස්ලිම් වෙළඳාම හා නාවික සමාජයක්''' වේ. ඔවුන්ගේ පූර්වජයන් ලෙස '''අරාබි වෙළඳුන්''' සැලකේ. මෙම අරාබි වෙළඳුන් දේශීය ගැහැණුන් සමග විවාහවලට බැඳී සිටියහ. ඔවුන් මුස්ලිම් ආගම අනුගමනය කළ අතර '''දෙමළ සහ මලයාලම්''' භාෂා භාවිතා කළහ.

==== නාවික හා දේශපාලන බලය ====

* මරක්කල ජනතාව '''සමෝරින්''' රජුගේ නාවික හමුදාවේ '''කුන්හාලි මරක්කල''' නායකයන් ලෙස කටයුතු කළහ.
* ඔවුන් '''පෘතුගීසීන්ට එරෙහිව සටන් කිරීමට''' ශ්‍රී ලංකාවේ '''සිංහල රජවරුන්ගේ සහය ලබාගැනීමට''' උපකාරී විය.

* පෘතුගීසීන් සමග සටන්වලදී '''ශ්‍රී ලංකාවේ මරක්කල ජනතාව 20,000කට වැඩි පිරිසක් මියගියහ'''.
* '''පණ්ඩ්‍ය මරක්කල''' – තමිල්නාඩු වෙරළබඩ ප්‍රදේශවල සිටි කුලය.
* '''ලංකා මරක්කල''' – ලංකාවේ සිටි කුලය.
* '''චෝල මරක්කල''' – දකුණු නැගෙනහිර ආසියාවේ පැවති කුලය.
* '''මලබාර් මරක්කල''' – කේරළා ප්‍රදේශයේ සිටි කුලය.

==ආශ්‍රිත ලිපි==
* [[මරක්කල (අතීත ජනවර්ගය)]]
* [[ශ්‍රී ලාංකික මරක්කල]]
* [[:en:Marakkar:_Lion_of_the_Arabian_Sea|Marakkar: Lion of the Arabian Sea - Wikipedia]]

[[ප්‍රවර්ගය:මරක්කල පුද්ගලයෝ]]


== ඉන්දියානු මූර් යන නාමයේ භාවිතය ==

“ඉන්දියානු මූර්” (Indian Moor) යන යෙදුම ශ්‍රී ලංකාවේ බ්‍රිතාන්‍ය යටත්විජිත පාලන සමයේ භාවිත වූ ජනගහන වර්ගීකරණයකි. 1911 වසරේ සංගණනයේදී “Ceylon Moors” සහ “Indian Moors” යනුවෙන් කණ්ඩායම් දෙකක් වෙන්කර දක්වන ලදී. එම වර්ගීකරණය දකුණු ඉන්දියාවෙන් ශ්‍රී ලංකාවට පැමිණි මුස්ලිම් ජනතාව සහ ශ්‍රී ලංකාවේ මුවර් ජනතාව අතර භූගෝලීය හා පදිංචි පසුබිම අනුව වෙනසක් දැක්වීමට භාවිත විය.&lt;ref&gt;Wettimuny, Shamara. “The Colonial History of Islamophobic Slurs in Sri Lanka”. History Workshop.&lt;/ref&gt;
ඉන් දකුණු ඉන්දියාවෙන් ශ්‍රී ලංකාවට පැමිණි ඇත්තේ, කේරළයේ මලයාලි ජනතාව සහ තමිල් නඩුවේ දෙමළ ජනතාවවේ. තමිල් නාඩුවෙන් පැමිණි දෙමළ ජනතාව,  ආගම් වශයෙන් ඉස්ලාම්, හින්දු, බෞද්ධ හෝ කතෝලික විය. එමෙන්ම , කේරළයෙන් පැමිණි  මලයාලි ජනතාව ද, ආගම් වශයෙන් ඉස්ලාම්, හින්දු, බෞද්ධ හෝ කතෝලික විය.
එසේ පැමිණී පිරිසගෙන් ඉස්ලාම් ධර්මය ඇදහූ අය පමණක් සිය ජතිය, වශයෙන් හඳුන්වා දීමට කැමැත්තක්  දක්වා ඇත්තේ , ඉන්දියන් මරක්කල ලෙසටයි.( නමුත් ඉන්දියාවේ මරක්කල  නමැති ජාතියක් නොමැති බවටයි ඉන්දියානුවන් අදහස් දක්වනු ලබන්නේ )
ලංකාවේ ලංකා මරක්කලයයි ජාතියක් ජීවත් වන ඔවුන්ගේ සම්භවය අනුව  නම්,අරාබිකරෙන් පැමිණි අරාබි අරාබි මුස්ලිම් වෙළෙන්ද ප්‍රජාවන්ගේ සහ සිංහල කාන්තාවන්   හෝ දෙමළ කාන්තාවන්  සමඟ විවාහයෙන් බිහිවූ පරපුරටයි.

මෙම යෙදුම ශ්‍රී ලංකාවේ යටත්විජිත සංගණන වර්ගීකරණයක් ලෙස භාවිත වූ බවෙන් පමණක් ඉන්දියාවේ වෙනම ජනවාර්ගික කණ්ඩායමක් ලෙස “Indian Moor” නමින් ජනතාවක් සිටි බව තහවුරු නොවේ. දකුණු ඉන්දියාවේ මුස්ලිම් ජන කණ්ඩායම් අතර තමිල්නාඩුවේ මරක්කයාර් (Marakkayar) සහ කේරළයේ මාප්පිලා (Mappila) වැනි ඓතිහාසික සමාජ කණ්ඩායම් දක්නට ලැබේ.&lt;ref&gt;McGilvray, Dennis B. (1998). “Arabs, Moors and Muslims: Sri Lankan Muslim ethnicity in regional perspective”. Contributions to Indian Sociology, 32(2).&lt;/ref&gt;

එබැවින් “ඉන්දියානු මූර්” යන යෙදුම විස්තර කිරීමේදී එය ශ්‍රී ලංකාවේ ඓතිහාසික හා යටත්විජිත වර්ගීකරණ සන්දර්භය තුළ පැහැදිලි කිරීම වැදගත් වේ.</text>
      <sha1>jtzfghmqlgz9hmo4u4lkd3tt1lo12mk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>803659</id>
      <parentid>803658</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T16:37:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <comment>/* ඉන්දියානු මූර් යන නාමයේ භාවිතය */</comment>
      <origin>803659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6480" sha1="8x7am4ed3k9ujbspnz6bariclo6uezj" xml:space="preserve">
'''මරක්කල''' යනු ඉන්දියාවේ '''කේරල සහ තමිල් නාඩු''' වෙරළේ සහ ශ්‍රී ලංකාවේ වාසය කළ '''මුස්ලිම් වෙළඳාම හා නාවික සමාජයක්''' වේ. ඔවුන්ගේ පූර්වජයන් ලෙස '''අරාබි වෙළඳුන්''' සැලකේ. මෙම අරාබි වෙළඳුන් දේශීය ගැහැණුන් සමග විවාහවලට බැඳී සිටියහ. ඔවුන් මුස්ලිම් ආගම අනුගමනය කළ අතර '''දෙමළ සහ මලයාලම්''' භාෂා භාවිතා කළහ.

==== නාවික හා දේශපාලන බලය ====

* මරක්කල ජනතාව '''සමෝරින්''' රජුගේ නාවික හමුදාවේ '''කුන්හාලි මරක්කල''' නායකයන් ලෙස කටයුතු කළහ.
* ඔවුන් '''පෘතුගීසීන්ට එරෙහිව සටන් කිරීමට''' ශ්‍රී ලංකාවේ '''සිංහල රජවරුන්ගේ සහය ලබාගැනීමට''' උපකාරී විය.

* පෘතුගීසීන් සමග සටන්වලදී '''ශ්‍රී ලංකාවේ මරක්කල ජනතාව 20,000කට වැඩි පිරිසක් මියගියහ'''.
* '''පණ්ඩ්‍ය මරක්කල''' – තමිල්නාඩු වෙරළබඩ ප්‍රදේශවල සිටි කුලය.
* '''ලංකා මරක්කල''' – ලංකාවේ සිටි කුලය.
* '''චෝල මරක්කල''' – දකුණු නැගෙනහිර ආසියාවේ පැවති කුලය.
* '''මලබාර් මරක්කල''' – කේරළා ප්‍රදේශයේ සිටි කුලය.

==ආශ්‍රිත ලිපි==
* [[මරක්කල (අතීත ජනවර්ගය)]]
* [[ශ්‍රී ලාංකික මරක්කල]]
* [[:en:Marakkar:_Lion_of_the_Arabian_Sea|Marakkar: Lion of the Arabian Sea - Wikipedia]]

[[ප්‍රවර්ගය:මරක්කල පුද්ගලයෝ]]


Wikitext

== ඉන්දියානු මූර් යන නාමයේ භාවිතය ==

“ඉන්දියානු මූර්” (Indian Moor) යන යෙදුම ශ්‍රී ලංකාවේ බ්‍රිතාන්‍ය යටත්විජිත පාලන සමයේ භාවිත වූ ජනගහන වර්ගීකරණයකි. 1911 වසරේ සංගණනයේදී “Ceylon Moors” සහ “Indian Moors” යනුවෙන් කණ්ඩායම් දෙකක් වෙන්කර දක්වන ලදී. එම වර්ගීකරණය දකුණු ඉන්දියාවෙන් ශ්‍රී ලංකාවට පැමිණි මුස්ලිම් ජනතාව සහ ශ්‍රී ලංකාවේ මුවර් ජනතාව අතර භූගෝලීය හා පදිංචි පසුබිම අනුව වෙනසක් දැක්වීමට භාවිත විය.&lt;ref name=&quot;Wettimuny&quot;&gt;{{cite web |last=Wettimuny |first=Shamara |title=The Colonial History of Islamophobic Slurs in Sri Lanka |website=History Workshop}}&lt;/ref&gt;

එම වර්ගීකරණයට අදාළ දකුණු ඉන්දියානු සම්භවයක් සහිත ජනතාව අතර කේරළයේ මලයාලි ජනතාව සහ තමිල්නාඩුවේ දෙමළ ජනතාව ද ඇතුළත් වේ. තමිල්නාඩුවේ දෙමළ ජනතාව අතර ඉස්ලාම්, හින්දු, ක්‍රිස්තියානි සහ වෙනත් ආගමික විශ්වාස අනුගමනය කරන ප්‍රජාවන් සිටිති. එසේම කේරළයේ මලයාලි ජනතාව අතර ද විවිධ ආගමික ප්‍රජාවන් සිටිති.

එම ජනතාව අතර ඉස්ලාම් ධර්මය ඇදහූ ඇතැම් පිරිස් ශ්‍රී ලංකාවේදී ඉන්දියානු මරක්කල හෝ ඉන්දියානු මූර් යන නම්වලින් හඳුන්වා තිබේ. කෙසේ වෙතත්, ඉන්දියාවේ “මූර්” (Moor) නමින් වෙනම ජනවාර්ගික ජාතියක් පවතින බවට එම යෙදුමෙන් පමණක් තහවුරු නොවේ.

ශ්‍රී ලංකාවේ මුවර් ජනතාවගේ සම්භවය පිළිබඳ අධ්‍යයනවලදී අරාබි වෙළෙඳුන් සහ දකුණු ආසියානු ප්‍රජාවන් සමඟ පැවති ඓතිහාසික සම්බන්ධතා, විවාහ සබඳතා සහ සංස්කෘතික අන්තර්ක්‍රියා පිළිබඳව ද සාකච්ඡා කර ඇත.&lt;ref name=&quot;McGilvray&quot;&gt;{{cite journal |last=McGilvray |first=Dennis B. |title=Arabs, Moors and Muslims: Sri Lankan Muslim ethnicity in regional perspective |journal=Contributions to Indian Sociology |volume=32 |issue=2 |year=1998 |doi=10.1177/006996679803200213}}&lt;/ref&gt;

දකුණු ඉන්දියාවේ මුස්ලිම් ජන කණ්ඩායම් අතර තමිල්නාඩුවේ මරක්කයාර් (Marakkayar) සහ කේරළයේ මාප්පිලා (Mappila) වැනි ඓතිහාසික සමාජ කණ්ඩායම් දක්නට ලැබේ.&lt;ref name=&quot;McGilvray&quot;/&gt;

එබැවින් “ඉන්දියානු මූර්” යන යෙදුම විස්තර කිරීමේදී එය ශ්‍රී ලංකාවේ ඓතිහාසික හා යටත්විජිත වර්ගීකරණ සන්දර්භය තුළ පැහැදිලි කිරීම වැදගත් වේ.

== ආශ්‍රිත මූලාශ්‍ර ==

&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>8x7am4ed3k9ujbspnz6bariclo6uezj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කදුරුගොඩ විහාරය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63174</id>
    <revision>
      <id>803634</id>
      <parentid>734564</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T12:04:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* ආශ්‍රිත */</comment>
      <origin>803634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9609" sha1="t581plml8m9itw295ioqli5jnq67w14" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව පන්සල
| name             = කදුරුගොඩ විහාරය
| img              = Kandarodai Ancient Buddhist Vihara.jpg
| img_size         = 
| img_capt         = පුරාවිද්‍යා කැණීම් මගින් සොයාගත් ක්‍රි.ව.9 වැනි සියවසට අයත් නටබුන්
| pushpin_map      = ශ්‍රී ලංකාව
| denomination     = 
| founded          = 
| founder          = 
| reverend         = 
| country          = {{ධජනිරූපකය|ශ්‍රී ලංකාව}} [[ශ්‍රී ලංකාව]]
| location         = [[චුන්නාකම්]], [[ශ්‍රී ලංකාව]]
| coordinates      = {{coord|09|45|N|80|01|E|display=inline,title}}
| province         = [[උතුරු පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|උතුරු පළාත]]
| district         = [[යාපනය දිස්ත්‍රික්කය|යාපනය]]
| website          =
}}
'''කදුරුගොඩ විහාරය''', [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[යාපනය දිස්ත්‍රික්කය|යාපනය දිස්ත්‍රික්කයේ]] [[හුණුගම]] පිහිටා ඇති [[බෞද්ධ විහාර|බෞද්ධ විහාරයක්]] වේ. එය [[යාපනය]] - [[කන්කසන්තුරේ]] මාර්ගයේ [[චුන්නාකම්]] හන්දිය ආසන්නයේ පිහිටා තිබේ.

==ඉතිහාසය==
කදුරුගොඩ විහාරයේ ඉතිහාසය [[අනුරාධපුර යුගය|අනුරාධපුර යුගයේ]] මුල් කාලය දක්‌වාම දිව යන බැව් විශ්වාස කෙරේ. මහාවංශයට අනූව [[දේවානම්පිය තිස්ස රජ|දේවානම්පියතිස්‌ස රජු]] (ක්‍රි.පූ. 250 - 210) විසින් [[දඹකොළ පටුන|දඹකොළ පටුනේ]] සිට [[අනුරාධපුරය]] දක්වා තැනින් තැන ගල්කණු සිටුවූ බවත් ඉන් එක් ස්ථානයක් මෙම කදුරුගොඩ විහාරය බවත් සඳහන් වෙයි.&lt;ref name=divaina&gt;&lt;/ref&gt; අනුරාධපුර යුගයේ හතරවැනි කාශ්‍යප (ක්‍රි.ව. 898 - 914) රජු විසින් කරවන ලද අත්තානි කණු ලිපියකද මෙම විහාරස්‌ථානය පිළිබඳ තොරතුරු දක්‌වා තිබේ. රජු විසින් කදුරුගොඩ විහාරයට දෙන ලද පූජාවක් (ප්‍රදානයක්) පිළිබඳව විස්තර එහි සඳහන් කොට අැත. මෙම ශිලාලේඛන සාක්ෂිය අනූව කදුරුගොඩ විහාරය, එකල හතරවැනි කාශ්‍යප රජුගේ පාලනයේ පැවති ප්‍රදේශයට අයත් (යාපනය දිස්ත්‍රික්කය තුල) ස්ථානයක් බවට පුරාවිද්‍යාඥයෝ විශ්වාස කරති.&lt;ref name=sd&gt;{{cite web| url=http://www.lakehouse.lk/budusarana/2014/11/29/tmp.asp?ID=temp01 | title=යාපනයේ කදුරුගොඩ විහාරය | publisher=බුදුසරණ}}&lt;/ref&gt;

මීටඅමතරව පළමුවන පරාක්‍රමබාහු , නිශ්ශංකමල්ල, ලීලාවතී, බුවනෙකබාහු ආදී රජවරුද මෙම විහාරයට අනුග්‍රහය දක්වා ඇති බැව් පැවසේ. මහනුවර යුගයේ ලියැවුණු විහාර හා පුදබිම් නාමාවලියක් වන ‘නම්පොත හෙවත් විහාර අස්නෙහි’ ‘කදුරුගොඩ විහාරය’ ලෙසින් මේ පුදබිම හැඳින්වේ.&lt;ref name=sd&gt;&lt;/ref&gt;

===විනාශයට පත්වීම===
දෙවැනි සංගිලි රජු යාපනයේ පාලකයාව සිටි සමයේ කදුරුගොඩ විහාරය විනාශයට පත් කෙරූ බවත්, පසුව පෘතුගීසීන් සමග වූ සටනේදී සංගිලි පරාජයට පත්වූ පසු මෙම විහාරය නටඹුන්ව ගිය බවත් පැවසෙයි.&lt;ref name=divaina&gt;&lt;/ref&gt;

==ප්‍රතිසංස්කරණය==
අප්‍රකට වූ කදුරුගොඩ විහාරස්‌ථානය යළි 1917 වසරේදී, එවක යාපනය දිසා විනිසුරු වූ ආචාර්ය පෝල් ඊ. පීරිස්‌  මහතා විසින් හෙළිදරවු කර ගන්නා ලදී. ඔහු විසින් සිදුකරන ලද කැණීම්වලදී මෙම පුදබිමෙහි තිබී බුදුපිළිම, දාගැබ් කොත්, වර්ණාලේප උළු කැබලි, අනුරපුර හා පොළොන්නරු යුගයට අයත් කාසිද හමුවූ බවත්  එම බෞද්ධ නෂ්ටාවශේෂ කොටස් [[යාපනය පුරාවිද්‍යා කෞතුකාගාරය]]ට බාර දුන් බවත් ඔහුගේ වාර්ථාවන්හී සඳහන්ය. &lt;ref name=danuma.lk&gt;{{cite web| url=http://www.danuma.lk/sinhala/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=18091%3A2010-06-14-06-28-23&amp;catid=80%3Arelegion&amp;Itemid=155&amp;lang=si| title=යාපනයේ කදුරුගොඩ නටබුන් | publisher=danuma.lk}}&lt;/ref&gt;

පුද්ගලික අයිතියකට නතුව තිබූ මෙම වටිනා බෞද්ධ පුරාවිද්‍යාත්මක උරුමය පිහිටි භූමිය 1948  වසරේදී රජය විසින් මුදලට ගැනීමට කටයුතු කරන ලදී. එකල මෙම භූමිය අක්‌කර 7 ක පමණ ප්‍රමාණයකින් සමන්විත වූවත්, එල්ටීටීඊ ත්‍රස්තවාදය හා නීතිවිරෝධී ඉඩම් අත්පත් කර ගැනීම හේතුවෙන් වර්ථමානයේ පුදබිම් වපසරිය අක්‌කර 3 කට පමණ සීමාවී තිබේ.&lt;ref name=divaina&gt;{{cite web| url=http://www.divaina.com/2010/04/18/feature05.html| title=ගොසින් යාපනේ දැකගමු කදුරුගොඩ | publisher=දිවයින}}&lt;/ref&gt; වර්ථමානයේ කදුරුගොඩ විහාරය, යුධ හමුදාවේ අාරක්ෂාව යටතේ පවතී.

==නටඹුන්==
විහාර භූමිය පුරා කුඩා ප්‍රමාණයේ දාගැබ් රැසක්‌ පිහිටා තිබෙන අතර ඉන් දාගැබ් 22 ක්‌ පමණ ප්‍රමාණයක් මේ වනවිට ආරක්‍ෂා වී තිබේ.&lt;ref name=divaina&gt;&lt;/ref&gt; මීට අමතරව විනාශයට පත්කරන ලද තවත් දැගැබ් කිහිපයක පාදම් දැකගත හැකිය. මෙම දාගැබ්හී උතුරු අර්ධද්වීපයේ &quot;පුවන්ගු දිවයින&quot; හෙවත් පුන්කුඩුතිව් දූපතේ වැඩ සිටි රහතන් වහන්සේලාගේ ධාතුන්වහන්සේ තැම්පත් කොට අැති බවට විශ්වාස කෙරේ. 

==ආශ්‍රිත==
* [[නාගදීප පුරාණ විහාරය]]
*[[ කන්කසන්තුරේ තිස්ස විහාරය]]

==මූලාශ්‍ර==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}

== භාහිර සබැඳි ==
{{Refbegin}}
* {{cite journal|url=http://www.documents.gov.lk/files/gz/2013/5/2013-05-17(I-I)S.pdf|date=2013-05-17|title=I වැනි කොටස : I වැනි ඡේදය - සාමාන්‍ය රජයේ නිවේදන|journal=[[ශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී ජනරජයේ ගැසට් පත්‍රය]]|volume=1811|access-date=2022-01-29|archive-date=2022-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129071419/http://www.documents.gov.lk/files/gz/2013/5/2013-05-17(I-I)S.pdf|url-status=dead}}
{{Refend}}

{{Authority control}}

[[ප්‍රවර්ගය:යාපනය දිස්ත්‍රික්කයේ බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන‎]]
[[ප්‍රවර්ගය:යාපනය දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]]</text>
      <sha1>t581plml8m9itw295ioqli5jnq67w14</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ඔස්ට්‍රලෝපිතකස්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68731</id>
    <revision>
      <id>803691</id>
      <parentid>802510</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T21:58:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261105) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>803691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33386" sha1="kc4l5vdop0zpgcd0dfjszr3stt03taz" xml:space="preserve">'''''ඔස්ට්‍රලෝපිතකස් ''''' ({{Respell|AW|struh-loh|PITH|i-kuhs}}, {{IPAc-en|ˌ|ɒ|s|t|r|ə|l|ə|ˈ|p|ɪ|θ|ᵻ|k|ə|s|,_|ˌ|ɔː|-|,_|-|l|oʊ|-}};{{Refn|{{Citation |last=Jones |first=Daniel |author-link=Daniel Jones (phonetician) |title=English Pronouncing Dictionary |editors=Peter Roach, James Hartmann and Jane Setter |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |orig-year=1917 |year=2003 |isbn=3-12-539683-2 }}}}නිරුක්තිය [[ලතින්|Latin]] ''australis'' &quot;southern&quot;,දකුණු [[ග්‍රීක භාෂාව|Greek]] πίθηκος ''pithekos'' &quot;ape&quot;; වානරයා '''australopithecine''' or '''australopith''') ලතික් භාෂාවෙන් ඔස්ට්‍රලිස් යනු දකුණු යන්නයි  පිතකස් යනු ග්‍රීක බසින් වානරයා යන්නයි. එනම් දකුණු දිග වානරයා යන අරුතක් මෙයින් විද්‍යමානවේ.මෙම මානව පූර්වජකයාගේ ෆොසිල සාධක ප්‍රධාන වශයෙන් නැගෙනහිර අප්‍රිකාවෙන් සොයා හැනුණි. [http://tools.wmflabs.org/timescale/?Ma=4 4] මීට වසර මිලියන 4 කට පමණ පෙර මිහිතලයේ වාසය කර ඇත මෙම මානව පූර්වජකයා විශේෂ කිහිපයකට බෙදා දැක්වීමට මානව විද්‍යාඥයන් යොමු වී ඇත.ඒ මෙසේය ඔස්ට්‍රලෝපිතකස් ඇෆරෙන්සස්(&lt;span class=&quot;nourlexpansion plainlinks&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&lt;/span&gt;''Australopithecus afarensis) ඔස්ට්‍රලෝපිතකස්  අැෆරෙන්සිස් (A. africanus),ඔස්ට්‍රලෝපිතකස් ඇනමෙන්සිස්(A. anamensis),ඔස්ට්‍රලෝපිතකස් බහ්‍රඝාෂලි( A. bahrelghazali) යනු වෙනි.''

''ඔස්ට්‍රලෝපිතකස්'' විශේෂය මානව පරිණාමයේ ඉතා වැදගත් සාධකයකි.මොවුන් මිහිමත විසූ සක්‍රීය කාලය මීට වසර මිලියන 3 පෙර යුගයයි.නූතන මානවයා අයත්වන හොමිනිඩ් පවුලට අයත් මුල්ම මානව පූර්වජකයා ඔස්ට්‍රලෝපිතකස්ය.එමෙන්ම දියුනු ස්නායු පද්ධතියක් හා වර්ධනයවූ මොළයක් සහිත විශේෂ හැකියාවන් ගෙන් පරිපූර්ණ මානව පූර්වජයෙකු ද විය.&lt;ref name=&quot;Reardon2012&quot;&gt;Reardon, Sara (2012), &quot;The Humanity Switch&quot;, ''New Scientist'' (AU/NZ), 12 May 2012 No. 2864, pp. 10–11. &lt;/ref&gt; මෙම ''ඔස්ට්‍රලෝපිතකස් විශේෂය පසුව [[හෝමෝ හැබිලිස්]] ලෙස පරිණාමය වූබව විශ්වාස කෙරේ.

== &lt;ref&gt;හිස්  කබල්  &lt;/ref&gt;පරිණාමය ==
ඔස්ට්‍රලෝපිතකස් නම් වූ මෙම මානව පූර්වජකයා නැගෙනහිර හා උතුරු අප්‍රිකානු කලාපයේ මීට වසර මිලියන 3 පමණ පෙර අවධියේ විසිරී සිටි බව සොයාගෙන ඇක.මානව පූර්වජකයන් ගේ ෆොසිල සාධක හා පා සටහන් ටැන්සානියාව ආදී පෙදෙස් වලින් හමු වූ අතර මෙම සාධක මගින් මොවුන් තරමක් දුරට නූතන මානවයාට සමාන ලක්ෂණ දරන බව පිළිගැනේ.&lt;ref name=&quot;RaichlenEtal1010&quot;&gt;{{Cite journal|year=2010|authors=David A. Raichlen, Adam D. Gordon, William E. H. Harcourt-Smith, Adam D. Foster, Wm. Randall Haas, Jr|title=Laetoli Footprints Preserve Earliest Direct Evidence of Human-Like Bipedal Biomechanics|journal=PLoS ONE|pmid=20339543|PMID=20339543|volume=5|issue=3|pmc=2842428|PMC=2842428|page=e9769|doi=10.1371/journal.pone.0009769|DOI=10.1371/journal.pone.0009769|postscript=&lt;!--None--&gt;|editor1-last=Rosenberg|editor1-first=Karen|bibcode=2010PLoSO...5.9769R}}&lt;/ref&gt; 
[[ගොනුව:Map_of_the_fossil_sites_of_the_early_hominids_(4.4-1M_BP).svg|වම|thumb|ඔස්ට්‍රලෝපිතකස් මානව පූර්වජකයයාගේ ෆොසිල හමුවූ ප්‍රදේශ සිතියම]]
''ඔස්ට්‍රලෝපිතකස් ඇනමෙන්සිස්'',''ඔස්ට්‍රලෝපිතකස්  අැෆරෙන්සිස්සහ''  ''ඔස්ට්‍රලෝපිතකස්  ඇෆ්ප්‍රිකන්සිස් හොම්නිඩ් පවුලට අයත් මානව පූර්වජකයන් ලෙස ප්‍රකටය''.

පර්යේෂකයන්ට අනුව චිම්පන්සියා හා ''ඔස්ට්‍රලෝපිතකස්  මානව පූර්වජකයා  මීට වසර මිලියන 5 කට හෝ 6 පෙර  විසූ එකම පොදු පූර්වජකයෙකු ගෙන් පැවතෙන බවයි'' ,මොවුන් ගේ පරිණාමය ඉතා සෙමෙන් සිදු වී ඇත  කෙසේ වෙතත් පසුව මානව පූර්වජකයන් ගේ පරිණාමය වේගයෙන් සිදුවී ඇත.&lt;ref name=&quot;Bower2006&quot;&gt;{{Cite journal|author=Bower, Bruce|date=May 20, 2006|title=Hybrid-Driven Evolution: Genomes show complexity of human-chimp split|url=https://archive.org/details/sim_science-news-us_2006-05-20_169_20/page/308|journal=Science News|volume=169|issue=20|pages=308–309|doi=10.2307/4019102|DOI=10.2307/4019102}}&lt;/ref&gt;

''සිලන්ත්‍රොපතකස් චෙඩන්සිස්(Sahelanthropus tchadensis) හෙවත් ට(ර්)මල්  වානරයා වසර මිලියන 7 පමණ පෙර ද ඔරොරින් ටුගනේසිස් (rrorin tugenensis) වසර මිලියන 6 කට පෙර විවීසී.''   මෙනිසා මෙම පූර්වජකයින් ගෙන් පැවත එන මිනිසා හා චිම්පනසියා අතර ජානමය වශයෙන් බොහෝ සමානකම් දක්නට ලැබේ.&lt;ref name=&quot;Bower2006&quot;&gt;{{Cite journal|author=Bower, Bruce|date=May 20, 2006|title=Hybrid-Driven Evolution: Genomes show complexity of human-chimp split|url=https://archive.org/details/sim_science-news-us_2006-05-20_169_20/page/308|journal=Science News|volume=169|issue=20|pages=308–309|doi=10.2307/4019102|DOI=10.2307/4019102}}&lt;/ref&gt;

== රූපාකාරය ==
ඔස්ට්‍රෙලෝපිතකස් වානරයා ගේ මොළය නූතන මිනිස් මොළය මෙන් විශාලත්ව🙂යෙන් 35% පමණ විය.මොවුන් තම පසුපස ගාත්‍රා වලින් සිටගෙන ඍජු කාය විලාසයකින් සංචරණය වී ඇත.මෙම මානව පූර්වජකයා ගේ පිරිමි වනරයාට වඩා ගැහැණු වානරයා උසින් අඩුවිය.&lt;ref name=&quot;Beck1999&quot;&gt;{{Cite book|last=Beck|first=Roger B.|author2=Linda Black|author3=Larry S. Krieger|author4=Phillip C. Naylor|author5=Dahia Ibo Shabaka|title=World History: Patterns of Interaction|publisher=McDougal Littell|year=1999|location=Evans ton, IL|pages=|url=|doi=|DOI=|id=|ID=|isbn=0-395-87274-X|ISBN=0-395-87274-X}}&lt;/ref&gt;

මොවුන් ගේ සිරුර සම්පූර්ණයෙන් ලොම් වලින් වැසුන සිරුරක් වූ අතර වර්ථමාන මානවයාට වඩා මෙම මානව පූර්වජකයින් බාහිර පෙනුමෙන් සමාන වන්නේ චිම්පන්සියාටය.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=David-Barrett|first1=T.|last2=Dunbar|first2=R.I.M.|year=2016|title=Bipedality and Hair-loss Revisited: The Impact of Altitude and Activity Scheduling|doi=10.1016/j.jhevol.2016.02.006|DOI=10.1016/j.jhevol.2016.02.006|journal=Journal of Human Evolution|volume=94|issue=|pages=72–82}}&lt;/ref&gt;

වර්තමාන මිනිසාගේ ස්ත්‍රී පුරුෂ වශයෙන් ශරීර ප්‍රමාණයෙන් පැහැදිළි වෙනසක් නොපෙනුනද මෙම මානව පූර්වජකයා ගේ ස්ත්‍රී පුරුෂ රූපාකරයේ පැහැදිළි වෙනසක් පැවතින,මෙම මානව පූර්වජකයාගේ පිරිමි වානරයෙකුට වඩා ශරීර ප්‍රමාණයෙන් අඩක පමණ ප්‍රමාණයකින් ගැහැණු වානරයා කුඩාවිය.&lt;ref name=&quot;Beck1999&quot;&gt;{{Cite book|last=Beck|first=Roger B.|author2=Linda Black|author3=Larry S. Krieger|author4=Phillip C. Naylor|author5=Dahia Ibo Shabaka|title=World History: Patterns of Interaction|publisher=McDougal Littell|year=1999|location=Evans ton, IL|pages=|url=|doi=|DOI=|id=|ID=|isbn=0-395-87274-X|ISBN=0-395-87274-X}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
ෆොසිල සාධක ඇසුරින් විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සිදුකළ මානව විද්‍යාඥයන්ගේ අදහස් දැක්වීම්වලට අනුම ඔස්ට්‍රලෝපිතකස් මානව පූර්වජකයාට මානව ස්වරූපයකුත් වානර ස්වරූපයකුත් ඇතිබව පැහැදිලිය.එම නිසා මෙම මානව පූර්වජකයා මානවයෙකු හෝ වානරයෙකු ලෙස හදුන්වනවාට වඩා අර්ධමානවයෙකු ලෙස හදුන්වාදීමට බොහෝ මානව විද්‍යාඥයන් කැමැත්තක් පළකරයිˑ

== පරිණාමීය ක්‍රියාකලාපය ==
ඔස්ට්‍රලෝපිතකස් වානරයාගේ ෆොසිල සාධක පරික්ෂා කිරීමේ දී මෙම මානව පූර්වජකයා මිනිසා අයත් හොමිනිඩ් පවුලේ පොදු පූර්වජකයා වියහැකි බව මානව විද්‍යාඥයන් මතපල කරයි.වෙනත් සිවුපාවන්ට වඩා මෙම මානව පූර්වජකයින්ට ශක්තිමත්ව වර්ධනය වූ මොළයක් පැවතීම හේතු කොටගෙන අනෙකුත් සතුන් අභිබවා මිහිතලය මත තම ආදිප්‍ය පැතුරුවා හැරීමට මානව පූර්වජකයින්ට හැකිවිය.

ඔස්ත්‍රලෝපිතකස් වානරයාට මීට පෙර විසූ මානව පූර්වජකයින්ට වඩා දෙපයින් ඇවිදීමේ හැකියාව පැවතින.එහෙත් ශරීර ප්‍රමාණයට සාපේක්ෂව වර්ධනය වූ මොළයක් පැවතින.මොවුන් පසුපස ගාත්‍රා වලින් සංචරණය සිදු කරන අතරතුල ඉදිරි ගාත්‍රා යුවල නිදහස්ව තබා ගැනීමට හැකිවිය.මෙම නිදහස් ඉදිරි ගාත්‍රා කොළ වර්ග කඩා ගැනීමට පළතුරු කඩා ගැනීමට ආදී ආහාර සපයා ගැනීමට යෙදවීය.දෙපයින් එසවී ඉදිරියේ පවතින ආහාර හා විලෝපිතයන් දැකගැනීමට හැකිවිය.කෙසේ වෙතත් ඇතැම් මානව විද්‍යාඥයන් ගේ අදහස මොවුන් ගේ මෙම දෙපාවත්බව මෙම මානව පූර්වජකයාට එතරම් වාසි සහගත නොවූ බවයි.

මානව හා වානර පූර්වජකයන්ගේත් වර්තමාන වානරයන්ගේත් නූතන මානවයාගේත් ෆොසිල සාධක අධ්‍යන වලදී දෙපාවත් බව ඍජුකාය විලාසය හොමිනිඩ් පවුලේ පොදු ලක්ෂණයක් ලෙස හදුනා ගෙන ඇත.මොවුන් පයින් අැවිදින අතර ගස් අතු කඩා ගැනීමට ඉදිරි ගාත්‍රා යොදාගත් අතර ආහාර ඩැහැගැනීමට අත්තක සිට තවත් අත්තකට මාරුවීමට තම ඉදිරි ගාත්‍රා ඔවුක් යොදාගත්හ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Thorpe|first1=SK|last2=Holder|first2=RL|last3=Crompton|first3=RH.|year=2007|title=Origin of human bipedalism as an adaptation for locomotion on flexible branches|url=https://archive.org/details/sim_science_2007-06-01_316_5829/page/1328|journal=Science|volume=316|issue=5829|pages=1328–31|pmid=17540902|PMID=17540902|doi=10.1126/science.1140799|DOI=10.1126/science.1140799|bibcode=2007Sci...316.1328T}}&lt;/ref&gt;

ගොරිල්ලා හා චිම්පන්සියාගේ හා මානව පූර්වජකයින් ගස් නැගීමට හා පොළව මත ඇවිදීමට තම නම්‍යහීලි අකුල හා දණහිස් යොදා ගත්හ.එසේම වෙන්වූ ඇගිලි පුරුක්ද මෙම කාර්‍යයන් ඔවුන්ට පහසු කරවන්නට ඇත.මෙම අවදියේ ඇතිවූ දේශගුණික විපර්‍යාසයන් නිසා ඝණව වැඩුන රූස්ස ගස් වෙනුවට විශාල තෘණ භුමි ලදු කැළෑ හා වියලි තැනිතලා බිහි වීමත් සමග මෙතෙක් රුක්මත දිවිගෙවූ මානව පූර්වජකයින්ට වැඩි කාලයක් තැනිතලා තෘණ භුමි හා ලදු කැළැ වල විසීමට පුරුදුවිය.මෙම අවදියේ දී දෙපයින් ඇවිදීමට හා ඍජු දේහ විලාසයෙන් සංචරණය කිරීමට හුරුවන්නට ඇත..&lt;ref name=&quot;Rich01&quot;&gt;{{Cite journal|pmid=11786992|PMID=11786992|last1=Richmond|first1=BG|last2=Begun|first2=DR|last3=Strait|first3=DS|title=Origin of human bipedalism: The knuckle-walking hypothesis revisited|journal=American Journal of Physical Anthropology|volume=Suppl 33|year=2001|pages=70–105|doi=10.1002/ajpa.10019|DOI=10.1002/ajpa.10019}}&lt;/ref&gt;

කෙසේ වෙතත්මා නව පූර්වජකයින් චිම්පන්සි හා ගොරිල්ලා යන වානරයින් ගේ සංචරණ රටාවල පැහැදිලි වෙනසක් ඇතිබව මානව විද්‍යාඥයන් පවසයි.මානව පූර්වකයාට පමණක් පසුව ඍජුකාය විලාසයෙන් සංචරණය වීමට හැකිවන්නට ඇත.&lt;ref name=&quot;Kivell&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Kivell|first1=TL|last2=Schmitt|first2=D.|date=Aug 2009|title=Independent evolution of knuckle-walking in African apes shows that humans did not evolve from a knuckle-walking ancestor|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2009-08-25_106_34/page/14241|journal=Proc Natl Acad Sci U S A.|volume=106|issue=34|pages=14241–6|doi=10.1073/pnas.0901280106|DOI=10.1073/pnas.0901280106|pmc=2732797|PMC=2732797|pmid=19667206|PMID=19667206|bibcode=2009PNAS..10614241K}}&lt;/ref&gt; තවදුරටත් සංසන්දනය කිරීමේ දී වෙනත් ප්‍රිමාටාවන් ගේ මැණික් කටුව හා අල්ල ගස් අතු අතර සංචරණයට හැඩ ගැසෙන්නට ඇත..&lt;ref name=&quot;Kivell&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Kivell|first1=TL|last2=Schmitt|first2=D.|date=Aug 2009|title=Independent evolution of knuckle-walking in African apes shows that humans did not evolve from a knuckle-walking ancestor|url=|journal=Proc Natl Acad Sci U S A.|volume=106|issue=34|pages=14241–6|doi=10.1073/pnas.0901280106|DOI=10.1073/pnas.0901280106|pmc=2732797|PMC=2732797|pmid=19667206|PMID=19667206|bibcode=2009PNAS..10614241K}}&lt;/ref&gt;

මෙම මානව පූර්වජකයන් ගේ රූපාකෘති වෙනස් කම් සැලකීමේ දී ශ්‍රෝණිය සහ පාද බොහෝ විට නූතන මානවයාට සමාන ලක්ෂණ දැරීය..&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Lovejoy, C. O.|title=Evolution of Human walking|journal=Scientific American.|volume=259|issue=5|pages=82–89|year=1988|doi=10.1038/scientificamerican1188-118|DOI=10.1038/scientificamerican1188-118|pmid=3212438|PMID=3212438}}&lt;/ref&gt; මොවුන්ට කුඩා රදනක දත් හා වර්ධනයවූ චාර්වක දත් විය.එයට හේතුව ඔස්ට්‍රලෝපිතකස් වානරයන් ශාකභක්ෂකයන් වූ නිසා වියහැක.&lt;ref name=&quot;evolutionthe1st4billionyears&quot;&gt;{{Cite book|title=Evolution: The First Four Billion Years|url=https://archive.org/details/evolutionfirstfo00mich|author=McHenry, H. M.|chapter=Human Evolution|editors=Michael Ruse &amp; Joseph Travis|year=2009|publisher=The Belknap Press of Harvard University Press|location=Cambridge, Massachusetts|isbn=978-0-674-03175-3|ISBN=978-0-674-03175-3|pages=[https://archive.org/details/evolutionfirstfo00mich/page/261 261]–265}}&lt;/ref&gt;

බොහෝ ඔස්ට්‍රලෝපිතකස් විශේෂ අයුධ භාවිතය අවම වූ අතර ඔවුන් ගේ ආයුධ භාවිතය නූතන වානරයන් ගේ ආයුධ භාවිතය හා එතරම් වෙනසක් නොවීය.වර්තමානයේ ජීවත්වන වානරයින් වන අප්‍රිකානු වානරයින් චිමිපන්සීන් ගොරිල්ලා ආදී වානරයින් සුළු ආයුධ ශාවිත කරයි.උදාහරණ ලෙස තද කවචයකින් ආවරණය වූ ඇට වර්ග ලබා ගැනීම සදහා ගල් භාවිත කර තැලීමෙන් ඝන කවචය පලා මැද ඇති බීජය ආහාරයට ගනී.වේයන් වැනි කෘබි සතුන් ආහාරයට ගැනීම සදහා වියළි කොටුවක් තුඹසට ඇතුල් කර එයට එන කෘබීන් ගිල දමයි.මේ ආකාර සුළු ආයුධ භාවිතය නූතන වානරයන් පවා සිදු කරයි..

මෙම මානව පූර්වජකයන් සරල ශිලාමය ආයුධ තැනූ බව පර්යේෂණ මගින් සනාතවී ඇතˑඒ වසර මිලියන 2ˑ5 පෙරය.&lt;ref name=&quot;encylopediahumanevolution&quot;&gt;{{Cite book|title=The Cambridge Encyclopedia of Human Evolution|url=https://archive.org/details/cambridgeencyclo0000unse_c8j6|editors=Jones, S., Martin, R. &amp; Pilbeam, D.|year=1994|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-32370-3|ISBN=978-0-521-32370-3}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත් මීට වසර මිලියන 3ˑ4 පෙරද මානව පූර්වජකයින් ශිලාමය ආයුධ භාවිතකර ඇතිබව 2010 දී සිදුකල අධ්‍යනයකදී හෙලිවී ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite journal|doi=10.1038/nature09248|DOI=10.1038/nature09248|volume=466|issue=7308|pages=857–860|last=McPherron|pmid=20703305|PMID=20703305|first=Shannon P.|author2=Zeresenay Alemseged|author3=Curtis W. Marean|author4=Jonathan G. Wynn|author5=Denne Reed|author6=Denis Geraads|author7=Rene Bobe|author8=Hamdallah A. Bearat|title=Evidence for stone-tool-assisted consumption of animal tissues before 3.39 million years ago at Dikika, Ethiopia|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-08-12_466_7308/page/857|journal=Nature|year=2010|bibcode=2010Natur.466..857M}}&lt;/ref&gt;

== ආහාර ==
[[ගොනු|වම|thumb|ඔස්ට්‍රලෝපිතකස් මානව පූර්වජකයාගේ ආදර්ශ රූපයක්]]
1979 දී ඔස්ට්‍රලෝපිතකස් වානරයාගේ දන්ත ෆොසිල අධ්‍යනයෙන් මොවුන්ගේ ආහාර රටාව පිළිබද තොරතුරු සොයාගැනීමට හැකිවිය.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;  ඔස්ට්‍රලෝපිතකස්  වානරයා ශාකභක්ෂකයෙකු වූ අතර පළතුරු එළවලු මෙන්ම ඇතැම් විට කුඩා කෘමීන්ද ආහාරයට ගෙන ඇත., ඔස්ට්‍රලෝපිතකස් අැප්‍රිකන්සිස් ආදී මානව පූර්වජකයන්ගේ  චාර්වක දත් පැහැදිළිව වර්ධනය වී පැවතින..&lt;ref name=&quot;Grine1988&quot;&gt;{{Cite journal|author=Grine FE|year=1986|title=Dental evidence for dietary differences in Australopithecus and Paranthropus - a quantitative-analysis of permanent molar microwear|url=https://archive.org/details/journal-of-human-evolution_1986-12_15_8/page/783|journal=Journal of Human Evolution|volume=15|issue=8|pages=783–822|doi=10.1016/S0047-2484(86)80010-0|DOI=10.1016/S0047-2484(86)80010-0}}&lt;/ref&gt; මොවුන් ඇට වර්ග හා රළු බීජ  වැනි තරමක් රළු ආහාර ගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;Grine1988&quot;&gt;{{Cite journal|author=Grine FE|year=1986|title=Dental evidence for dietary differences in Australopithecus and Paranthropus - a quantitative-analysis of permanent molar microwear|url=https://archive.org/details/journal-of-human-evolution_1986-12_15_8/page/783|journal=Journal of Human Evolution|volume=15|issue=8|pages=783–822|doi=10.1016/S0047-2484(86)80010-0|DOI=10.1016/S0047-2484(86)80010-0}}&lt;/ref&gt; මෑතක දී සිදුකල පරීක්ෂණ මගින්ද මොවුන් රළු ආහාර වර්ග ගෙන ඇතිබව පැහැදිළි විය.&lt;ref name=&quot;Scott2005&quot;&gt;{{Cite journal|year=2005|title=Dental microwear texture analysis shows within-species diet variability in fossil hominins|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-08-04_436_7051/page/693|journal=Nature|volume=436|issue=7051|pages=693–695|doi=10.1038/nature03822|DOI=10.1038/nature03822|bibcode=2005Natur.436..693S|pmid=16079844|PMID=16079844}}&lt;/ref&gt;

මෙම මානව පූර්වජකයන් සුළු වශයෙන් මංශභක්ෂණයට යොමු වී සිටිබව ඇතැම් ෆොසිල සාධක මගින් අනාවරණයවෙයි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;

ක්‍රිස්තු වර්ෂ දී 2010 දී ඉතියොපියාවෙන් සොයාගත් වසර මිලියන3.4 ෆොසිල  සධක අද්‍යනය කල මානව විද්‍යාඥයන් ඔස්ට්‍රලෝපිතකස් මානව පූර්වජකයන් සුළු වශයෙන් මාංශභක්ෂණයට යොමුවී ඇතිබව අනුමාන කරයි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත් මොවුන් වැඩි වශයෙන් ආහාරයටගෙන ඇත්තේ ශාක කොටස්ය.

== අධ්‍යන ඉතිහාසය ==
මෙම ඔස්ට්‍රලෝපිතකස් මානව පූර්වජකයන් ගේ ෆොසිල මුල් වරට හමුවන්නේ 1924 දී දකුණු අප්‍රිකාවෙනි.ඒ [[රේමන් ඩාට්]] නම් පරයේෂකයාටය ඔහු එවක ජොහැනස්බර්ග් හි විවටරනඩ් විශ්ව විද්‍යාලයේ සේවය කළේය, ඔහුට හමුවූ මෙම ෆොසිලය ඔස්ට්‍රලෝපිතකස් ඇප්‍රිකන්සිස්  පූර්වජකයෙකුට අයත් විය. රේමන් ඩාර්ට් තම ප්‍රථම වාර්තාව 1925 පෙබරවාරි මාසයේ දී නිකුත් කළේය.ඔහු මෙහි දී ඔස්ට්‍රලෝපිතකස්   මානව පූර්වජයෙකු බව  සදහන් කළේය.&lt;ref name=&quot;historyofstudy&quot;&gt;{{Cite book|title=Human Evolution: An Illustrated Introduction|url=https://archive.org/details/humanevolutionil0000lewi|author=Lewin, R.|chapter=The Australopithecines|year=1999|publisher=Blackwell Science|location=|isbn=|ISBN=|pages=[https://archive.org/details/humanevolutionil0000lewi/page/112 112]}}&lt;/ref&gt; පසුව ස්කොට්ලන්ත ජාතික රොබට් බෘෘම් ද මේ සම්බන්ධව පර්යේෂණ සිදුකලහ.&lt;ref name=&quot;historyofstudy&quot;&gt;{{Cite book|title=Human Evolution: An Illustrated Introduction|url=https://archive.org/details/humanevolutionil0000lewi|author=Lewin, R.|chapter=The Australopithecines|year=1999|publisher=Blackwell Science|location=|isbn=|ISBN=|pages=[https://archive.org/details/humanevolutionil0000lewi/page/112 112]}}&lt;/ref&gt;

මීලගට 1956 දී ඔස්ට්‍රලෝපිතකස් ෆොසිලයක් නැගනහිර අප්‍රිකාවට අයත් ටැන්සානියාවේ දී  මේරි ලිකී විසින් සොයාගන්නාලදී.මෙතැන් සිට ලිකී පවුලේ අය දිගටම කැනීම් සිදුකරගෙන ගියොය.මෙහිදී ඔවුන්ට [[හෝමෝ හැබිලිස්]] සහ [[හෝමෝ ඉරෙක්ටස්]]    මානව පූර්වජකයන්ගේ ෆොසිලද හමුවිය.&lt;ref name=&quot;historyofstudy-113&quot;&gt;{{Cite book|title=Human Evolution: An Illustrated Introduction|url=https://archive.org/details/humanevolutionil0000lewi|author=Lewin, R.|chapter=The Australopithecines|year=1999|publisher=Blackwell Science|location=|isbn=|ISBN=|pages=[https://archive.org/details/humanevolutionil0000lewi/page/113 113]}}&lt;/ref&gt; 

1997 දී  බොහෝ දුරට සම්පූර්ණ ඇට සැකිල්ලක් දකුණු අප්‍රිකාවේ ගුටෙන්ග්හි ස්ටෙක්ෆොන්ටන් නම් ගුහාවේ තිබී  යමුවිය. මෙය මිලියන තුනක් පමණ පැරණි ෆොසිලයක් විය.එය ඔස්ට්‍රෙලාපිතකස් ප්‍රොමෙතියස්  සෙ නම්කර ඇත&lt;ref&gt;BRUXELLES L., CLARKE R. J., MAIRE R., ORTEGA R., et STRATFORD D. – 2014. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://phys.org/news/2014-03-stratigraphic-foot-oldest-australopithecus.html&lt;/ref&gt; තවත් බොහෝ ෆොසිල මෙම ගුහාවෙන් සොයාගැනිණි.

== සටහන් ==
* Australopithecus bahrelghazali, mandibular fragment, discovered 1995 in Sahara, Chad
* AL 129-1, an ''A. afarensis'' knee joint, discovered 1973 in Hadar, Ethiopia
* Karabo, a juvenile male ''A. sediba'', discovered in South Africa
* Laetoli footprints, preserved hominin footprints in Tanzania
* Lucy, a 40%-complete skeleton of a female ''A. afarensis'', discovered 1974 in Hadar, Ethiopia
* Selam, remains of a three-year-old ''A. afarensis'' female, discovered in Dikika, Ethiopia
* STS 5 (Mrs. Ples), the most complete skull of an ''A. africanus'' ever found in South Africa
* STS 14, remains of an ''A. africanus'', discovered 1947 in Sterkfontein, South Africa
* STS 71, skull of an ''A. africanus'', discovered 1947 in Sterkfontein, South Africa
* Taung Child, skull of a young ''A. africanus'', discovered 1924 in Taung, South Africa

== ගැලරිය ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Plaque marking the discovery of Australopithecus in Tanzania.jpg|The spot where the first Australopithecus boisei was discovered in Tanzania
Mrs Ples.jpg|Original skull of Mrs. Ples, a female A. africanus
Taung child - Skin and Muscles.png|Taung Child by Cicero Moraes, Arc-Team, Antrocom NPO, Museum of the University of Padua
Lucy blackbg.jpg|Cast of the skeleton of Lucy, an A. afarensis
Australopithecus africanus - Cast of taung child.jpg|Skull of the Taung child
&lt;/gallery&gt;

== මේවාත් බලන්න ==
* [[හෝමෝ හැබිලිස්]]
* [[හෝමෝ ඉරෙක්ටස්]]

== යොමුව ==
{{Reflist|30em}}

== වැඩිදුර කියවීම් ==
* {{Cite book|title=Atlas of World History|url=https://archive.org/details/isbn_9780723003045|last=Barraclough|first=G.|edition=3rd|editor-last=Stone|editor-first=N.|year=1989|publisher=Times Books Limited|isbn=0-7230-0304-1|ISBN=0-7230-0304-1|postscript=&lt;!--None--&gt;}}.
* {{Cite book|title=The Origins of Human Kind|url=https://archive.org/details/originofhumankin00leak|author-link=Richard Leakey|authorlink=Richard Leakey|last=Leakey|first=Richard|year=1994|isbn=0-465-03135-8|ISBN=0-465-03135-8|publisher=BasicBooks|location=New York|postscript=&lt;!--None--&gt;}}.
* {{Cite journal|last=White|first=Tim D.|last2=WoldeGabriel|first2=Giday|last3=Asfaw|first3=Berhane|last4=Ambrose|first4=S|last5=Beyene|first5=Y|last6=Bernor|first6=RL|last7=Boisserie|first7=JR|last8=Currie|first8=B|last9=Gilbert|first9=H|title=Asa Issie, Aramis and the Origin of Australopithecus|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-04-13_440_7086/page/883|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=440|issue=7086|year=2006|pages=883–889|pmid=16612373|PMID=16612373|doi=10.1038/nature04629|DOI=10.1038/nature04629|postscript=&lt;!--None--&gt;|bibcode=2006Natur.440..883W}}.
* {{Cite book|last=Gibbons|first=Ann|year=2006|title=The first human|url=https://archive.org/details/firsthumanraceto00gibb|page=306|publisher=Doubleday|location=New York|isbn=978-0385512268|ISBN=978-0385512268}}
* {{Cite book|last=Reader|first=John|year=2011|title=Missing links: in search of human origins|url=https://archive.org/details/missinglinksinse0000read|page=[https://archive.org/details/missinglinksinse0000read/page/538 538]|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=978-0-19-927685-1|ISBN=978-0-19-927685-1}}
* {{Cite book|title=Masters of the Planet, the search for our human origins|url=https://archive.org/details/mastersofplanets0000tatt_u6v4|pages=[https://archive.org/details/mastersofplanets0000tatt_u6v4/page/1 1]–79|last=Tattersall|first=Ian|author-link=Ian Tattersall|authorlink=Ian Tattersall|publisher=Palgrave-Macmillan|year=2012|isbn=978-0-230-10875-2|ISBN=978-0-230-10875-2}}

== බාහිර සබැදුම් ==
* [https://www.nespos.org/display/PublicNesposSpace/Australopithecus Metadata and Virtual Models of Australopithecus Fossils on NESPOS]
* [http://atlasofthehumanjourney.com/australopithecus.asp The Age of Australopithecus] - Interactive Map of the Evolution of Australopithecus
* [http://humanorigins.si.edu/evidence/human-evolution-timeline-interactive Human Timeline (Interactive)] – Smithsonian, National Museum of Natural History (August 2016).

[[ප්‍රවර්ගය:මානවවේද]]</text>
      <sha1>kc4l5vdop0zpgcd0dfjszr3stt03taz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ලිංගික ඊර්ෂ්‍යාව</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69701</id>
    <revision>
      <id>803674</id>
      <parentid>800336</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T21:34:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261105) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>803674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56702" sha1="42npmdzy5powv5o952hniwk4916qdlj" xml:space="preserve">[[ගොනුව:Unhappy_couple.jpg|thumb|365x365පික්|අසතුටින් සිටින පෙම් යුවලක්.]]
'''ලිංගික ඊර්ෂ්‍යාව(Sexual jealousy)''' යනු ඊර්ෂ්‍යාෙව් එක් ප්‍රභේදයකි.මෙහිදී තම ලිංගික සහකරු වෙනත් අයකු සමග ලිංගික සබධතා පැවැත්වීම කෙරේ ඊර්ෂ්‍යාවක් ඇතිකරගනී.,ඇතැම් විට තම සැමියා/බිරිද හෝ තම පෙම්වතා/පෙම්වතිය කෙරේ ද මෙම ලිංගික ඊර්ෂාව ඇතිවේ. ලිංගික ප්‍රජනනය මගින් වර්ගයා බෝකරන සෑම ජීවියෙකුම ස්ත්‍රී හා පුරුෂ වශයෙන් බෙදීමක් දක්නට ලැබේ.විශේෂයෙන් සත්ව රාජධානියට අයත් සත්වයන් එක්තරා ලිංගික හැසිරීමක් මගින් සිදුවන ක්‍රියාවලියක් හරහා සිදුවන ජන්මානු සංසේචනය මගින් ඉදිරි පරම්පරාව බිහිකරයි.මෙම ලිංගික ක්‍රියාව විරුද්ධ ලිංගිකයන් අතර සිදුවේ.ලිංගික ක්‍රියාවට අයත් ජීව විද්‍යාත්මක ප්‍රේරණයන් ඇතිවීම කෙරේ ශරීරයේ නිපදවන හෝමෝන ප්‍රබල බලපෑමක් සිදුකරයි.බොහෝ සතුන් තමාට ලිංගික ප්‍රේරණයන් ඇතිවූවිට තමා අයත් වර්ගයේ ඔනෑම පරිණත විරුද්ධ ලිංගිකයෙකු සමග ලිංගිකව හැසිරේ.එහෙත් මිනිසා තමාටම වෙන්වූ එක් සහකරුවකු/සහකාරියක සමග පමණක් හැසිරීමට ඔහු විසින් නිපදවාගත් සංස්කෘතිය මගින් බලපෑම් කරයි.මෙහිදී තමාට අයත් සහකරු/සහකාරිය වෙනත් අයකු හා ලිංගික හැසිරීම ඔවුන් ප්‍රතික්ෂේප කරන අතර ඒ හා බැදුනු ඊර්ෂාවක් දක්නට ලැබේ.ස්ස්විද්‍යාඥයන් සොයාගෙන ඇති ආකාරයට මිනිසා පමණක් නොව මිනිසා අයත් ප්‍රිමාටා ගෝත්‍රයට අයත් අනෙකුක් සතුන් අතරද මෙම ලිංගික ඊර්ෂ්‍යාව දක්නට ලැබේ.ජන ප්‍රවාද හා සහිත්‍ය ග්‍රන්ත වලද සතුන් තුල පවතින ලිංගික ඊර්ෂ්‍යාව විස්තර කරයි.පිරිමි වදුරන් තම රැලට පිරිමි පැටවකු බිහිවුවහෝත් එම පිරිමි පැටවාගේ ශිෂ්නය හපා චේදනයකර මරාදමනබව ජනප්‍රවාදවල හා සාහිත්‍යෙය් දැක්වේෙ.සතුන් අතර පවතින ලිංගික ඊර්ෂාව වරෙක වඩාත් යහපත් ඉදිරි පරපුරක් නිර්මානය කිරීමට හේතුවන බව සත්ව විද්‍යාඥයන් පවසයි.පිරිමි සතුන් අතර ලිංගික සහකාරිය ලබාගැනීමට දක්වන ගැටුමේදී දුර්වලයා පරාජයවී ප්‍රබලයා ජයග්‍රහණය කරයි.එමගින් ශක්තිමත් බලවත් ජාන හිමි සත්වයාට දාව ඉදිරි පරපුර බිහිවේ.එමගින් වඩා ශක්තිමත් ජාන ඉදිරියට ගෙනයාම සිදුවේ.

''පරිණාමීය මනොවිද්‍යාඥයන්  අදහස්කරන ආකාරයට ලිංගික ඊර්ෂ්‍යාව ඇතිවීම කෙරේ ජීව විද්‍යාත්මක ලිංගික වෙනස්කම් බලපාන්නට ඇත''.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite book|title=The state of affairs: Explorations in infidelity and commitment|last=Duncombe, J., Harrison K., Allan., G, &amp; Marsden., D|first=|publisher=Routledge|year=2014|isbn=|ISBN=|location=New York, NY|pages=}}&lt;/ref&gt; ලිංගික ඊර්ෂ්‍යාවේදී බොහෝ පුරුෂයන් තම සහකාරියගේ දරුවන් තමාගේ නොවන බව පවසා සහකාරිය සමග වාග් ප්‍රහාර හෝ කායික හිංසන වලට ලක්කිරීම සිදුකෙරේ.කාන්තාවන් මෙසේ ලිංගික ඊර්ෂ්‍යා වෙන් පෙළෙන විට තම සහකුරු කෙරේ දක්වන චිත්තවේගී සම්බන්ධතා අවමකරගනී.පර්වේෂකයන් දක්වන ආකාරයට පුරුෂයන් ලිංගික මිත්‍යාචාරයන් කෙරෙහි ද ස්ත්‍රීන් චිත්තවේදී සබදතා අඩුවීම කෙරෙහිද  සංවේදී වන බවයි.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Buss|first1=David|title=Strategies of Human Mating|journal=Psychological Topics|volume=15|issue=2|pages=239–260|year=2006|url=http://labs.la.utexas.edu/buss/files/2015/09/strategies_of_human_mating2006.pdf|publisher=Department of Psychology, Faculty of Arts and Sciences, Croatia}}&lt;/ref&gt;

පර්යේෂකයන්ට අනුව පුරුෂයින් තම සහකාරියගේ ලිංගික ආධිපත්‍ය තමා කෙරේ පමණක් තබාගැනීම වැදගත්වන අතර ස්ත්‍රීන්ට තම සහකරුගේ ආදරය විත්තවේගී සබදතා තමා වෙතම යොමුවීම වැදගත්ලෙස සළකයි.පුරුෂයන් තම සහකාරිය වෙනත් පුරුෂයෙකු සමග ලිංගිකව හැසිරීම නොඉවසයි.එහෙත් ස්ත්‍රීන්ට වඩා වැදගත් ලිංගික සුවයට වඩා චිත්තවේගී බැඳීම්ය..&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite journal|last=Harris, C. R.|first=|date=2003|title=A review of sex differences in sexual jealousy, including self-report data, psychophysiological responses, interpersonal violence, and morbid jealousy|url=http://charris.ucsd.edu/articles/Harris_PSPR2003.pdf|journal=Personality and Social Psychology Review|issue=7|pages=102–128.|doi=|DOI=|pmid=|PMID=|access-date=|accessdate=}}&lt;/ref&gt;

ඇතැම් පර්යේෂකයන් සදහන් කරන්නේ ලිංගින ඊර්ෂ්‍යාව කෙරේ ලිංගි භේදය බලනොපාන බවත් ඒ සදහා මූලික සාධකය සංස්කෘතිය බවයි.විවිධ සංස්කෘතීන් තුලින් ඉගැන්වෙන ගණාචාර ජනාචාර සිරිත් විරිත් මගින් ලිංගික ඊර්ෂ්‍යාෙව් ස්වභාවය වෙනස්වන බවයි.&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Cite journal|last2=Hupka|first2=R|date=1987|title=Cross-cultural differences in the elicitation of sexual jealousy.|url=http://www.jstor.org/stable/3812538?seq=1#page_scan_tab_contents|volume=23|issue=1|pages=12–22|ref=Buunk, Bram; Hupka, Ralph B. Journal of Sex Research 23.1 (Feb 1987): 12-22.|last1=Buunk|first1=B|doi=10.1080/00224498709551338|DOI=10.1080/00224498709551338|journal=Journal of Sex Research}}&lt;/ref&gt;

== ස්ත්‍රීන්ගේ ලිංගික ඊර්ෂ්‍යාව ==
[[ගොනුව:Eh_quoi!_Tu_es_jaloux%3F_by_Paul_Gauguin.jpg|thumb|''Are You Jealous?'' by Paul Gauguin. Based on a real-life episode during Gauguin's stay on Tahiti, the painting shows two Tahitian women.]]
මනෝ විද්‍යාඥයන් සදහන් කරන ආකාරයට පුරුෂයන් කාම මිත්‍යාචාරයේ දී දරුණු ප්‍රතිචාර දැක්වුවද ස්ත්‍රීන් එවන් වැරදි වලදී සමාව දීමට පෙළබෙන බවයි.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The moral animal: Why we are, the way we are: The new science of evolutionary psychology.|last=Wright, R.|first=|publisher=Vintage|year=2010|isbn=|ISBN=|location=New York, NY|pages=}}&lt;/ref&gt; එයට හේතුව ස්ත්‍රින් තම සහකරු වෙනත් පුරුෂයෙකු වෙත යාම නොඉවසන බැවිනි.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal|last=Harris|first=Christine R.|date=2003-05-01|title=A Review of Sex Differences in Sexual Jealousy, Including Self-Report Data, Psychophysiological Responses, Interpersonal Violence, and Morbid Jealousy|url=http://psr.sagepub.com/content/7/2/102|journal=Personality and Social Psychology Review|language=en|volume=7|issue=2|pages=102–128|doi=10.1207/S15327957PSPR0702_102-128|DOI=10.1207/S15327957PSPR0702_102-128|issn=1088-8683|ISSN=1088-8683|pmid=12676643|PMID=12676643|access-date=2016-11-03|archive-date=2016-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20161031165439/http://psr.sagepub.com/content/7/2/102|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; චිත්තවේගී බැදීම් ඇතිවීම මගින් වඩාත් බලවත් බැදීමක් ඇතිවේ.ස්ත්‍රීන් හා සම්භන්ධව බැලීමේ දී චිත්තවේගී බැදීම් වඩාත් ශක්තිමත්ය..&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book|title=The Psychology of Jealousy and Envy|last=Salovey, P.|first=|publisher=The Guildford Press|year=1991|isbn=|ISBN=|location=New York, NY|pages=}}&lt;/ref&gt;

=== චිත්තවේගාත්මක ඊර්ෂ්‍යාව ===
බොහෝ අධ්‍යනයන්ට අනුව ස්ත්‍රීන් ලිංගික ඊර්ෂාවේ දී චිත්තවේගී භාවාත්මක හැසිරීම් දක්වයි.පුරුෂයා විසින් තමාට වංචාවක් සිදු කළබව දැනගත්විට හැඩීම දුක්වීම ආදී භාවාත්මක ප්‍රතිචාර විනා පුරුෂයාට දඩුවම් කිරීමට නොයයි.ඇතැම් විට සමාව දීමටද පසුබට නොවේ.

== පුරුෂයන්ගේ ලිංගික ඊර්ෂ්‍යාව ==
[[ගොනුව:RowlandsonThe_Citizen.jpg|thumb|337x337පික්|තම බිරිඳ වෙත් පුරුෂයෙකු හා ලිංගික සංසර්ගයේ යෙදී සිටින අයුරු දතින පුරුෂයෙක්.]]
Male sexual jealousy functions to defend paternity confidence,&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal|last=Daly|first=Martin|last2=Wilson|first2=Margo|last3=Weghorst|first3=Suzanne J.|date=1982-01-01|title=Male sexual jealousy|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0162309582900279|journal=Ethology and Sociobiology|volume=3|issue=1|pages=11–27|doi=10.1016/0162-3095(82)90027-9|DOI=10.1016/0162-3095(82)90027-9}}&lt;/ref&gt; and is likely to have evolved through [[ස්වභාවික වරණය|natural selection]]&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Harris|first1=Christine R.|title=A Review of Sex Differences in Sexual Jealousy, Including Self-Report Data, Psychophysiological Responses, Interpersonal Violence, and Morbid Jealousy|journal=Personality and Social Psychology Review|date=May 2003|volume=7|issue=2|pages=102–128|doi=10.1207/S15327957PSPR0702_102-128|DOI=10.1207/S15327957PSPR0702_102-128|pmid=12676643|PMID=12676643}}&lt;/ref&gt; to prevent cuckoldry - a threat to males since they could be investing in offspring they are not biologically related to. This would also be costly, since their resources would be used on females' offspring that is not theirs.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|last2=Shackelford|first2=Todd K.|date=2014|title=Human Sperm Competition: A Comparative Evolutionary Analysis|journal=Animal Behavior and Cognition|volume=1|issue=3|pages=410|doi=10.12966/abc.08.13.2014|DOI=10.12966/abc.08.13.2014|last1=Pham|first1=Michael N.}}&lt;/ref&gt; Male sexual jealousy manifests itself in the emotion of jealousy, using or threatening with violence to ensure sexual exclusivity and the inclination to control women.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; This idea of males ensuring sexual exclusivity has also lead to laws on adultery.

From an evolutionary perspective, the jealousy arises from this threat of investing in non-biologically related offspring and thus is most strongly felt over their mate's sexual infidelity than their emotional infidelity.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

It can take several forms in behaviour: aggression and violence,&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt; and possessiveness or controlling behaviour towards their mate.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wilson|first=Margo I.|last2=Daly|first2=Martin|date=1996-01-01|title=Male Sexual Proprietariness and Violence against Wives|url=https://archive.org/details/sim_current-directions-in-psychological-science_1996-02_5_1/page/n3|journal=Current Directions in Psychological Science|volume=5|issue=1|pages=2–7|doi=10.1111/1467-8721.ep10772668|DOI=10.1111/1467-8721.ep10772668}}&lt;/ref&gt; In some cases, sexual jealousy can lead to uxoricide. Threats to a relationship can arise from other sources too, such as the presence of rivals, cues to infidelity and partner dissatisfaction with the relationship.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Buss|first=David|date=2002|title=Human mate guarding|url=|journal=Neuroendocrinology Letters|volume=23|pages=23–29|doi=|DOI=|pmid=|PMID=|access-date=|accessdate=}}&lt;/ref&gt;  [[ඔතෙලෝ සින්ඩ්‍රෝම්|Morbid jealousy]] is also concurrent with male sexual jealousy&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; - an obsession with thoughts of a partner's suspected sexual infidelity. A recent meta-analysis reviewed the literature and found that sexual jealousy in males can also lead to emotions such as distress, hurt and disgust being experienced.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Sagarin|first=Brad J.|last2=Martin|first2=Amy L.|last3=Coutinho|first3=Savia A.|last4=Edlund|first4=John E.|last5=Patel|first5=Lily|last6=Skowronski|first6=John J.|last7=Zengel|first7=Bettina|title=Sex differences in jealousy: a meta-analytic examination|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1090513812000244|journal=Evolution and Human Behavior|volume=33|issue=6|pages=595–614|doi=10.1016/j.evolhumbehav.2012.02.006|DOI=10.1016/j.evolhumbehav.2012.02.006}}&lt;/ref&gt;

== ලිංගික ඊර්ෂ්‍යාව ප්‍රකාශනය කිරීම ==

=== ස්ත්‍රීන්ගේ ප්‍රකාශනය ===

==== ආක්‍රමණශීලි හැසිරීම ====
බොහෝ පර්යේෂකයන් පෙන්වා දෙන්නේ පුරුෂයන් ලිංගික ඊර්ෂ්‍යාෙව්දී ආක්‍රමණශ්‍රීලී ආවේගගීලී වර්‍යා පෙන්නුම් කරන බවයි,සමහර අවස්ථාවලදී ස්ත්‍රීන්ද අවේගශීලී චර්‍යා පෙන්වන අවස්ථාද පවතී.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=A mind of her own: The evolutionary psychology of women|url=https://archive.org/details/mindofherownevol0000camp_x2i4|last=Campbell, A.|first=|publisher=Oxford University Press|year=2013|isbn=|ISBN=|location=Oxford|pages=}}&lt;/ref&gt;

කාන්තාවක් තම සහකරු වෙනත් ස්ත්‍රියක සමග අනවශ්‍ය සබදතා පවත්වන බව දැනුනවිට කෝපයට පත්වීම හා ප්‍රචණ්ඩකාරීව හැරිරේ.මෙමගින් ස්ත්‍රිය තුල පුරුෂයා කෙරෙහි ඇති අවිශ්වාසය පෙන්වයි.&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite journal|last=Cross, C. P., &amp; Campbell, A.|first=|date=2011|title=Women's aggression|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1359178911000425|journal=Aggression and Violent Behavior|issue=16|pages=390–398|doi=|DOI=|pmid=|PMID=|access-date=|accessdate=}}&lt;/ref&gt; තවදුරටත් ස්ත්‍රීන් තම පුරුෂයාට විවිධ තහංචි පැවවීම අවනශ්‍ය ලෙස සොයාබැලීම සිදුවේ.තහංචි කඩකළවිට දොෂාරෝපණය කිරීම සිදුවේ.මෙවන් අවස්ථාවලදී බැණවැදීම් අබහාස අවසානයේ ගෘහස්ත ප්‍රචණ්ඩත්වය දක්වා වර්ධනයවේ.&lt;ref name=&quot;:14&quot;/&gt;

තම සහකරු සමග ඇසුරු කරන අනියම් ස්ත්‍රිය විසින් තමාගේ සහකරු අවනතකරගෙන ඇතිබවත් සියළු වැරදි අනියම් ස්ත්‍රිමත පවරා  තමා විසින් හො සහකරු විසින් සිදුකළ වැරදි අමතකකර දමයි.ඇතැම් විට තම සහකරු කෙරේ ඇතිවන ද්වේශය අනියම් ස්ත්‍රියවෙත විතැන් කරයි.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

==== තමාටම බැණවැදීම ====
ඇතැම්විට ස්ත්‍රීන් තම සහකරු අන් ස්ත්‍රියක පහස ලැබීමට හේතුව තමාසතු අඩුපාඩුවක් නිසා බව සිතා තමාටම බැණවැදීම සිදුවේ.තමා කෙරේ අතිවන මෙම කළකිරීම ඇතැම්විට බරපතල මානසික පීඩනයක් දක්වා බලපවත්වයි..&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; මෙම කලකිරීම් ඔවුන්ට ඇතැම්විට බරපතල මානසික බිඳ වැටීම් දක්වා වර්ධනය විය හැක.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book|title=The Psychology of Jealousy and Envy|last=Salovey, P.|first=|publisher=The Guildford Press|year=1991|isbn=|ISBN=|location=New York, NY|pages=}}&lt;/ref&gt; පුරුෂයින් මෙන් නොව ස්ත්‍රීන් ලිංගික ඊර්ෂාවේදී තමාගේ අඩුපාඩුකම් ගැන ආවර්ජනයක යෙදේ,කෙසේ වෙතත් ලිංගික ඊර්ෂාවේ ස්වභාවය කෙරේ ඔවුනොවුන්ගේ පෞරුෂ ලක්ෂණද ඍජුව බලපායි.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://psycnet.apa.org/index.cfm?fa=search.displayRecord&amp;uid=1991-98375-000|title=Intimate relationships|last=Brehm, S. S.|first=|publisher=Mcgraw-Hill Book Company|year=1992|isbn=|ISBN=|edition=2|location=New York, NY|pages=}}&lt;/ref&gt;

=== පුරුෂයන් ගේ ප්‍රකාශනය ===

==== සහකාරිය මුරකිරීමේ හැසිරීම් රටාව ====
පුරුෂයන් බොහෝවිට තම සහකාරීය කෙරේ සැකයක් ඇතිවූවිට ඇය යන එන ගමන් බිමන් ආදී සියල්ල රහසේ විපරම් කරමින් ඇය මුර කිරීමට පෙළඹේ.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal|url=http://benthamopen.com/contents/pdf/TOPSYJ/TOPSYJ-8-71.pdf|title=Intimacy, Loneliness &amp; Infidelity|last=Rokach, A., &amp; Philibert-Lignières, G.|first=|date=2015|journal=The Open Psychology Journal|doi=|DOI=|pmid=|PMID=|access-date=|accessdate=|issue=8|pages=71–77}}&lt;/ref&gt; These tactics are used to prevent partner infidelity and so might be used when there are perceived threats in the environment.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Goetz|first=Aaron T.|last2=Shackelford|first2=Todd K.|last3=Weekes-Shackelford|first3=Viviana A.|last4=Euler|first4=Harald A.|last5=Hoier|first5=Sabine|last6=Schmitt|first6=David P.|last7=LaMunyon|first7=Craig W.|date=2005-03-01|title=Mate retention, semen displacement, and human sperm competition: a preliminary investigation of tactics to prevent and correct female infidelity|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0191886904001722|journal=Personality and Individual Differences|volume=38|issue=4|pages=749–763|doi=10.1016/j.paid.2004.05.028|DOI=10.1016/j.paid.2004.05.028}}&lt;/ref&gt; It results in several behaviours, researchers have documented up to 19 different tactics used.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Buss|first=David|date=1988|title=From vigilance to violence: Tactics of mate retention in American undergraduates|url=|journal=Ethology and Sociobiology|volume=9|issue=5|pages=291–317|doi=10.1016/0162-3095(88)90010-6|DOI=10.1016/0162-3095(88)90010-6|pmid=|PMID=|access-date=|accessdate=}}&lt;/ref&gt; This includes (but is not exclusive to):
* Violence directed towards competitors, 
* Taking up all of the mate's time so that they have no time to meet other potential mates,
* Emotionally manipulate their mate,
* Increase their possession signals with jewellery,
* Enhancing their appearance. 
Vigilance is also a tactic used by the male towards their mate by controlling their movements either directly or indirectly.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; For example, they may check up on where their partner is (indirectly) or stop them from going out with friends (directly).

== ලිංගික ඊර්ෂ්‍යා පුරෝකථන ==
ලිංගික ඊර්ෂාව පුද්ගලයාගෙන් පුද්ගලයාට වෙනස්ය.අදාල පුද්ගලයාගේ පෞරුෂය ඔහු සමාජානුයෝජනයවූ සංස්කෘතිය ලිංග භේදය වයස පරිසරික සාධක ජීව විද්‍යාත්මක සාධක ආදී විවිධ සාධක ලිංගික ඊර්ෂාව කෙරේ බලපානු ලබයි..&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;

=== ඈදුම් ක්‍රම ===
කුඩා අවධියේ දරුවකුට වැඩි ආරක්ෂාවක් ලබාදීම නිසා ඔහු වැඩිවියට පත්විටද අනෙකාද එසේ ආරක්ෂා කිරීමට පෙළඹෙනබව ඇතම් විද්වතුන් පවසයි.දරුවන් සමාජානුයෝජනය වන සංස්කෘතිය තුල ලිංගික සදාචාරය ප්‍රභලව අවධාරනය කෙරේද එවන් සමාජවල සමාජානුයෝජනය ලබන දරුවන් වැඩිවියට පත්වූවිට ලිංගික ඊර්ෂාව වැඩි වශයෙන් ඇති පුද්ගලයන් බවට පත්වේ.එහෙත් ඊට සාපේක්ෂව ලිංගික සදාචාරය ප්‍රභලව නොපවතින සමාජවල ලිංගික ඊර්ෂාව අඩුය.එසේම තමාතුල ඇතිකර ගන්නා හීනමානය හේතු කොටගෙනද ලිංගික ඊර්ෂාව ඇතිවේ.එනම් තමා තුල පවතින අඩුපාඩුවක් නිසා තම සහකරු/සහකාරිය වෙනත් අයකුගේ ඇසුරට පත්වේද යන්න බියක් ඊර්ෂාවක් ඇතිවේ.තවද මත්ද්‍රව්‍ය මත්පැන් ආදියට ඇබ්බැහිවීම නිසා ලිංගික අප්‍රාණිකත්වය වැනි ලිංගික හැසිරීමට ඇති අපහසුතාවයන් නිසාද අනෙකා වෙනත් අයතුගේ පහස සොයා යනු ඇතැයි සැකයක් උපදී

=== ලිංගික ප්‍රේරක ===
Sex drive, also known as libido, is the physiological need for sexual activity.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://link.springer.com/article/10.1007/s10508-006-9146-z|title=The relation between sex drive and sexual attraction to men and women: A cross-national study of heterosexual, bisexual, and homosexual men and women|last=Lippa, R. A.|first=|date=2007|journal=Archives of Sexual Behavior|doi=10.1007/s10508-006-9146-z|DOI=10.1007/s10508-006-9146-z|pmid=|PMID=|access-date=|accessdate=|volume=36|pages=209–222}}&lt;/ref&gt; Sex drive has been found to be a significant predictor of higher sexual jealousy in both men and women; those who had a higher sex drive showed greater distress at the idea of their partner committing sexual infidelity.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite journal|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/0470013494.ch27/summary|title=Jealousy and envy.|last=East, M. P., &amp; Watts, F. N.|first=|date=1999|journal=Handbook of cognition and emotion|doi=10.1002/0470013494.ch27|DOI=10.1002/0470013494.ch27|pmid=|PMID=|access-date=|accessdate=|pages=569–588}}&lt;/ref&gt; This is consistent with other empirical research that has shown that individuals who value sexual gratification highly were more likely to be distressed by sexual infidelity.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite book|title=The state of affairs: Explorations in infidelity and commitment|last=Duncombe, J., Harrison K., Allan., G, &amp; Marsden., D|first=|publisher=Routledge|year=2014|isbn=|ISBN=|location=New York, NY|pages=}}&lt;/ref&gt; To explain this finding, researchers have suggested the key threat that sexual infidelity poses for individuals with a high sex drive is loss of access to sexual gratification, as their partner is granting sexual access to a third person.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book|title=The Psychology of Jealousy and Envy|last=Salovey, P.|first=|publisher=The Guildford Press|year=1991|isbn=|ISBN=|location=New York, NY|pages=}}&lt;/ref&gt;

=== සම්භන්ධතා ස්වභාවය ===
Research has shown that individuals who reported high jealousy scores had more stable and successful relationships than individuals who reported comparatively low jealousy scores.&lt;ref name=&quot;:11&quot;/&gt; Furthermore, individuals in committed relationships tend to experience higher levels of jealousy than individuals in less committed relationships.&lt;ref name=&quot;:11&quot;/&gt; To explain this, researchers have proposed that those in better quality, more committed relationships would have more to lose if their partner were to leave them for someone else, and therefore worry more about infidelity.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt; Therefore, such individuals experience greater sexual jealousy if they feel the relationship is threatened.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://www.socialemotiveneuroscience.org/pubs/ehj_peterson_harris_emotion_jealousy.pdf|title=Jealousy: novel methods and neural correlates.|last=Harmon-Jones, E., Peterson, C. K., &amp; Harris, C. R.|first=|date=2009|journal=Emotion|doi=|DOI=|pmid=|PMID=|access-date=|accessdate=|issue=9|pages=113}}&lt;/ref&gt;

== විවරණය ==
Researchers have proposed a number of theories to explain sexual jealousy in both males and females. In addition, some of these explanations can be used to explain the sex differences in sexual jealousy and why there may be differences in the degree to which people experience jealousy.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

=== පරිණාමීය මනෝ විද්‍යා දෘෂ්ටිකෝණය ===
Evolutionary psychologists propose that the core function of sexual jealousy is to retain access to a valuable mate.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt; This explanation is known as ''jealousy as a specific innate module'', &quot;'''JSIM'''&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Harris|first=Christine R.|title=Psychophysiological responses to imagined infidelity: The specific innate modular view of jealousy reconsidered.|url=http://dx.doi.org/10.1037/0022-3514.78.6.1082|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=78|issue=6|pages=1082–1091|doi=10.1037/0022-3514.78.6.1082|DOI=10.1037/0022-3514.78.6.1082}}&lt;/ref&gt; According to this perspective, sexual jealousy should be activated by threats to the relationship; in particular, threats of sexual infidelity by the female and threats that the male may share his resources (money, protection, time) with another woman. For males, their biggest concern when they commit to a relationship is ensuring that any offspring produced is biologically theirs, therefore, sexual infidelity is a huge threat them as there is then a chance that they are not the [[ප්‍රවේණි විද්‍යාව|genetic]] parent.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Carpenter, C. J.|first=|date=2012|title=Meta-analyses of sex differences in responses to sexual versus emotional infidelity men and women are more similar than different|url=https://www.researchgate.net/profile/Christopher_Carpenter/publication/230584162_Are_More_Similar_than_Different_Meta-Analyses_of_Sex_Differences_in_Responses_to_Sexual_Versus_Emotional_Infidelity__Men_and_Women/links/09e41501aa4a3e2e7d000000.pdf|journal=Psychology of Women Quarterly|issue=36|pages=25–37.|doi=|DOI=|pmid=|PMID=|access-date=|accessdate=}}&lt;/ref&gt; If a male raises a child that is not genetically his own, he has effectively wasted his resources raising another man's child, that will not pass on any of his genes.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite journal|last=Buss, D. M.|first=|date=2013|title=Sexual jealousy|url=http://hrcak.srce.hr/108507|journal=Psihologijske teme|issue=22|pages=155–182|doi=|DOI=|pmid=|PMID=|access-date=|accessdate=}}&lt;/ref&gt;

As women have genetic certainty when they bear a child this is not a concern to them, however, women do face a different evolutionary problem. If her partner becomes emotionally attached to another woman, there is a real chance that the male may share his resources with the other woman, or leave their current relationship all together. Either way, the female loses some of the male parental investment; the loss of her mate’s resources may significantly reduce the survival of herself and her offspring.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The dangerous passion: Why jealousy is as necessary as love and sex.|url=https://archive.org/details/dangerouspassion0000buss|last=Buss, D. M.|first=|publisher=Simon and Schuster.|year=2000|isbn=|ISBN=|location=New York, NY|pages=}}&lt;/ref&gt;

The evolutionary psychology perspective has been supported by a study conducted by David Buss.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Buss|first=David M.|date=2013|title=Sexual jealousy|url=|journal=Psychological Topics|volume=22|pages=155–182|doi=|DOI=|pmid=|PMID=|access-date=|accessdate=}}&lt;/ref&gt; He observed that male sexual jealousy is triggered by sexual infidelity, whereas female sexual jealousy was triggered by emotional infidelity. The study concluded that sexual jealousy may be an adaptive function in which is triggered in order to retain access to a valuable mate.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;

Researchers David Buss and Todd Shackleford propose and test several hypotheses about sexual jealousy:&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Buss|first=David M.|last2=Shackleford|first2=Todd K.|date=1997|title=From vigilance to violence: Mate retention tactics in married couples|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-and-social-psychology_1997-02_72_2/page/346|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=72|issue=2|pages=346–361|doi=10.1037/0022-3514.72.2.346|DOI=10.1037/0022-3514.72.2.346|pmid=|PMID=|access-date=|accessdate=}}&lt;/ref&gt;
# '''Men will devote more resources to mate retention when their partner is younger than them, than men who's partner is older than them'''. This hypothesis rests on the evolutionary principle of mate value. Younger women are likely to have more mate value because they are more fertile. Therefore, it is predicted that men are likely to engage in mate retention behaviours more often when their partner is younger rather than older than them.
# Resting on the principle of mate value again, is the prediction that '''men will devote more resources to mate retention when their partner is perceived to be physically attractive, than when their partner is perceived to be less physically attractive'''. Females who are physically attractive have a higher mate value than those who are less physically attractive.
# '''Women will allocate more resources to mate retention when their partner has a wealth of resources than women whose partners have few resources'''. This hypothesis also rests on the mate value principle. Men who have more resources and wealth have a higher mate value than those who do not.
# '''If a man perceives his partner as having a higher mate value than him, then he is more likely to engage in efforts towards mate retention than men who perceive their partners as having a lower than or equal to mate value than them.''' This hypothesis rests on perceived mate value. If a male's partner has a higher mate value than him, she is more likely to be able to attract other men who may be of a similar mate value to her. As such, the male is at a greater risk of losing her to another man with a higher mate value.
# '''Individuals who suspect their partners are being unfaithful are more likely to devote effort towards mate retention than those who do not suspect their partners are being unfaithful.''' This hypothesis relies on the perceived probability of infidelity. Men risk being cuckolded into raising children that are not genetically his, and women risk losing their mate's resources and time.
Their research provided evidence to support all above hypotheses except for hypothesis 5; this effect was unique to men only.

=== දෙවැදෑරුම් කල්පිත ===
The hypothesis contradicts the evolutionary perspective.&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite journal|last=Buss|first=D.M.|last2=Larsen|first2=R.J.|last3=Westen|first3=D|date=1996|title=Special Section Commentary: Sex Differences in Jealousy: Not Gone, Not Forgotten, and Not Explained by Alternative Hypotheses.|url=https://archive.org/details/sim_psychological-science_1996-11_7_6/page/373|journal=Psychological Science|doi=10.1111/j.1467-9280.1996.tb00392.x|DOI=10.1111/j.1467-9280.1996.tb00392.x|pmid=|PMID=|volume=7|pages=373–375}}&lt;/ref&gt; It proposes that these sex differences in feelings of sexual jealousy are due to beliefs and have not evolved.&lt;ref name=&quot;:15&quot;/&gt;

The double-shot hypothesis (also known as the two-for-one hypothesis&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Whitty|first=M.T|last2=Quigley|first2=L.L.|date=2008|title=Emotional and sexual infidelity offline and in cyberspace.|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1752-0606.2008.00088.x/abstract;jsessionid=A918BDEA63506F7BA7C221C4326867EA.f01t03?userIsAuthenticated=false&amp;deniedAccessCustomisedMessage=|journal=Journal of Marital and Family Therapy|doi=10.1111/j.1752-0606.2008.00088.x|DOI=10.1111/j.1752-0606.2008.00088.x|pmid=|PMID=|access-date=25 March 2016|accessdate=25 March 2016|volume=34|pages=461–468}}&lt;/ref&gt;) suggests that women have a belief that men can have sexual relations without emotionally committing themselves. Women also believe that for men, to have emotional commitment, sex is a prerequisite.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Desteno|first=D.A|last2=Salovey|first2=P|date=1996|title=Evolutionary origins of sex differences in jealousy? Questioning the &quot;fitness&quot; of the model.|url=http://pss.sagepub.com/content/7/6/367.short|journal=Psychological Science|doi=|DOI=|pmid=|PMID=|access-date=25 March 2016|accessdate=25 March 2016}}&lt;/ref&gt; Therefore, if men and women place importance on different aspects of relationship, this explains why they may also be upset by different types of sexual jealousy differently.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wiederman|first=M.W.|last2=Kendall|first2=E|date=1999|title=Evolution, sex, and jealousy: Investigation with a sample from Sweden.|url=http://www.ehbonline.org/article/S1090-5138(98)00046-4/abstract|journal=Evolution and Human Behavior|doi=|DOI=|pmid=|PMID=|access-date=25 March 2016|accessdate=25 March 2016}}&lt;/ref&gt;

=== සමාජ සංජානන දෘෂ්ටිකෝණය ===
As both forms of jealousy are threatening to both men and women, the social-cognitive perspective suggests that there are no inherent, evolutionarily induced gender differences. Instead, both emotional and sexual jealousy are believed to occur when an individual believes that a rival is posing a threat to what one perceives to be a valuable interpersonal relationship. When the relationship or one's self-esteem is threatened, jealousy is evoked.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;

The perspective also provides explanations as to why men would be more upset by sexual infidelity than women. Men are socialized to be masculine, which includes having great sexual prowess. If a man’s partner commits sexual infidelity, this brings into question his sexual prowess and therefore threatens his masculinity. This results a strong, negative reaction in response to the sexual infidelity, which does not tend to occur in response to emotional infidelity. In contrast, women are taught to be emotional nurturers in a relationship, therefore, if their partner commits emotional infidelity, this may threaten her sense of self more than if her partner commits sexual infidelity.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Handbook of jealousy: Theory, research, and multidisciplinary approaches.|url=https://archive.org/details/handbookofjealou0000sybi|last=Hart, S. L., &amp; Legerstee, M. (Eds.)|first=|publisher=Blackwell Publishing Ltd|year=2013|isbn=|ISBN=|location=West Sussex|pages=}}&lt;/ref&gt;

The social-cognitive perspective also proposes the '''''transactional model of jealousy''''', which can be used to explain why there may be differences in the degree to which individuals experience sexual jealousy within genders, as well as between genders. This model examines how three variables - (1) arousability, (2) commitment and, (3) insecurity - moderate jealousy.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Intimate relationships: Issues, theories, and research.|last=Erber, R., &amp; Erber, M. W.|first=|publisher=Routledge|year=2016|isbn=|ISBN=|location=New York, NY|pages=}}&lt;/ref&gt;
# Individual differences in sexual jealousy are determined by the difference in levels of ''physiological arousa''l: individuals who are easily aroused have more intense jealous reactions, than those with lower physiological arousal
# ''Commitment'' refers to the degree of dedication a person has in the relationship: the more committed a person is to a relationship, the greater the threat of loss, which leads to greater feelings of jealousy
# ''Insecurity'' refers to the perceived level of commitment of the partner: if we perceive our partner to be uninvolved or disinterested in the relationship, we feel more insecure.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Sagarin, B.J., Martin, A.L., Coutinho, S.A., Edlund, J.E., Patel, L., Skowronski, J.J., &amp; Zengel, B.|first=|date=2012|title=Sex differences in jealousy: A meta-analytic examination|url=http://www.niu.edu/jskowronski/publications/2012SagarinEtAl.pdf|journal=Evolution and Human Behavior|issue=33|pages=595–614.|doi=|DOI=|pmid=|PMID=|access-date=|accessdate=}}&lt;/ref&gt;
The degree to which these factors are experienced together determine the intensity of sexual jealousy felt by an individual.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;

== ලිංගික ඊර්ෂ්‍යාව හා සංස්කෘතිය ==
Sexual jealousy is cross-culturally universal and affects both men and women.&lt;ref name=&quot;:16&quot;/&gt; However, the extent of sexual jealousy varies across cultures. Sexual jealousy is strongly mediated by culture in both heterosexual and homosexual couples&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Hawkins|first=R.O.|date=1990|title=The Relationship Between Culture, Personality, and Sexual Jealousy in Men in Heterosexual and Homosexual Relationships|url=http://search.proquest.com/psycinfo/docview/617891480/113308AE58FC4D14PQ/2?accountid=14888|journal=Journal of Homosexuality|doi=|DOI=|pmid=|PMID=|access-date=2 March 2016|accessdate=2 March 2016}}&lt;/ref&gt; and  in males, is said to be prevalent in cultures in which heritability runs through the male side.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite journal|last=Wood|first=W|last2=Eagly|first2=A.H.|date=2002|title=A cross-cultural analysis of the behavior of women and men: implications for the origins of sex differences.|url=|journal=Psychological Bulletin|doi=|DOI=|pmid=|PMID=|access-date=2 March 2013|accessdate=2 March 2013}}&lt;/ref&gt;

=== ලිංගික ඊර්ෂ්‍යා ප්‍රබෝධක ===
There are cross-cultural differences in behaviours that evoke sexual jealousy.&lt;ref name=&quot;:16&quot;/&gt; Specifically, one study focused on seven different countries: Hungary, Ireland, Mexico, the Netherlands, the Soviet Union, the United States, and Yugoslavia. Different behaviours were found to elicit different extents of sexual jealousy. For instance, flirting, kissing and sexual involvement elicit sexual jealousy across all of the nations. However, dancing, hugging and kissing evoke very different reactions across cultures. In the Soviet Union, the most sexual jealousy is seen across dancing, hugging, flirting and kissing behaviours. Yugoslavian participants display the most intense sexual jealousy to flirting behaviour but the least to kissing. Dutch participants show the least sexual jealousy to kissing, dancing and hugging behaviours.

=== බටහිර සංස්කෘතිය තුල ලිංගික ඊර්ෂ්‍යාව ===
විවාහක සහකරුට අමතරව වෙනත් බාහිර ඇසුරක් පවත්වාගැනීමට නිදහස ඇති සංස්කෘතීන් තුල ලිංගික ඊර්ෂයාව අවම මට්ටමක පවතී.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Canela: Bonding through kinship, ritual, and sex.|url=https://archive.org/details/canelabondingthr0000croc|last=Crocker|first=W|last2=Crocker|first2=J|publisher=Harcourt Brace College|year=1994|isbn=|ISBN=|location=Fort Worth, TX|pages=}}&lt;/ref&gt; උදාහරණ ලෙස ඩෙන්මාර්කය තුල ලිංගික ඊර්ෂ්‍යට අවම පුද්ගලයන් සිටින රටකි. එයට හේතුව විවාහ සංස්ථාවට පිටින් ලිංගික ඇසුර ලබාගැනීම එම සංස්කෘතීන් තුල අනුමත කරන බැවිනි.සාමාන්‍ය යෙන් බටහිර සමාජය තුල ලිංගික ඊර්ෂාව අවම අගයක් ගනී.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Christensen|first=H.T.|date=1973|title=Attitudes toward marital infidelity: A nine-cultural sampling of university student opinion.|url=|journal=Journal of Comparative Family Studies|doi=|DOI=|pmid=|PMID=|access-date=2 March 2015|accessdate=2 March 2015}}&lt;/ref&gt;

ජ්ර්මන් ජාතිකයන්ට වඩා ඇමරිකානු ජාතිකයන් තුල ලිංගික ඊර්ෂාව වැඩිබව පර්යේෂකයන් පවසයි.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite journal|last=Buunk|first=B.P.|last2=Angleitner|first2=A|last3=Oubaid|first3=V|last4=Buss|first4=D.M.|date=1996|title=Buunk, B. P., Angleitner, A., Oubaid, V., &amp; Buss, D. M. (1996). Sex differences in jealousy in evolutionary and cultural perspective: Tests from the Netherlands, Germany, and the United States.|url=http://pss.sagepub.com/content/7/6/359.short|journal=Psychological Science|doi=|DOI=|pmid=|PMID=|access-date=2 March 2016|accessdate=2 March 2016}}&lt;/ref&gt; තම සහකාරිය වෙනත් පුරුෂයෙකු සමග දැඩි ආදරයෙන් වෙලී සිටිනු දැකීම වෙන් අයකු සමග හොදින් ලිංගික ඇසුර පවත්වනු දැකීම එනම් තමාට වඩා ඇය වෙනත් අයකුට ආදරය කිරීම හා තමා ඇසුරේ ලබන ලිංගික සතුටට වඩා වෙනත් අයකු සමග එම සතුට විදීම පුරුෂයන්ට දැඩි ඊර්ෂාවක් ඇතිවන අවස්ථා ලෙස ඇමරිකාරු පුරුෂයන් පවසා ඇත.මෙම ජර්මන් පුරුෂයන්ට වඩා වැඩි ලිංගික ඊර්ෂාවක් බව පර්යේෂකයන් මොවුන් සංසන්දනය කරමින් විග්‍රහ කරයි.

මෙයාකාරයෙන් ඇමරිකාව තුල ලිංගික ඊර්ෂ්‍යාව බහුලවීමට හේතුව සංස්කෘතිකමය වශයෙන් ආදරය ලිංගික ඇසුර පවුල පිළිබද ඇති ආකල්පයි.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The American Sexual Tragedy|last=Ellis|first=A|publisher=Lyle Stuart|year=1962|isbn=|ISBN=|location=Oxford, England|pages=320}}&lt;/ref&gt; මෙම හේතුව නිසා තම සහකාරිය වෙනත් පුරුෂයෙකු හා අසීමිත ඇසුරක් පැවැත්වීම නිසා ඇය කෙරේ ඇති ආදරය නැතිවී යයි.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite journal|last=Wiederman|first=M.W|last2=Allgeier|first2=E.R|date=1993|title=Gender differences in sexual jealousy: Adaptionist or social learning explanation?|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0162309593900116|journal=Ethology and Sociobiology|doi=10.1016/0162-3095(93)90011-6|DOI=10.1016/0162-3095(93)90011-6|pmid=|PMID=|access-date=19 March 2016|accessdate=19 March 2016|volume=14|pages=115–140}}&lt;/ref&gt;

බටහිර සංස්කෘතිය තුල බොහෝ කාන්තාවන් තම සහකරු වෙනත් පුරුෂයින් හා සංසන්දනය කිරීම සිදුකරනබව පර්යේෂකයන් පවසයි. එහිදී අනෙකුත් පුරුෂයන් තම සහකාරියට දක්වන ආදරය හා තමගේ සහකරු ඇයට දක්වන ආදරය සංසන්දනය කර තමාට අඩුවෙන් ආදර සැළකිලි ලැබෙන්නේ නම් ලිංගික ඊර්ෂාවන් උපදී.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=White|first=G.L.|date=1980|title=Inducing Jealousy A Power Perspective|url=http://psp.sagepub.com/content/6/2/222.short|journal=Personality and Social Psychology Bulletin|doi=|DOI=|pmid=|PMID=|access-date=19 March 2016|accessdate=19 March 2016}}&lt;/ref&gt;[[ගොනුව:Miyagawa_Isshô-Spring_Pastimes-H.jpg|alt=Miyagawa Isshō, ca. 1750; From a series of ten homoerotic scenes, on a shunga-style painted hand scroll (kakemono-e); sumi, color and gofun on silk. Private collection.|thumb|408x408පික්|තම බිරිඳ වෙනත් පුරුෂයෙකුට පෙම් හසුනක් ලියනු දැකීම.
]]

=== ඈත පෙරදිග සංස්කෘතිය තුල ලිංගික ඊර්ෂ්‍යාව ===
Cross-cultural comparisons between China and United States reveal that, regardless of nation, men show greater sexual jealousy than women. Females show significantly higher levels of emotional jealousy. In contrast, between the nations, both men and women from the United States show greater sexual jealousy than Chinese individuals.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Geary|first=David C|last2=Rumsey|first2=Michael|last3=Bow-Thomas|first3=Christine|last4=Hoard|first4=Mary K|date=1995|title=Sexual jealousy as a facultative trait: Evidence from the pattern of sex differences in adults from China and the United States.|url=http://0-www.sciencedirect.com.pugwash.lib.warwick.ac.uk/science/article/pii/0162309595000577|journal=Ethology and Sociobiology|doi=|DOI=|pmid=|PMID=|access-date=2 March 2016|accessdate=2 March 2016}}&lt;/ref&gt;

In contemporary India, sexual jealousy is a primary cause of violence towards women compared to other causes. Approximately fifty-one per cent of the violence towards women in an Indian sample was due to sexual jealousy.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Panchanadeswaran|first=S|last2=Koverola|first2=C|date=2005|title=The voices of battered women in India|url=http://vaw.sagepub.com/content/11/6/736.abstract|journal=Violence Against Women|doi=|DOI=|pmid=|PMID=|access-date=19 March 2016|accessdate=19 March 2016}}&lt;/ref&gt;

ඉතිහාසයේ වාර්ථාවන පරිදි 1880 සහ 1925, අතර කාලය තුල බටහිර රටවලට සංක්‍රමණයවූ ඉන්දීය ජාතිකයන් ලිංගික ඊර්ෂාව පදනම් කරගෙන සියදිවි නසාගැනීම් සිදුවී ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Sites of desire/economies of pleasure: Sexualities in Asia and the Pacific.|url=https://archive.org/details/sitesofdesireeco0000unse|last=Manderson|first=L|last2=Jolly|first2=M|publisher=University of Chicago Press|year=1997|isbn=|ISBN=|location=|pages=}}&lt;/ref&gt; බොහෝ සංක්‍රමණිකයන් තුල ලිංගික ඊර්ෂාව පවතිනබව ඇතැම් පර්යේෂණ වාර්ථාවල දැක්වේ.මේ අතරින් වැඩි දෙනෙක් පුරුෂයන්ය.තම සහකාරිය වෙනත් පුරුෂයෙකු හා සම්භන්ධකම් ඇතිකර ගනී යන සැකය ඔවුන් තුල බහුලව පැවතී.ඉන්දියානු සංක්‍රමණික පුරුෂයන් තම සහකාරිය සුදු ජාතික පුරුෂයන් සමග ලිංගික සේවනයේ යෙදුනු බවට සැකකොට නොයෙක් ගැටුම් ඇතිකර ගැනීම හා සියදිවි නසාගැනීම සිදුවී ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Lal|first=B.V|date=1985|title=Veil of Dishonour: Sexual jealousy and suicide on Fiji plantations|journal=The Journal of Pacific History|doi=10.1080/00223348508572516|DOI=10.1080/00223348508572516|pmid=|PMID=|volume=20|pages=135–155}}&lt;/ref&gt;

== සංස්කෘතික වෙනස්කම් පහදාදීම ==

=== පරිණාමීය මනෝ විද්‍යා ආකෘතිය ===
The differences feelings of the jealousy across cultures provides support for the evolutionary psychological model. Different weightings are given to triggers of sexual jealousy cross-culturally. In liberal cultures, male mating effort is based on the number of women. These men therefore invest less time in each woman and, therefore, exhibit less sexual jealousy.&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt;

=== පීතෘ නිශ්චිතභාවය ===
පීතෘ නිශ්චිතතාවය යනු පුරුෂයා තමාට දාව උපන් දරුවන් නිශ්චිතව හදුනා ගැනීමයි.එනම් තමා විසින් සම්බන්ධතා පැවැත්වූ ස්ත්‍රියට උපන් දරුවන්ගේ පියා තමාබව නිශ්චිතව දැනගැනීමයි.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Greene|first=P.J.|date=1978|title=Promiscuity, paternity, and culture.|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1525/ae.1978.5.1.02a00110/full|journal=American Ethnologist|doi=10.1525/ae.1978.5.1.02a00110|DOI=10.1525/ae.1978.5.1.02a00110|pmid=|PMID=|access-date=25 March 2016|accessdate=25 March 2016|volume=5|pages=151–159}}&lt;/ref&gt;

බහු පුරුෂ විවාහ සිදුවන සමාජවල පුරුෂයන් තුල තමාට අයත් දරුවා කවුද යන්න නිශ්චිතව හදුනාගත නොහැක.&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt; එහෙත් ඔවුන් තම දරුවන් නිශ්චිතව හදුනාගැනීමට උනන්දුවක් නොදක්වයි.ඒ වෙනුවට ඔවුන්ට අයත් පොදු බිරිඳට උපන් සියළු දරුවන්ට සමානව සළකති.&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt;

පීතෘ නිශ්චිතතාව පිළිබද සංකල්පය සංස්කෘතියෙන් සංස්කෘතියට වෙනස්ය.&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt; ඒක විවාහ සිදුවන සමාජවල පවා පීතෘ නිශ්චිතතාව පිළිබද ගැටළු පවතී.තම බිරිඳ කෙරේ ඇතිවන සැකය මීට හේතුවයි.ඇතැම් විට මීට හේතුව ඔතෙලෝසින්ඩ්‍රොම් වැනි මානසික රෝග වියහැක.

== මේවාත් බලන්න ==
* [[ඔතෙලෝ සින්ඩ්‍රෝම්]]

== සටහන ==
{{Reflist}}

== බාහිර යොමු ==
* {{Cite journal|last1=Buss|first1=D. M.|last2=Schmitt|first2=D. P.|year=1993|title=Sexual strategies theory: an evolutionary perspective on human mating|url=https://www.researchgate.net/profile/David_Buss/publication/14715297_Sexual_Strategy_Theory_An_evolutionary_perspective_on_human_mating/links/0deec5181791b73d35000000.pdf|format=PDF|journal=Psychological Review|volume=100|issue=2|pages=204–232|doi=10.1037/0033-295x.100.2.204|DOI=10.1037/0033-295x.100.2.204}}
* {{Cite journal|last1=Pines|first1=A.|last2=Aronson|first2=E.|year=1983|title=Antecedents, correlates, and consequences of sexual jealousy|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1467-6494.1983.tb00857.x/pdf|journal=Journal of Personality|volume=51|issue=1|pages=108–136|doi=10.1111/j.1467-6494.1983.tb00857.x|DOI=10.1111/j.1467-6494.1983.tb00857.x}}
* {{Cite journal|last1=Wiederman|first1=M. W.|last2=Allgeier|first2=E. R.|year=1993|title=Gender differences in sexual jealousy: Adaptionist or social learning explanation?|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0162309593900116|journal=Ethology and Sociobiology|volume=14|issue=2|pages=115–140|doi=10.1016/0162-3095(93)90011-6|DOI=10.1016/0162-3095(93)90011-6}}
* Further information on [http://www.ulm.edu/~palmer/JealousyandMate.htm jealousy and mate-guarding] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161020113925/http://www.ulm.edu/~palmer/JealousyandMate.htm |date=2016-10-20 }} in males and females
* {{Cite journal|last1=Daly|first1=M.|last2=Wilson|first2=M.|last3=Weghorst|first3=S. J.|year=1982|title=Male sexual jealousy|url=|journal=Ethology and Sociobiology|volume=3|issue=1|pages=11–27|doi=10.1016/0162-3095(82)90027-9|DOI=10.1016/0162-3095(82)90027-9}}
* {{Cite journal|last1=Harris|first1=C. R.|year=2002|title=Sexual and romantic jealousy in heterosexual and homosexual adults|url=https://archive.org/details/sim_psychological-science_2002-01_13_1/page/7|journal=Psychological Science|volume=13|issue=1|pages=7–12|doi=10.1111/1467-9280.00402|DOI=10.1111/1467-9280.00402}}

[[ප්‍රවර්ගය:මනෝවේදය]]</text>
      <sha1>42npmdzy5powv5o952hniwk4916qdlj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>පරිශීලක:චාමර තුසිත රණවක</title>
    <ns>2</ns>
    <id>71634</id>
    <revision>
      <id>803703</id>
      <parentid>392018</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T23:28:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58784-58</username>
        <id>81986</id>
      </contributor>
      <comment>නිවැරදිකිරීම් කිහිපයක් සිදුකර,  නව විස්තර එකතුකරන ලදී</comment>
      <origin>803703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5583" sha1="ksthhxv56tyy06ihk62lq4z2gwi7440" xml:space="preserve">

[[චාමර තුසිත රණවක]]

01 උපත ලැබුවේ 1989.08.09 වන දීය

02 උපන් ගම කහටගස්දිගිලිය,කන්හිදිගම හන්දිය

03 මව මැණික් හාමි වන අතර පියා ආරියදාස වේ.

04 වැඩිමල් සහෝදරයෙක් සිටින අතර ඔහු දේවක ලක්මාල් රණවකය

05 මාගේ පළමු පාසල කහටගස්දිගිලි මධ්‍යමහා විද්‍යාලයයි (01 සිට 03වන ශේණිය දක්වා පමණී)

06 දෙවන පාසල හොරොව්පොතාන නගරයේ රුවන්මැලි මධ්‍යය මහා විද්‍යාලයයි 

07 හොරොව්පොතාන නගරයේ පදිංචිය 2000 වර්ෂයේ සිට

08 මා රුවන්මැලි මධ්‍යය මහා විද්‍යාලයේ ශිෂ්‍ය භට කාණ්ඩායමේ E12531 යටතේ (2003 වර්ෂයේ සිට 2007 දක්වා ශිෂ්‍ය භට කදවුරුවලට සහභාගී වී ඇත (නිළය කොප්‍රල්)

09 නැණසල අධ්‍යාපන ආයතනයෙන් පරිගණක අධ්‍යාපණ හදාරා ඇත. (Microsoft Office )

10 e soft ආයතනයෙන් (Computer Hardware Engineering Computer Repair ඩිප්ලෝමා කරන ලදී)

11 විජය ග්‍රැෆික් ආයතනයෙන් (Graphic Designing හා Video Editing ඩිප්ලෝමා කරන ලදී)

12 2008 නෙස්ට් ආයතනයේද, ස්මාර්ට් ෂර්ට් ආයතනයේද රැකියා කර ඇත.

14 2009‍.04.05 වන දින කුරුණෑගල කුඹුක්ගැටේ නගරයේ පරිගණක ආයතනයක් ආරම්භකරණ ලදී (සහරා නමින්)

15 2011 වර්ෂයේ ආයතනය වසාදමා ජාතික යොවුන් සේණාංකයට රේන්ජර් වරයෙන් ලෙස (කළා වැව) ඇතුලත් වූවාය)

16 2011 වර්ෂයේ සෑම අතින්ම අතිදක්ෂ හොදම රේන්ජර් වරයාට හිමි කුසලානය හා සහතික පත්‍රය දිණාගැනීමට මා සමත් විය

17 2012 වර්ෂයේ කොළඹ 15, සාගර විශ්ව විද්‍යාලයට ඇතුලත් වීම (නාවික පෑස්සුම් පෑස්සුම්) පාඨමාලාව සදහා

18 2012 වර්ෂයේ සාගර විශ්ව විද්‍යාලයේ  (නාවික පෑස්සුම් පෑස්සුම්) පාඨමාලාවේ දක්ෂතම සිසුවාට හිමි සහතික පත්‍රය මා දිනාගන්නා ලදී

19 2013 වර්ෂයේ කොළඹ නැව් තටාංගනයේ පුහුණුව ආරම්භ කරණ ලදී මාස 06ක පුහුණුවෙන් පසු කොළඹ නැව් තටාංගනයේ සුපවයිසර් වරයෙන් ලෙස රැකියාව කරණ ලදී

20 2014 වර්ෂයේ කොළඹ නැව් තටාංගනයේ රැකියාව අතහැර ලසාලියන් පරිගණක ඇකඩමියේ පරිගණක උපදේශක වරයෙන් ලෙස රැකියාව ආරම්භ කරණ ලදී

21 2016 වර්ෂයේ අප්‍රේල් මස ලසාලියන් පරිගණක ඇකඩමියෙන් ඉවත් විය

22 2016 වර්ෂයේ මැයි මස Nenasa Computer Academy නමින් පරිගණක අධ්‍යාපන ආයතනයක් ආරම්භ කරන ලදී (ග්‍රෑන්ඩ්පාස්, කොළඹ 14)

22 2016 වර්ෂයේ දෙසැම්බර් මස Nenasa Computer Academy තවත් ශාඛාවන් ආරම්භ කරන ලදී (කිරුළපන, කොළඹ 06)

23 2017 සමාධි නමින් අධ්‍යාපන ආයතනයක් ආරම්භ කරන ලදී (වර්ෂයේ පාසල් උපකාරක පන්ති සමග ) කිරුළපන, කොළඹ 06.

12 2018 වර්ෂයේ පෙබරවාරි මස Nenasa Computer Academy තවත් ශාඛාවන් ආරම්භ කරන ලදී (වික්‍රමසිංහ පුර, බත්තරමුල්ල)

20 2021 වර්ෂයේ ජනවාරි මස Nenasa Computer Academy අධ්‍යාපන ආයතනය සමාගමක් ලෙස ස්ථාපනය කරන ලදී Nenasa Computer Academy (Pvt) Ltd. (පන්නිපිටිය)

15 2026 වර්ෂයේ අප්‍රේල් මස  Nenasa Computer Academy (Pvt) Ltd. සමාගම (මුල්ලේරියාව නවනඟරයට මාරුකරන ලදී)


                                        ආවේ ටික දුරකි.....  යාමට ‍බොහෝ දුර ඇත.......
Director,

Chamara Thusitha Ranawaka,

Nenasa Computer Academy (Pvt) Ltd.</text>
      <sha1>ksthhxv56tyy06ihk62lq4z2gwi7440</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>803704</id>
      <parentid>803703</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T00:29:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58784-58</username>
        <id>81986</id>
      </contributor>
      <comment>යාවත්කාලීන කිරීම් සිදුකරන ලදී</comment>
      <origin>803704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8737" sha1="mn9d7o67v0qi735ca8dl5ckgit00ezx" xml:space="preserve">

[[චාමර තුසිත රණවක]]

01). උපත ලැබුවේ 1989.08.09 වන දීය

02). උපන් ගම කහටගස්දිගිලිය,කන්හිදිගම හන්දිය

03). මව මැණික් හාමි වන අතර පියා ආරියදාස වේ.

04). වැඩිමල් සහෝදරයෙක් සිටින අතර ඔහු දේවක ලක්මාල් රණවකය

05). මාගේ පළමු පාසල කහටගස්දිගිලි මධ්‍යමහා විද්‍යාලයයි (01 සිට 03වන ශේණිය දක්වා පමණී)

06). දෙවන පාසල හොරොව්පොතාන නගරයේ රුවන්මැලි මධ්‍යය මහා විද්‍යාලයයි 

07). හොරොව්පොතාන නගරයේ පදිංචිය 2000 වර්ෂයේ සිට

08). මා රුවන්මැලි මධ්‍යය මහා විද්‍යාලයේ ශිෂ්‍ය භට කාණ්ඩායමේ E12531 යටතේ (2003 වර්ෂයේ සිට 2007 දක්වා ශිෂ්‍ය භට කදවුරුවලට සහභාගී වී ඇත (නිළය කොප්‍රල්)

09). නැණසල අධ්‍යාපන ආයතනයෙන් පරිගණක අධ්‍යාපණ හදාරා ඇත. (Microsoft Office )

10). e soft ආයතනයෙන් (Computer Hardware Engineering Computer Repair ඩිප්ලෝමා කරන ලදී)

11). විජය ග්‍රැෆික් ආයතනයෙන් (Graphic Designing හා Video Editing ඩිප්ලෝමා කරන ලදී)

12). 2008 නෙස්ට් ආයතනයේද, ස්මාර්ට් ෂර්ට් ආයතනයේද රැකියා කර ඇත.

13). 2009‍.04.05 වන දින කුරුණෑගල කුඹුක්ගැටේ නගරයේ පරිගණක ආයතනයක් ආරම්භකරණ ලදී (සහරා නමින්)

14). පරිගණක හාඩ්වෙයා ඉංජිනේරු ඩිප්ලෝමාව (NAITA) හා ඉන්පසු උසස් අධ්‍යාපනය ද (NAITA)

15). 2011 වර්ෂයේ ආයතනය වසාදමා ජාතික යොවුන් සේණාංකයට රේන්ජර් වරයෙන් ලෙස (කළා වැව) ඇතුලත් වූවාය)

16). 2011 වර්ෂයේ සෑම අතින්ම අතිදක්ෂ හොදම රේන්ජර් වරයාට හිමි කුසලානය හා සහතික පත්‍රය දිණාගැනීමට මා සමත් විය

17). 2012 වර්ෂයේ කොළඹ 15, සාගර විශ්ව විද්‍යාලයට ඇතුලත් වීම (නාවික පෑස්සුම් පෑස්සුම්) පාඨමාලාව සදහා

18). 2012 වර්ෂයේ සාගර විශ්ව විද්‍යාලයේ  (නාවික පෑස්සුම් පෑස්සුම්) පාඨමාලාවේ දක්ෂතම සිසුවාට හිමි සහතික පත්‍රය මා දිනාගන්නා ලදී

19). 2013 වර්ෂයේ කොළඹ නැව් තටාංගනයේ පුහුණුව ආරම්භ කරණ ලදී මාස 06ක පුහුණුවෙන් පසු කොළඹ නැව් තටාංගනයේ සුපවයිසර් වරයෙන් ලෙස රැකියාව කරණ ලදී

20). 2014 වර්ෂයේ කොළඹ නැව් තටාංගනයේ රැකියාව අතහැර ලසාලියන් පරිගණක ඇකඩමියේ පරිගණක උපදේශක වරයෙන් ලෙස රැකියාව ආරම්භ කරණ ලදී

21). 2016 වර්ෂයේ අප්‍රේල් මස ලසාලියන් පරිගණක ඇකඩමියෙන් ඉවත් විය

22). 2016 වර්ෂයේ මැයි මස Nenasa Computer Academy නමින් පරිගණක අධ්‍යාපන ආයතනයක් ආරම්භ කරන ලදී (ග්‍රෑන්ඩ්පාස්, කොළඹ 14)

22). 2016 වර්ෂයේ දෙසැම්බර් මස Nenasa Computer Academy තවත් ශාඛාවන් ආරම්භ කරන ලදී (කිරුළපන, කොළඹ 06)

23). 2017 සමාධි නමින් අධ්‍යාපන ආයතනයක් ආරම්භ කරන ලදී (වර්ෂයේ පාසල් උපකාරක පන්ති සමග ) කිරුළපන, කොළඹ 06.

24). 2018 වර්ෂයේ පෙබරවාරි මස Nenasa Computer Academy තවත් ශාඛාවන් ආරම්භ කරන ලදී (වික්‍රමසිංහ පුර, බත්තරමුල්ල)

25). 2021 වර්ෂයේ ජනවාරි මස Nenasa Computer Academy අධ්‍යාපන ආයතනය සමාගමක් ලෙස ස්ථාපනය කරන ලදී Nenasa Computer Academy (Pvt) Ltd. (පන්නිපිටිය)

25). 2021 වර්ෂයේ  NCASL නමින් ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රථම (CCTV අධ්‍යාපනික පුහුණුව නොමිලේ ලබාදීමේ අරමුණින්)  නිළ යූටියුබ් නාලිකාවත් ආරම්භ කිරීම. 

26). 2024 ජුනි මස 26වන දින, ශ්‍රීලංකාවේ පළමු වතාවට සිංහල මාධ්‍යයනේ රචිත රජයේ ලියාපදිංචියෙන් සහතික ලද් (CCTV Installation Training) ග්‍රන්ථයක් එලිදක්වන ලදී (මාධ්‍යය අනුග්‍රහය - ස්වාධීන රෑපවාහිනිය) ස්ථානය - හොරොව්පොතාන නගරයේ රුවන්මැලි මධ්‍යය මහා විද්‍යාලයේ දී. 

27). 2025 වර්ෂයේ අප්‍රේල් මස 15වන දින,  Nenasa Computer Academy (Pvt) Ltd. සමාගම (මුල්ලේරියාව නවනඟරයට මාරුකරන ලදී) 

28). 2026 වර්ෂයේ අප්‍රේල් මස ගායකයෙකු ලෙස  ගීත 22කින් යුත් ගීත ඇල්බමයක් එළිදක්වන ලදී. 

ගීත කාමාවලිය-

'''''1 නිදි නැති රෑ''''' 

'''''2 මේ ආදර සොදුරු සිතේ''''' 

'''''3 දහඩියෙන් තෙත්විලා''''' 

'''''4 ප්‍රේමයේ උණුසුමෙන්''''' 

'''''5 ආදරණීය ඔයාට''''' 

'''''6 තිරිසන් ලේ මිනිසුන්ගේ''''' 

'''''8 මලට බඹරා එයි ගුවනින්''''' 

'''''9 කළු උනාට ලදේ ඔබේ ආදරේ හැඩයි''''' 

'''''10 ආදරයෙන් මං බලා හිදින්නම්''''' 

'''''11 ඉහළට යනකොට''''' 

'''''12 යෞවනය ආදරය''''' 

'''''13 පාවී වලාවේ ඈතට ගියාදෝ'''''  

'''''14 සුපුන් සඳක් වගේ හැඩයි කුමාරියේ''''' 

'''''15 මතකය අමතක කරන්නේ කොහොමද''''' 

'''''17 මා සිහිනෙන් සිහින මවයි'''''

'''''18 අහඹු ලෙස දුම්යෙන් හමු උන'''''

'''''19 ලංවුනාට හිත රැවටී නොලැඹුනේය ආදරය'''''

'''''20 අහසේ පායන පුන්සඳ ලෙ‍ලදෙයි'''''

'''''21 ආදරයේ අරුත මැවූ මිහිපිට සිටි ඈ සම්මා''''' 

'''''22 මෙත් සුවදින් ලොව සුවපත් කරනා'''''

'''''Lyrics | Melody | Vocals - Chamara Thusitha Ranawaka'''''


                                        ආවේ ටික දුරකි.....  යාමට ‍බොහෝ දුර ඇත.......
Director and Founder of Nanasas Computer Academy (Pvt) Ltd

Computer Hardware Engineer,

Security Systems Technical Engineer,

IT Instructor, CCTV Instructor, Electrical Instructor,

'''''CHAMARA THUSITHA RANAWAKA,'''''</text>
      <sha1>mn9d7o67v0qi735ca8dl5ckgit00ezx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>හර්බට් ස්පෙන්සර්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72093</id>
    <revision>
      <id>803642</id>
      <parentid>801450</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T12:52:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>803642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51313" sha1="6fffcjrjivq5wcml8nqzdu2xfyf8h76" xml:space="preserve">[[ගොනුව:Spencer-detail.png|thumb|හර්බට් ස්පෙන්සර්]]
'''හර්බට් ස්පෙන්සර්''' (1820 අප්‍රියෙල් 27 – 1903 ‍දෙසැම්බර් 8) යනු ඉංග්‍රීසි ජාතික දාර්ශනිකයෙකි.ඔහු ජීව විද්‍යාඥයෙක් මානව විද්‍යාඥයෙක් සමාජ විද්‍යාඥයෙක් මෙන්ම ලිබරල්වාදී චින්තකයෙකුද වෙයි

ස්වභාවික විද්‍යා මානව ශාස්ත්‍ර මෙන්ම සමාජීය විද්‍යා පිළිබද හසල දැනුමක් ඇති විද්වතෙකුවූ ස්පෙන්සර් විවිධ විෂයන් අලලා ප්‍රකාශයට පත්කල ග්‍රන්ත රැසක්විය.කුඩාකල එතරම් පොතපතට නැඹුරු නොවුවද තරුණවියේදී දැඩිලෙස පොත්පත් පරිශීලනයට කැමැත්තක් දක්වා ඇත.එසේම ලංඩනයේ ආර්ථික විද්‍යා ජර්නලයේ සංස්කාරකවරයෙකු ලෙස කටයුතු කරද්දී සමකාලීන දේශපාලන සමාජ ආර්ථික තොරතුරු පිළිබද හසල දැනුමක් හා විවිධ විද්වතුන්ගේ ඇසුර ලැබීමට ස්පෙන්සර්ට හැකිවෙයි.මාධ්‍යවේදියකු ඔහු ගතකල කාලයේදී තම ලිබරල්වාදී අදහස් සමාජගතකිරීමට ඔහුට හැකිවිය.මෙම අවධියේදී ඔහුගේ කීර්තිරාවය මහා බ්‍රිතාන්‍යයට පමණක් නොව ලොව දසදිග පැතිරගියේය.

කොමියුනිස්ට් විරෝධී ලිබරල්වාදී චින්තකයෙකුවූ ස්පෙන්සර් පරිණාමවාදී අදහස් පළකල විද්වතෙකු ලෙස ප්‍රකටය.ඒ සදහා ඔහුට චාර්ස් ඩාවින්ගේ පාරිණාමවාදී අදහස් ප්‍රබලව බලපා ඇතිබව විද්වතුන් පවසයි.&lt;ref name=&quot;sotf&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt; ඩාවින්ගේ ස්වභාවික වරනවාදය පිළිබද අදහස් ඔහු සමාජ පරිණාමය පිළිබදව අදහස් දැක්වීමට ායාදාගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;Riggenbach&quot;&gt;Riggenbach, Jeff (24 April 2011) [https://mises.org/daily/5206/The-Real-William-Graham-Sumner The Real William Graham Sumner] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141110140341/https://mises.org/daily/5206/The-Real-William-Graham-Sumner |date=2014-11-10 }}, [//en.wikipedia.org/wiki/Mises_Institute Mises Institute]&lt;/ref&gt;

== ජීවිතය ==
ස්පෙන්සර් 1820 අප්‍ර්ල් 27 දින එංගලංතයේ ඩර්බි නගරයේදී උපතලැබීය.විලියම් ජෝර්ජ් ස්පෙන්සර් ඔහුගේ පියාවිය.දරුවන් 9 වනදෙනකුගෙන් යුතු පවුලේ ප්‍රධානියාවූයේ ස්පෙන්සර්ය.ඔවුන් මෙතොදිස්ත ආගමික නිකායට අයත්විය.කුඩාකල සිටම ඉගෙනීමට දක්ෂතා දැක්වූ ස්පෙන්සර් ස්වභාවික විද්‍යා ගණිතය හා යාන්ත්‍රික විද්‍යාවන්ට දැඩි ඇල්මක් දැක්වීය.මීට අමතරව දර්ශනයද ඔහුගේ ප්‍රියතම විෂයක්විය.

ස්පෙන්සර් තම පියාගෙන් අනුභවික විද්‍යාවන් පිළිබද දැනුමක් ලැබීය.මීට අමතරව ඩර්බි දාර්ශනිකයන්ගේ සංගමයයෙන් දර්ශනය හා ඩාවින්වාදය පිළිබද දැනුම ලැබීය.ස්පෙන්සර් පවුලේ බොහෝ දෙනෙක් දැඩි පුද්ගලවාදී චින්තනයක් දරාසිටි අතර ස්භාවික විද්‍යා දර්ශනය යන විදෂයන් පිළිබද උගත්පිරිසක්විය.විශේෂයෙන් ඔවුන් චාර්ස් ඩාවින්ගේ පරිණාමවාදය ඉතා හොදින් හදාරා තිබිණ.&lt;ref&gt;Rev. &lt;/ref&gt; ස්පෙන්සර් ගණිතය හෞතික විද්‍යාවට අමතරව ලතික් භාෂාව පිළිබදවද පාසැල් වියේදී හොදින් හැදෑරීය.ඔහුගේ මාමා කෙනෙකුවූ තෝමස් ස්පෙන්සර් ගෙන් රාජ්‍ය නිර්බාධවාදය හා ලිබරල්වාදය පිළිබද ඉගෙනගත්හ.මීට අමතරව පොතපත පරිශිලනය උගතුන් හා සංවාද කිරීම මගින් තම දැනුම වර්ධනයකරගත්හ.&lt;ref&gt;Duncan, ''Life and Letters of Herbert Spencer'' pp. 53–55&lt;/ref&gt;

පාසැල් අධ්‍යාපනයෙන් පසු ඔහු ලන්ඩනයේ දුම්රිය දෙපාර්තුමේන්තුවේ සිවිල් ඉංජිනේරුවෙකු ලෙස සේවය කරයි.මෙම අවධියේදීම ඔහු පුවත්පත් වලට තම අදහස්හා මතවාද ඉදිරිපත් කරමින් ලිපි පළකලහ.මෙමෙ ලිපි බොහෝ දෙනා අතර ජනප්‍රිය විය.පසුව ඔහු ලංඩනයේ අර්ථික විද්‍යා ජර්නලයේ (''The Economist) සංස්කාරකවරයෙකු ලෙස කටයුතු කරයි.මෙම පුවත්පත් කලාවේදියකු ලෙස ගතකල කාලය තුල ඔහුට ප්‍රවීනමාධ්‍ය වේදින් හා විද්වතුන් රැසක් අසුරට ලැබේ. 1851 දී ඔහුගේ ප්‍රථම කෘතියවූ සමාජ ස්ථිතිකත්වය (Social Statics) නම් කෘතිය ප්‍රකාශයට පත්කරයි.'' මෙම කෘතිය මගින් රජ්‍ය මගින් ඉටුකලයුතු කාර්‍ය පෙන්වා දෙයි.ඹහු තවදුරටත් ධනවාදය  ඔගස්ට් කොම්ට්ගේ යථානුභුතවාදය හදාරයි.කෙසේ වෙතත් ස්පෙන්සර් කොම්ට්ගේ ඇතැම් අදහස් විවේචනය කරයි.&lt;ref&gt;Duncan, ''Life and Letters of Herbert Spencer'' p. 113&lt;/ref&gt;1855 දී ඔහුගේ දෙවන කෘතියවන මනෝවිද්‍යාවේ මූල ධර්ම (''Principles of Psychology)'' නම් ග්‍රන්තය රචනා කළේය.එහෙත් මෙය එතරම් ජනප්‍රියවූයේ නැත.මෙම අවදියේදී මානසික රෝගයකින් පෙළුණු ස්පෙන්සර් අරමුණක් නොමැතිව නගරවල ඇවිදිමින් ගතකරන ලදී.කෙසේ වෙතත් පසුව ඔහු මෙම මානසික රෝගී තත්වයෙන් සුවය ලැබුවද එහි දෝංකාරය ඔහුගේ මුළු ජීවිත කාලය පුරාම විටින්විට මතුවිය.[[ගොනුව:Herbert_Spencer_5.jpg|thumb|ස්පෙන්සර්]]

ස්පෙන්සර් මනෝ විද්‍යා හා දර්ශනය යන විෂයන් කෙරෙහි වැඩි කැමැත්තක් දැක්වූබව පැවසේ.ඔහු විසින් රචිත දෙවන කෘතියද මනෝවිද්‍යාව පිළිබදවය.ඔහු ඹගස්ටි කොම්ට්ගේ දර්ශනය කෙරෙහිද වැඩි අවදානයක් යොමුකළේය.

1870 වනවිට ස්පෙන්සර් ප්‍රකට දාර්ශනිකයෙකු ලෙස නම්දරා තිබිණ.&lt;ref&gt;Duncan, ''Life and Letters of Herbert Spencer'' p. 497&lt;/ref&gt; ඔහු වැඩි කාලයක් කියවීම කෙරෙහිද අවදානය යොමු කළේය.ස්පෙන්සර් විසින් රචිත කෘතීන් රැසක්ම පසුකාලීනව ජර්මන් ඉතාලි ස්පාඥ්ඥ ප්‍රංශ රුසියානු ජපන් හා චීන භාෂාවට මෙන්ම විවිධ භාෂාවන්ට පරිවර්තනය විය.ස්පෙන්සර් විසින් සිදුකල මෙහෙය වෙනුවෙන් විවිධ රජ්‍යයන්ගෙන් ඔහුට ගෞරව සම්මාන ලැබිණ.

ස්පෙන්ර් විවිධ දාර්ශනිකයන් ඇසුරේ ජීවත් වෙමින් මහා දැනුම් සම්භාරයක් එක්කර ගත්තේය.ඔහු කිසිවිටෙක තම පෞද්ගලික දියුණුවගැන සිතුවේ නැත.ඔහුටම කියා නිවසක් හෝ නොතිබිණ.ඔහු හුදෙකලාව ප්‍රියකල අතර කිසිදිනක විවාහවූයේ නැත.ඔහු සැමවිටම හුදෙකලා හා නිහඩ දිවියක් 

[[ගොනුව:Spencer_Herbert_grave.jpg|thumb|200x200පික්|ස්පෙන්සර් ස්මාරකය (ලන්ඩන් නගරය)]]

ඔහුගේ මරණයට ටික කලකට පෙර එනම් ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1902දී ස්පෙන්සර් ගේ නාමය නොබෙල් ත්‍යාගය සදහාද යෝජනාවිය. පැවති අසනීම තත්වය නිසා වයස අවුරුදු 83 ජීවන ගමන නිමාකරමින් වර්ෂ 1903 දෙසැම්බර් මස 8 වන දින මෙලොවින් සමුගත්තේය.ඔහුගේ දේහය ශේෂ්ඨ විද්‍යාඥයෙකුවූ කාල් මාක්ස්ගේ දේහය මිනිදන් කරඇති ස්ථානයට නුදුරුව ලංඩනයේ හයිගේට් සුසාන භුමියේදී මිනිදන් කළහ.

== දර්ශනය ==
ස්පෙන්සර් යනු පරිණාමවාදී හා ලිබරල්වාදී අදහස් දැරෑ චින්තයෙකි.මැවුම්වාදී දෛවවාදී ආගමික මතයන් අනුමත නොකළහ.භෞතිකවාදී හේතුවාදී චින්තනය පොෂණය කළ විද්වතෙක්විය.ඔහුගේ චින්තනය බොහෝවිට කොම්ට්ගේ යථානුභූත දර්ශනය හා ඩාවින්ගේ පරිණාමවාදී චින්තනයන් ගෙන් පෝෂණය විය.උපතින් ක්‍රිස්තියානි බැතිමතෙකු වුවද ඔහු පසුව දේවවාදී අදහස් වෙනුවට විද්‍යාත්මක වින්තනය ගරු කරමින් නිදහස් චින්තකයෙකුවිය.ස්පෙන්සර් දක්වන ආකාරයට සමාජයක් උසස් තත්වයකට පත්වන්නේ ආගමික ඉගැන්වීම් නිසා නොව කාර්මීකරණය ඉදිරියට යාම හා මිත්‍යාව වෙනුවට විද්‍යාව මත තීරණ ගන්නා සමාජයක් බිහිවීම නිසාය.එසේම ආර්ථිකය සදහා රජයේ මැදිහත්වීම අවම මට්ටමක පැවතිය යුතුබව ඔහු පෙන්වාදෙයි.එනම් රාජ්‍ය නිර්බාධවාදී අදහස් ඇති දාර්ශනිකයෙකු ලෙස ස්පෙන්සර් පෙන්වාදිය හැක.

== පරිණාමය ==
Spencer first articulated his evolutionary perspective in his essay, 'Progress: Its Law and Cause', published in Chapman's ''Westminster Review'' in 1857, and which later formed the basis of the ''First Principles of a New System of Philosophy'' (1862). In it he expounded a theory of evolution which combined insights from Samuel Taylor Coleridge's essay 'The Theory of Life' – itself derivative from Friedrich von Schelling's Naturphilosophie – with a generalisation of von Baer's law of embryological development. Spencer posited that all structures in the universe develop from a simple, undifferentiated, homogeneity to a complex, differentiated, heterogeneity, while being accompanied by a process of greater integration of the differentiated parts. This evolutionary process could be found at work, Spencer believed, throughout the cosmos. It was a universal law, that was applying to the stars and the galaxies as much as to biological organisms, and to human social organisation as much as to the human mind. It differed from other scientific laws only by its greater generality, and the laws of the special sciences could be shown to be illustrations of this principle.

However, as Bertrand Russell stated in a letter to Beatrice Webb in 1923, this formulation has problems: 'I don't know whether [Spencer] was ever made to realise the implications of the [[තාපගති විද්‍යාවේ දෙවන නියමය|second law of thermodynamics]]; if so, he may well be upset. The law says that everything tends to uniformity and a dead level, diminishing (not increasing) heterogeneity'.&lt;ref&gt;quoted in {{Cite book|last=Egan|first=Kieran|author-link=Kieran Egan (educationist)|authorlink=Kieran Egan (educationist)|year=2002|title=Getting it wrong from the beginning|url=http://www.sfu.ca/~egan/Wrong-article.html|access-date=14 June 2013|accessdate=14 June 2013}}&lt;/ref&gt;

Spencer's attempt to explain the evolution of complexity was radically different from that to be found in Darwin's ''Origin of Species'' which was published two years later. Spencer is often, quite erroneously, believed to have merely appropriated and generalised Darwin's work on [[ස්වභාවික වරණය|natural selection]]. But although after reading Darwin's work he coined the phrase 'survival of the fittest' as his own term for Darwin's concept, and is often misrepresented as a thinker who merely applied the Darwinian theory to society, he only grudgingly incorporated natural selection into his preexisting overall system. The primary mechanism of species transformation that he recognised was Lamarckian use-inheritance which posited that organs are developed or are diminished by use or disuse and that the resulting changes may be transmitted to future generations. Spencer believed that this evolutionary mechanism was also necessary to explain 'higher' evolution, especially the social development of humanity. Moreover, in contrast to Darwin, he held that evolution had a direction and an end-point, the attainment of a final state of equilibrium. He tried to apply the theory of biological evolution to sociology. He proposed that society was the product of change from lower to higher forms, just as in the theory of biological evolution, the lowest forms of life are said to be evolving into higher forms. Spencer claimed that man's mind had evolved in the same way from the simple automatic responses of lower animals to the process of reasoning in the thinking man. Spencer believed in two kinds of knowledge: knowledge gained by the individual and knowledge gained by the race. Intuition, or knowledge learned unconsciously, was the inherited experience of the race.

Spencer in his book ''Principles of Biology'' (1864), proposed a pangenesis theory that involved &quot;physiological units&quot;. These hypothetical hereditary units were similar to Darwin's gemmules.&lt;ref&gt;Deichmann, Ute. (2010). &lt;/ref&gt;

== සමාජ විද්‍යාව ==
[[ගොනුව:Herbert_Spencer_4.jpg|දකුණ|thumb|Portrait of Spencer]]
Spencer read with excitement the original positivist sociology of [[ඔගස්ට් කොම්ට්|Auguste Comte]]. A philosopher of science, Comte had proposed a theory of sociocultural evolution that society progresses by a general law of three stages. Writing after various developments in biology, however, Spencer rejected what he regarded as the ideological aspects of Comte's positivism, attempting to reformulate social science in terms of his principle of evolution, which he applied to the biological, psychological and sociological aspects of the universe. Given the primacy with which Spencer placed on evolution in his work, Spencer's sociology might be described as socially Darwinistic (though strictly speaking he was a proponent of Lamarckism rather than Darwinism).  Despite the popularity of this view, such a description of Spencer's sociology is mistaken.  While Spencer's political and ethical writings had themes consistent with social Darwinism, such themes are not present in Spencer's sociological works, which focus on building a theory regarding how processes of societal growth and differentiation lead to changing amounts of complexity amongst the various forms of social organization &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Turner|last1=Turner|first1=Jonathan H.|first=Jonathan H.|date=1985|title=Herbert Spencer|url=https://archive.org/details/herbertspencerre0001turn|location=Beverly Hills, CA|publisher=SAGE Publications|isbn=0-8039-2244-2|ISBN=0-8039-2244-2}}&lt;/ref&gt;

The evolutionary progression from simple, undifferentiated homogeneity to complex, differentiated heterogeneity was exemplified, Spencer argued, by the development of society. He developed a theory of two types of society, the militant and the industrial, which corresponded to this evolutionary progression. Militant society, structured around relationships of hierarchy and obedience, was simple and undifferentiated; industrial society, based on voluntary, contractually assumed social obligations, was complex and differentiated. Society, which Spencer conceptualised as a 'social organism' evolved from the simpler state to the more complex according to the universal law of evolution. Moreover, industrial society was the direct descendant of the ideal society developed in ''Social Statics'', although Spencer now equivocated over whether the evolution of society would result in anarchism (as he had first believed) or whether it pointed to a continued role for the state, albeit one reduced to the minimal functions of the enforcement of contracts and external defence.

Though Spencer made some valuable contributions to early sociology, not least in his influence on structural functionalism, his attempt to introduce Lamarckian or Darwinian ideas into the realm of sociology was unsuccessful. It was considered by many, furthermore, to be actively dangerous. Hermeneuticians of the period, such as Wilhelm Dilthey, would pioneer the distinction between the natural sciences (''Naturwissenschaften'') and human sciences (''Geisteswissenschaften''). In the United States, the sociologist Lester Frank Ward, who would be elected as the first president of the American Sociological Association, launched a relentless attack on Spencer's theories of laissez-faire and political ethics. Although Ward admired much of Spencer's work he believed that Spencer's prior political biases had distorted his thought and had led him astray.&lt;ref&gt;[[wikisource:Page:Popular Science Monthly Volume 44.djvu/874|''Popular Science Monthly'', Volume 44]]&lt;/ref&gt; In the 1890s, [[එමිල් ඩුර්කයිම්|Émile Durkheim]] established formal academic sociology with a firm emphasis on practical social research.  By the turn of the 20th century the first generation of German sociologists, most notably [[මැක්ස් වෙබර්|Max Weber]], had presented methodological antipositivism. However, it should be noted that Spencer's theories of laissez-faire, survival-of-the-fittest and minimal human interference in the processes of natural law had an enduring and even increasing appeal in the social science fields of economics and political science, and one writer has recently made the case for Spencer's importance for a sociology that must learn to take energy in society seriously.&lt;ref&gt;McKinnon, AM. (2010). &lt;/ref&gt;

== අඥෙයවාදය ==
Spencer's reputation among the Victorians owed a great deal to his agnosticism. He rejected theology as representing the 'impiety of the pious.' He was to gain much notoriety from his repudiation of traditional religion, and was frequently condemned by religious thinkers for allegedly advocating atheism and materialism. Nonetheless, unlike Thomas Henry Huxley, whose agnosticism was a militant creed directed at 'the unpardonable sin of faith' (in Adrian Desmond's phrase), Spencer insisted that he was not concerned to undermine religion in the name of science, but to bring about a reconciliation of the two. The following argument is a summary of Part 1 of his ''First Principles'' (2nd ed 1867).

Starting either from religious belief or from science, Spencer argued, we are ultimately driven to accept certain indispensable but literally inconceivable notions. Whether we are concerned with a Creator or the substratum which underlies our experience of phenomena, we can frame no conception of it. Therefore, Spencer concluded, religion and science agree in the supreme truth that the human understanding is only capable of 'relative' knowledge. This is the case since, owing to the inherent limitations of the human mind, it is only possible to obtain knowledge of phenomena, not of the reality ('the absolute') underlying phenomena. Hence both science and religion must come to recognise as the 'most certain of all facts that the Power which the Universe manifests to us is utterly inscrutable.' He called this awareness of 'the Unknowable' and he presented worship of the Unknowable as capable of being a positive faith which could substitute for conventional religion. Indeed, he thought that the Unknowable represented the ultimate stage in the evolution of religion, the final elimination of its last anthropomorphic vestiges.

== දේශපාලන දෘෂ්ටිය ==
Spencerian views in 21st century circulation derive from his political theories and memorable attacks on the reform movements of the late 19th century. He has been claimed as a precursor by libertarians and anarcho-capitalists. Economist Murray Rothbard called ''Social Statics'' &quot;the greatest single work of libertarian political philosophy ever written.&quot;&lt;ref&gt;[//en.wikipedia.org/wiki/Brian_Doherty_(journalist) Doherty, Brian], ''[//en.wikipedia.org/wiki/Radicals_for_Capitalism Radicals for Capitalism: A Freewheeling History of the Modern American Libertarian Movement]'', p. 246.&lt;/ref&gt; Spencer argued that the state was not an &quot;essential&quot; institution and that it would &quot;decay&quot; as voluntary market organisation would replace the coercive aspects of the state.&lt;ref&gt;Stringham, Edward. &lt;/ref&gt; He also argued that the individual had a &quot;right to ignore the state.&quot;&lt;ref&gt;Stringham, Edward. &lt;/ref&gt; As a result of this perspective, Spencer was harshly critical of patriotism. In response to being told that British troops were in danger during the Second Afghan War, he replied: &quot;When men hire themselves out to shoot other men to order, asking nothing about the justice of their cause, I don't care if they are shot themselves.&quot;&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=zBQRAAAAYAAJ&amp;pg=PA126 Herbert Spencer, ''Facts and comments''], p. 126.&lt;/ref&gt;

Politics in late Victorian Britain moved in directions that Spencer disliked, and his arguments provided so much ammunition for conservatives and individualists in Europe and America that they are still in use in the 21st century. The expression 'There Is No Alternative' (TINA), made famous by Prime Minister [[මාගරට් තැච'|Margaret Thatcher]], may be traced to its emphatic use by Spencer.&lt;ref&gt;''Social Statics'' (1851), pp. 42, 307.&lt;/ref&gt;

By the 1880s he was denouncing &quot;the new Toryism&quot; (that is, the &quot;social reformist wing&quot; of the Liberal party – the wing to some extent hostile to Prime Minister William Ewart Gladstone, this faction of the Liberal party Spencer compared to the interventionist &quot;Toryism&quot; of such people as the former Conservative party Prime Minister Benjamin Disraeli). In ''The Man versus the State'' (1884),&lt;ref&gt;[http://www.constitution.org/hs/manvssta.htm The Man vs the State, 1884] at the Constitution Society&lt;/ref&gt; he attacked Gladstone and the Liberal party for losing its proper mission (they should be defending personal liberty, he said) and instead promoting paternalist social legislation (what Gladstone himself called &quot;Construction&quot; – an element in the modern Liberal party that he opposed). Spencer denounced Irish land reform, compulsory education, laws to regulate safety at work, prohibition and temperance laws, tax funded libraries, and welfare reforms. His main objections were threefold: the use of the coercive powers of the government, the discouragement given to voluntary self-improvement, and the disregard of the &quot;laws of life.&quot; The reforms, he said, were tantamount to &quot;socialism&quot;, which he said was about the same as &quot;slavery&quot; in terms of limiting human freedom. Spencer vehemently attacked the widespread enthusiasm for annexation of colonies and imperial expansion, which subverted all he had predicted about evolutionary progress from 'militant' to 'industrial' societies and states.&lt;ref&gt;Ronald F. Cooney, &quot;Herbert Spencer: Apostle of Liberty&quot; ''Freeman'' (January 1973)[http://www.thefreemanonline.org/featured/herbert-spencer-apostle-of-liberty/ online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181107015750/http://www.thefreemanonline.org/featured/herbert-spencer-apostle-of-liberty/ |date=2018-11-07 }}&lt;/ref&gt;

Spencer anticipated many of the analytical standpoints of later libertarian theorists such as Friedrich Hayek, especially in his &quot;law of equal liberty&quot;, his insistence on the limits to predictive knowledge, his model of a spontaneous social order, and his warnings about the &quot;unintended consequences&quot; of collectivist social reforms.&lt;ref&gt;Chris Matthew Sciabarra, &quot;Libertarianism&quot;, in ''International Encyclopedia of Economic Sociology,'' ed. &lt;/ref&gt;

While often caricatured as ultra-conservative, Spencer had been more radical earlier in his career – opposing private property in land and claiming that each person has a latent claim to participate in the use of the earth (views that influenced Georgism),&lt;ref&gt;[http://people.wku.edu/charles.smith/wallace/S450.htm]&lt;/ref&gt; calling himself &quot;a radical feminist&quot; and advocating the organisation of trade unions as a bulwark against &quot;exploitation by bosses&quot;, and favoured an economy organised primarily in free worker co-operatives as a replacement for wage-labor.&lt;ref&gt;http://radgeek.com/gt/2008/04/02/herbert_spencer/&lt;/ref&gt; Although he retained support for unions, his views on the other issues had changed by the 1880s. He came to predict that social welfare programmes would eventually lead to socialisation of the means of production, saying &quot;all socialism is slavery&quot;; Spencer defined a slave as a person who &quot;labours under coercion to satisfy another's desires&quot; and believed that under socialism or communism the individual would be enslaved to the whole community rather than to a particular master, and &quot;it means not whether his master a single person or society&quot;

=== සමාජ ඩාවින්වාදය ===
For many, the name of Herbert Spencer would be virtually synonymous with Social Darwinism, a social theory that applies the law of the survival of the fittest to society; humanitarian impulses had to be resisted as nothing should be allowed to interfere with nature's laws, including the social struggle for existence.

Spencer's association with Social Darwinism might have its origin in a specific interpretation of his support for competition. Whereas in biology the competition of various organisms can result in the death of a species or organism, the kind of competition Spencer advocated is closer to the one used by economists, where competing individuals or firms improve the well being of the rest of society. Spencer viewed private charity positively, encouraging both voluntary association and informal care to aid those in need, rather than relying on government bureaucracy or force. He further recommended that private charitable efforts would be wise to avoid encouraging the formation of new dependent families by those unable to support themselves without charity.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Offer|first=John|year=2006|title=An Intellectual History of British Social Policy|url=https://archive.org/details/intellectualhist0000offe|pages=[https://archive.org/details/intellectualhist0000offe/page/38 38], 142|location=Bristol|publisher=Policy Press|isbn=1-86134-530-5|ISBN=1-86134-530-5}}&lt;/ref&gt;

Focusing on the form as well as the content of Spencer's &quot;Synthetic Philosophy&quot;, one writer has identified it as the paradigmatic case of &quot;Social Darwinism&quot;, understood as a politically motivated metaphysic very different in both form and motivation from Darwinist science.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Stewart|first=Iain|year=2011|title=Commandeering Time: The Ideological Status of Time in the Social Darwinism of Herbert Spencer|journal=Australian Journal of Politics and History|volume=57|issue=3|pages=389–402|doi=10.1111/j.1467-8497.2011.01604.x|DOI=10.1111/j.1467-8497.2011.01604.x}}&lt;/ref&gt;

In a letter to the Japanese government regarding intermarriage with Westerners, Spencer stated that &quot;if you mix the constitution of two widely divergent varieties which have severally become adapted to widely divergent modes of life, you get a constitution which is adapted to the mode of life of neither—a constitution which will not work properly&quot;. He goes on to say that America has failed to limit the immigration of Chinese and restrict their contact, especially sexual, with the presumed European stock. He states &quot;if they mix they must form a bad hybrid&quot; regarding the issue of Chinese and (ethnically European) Americans. Spencer ends his letter with the following blanket statement against all immigration: &quot;In either case, supposing the immigration to be large, immense social mischief must arise, and eventually social disorganization. The same thing will happen if there should be any considerable mixture of European or American races with the Japanese.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Hearn|first=Lafcadio|year=2012|title=Japan: an Attempt at Interpretation Kindle Edition|pages=Appendix|isbn=1406722383|ISBN=1406722383}}&lt;/ref&gt;

== සාමාන්‍ය බලපෑම් ==
While most philosophers fail to achieve much of a following outside the academy of their professional peers, by the 1870s and 1880s Spencer had achieved an unparalleled popularity, as the sheer volume of his sales indicate. He was probably the first, and possibly the only, philosopher in history to sell over a million copies of his works during his own lifetime. In the United States, where pirated editions were still commonplace, his authorised publisher, Appleton, sold 368,755 copies between 1860 and 1903. This figure did not differ much from his sales in his native Britain, and once editions in the rest of the world are added in the figure of a million copies seems like a conservative estimate. As [[විලියම් ජේම්ස්|William James]] remarked, Spencer &quot;enlarged the imagination, and set free the speculative mind of countless doctors, engineers, and lawyers, of many physicists and chemists, and of thoughtful laymen generally.&quot;&lt;ref&gt;James, William. &lt;/ref&gt; The aspect of his thought that emphasised individual self-improvement found a ready audience in the skilled working class.

Spencer's influence among leaders of thought was also immense, though it was most often expressed in terms of their reaction to, and repudiation of, his ideas. As his American follower John Fiske observed, Spencer's ideas were to be found &quot;running like the weft through all the warp&quot; of Victorian thought.&lt;ref&gt;Quoted in John Offer, ''Herbert Spencer: Critical Assessments'' (London: Routledge, 2004), p. 612.&lt;/ref&gt; Such varied thinkers as Henry Sidgwick, T.H. Green, G.E. Moore, [[විලියම් ජේම්ස්|William James]], Henri Bergson, and [[එමිල් ඩුර්කයිම්|Émile Durkheim]] defined their ideas in relation to his. Durkheim's ''Division of Labour in Society'' is to a very large extent an extended debate with Spencer, from whose sociology, many commentators now agree, Durkheim borrowed extensively.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Perrin|first=Robert G.|year=1995|title=Émile Durkheim's Division of Labor and the Shadow of Herbert Spencer|url=https://archive.org/details/sim_sociological-quarterly_fall-1995_36_4/page/791|journal=Sociological Quarterly|volume=36|issue=4|pages=791–808|doi=10.1111/j.1533-8525.1995.tb00465.x|DOI=10.1111/j.1533-8525.1995.tb00465.x}}&lt;/ref&gt;
[[ගොනුව:Herbert_Spencer_by_John_McLure_Hamilton.jpg|දකුණ|thumb|Portrait of Spencer by Hamilton, ca. 1895]]
In post-1863-Uprising [[පෝලන්තය|Poland]], many of Spencer's ideas became integral to the dominant ''fin-de-siècle'' ideology, &quot;Polish Positivism&quot;. The leading Polish writer of the period, Bolesław Prus, hailed Spencer as &quot;the [[ඇරිස්ටෝටල්|Aristotle]] of the nineteenth century&quot; and adopted Spencer's metaphor of society-as-organism, giving it a striking poetic presentation in his 1884 micro-story, &quot;Mold of the Earth&quot;, and highlighting the concept in the introduction to his most universal novel, ''Pharaoh'' (1895).

The early 20th century was hostile to Spencer. Soon after his death, his philosophical reputation went into a sharp decline. Half a century after his death, his work was dismissed as a &quot;parody of philosophy&quot;,&lt;ref&gt;Gertrude Himmelfarb, ''[//en.wikipedia.org/wiki/Darwin_and_the_Darwinian_Revolution Darwin and the Darwinian Revolution]'', 1968, p. 222; quoted in Robert J. Richards, ''Darwin and the Emergence of Evolutionary Theories of Mind and Behavior'' (Chicago: University of Chicago Press, 1989), p. 243.&lt;/ref&gt; and the historian Richard Hofstadter called him &quot;the metaphysician of the homemade intellectual, and the prophet of the cracker-barrel agnostic.&quot;&lt;ref&gt;Richard Hofstadter, ''Social Darwinism in American Thought'' (1944; Boston: Beacon Press, 1992), p. 32.&lt;/ref&gt; Nonetheless, Spencer's thought had penetrated so deeply into the Victorian age that his influence did not disappear entirely.

In recent years, much more positive estimates have appeared,&lt;ref&gt;Mark Francis, ''Herbert Spencer and the Invention of Modern Life'' (Newcastle, UK: Acumen Publishing, 2007).&lt;/ref&gt; as well as a still highly negative estimate.&lt;ref name=&quot;Stewart&quot;&gt;Stewart (2011).&lt;/ref&gt;

=== දේශපාලනික ආභාෂය ===
Despite his reputation as a Social Darwinist, Spencer's political thought has been open to multiple interpretations. His political philosophy could both provide inspiration to those who believed that individuals were masters of their fate, who should brook no interference from a meddling state, and those who believed that social development required a strong central authority. In ''Lochner v. New York'', conservative justices of the United States Supreme Court could find inspiration in Spencer's writings for striking down a New York law limiting the number of hours a baker could work during the week, on the ground that this law restricted liberty of contract. Arguing against the majority's holding that a &quot;right to free contract&quot; is implicit in the due process clause of the Fourteenth Amendment, Oliver Wendell Holmes Jr. wrote: &quot;The Fourteenth Amendment does not enact Mr. Herbert Spencer's Social Statics.&quot; Spencer has also been described as a quasi-anarchist, as well as an outright anarchist. Marxist theorist Georgi Plekhanov, in his 1909 book ''Anarchism and Socialism'', labelled Spencer a &quot;conservative Anarchist.&quot;&lt;ref&gt;Plekhanov, Georgiĭ Valentinovich (1912), trans. &lt;/ref&gt;

Spencer's ideas became very influential in China and Japan largely because he appealed to the reformers' desire to establish a strong nation-state with which to compete with the Western powers. His thought was introduced by the Chinese scholar Yen Fu, who saw his writings as a prescription for the reform of the Qing [[ස්වෛරීය රාජ්‍යය|state]].&lt;ref&gt;Benjamin Schwartz, ''In Search of Wealth and Power'' (The Belknap Press of Harvard University Press, Cambridge Massachusetts, 1964).&lt;/ref&gt; Spencer also influenced the Japanese Westernizer Tokutomi Soho, who believed that Japan was on the verge of transitioning from a &quot;militant society&quot; to an &quot;industrial society,&quot; and needed to quickly jettison all things Japanese and take up Western ethics and learning.&lt;ref&gt;Kenneth Pyle, ''The New Generation in Meiji Japan'' (Stanford University Press, Stanford, California, 1969).&lt;/ref&gt; He also corresponded with Kaneko Kentaro, warning him of the dangers of imperialism.&lt;ref&gt;Spencer to Kaneko Kentaro, 26 August 1892 in ''The Life and Letters of Herbert Spencer'' ed. &lt;/ref&gt; Savarkar writes in his ''Inside the Enemy Camp'', about reading all of Spencer's works, of his great interest in them, of their translation into Marathi, and their influence on the likes of Tilak and Agarkar, and the affectionate sobriquet given to him in [[මහාරාෂ්ට්‍රා|Maharashtra]] – Harbhat Pendse.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Savarkar|first=Vinayak Damodar|title=Inside the Enemy Camp|url=http://www.savarkar.org/en/armed-struggle/inside-enemy-camp|page=35}}&lt;/ref&gt;

=== සහිත්‍ය ආභාෂය ===
Spencer greatly influenced literature and rhetoric. His 1852 essay, &quot;The Philosophy of Style&quot;, explored a growing trend of formalist approaches to writing. Highly focused on the proper placement and ordering of the parts of an English sentence, he created a guide for effective composition. Spencer aimed to free prose writing from as much &quot;friction and inertia&quot; as possible, so that the reader would not be slowed by strenuous deliberations concerning the proper context and meaning of a sentence. Spencer argued that writers should aim &quot;To so present ideas that they may be apprehended with the least possible mental effort&quot; by the reader.

He argued that by making the meaning as readily accessible as possible, the writer would achieve the greatest possible communicative efficiency. This was accomplished, according to Spencer, by placing all the subordinate clauses, objects and phrases before the subject of a sentence so that, when readers reached the subject, they had all the information they needed to completely perceive its significance. While the overall influence that &quot;The Philosophy of Style&quot; had on the field of rhetoric was not as far-reaching as his contribution to other fields, Spencer's voice lent authoritative support to formalist views of rhetoric.

Spencer influenced literature inasmuch as many novelists and short story authors came to address his ideas in their work. George Eliot, [[ලියෝ ටෝල්ස්ටෝයි|Leo Tolstoy]], Thomas Hardy, [[ජෝර්ජ් බර්නාඩ් ෂෝ|George Bernard Shaw]], Bolesław Prus, Abraham Cahan, D. H. Lawrence, Machado de Assis, Richard Austin Freeman, and Jorge Luis Borges all referenced Spencer. Arnold Bennett greatly praised ''First Principles'', and the influence it had on Bennett may be seen in his many novels. Jack London went so far as to create a character, ''Martin Eden'', a staunch Spencerian. It has also been suggested{{by whom|date=February 2016}} that the character of Vershinin in [[ඇන්ටන් චෙකෝව්|Anton Chekhov]]'s play ''The Three Sisters'' is a dedicated Spencerian. H.G. Wells used Spencer's ideas as a theme in his novella, ''The Time Machine'', employing them to explain the [[පරිණාමය|evolution]] of man into two species. It is perhaps the best testimony to the influence of Spencer's beliefs and writings that his reach was so diverse. He influenced not only the administrators who shaped their societies' inner workings, but also the artists who helped shape those societies' ideals and beliefs. In Rudyard Kipling's novel ''Kim'', the Anglophile Bengali spy Hurree Babu admires of Herbert Spencer and quotes him to comic effect: &quot;They are, of course, dematerialised phenomena.  Spencer says.&quot; &quot;I am good enough Herbert Spencerian, I trust, to meet little thing like death, which is all in my fate, you know.&quot; &quot;He thanked all the Gods of Hindustan, and Herbert Spencer, that there remained some valuables to steal.&quot;

== ප්‍රාථමික මූලාශ්‍ර ==
* [http://archives.ulrls.lon.ac.uk/dispatcher.aspx?action=search&amp;database=ChoiceArchive&amp;search=IN=MS791 Papers of Herbert Spencer in Senate House Library, University of London]
* [http://oll.libertyfund.org/people/herbert-spencer Most of Spencer's books are available online]
* &quot;On The Proper Sphere of Government&quot; (1842)
* [http://oll.libertyfund.org/?option=com_staticxt&amp;staticfile=show.php%3Ftitle=273 ''Social Statics: or, The Conditions Essential to Human Happiness Specified, and the First of Them Developed''] (1851)
** [http://www.panarchy.org/spencer/ignore.state.1851.html &quot;The Right to Ignore the State&quot;], Chapter XIX of the first edition of ''Social Statics''(p)
** ''Social Statics: [https://web.archive.org/web/20110624020056/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=96054973 Abridged and Revised]'' (1892)
* &quot;A Theory of Population&quot; (1852)
* [http://oll.libertyfund.org/?option=com_staticxt&amp;staticfile=show.php%3Ftitle=1394 ''Principles of Psychology''] (1855), first edition, issued in one volume
* [https://web.archive.org/web/20090715225942/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=98953755 ''Education'' (1861)]
* ''[http://praxeology.net/HS-SP.htm System of Synthetic Philosophy]',' in ten volumes''
** ''[http://praxeology.net/HS-SP.htm#firstprinciples First Principles]'' ISBN 0-89875-795-9 (1862)
** ''Principles of Biology'' (1864, 1867; revised and enlarged: 1898), in two volumes
*** Volume I – Part I: ''The Data of Biology''; Part II: ''The Inductions of Biology''; Part III: ''The Evolution of Life''; Appendices
*** Volume II – Part IV: ''Morphological Development''; Part V: ''Physiological Development''; Part VI: ''Laws of Multiplication''; Appendices
** ''Principles of Psychology'' (1870, 1880), in two volumes
*** Volume I – Part I:'' The Data of Psychology''; Part II: ''The Inductions of Psychology''; Part III: ''General Synthesis''; Part IV: ''Special Synthesis''; Part V: ''Physical Synthesis''; Appendix
*** Volume II – Part VI: ''Special Analysis''; Part VII: ''General Analysis''; Part VIII: ''Congruities''; Part IX: ''Corollaries''
** ''Principles of Sociology'', in three volumes
*** Volume I (1874–75; enlarged 1876, 1885) – Part I: ''Data of Sociology''; Part II: ''Inductions of Sociology''; Part III: ''Domestic Institutions''
*** Volume II – Part IV: ''Ceremonial Institutions'' (1879); Part V: ''Political Institutions'' (1882); Part VI [published here in some editions]: ''Ecclesiastical Institutions'' (1885)
*** Volume III – Part VI [published here in some editions]: ''Ecclesiastical Institutions'' (1885); Part VII: ''Professional Institutions'' (1896); Part VIII: ''Industrial Institutions'' (1896); References
** [http://oll.libertyfund.org/Texts/LFBooks/Spencer0236/PrinciplesEthics/HTMLs/0155-02_Pt05_Apps.html ''The Principles of Ethics''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051123164134/http://oll.libertyfund.org/Texts/LFBooks/Spencer0236/PrinciplesEthics/HTMLs/0155-02_Pt05_Apps.html |date=2005-11-23 }} (1897), in two volumes
*** Volume I – Part I: ''[https://web.archive.org/web/20050507021237/http://fair-use.org/herbert-spencer/data-of-ethics The Data of Ethics]'' (1879); Part II: ''The Inductions of Ethics'' (1892); Part III: ''The Ethics of Individual Life'' (1892); References
*** Volume II – Part IV: ''The Ethics of Social Life: Justice'' (1891); Part V: ''The Ethics of Social Life: Negative Beneficence'' (1892); Part VI: ''The Ethics of Social Life: Positive Beneficence'' (1892); Appendices
* [https://web.archive.org/web/20120515130355/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=96277756 ''The Study of Sociology'' (1873, 1896)]
* [https://web.archive.org/web/20110227064334/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=3559105 ''An Autobiography''] (1904), in two volumes
: See also {{Cite book|last=Spencer, Herbert|author=Spencer, Herbert|year=1904|title=An Autobiography|url=https://books.google.com/books?id=gUozqCwTGkEC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=herbert+spencer#PPR3,M2|publisher=D. Appleton and Company}}
* [https://web.archive.org/web/20110316025255/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=7900182 v1 ''Life and Letters of Herbert Spencer'' by David Duncan] (1908)
* [https://web.archive.org/web/20110817093120/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=54665737 v2 ''Life and Letters of Herbert Spencer'' by David Duncan] (1908)
* ''Descriptive Sociology; or Groups of Sociological Facts,'' parts 1–8, classified and arranged by Spencer, compiled and abstracted by David Duncan, Richard Schepping, and James Collier (London, Williams &amp; Norgate, 1873–1881).

* ''Illustrations of Universal Progress: A Series of Discussions'' (1864, 1883)
* ''[[රාජ්‍යය (ආණ්ඩුක්‍රමය)|The Man versus the State]]'' (1884)
* ''The man versus the state''
* ''Essays: Scientific, Political, and Speculative'' (1891), in three volumes:
** Volume I (includes &quot;The Development Hypothesis,&quot; &quot;Progress: Its Law and Cause,&quot; &quot;The Factors of Organic Evolution&quot; and others)
** Volume II (includes &quot;The Classification of the Sciences&quot;, [http://www.gutenberg.org/dirs/etext04/8phil10.txt ''The Philosophy of Style''] (1852), The Origin and Function of Music,&quot; &quot;The Physiology of Laughter,&quot; and others)
** Volume III (includes &quot;The Ethics of Kant&quot;, &quot;State Tamperings With Money and Banks&quot;, &quot;Specialized Administration&quot;, &quot;From Freedom to Bondage&quot;, &quot;The Americans&quot;, and others)
* ''Various Fragments'' (1897, enlarged 1900)
* ''[http://praxeology.net/HS-FC.htm Facts and Comments]'' (1902)
* Great Political Thinkers (1960)

== දාර්ශනික විචාර ==
* [https://web.archive.org/web/20110304005943/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=99533534 ''Herbert Spencer: An Estimate and Review''] (1904) by Josiah Royce.
* [https://web.archive.org/web/20110817105113/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=14557498 ''Lectures on the Ethics of T.H. Green, Mr. Herbert Spencer, and J. Martineau''] (1902) by Henry Sidgwick.
* [[wikisource:Page:Popular Science Monthly Volume 44.djvu/874|''Spencer-smashing at Washington'']] (1894) by Lester F. Ward.
* [http://www.grundskyld.dk/0-Perplexed.html ''A Perplexed Philosopher''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081230232644/http://www.grundskyld.dk/0-Perplexed.html |date=2008-12-30 }} (1892) by Henry George.
* [http://www.marxists.org/archive/lafargue/1884/06/herbert-spencer.htm ''A Few Words with Mr Herbert Spencer''] (1884) by Paul Lafargue.
* [https://books.google.com/books?id=c2rjtEWeYvwC&amp;pg=PA9&amp;lpg=PA9 ''Remarks on Spencer's Definition of Mind as Correspondence''] (1878) by [[විලියම් ජේම්ස්|William James]].

== මේවාත් බලන්න ==
* Contributions to liberal theory
* Geolibertarianism
* Organicism
* Social Darwinism

== සටහන් ==
{{Reflist|30em}}

== යොමුව ==

== බාහිර යොමු ==
* {{cite SEP|url-id=spencer|title=Herbert Spencer|last=Weinstein|first=David|date=2008-02-27}}
* [http://www.iep.utm.edu/s/spencer.htm Herbert Spencer] entry in the Internet Encyclopedia of Philosophy by William Sweet
* [http://www.bolenderinitiatives.com/sociology/herbert-spencer-1820-1903 Review materials for studying Herbert Spencer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081023230700/http://www.bolenderinitiatives.com/sociology/herbert-spencer-1820-1903 |date=2008-10-23 }}
* {{FAG|2609}}Find a Grave

* {{Gutenberg author|id=Spencer,+Herbert|name=Herbert Spencer}}Project Gutenberg{{Gutenberg author|id=Spencer,+Herbert|name=Herbert Spencer}}
* {{Internet Archive author|sname=Herbert Spencer}}Internet Archive{{Internet Archive author|sname=Herbert Spencer}}
* {{Librivox author|id=3278}}LibriVox{{Librivox author|id=3278}}
* [http://oll.libertyfund.org/index.php?option=com_staticxt&amp;staticfile=show.php%3Fperson=165&amp;Itemid=28 Works by Herbert Spencer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120701075207/http://oll.libertyfund.org/index.php?option=com_staticxt&amp;staticfile=show.php%3Fperson=165&amp;Itemid=28 |date=2012-07-01 }} at the Online Library of Liberty (HTML, facsimile PDF, reading PDF)
* [https://mises.org/journals/lar/pdfs/2_2/2_2_9.pdf ''On Moral Education''], reprinted in ''Left and Right: A Journal of Libertarian Thought'' (Spring 1966)
* [https://web.archive.org/web/20020828181118/http://etext.lib.virginia.edu/etcbin/toccer-new2?data=%2Ftexts%2Fenglish%2Fmodeng%2Fparsed&amp;id=SpeFirs.xml&amp;images=images%2Fmodeng&amp;part=all&amp;tag=public ''First principles''] Electronic Text Center, University of Virginia Library.
* [http://praxeology.net/HS-SP.htm#firstprinciples ''First Principles'' online]
* [http://www.constitution.org/hs/ignore_state.htm &quot;The Right to Ignore the State&quot;] by Herbert Spencer.

[[ප්‍රවර්ගය:සමාජ විද්‍යාඥ‍යෝ]]</text>
      <sha1>6fffcjrjivq5wcml8nqzdu2xfyf8h76</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ධර්මරාජ රථ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76241</id>
    <revision>
      <id>803700</id>
      <parentid>797109</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T22:07:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261105) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>803700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29772" sha1="jznnhq0c95i85fyrwglf7ckq6prbfpd" xml:space="preserve">{{Infobox temple
| name        = ධර්මරාජ රථ
| image       = Mamallapuram Dharmaraja Ratha.jpg
| alt     = 
| caption      = ධර්මරාජ රථ
| pushpin_map    = 
| map_caption    =
| latd        = 
| longd       = 
| coordinates_region =
| coordinates_display= 
| other_names    = 
| proper_name    = 
| devanagari     = 
| sanskrit_translit = 
| tamil       = 
| marathi      = 
| bengali      = 
| country      = ඉන්දියාව
| state       = [[තමිල් නාඩු]]
| district      = [[කාංචීපුරම් දිස්ත්‍රික්කය]]
| location      = [[මහාබලිපුරම්]] 
| elevation_m    = 
| deity = [[ශිව]]
| primary_deity_Godess = 
| utsava_deity_God  = 
| utsava_deity_Godess= 
| Direction_posture = 
| Pushakarani    = 
| Vimanam      = 
| Poets       = 
| Prathyaksham    = 
| important_festivals= 
| architecture    = 
| number_of_temples = 
| number_of_monuments= 
| inscriptions    = 
| year_completed     = ක්‍රි.ව‍. 650 පමණ&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Culture of India |isbn=9780852297629 |publisher=The Rosen Publishing Group |year=2010 |page=315 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Student Britannica India 7 Vols |page=5 |author=Indu Ramchandani |publisher=Popular Prakashan |year=2000 |isbn=9780852297629 }}&lt;/ref&gt;
| creator      = 
| website      = 
}}

'''ධර්මරාජ රථ''' යනුවෙන් හැඳන්වෙන්නේ [[ඉන්දියාව|ඉන්දියාවේ]] [[තමිල් නාඩු]] ප්‍රාන්තයේ [[කාංචීපුරම් දිස්ත්‍රික්කය|කාංචීපුරම් දිස්ත්‍රික්කයේ]] [[මහාබලිපුරම්]]හි පිහිටි [[පංච රථ]] සංකීර්ණය අතුරින් එක් ස්මාරකයකි. මෙය [[බෙංගාල බොක්ක|බෙංගාල බොක්කේ]] [[කොරමැන්ඩල් වෙරළ තීරය|කොරමැන්ඩල් වෙරළ තීරයේ]] පිහිටියේ ය. මෙය ඒකශෛලීය [[ඉන්දියානු ගලින්-නෙළූ ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය]]ට කදිම නිදසුනකි. ක්‍රි.ව. 7වන සියවසට අයත් මෙය [[පල්ලව රාජවංශය|පල්ලව රාජවංශයේ]] [[මහේන්ද්‍රවර්මන් I|Iවන මහේන්ද්‍රවර්මන්]] සහ ඔහුගේ පුත් [[නරසිංහවර්මන් I|Iවන නරසිංහවර්මන්]] (ක්‍රි.ව‍. 630–680; මාමල්ල ලෙස ද හැඳින්වේ) රජවරුන්ගේ රාජ්‍ය සමයේ ඉදිවිණැයි සැලකේ. මෙම සම්පූර්ණ සංකීර්ණයම [[ඉන්දියාවේ පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ දෙපාර්තමේන්තුව|ඉන්දියාවේ පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ දෙපාර්තමේන්තුවේ]] (ASI) අනුග්‍රහය යටතේ පවතියි. මෙය 1984 සිට [[යුනෙස්කෝ]] [[ලෝක උරුම අඩවි]]යක් ලෙස නම්කෙරුණු [[මහාබලිපුරම් ස්මාරක සමූහය]] අතුරින් එකකි.&lt;ref name=UNESCO&gt;{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/249/|title=Group of Monuments at Mahabalipuram|publisher=UNESCO|accessdate=2007-03-03}}&lt;/ref&gt;

''රථය''කට සමාන මෙය තනි, දිගටි රෝස ග්‍රැනයිට් පාෂාණයකින් නෙළා තිබේ.&lt;ref name=UNESCO/&gt;&lt;ref name=Plaque&gt;{{Cite web|url=http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Five_Rathas,_Mahabalipuram.jpg|title= File:Five Rathas, Mahabalipuram.jpg| accessdate=9 April 2013|publisher=Archarological Survey of India, Chennai Circle}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ASI&gt;{{Cite web|url=http://www.art-and-archaeology.com/india/mamallapuram/mam01.html|title=Pancha Rathas, Mamallapuram |accessdate=23 October 2012|publisher=Archaeological Survey of India}}&lt;/ref&gt; ඇතැම් අවස්ථාවල දී [[දේවාලය]]ක් ලෙස වරදවා වටහා ගැනුණත්, මෙය සම්පූර්ණ කොට නොමැති හෙයින් දෙවියන්ට පූජාකොට නොමැත.&lt;ref name=&quot;Marilyn Stokstad 2008 333&quot;&gt;{{cite book|title=Art history |url=https://archive.org/details/arthistory0000stok_t8t5 |author=Marilyn Stokstad |year=2008 |publisher=Pearson Education |isbn=9780131577046 |page=[https://archive.org/details/arthistory0000stok_t8t5/page/333 333] }}&lt;/ref&gt; එයට හේතුව Iවන නරසිංහවර්මන්ගේ මරණයයි.&lt;ref name=Plaque/&gt;&lt;ref name=ASI/&gt;&lt;ref name=architect&gt;{{Cite web|url=http://www.sscnet.ucla.edu/southasia/Culture/Archit/Mahaba.html|title= Mahabalipuram|accessdate=30 December 2012|publisher=UCLA Education, South Asia}}&lt;/ref&gt; මෙම ව්‍යූහය නම්‍ කොට ඇත්තේ සුප්‍රකට [[මහාභාරත]] වීරකාව්‍යයේ එව වැඩිමහල්ම [[පාණ්ඩව]]යාගේ නම ඇසුරෙනි.&lt;ref name=UNESCO/&gt;&lt;ref name=ASI/&gt;&lt;ref name=Rathas&gt;{{Cite web|url=http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/t/019pho0000472s1u00027000.html|title=The Rathas, monolithic [Mamallapuram]|accessdate=19 February 2013|publisher=Online Gallery of Encyclopædia Britannica}}&lt;/ref&gt; නමුත් මෙහි නාමකරණය සනාථ කෙරෙන කිසිදු ඓතිහාසික සාධකයක් හමුනොවේ.&lt;ref name=Plaque/&gt; මෙය [[ශිව]] දෙවියන්ට කැපකොට ඇත.&lt;ref name=&quot;Allen 1991&quot;&gt;{{cite book|page=139 |title=Ornament in Indian Arch |author=Margaret Prosser Allen |year=1991}}&lt;/ref&gt;

==භූගෝල විද්‍යාව==
මෙම ව්‍යූහය පිහිටියේ කාංචීපුරම් දිස්ත්‍රික්කය තුළ බෙංගාල බොක්කේ කොරමැන්ඩල් වෙරළ තීරයේ මහාබලිපුරම් (අතීතයේ මාමල්ලපුරම් ලෙස හැඳින්විණි) හි ය. එය අගනගරය වන [[චෙන්නායි]] (පෙර මදුරාසි නම් විය) සිට සැතපුම් 35 (56 km) පමණ දකුණින් පිහිටා ඇත.&lt;ref name=Gunther&gt;{{Cite web|url=http://www.art-and-archaeology.com/india/mamallapuram/mam01.html|title=Pancha Rathas, Mamallapuram |accessdate=23 October 2012|work=art-and-archaeology.com|author=Michael D. Gunther}}&lt;/ref&gt; නමුත් [[චෙංගල්පට්ටු]] සිට ඇත්තේ සැතපුම් 20ක (32 km) පමණ දුරකි.&lt;ref name=&quot;Ayyar1982&quot;&gt;{{cite book|author=P. V. Jagadisa Ayyar|title=South Indian Shrines: Illustrated|url=https://books.google.com/books?id=NLSGFW1uZboC&amp;pg=PA157|accessdate=7 February 2013|year=1982|publisher=Asian Educational Services|isbn=978-81-206-0151-2|pages=157–}}&lt;/ref&gt;

==ඉතිහාසය==
{{Main|පංච රථ}}
පංච රථ ඉන්දියානු දේවාල ගෘහනිර්මාණ ශිල්පයේ වැදගත් සංවර්ධනයක් පෙන්වයි. සෙසු පංච රථ සතර මෙන් ධර්මරාජ රථය ද පාෂාණයෙන් තනා ඇත. එය දැවයෙන් තැනූ ප්‍රභේදයක අනුරුවක් වන්නට ඇත.&lt;ref name=&quot;MoffettFazio2003&quot;&gt;{{cite book|last1=Moffett|first1=Marian|last2=Fazio|first2=Michael W.|last3=Wodehouse|first3=Lawrence|title=World History of Architecture|url=https://books.google.com/books?id=IFMohetegAcC&amp;pg=PT75|accessdate=9 January 2013|year=2003|publisher=Laurence King Publishing|isbn=978-1-85669-371-4|page=75}}&lt;/ref&gt; මෙය ඒකශෛලීය දේවාලයක් ලෙස පැවසුණ ද, &quot;දේවාලය&quot; යන වදන වැරදි ව්‍යවහාරයක් වන්නේ පංච රථ කිසිදින නිමකොට අවසන් නොවූ හෙයිනි.&lt;ref name=&quot;Marilyn Stokstad 2008 333&quot;/&gt; මෙයට සාක්ෂියක් ලෙස මව් පාෂාණයේ කොත කැටයම් කර නොතිබීම දැක්විය හැක. එමනිසා රථ වන්දනාවට භාවිතා කෙරුණේ නැත. පංච රථවල මෙම අසම්පූර්ණභාවයට හේතුව ක්‍රි.ව. 668දී Iවන නරසිංහවර්මන් රජුගේ මරණයයි.&lt;ref name=&quot;Rathas&quot;/&gt;&lt;ref name=Tatva/&gt; මෙම රථය වීරකාව්‍යවල එන [[පාණ්ඩවයෝ|පාණ්ඩවයන්]] හා සම්බන්ධව නම්කොට තිබුණ ද, මේ බවට ඉතිහාසයෙන් කිසිදු සාක්ෂියක් හමුනොවේ. මෙම රථය ඇතුළු සෙසු ස්මාරක සමූහය 1984දී යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවියක් ලෙස නම්කරන ලද්දේ &quot;මහාබලිපුරම් ස්මාරක සමූහය&quot; යන නාමය යටතේයි.&lt;ref name=UNESCO /&gt;

මෙම රථයේ ඇති විශාල බව සහ නිරූපණයන් සැලකිල්ලට ගත් විට, මෙහි ඉදිකිරීම [[පල්ලව රාජවංශය|පල්ලව රාජවංශයේ]] රජවරුන් දෙදෙනකු වන, [[නරසිංහවර්මන් I|Iවන නරසිංහරවර්මන්]] මාමල්ල සහ ඔහුගේ අනුප්‍රාප්තික රජ [[පරමේශ්වරවර්මන් I|Iවන පරමේශ්වරවර්මන්]] (මොහුගේ අභිලේඛනයක් රථයේ තිබී හමු විය) සමයයන්ට අයත් යැයි සැලකිය හැක. රථ අතුරින් විශාලතම රථය බැවින් මෙයට ධර්මරාජ රථය යන නාමය යොදාඇත්තේ පාණ්ඩව සොහොයුරන් අතුරින් වැඩිමහල්ම සොහොයුරාගේ නාමය ඇසුරෙනි.&lt;ref name=Tatva&gt;{{Cite web|url=http://puratattva.in/2010/08/23/mahabalipuram-the-workshop-of-pallavas-part-iii-43.html|title=Mahabalipuram – The Workshop of Pallavas – Part III|work=4. Dharmaraja Ratha |accessdate=20 February 2013|publisher= Indian History and Architecture, Puratattva.in|date=23 August 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=conclusion&gt;{{Cite web|url= http://puratattva.in/2010/09/03/mahabalipuram-the-workshop-of-pallavas-part-iv-42.html|title=Mahabalipuram – The Workshop of Pallavas – Part VI|work= General Information|accessdate=28 February 2013|publisher= Puratatva.com|date=3 September 2010}}&lt;/ref&gt; මෙම රථය සැලසුම අතින් අර්ජුන රථයට සමාන නමුත්, මෙය විශාලත්වයෙන් වැඩි අතර, අමතර මහලක් ද ඇතුළත් ය.

==ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය==
[[File:Dharmaraja's Ratha.png|thumb|ධර්මරාජ රථයේ සැලසුම]]
[[File:Elevation of Dharmaraja Ratha.png|thumb|ධර්මරාජ රථයේ උන්නතාංශය]]
[[File:Section of Dharmaraja Ratha.png|thumb|ධර්මරාජ රථයේ හරස්කඩක්]]
සියලුම පංච රථ පොදු පාදමක් මත පිහිටා ඇති අතර, උතුරු-දකුණු දිශානතිය ඔස්සේ පිහිටා ඇත. මෙවන් ආකාරේ ගෘහනිර්මාණ ශිල්පයක් ඉන්දියාවේ දක්නට නොලැබුණු අතර, ද්‍රවිඩියානු ‍ගෘහනිර්මාණ ශිල්පයේ දකුණු ඉන්දියානු සම්ප්‍රදායේ විශාල දේවාල තැනීමට මෙය &quot;මූලාදර්ශයක්&quot; වන්නට ඇතැයි සැලකේ.&lt;ref name=&quot;Rathas&quot; /&gt; ඒකශෛලීය පාෂාණයකින් නෙළා තිබුණ ද, මෙම රථ ව්‍යූහාත්මක දේවාල ලෙස තනා ඇති හෙයින් “සදිසි-ඒකශෛලීය දේවාල ස්වරූපයක්” ලෙස හැඳින්වේ.
[[File:Ratha mahabalipuram.JPG|left|thumb|ධර්මරාජ රථයේ ගෘහනිර්මාණ ශෛලියේ ඇති සංකීර්ණබාවය පෙන්වන සම්පූර්ණ රූප සටහනක්]]

ධර්මරාජ රථය ගෘහනිර්මාණ ශෛලිය අතින් පංච රථ අතුරින් ප්‍රමුඛම සහ උසින් වැඩිම&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.varalaaru.com/Default.asp?articleid=741|title=The Five Rathas of Mahabalipuram|publisher=Varalaaru|accessdate=9 January 2013}}&lt;/ref&gt; රථය වන අතර, විශාලතම රථය ද වේ.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Chennai |author=Rina Kamath |publisher=Orient Blackswan |page=121 |year=2000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=History &amp; Civics IX |page=127 |publisher=Rachnar Sagnar }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Concise Classified Dictionary of Hinduism |author=K. V. Soundara Rajan |publisher=Concept Publishing |year=2002 |page=260 }}&lt;/ref&gt; මෙම රථය බස්නාහිර දිශාවට මුහුණලා පිහිටි අතර, ප්‍රතිමා නිර්මාණ අතින් එය පොහොසත් ය. මෙහි බිම් මහල ඇතුළත්ව මහල් තුනක් දක්නට ලැබේ. බිම් මහලේ සැලැස්ම අඩි 28 (8.5 m) ප්‍රමාණයේ සමචතුරස්‍රයක හැඩය ගන්නා අතර, බිම් මට්ටමේ සිට පියස්සේ මුදුන තෙක් උස අඩි 35 (11 m) කි. සිව් දිශාවෙන්ම මෙය විවෘත අතර, සෑම පැත්තකම ඇති ප්‍රාසාදමුඛයන් කුළුණු දෙකකින් සහ නෙරි කුළුණු දෙකකින් ආධාර වන අතර, කොන්වල එම නෙරි කුළුණු ඉහළ මහල්වල දරා සිටීමට උපකාරී වේ.&lt;ref name=Tatva/&gt; තනි රෝස ග්‍රැනයිට් පාෂාණයකින් කැටයම් කළ මෙය,&lt;ref&gt;{{cite book|title=Indian Railways |publisher=India Railway Board |volume=15 |year=1970 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Our Story So Far |volume=6 |isbn=9788131714942 |publisher=Pearson Education India |page=102}}&lt;/ref&gt; සහ සෙසු රථ තුන උතුරු-දකුණු දිශානතිය ඔස්සේ ඉස්මතුවූ තනි පාෂාණ කුට්ටියකින් කැටයම් කර තිබීම විශේෂත්වයකි&lt;ref name=ASI/&gt; මෙය [[ත්‍රිතල]] හෙවත් තෙමහල්&lt;ref&gt;{{cite book|title=India: The Elephant's Blessing |url=https://archive.org/details/indiaelephantsbl0000dobb |author=Aline Dobbie |page=[https://archive.org/details/indiaelephantsbl0000dobb/page/56 56] |publisher=Melrose Press |year=2006 |isbn=9781905226856 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Religions of India: A Concise Guide to Nine Major Faiths |author=Roshen Dalal |isbn=9780143415176 |year=2010 |publisher=Penguin Books India |page=279 }}&lt;/ref&gt; විමානයක් වන අතර,&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Body of God: An Emperor's Palace for Krishna in Eighth-Century Kanchipuram |author= D. Dennis Hudson |year=2008 |isbn=9780195369229 |page=537 |publisher=Oxford University Press }}&lt;/ref&gt; සමචතුරස්‍රාකාර සැලැස්මකින් යුත් මෙය විවෘත ද්වාර මණ්ඩපයකින් සහ පේසා සහිත පිරමිඩාකාර ශිඛරයකින් සමන්විත ය.&lt;ref name=&quot;Singh2008&quot;&gt;{{cite book|author=Upinder Singh|title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century|url=https://books.google.com/books?id=GW5Gx0HSXKUC&amp;pg=PA636|accessdate=9 January 2013|year=2008|publisher=Pearson Education India|isbn=978-81-317-1677-9|page=636}}&lt;/ref&gt; මෙහි මුදුනේ අෂ්ටාස්‍රාකාර [[ශිඛර]]යක් (කොතක්) දක්නට ලැබේ.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Temples of South India |author=V.V. Subba Reddy |page=95 |year=2009 |publisher=Gyan Publishing House |isbn=9788121210225 }}&lt;/ref&gt; ශිඛරයේ ඉහළ කොටස විසිතුරු කිරීමේ දී ''කූඩු'' කැමැති කුඩා-ප්‍රමාණයේ පූජාස්ථා ආකෘති භාවිතා කොට ඇත.&lt;ref name=&quot;Allen 1991&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=A World History of Art |url=https://archive.org/details/worldhistoryofar0000hono |author1=Hugh Honour |author2=John Fleming |year=2005 }}&lt;/ref&gt; ගර්භගෘහයේ කෙළවරවල්වල ප්‍රතිමා ගණනාවක් දක්නට ලැබෙන අතර ඉන් ශිව;&lt;ref&gt;{{cite book|page=[https://archive.org/details/hinduismalphabet0000dala/page/294 294] |title=Hinduism: An Alphabetical Guide |url=https://archive.org/details/hinduismalphabet0000dala |author=Roshen Dalal |isbn=9780143414216 |publisher=Penguin Books India |year=2011 }}&lt;/ref&gt; [[හරිහර]], [[බ්‍රහ්ම-සාස්ත]], [[මුරුගන්|ස්කන්ධ]], [[බ්‍රහ්ම]], [[අර්ධනාරීශ්වර]] (ශිවගේ අර්ධයක් සහ [[පාර්වතී]]ගේ අර්ධයක් සහිත)&lt;ref&gt;{{cite book|title=India Baedeker Guide |author1=Karen Schreitmüller |author2=Mohan Dhamotharan |author3=Beate Szerelmy |year=2012 |page=589 }}&lt;/ref&gt; සහ [[ක්‍රිෂ්ණා]]ගේ රූ නිරූපණය වේ.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Temples of Kr̥ṣṇa in South India: History, Art, and Traditions in Tamilnāḍu |url=https://archive.org/details/templesofkrsnain0000padm |author=T. Padmaja |publisher=Abhinav Publishing |year=2002 |isbn=9788170173984 |page=[https://archive.org/details/templesofkrsnain0000padm/page/110 110] }}&lt;/ref&gt; මේ සමගම රජුගේ ද අභිලේඛනය කළ ආලේඛය රුවක් දක්නට ලැබෙන අතර, එමගින් දේවාලය ඉදිකරවූ&lt;ref&gt;{{cite book|title=Pallava Antiquities – 2 Vols. |url=https://archive.org/details/pillavaantiquiti01gjou |author=G. Jouveau-Dubreuil |year=1994 |publisher=Asian Educational Services |isbn=9788120605718 |page=63 }}&lt;/ref&gt; [[නරසිංහවර්මන් I|Iවන නරසිංහවර්මන්]] නිරූපණය වේ යැයි සිතිය හැක.&lt;ref name=&quot;Singh2008&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;asi&quot;&gt;{{cite web|url=http://asi.nic.in/asi_monu_whs_mahabalipuram_monolithic.asp|title=World Heritage Sites – Mahabalipuram – Monolithic Temples|publisher=Archaeological Survey of India|accessdate=9 January 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Dharmarāja ratha &amp; its sculptures, Mahābalipuram |author=K. R. Srinivasan |year=1975 |publisher=Abhinav Publications }}&lt;/ref&gt; කුළුණුවල බ‍ඳෙහි හිඳි සිංහ රූ දැකගත හැකි ය.&lt;ref name=&quot;Singh2008&quot;/&gt; දෙවන මහලේ විසිතුරු කැටයම් දක්නට ලැබෙන අතර,&lt;ref&gt;{{cite book|title=Pallava rock architecture and sculpture |author=Elisabeth Beck |publisher=Sri Aurobindo Institute of Research in Social Sciences in association with East West Books (Madras) |year=2006 |isbn=9788188661466 |page=226 }}&lt;/ref&gt; එහි ශිව‍‍ගේ [[ගංගාධර]] සහ [[නටේස]] ස්වරූපයන්, [[ගරුඩා]] මත හිඳගත් [[විෂ්ණු]] සහ [[කාලිය මර්දන]] රූ දැකගත හැක.

===ලක්ෂණ===
[[File:Ratha detail face.JPG|right|thumb|සෑම දිශාවකම බිත්ති ශීර්ෂවල දක්නට ලැබෙන ''කූඩු'' (අශ්ව-ලාඩම් හැඩැති පියැසි කවුළු)]]
ප්‍රතිමා විද්‍යානුකූලව පල්ලව සහ [[දකුණු ඉන්දියාව|දකුණු ඉන්දියානු]] ඉතිහාසයේ ප්‍රථම වතාවට මෙම රථයේ ශෛලමය කැටයම් දක්නට ලැබේ. මෙහි මහල් තුනම කැටයම්වලින් අලංකාර කොට ඇත. බිම් මහලෙහි බාහිර මුහුණත්වල විමාන අටක් දක්නට ලැබෙන අතර, ඒවායේ රථ ඉදිකළ රජුන් පිළිබඳ සඳහන් අභිලේඛන ඇතුළත් ය. බටහිර බිත්තියේ ශිවගේ රූප දෙකක් (අත් සතරක් සහිතව ''සම්භංග'' ඉරියව්වෙන්), යාබද විමානයේ අත් සතරක් සහිතව ''ජටාමකුට'' (හිසට ඉහළින් කේශකලාපය රැස්කර බැඳි) ස්වරූපයෙන් යුත් ශිව රුවක් දක්නට ලැබේ. උතුරු මුහුණතේ වූ විමාන දෙකෙහි එක් විමානයක අත් සතරක් සහිත බ්‍රහ්මගේ රුවත්, අනෙක් විමානයේ අත් සතරක් සහිත හරිහර රුවක් දැකගත හැක. මෙය හරි (විෂ්ණු) සහ හර (ශිව) ගේ සම්මිශ්‍රණයකි. නැගෙනිහර මුහුණතේ වූ විමාන දෙකෙහි ''අර්ධනාරීශ්වර'' (අඩක් පුරුෂ (ශිව) සහ අර්ධ ස්ත්‍රී (ශක්ති) ස්වරූපයෙන් යුත්) සහ ''බ්‍රහ්මසාස්ත'' ස්වරූපයෙන් යුත් ස්කන්ධගේ රුවක් ද වේ. දකුණු මුහුණතේ වූ විමාන දෙකෙහි , ''සම්භංග'' ඉරියව්වෙන් යුත් සිටගත් ශිව රුවක් සහ පල්ලව රජ Iවන නරසිංහවර්මන් මාමල්ලගේ රුව දැකගත හැක. මෙහි විමානවලට ඉහළින් “ශ්‍රීමේඝ” (ධනයේ මේඝය) සහ “ත්‍රෛලෝක්‍යවර්ධන” (තුන් ලොවෙහි සමෘද්ධියෙහි ආරක්ෂක) යන නාම කැටයම් කොට ඇත. බිම් මහලෙහි බිත්ති ශීර්ෂයෙහි මිනිස් මුහුණු ඇතුළත් ''කූඩු'' (අශ්ව-ලාඩම් හැඩැති පියැසි කවුළු) මෝස්තර දැකගත හැක. බිත්ති ශීර්ෂයට පහළින් බටහිර මුහුණතෙහි මල් දාම අතැති තිරස් ''[[ගන]]'' රූ දැකගත හැක. මෙය රථයේ ප්‍රධාන පිවිසුමයි.&lt;ref name=Tatva/&gt;

රථයේ පළමු මහලෙහි (මෙය දැකගත හැක්කේ ඉණිමගක් තබා නැගීමෙනි. මෙය වෙත දිවෙන පියගැට පෙළක් දක්නට නොමැත) විමාන විස්සක් දැකගත හැක. මේවා [[කංකාලමූර්ති]], [[වීණාධර]], නර්තනයෙහි යෙදෙන ශිව, චන්ඩේශ සමග ශිව, ගංගාධර, විෂ්ණු, [[කාලරි]], [[වෘෂභාන්තිකමූර්ති]], [[අන්ධකාසුරසම්හමූර්ති]], පූජාවන් සිදුකරන කාන්තාවන් පිරිවරාගත් [[ක්‍රිෂ්ණා]], [[ද්වාරපාල]] සහ පූජක රූ වලින් අලංකාර කොට ඇත.&lt;ref name=Tatva/&gt;

දෙවන මහලෙහි, සම්පූර්ණයෙන් නිමකළ කුටි දක්නට ලැබේ. මෙම කුටිවලට පිවිසෙන ස්ථානවල ''ද්වාරපාල'' රූ දැකගත හැක. ඉන් එක් කුටීරයක සෝමස්කන්ධ පනේලයෙහි ආදිතම නිරූපණයක් දැකගත හැකි අතර, එහි වෙනත් ඵලකවල මෙන් නොව පාර්වතී ශිවට මුහුණලා අසුන්ගෙන සිටියි. මෙහි කුඩුම්බි සිදුරක් සහ ජලය ඉවතට ගෙනයාමට වූ බිහිදොරක් දැකගත හැකි අතර, මෙය අතීතයේ වන්දනාමාන කටයුතු සඳහා භාවිත වූ බැව් පැවසේ. මෙහි වූ ශිව ලිංගය වර්තමානයේ දක්නට නැත. මෙම මහලේ උතුරු මුහුණත විමාන පහක් සහිත කුටියකින් සමන්විත ය.ඉන් එක් විමානයක බැතිමතුන් පිරිවරාගත් [[චන්ද්‍ර]] (සඳ) රූපය දැකගත හැක. නැගෙනහිර මුහුණතෙහි ද විමාන පහක් දක්නට ලැබේ. එහි ප්‍රධාන රුව වශයෙන් බැතිමතුන් දෙදෙනකු පිරිවරාගත් [[සූර්ය]] රූපය දැකගත හැක. දකුණු මුහුණතෙහි ද විමාන පහක් දැකගත හැකි අතර, එහි මධ්‍යයේ බැතිමතුන් දෙදෙනකු සමග සිටින ශිවගේ රුව වේ.&lt;ref name=Tatva/&gt;

===අභිලේඛන===
ධර්මරාජ රථයෙහි [[ග්‍රන්ථ අක්ෂර මාලාව|ග්‍රන්ථ]] සහ [[සංස්කෘත]]  [[නගරි අක්ෂර මාලාව|නගරි අක්ෂර]]වලින් යුත් අභිලේඛන 16ක් දැකගත හැක. මේයා රාජකීය විරුද නාමයන් වන අතර, තනි වචන පදවි නාම වේ. මේවායින් බොහෝමයක් Iවන නරසිංහවර්මන්ට අය්ත යැයි සැලකේ.&lt;ref name=Front&gt;{{Cite web|url=http://www.flonnet.com/fl2023/stories/20031121000107100.htm |archive-url=http://archive.is/20130410195340/http://www.flonnet.com/fl2023/stories/20031121000107100.htm |url-status=dead |archive-date=10 April 2013 |title=A monumental effort |accessdate=30 December 2012 |date=8 November 2003 |publisher=Front Line India's National Magazine from the publishers of [[ද හින්දු|The Hindu]] }}&lt;/ref&gt; දේවාලයේ මුදුනේම ස්තරයේ අත්‍යන්තකාම පල්ලවේස්වරම් පිළිබඳ සඳහන් අභිලේඛනයක් වේ. අත්‍යන්තකාම යනු [[පරමේස්වරවර්මන් I|Iවන පරමේස්වරවර්මන්]]ගේ පදවි නාමයක් ලෙස සැලකේ. රජු සඳහා භාවිතා වූ මෙහි කැටයම් කොට ඇති සෙසු විරුද නාම අතර ශ්‍රී මේඝ සහ ත්‍රෛ‍ලෝක්‍යවර්ධන-විධි යන නාමයන් ප්‍රචලිත ය.&lt;ref name=&quot;asi&quot;/&gt;

==මූලාශ්‍ර==
{{reflist|35em}}
{{Portal|ඉන්දියාව|හින්දු ආගම|ආගම්}}
{{coord missing|Tamil Nadu}}

{{Group of Monuments at Mahabalipuram}}

[[Category:මහාබලිපුරම්හි හින්දු දේවාල]]
[[Category:මහාබලිපුරම්]]
[[Category:තමිල් නාඩු‍වේ පුරාවිද්‍යා ස්මාරක]]</text>
      <sha1>jznnhq0c95i85fyrwglf7ckq6prbfpd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කරාබුනැටි</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80695</id>
    <revision>
      <id>803724</id>
      <parentid>499943</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T09:23:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <origin>803724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7409" sha1="ctmmsdovmg1hvoa5zslb1vgjmzzmyvh" xml:space="preserve">[[Image:ClovesDried.jpg|right|thumb|කරාබුනැටි]]

'''කරාබුනැටි''' යනු [[කුළුබඩු]] විශේෂයකි. කරාබු ශාකයේ පුෂ්ප වියලා කරාබු ලෙස සකස් කරගන්න අතර එවා ප්‍රධාන වශයෙන් කුළු බඩුවක්  ලෙස ආහාර සැකසීමේදී මෙන්ම ඖෂධ ලෙසද භාවිතා කෙරේ කරාබු තෙල් මගින් සුවද විලවුන්, දන්තාලේප නිෂ්පාදනයටද යොදා ගනී. 


'''කරාබු නැටි''' (Clove) යනු ''Syzygium aromaticum'' යන විද්‍යාත්මක නාමයෙන් හඳුන්වන සදාහරිත ශාකයක වියළන ලද විවෘත නොවූ මල් පොහොට්ටු වේ. මෙය Myrtaceae ශාක කුලයට අයත් වේ. කරාබු නැටි ආහාර රසකාරකයක්, සුවඳකාරකයක් සහ සාම්ප්‍රදායික වෛද්‍ය ක්‍රමවල ඖෂධීය ද්‍රව්‍යයක් ලෙස භාවිත වේ.

== උද්භිද විද්‍යාත්මක වර්ගීකරණය ==
* රාජධානිය: Plantae
* ගෝත්‍රය: Myrtales
* කුලය: Myrtaceae
* ගණය: ''Syzygium''
* විශේෂය: ''Syzygium aromaticum''

== නම් ==
* සිංහල: කරාබු නැටි
* ඉංග්‍රීසි: Clove
* දෙමළ: கிராம்பு (Kirambu)
* හින්දි: लौंग (Laung)
* සංස්කෘත: लवङ्ग (Lavanga)
* අරාබි: قرنفل (Qaranful)

== ශාකයේ ස්වභාවය ==
කරාබු නැටි ශාකය නිවර්තන කලාපවල වැඩෙන මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ සදාහරිත ගසකි. සාමාන්‍යයෙන් මීටර් 10–20 පමණ උසට වැඩිය හැකිය. එහි කොළ සහ මල් පොහොට්ටු සුවඳැති තෙල් අඩංගු කරයි.

කරාබු නැටි ලෙස භාවිත කරන්නේ මල් පිපීමට පෙර නෙළා වියළාගත් මල් පොහොට්ටුය.

== ආහාර සඳහා භාවිතය ==
කරාබු නැටි ශ්‍රී ලංකාවේ සහ ඉන්දියාවේ ආහාර සංස්කෘතියේ වැදගත් කුළුබඩුවකි.

* තුනපහ සහ ගරම් මසාලා සකස් කිරීම.
* බත්, බුරියානි සහ විවිධ ව්‍යංජන සඳහා.
* මස් සහ මාළු ආහාරවල සුවඳ හා රසය වැඩි කිරීම.
* අච්චාරු සහ සෝස් වර්ග සකස් කිරීම.
* කේක්, පුඩිං සහ වෙනත් පැණිරස ආහාර සඳහා.
* තේ සහ වෙනත් උණුසුම් පාන වර්ග සඳහා.

== ආයුර්වේද සහ සාම්ප්‍රදායික වෛද්‍ය භාවිතය ==
ආයුර්වේද වෛද්‍ය ක්‍රමයේ කරාබු නැටි ''ලවංග'' (Lavanga) නමින් හඳුන්වයි. සාම්ප්‍රදායිකව ආහාර ජීර්ණයට සහාය වන, සුවඳකාරක සහ ඖෂධීය ගුණ සහිත ද්‍රව්‍යයක් ලෙස භාවිත කර ඇත.

කරාබු නැටි සාම්ප්‍රදායිකව පහත සඳහන් අවස්ථාවල භාවිත කර ඇත.

* දත් කැක්කුම සහ මුඛ සෞඛ්‍යය සම්බන්ධ ගැටලු.
* කැස්ස සහ උගුරේ අපහසුතා සඳහා සකස් කරන සාම්ප්‍රදායික ඖෂධ.
* ආහාර ජීර්ණ අපහසුතා.
* මුඛ දුර්ගන්ධය අවම කිරීම සඳහා.

කරාබු නැටිවලින් ලබාගන්නා තෙල් දන්ත වෛද්‍ය ක්ෂේත්‍රයේ ද භාවිත වේ.

== රසායනික සංයුතිය ==
කරාබු නැටිවල අඩංගු ප්‍රධාන සුවඳැති සංයෝගය යුජිනෝල් (Eugenol) වේ. එය කරාබු නැටි තෙල්වල ප්‍රධාන සංඝටකයක් වන අතර එහි විශේෂිත සුවඳට සහ ගුණවලට දායක වේ.

යුජිනෝල් සම්බන්ධයෙන් ප්‍රතික්ෂුද්‍රජීවී, දිලීරනාශක සහ ප්‍රදාහ-විරෝධී ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සිදු කර ඇත.

== ශ්‍රී ලංකාවේ කරාබු නැටි වගාව ==
කරාබු නැටි ශ්‍රී ලංකාවේ වැදගත් අපනයන කුළුබඩු බෝගයකි. විශේෂයෙන් මධ්‍යම පළාතේ මහනුවර, මාතලේ සහ සබරගමුව පළාතේ කෑගල්ල වැනි ප්‍රදේශවල වගා කරනු ලැබේ.

ශ්‍රී ලංකාවේ නිෂ්පාදනය කරන කරාබු නැටිවලට සුවඳ සහ තෙල් අන්තර්ගතය හේතුවෙන් ජාත්‍යන්තර වෙළෙඳපොළේ වැදගත්කමක් ඇත.

== ඉතිහාසය ==
කරාබු නැටි ශාකයේ නිජබිම ඉන්දුනීසියාවේ මලුකු දූපත් සමූහයයි. අතීතයේ සිටම කරාබු නැටි ජාත්‍යන්තර කුළුබඩු වෙළෙඳාමේ ඉතා වටිනා භාණ්ඩයක් විය. අරාබි වෙළෙඳුන් සහ පසුව යුරෝපීය වෙළෙඳ බලවතුන් කරාබු නැටි වෙළෙඳාමට සම්බන්ධ වූහ.

== මූලාශ්‍ර ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:601421-1 Kew Science – Syzygium aromaticum]
* [https://www.srilankabusiness.com/spices/about/cloves-sri-lanka.html Sri Lanka Export Development Board – Ceylon Cloves]
* [https://deasrilanka.com/crop/clove/ Department of Export Agriculture – Clove]
* [https://www.indianspices.com/node/24.html Spices Board India – Clove]
* [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1155/2019/2321961 Medicinally Important Herbal Flowers in Sri Lanka]

==ආශ්‍රිත==
* [[කරාබුනැටි තෙල්]]

{{wiktionary}}

[[ප්‍රවර්ගය:කුළුබඩු]]

{{අසම්පූර්ණ}}</text>
      <sha1>ctmmsdovmg1hvoa5zslb1vgjmzzmyvh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>803725</id>
      <parentid>803724</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T09:24:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <origin>803725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7407" sha1="brm0egm2n6fs6ldtshld5i4i3lgd8n3" xml:space="preserve">[[Image:ClovesDried.jpg|right|thumb|කරාබුනැටි]]

'''කරාබුනැටි''' යනු [[කුළුබඩු]] විශේෂයකි. කරාබු ශාකයේ පුෂ්ප වියලා කරාබු ලෙස සකස් කරගන්න අතර එවා ප්‍රධාන වශයෙන් කුළු බඩුවක්  ලෙස ආහාර සැකසීමේදී මෙන්ම ඖෂධ ලෙසද භාවිතා කෙරේ කරාබු තෙල් මගින් සුවද විලවුන්, දන්තාලේප නිෂ්පාදනයටද යොදා ගනී. 


'''කරාබු නැටි''' (Clove) යනු ''Syzygium aromaticum'' යන විද්‍යාත්මක නාමයෙන් හඳුන්වන සදාහරිත ශාකයක වියළන ලද විවෘත නොවූ මල් පොහොට්ටු වේ. මෙය Myrtaceae ශාක කුලයට අයත් වේ. කරාබු නැටි ආහාර රසකාරකයක්, සුවඳකාරකයක් සහ සාම්ප්‍රදායික වෛද්‍ය ක්‍රමවල ඖෂධීය ද්‍රව්‍යයක් ලෙස භාවිත වේ.

== උද්භිද විද්‍යාත්මක වර්ගීකරණය ==
* රාජධානිය: Plantae
* ගෝත්‍රය: Myrtales
* කුලය: Myrtaceae
* ගණය: ''Syzygium''
* විශේෂය: ''Syzygium aromaticum''

== නම් ==
* සිංහල: කරාබු නැටි
* ඉංග්‍රීසි: Clove
* දෙමළ: கிராம்பு (Kirambu)
* හින්දි: लौंग (Laung)
* සංස්කෘත: लवङ्ग (Lavanga)
* අරාබි: قرنفل (Qaranful)

== ශාකයේ ස්වභාවය ==
කරාබු නැටි ශාකය නිවර්තන කලාපවල වැඩෙන මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ සදාහරිත ගසකි. සාමාන්‍යයෙන් මීටර් 10–20 පමණ උසට වැඩිය හැකිය. එහි කොළ සහ මල් පොහොට්ටු සුවඳැති තෙල් අඩංගු කරයි.

කරාබු නැටි ලෙස භාවිත කරන්නේ මල් පිපීමට පෙර නෙළා වියළාගත් මල් පොහොට්ටුය.

== ආහාර සඳහා භාවිතය ==
කරාබු නැටි ශ්‍රී ලංකාවේ සහ ඉන්දියාවේ ආහාර සංස්කෘතියේ වැදගත් කුළුබඩුවකි.

* තුනපහ සහ ගරම් මසාලා සකස් කිරීම.
* බත්, බුරියානි සහ විවිධ ව්‍යංජන සඳහා.
* මස් සහ මාළු ආහාරවල සුවඳ හා රසය වැඩි කිරීම.
* අච්චාරු සහ සෝස් වර්ග සකස් කිරීම.
* කේක්, පුඩිං සහ වෙනත් පැණිරස ආහාර සඳහා.
* තේ සහ වෙනත් උණුසුම් පාන වර්ග සඳහා.

== ආයුර්වේද සහ සාම්ප්‍රදායික වෛද්‍ය භාවිතය ==
ආයුර්වේද වෛද්‍ය ක්‍රමයේ කරාබු නැටි ''ලවංග'' (Lavanga) නමින් හඳුන්වයි. සාම්ප්‍රදායිකව ආහාර ජීර්ණයට සහාය වන, සුවඳකාරක සහ ඖෂධීය ගුණ සහිත ද්‍රව්‍යයක් ලෙස භාවිත කර ඇත.

කරාබු නැටි සාම්ප්‍රදායිකව පහත සඳහන් අවස්ථාවල භාවිත කර ඇත.

* දත් කැක්කුම සහ මුඛ සෞඛ්‍යය සම්බන්ධ ගැටලු.
* කැස්ස සහ උගුරේ අපහසුතා සඳහා සකස් කරන සාම්ප්‍රදායික ඖෂධ.
* ආහාර ජීර්ණ අපහසුතා.
* මුඛ දුර්ගන්ධය අවම කිරීම සඳහා.

කරාබු නැටිවලින් ලබාගන්නා තෙල් දන්ත වෛද්‍ය ක්ෂේත්‍රයේ ද භාවිත වේ.

== රසායනික සංයුතිය ==
කරාබු නැටිවල අඩංගු ප්‍රධාන සුවඳැති සංයෝගය යුජිනෝල් (Eugenol) වේ. එය කරාබු නැටි තෙල්වල ප්‍රධාන සංඝටකයක් වන අතර එහි විශේෂිත සුවඳට සහ ගුණවලට දායක වේ.

යුජිනෝල් සම්බන්ධයෙන් ප්‍රතික්ෂුද්‍රජීවී, දිලීරනාශක සහ ප්‍රදාහ-විරෝධී ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සිදු කර ඇත.

== ශ්‍රී ලංකාවේ කරාබු නැටි වගාව ==
කරාබු නැටි ශ්‍රී ලංකාවේ වැදගත් අපනයන කුළුබඩු බෝගයකි. විශේෂයෙන් මධ්‍යම පළාතේ මහනුවර, මාතලේ සහ සබරගමුව පළාතේ කෑගල්ල වැනි ප්‍රදේශවල වගා කරනු ලැබේ.

ශ්‍රී ලංකාවේ නිෂ්පාදනය කරන කරාබු නැටිවලට සුවඳ සහ තෙල් අන්තර්ගතය හේතුවෙන් ජාත්‍යන්තර වෙළෙඳපොළේ වැදගත්කමක් ඇත.

== ඉතිහාසය ==
කරාබු නැටි ශාකයේ නිජබිම ඉන්දුනීසියාවේ මලුකු දූපත් සමූහයයි. අතීතයේ සිටම කරාබු නැටි ජාත්‍යන්තර කුළුබඩු වෙළෙඳාමේ ඉතා වටිනා භාණ්ඩයක් විය. අරාබි වෙළෙඳුන් සහ පසුව යුරෝපීය වෙළෙඳ බලවතුන් කරාබු නැටි වෙළෙඳාමට සම්බන්ධ වූහ.

== මූලාශ්‍ර ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:601421-1 Kew Science – Syzygium aromaticum]
* [https://www.srilankabusiness.com/spices/about/cloves-sri-lanka.html Sri Lanka Export Development Board – Ceylon Cloves]
* [https://deasrilanka.com/crop/clove/ Department of Export Agriculture – Clove]
* [https://www.indianspices.com/node/24.html Spices Board India – Clove]
* [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1155/2019/2321961 Medicinally Important Herbal Flowers in Sri Lanka]

==ආශ්‍රිත==
* [[කරාබුනැටි තෙල්]]

{{wiktionary}}

[[ප්‍රවර්ගය:කුළුබඩු]]

{{අසම්පූර්ණ}}</text>
      <sha1>brm0egm2n6fs6ldtshld5i4i3lgd8n3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සමලිංගිකත්වයේ ඉතිහාසය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86327</id>
    <revision>
      <id>803696</id>
      <parentid>698794</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T22:04:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261105) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>803696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30915" sha1="4uf5h6ufyq2a4cpfn3kwpnbthafc7lq" xml:space="preserve">සමලිංගික සබඳතා පිළිබඳ සමාජ ආකල්ප කාලය හා ද්වීපය අනුව වෙනස් වී ඇත. සියලු පිරිමින් සමලිංගික සම්බන්ධතාවල නිරත වීම, සාමාන්‍යයක් ලෙස ඒකාබද්ධතාවය හා පිළිගැනීමේ සිට සමලිංගික චර්යාවන් සුළු පාපයක් ලෙස දැකීම, ඊට විරුද්ධව නීතිය ක්‍රියාත්මක කිරීම, අධිකරණ යාන්ත්‍රණයන් හරහා එය මර්දනය කිරීම සහ මරණීය දණ්ඩනය පනවා එය තහනම් කිරීම දක්වා ජගත් සමාජයීය ආකල්ප විවිධාකාර වී ඇත. 1976 දී කරන ලද අධ්‍යයනයක දී, ග්වෙන් බ්‍රෝඩ් සහ සාරා ග්‍රීන්, සම්මත හරස් සංස්කෘතික නියැදියෙන් ලබා ගත හැකි ජනවාර්ගික අධ්‍යයනයන්හි සමලිංගිකත්වය පිළිබඳ ආකල්ප හා සංඛ්‍යාතය සංසන්දනය කළහ. ඔවුන්ට වැටහී ගිය පරිදි ප්‍රජාවන් 42 න් 9 ක් තුළ සමලිංගිකත්වය පිළිගැනීම හෝ නොසලකා හැරීම සිදු කෙරුණු අතර ප්‍රජාවන් 5ක සමලිංගිකත්වය පිළිබඳ සංකල්පයක් නොතිබුණි. 11 එය නුසුදුසු යැයි සැලකූ නමුත් දඬුවම් නියම කළේ නැත. 17ක දැඩි ලෙස දැඩි සේ හෙලා දැක දඬුවම් කරනු ලැබීය. ප්‍රජාවන් 70 ක් අතුරින්, සමලිංගික සේවනය 41 හි සංඛ්‍යාතයෙන් නොපැවතීම හෝ දුර්ලභ බව වාර්තා වූ අතර 29 ක එය දක්නට ලැබේ හෝ අසාමාන්‍ය නොවේ යැයි ඔවුහු වාර්තා කළහ. &lt;ref&gt;Gwen J. Broude and Sarah J. Greene, &quot;Cross-Cultural Codes on Twenty Sexual Attitudes and Practices&quot;, ''Ethnology'', Vol. 15, No. 4 (Oct., 1976), pp. 409-429.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Broude, Gwen J., and Sarah J. Greene, (1980). &quot;Cross-Cultural Codes on Twenty Sexual Attitudes and Practices&quot;, In: ''Cross-Cultural Samples and Codes''. Herbert Barry III and Alice Schlegel, eds. pp. 313-334. Pittsburgh: University of Pittsburgh Press.&lt;/ref&gt; 

පුරාණ ග්‍රීසියේ එය යම් ආකාරයකින් පිළිගනු ලැබීය. කෙසේ වෙතත්, පසුකාලීන සංස්කෘතීන්හි [[ඒබ්‍රහමීය ආගම්|ඒබ්‍රහමීය ආගම්වල]] බලපෑමෙන්, නීතිය සහ පල්ලිය දිව්‍ය නීතියට එරෙහි වරදක් හෝ සොබාදහමට එරෙහි අපරාධයක් ලෙස සොදොම් පාපය යැයි නම් කොට ස්ථාපිත කරන ලදී. 

බොහෝ පිරිමි ඓතිහාසික චරිත ([[සොක්‍රටීස්|සොක්රටීස්]], බයිරන් සාමි, එංගලන්තයේ දෙවන එඩ්වඩ්, සහ හේඩ්‍රියන් &lt;ref&gt;''Roman Homosexuality'', Craig Arthur Williams, p.60&lt;/ref&gt; වැනි) ''සමලිංගික'' හෝ ''ද්වීලිංගික'' වන්නට ඇතැයි මත පවතී. මිචෙල් ෆූකෝ වැනි සමහර විද්වතුන් මෙය සලකන්නේ සමකාලීන සමාජීය ව්‍යුහයක් ඔවුන්ගේ කාලයට හඳුන්වා දීම අවදානමක් ලෙස ය. &lt;ref name=&quot;foucault&quot;&gt;{{Harvard citation|Foucault|1986}}&lt;/ref&gt; අන් වියත්හු ඔහුගේ ප්‍රකාශය අභියෝගයට ලක් කරති. &lt;ref&gt;Thomas K. Hubbard, Review of David M. Halperin, ''How to Do the History of Homosexuality.'' in ''[[Bryn Mawr Classical Review]]'' 2003.09.22&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Norton|first=Rictor|date=2016|title=Myth of the Modern Homosexual|url=https://books.google.com/books?id=DkTqDAAAQBAJ&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=false|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=9781474286923}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Boswell|first=John|date=1989|title=Hidden From History: Reclaiming the Gay and Lesbian Past|publisher=Penguin Books}}&lt;/ref&gt; 

ඉදිකිරීම්වාදී තර්කයේ පොදු මුහුණුවරක් නම්, පෞරාණික හෝ මධ්‍යතන යුගයේ කිසිවෙකු සමලිංගිකත්වය අද්විතීය, ස්ථිර හෝ නිර්වචනය කළ ලිංගික ක්‍රමයක් ලෙස අත්විඳ නැති බවයි. ජෝන් බොස්වෙල් මෙම තර්කය ප්‍රතික්ෂේප කළේ [[ප්ලේටෝ|ප්ලේටෝගේ]] පුරාණ ග්‍රීක ලියවිලි උපුටා දක්වමිනි. &lt;ref name=&quot;boswell1&quot;&gt;{{Cite book|first=John|last=Boswell|date=1980|title=Christianity, Social Tolerance, and Homosexuality: Gay People in Western Europe from the Beginning of the Christian Era to the Fourteenth Century|url=https://archive.org/details/christianitysoci00boswrich|location=Chicago|publisher=The University of Chicago Press}}&lt;/ref&gt; එම ලිය කියවිලි බහිෂ්කාර සමලිංගිකත්වය ප්‍රදර්ශනය කළ පුද්ගලයින්  පිළිබඳ විස්තර කරයි. 

== ඇමරිකාව ==
[[ගොනුව:Catlin_-_Dance_to_the_berdache.jpg|thumb| සැක් සහ ෆොක්ස් නේෂන් අතර මහා තැනිතලාවක සිටියදී ජෝර්ජ් කැට්ලින් (1796-1872) විසින් අඳින ලද්දකි. පිරිමි රණශූරයන් පිරිසක් කාන්තාවකගේ ඇඳුමින් සැරසී පිරිමි ශරීරයක් වටා නටන ආකාරය නිරූපණය කරන මෙම චිත්‍රය ස්වදේශික නොවන චිත්‍ර ශිල්පියෙකු වන ජෝර්ජ් කැට්ලින් විසින් ''Dance to the [[:en:Berdache|Berdache]]'' ලෙස නම් කරන ''ලදී'' . ]]
සමලිංගික හා ස්ත්රී-පුරුෂ සමාජභාවය වෙනස් වුණු ඇස්ටෙක්, මායාවරුන්, Quechuas, Moches, Zapotecs, සහ බ්රසීලයේ Tupinambá වැනි පුද්ගලයන් ලතින් ඇමරිකාවෙහි පූර්ව යටත් විජිත ශිෂ්ටාචාර වල දක්නට ලැබී ඇත. &lt;ref name=&quot;glbtqlatinamerica&quot;&gt;{{Citation|first=Ben|last=Pablo|year=2004|url=http://www.glbtq.com/social-sciences/latin_america_colonial.html|title=Latin America: Colonial|periodical=[[glbtq.com]]|accessdate=2007-08-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071211012339/http://www.glbtq.com/social-sciences/latin_america_colonial.html|archivedate=2007-12-11}}&lt;/ref&gt; 
[[ගොනුව:Balboamurder.jpg|වම|thumb| 1513 දී බැල්බෝවා සිය යුධ සුනඛයන් රතු ඉන්දියානු සොඩොමි   සේවනයේ යෙදෙන්නන් මරා දැමීමට යොදා ගෙන ඇත. -නිව් යෝර්ක් මහජන පුස්තකාලය ]]
ස්වදේශික ජනයා විවෘතව සොඩොමි යැයි නම් තැබූ ක්‍රියාකාරකම්වල යෙදෙන බව සොයා ගැනීමෙන් ස්පාඤ්ඤ යටත් විජිතවාදීන් භීතියට පත් වූ අතර, ඔවුන්ගේ පාලනය යටතේ ''බෙර්දා''චෙ (ස්පාඤ්ඤ නාමය) පුද්ගලයින් යටත් කිරීම, ප්‍රසිද්ධියේ ''ඝාතනය'', පුළුස්සා දැමීම සහ සුනඛයන් විසින් කැබලිවලට ඉරා දැමීම ඇතුළු දැඩි දඬුවම්''වලට'' යටත් කර ගැනීමට උත්සාහ කළහ. . &lt;ref name=&quot;coello&quot;&gt;Mártir de Anglería, Pedro. (1530). ''[http://www.udel.edu/LAS/Vol3-2Coello.html#Introduction Décadas del Mundo Nuevo]''. Quoted by Coello de la Rosa, Alexandre. &quot;Good Indians&quot;, &quot;Bad Indians&quot;, &quot;What Christians?&quot;: The Dark Side of the New World in Gonzalo Fernández de Oviedo y Valdés (1478–1557), ''[[Delaware]] Review of Latin American Studies'', Vol. 3, No. 2, 2002.&lt;/ref&gt; 

== නැගෙනහිර ආසියාව ==
නැගෙනහිර ආසියාවේ, සමලිංගික ආදරය ගැන සඳහන් වන්නේ පැරණිතම ඉතිහාසයේ සිටය. 

ජපානයේ සමලිංගික සේවනය, shudo හෝ nanshoku වැනි විවිධ ලෙස හඳුන්වනු ලදුව, වසර එක් දහසක‌ට අධික කාලයක් තිස්සේ ලේඛනගත කර ඇත. [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] සහ සමුරායි සම්ප්‍රදායයන්ගේ ආභාෂය ලත් සමලිංගික ආදර සංස්කෘතික සිතුවම් හා සාහිත්‍යය බිහි වී ඇත්තේ එවැනි සබඳතා ලේඛනගත කිරීම හා සැමරීම සඳහා ය. 

ඒ හා සමානව, දී [[තායිලන්තය]], ''kathoey'', හෝ &quot;ladyboys,&quot; තායි සමාජයේ ශත වර්ෂ ගණනාවක් මුළුල්ලේ විශේෂාංගයක්  කර ඇති අතර, තායි රජවරුන් පිරිමි මෙන්ම කාන්තා පෙම්වතුන් ඇසුරු කර ඇත. ''Kathoey'' සරල ස්ත්‍රීත්වය හෝ    සංක්‍රාන්තික ලිංගිකත්වය විදහා දක්වන අතර තායි සංස්කෘතිය විසින් තෙවන ලිංගය ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. සාමාන්‍යයෙන් සමාජය විසින් පිළිගනු ලබන අතර තායිලන්තයට සමලිංගික සේවනයට හෝ සමලිංගික හැසිරීමට එරෙහිව කිසි විටෙක නීතිමය තහනමක් පනවා නොමැත. &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Sexuality and human rights : a global overview|last=International Bar Association. Conference (2000 : Amsterdam, Netherlands)|others=Graupner, Helmut, 1965-, Tahmindjis, Phillip.|isbn=9781134732579|location=Binghamton, NY|oclc=880877782|date=2014-05-22}}&lt;/ref&gt; 

== යුරෝපය ==
[[ගොනුව:Warren_Cup_BM_GR_1999.4-26.1_n1.jpg|thumb| රෝම මිනිසා තරුණයෙකු හා රමණය. - [[ක්‍රිස්තු වර්ෂ ක්‍රමය|ක්‍රි.ව]] . 1 වන සියවසේ මැද භාගය - ජෙරුසලම අසල බිට්ටීර් (?) වලින් හමු විය. ]]
සමලිංගික සම්බන්ධතා පිළිබඳ පැරණිතම බටහිර ලියකියවිලි (සාහිත්‍ය කෘති, කලා වස්තූන් සහ මිථ්‍යා තොරතුරු ) පුරාණ ග්‍රීසියෙන් උපුටා ගන්නා ලද කථා වස්තූන් ය. 
[[ගොනුව:Lafond_Sappho_and_Homer.jpg|වම|thumb| 1824 දී ලාෆොන්ඩ්ගේ &quot;Sappho sings for Homer&quot; චිත්‍රයේ තරුණ ගැහැණු ළමයින් සැෆෝ කිවිඳිය වටා සිටින බව නිරූපණය කෙරේ. ]]
[[ගොනුව:NAMA_Sappho_lisant.jpg|thumb|204x204පික්| ඇටික බඳුනක සැෆෝ ඇගේ සගයන්ට කියවීම ඇ. ක්‍රි.පූ 435. ]]

== මැද පෙරදිග ==
[[ගොනුව:Samarkand_A_group_of_musicians_playing_for_a_bacha_dancing_boy.jpg|thumb| ''බච්චා නැටුම (නටන පිරිමි ළමයා)'' &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;සමර්කාන්ද්, (ca 1905-1915), ඡායාරූපය සර්ජි මිහයිලොවිච් ප්‍රොකුඩින්-ගොර්ස්කි . [[කොන්ග්‍රස් පුස්තකාලය|කොංග්‍රස් පුස්තකාලය]], වොෂිංටන්, ඩී.සී. ]]
බොහෝ මැද පෙරදිග [[මුස්ලිම්]] සංස්කෘතීන් අතර සමානාත්මතා හෝ වයස අනව ව්‍යුහගත සමලිංගික සම්බන්ධතා පුළුල් ලෙස හා අර්ධරහස්‍ය ලෙස ක්‍රියාත්මක වේ. උතුරු ඉන්දියාවේ සිට බටහිර සහරා දක්වා විහිදෙන සෞම්‍ය හා උපනිවර්තන කලාපයේ පවතින සමලිංගික සබඳතාවල රටා, එම සබඳතා ස්ත්‍රී පුරුෂ භාවය හා ව්‍යුහගත හෝ වයස් ව්‍යුහය හෝ දෙකම  අනුව සිදු වන බව පෙන්වයි. මෑත වසරවලදී, බටහිර රටාව අනුව සකස් වුණු සමානාත්මතා සබඳතා ද දුර්ලභ වුවද පෙනෙන්නට තිබේ. සමලිංගික සංසර්ගයට එරෙහිව නිල වශයෙන් මුස්ලිම් රටවල් කිහිපයක (සෞදි අරාබිය, ඉරානය, මොරිටේනියාව, උතුරු [[නයිජීරියාව]], සුඩානය සහ [[යේමනය]]) මරණීය දණ්ඩනය ක්‍රියාත්මක කරයි. 

=== මෙසපොතේමියාව ===
පුරාණ ඇසිරියානු සමාජයේ, පුරුෂයෙකු සමාන තත්වයක සිටින වෙනත් පුරුෂයෙකු හෝ ඇදහිලිවන්ත [[ගණිකාව|ගණිකාවක්]] සමඟ ලිංගිකව හැසිරෙන්නේ නම්, කරදර ඔහු කෙරෙන් ඉවත්ව යන අතර ඔහුට වාසනාව ලැබෙනු ඇතැයි විශ්වාසයක්  පැවතුණි. &lt;ref&gt;Pritchard, p. 181.&lt;/ref&gt; සමහර පුරාණ ආගමික ඇසිරියානු ග්‍රන්ථවල සමලිංගික සබඳතා සඳහා දිව්‍ය ආශීර්වාද ඉල්ලා කළ යාච්ඤා සඳහන් කර ඇත. &lt;ref&gt;Gay Rights Or Wrongs: A Christian's Guide to Homosexual Issues and Ministry, by Mike Mazzalonga, 1996, p.11&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Homosexuality, Erik Holland page 334&quot;&gt;The Nature Of Homosexuality, Erik Holland, page 334, 2004&lt;/ref&gt; සමලිංගිකත්වය [[මෙසොපොටේමියාව|මෙසපොතේමියාවේ]] සමහර ප්‍රදේශවල දේවාල ජීවිතයේ අනිවාර්ය අංගයක් වූ අතර, නමස්කාරයෙන් පරිබාහිරව එහි සේවනය පවා වරදක් වූ බව නොපෙනේ.  &lt;ref&gt;The Nature Of Homosexuality, Erik Holland, page 468, 2004&lt;/ref&gt; එනමුත්, රාජකීය සේවකයින්, සොල්දාදුවන් අතර සමලිංගික සබඳතා සහ සමාජීය වශයෙන් ඉහළ අය යටහත් ලීලාවෙන් ලිංගික චර්යාවේ යෙදීම දූෂණය ලෙස සලකනු ලැබ ඇති අතර නරක පෙර නිමිති ලෙස සලකා  දඬුවම් නියම කර ඇත. 

== දකුණු ආසියාව ==
හින්දු නීතියේ පදනම් කෘතිය ''වන'' ''මනුස්‌මෘතියේ''  “තුන්වන ලිංගිකත්වය” ගැන සඳහන් වන අතර, එවැන්නන් සාම්ප්‍රදායික නොවන ස්ත්‍රී පුරුෂ භාවය ප්‍රකාශ කිරීම හා සමලිංගික ක්‍රියාකාරකම්වල නිරත විය හැකි බව දක්වයි. &lt;ref&gt;Penrose, Walter (2001). Hidden in History: Female Homoeroticism and Women of a &quot;Third Nature&quot; in the South Asian Past, Journal of the History of Sexuality 10.1 (2001), p.4&lt;/ref&gt; 4 වන සියවසේ දී ලියන ලද කාම සූත්‍රයෙහි සමලිංගිකයන් හට සිදු කළ හැකි ලිංගික ශිල්පයන්ද විස්තර කර ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The complete Kāma Sūtra : the first unabridged modern translation of the classic Indian text by Vātsyāyana : including the Jayamangalā commentary from the Sanskrit by Yashodhara and extracts from the Hindi commentary by Devadatta Shāstrā|url=https://archive.org/details/completekamasutr0000alai|last=Vātsyāyana.|date=1994|publisher=Park Street Press|isbn=0892814926|oclc=28799425}}&lt;/ref&gt;  කාම සූත්‍රයට අනුව, එවැනි සමලිංගික පුරුෂයින් ද විවාහ වන බව දැන සිටි කරුණකි: &quot;තුන්වන ලිංගික පුරවැසියන් ද ඇත, සමහර විට එකිනෙකා සමඟ බොහෝ සෙයින් බැඳී සිටින අතර එකිනෙකා කෙරෙහි පූර්ණ විශ්වාසයකින් යුතුව විවාහ වන අය ද සිටිති.&quot; (කාම සූත්‍රය 2.9.36).

බෞද්ධ භික්ෂූන් කෙරෙහි පනවනු ලැබූ නීති අන්තර්ගත වන විනය පිටකයෙහි ද සමලිංගික, ද්විලිංගික, සංක්‍රාන්ති ලිංගික ලක්ෂණ සහිත පුද්ගලයන් පිළිබඳ ව පණ්ඩක, උභතෝබ්‍යඤ්ජනක යනාදී නම්වලින් සඳහන්ව ඇත. පණ්ඩකයන් දැඩි ලිංගික ආශාවන්ගෙන් පෙළෙන්නන් බැවින් පැවිද්දට සහ උපසම්පදාවට නුසුදුසු යැයි බුදුරජාණන් වහන්සේ සිකපද පැනවූ බව සඳහන් ය. &lt;ref&gt;https://pitaka.lk/books/upasampada-sheelaya/8-6.html&lt;/ref&gt;
  
=== ශ්‍රී ලංකාව ===
අනුරාධපුර යුගයේ පටන් බොදු බහුතරයක් ජීවත් වන්නා වූ රටක් වන ශ්‍රී ලංකාවේ සමලිංගිකතාව ‌කෙරෙහි සතුරු ආකල්ප පිළිබඳ ප්‍රථම ලිඛිත වාර්තා හමුවනුයේ පෘතුගීසි අනුවාර්ෂික වාර්තාවලිනි. කෝට්ටේ රාජධානියෙහි සමලිංගික චර්යාවන් භයංකර ලෙස ප්‍රචලිත ව ඇති බවත්, එම පාපී ක්‍රියාකාරකම් වල ‌‌යෙදෙන්නන් ඒ පිළිබඳ නින්දාවට ලක් නො වන්නේ මන්දැයි විමසූ විට රජු පවා එවැනි පාපයන්හි නිරත වන බවට දැනගැනීම‌ට ලැබුණු බවත් පෘතුගීසීන් වාර්තා තබා ඇත. &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Portuguese Encounters with Sri Lanka and the Maldives: Translated Texts from the Age of the Discoveries| date=2009|publisher=Ashgate Publishing Company|isbn=9780754601869|oclc=2005018458}}&lt;/ref&gt;

== දකුණු පැසිෆිකය ==
මෙලනීසියාවේ බොහෝ සමාජවල, විශේෂයෙන් [[පපුවා නවගිනිය|පැපුවා නිව්ගිනියාවේ]], සමලිංගික සබඳතා පසුගිය ශතවර්ෂයේ මැද භාගය වන තෙක් සංස්කෘතියේ අනිවාර්ය අංගයක් විය. නිදසුනක් ලෙස එටෝරෝ සහ මැරින්ඩ් - ඇනිම් සමාජ  විෂමලිංගිකත්වය පාපයක් ලෙස පවා සලකා සමලිංගිකත්වය සමරනු ලැබීය. බොහෝ සාම්ප්‍රදායික මෙලනීසියානු සංස්කෘතීන්හි, පූර්ව යෞවන පිරිමි ළමයෙකු වයසින් වැඩි යෞවනයෙකු සමඟ යුගලනය කරනු ඇති අතර ඔහු ඔහුගේ උපදේශකයා බවට පත්වන අතර ඔහු (මුඛයෙන් හෝ ගුද මාර්ගයෙන්, ගෝත්‍රයට අනුව) වැඩිවිය පැමිණෙන තෙක් වසර ගණනාවක් පුරා “සිංචනය” කරනු ඇත. කෙසේ වෙතත්, බොහෝ මෙලනීසියානු සමාජයන් යුරෝපීය මිෂනාරිවරුන් විසින් [[ක්‍රිස්තියානි ආගම|ක්‍රිස්තියානි ධර්මය]] හඳුන්වා දුන් දා සිට සමලිංගික සබඳතා කෙරෙහි සතුරු වී ඇත. &lt;ref name=&quot;melanesia&quot;&gt;{{Citation|title=Ritualized Homosexuality in Melanesia|first=Gilbert H.|last=Herdt|year=1984|publisher=University of California Press|isbn=0-520-08096-3|pages=128–136}}&lt;/ref&gt; 

== අප්‍රිකාව ==
[[ගොනුව:Mastaba_of_Niankhkhum_and_Khnumhotep_embrace.jpg|thumb| නයන්ක්-කුම්ම් සහ ක්නම්-හොටෙප් සිප ගැනීම. ]]
පුරාණ ඊජිප්තුවේ සමලිංගිකත්වය යනු ඊජිප්තු විද්‍යාව තුළ අතිශය විවාදාත්මක විෂයයකි: ඉතිහාසඥයින් සහ ඊජිප්තු විද්‍යාඥයින් [[සමලිංගිකතාව|සමලිංගිකත්වය]] පිළිබඳව පුරාණ ඊජිප්තු සමාජය දැරුවේ කුමන ආකාරයේ මතයක්ද යන්න විවාද කරති. අද දක්වා ඉතිරිව ඇත්තේ සෘජු ඉඟි අතළොස්සක් පමණක් වන අතර විය හැකි බොහෝ ඇඟවීම් අපැහැදිලි වන අතර සමපේක්ෂනය සඳහා විශාල ඉඩ පරතරයක් ලබා දේ. 

== මනෝ චිකිත්සාව ==
සිග්මන්ඩ් ෆ්‍රොයිඩ් සහ පිරිස තර්ක කළේ ප්‍රධාන වශයෙන් විසම හෝ සම ලිංගිකත්වය සම්මතයක් නොවන බවයි. ඒ වෙනුවට “ද්වීලිංගිකත්වය” ලෙස හඳුන්වනු ලබන්නේ සමාජය විසින් වළක්වන සාමාන්‍ය මිනිස් තත්වය බවයි. 

1948 දී ඇල්ෆ්‍රඩ් කිංසි විසින් ''මානව පුරුෂයා තුළ ලිංගික හැසිරීම යන ග්‍රන්ථය'' ප්‍රකාශයට පත් කරන ''අතර එය'' ජනප්‍රිය සමාජයේ කිංසි වාර්තා ලෙස හැඳින්වේ. 

සමලිංගිකත්වය වසර ගණනාවක් තිස්සේ මනෝචිකිත්සක ආබාධයක් ලෙස සලකනු ලැබුවද, මෙම න්‍යාය පදනම් කරගත් අධ්‍යයනයන් පසුව දෝෂ සහිත බව තීරණය විය. 1973 දී සමලිංගිකත්වය [[එක්සත් රාජධානිය|එක්සත් රාජධානියේ]] මානසික රෝගයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. 1986 දී සමලිංගිකත්වය මනෝචිකිත්සක ආබාධයක් ලෙස සඳහන් කිරීම [[අැමරිකානු මනෝවිද්‍යාඥයන්ගේ සංගමය|ඇමරිකානු මනෝචිකිත්සක සංගමයේ]] රෝග විනිශ්චය සහ සංඛ්‍යානමය අත්පොත (DSM) වෙතින් ඉවත් කරන ලදී. 

== ලිංගික විප්ලවය ==
ලිංගික විප්ලවය අතරතුර දී, විසම ලිංගික පරමාදර්ශය ප්‍රජනනයෙන් සම්පූර්ණයෙන්ම වෙන් වූ නමුත් ඒ අතරම සමලිංගික ලිංගිකත්වයෙන් ද දුරස් විය. විසමලිංගික ලිංගිකත්වයට නිදහස දීම සමලිංගික ලිංගිකත්වයට ද වැඩි නිදහසක් ලබා දෙන බව බොහෝ අය සැලකූහ. 

== සමලිංගික අයිතිවාසිකම් ව්‍යාපාරය ==

=== ස්ටෝන්වෝල් කැරලි ===
ස්ටෝන්වෝල් කෝලාහල යනු [[නිව්යෝක් නගරය|නිව් යෝර්ක් නගරයේ]] පොලිස් නිලධාරීන් සහ ග්‍රීන්විච් විලේජ් හි සමලිංගික ප්‍රද‌ේශයේ ස්ටෝන්වෝල් තානායමේ අනුග්‍රාහකයන් අතර සිදු වූ ප්‍රචණ්ඩ ගැටුම් මාලාවකි. කැරැල්ල ඇරඹුණේ 1969 ජුනි 27 වන සිකුරාදා, සාමාන්‍ය පොලිස් වැටලීමක් ලෙස ය. සංක්‍රාන්ති ලිංගික කාන්තාවන් සහ පිරිමින්, සමලිංගිකයන්, සමලිංගික කතුන්, වීදි බිසෝවරු සහ වෙනත් වීදි ජනයා යුගයේ සිවිල් අයිතිවාසිකම් ව්‍යාපාර උදෙසා උද්යෝගයෙන් සටන් කළහ.  මෙම කෝලාහලය ජුනි 28 වන දින උදෑසන අවසන් වූ නමුත් සතියේ ඉතිරි කාලය පුරාම කුඩා පෙලපාලි අසල්වැසි ප්‍රදේශවල සිදුවිය. කෝලාහලයෙන් ඉක්බිතිව සමලිංගික විමුක්ති පෙරමුණ (GLF) වැනි බොහෝ සමලිංගික අයිතිවාසිකම් සංවිධාන පිහිටුවා ගන්නා ලදී. වසරකට පසුව නැගී සිටීමේ සංවත්සරය සැමරීම සඳහා පළමු සමලිංගික අභිමාන යාත්‍රාව මාර්තු මාසයේ පැවැත්විණි. 

== යොමු ==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව|30em}}

== වැඩිදුර කියවීම් ==

* ඩී.එල්. ඩේවිස් සහ ආර්.ජී. විට්න්, &quot;මානව ලිංගිකත්වය පිළිබඳ හරස් සංස්කෘතික අධ්‍යයනය&quot;, ''මානව විද්‍යාව පිළිබඳ වාර්ෂික සමාලෝචනය'', වෙළුම. 16: 69-98, 1987 ඔක්තෝබර්, doi   
* Gwen ජේ Broude සහ සාරා ජේ Greene, &quot;විසි ලිංගික ආකල්ප සහ ක්රියා මත හරස් සංස්කෘතික කේත&quot;, ''මානව වංශ,'' වෙළුම. 15, අංක 4 (ඔක්., 1976), පි. &amp;nbsp; 409-429. 
[[ප්‍රවර්ගය:සමලිංගිකත්වය]]
[[ප්‍රවර්ගය:ලිංගිකත්වය]]
[[ප්‍රවර්ගය:ලිංගිකත්ව අධ්‍යාපනය]]
[[ප්‍රවර්ගය:ලෝක ඉතිහාසය]]
[[ප්‍රවර්ගය:ලිංගිකත්ව සහ සමාජය]]
[[ප්‍රවර්ගය:ලිංගිකත්ව ඉතිහාසය]]</text>
      <sha1>4uf5h6ufyq2a4cpfn3kwpnbthafc7lq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>චංදොක්ගුං</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88390</id>
    <revision>
      <id>803657</id>
      <parentid>591972</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T16:20:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dr. Thomas Liptak</username>
        <id>77449</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>photos updated (2026)</comment>
      <origin>803657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7729" sha1="baluvvcf190ukorfcfq5jal1gcdwcsc" xml:space="preserve">{{short description|සෝල් හි මාලිගය}}
{{Infobox UNESCO World Heritage Site
| image         = Seoul, Jongno District, Changdeokgung Palace (Injeongjeon).jpg
| image_upright = 1.2
| caption       = චංදොක්ගුං ඉන්ජොංජොන්
| official_name = චංදොක්ගුං මාලිගා සංකීර්ණය
| location      = [[දකුණු කොරියාව]]
| criteria      = {{UNESCO WHS type|(ii), (iii), (iv)}}(ii), (iii), (iv)
| ID            = 816
| coordinates   = {{coord|37|33|N|126|59|E|region:KR_type:landmark|display=title, inline}}
| year          = 1997
| extension     = 
| danger        = 
| area          = {{convert|57.9|ha|sqmi|abbr=on}}
| buffer_zone   = 
| website       = {{url|eng.cdg.go.kr/main/main.htm}} 
| locmapin      = South Korea
| map_caption   = 
}}
{{Infobox Korean name
|hangul={{linktext|창|덕|궁|}}
|hanja={{linktext|昌|德|宮|}}
|rr=Changdeokgung
|mr=Ch'angdŏkkung
}}
'''චංදොක්ගුං''' ([[හංගුල්]], 창덕궁, 昌德宮; සාහිත්‍යමය, &quot;සමෘද්ධිමත් ගුණාංග මාලිගය&quot;), හෙවත් '''චංදොක්ගුං මාලිගය''' නැතහොත් '''චංදොක් මාලිගය''' පිහිටියේ [[දකුණු කොරියාව|දකුණු කොරියාවේ]] [[සෝල්]] හි [[ජොංනෝ-ගු]] හි විශාල උද්‍යානයක් මධ්‍යයේ ය. මෙය [[ජොසොන් රාජවංශය|ජොසොන් රාජවංශයේ]] (1392-1897) රජවරුන් විසින් ඉදිකරන ලද &quot;[[පංච මහා මාලිගා]]&quot; අතුරින් එකකි.&lt;ref&gt;{{cite news|title=The 5 Palaces of Seoul|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2012/01/24/2012012400190.html|access-date=23 April 2012|date=24 January 2012|newspaper=Chosun Ilbo}}&lt;/ref&gt; මෙය [[ග්‍යොංබොක් මාලිගය]]ට නැගෙනහිරින් පිහිටි නිසා, චංදොක්ගුං සමඟ [[චංග්යොංගුං]] මාලිගා එක්ව &quot;නැගෙනහිර මාලිගය&quot; (동궐, 東闕, ''දොංවොල්'') ලෙස හඳුන්වනු ලබයි.

චංදොක්ගුං මාලිගය බොහෝ [[ජොසොන්]] කුමාරවරුන්ගේ ප්‍රියතම ස්ථානයක් වූ අතර, එහි වඩාත් නූතන [[ග්‍යොංබොක්ගුං]] මාලිගයෙහි දක්නට නොලැබෙන, [[කොරියාවේ තුන් රාජධානි]] යුගයට අයත් අංගයන් පවා දක්නට ලැබේ. එවැනි එක් අංග ලක්ෂණයක් වන්නේ චංදොක්ගුං හි ගොඩනැගිලි භූමියෙහි ස්වාභාවික පිහිටීමට ගැළපෙන අයුරින් නිර්මාණය කොට තිබීමයි. සෙසු පංච මහා මාලිගා සේම මෙම මාලිගය ද කොරියාවේ [[ජපන් පාලනය යටතේ කොරියාව|ජපන් පාලන සමය]] (1910–1945) තුළ ඉමහත් හානියට ලක් විය. වර්තමානය වන විට, නැගෙනහිර මාලිගා සංකීර්ණයෙහි (චංදොක්ගුං සමඟ [[චංග්‍යොංගුං]]) පූර්ව-ජපන් පාලන යුගයට අයත් ගොඩනැගිලිවලින් 30% ක් පමණ ශේෂව පවතියි.&lt;ref&gt;[http://www.seoul.co.kr/news/newsView.php?id=20090227022009 [서울신문&amp;#93; “일제가 궁궐 이렇게 훼손” 설계도면 첫 공개]. Seoul.co.kr (2009-02-27). Retrieved on 2013-07-12.&lt;/ref&gt;

==ගැලරිය==
&lt;gallery&gt;
Image:Daejojeon, Changdeokgung - Seoul, Korea.JPG|දේජෝජොන්
File:Gyeonghungak.jpg|ග්‍යොංහුන්ගක්  යනු චංදොක් මාලිගයේ දේජෝජොන් ශාලාවට අනුබද්ධිත දෙමහල් ගොඩනැගිල්ලක් කොටසකි. මෙහි පළමු මහල ග්‍යොංහුන්ගක් නම් විය. දෙවන මහල ජිංග්වංරු නම් විය.
Image:Seoul, Jongno District, Changdeokgung Palace (Huijeongdang).jpg|හුයිජොංදං
Image:Seoul, Jongno District, Changdeokgung Palace (Throne in Injeongjeon).jpg|ඉන්ජොංජොන් හි ඇති රාජකීය සිංහාසනය
Image:Juhamnu, Changdeokgung - Seoul, Korea.JPG|ජුහම්නු
Image:Seoul, Jongno District, Changdeokgung Palace (Nakseonjae).jpg|නක්සොන්ජේ
Image:Ongnyucheon, Changdeokgung - Seoul, Korea.JPG|ඔංන්‍යුචොන්
Image:Seonjeongjeon, Changdeokgung - Seoul, Korea.JPG|සොංජොංජොන්
&lt;/gallery&gt;

==ආශ්‍රේයයන්==
{{Reflist}}

==ග්‍රන්ථාවලිය==
{{Portal|දකුණු කොරියාව|ඉතිහාසය|Architecture}}
* Choi, Jong-deok (최종덕) (2006), ''Changdeokgung: the true palace of Joseon'' (조선의 참 궁궐 창덕궁), Seoul: Nulwa. 
*{{cite book | last = Hoon | first = Shin Young Hoon | title = The Royal Palaces of Korea: Six Centuries of Dynastic Grandeur | location = Singapore | publisher = Stallion Press | year = 2008 | type = Hardback | isbn = 978-981-08-0806-8}}
* Yoon, Jong-soon (1992), ''Beautiful Seoul'', Seoul: Sung Min Publishing House. PP. 4–51 are particularly relevant; each building has a picture and a historical description.
* ''Changdeokgung Palace'', undated pamphlet available at the palace

==බාහිර සබැඳි==
{{Commonscat-inline|Changdeokgung|චංදොක්ගුං}}
* [https://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&amp;id_site=816 UNESCO: Changdeokgung Palace Complex]
* [http://eng.cdg.go.kr/main/main.htm Changdeokgung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170701135206/http://eng.cdg.go.kr/main/main.htm |date=2017-07-01 }}
* [https://web.archive.org/web/20070720025448/http://www.cha.go.kr/english/royal_palaces/Changdeokgung.jsp?catmenu=ES_04_01 Official guide from Cultural Heritage Administration]
* [https://web.archive.org/web/20100612140610/http://www.visitseoul.net/en/article/article.do?_method=view&amp;m=0004003002001&amp;p=03&amp;art_id=10817&amp;lang=en Changdeokgung : Official Seoul City Tourism]
* [https://web.archive.org/web/20060628214753/http://lifeinkorea.com/Travel2/seoul/76 Life in Korea: Changdeok Palace / Biwon Garden]
* [http://jordan-prestrot-photos.tumblr.com/tagged/Changdeokgung Photo gallery]
* [http://www.theseoulguide.com/sights/palaces/changdeokgung-palace/ The Seoul Guide : Changdeokgung Palace]

{{Five Grand Palaces (Joseon)}}
{{World Heritage Sites in the Republic of Korea}}
{{Chinese garden styles}}

[[Category:දකුණු කොරියාවේ මාලිගා]]
[[Category:දකුණු කොරියාවේ උද්‍යාන]]
[[Category:ජොංනෝ දිස්ත්‍රික්කය]]
[[Category:ජොසොන් රාජවංශ නිර්මාණ]]
[[Category:දකුණු කොරියාවේ රාජකීය නිවහන්]]
[[Category:සෝල් හි සංචාරක ආකර්ෂණයන්]]
[[Category:දකුණු කොරියාවේ ලෝක උරුම අඩවි]]</text>
      <sha1>baluvvcf190ukorfcfq5jal1gcdwcsc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ඉන්දු-ග්‍රීක රාජධානිය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90718</id>
    <revision>
      <id>803683</id>
      <parentid>797091</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T21:49:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261105) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>803683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18314" sha1="l7qajoiu9eh401vgbtxv2j8le1zb8aq" xml:space="preserve">{{short description|ක්‍රි.පූ. අවසන් ශතවර්ෂ ද්විත්වයෙහි වයඹදිග ඉන්දියානු උපමහාද්වීපයෙහි පැවති හෙලනිස්තික රාජධානිය}}
{{Infobox country
|native_name =
|conventional_long_name = ඉන්දු-ග්‍රීක රාජධානිය
|common_name = ඉන්දු-ග්‍රීක රාජධානිය
|era = [[පුරාතන ඉතිහාසය|පුරාතන]]
|status =
|event_start =
|year_start = ක්‍රි.පූ. 180
|date_start =
|event1 =
|date_event1 =
|event_end =
|year_end = ක්‍රි.ව. 10 
|date_end =
|p1 = ග්‍රීක-බැක්ට්‍රියානු රාජධානිය
|p2 = මෞර්ය අධිරාජ්‍යය
|flag_p1 =
|s1 = ඉන්දු-සිතියානුවෝ
|flag_s1 =
|image_flag =
|flag_type =
|image_coat =
|image_map = Indo-Greeks 100bc.jpg
|image_map_caption = ක්‍රි.පූ. 100 දී පමණ  ඉන්දු-ග්‍රීක භූමිය
|capital = [[කොකේසස් හි ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රියාව]]&amp;nbsp;(කපිසි/බග්‍රාම්)&lt;br/&gt;[[සිර්කප්|''තක්ෂිලා'']] (සිර්කප්) &lt;br/&gt;[[චිනියොට්|''චිනියොටිස්'']] (චිනියොට්) &lt;br/&gt;[[සියල්කොට්|''සාගල'']] (සියල්කොට්)&lt;br/&gt;[[චාර්සද්දා|''පියුකෙලාඕටිස්'']] (චාර්සද්දා, පුෂ්කාලවතී)
|common_languages = [[ග්‍රීක භාෂාව|ග්‍රීක]] ([[ග්‍රීක හෝඩිය|ග්‍රීක අක්ෂර]])&lt;br/&gt;[[පාලි]] ([[ඛරෝෂ්ඨී]] අක්ෂර)&lt;br/&gt; [[සංස්කෘත]]&lt;br /&gt; [[ප්‍රාකෘත]]&lt;br /&gt; ([[බ්‍රාහ්මී අක්ෂර|බ්‍රාහ්මී]] අක්ෂර)
|religion = [[පුරාතන ග්‍රීක ආගම|ග්‍රීක බහුදේවාගම]]&lt;br/&gt;[[මහායාන|බුද්ධාගම]]&lt;br/&gt;[[හින්දු ආගම]]&lt;br/&gt;[[ශරතුස්ත්‍ර ආගම]]
|government_type = රාජාණ්ඩුව
|leader1 = [[ඇපලෝඩෝටස් I]]
|year_leader1 = ක්‍රි.පූ. 180–160
|leader2 = [[ස්ට්‍රේටෝ II]] සහ [[ස්ට්‍රේටෝ III]]
|year_leader2 = ක්‍රි.පූ. 25 – ක්‍රි.ව. 10
|title_leader = රජ
|legislature =
|stat_area1             = 1100000
|today = [[ඇෆ්ඝනිස්තානය]]&lt;br&gt;[[ඉන්දියාව]]&lt;br&gt;[[පාකිස්තානය]]&lt;br&gt;[[තුර්ක්මෙනිස්තානය]]
|ref_area1=&lt;ref name=&quot;Taagepera132&quot;&gt;{{cite journal|date=1979|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D.|jstor=1170959|journal=[[Social Science History]]|volume=3|issue=3/4|page=132|doi=10.2307/1170959|last1=Taagepera|first1=Rein}}&lt;/ref&gt;|stat_year1=ක්‍රි.පූ. 150}}
{{Indo-Greek Kingdom}}
{{Indo-Greek articles}}
'''ඉන්දු-ග්‍රීක රාජධානිය''' හෙවත් '''ග්‍රීක-ඉන්දියානු රාජධානිය''',&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last=Wilson|first=John|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.24419|page=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.24419/page/n355 353]|title=Indian Caste|date=1877|publisher=Times of India Office|language=en}}&lt;/ref&gt; නැතහොත් ඓතිහාසිකව '''යවනරාජ්‍යය'''&lt;ref&gt;{{Citation|last=Rhie Quintanilla|first=S.|chapter=Appendix I. Inscription Transcriptions, Translations, And Notes|date=2007-01-01|title=History of Early Stone Sculpture at Mathura, ca. 150 BCE - 100 CE|pages=254–267|publisher=BRILL|doi=10.1163/ej.9789004155374.i-490.52|isbn=978-90-04-15537-4}}&lt;/ref&gt; ([[යවනයෝ|යවනයන්ගේ]] රාජධානිය),&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ වර්තමාන [[ඇෆ්ඝනිස්තානය]] සහ [[ඉන්දියානු උපමහාද්වීපය|ඉන්දියානු උපමහාද්වීපයෙහි]] [[පන්ජාබ් ප්‍රදේශය|පන්ජාබ්]] අවට (උතුරුදිග [[පාකිස්තානය]] සය වයඹදිග [[ඉන්දියාව]]) ප්‍රදේශයේ පැතිර තිබූ ඓතිහාසික [[හෙලනිස්‍තික යුගය|හෙලනිස්තික]] රාජධානියකි.&lt;ref name=&quot;Spielvogel2016&quot;&gt;{{cite book|author=Jackson J. Spielvogel|title=Western Civilization: Volume A: To 1500|url=https://books.google.com/books?id=l_S6DQAAQBAJ&amp;pg=PA96|date=14 September 2016|publisher=Cengage Learning|isbn=978-1-305-95281-2|page=96|quote=The invasion of India by a Greco-Bactrian army in ... led to the creation of an Indo-Greek kingdom in northwestern India (present-day India and Pakistan).}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Zürcher1962&quot;&gt;{{cite book|author=Erik Zürcher|title=Buddhism: its origin and spread in words, maps, and pictures|url=https://books.google.com/books?id=73YWAQAAMAAJ|year=1962|publisher=St Martin's Press|page=45|quote=Three phases must be distinguished, (a) The Greek rulers of Bactria (the Oxus region) expand their power to the south, conquer Afghanistan and considerable parts of north-western India, and establish an Indo-Greek kingdom in the Panjab where they rule as 'kings of India'; i}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Roupp2015&quot;&gt;{{cite book|author=Heidi Roupp|title=Teaching World History: A Resource Book|url=https://books.google.com/books?id=a-_qBgAAQBAJ&amp;pg=PA171|date=4 March 2015|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-45893-7|page=171|quote=There were later Indo-Greek kingdoms in northwest India. ... }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KulkeRothermund2004&quot;&gt;{{cite book|author1=Hermann Kulke|author2=Dietmar Rothermund|title=A History of India|url=https://books.google.com/books?id=TPVq3ykHyH4C&amp;pg=PA74|year=2004|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-32919-4|page=74|quote=They are referred to as 'Indo-Greeks' and there were about forty such kings and rulers who controlled large areas of northwestern India and Afghanistan. Their history ...}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ArtPal1986&quot;&gt;{{cite book|author1=Los Angeles County Museum of Art|author2=Pratapaditya Pal|title=Indian Sculpture: Circa 500 B.C.-A.D. 700|url=https://archive.org/details/indiansculpturec00losa|url-access=registration|year=1986|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-05991-7|page=[https://archive.org/details/indiansculpturec00losa/page/15 15]|quote=Since parts of their territories comprised northwestern India, these later rulers of Greek origin are generally referred to as Indo-Greeks.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AruzFino2012&quot;&gt;{{cite book|author1=Joan Aruz|author2=Elisabetta Valtz Fino|title=Afghanistan: Forging Civilizations Along the Silk Road|url=https://books.google.com/books?id=p4_it5yw9WsC&amp;pg=PA42|year=2012|publisher=Metropolitan Museum of Art|isbn=978-1-58839-452-1|page=42|quote=The existence of Greek kingdoms in Central Asia and northwestern India after Alexander's conquests had been known for a long time from a few fragmentary texts from Greek and Latin classical sources and from allusions in contemporary Chinese chronicles and later Indian texts.}}&lt;/ref&gt; ක්‍රිස්තු පූර්වයෙහි අවසන් ශතවර්ෂ ද්විත්වය තුළ පැවති මෙම රාජධානිය රජවරුන් තිහකට අධික සංඛ්‍යාවක විසින් පාලනය කොට තිබේ.

==ආශ්‍රේයයන්==

===පාදක සටහන්===
{{Reflist|30em}}

===උද්ධෘත කෘති===
{{refbegin|30em}}
*{{cite book
 | last = Avari
 | first = Burjor
 | title = India: The ancient past. A history of the Indian sub-continent from c. 7000 BC to AD 1200
 | url = https://archive.org/details/indiaancientpast0000avar
 | year = 2007
 | publisher = Routledge
 | isbn = 978-0-415-35616-9
}}
*{{cite book
 | last = Banerjee
 | first = Gauranga Nath
 | title = Hellenism in ancient India
 | url = https://archive.org/details/hellenisminancie0000bane
 | url-access = registration
 | year = 1961
 | publisher = Munshi Ram Manohar Lal.
 | location = Delhi
 | id = OCLC 1837954 
| isbn = 978-0-8364-2910-7
 }}
* Bernard, Paul (1994). &quot;The Greek Kingdoms of Central Asia.&quot; In:'' History of civilizations of Central Asia, Volume II. The development of sedentary and nomadic civilizations: 700 B.C. to A.D. 250'', pp.&amp;nbsp;99–129. Harmatta, János, ed., 1994. Paris: UNESCO Publishing. {{ISBN|92-3-102846-4}}.
*{{cite book
 | last = Boardman
 | first = John
 | title = The Diffusion of Classical Art in Antiquity
 | url = https://archive.org/details/diffusionofclass00unse
 | year = 1994
 | publisher = Princeton University Press
 | location = Princeton, New Jersey
 | isbn = 978-0-691-03680-9
}}
*{{cite book
 | last = Bopearachchi
 | first = Osmund
 | author-link = Bopearachchi
 | title = Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques, Catalogue Raisonné
 | year = 1991
 | language = fr
 | publisher = Bibliothèque Nationale de France
 | isbn = 978-2-7177-1825-6
}}[[File:Front page of Monnaies Greco-Bactriennes et Indo-Grecques by Osmund Bopearachchi.jpg|20px]]
*{{cite book
 | last = Bopearachchi
 | first = Osmund
 | author-link = Bopearachchi
 | title = SNG 9
 | year = 1998
 | publisher = American Numismatic Society
 | location = New York
 | isbn = 978-0-89722-273-0
}}
*{{cite book
 | last = Bopearachchi
 | first = Osmund
 | author-link = Bopearachchi
 | title = De l'Indus à l'Oxus, Archéologie de l'Asie Centrale
 | year = 2003
 | publisher = Association imago-musée de Lattes
 | location = Lattes
 | language = fr
 | isbn = 978-2-9516679-2-1
}}
*{{cite book
 | last = Bopearachchi
 | first = Osmund
 | author-link = Bopearachchi
 | title = Indo-Greek, Indo-Scythian and Indo-Parthian coins in the Smithsonian Institution
 | year = 1993
 | publisher = National Numismatic Collection, [[Smithsonian Institution]]
 | location = Washington
|oclc=36240864
}}
*{{cite book
 | last = Bussagli
 | first = Mario
 |author2=Francine Tissot |author3=Béatrice Arnal
  | title = L'art du Gandhara
 | year = 1996
 | publisher = Librairie générale française
 | location = Paris
 | language = fr
 | isbn = 978-2-253-13055-0
}}
*{{cite book
 | last = Cambon
 | first = Pierre
 | title = Afghanistan, les trésors retrouvés
 | url = https://archive.org/details/afghanistanlestr0000unse
 | year = 2007
 | language = fr
 | publisher = [[Musée Guimet]]
 | isbn = 978-2-7118-5218-5
}}
*{{cite book
 | last = Errington
 | first = Elizabeth
 |author2=Joe Cribb |author3=Maggie Claringbull |author4=[[Ancient India and Iran Trust]] |author5=Fitzwilliam Museum
 | title = The Crossroads of Asia: transformation in image and symbol in the art of ancient Afghanistan and Pakistan
 | year = 1992
 | publisher = Ancient India and Iran Trust
 | location = Cambridge
 | isbn = 978-0-9518399-1-1
}}
*{{cite book
 | last = Faccenna
 | first = Domenico
 | title = Butkara I (Swāt, Pakistan) 1956–1962, Volume III 1
 | year = 1980
 | publisher = IsMEO (Istituto Italiano Per Il Medio Ed Estremo Oriente)
 | location = Rome
}}
*{{cite book
 | last = Foltz
 | first = Richard
 | author-link = Richard Foltz
 | title = Religions of the Silk Road: premodern patterns of globalization
 | year = 2010
 | publisher = Palgrave Macmillan
 | location = New York
 | isbn =978-0-230-62125-1
}}
*{{cite book
 | last = Keown
 | first = Damien
 | title = A Dictionary of Buddhism
 | url = https://archive.org/details/dictionaryofbudd0000keow
 | year = 2003
 | publisher = [[Oxford University Press]]
 | location = New York
 | isbn = 978-0-19-860560-7
}}
*{{cite book
 | last = Lowenstein
 | first = Tom
 | title = The vision of the Buddha: Buddhism, the path to spiritual enlightenment
 | url = https://archive.org/details/visionofbuddhali0000toml
 | year = 2002
 | publisher = Duncan Baird
 | location = London
 | isbn = 978-1-903296-91-2
}}
*{{cite book
 | last = Marshall
 | first = Sir John Hubert
 | author-link = John Marshall (archaeologist)
 | title = The Buddhist art of Gandhara: the story of the early school, its birth, growth, and decline
 | year = 2000
 | publisher = Munshiram Manoharlal
 | location = New Delhi
 | isbn = 978-81-215-0967-1
}}
*{{cite book
 | last = Marshall
 | first = John
 | author-link = John Marshall (archaeologist)
 | title = Taxila. An illustrated account of archaeological excavations carried out at Taxila (3 volumes)
 | year = 1956
 | publisher = Motilal Banarsidass
 | location = Delhi
}}
*{{cite book
 | last = McEvilley
 | first = Thomas
 | author-link = Thomas McEvilley
 | title = The Shape of Ancient Thought. Comparative studies in Greek and Indian Philosophies
 | url = https://archive.org/details/liang.shapeofancientth0001mcev
 | year = 2002
 | publisher = Allworth Press and the School of Visual Arts
 | isbn = 978-1-58115-203-6
}}
*{{cite book
 | last = Mitchiner
 | first = John E.
 |author2=Garga
  | title = The Yuga Purana: critically edited, with an English translation and a detailed introduction
 | year = 1986
 | publisher = Asiatic Society
 | location = Calcutta, India
 | id = OCLC 15211914 
| isbn = 978-81-7236-124-2
 }}
*{{cite book
 | last = Narain
 | first = A.K.
 | author-link = A.K. Narain
 | title = The Indo-Greeks
 | url = https://archive.org/details/in.gov.ignca.6278
 | year = 1957
 | publisher = Clarendon Press
 | location = Oxford
}}
**reprinted by Oxford, 1962, 1967, 1980; reissued (2003), &quot;revised and supplemented&quot;, by B. R. Publishing Corporation, New Delhi.
*{{cite book
 | last = Narain
 | first = A.K.
 | author-link = A.K. Narain
 | title = The coin types of the Indo-Greeks kings
 | year = 1976
 | publisher = Ares Publishing
 | location = Chicago, USA
 | isbn = 978-0-89005-109-2
}}
*{{cite book
 | last = Puri
 | first = Baij Nath
 | title = Buddhism in Central Asia
 | url = https://archive.org/details/dli.pahar.3600
 | year = 2000
 | publisher = Motilal Banarsidass
 | location = Delhi
 | isbn = 978-81-208-0372-5
}}
*{{cite book
 | last = Rosenfield
 | first = John M.
 | title = The Dynastic Arts of the Kushans
 | url = https://archive.org/details/dynasticartsofku0000rose
 | year = 1967
 | publisher = University of California Press
 | location = Berkeley, California
 | isbn = 978-81-215-0579-6
}}
*{{cite journal
 | last = Salomon
 | first = Richard
 | title = The &quot;Avaca&quot; Inscription and the Origin of the Vikrama Era
 | volume = 102
}}
*{{cite book
 | last = Seldeslachts
 | first = E.
 | title = The end of the road for the Indo-Greeks?
 | year = 2003
 | publisher = Iranica Antica, Vol XXXIX, 2004
 | location = (Also available [http://poj.peeters-leuven.be/content.php?url=issue&amp;journal_code=IA&amp;issue=0&amp;vol=39 online])
}}
*{{cite book
 | last = Senior
 | first = R. C.
 | title = Indo-Scythian coins and history. Volume IV
 | year = 2006
 | publisher = Classical Numismatic Group, Inc.
 | isbn = 978-0-9709268-6-9
}}
*{{cite book
 | last = Tarn
 | first = W. W.
 | author-link = William Woodthorpe Tarn
 | title = The Greeks in Bactria and India
 | url = https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.73340
 | year = 1938
 | publisher = Cambridge University Press
}}
**Second edition, with addenda and corrigenda, (1951). Reissued, with updating preface by Frank Lee Holt (1985), Ares Press, Chicago {{ISBN|0-89005-524-6}}
*{{cite book
 | title = Afghanistan, ancien carrefour entre l'est et l'ouest
 | year = 2005
 | language = fr, en
 | publisher = Brepols
 | location = Belgium
 | isbn = 978-2-503-51681-3
}}
*{{cite book
 | last = 東京国立博物館 (Tokyo Kokuritsu Hakubutsukan); 兵庫県立美術館 (Hyogo Kenritsu Bijutsukan)
 | title = Alexander the Great: East-West cultural contacts from Greece to Japan
 | year = 2003
 | publisher = 東京国立博物館 (Tokyo Kokuritsu Hakubutsukan)
 | location = Tokyo
 | id = OCLC 53886263
}}
*{{cite book
 | last = Vassiliades
 | first = Demetrios
 | title = The Greeks in India – A Survey in Philosophical Understanding
 | year = 2000
 | publisher = Munshiram Manoharlal Publishers Pvt Limited
 | location = New Delhi
 | isbn = 978-81-215-0921-3
}}
*{{cite book
 | last = Vassiliades
 | first = Demetrios
 | title = Greeks and Buddhism: An Intercultural Encounter
 | year = 2016
 | publisher = Indo-Hellenic Society for Culture and Development 
 | location = Athens
 | isbn = 978-618-82624-0-9
}}
{{refend}}

==බාහිර සබැඳි==
{{Commons category|Indo-Greek Kingdom|ඉන්දු-ග්‍රීක රාජධානිය}}
*[http://coinindia.com/index-greek.html Indo-Greek history and coins]
*[http://www.wildwinds.com/coins/greece/baktria/i.html Ancient coinage of the Greco-Bactrian and Indo-Greek kingdoms]
*[https://web.archive.org/web/20070610192252/http://www.gengo.l.u-tokyo.ac.jp/~hkum/bactrian.html Text of Prof. Nicholas Sims-Williams (University of London) mentioning the arrival of the Kushans and the replacement of Greek Language.]
*[https://web.archive.org/web/20130615035333/http://www.dbaol.com/armies/army_50_figure_1.htm Wargame reconstitution of Indo-Greek armies]
*[https://groups.yahoo.com/group/Hellenistica/files/ Files dealing with Indo-Greeks &amp; a genealogy of the Bactrian kings]
*[http://sites.google.com/site/grecoindian The impact of Greco-Indian Culture on Western Civilisation]
*[https://web.archive.org/web/20101119151809/http://ancientopedia.com/article/164/ Some new hypotheses on the Greco-Bactrian and Indo-Greek kingdoms] by Antoine Simonin
*[https://web.archive.org/web/20101119151504/http://ancientopedia.com/article/163/ Greco-Bactrian and Indo-Greek Kingdoms in Ancient Texts]

{{Ancient India and Central Asia}}
{{Middle kingdoms of India}}
{{Hellenistic rulers}}

[[Category:ඉන්දු-ග්‍රීකයෝ| 01]]
[[Category:ඇෆ්ඝනිස්තානයේ ඉතිහාසය]]
[[Category:ඉන්දියාවේ ඉතිහාසය]]
[[Category:හෙලනිස්තික රාජ්‍ය]]</text>
      <sha1>l7qajoiu9eh401vgbtxv2j8le1zb8aq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>වාසුදේව නානායක්කාර</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92320</id>
    <revision>
      <id>803660</id>
      <parentid>540546</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T17:33:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <origin>803660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8999" sha1="a47gxbumthbggsqaqu2n7oodhnsglb0" xml:space="preserve">{{කෙටි විස්තරය|ශ්‍රී ලංකාවේ දේශපාලනඥයෙක්}}
{{තොරතුරුකොටුව තනතුරුධාරි|honorific-prefix=[[ගරු]]|nationality=ශ්‍රී ලාංකික|term_start5=2006|term_end5=2010|birth_date={{birth date and age|df=yes|1939|01|03}}|birth_place=|death_date=|death_place=|party=[[ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී වාමාංශික පෙරමුණ]] &lt;small&gt; (1999 - වර්තමානය) &lt;/small&gt; &lt;br /&gt; [[ලංකා සමසමාජ පක්ෂය]]  &lt;small&gt; (1958 - 1977, 1994 - 1999) &lt;/small&gt;  &lt;br /&gt; [[නව සම සමාජ පක්ෂය]] &lt;small&gt; (1977 - 1994) &lt;/small&gt;|term_end4=1977 ජුලි 21|otherparty=[[ශ්‍රී ලංකා නිදහස් පොදුජන සන්ධානය]]|relations=[[යසපාලිත නානායක්කාර]] (සහෝදරයා)&lt;br&gt;[[හේමකුමාර නානායක්කාර]] (සහෝදරයා)|spouse=වසන්ති නානායක්කාර|children=3 &lt;!---Chiranjaya Nanayakkara, Sankajaya Nanayakkara, Tharushi Nanayakkara---&gt;|alma_mater=[[රිච්මන්ඩ් විද්‍යාලය]], [[කොළඹ විශ්වවිද්‍යාලය]]{{cn|date=November 2021}}|profession=නීතිඥ|office5=විපක්ෂ නායක, [[කොළඹ මහනගර සභාව]]|term_start4=1970 මැයි 27|name=වාසුදේව නානායක්කාර |parliament2=ශ්‍රී ලංකා|honorific-suffix=[[පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රී|පා.ම.]]|image=Vasudeva Nanayakkara.jpg|caption=|office1=[[ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී වාමාංශික පෙරමුණ|ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී වාමාංශික පෙරමුණෙහි]] නායකයා|term_start1=1999|constituency_MP2=[[රත්නපුර මැතිවරණ දිස්ත්‍රික්කය|රත්නපුර දිස්ත්‍රික්කය]]|term_start2=2010|successor4=|term_end2=|term_start3=1989|term_end3=2000|constituency_MP4=[[කිරිඇල්ල මැතිවරණ කොට්ඨාසය|කිරිඇල්ල]]|parliament4=ශ්‍රී ලංකා|majority4=|predecessor4=|website=}}
'''වාසුදේව නානායක්කාර''' (උපත 1939 ජනවාරි 3) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] වාමාංශික දේශපාලනඥයෙක්, [[පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රී|පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රීවරයෙක්]] සහ හිටපු [[ශ්‍රී ලංකාවේ ජනාධිපති|ජනාධිපති]] අපේක්ෂකයෙකි.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.parliament.lk/si/component/members/viewMember/2494?Itemid=206 ගරු වාසුදේව නානායක්කාර මහතා, පා.ම.]&quot;. [https://parliament.lk/ ශ්‍රී ලංකා පාර්ලි‌‌මේන්තුව]. ලබාගත්තේ 2021.11.07.&lt;/ref&gt;

== ආශ්‍රිත ==
&lt;references /&gt;


'''වාසුදේව නානායක්කාර''' (ඉංග්‍රීසි: Vasudeva Nanayakkara; දෙමළ: வாசுதேவ நாணயக்கார; උපත 1939 ජනවාරි 3) ශ්‍රී ලාංකික දේශපාලනඥයෙකු, නීතිඥවරයෙකු සහ වාමාංශික දේශපාලන ව්‍යාපාරයේ ප්‍රමුඛ සාමාජිකයෙකි. ඔහු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී වාමාංශික පෙරමුණේ නායකයා ලෙස කටයුතු කර ඇත. ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුවේ දශක පහකට වැඩි කාලයක් නියෝජනය කළ දේශපාලනඥයෙකු ලෙස ද ඔහු ප්‍රසිද්ධය.

== මුල් ජීවිතය සහ අධ්‍යාපනය ==

වාසුදේව නානායක්කාර 1939 ජනවාරි 3 දින ශ්‍රී ලංකාවේ ගාල්ල ප්‍රදේශයේ උපත ලැබීය. ඔහු ගාල්ල රිච්මන්ඩ් විද්‍යාලයෙන් අධ්‍යාපනය ලැබූ අතර පසුව කොළඹ ඇක්වයිනාස් විද්‍යාලයට ඇතුළත් විය. පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ නීති පීඨයෙන් නීති උපාධිය ලබාගත් ඔහු 1962 වසරේදී නීතිඥවරයෙකු ලෙස දිවුරුම් දුන්නේය.

== දේශපාලන ජීවිතය ==

නානායක්කාර 1958 වසරේදී ලංකා සමසමාජ පක්ෂයට සම්බන්ධ විය. ඔහු තරුණ අවධියේ සිට වාමාංශික දේශපාලන ක්‍රියාකාරකම්වල නිරත විය.

1970 මැයි 27 දින පැවති මහ මැතිවරණයේදී කිරිඇල්ල ආසනය නියෝජනය කරමින් ලංකා සමසමාජ පක්ෂයේ අපේක්ෂකයෙකු ලෙස පාර්ලිමේන්තුවට තේරී පත්විය.

1977 වසරේදී ඔහු ලංකා සමසමාජ පක්ෂයෙන් ඉවත්ව නව සමසමාජ පක්ෂය පිහිටුවීමට සම්බන්ධ විය. පසුව 1999 වසරේදී ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී වාමාංශික පෙරමුණ සමඟ දේශපාලන කටයුතු සිදු කළේය.

== පාර්ලිමේන්තු සේවය ==

ඔහු 1970 සිට 1977 දක්වා කිරිඇල්ල ආසනය නියෝජනය කළේය. 1989 සිට 2000 දක්වා සහ 2010 සිට 2024 දක්වා රත්නපුර දිස්ත්‍රික්කය නියෝජනය කරමින් පාර්ලිමේන්තුවේ සේවය කළේය.

2006 සිට 2010 දක්වා කොළඹ මහ නගර සභාවේ විපක්ෂ නායකවරයා ලෙස ද කටයුතු කළේය.

== අමාත්‍ය ධුර ==

නානායක්කාර විවිධ කාලවලදී ශ්‍රී ලංකා රජයේ අමාත්‍ය සහ රාජ්‍ය අමාත්‍ය ධුර දැරීය.

* 2010–2015: ජාතික භාෂා සහ සමාජ ඒකාබද්ධතා අමාත්‍ය.
* 2018: ජාතික ඒකාබද්ධතාව, සංහිඳියාව සහ රාජ්‍ය භාෂා අමාත්‍ය.
* 2019–2020: ජල සම්පාදන පහසුකම් රාජ්‍ය අමාත්‍ය.
* 2020–2022: ජල සම්පාදන අමාත්‍ය.

== ජනාධිපතිවරණ ==

නානායක්කාර ශ්‍රී ලංකාවේ ජනාධිපතිවරණ සඳහා ද අපේක්ෂකයෙකු ලෙස ඉදිරිපත් වී ඇත. ඔහු 1982 සහ 1999 ජනාධිපතිවරණවලට තරග කළ බව සඳහන් වේ.

== පක්ෂ නායකත්වය ==

ඔහු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී වාමාංශික පෙරමුණේ නායකයා සහ එහි මහ ලේකම්වරයා ලෙස කටයුතු කර ඇත.

== ආශ්‍රිත මූලාශ්‍ර ==

* [https://www.parliament.lk/en/members-of-parliament/mp-profile/2494 ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුව – වාසුදේව නානායක්කාරගේ නිල පාර්ලිමේන්තු පැතිකඩ]
* [https://sundaytimes.lk/online/features/vasu-iknew-up-close-and-personal-on-his-50th-year-as-a-parliamentarian/5-1126107 Sunday Times – Vasu, I Knew: Up Close and Personal on His 50th Year as a Parliamentarian (2020)]
* [https://www.cpahq.org/media/pztjcpsi/parlissuesrilankaprofileoptimized.pdf Commonwealth Parliamentary Association – Celebrating Diversity]
* [https://elections.gov.lk/web/wp-content/uploads/2026/04/Party_List_2026_04_27_E_2.pdf ශ්‍රී ලංකා මැතිවරණ කොමිෂන් සභාව – පිළිගත් දේශපාලන පක්ෂ ලැයිස්තුව]</text>
      <sha1>a47gxbumthbggsqaqu2n7oodhnsglb0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>803661</id>
      <parentid>803660</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T17:33:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinlan83</username>
        <id>51945</id>
      </contributor>
      <comment>Fix</comment>
      <origin>803661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8997" sha1="6zk83c5x7nir4u20fxtyjefscd7covj" xml:space="preserve">{{කෙටි විස්තරය|ශ්‍රී ලංකාවේ දේශපාලනඥයෙක්}}
{{තොරතුරුකොටුව තනතුරුධාරි|honorific-prefix=[[ගරු]]|nationality=ශ්‍රී ලාංකික|term_start5=2006|term_end5=2010|birth_date={{birth date and age|df=yes|1939|01|03}}|birth_place=|death_date=|death_place=|party=[[ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී වාමාංශික පෙරමුණ]] &lt;small&gt; (1999 - වර්තමානය) &lt;/small&gt; &lt;br /&gt; [[ලංකා සමසමාජ පක්ෂය]]  &lt;small&gt; (1958 - 1977, 1994 - 1999) &lt;/small&gt;  &lt;br /&gt; [[නව සම සමාජ පක්ෂය]] &lt;small&gt; (1977 - 1994) &lt;/small&gt;|term_end4=1977 ජුලි 21|otherparty=[[ශ්‍රී ලංකා නිදහස් පොදුජන සන්ධානය]]|relations=[[යසපාලිත නානායක්කාර]] (සහෝදරයා)&lt;br&gt;[[හේමකුමාර නානායක්කාර]] (සහෝදරයා)|spouse=වසන්ති නානායක්කාර|children=3 &lt;!---Chiranjaya Nanayakkara, Sankajaya Nanayakkara, Tharushi Nanayakkara---&gt;|alma_mater=[[රිච්මන්ඩ් විද්‍යාලය]], [[කොළඹ විශ්වවිද්‍යාලය]]{{cn|date=November 2021}}|profession=නීතිඥ|office5=විපක්ෂ නායක, [[කොළඹ මහනගර සභාව]]|term_start4=1970 මැයි 27|name=වාසුදේව නානායක්කාර |parliament2=ශ්‍රී ලංකා|honorific-suffix=[[පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රී|පා.ම.]]|image=Vasudeva Nanayakkara.jpg|caption=|office1=[[ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී වාමාංශික පෙරමුණ|ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී වාමාංශික පෙරමුණෙහි]] නායකයා|term_start1=1999|constituency_MP2=[[රත්නපුර මැතිවරණ දිස්ත්‍රික්කය|රත්නපුර දිස්ත්‍රික්කය]]|term_start2=2010|successor4=|term_end2=|term_start3=1989|term_end3=2000|constituency_MP4=[[කිරිඇල්ල මැතිවරණ කොට්ඨාසය|කිරිඇල්ල]]|parliament4=ශ්‍රී ලංකා|majority4=|predecessor4=|website=}}
'''වාසුදේව නානායක්කාර''' (උපත 1939 ජනවාරි 3) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] වාමාංශික දේශපාලනඥයෙක්, [[පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රී|පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රීවරයෙක්]] සහ හිටපු [[ශ්‍රී ලංකාවේ ජනාධිපති|ජනාධිපති]] අපේක්ෂකයෙකි.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.parliament.lk/si/component/members/viewMember/2494?Itemid=206 ගරු වාසුදේව නානායක්කාර මහතා, පා.ම.]&quot;. [https://parliament.lk/ ශ්‍රී ලංකා පාර්ලි‌‌මේන්තුව]. ලබාගත්තේ 2021.11.07.&lt;/ref&gt;

== ආශ්‍රිත ==
&lt;references /&gt;

'''වාසුදේව නානායක්කාර''' (ඉංග්‍රීසි: Vasudeva Nanayakkara; දෙමළ: வாசுதேவ நாணயக்கார; උපත 1939 ජනවාරි 3) ශ්‍රී ලාංකික දේශපාලනඥයෙකු, නීතිඥවරයෙකු සහ වාමාංශික දේශපාලන ව්‍යාපාරයේ ප්‍රමුඛ සාමාජිකයෙකි. ඔහු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී වාමාංශික පෙරමුණේ නායකයා ලෙස කටයුතු කර ඇත. ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුවේ දශක පහකට වැඩි කාලයක් නියෝජනය කළ දේශපාලනඥයෙකු ලෙස ද ඔහු ප්‍රසිද්ධය.

== මුල් ජීවිතය සහ අධ්‍යාපනය ==

වාසුදේව නානායක්කාර 1939 ජනවාරි 3 දින ශ්‍රී ලංකාවේ ගාල්ල ප්‍රදේශයේ උපත ලැබීය. ඔහු ගාල්ල රිච්මන්ඩ් විද්‍යාලයෙන් අධ්‍යාපනය ලැබූ අතර පසුව කොළඹ ඇක්වයිනාස් විද්‍යාලයට ඇතුළත් විය. පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ නීති පීඨයෙන් නීති උපාධිය ලබාගත් ඔහු 1962 වසරේදී නීතිඥවරයෙකු ලෙස දිවුරුම් දුන්නේය.

== දේශපාලන ජීවිතය ==

නානායක්කාර 1958 වසරේදී ලංකා සමසමාජ පක්ෂයට සම්බන්ධ විය. ඔහු තරුණ අවධියේ සිට වාමාංශික දේශපාලන ක්‍රියාකාරකම්වල නිරත විය.

1970 මැයි 27 දින පැවති මහ මැතිවරණයේදී කිරිඇල්ල ආසනය නියෝජනය කරමින් ලංකා සමසමාජ පක්ෂයේ අපේක්ෂකයෙකු ලෙස පාර්ලිමේන්තුවට තේරී පත්විය.

1977 වසරේදී ඔහු ලංකා සමසමාජ පක්ෂයෙන් ඉවත්ව නව සමසමාජ පක්ෂය පිහිටුවීමට සම්බන්ධ විය. පසුව 1999 වසරේදී ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී වාමාංශික පෙරමුණ සමඟ දේශපාලන කටයුතු සිදු කළේය.

== පාර්ලිමේන්තු සේවය ==

ඔහු 1970 සිට 1977 දක්වා කිරිඇල්ල ආසනය නියෝජනය කළේය. 1989 සිට 2000 දක්වා සහ 2010 සිට 2024 දක්වා රත්නපුර දිස්ත්‍රික්කය නියෝජනය කරමින් පාර්ලිමේන්තුවේ සේවය කළේය.

2006 සිට 2010 දක්වා කොළඹ මහ නගර සභාවේ විපක්ෂ නායකවරයා ලෙස ද කටයුතු කළේය.

== අමාත්‍ය ධුර ==

නානායක්කාර විවිධ කාලවලදී ශ්‍රී ලංකා රජයේ අමාත්‍ය සහ රාජ්‍ය අමාත්‍ය ධුර දැරීය.

* 2010–2015: ජාතික භාෂා සහ සමාජ ඒකාබද්ධතා අමාත්‍ය.
* 2018: ජාතික ඒකාබද්ධතාව, සංහිඳියාව සහ රාජ්‍ය භාෂා අමාත්‍ය.
* 2019–2020: ජල සම්පාදන පහසුකම් රාජ්‍ය අමාත්‍ය.
* 2020–2022: ජල සම්පාදන අමාත්‍ය.

== ජනාධිපතිවරණ ==

නානායක්කාර ශ්‍රී ලංකාවේ ජනාධිපතිවරණ සඳහා ද අපේක්ෂකයෙකු ලෙස ඉදිරිපත් වී ඇත. ඔහු 1982 සහ 1999 ජනාධිපතිවරණවලට තරග කළ බව සඳහන් වේ.

== පක්ෂ නායකත්වය ==

ඔහු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී වාමාංශික පෙරමුණේ නායකයා සහ එහි මහ ලේකම්වරයා ලෙස කටයුතු කර ඇත.

== ආශ්‍රිත මූලාශ්‍ර ==

* [https://www.parliament.lk/en/members-of-parliament/mp-profile/2494 ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුව – වාසුදේව නානායක්කාරගේ නිල පාර්ලිමේන්තු පැතිකඩ]
* [https://sundaytimes.lk/online/features/vasu-iknew-up-close-and-personal-on-his-50th-year-as-a-parliamentarian/5-1126107 Sunday Times – Vasu, I Knew: Up Close and Personal on His 50th Year as a Parliamentarian (2020)]
* [https://www.cpahq.org/media/pztjcpsi/parlissuesrilankaprofileoptimized.pdf Commonwealth Parliamentary Association – Celebrating Diversity]
* [https://elections.gov.lk/web/wp-content/uploads/2026/04/Party_List_2026_04_27_E_2.pdf ශ්‍රී ලංකා මැතිවරණ කොමිෂන් සභාව – පිළිගත් දේශපාලන පක්ෂ ලැයිස්තුව]</text>
      <sha1>6zk83c5x7nir4u20fxtyjefscd7covj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>803662</id>
      <parentid>803661</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T17:38:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <origin>803662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11449" sha1="dmd3y1qv9xzwi69omj553aya4h5c9li" xml:space="preserve">{{කෙටි විස්තරය|ශ්‍රී ලංකාවේ දේශපාලනඥයෙක්}}
{{තොරතුරුකොටුව තනතුරුධාරි|honorific-prefix=[[ගරු]]|nationality=ශ්‍රී ලාංකික|term_start5=2006|term_end5=2010|birth_date={{birth date and age|df=yes|1939|01|03}}|birth_place=|death_date=|death_place=|party=[[ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී වාමාංශික පෙරමුණ]] &lt;small&gt; (1999 - වර්තමානය) &lt;/small&gt; &lt;br /&gt; [[ලංකා සමසමාජ පක්ෂය]]  &lt;small&gt; (1958 - 1977, 1994 - 1999) &lt;/small&gt;  &lt;br /&gt; [[නව සම සමාජ පක්ෂය]] &lt;small&gt; (1977 - 1994) &lt;/small&gt;|term_end4=1977 ජුලි 21|otherparty=[[ශ්‍රී ලංකා නිදහස් පොදුජන සන්ධානය]]|relations=[[යසපාලිත නානායක්කාර]] (සහෝදරයා)&lt;br&gt;[[හේමකුමාර නානායක්කාර]] (සහෝදරයා)|spouse=වසන්ති නානායක්කාර|children=3 &lt;!---Chiranjaya Nanayakkara, Sankajaya Nanayakkara, Tharushi Nanayakkara---&gt;|alma_mater=[[රිච්මන්ඩ් විද්‍යාලය]], [[කොළඹ විශ්වවිද්‍යාලය]]{{cn|date=November 2021}}|profession=නීතිඥ|office5=විපක්ෂ නායක, [[කොළඹ මහනගර සභාව]]|term_start4=1970 මැයි 27|name=වාසුදේව නානායක්කාර |parliament2=ශ්‍රී ලංකා|honorific-suffix=[[පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රී|පා.ම.]]|image=Vasudeva Nanayakkara.jpg|caption=|office1=[[ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී වාමාංශික පෙරමුණ|ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී වාමාංශික පෙරමුණෙහි]] නායකයා|term_start1=1999|constituency_MP2=[[රත්නපුර මැතිවරණ දිස්ත්‍රික්කය|රත්නපුර දිස්ත්‍රික්කය]]|term_start2=2010|successor4=|term_end2=|term_start3=1989|term_end3=2000|constituency_MP4=[[කිරිඇල්ල මැතිවරණ කොට්ඨාසය|කිරිඇල්ල]]|parliament4=ශ්‍රී ලංකා|majority4=|predecessor4=|website=}}
'''වාසුදේව නානායක්කාර''' (උපත 1939 ජනවාරි 3) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] වාමාංශික දේශපාලනඥයෙක්, [[පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රී|පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රීවරයෙක්]] සහ හිටපු [[ශ්‍රී ලංකාවේ ජනාධිපති|ජනාධිපති]] අපේක්ෂකයෙකි.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.parliament.lk/si/component/members/viewMember/2494?Itemid=206 ගරු වාසුදේව නානායක්කාර මහතා, පා.ම.]&quot;. [https://parliament.lk/ ශ්‍රී ලංකා පාර්ලි‌‌මේන්තුව]. ලබාගත්තේ 2021.11.07.&lt;/ref&gt;

== ආශ්‍රිත ==
&lt;references /&gt;

'''වාසුදේව නානායක්කාර''' (ඉංග්‍රීසි: Vasudeva Nanayakkara; දෙමළ: வாசுதேவ நாணயக்கார; උපත 1939 ජනවාරි 3) ශ්‍රී ලාංකික දේශපාලනඥයෙකු, නීතිඥවරයෙකු සහ වාමාංශික දේශපාලන ව්‍යාපාරයේ ප්‍රමුඛ සාමාජිකයෙකි. ඔහු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී වාමාංශික පෙරමුණේ නායකයා ලෙස කටයුතු කර ඇත. ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුවේ දශක පහකට වැඩි කාලයක් නියෝජනය කළ දේශපාලනඥයෙකු ලෙස ද ඔහු ප්‍රසිද්ධය. නව සමසමාජ පක්ෂයේ නිර්මාතෘවරයා ද විය.

== මුල් ජීවිතය සහ අධ්‍යාපනය ==

වාසුදේව නානායක්කාර 1939 ජනවාරි 3 දින ශ්‍රී ලංකාවේ ගාල්ල ප්‍රදේශයේ උපත ලැබීය. ඔහු ගාල්ල රිච්මන්ඩ් විද්‍යාලයෙන් අධ්‍යාපනය ලැබූ අතර පසුව කොළඹ ඇක්වයිනාස් විද්‍යාලයට ඇතුළත් විය. පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ නීති පීඨයෙන් නීති උපාධිය ලබාගත් ඔහු 1962 වසරේදී නීතිඥවරයෙකු ලෙස දිවුරුම් දුන්නේය.

== දේශපාලන ජීවිතය ==

නානායක්කාර 1958 වසරේදී ලංකා සමසමාජ පක්ෂයට සම්බන්ධ විය. ඔහු තරුණ අවධියේ සිට වාමාංශික දේශපාලන ක්‍රියාකාරකම්වල නිරත විය.

1970 මැයි 27 දින පැවති මහ මැතිවරණයේදී කිරිඇල්ල ආසනය නියෝජනය කරමින් ලංකා සමසමාජ පක්ෂයේ අපේක්ෂකයෙකු ලෙස පාර්ලිමේන්තුවට තේරී පත්විය.

1977 වසරේදී ඔහු ලංකා සමසමාජ පක්ෂයෙන් ඉවත්ව නව සමසමාජ පක්ෂය පිහිටුවීමට සම්බන්ධ විය. පසුව 1999 වසරේදී ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී වාමාංශික පෙරමුණ සමඟ දේශපාලන කටයුතු සිදු කළේය.

== පාර්ලිමේන්තු සේවය ==

ඔහු 1970 සිට 1977 දක්වා කිරිඇල්ල ආසනය නියෝජනය කළේය. 1989 සිට 2000 දක්වා සහ 2010 සිට 2024 දක්වා රත්නපුර දිස්ත්‍රික්කය නියෝජනය කරමින් පාර්ලිමේන්තුවේ සේවය කළේය.

2006 සිට 2010 දක්වා කොළඹ මහ නගර සභාවේ විපක්ෂ නායකවරයා ලෙස ද කටයුතු කළේය.

== අමාත්‍ය ධුර ==

නානායක්කාර විවිධ කාලවලදී ශ්‍රී ලංකා රජයේ අමාත්‍ය සහ රාජ්‍ය අමාත්‍ය ධුර දැරීය.

* 2010–2015: ජාතික භාෂා සහ සමාජ ඒකාබද්ධතා අමාත්‍ය.
* 2018: ජාතික ඒකාබද්ධතාව, සංහිඳියාව සහ රාජ්‍ය භාෂා අමාත්‍ය.
* 2019–2020: ජල සම්පාදන පහසුකම් රාජ්‍ය අමාත්‍ය.
* 2020–2022: ජල සම්පාදන අමාත්‍ය.

== ජනාධිපතිවරණ ==

නානායක්කාර ශ්‍රී ලංකාවේ ජනාධිපතිවරණ සඳහා ද අපේක්ෂකයෙකු ලෙස ඉදිරිපත් වී ඇත. ඔහු 1982 සහ 1999 ජනාධිපතිවරණවලට තරග කළ බව සඳහන් වේ.

== පක්ෂ නායකත්වය ==

ඔහු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී වාමාංශික පෙරමුණේ නායකයා සහ එහි මහ ලේකම්වරයා ලෙස කටයුතු කර ඇත.


Wikitext
== ශ්‍රී ලංකා රක්ෂණ සංස්ථාව නැවත රජයට පවරා ගැනීම ==
2003 වසරේදී ශ්‍රී ලංකා රක්ෂණ සංස්ථාවේ (Sri Lanka Insurance Corporation) කොටස්වලින් 90%ක් පෞද්ගලික අංශයට විකිණීම සම්බන්ධයෙන් වාසුදේව නානායක්කාර මහතා නීතිමය ක්‍රියාමාර්ගයක් ගත්තේය. 2007 වසරේදී ඔහු එම ගනුදෙනුව අභියෝගයට ලක් කරමින් ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණයට මූලික අයිතිවාසිකම් පෙත්සමක් ගොනු කළේය. එම ගනුදෙනුවේදී සිදුවූ බවට චෝදනා කළ අක්‍රමිකතා පිළිබඳ විමර්ශනයක් සිදු කර, විකිණීම අවලංගු කරන ලෙස ඔහු අධිකරණයෙන් ඉල්ලා සිටියේය.

2009 ජූනි 4 දින ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය එම පෞද්ගලීකරණ ගනුදෙනුව නීතිවිරෝධී බව තීරණය කර, ශ්‍රී ලංකා රක්ෂණ සංස්ථාව නැවත රජයට පවරා දීමට නියෝග කළේය. ඒ අනුව රක්ෂණ සංස්ථාවේ කොටස් නැවත රජයට පැවරීමේ නීතිමය ක්‍රියාමාර්ගයට වාසුදේව නානායක්කාර මහතාගේ පෙත්සම වැදගත් දායකත්වයක් ලබා දුන්නේය.

== ආශ්‍රිත මූලාශ්‍ර ==
* [https://www.sundaytimes.lk/070805/News/nws8.html Sunday Times – Former PERC chairman supports Vasu in SLIC case (2007)]
* [https://www.sec.gov.lk/wp-content/uploads/2020/11/SEC-Annual-Report-2007-English.pdf Securities and Exchange Commission of Sri Lanka – Annual Report 2007]
* [https://www.lankabusinessonline.com/2009/06/04/sri-lanka-insurance-corp-sale-reversed-by-court-update/ Lanka Business Online – Sri Lanka Insurance Corp sale reversed by court (4 June 2009)]

* [https://www.parliament.lk/en/members-of-parliament/mp-profile/2494 ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුව – වාසුදේව නානායක්කාරගේ නිල පාර්ලිමේන්තු පැතිකඩ]
* [https://sundaytimes.lk/online/features/vasu-iknew-up-close-and-personal-on-his-50th-year-as-a-parliamentarian/5-1126107 Sunday Times – Vasu, I Knew: Up Close and Personal on His 50th Year as a Parliamentarian (2020)]
* [https://www.cpahq.org/media/pztjcpsi/parlissuesrilankaprofileoptimized.pdf Commonwealth Parliamentary Association – Celebrating Diversity]
* [https://elections.gov.lk/web/wp-content/uploads/2026/04/Party_List_2026_04_27_E_2.pdf ශ්‍රී ලංකා මැතිවරණ කොමිෂන් සභාව – පිළිගත් දේශපාලන පක්ෂ ලැයිස්තුව]</text>
      <sha1>dmd3y1qv9xzwi69omj553aya4h5c9li</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>803663</id>
      <parentid>803662</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T17:39:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <origin>803663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11439" sha1="4f56igbpif96w0bpvq0ufonom9lrt20" xml:space="preserve">{{කෙටි විස්තරය|ශ්‍රී ලංකාවේ දේශපාලනඥයෙක්}}
{{තොරතුරුකොටුව තනතුරුධාරි|honorific-prefix=[[ගරු]]|nationality=ශ්‍රී ලාංකික|term_start5=2006|term_end5=2010|birth_date={{birth date and age|df=yes|1939|01|03}}|birth_place=|death_date=|death_place=|party=[[ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී වාමාංශික පෙරමුණ]] &lt;small&gt; (1999 - වර්තමානය) &lt;/small&gt; &lt;br /&gt; [[ලංකා සමසමාජ පක්ෂය]]  &lt;small&gt; (1958 - 1977, 1994 - 1999) &lt;/small&gt;  &lt;br /&gt; [[නව සම සමාජ පක්ෂය]] &lt;small&gt; (1977 - 1994) &lt;/small&gt;|term_end4=1977 ජුලි 21|otherparty=[[ශ්‍රී ලංකා නිදහස් පොදුජන සන්ධානය]]|relations=[[යසපාලිත නානායක්කාර]] (සහෝදරයා)&lt;br&gt;[[හේමකුමාර නානායක්කාර]] (සහෝදරයා)|spouse=වසන්ති නානායක්කාර|children=3 &lt;!---Chiranjaya Nanayakkara, Sankajaya Nanayakkara, Tharushi Nanayakkara---&gt;|alma_mater=[[රිච්මන්ඩ් විද්‍යාලය]], [[කොළඹ විශ්වවිද්‍යාලය]]{{cn|date=November 2021}}|profession=නීතිඥ|office5=විපක්ෂ නායක, [[කොළඹ මහනගර සභාව]]|term_start4=1970 මැයි 27|name=වාසුදේව නානායක්කාර |parliament2=ශ්‍රී ලංකා|honorific-suffix=[[පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රී|පා.ම.]]|image=Vasudeva Nanayakkara.jpg|caption=|office1=[[ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී වාමාංශික පෙරමුණ|ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී වාමාංශික පෙරමුණෙහි]] නායකයා|term_start1=1999|constituency_MP2=[[රත්නපුර මැතිවරණ දිස්ත්‍රික්කය|රත්නපුර දිස්ත්‍රික්කය]]|term_start2=2010|successor4=|term_end2=|term_start3=1989|term_end3=2000|constituency_MP4=[[කිරිඇල්ල මැතිවරණ කොට්ඨාසය|කිරිඇල්ල]]|parliament4=ශ්‍රී ලංකා|majority4=|predecessor4=|website=}}
'''වාසුදේව නානායක්කාර''' (උපත 1939 ජනවාරි 3) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] වාමාංශික දේශපාලනඥයෙක්, [[පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රී|පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රීවරයෙක්]] සහ හිටපු [[ශ්‍රී ලංකාවේ ජනාධිපති|ජනාධිපති]] අපේක්ෂකයෙකි.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.parliament.lk/si/component/members/viewMember/2494?Itemid=206 ගරු වාසුදේව නානායක්කාර මහතා, පා.ම.]&quot;. [https://parliament.lk/ ශ්‍රී ලංකා පාර්ලි‌‌මේන්තුව]. ලබාගත්තේ 2021.11.07.&lt;/ref&gt;

== ආශ්‍රිත ==
&lt;references /&gt;

'''වාසුදේව නානායක්කාර''' (ඉංග්‍රීසි: Vasudeva Nanayakkara; දෙමළ: வாசுதேவ நாணயக்கார; උපත 1939 ජනවාරි 3) ශ්‍රී ලාංකික දේශපාලනඥයෙකු, නීතිඥවරයෙකු සහ වාමාංශික දේශපාලන ව්‍යාපාරයේ ප්‍රමුඛ සාමාජිකයෙකි. ඔහු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී වාමාංශික පෙරමුණේ නායකයා ලෙස කටයුතු කර ඇත. ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුවේ දශක පහකට වැඩි කාලයක් නියෝජනය කළ දේශපාලනඥයෙකු ලෙස ද ඔහු ප්‍රසිද්ධය. නව සමසමාජ පක්ෂයේ නිර්මාතෘවරයා ද විය.

== මුල් ජීවිතය සහ අධ්‍යාපනය ==

වාසුදේව නානායක්කාර 1939 ජනවාරි 3 දින ශ්‍රී ලංකාවේ ගාල්ල ප්‍රදේශයේ උපත ලැබීය. ඔහු ගාල්ල රිච්මන්ඩ් විද්‍යාලයෙන් අධ්‍යාපනය ලැබූ අතර පසුව කොළඹ ඇක්වයිනාස් විද්‍යාලයට ඇතුළත් විය. පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ නීති පීඨයෙන් නීති උපාධිය ලබාගත් ඔහු 1962 වසරේදී නීතිඥවරයෙකු ලෙස දිවුරුම් දුන්නේය.

== දේශපාලන ජීවිතය ==

නානායක්කාර 1958 වසරේදී ලංකා සමසමාජ පක්ෂයට සම්බන්ධ විය. ඔහු තරුණ අවධියේ සිට වාමාංශික දේශපාලන ක්‍රියාකාරකම්වල නිරත විය.

1970 මැයි 27 දින පැවති මහ මැතිවරණයේදී කිරිඇල්ල ආසනය නියෝජනය කරමින් ලංකා සමසමාජ පක්ෂයේ අපේක්ෂකයෙකු ලෙස පාර්ලිමේන්තුවට තේරී පත්විය.

1977 වසරේදී ඔහු ලංකා සමසමාජ පක්ෂයෙන් ඉවත්ව නව සමසමාජ පක්ෂය පිහිටුවීමට සම්බන්ධ විය. පසුව 1999 වසරේදී ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී වාමාංශික පෙරමුණ සමඟ දේශපාලන කටයුතු සිදු කළේය.

== පාර්ලිමේන්තු සේවය ==

ඔහු 1970 සිට 1977 දක්වා කිරිඇල්ල ආසනය නියෝජනය කළේය. 1989 සිට 2000 දක්වා සහ 2010 සිට 2024 දක්වා රත්නපුර දිස්ත්‍රික්කය නියෝජනය කරමින් පාර්ලිමේන්තුවේ සේවය කළේය.

2006 සිට 2010 දක්වා කොළඹ මහ නගර සභාවේ විපක්ෂ නායකවරයා ලෙස ද කටයුතු කළේය.

== අමාත්‍ය ධුර ==

නානායක්කාර විවිධ කාලවලදී ශ්‍රී ලංකා රජයේ අමාත්‍ය සහ රාජ්‍ය අමාත්‍ය ධුර දැරීය.

* 2010–2015: ජාතික භාෂා සහ සමාජ ඒකාබද්ධතා අමාත්‍ය.
* 2018: ජාතික ඒකාබද්ධතාව, සංහිඳියාව සහ රාජ්‍ය භාෂා අමාත්‍ය.
* 2019–2020: ජල සම්පාදන පහසුකම් රාජ්‍ය අමාත්‍ය.
* 2020–2022: ජල සම්පාදන අමාත්‍ය.

== ජනාධිපතිවරණ ==

නානායක්කාර ශ්‍රී ලංකාවේ ජනාධිපතිවරණ සඳහා ද අපේක්ෂකයෙකු ලෙස ඉදිරිපත් වී ඇත. ඔහු 1982 සහ 1999 ජනාධිපතිවරණවලට තරග කළ බව සඳහන් වේ.

== පක්ෂ නායකත්වය ==

ඔහු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී වාමාංශික පෙරමුණේ නායකයා සහ එහි මහ ලේකම්වරයා ලෙස කටයුතු කර ඇත.

== ශ්‍රී ලංකා රක්ෂණ සංස්ථාව නැවත රජයට පවරා ගැනීම ==
2003 වසරේදී ශ්‍රී ලංකා රක්ෂණ සංස්ථාවේ (Sri Lanka Insurance Corporation) කොටස්වලින් 90%ක් පෞද්ගලික අංශයට විකිණීම සම්බන්ධයෙන් වාසුදේව නානායක්කාර මහතා නීතිමය ක්‍රියාමාර්ගයක් ගත්තේය. 2007 වසරේදී ඔහු එම ගනුදෙනුව අභියෝගයට ලක් කරමින් ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණයට මූලික අයිතිවාසිකම් පෙත්සමක් ගොනු කළේය. එම ගනුදෙනුවේදී සිදුවූ බවට චෝදනා කළ අක්‍රමිකතා පිළිබඳ විමර්ශනයක් සිදු කර, විකිණීම අවලංගු කරන ලෙස ඔහු අධිකරණයෙන් ඉල්ලා සිටියේය.

2009 ජූනි 4 දින ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය එම පෞද්ගලීකරණ ගනුදෙනුව නීතිවිරෝධී බව තීරණය කර, ශ්‍රී ලංකා රක්ෂණ සංස්ථාව නැවත රජයට පවරා දීමට නියෝග කළේය. ඒ අනුව රක්ෂණ සංස්ථාවේ කොටස් නැවත රජයට පැවරීමේ නීතිමය ක්‍රියාමාර්ගයට වාසුදේව නානායක්කාර මහතාගේ පෙත්සම වැදගත් දායකත්වයක් ලබා දුන්නේය.

== ආශ්‍රිත මූලාශ්‍ර ==
* [https://www.sundaytimes.lk/070805/News/nws8.html Sunday Times – Former PERC chairman supports Vasu in SLIC case (2007)]
* [https://www.sec.gov.lk/wp-content/uploads/2020/11/SEC-Annual-Report-2007-English.pdf Securities and Exchange Commission of Sri Lanka – Annual Report 2007]
* [https://www.lankabusinessonline.com/2009/06/04/sri-lanka-insurance-corp-sale-reversed-by-court-update/ Lanka Business Online – Sri Lanka Insurance Corp sale reversed by court (4 June 2009)]

* [https://www.parliament.lk/en/members-of-parliament/mp-profile/2494 ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුව – වාසුදේව නානායක්කාරගේ නිල පාර්ලිමේන්තු පැතිකඩ]
* [https://sundaytimes.lk/online/features/vasu-iknew-up-close-and-personal-on-his-50th-year-as-a-parliamentarian/5-1126107 Sunday Times – Vasu, I Knew: Up Close and Personal on His 50th Year as a Parliamentarian (2020)]
* [https://www.cpahq.org/media/pztjcpsi/parlissuesrilankaprofileoptimized.pdf Commonwealth Parliamentary Association – Celebrating Diversity]
* [https://elections.gov.lk/web/wp-content/uploads/2026/04/Party_List_2026_04_27_E_2.pdf ශ්‍රී ලංකා මැතිවරණ කොමිෂන් සභාව – පිළිගත් දේශපාලන පක්ෂ ලැයිස්තුව]</text>
      <sha1>4f56igbpif96w0bpvq0ufonom9lrt20</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>තුර්කි භාෂාව</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96717</id>
    <revision>
      <id>803673</id>
      <parentid>797001</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T21:34:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261105) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>803673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108928" sha1="ltvpv3salsa4xzu3u7rn0avqb0v1lif" xml:space="preserve">{{translate}}
{{Infobox language
| name             = තුර්කි
| nativename       = ''Türkçe/තුර්ක්ජේ'' (නාම පදය, ක්‍රියා විශේෂන පදය) &lt;br/&gt; ''Türk dili/තුර්ක් දිලි'' (නාම පදය)
| image            = Türkçe inscription.svg
| imagecaption     = තුර්කි අක්ෂර වලින් ලිඛිත'''{{transl|tr|Türkçe}}''' 
| pronunciation    = ''Türkçe'': {{IPA-tr|ˈtyɾctʃe||Turkce.ogg}} &lt;br/&gt; ''Türk dili'': {{IPA-tr|ˈtyɾc ˈdili}}
| states           = [[තුර්කිය]] (official), [[උතුරු සයිප්‍රසය]] (official), [[සයිප්‍රස්]] (official), [[Azerbaijan]], [[ඉරාකය]], [[සිරියාව]], [[ලෙබනනය]], [[ග්‍රීසිය]], [[බල්ගේරියාව]], [[රොමේනියාව]], [[කොසොවෝ]], [[උතුරු මෙසඩෝනියාව]], [[බොස්නියාව]]
| region           = [[ඇනටෝලියාව]], [[බල්කන්ස්]], [[සයිප්‍රස්]], [[මෙසපොතේමියාව]], [[ලෙවන්ට්]], [[Transcaucasia]]
| ethnicity        = [[තුර්කි ජනතාව]]
| speakers         = මිලියන 80ට අධික (2021ට අනුව)&lt;ref name=Johanson2021&gt;{{citation|author=[[Lars Johanson|Johanson, Lars]]|year=2021|title=Turkic|url=https://books.google.com/books?id=huk9EAAAQBAJ&amp;q=Turkish+is+the+largest+and+most+vigorous+Turkic+language%2C+spoken+by+over+80+million+people&amp;pg=PT134|quote=Turkish is the largest and most vigorous Turkic language, spoken by over 80 million people, a third of the total number of Turkic-speakers... Turkish is a recognized regional minority language in North Macedonia, Kosovo, Romania, and Iraq.|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=9781009038218}}&lt;/ref&gt;
| speakers2        = මිලියන 88  ({{small|[[First language|L1]] + [[Second language|L2]]}}){{r|kuribayashi-2012}}
| familycolor      = Altaic
| fam1             = [[Turkic languages|Turkic]]
| fam2             = [[Common Turkic languages|Common Turkic]]
| fam3             = [[Oghuz languages|Oghuz]]
| fam4             = Western Oghuz
| ancestor         = [[Old Anatolian Turkish]]
| ancestor2        = [[Ottoman Turkish language|Ottoman Turkish]]
| stand1           = Istanbul Turkish
| dia1             = [[Cypriot Turkish]]
| dia2             = [[Iraqi Turkmen#Language|Iraqi Turkmen]]
| dia3             = [[Karamanli Turkish]]
| dia4             = [[Meskhetian Turks#Language|Meskhetian Turkish]]&lt;ref&gt;{{citation|last=Karcı|first=Durmuş|year=2018|title=The Effects of Language Characters and Identity of Meskhetian Turkish in Kazakhstan|journal=Kesit Akademi Dergisi|volume=4|issue=13}}&lt;/ref&gt;
| dia5             = [[Rumelian Turkish]]
| dia6             = [[Turkish dialects#Syrian Turkmen dialect|Syrian Turkish]]&lt;ref&gt;{{cite book |last=Behnstedt |first=Peter |year=2008 |chapter=Syria |title=Encyclopedia of Arabic Language and Linguistics |editor1-last=Versteegh |editor1-first=Kees |editor2-last=Eid |editor2-first=Mushira |editor3-last=Elgibali |editor3-first=Alaa |editor4-last=Woidich |editor4-first=Manfred |editor5-last=Zaborski |editor5-first=Andrzej |volume=4|page=402|publisher=[[Brill Publishers]] |isbn=978-90-04-14476-7}}&lt;/ref&gt;
| script           = [[Latin script|Latin]] ([[Turkish alphabet]])&lt;br /&gt;[[Turkish Braille]]
| nation           = [[Cyprus]]&lt;br /&gt;[[Northern Cyprus]]&lt;br /&gt;[[Turkey]]
| minority         = [[Bosnia]]&lt;ref&gt;{{citation|year=2010|chapter=Bosnia and Herzegovina|title=The European Charter for Regional Or Minority Languages: Collected Texts|pages=107–108|publisher=[[Council of Europe]]|isbn=9789287166715}}&lt;/ref&gt; &lt;br/&gt;[[Croatia]]&lt;ref&gt;{{citation|year=2012|chapter=The Croatian Language in the European Information Society|title=The Croatian Language in the Digital Age|editor1-last=Rehm|editor1-first=Georg|editor2-last=Uszkoreit|editor2-first=Hans|page=51|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|isbn=9783642308826}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Franceschini546&quot;&gt;{{cite book|last=Franceschini|first=Rita|chapter=Italy and the Italian-Speaking Regions|editor-last=Fäcke|editor-first=Christiane|title=Manual of Language Acquisition|year=2014|quote=In Croatia, Albanian, Bosnian, Bulgarian, Czech, German, Hebrew, Hungarian, Italian, Macedonian, Polish, Romanian, Romany, Rusyn, Russian, Montenegrin, Slovak, Slovenian, Serbian, Turkish, and Ukrainian are recognized (EACEA 2012, 18, 50s) |publisher=Walter de Gruyter GmbH|isbn=9783110394146|url=https://books.google.com/books?id=zM_mBQAAQBAJ&amp;q=Croatia+Albanian&amp;pg=PA1|pages=546}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Greece]]&lt;ref&gt;{{citation |last1=Trudgill|first1=Peter|last2=Schreier|first2=Daniel|year=2006|chapter=Greece and Cyprus / Griechenland und Zypern|title=Sociolinguistics / Soziolinguistik|editor-last=Ulrich|editor-first=Ammon|publisher=Walter de Gruyter|isbn=3110199874|page=1886}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Iraq]]&lt;ref name=Johanson2021/&gt;{{efn|Turkish language is currently official in [[Kirkuk Governorate]], [[Kifri District, Diyala Governorate|Kifri]] and [[Tooz District|Tuz Khurmatu]] districts.&lt;ref&gt;[https://www.meforum.org/1074/who-owns-kirkuk-the-turkoman-case] Text: Article 1 of the declaration stipulated that no law, regulation, or official action could interfere with the rights outlined for the minorities. Although Arabic became the official language of Iraq, Kurdish became a corollary official language in Sulaimaniya, and both Kurdish and Turkish became official languages in Kirkuk and Kifri.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | url=https://www.milliyet.com.tr/dunya/turkmenler-turkce-tabelalardan-memnun-1032324 | title=Türkmenler, Türkçe tabelalardan memnun – Son Dakika}}&lt;/ref&gt; In addition to that, it is considered an educational language for [[Iraqi Turkmen]] by [[Kurdistan Region]]&lt;ref&gt;[https://unpo.org/article/538?id=538] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200704072456/https://unpo.org/article/538?id=538 |date=2020-07-04 }} Kurdistan: Constitution of the Iraqi Kurdistan Region&lt;/ref&gt;}}&lt;br/&gt;[[Kosovo]]&lt;ref name=Johanson2021/&gt;{{efn|Turkish language is currently official in [[Gjilan]], [[Mitrovica, Kosovo|Southern Mitrovica]], [[Vučitrn]], [[Mamuša]] and [[Prizren]] municipalities.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Municipal language compliance in Kosovo|url=https://www.osce.org/kosovo/120010?download=true|publisher=OSCE Minsk Group|quote=Turkish language is currently official in Prizren and Mamuşa/Mamushë/Mamuša municipalities. In 2007 and 2008, the municipalities of Gjilan/Gnjilane, southern Mitrovicë/Mitrovica, Prishtinë/Priština and Vushtrri/Vučitrn also recognized Turkish as a language in official use.}}&lt;/ref&gt;}}&lt;br/&gt;[[North Macedonia]]&lt;ref name=Johanson2021/&gt;{{efn|Turkish language is currently official in [[Centar Župa Municipality|Centar Zupa]] and [[Plasnica Municipality]]&lt;ref&gt;[http://beinmacedonia.com/languages-spoken-in-macedonia-2/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001049/http://beinmacedonia.com/languages-spoken-in-macedonia-2/ |date=2022-01-27 }} Text: Turkish is co-official in Centar Zupa and Plasnica&lt;/ref&gt;}}&lt;br/&gt;[[Romania]]&lt;ref name=Johanson2021/&gt;&lt;ref&gt;{{citation|year=2010|chapter=Romania|title=The European Charter for Regional Or Minority Languages: Collected Texts|pages=135–136|publisher=[[Council of Europe]]|isbn=9789287166715}}&lt;/ref&gt;
| iso1             = tr
| iso2             = tur
| iso3             = tur
| lingua           = part of [[Oghuz languages|44-AAB-a]]
| map             = Map of Turkish Language.svg
| mapcaption      = {{legend|#004DFF|Countries where Turkish is an official language}}
{{legend|#88C4FF|Countries where it is recognised as a minority language}}
{{legend|#AFEEEE|Countries where it is recognised as a minority language and co-official in at least one municipality}}
| notice           = IPA
| glotto           = nucl1301
| glottorefname    = Turkish
| agency           = [[Turkish Language Association]]
}}
[[File:WIKITONGUES- Ela speaking Turkish.webm|thumb|A Turkish speaker from Kosovo.]]
'''Turkish''' ({{lang|tr|Türkçe}} {{Pronunciation|Turkce.ogg|listen|(|help=no}}, {{lang|tr|Türk dili}}), also referred to as '''Turkey Turkish''' (''Türkiye Türkçesi''), is the most widely spoken of the [[Turkic languages]], with around 80 to 90 million speakers. It is the national language of [[Turkey]] and [[Northern Cyprus]]. Significant smaller groups of Turkish speakers also exist in [[Iraqi Turkmen|Iraq]], [[Syrian Turkmen|Syria]], [[Germany]], [[Austria]], [[Bulgaria]], [[North Macedonia]],{{r|turkic}} [[Greece]],{{r|greece}} the [[Caucasus]], and other parts of [[Europe]] and [[Central Asia]]. Cyprus has requested that the [[European Union]] add Turkish as an official language, even though Turkey is not a member state.{{r|cyprus-eu}} Turkish is the 13th most spoken language in the world.

To the west, the influence of [[Ottoman Turkish language|Ottoman Turkish]]—the variety of the Turkish language that was used as the administrative and literary language of the [[Ottoman Empire]]—spread as the Ottoman Empire expanded. In 1928, as one of [[Atatürk's Reforms]] in the early years of the Republic of Turkey, the [[Ottoman Turkish alphabet]] was replaced with a [[Turkish alphabet|Latin alphabet]].

The distinctive characteristics of the Turkish language are [[vowel harmony]] and extensive [[agglutination]]. The basic word order of Turkish is [[subject–object–verb]]. Turkish has no [[noun class]]es or [[grammatical gender]]. The language makes usage of [[honorific]]s and has a strong [[T–V distinction]] which distinguishes varying levels of politeness, [[social distance]], age, courtesy or familiarity toward the addressee. The plural second-person pronoun and verb forms are used referring to a single person out of respect.

== Classification ==
{{Main|Turkic languages}}
Turkish is a member of the [[Oghuz languages|Oghuz]] group of the [[Turkic languages|Turkic]] family. Other members include [[Azerbaijani language|Azerbaijani]], spoken in [[Azerbaijan]] and north-west [[Iran]], [[Gagauz language|Gagauz]] of [[Gagauzia]], [[Qashqai language|Qashqai]] of south [[Iran]] and the [[Turkmen language|Turkmen]] of [[Turkmenistan]].&lt;ref name=&quot;Studia Turcica 1971&quot;&gt;Aalto, P. &quot;Iranian Contacts of the Turks in Pre-Islamic times,&quot; in Studia Turcica, ed. L. Ligeti, Budapest, 1971, pp. 29–37.&lt;/ref&gt;

Classification of the [[Turkic languages|Turkic]] languages is complicated. The migrations of the [[Turkic peoples|Turkic]] peoples and their consequent intermingling with one another and with peoples who spoke non-[[Turkic languages|Turkic]] languages, have created a linguistic situation of vast complexity.&lt;ref name=&quot;Studia Turcica 1971&quot; /&gt;

There is ongoing debate about whether the [[Turkic languages|Turkic]] family is itself a branch of a larger [[Altaic languages|Altaic]] family, including [[Japanese language|Japanese]], [[Korean language|Korean]], [[Mongolian language|Mongolian]] and [[Tungusic languages|Tungusic]].&lt;ref&gt;Benzing, J. Einführung in das Studium der altäischen Philologie und der Turkologie, Wiesbaden, 1953.&lt;/ref&gt; The nineteenth-century [[Ural-Altaic]] theory, which grouped Turkish with [[Finnish language|Finnish]], [[Hungarian language|Hungarian]] and [[Altaic languages|Altaic]] languages, is controversial.&lt;ref name=&quot;Ural-altaische Jahrbücher 1958&quot;&gt;Gandjeï, T. &quot;Über die türkischen und mongolischen Elemente der persischen Dichtung der Ilchan-Zeit,&quot; in Ural-altaische Jahrbücher 30, 1958, pp. 229–31.&lt;/ref&gt; The theory was based mostly on the fact these languages share three features: [[agglutination]], [[vowel harmony]] and lack of grammatical gender.&lt;ref name=&quot;Ural-altaische Jahrbücher 1958&quot; /&gt;

== History ==
{{see also|Turkish people|Turkic peoples#History}}

[[File:Irk bitig 07.jpg|thumb|right|The 10th-century ''[[Irk Bitig]]'' or &quot;Book of Divination&quot;]]

The earliest known [[Old Turkic language|Old Turkic inscriptions]] are the three monumental [[Orkhon inscriptions]] found in modern [[Mongolia]]. Erected in honour of the prince [[Kul Tigin]] and his brother Emperor [[Bilge Khagan]], these date back to the [[Second Turkic Khaganate]] (dated 682–744 CE).{{r|erdal}} After the discovery and excavation of these monuments and associated stone slabs by Russian archaeologists in the wider area surrounding the [[Orkhon Valley]] between 1889 and 1893, it became established that the language on the inscriptions was the [[Old Turkic language]] written using the [[Old Turkic alphabet]], which has also been referred to as &quot;Turkic runes&quot; or &quot;runiform&quot; due to a superficial similarity to the [[Germanic languages|Germanic]] [[runic alphabet]]s.{{r|runiform}}

With the [[Turkic expansion]] during Early Middle Ages (c. 6th–11th centuries), peoples speaking Turkic languages spread across [[Central Asia]], covering a vast geographical region stretching from [[Siberia]] all the way to [[Europe]] and the [[Mediterranean Sea|Mediterranean]]. The [[Seljuq dynasty|Seljuqs]] of the [[Oghuz Turks]], in particular, brought their language, [[Oghuz languages|Oghuz]]—the direct ancestor of today's Turkish language—into [[Anatolia]] during the 11th century.&lt;ref name=&quot;Findley&quot;&gt;Findley{{full citation needed|date=July 2014}}&lt;/ref&gt; Also during the 11th century, an early linguist of the Turkic languages, [[Mahmud al-Kashgari]] from the [[Kara-Khanid Khanate]], published the first comprehensive Turkic language dictionary and map of the geographical distribution of Turkic speakers in the ''Compendium of the Turkic Dialects'' (Ottoman Turkish: ''Divânü Lügati't-Türk'').&lt;ref name=&quot;Soucek&quot;&gt;{{harvnb|Soucek|2000|pp=}}&lt;/ref&gt;

===Ottoman Turkish===
[[File:Oghusenbuchmuseum.jpeg|thumb|right|200px|The 15th century [[Book of Dede Korkut]] ]]
{{Main|Ottoman Turkish language}}
{{See also|Old Anatolian Turkish}}

Following the adoption of [[Islam]] c. 950 by the [[Kara-Khanid Khanate]] and the [[Seljuq dynasty|Seljuq Turks]], who are both regarded as the ethnic and cultural ancestors of the [[Ottoman Empire|Ottomans]], the administrative language of these states acquired a large collection of loanwords from [[Arabic]] and [[Persian language|Persian]]. [[Turkish literature]] during the Ottoman period, particularly [[Ottoman poetry|Divan poetry]], was heavily influenced by Persian, including the adoption of poetic meters and a great quantity of imported words. The literary and official language during the [[Ottoman Empire]] period (c. 1299–1922) is termed [[Ottoman Turkish language|Ottoman Turkish]], which was a mixture of Turkish, Persian, and Arabic that differed considerably and was largely unintelligible to the period's everyday Turkish. The everyday Turkish, known as ''kaba Türkçe'' or &quot;rough Turkish&quot;, spoken by the less-educated lower and also rural members of society, contained a higher percentage of native vocabulary and served as basis for the modern Turkish language.&lt;ref&gt;{{harvnb|Glenny|2001|p=99}}&lt;/ref&gt;

=== {{anchor|Turkish language reform}}Language reform and modern Turkish ===
{{See also|Turkish alphabet reform|Replacement of loanwords in Turkish}}
{{Atatürk sidebar}}
After the foundation of the modern state of [[Turkey]] and the [[#Writing system|script reform]], the [[Turkish Language Association]] (TDK) was established in 1932 under the patronage of [[Mustafa Kemal Atatürk]], with the aim of conducting research on Turkish. One of the tasks of the newly established association was to initiate a [[language reform]] to replace [[loanword]]s of Arabic and Persian origin with Turkish equivalents.&lt;ref&gt;See Lewis (2002) for a thorough treatment of the Turkish language reform.&lt;/ref&gt; By banning the usage of imported words in the press,{{clarify|reason=This blanket statement needs to be more specific. Were words like &quot;haber&quot; or &quot;hürriyet&quot; (obviously &quot;imported&quot;, i.e. borrowed) ever banned?|date=June 2021}} the association succeeded in removing several hundred foreign words from the language. While most of the words introduced to the language by the TDK were newly derived from Turkic roots, it also opted for reviving Old Turkish words which had not been used for centuries.&lt;ref name=&quot;TDK History&quot;/&gt; In 1935, the TDK published a bilingual [[Ottoman Turkish|Ottoman-Turkish]]/Pure Turkish dictionary that documents the results of the language reform.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Szurek|first=Emmanuel|url=https://books.google.com/books?id=0FLoBgAAQBAJ&amp;q=ottoman+turkish+dictionary+1935&amp;pg=PA94|title=Order and Compromise: Government Practices in Turkey from the Late Ottoman Empire to the Early 21st Century|date=2015-02-17|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=978-90-04-28985-7|editor-last=Aymes|editor-first=Marc|pages=94|language=en}}&lt;/ref&gt;   

Owing to this sudden change in the language, older and younger people in Turkey started to differ in their vocabularies. While the generations born before the 1940s tend to use the older terms of Arabic or Persian origin, the younger generations favor new expressions. It is considered particularly ironic that Atatürk himself, in [[Nutuk|his lengthy speech]] to the new [[Grand National Assembly of Turkey|Parliament]] in 1927, used a style of Ottoman which sounded so alien to later listeners that it had to be &quot;translated&quot; three times into modern Turkish: first in 1963, again in 1986, and most recently in 1995.&lt;ref&gt;See Lewis (2002): 2–3 for the first two translations. For the third see {{cite web |author=Bedi Yazıcı |url=http://www.nutuk.org/ |title=Nutuk: Özgün metin ve çeviri (Atatürk's Speech: original text and translation) |access-date=2007-09-28 |language=tr |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928221336/http://www.nutuk.org/ |archive-date=2007-09-28 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

The past few decades have seen the continuing work of the TDK to coin new Turkish words to express new concepts and technologies as they enter the language, mostly from English. Many of these new words, particularly information technology terms, have received widespread acceptance. However, the TDK is occasionally criticized for coining words which sound contrived and artificial. Some earlier changes—such as ''{{lang|tr|bölem}}'' to replace ''{{lang|tr|fırka}}'', &quot;political party&quot;—also failed to meet with popular approval (''{{lang|tr|fırka}}'' has been replaced by the French loanword ''{{lang|tr|parti}}''). Some words restored from Old Turkic have taken on specialized meanings; for example ''{{lang|tr|betik}}'' (originally meaning &quot;book&quot;) is now used to mean &quot;[[scripting language|script]]&quot; in [[computer science]].&lt;ref name=cokbilgi&gt;{{cite web|title=Öz Türkçeleştirme Çalışmaları|url=http://www.cokbilgi.com/yazi/oz-turkcelestirme-calismalari/|work=Çok Bilgi|access-date=29 May 2014|archive-date=14 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714065848/https://www.cokbilgi.com/yazi/oz-turkcelestirme-calismalari/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Some examples of modern Turkish words and the old loanwords are:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! align=left | Ottoman Turkish
! align=left | Modern Turkish
! align=left | English translation
! align=left | Comments
|-
| ''{{lang|ota-Latn|müselles}}'' || ''{{lang|tr|üçgen}}'' || triangle || Compound of the noun ''{{lang|tr|üç}}'' (&quot;three&quot;) and the suffix ''{{lang|tr|-gen}}''
|-
| ''{{lang|ota-Latn|tayyare}}'' || ''{{lang|tr|uçak}}'' || aeroplane || Derived from the verb ''{{lang|tr|uçmak}}'' (&quot;to fly&quot;). The word was first proposed to mean &quot;airport&quot;.
|-
| ''{{lang|ota-Latn|nispet}}'' || ''{{lang|tr|oran}}'' || ratio || The old word is still used in the language today together with the new one. The modern word is from the Old Turkic verb ''{{lang|otk|or-}}'' (&quot;to cut&quot;).
|-
| ''{{lang|ota-Latn|şimal}}'' || ''{{lang|tr|kuzey}}'' || north || Derived from the Old Turkic noun ''{{lang|otk|kuz}}'' (&quot;cold and dark place&quot;, &quot;shadow&quot;). The word is restored from [[Middle Turkic languages|Middle Turkic]] usage.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Mütercim Asım |title=Burhân-ı Katı Tercemesi |location=İstanbul |year=1799 |language=tr }}&lt;/ref&gt;
|-
| ''{{lang|ota-Latn|teşrinievvel}}'' || ''{{lang|tr|ekim}}'' || October || The noun ''{{lang|tr|ekim}}'' means &quot;sowing&quot;, referring to the planting of cereal seeds in autumn, which is widespread in Turkey
|}
{{mainlist|List of replaced loanwords in Turkish}}

== Geographic distribution ==
{{see also|Turkish diaspora}}
[[File:IKEABerlin.JPG|thumb|right|160px|An advertisement by the [[IKEA]] branch in [[Berlin]] written in the German and Turkish languages.]]
Turkish is natively spoken by the [[Turkish people]] in Turkey and by the [[Turkish diaspora]] in some 30 other countries. Turkish language is mutually intelligible with [[Azerbaijani language|Azerbaijani]] and other Turkic languages. In particular, Turkish-speaking minorities exist in countries that formerly (in whole or part) belonged to the [[Ottoman Empire]], such as Iraq{{r|iraq}}, Bulgaria, [[Cyprus]], Greece (primarily in [[Western Thrace]]), the [[Republic of North Macedonia]], Romania, and Serbia. More than two million Turkish speakers live in Germany; and there are significant Turkish-speaking communities in the United States, France, the Netherlands, Austria, Belgium, Switzerland, and the United Kingdom.&lt;ref name=&quot;Ethnologue Turkish&quot;&gt;{{cite web |editor= Gordon, Raymond G. Jr. |editor-link= Ethnologue |url= http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=tur |title= Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Report for language code:tur (Turkish) |access-date= 2011-09-04 |year= 2005}}&lt;/ref&gt; Due to the [[cultural assimilation]] of Turkish immigrants in host countries, not all ethnic members of the diaspora speak the language with native fluency.&lt;ref&gt;See for example citations given in Cindark, Ibrahim/Aslan, Sema (2004): [http://pub.ids-mannheim.de/autoren/ids/cindarkibrahim.html Deutschlandtürkisch?]. Institut für Deutsche Sprache, page 3.&lt;/ref&gt;

In 2005 93% of the population of Turkey were native speakers of Turkish,&lt;ref name=&quot;Eurobarometer Languages&quot;&gt;{{cite web|title= Special Eurobarometer 243: Europeans and their Languages (Survey)|publisher= [[Europa (web portal)|Europa]] |author= European Commission |year= 2006 |url= http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf |access-date= 2010-02-14 |author-link= European Commission}}&lt;/ref&gt; about 67 million at the time, with [[Kurdish languages]] making up most of the remainder.&lt;ref name=&quot;Ethnologue Kurdish&quot;&gt;{{cite web |editor= Gordon, Raymond G. Jr. |editor-link= Ethnologue |url= http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=kmr |title= Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Report for language code:kmr (Kurdish) |access-date=  2007-03-18 |year= 2005}}&lt;/ref&gt;

[[Azerbaijani language]], official in Azerbaijan, is [[mutually intelligible]] with Turkish and speakers of both languages can understand them without noticeable difficulty, especially when discussion comes on ordinary, daily language. Turkey has very good relations with Azerbaijan, with a multitude of Turkish companies and authorities investing there, while the influence of Turkey in the country is very high. The rising presence of this very similar language in Azerbaijan and the fact that many children use Turkish words instead of Azerbaijani words due to satellite TV has caused concern that the dinstictive features of the language will be eroded. Many bookstores sell books in Turkish language along Azerbaijani language ones, with Agalar Mahmadov, a leading intellectual, voicing his concern that Turkish language has &quot;already started to take over the national and natural dialects of Azerbaijan&quot;. However, the presence of Turkish as foreign language is not as high as Russian.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurasianet.org/azerbaijan-grapples-with-the-rise-of-turkish-language|title=Azerbaijan Grapples With the Rise of Turkish Language {{!}} Eurasianet|website=eurasianet.org|language=en|accessdate=2022-08-18}}&lt;/ref&gt; In Uzbekistan, the second most populated Turkic country, a new TV channel ''Foreign Languages TV'' was established in 2022. This channel has been broadcasting Turkish lessons alongside with English, French, German and Russian lessons.

=== Official status ===
{{multiple image
| align = right
| direction = horizontal
| image1 = Welcome sign to the village of Çardağlı.jpg
| width1 = 160
| image2 = Prizren (3DilliTabela).jpg
| width2 = 280
| footer = Left: Bilingual sign, Turkish (top) and [[Arabic language|Arabic]] (bottom), at a Turkmen village in [[Kirkuk Governorate]], [[Iraq]].&lt;br/&gt;Right: Road signs in [[Prizren]], [[Kosovo]]. Official languages are: [[Albanian language|Albanian]] (top), [[Serbian language|Serbian]] (middle) and Turkish (bottom).
}}

Turkish is the official language of [[Turkey]] and is one of the official languages of [[Cyprus]]. Turkish has official status in 38 municipalities in [[Kosovo]], including Mamusha,{{r|kosovo}}{{r|sabah-kosovo}}, two in the [[Republic of North Macedonia]] and in [[Kirkuk Governorate]] in Iraq.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite web | url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2098.html#mk | archive-url= https://web.archive.org/web/20070613004519/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2098.html#mk | url-status= dead | archive-date= June 13, 2007 | publisher= [[CIA World Factbook]] | title= Official regional languages| year= 2002 | access-date= 2016-02-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | url=https://www.meforum.org/1074/who-owns-kirkuk-the-turkoman-case |title = Who Owns Kirkuk? The Turkoman Case|journal = Middle East Quarterly|date = January 2007|last1 = Güçlü|first1 = Yücel}}&lt;/ref&gt;

In Turkey, the regulatory body for Turkish is the [[Turkish Language Association]] (''Türk Dil Kurumu'' or TDK), which was founded in 1932 under the name ''Türk Dili Tetkik Cemiyeti'' (&quot;Society for Research on the Turkish Language&quot;). The Turkish Language Association was influenced by the ideology of [[linguistic purism]]: indeed one of its primary tasks was the replacement of loanwords and of foreign grammatical constructions with equivalents of Turkish origin.&lt;ref&gt;The name TDK itself exemplifies this process. The words ''tetkik'' and ''cemiyet'' in the original name are both Arabic loanwords (the final ''-i'' of ''cemiyeti'' being a Turkish possessive suffix); ''kurum'' is a native Turkish word based on the verb ''kurmak'', &quot;set up, found&quot;.{{citation needed|date= July 2014}}&lt;/ref&gt; These changes, together with the adoption of the new [[Turkish alphabet]] in 1928, shaped the [[#Language reform and modern Turkish|modern Turkish language]] spoken today. The TDK became an independent body in 1951, with the lifting of the requirement that it should be presided over by the Minister of Education. This status continued until August 1983, when it was again made into a governmental body in the [[Constitution of Turkey|constitution of 1982]], following the military [[1980 Turkish coup d'état|coup d'état of 1980]].&lt;ref name=&quot;TDK History&quot;&gt;{{cite web|author= Turkish Language Association|author-link= Turkish Language Association|url= http://www.tdk.gov.tr/TR/BelgeGoster.aspx?F6E10F8892433CFFAAF6AA849816B2EF2858DA18F4388CDD|title= Türk Dil Kurumu – Tarihçe (History of the Turkish Language Association)|access-date= 2007-03-18 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070316024438/http://www.tdk.gov.tr/TR/BelgeGoster.aspx?F6E10F8892433CFFAAF6AA849816B2EF2858DA18F4388CDD | archive-date = March 16, 2007 |url-status = dead|language= tr}}&lt;/ref&gt;

=== Dialects ===
{{Main|Turkish dialects}}
Modern standard Turkish is based on the dialect of [[Istanbul]].&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|encyclopedia= Concise compendium of the world's languages |title= Turkish|page= 547|last= Campbell |first= George|publisher= Routledge |place= London|year= 1995}}&lt;/ref&gt; This '''Istanbul Turkish''' (''İstanbul Türkçesi'') constitutes the model of written and spoken Turkish, as recommended by [[Ziya Gökalp]], [[Ömer Seyfettin]] and others.&lt;ref&gt;{{Cite web | title = En iyi İstanbul Türkçesini kim konuşur? | work = Milliyet | access-date = 2017-12-30 | url = http://www.milliyet.com.tr/-magazin-1628628/}}&lt;/ref&gt;

Dialectal variation persists, in spite of the [[dialect levelling|levelling influence]] of the standard used in mass media and in the [[education in Turkey|Turkish education system]] since the 1930s.&lt;ref name=&quot;Johanson&quot;&gt;{{Citation|last= Johanson |first= Lars |year= 2001 |title= Discoveries on the Turkic linguistic map |url= http://www.srii.org/Map.pdf | url-status = dead|publisher= Swedish Research Institute in Istanbul |archive-url= https://web.archive.org/web/20070205070509/http://www.srii.org/Map.pdf |archive-date= February 5, 2007 |access-date= 2007-03-18 }}&lt;/ref&gt; Academic researchers from Turkey often refer to Turkish dialects as ''ağız'' or ''şive'', leading to an ambiguity with the linguistic concept of [[accent (sociolinguistics)|accent]], which is also covered with these words. Several universities, as well as a dedicated work-group of the Turkish Language Association, carry out [[project]]s investigating Turkish dialects. {{As of | 2002}} work continued on the compilation and publication of their research as a comprehensive dialect-[[atlas]] of the Turkish language.&lt;ref name=&quot;Dialects Workshop&quot;&gt;Özsoy&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dialects TDK&quot;&gt;{{cite journal|last= Akalın|first= Şükrü Halûk|title= Türk Dil Kurumu'nun 2002 yılı çalışmaları (Turkish Language Association progress report for 2002)|journal= Türk Dili |issn= 1301-465X|volume= 85|issue= 613|url= http://www.tdk.gov.tr/TR/dosyagoster.aspx?DIL=1&amp;BELGEANAH=2693&amp;DOSYAISIM=calismalar2002.pdf|access-date= 2007-03-18|date= January 2003 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070627231538/http://www.tdk.gov.tr/TR/dosyagoster.aspx?DIL=1&amp;BELGEANAH=2693&amp;DOSYAISIM=calismalar2002.pdf | archive-date = June 27, 2007 |url-status = dead|language= tr}}&lt;/ref&gt;

[[File:Turkey Turkish dialects map (Main subgroups) en.jpg|thumb|left|Map of the main subgroups of [[Turkish dialects]] across Southeast Europe and the [[Middle East]].]]

Some [[immigration to Turkey|immigrants to Turkey]] from [[Rumelia]] speak [[Rumelian Turkish]], which includes the distinct dialects of [[Ludogorie]], Dinler, and Adakale, which show the influence of the theoretized [[Balkan sprachbund]]. ''Kıbrıs Türkçesi'' is the name for [[Cypriot Turkish]] and is spoken by the [[Turkish Cypriots]]. ''Edirne'' is the dialect of [[Edirne]]. ''Ege'' is spoken in the [[Aegean Sea|Aegean]] region, with its usage extending to [[Antalya]]. The nomadic [[Yörüks]] of the [[Mediterranean Region, Turkey|Mediterranean Region]] of Turkey also have their own dialect of Turkish.&lt;ref&gt;{{cite book|last= Shashi|first= Shyam Singh|title= Encyclopaedia of Humanities and Social Sciences|publisher= Anmol Publications|year= 1992
|url= https://books.google.com/books?id=4T0oAAAAMAAJ&amp;q=yoruk+turkish+taurus |page= 47|access-date= 2008-03-26}}&lt;/ref&gt; This group is not to be confused with the Yuruk nomads of Macedonia, Greece, and European Turkey, who speak [[Balkan Gagauz Turkish]].

The [[Meskhetian Turks]] who live in Kazakhstan, Azerbaijan and Russia as well as in several Central Asian countries, also speak an Eastern Anatolian dialect of Turkish, originating in the areas of Kars, Ardahan, and Artvin and sharing similarities with [[Azerbaijani language|Azerbaijani]], the language of Azerbaijan.&lt;ref&gt;{{citation|last1= Aydıngün |first1= Ayşegül |last2= Harding |first2= Çiğdem Balım |last3= Hoover |first3= Matthew |last4= Kuznetsov |first4= Igor |last5= Swerdlow |first5= Steve |year= 2006 |title= Meskhetian Turks: An Introduction to their History, Culture, and Resettelment Experiences |url= http://www.cal.org/CO/pdffiles/mturks.pdf |publisher=Center for Applied Linguistics |url-status = dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070714205907/http://www.cal.org/co/pdffiles/mturks.pdf |archive-date=2007-07-14 }}&lt;/ref&gt;

The [[Central Anatolia Region]] speaks ''Orta Anadolu''. ''Karadeniz'', spoken in the Eastern [[Black Sea Region]] and represented primarily by the [[Trabzon]] dialect, exhibits [[stratum (linguistics)#Substratum|substratum]] influence from [[Greek language|Greek]] in [[phonology]] and [[syntax]];&lt;ref name=&quot;Brendemoen&quot;&gt;{{Cite conference|last= Brendemoen|first= B. |title= Phonological Aspects of Greek-Turkish Language Contact in Trabzon |year= 1996 |conference=Conference on Turkish in Contact, Netherlands Institute for Advanced Study (NIAS) in the Humanities and Social Sciences, Wassenaar, 5–6 February 1996}}&lt;/ref&gt; it is also known as ''Laz dialect'' (not to be confused with the [[Laz language]]). ''Kastamonu'' is spoken in [[Kastamonu]] and its surrounding areas. [[Karamanli Turkish]] is spoken in Greece, where it is called {{lang|grc| Kαραμανλήδικα}}. It is the literary standard for the [[Karamanlides]].&lt;ref&gt;
{{Cite journal
 |last= Balta |first= Evangelia |date= Fall 2017 |title= Translating Books from Greek into Turkish for the Karamanli Orthodox Christians of Anatolia (1718–1856) |journal= International Journal of Turkish Studies |volume= 23 |issue= 1–2 |pages= 20 |via= Ebsco}}&lt;/ref&gt;

== Phonology ==
{{main|Turkish phonology}}
{{hatnote|See [[Turkish alphabet]] for a pronunciation guide}}

=== Consonants ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|+ Consonant phonemes of Standard Turkish{{sfnp|Zimmer|Orgun|1999|pp=154–155}}
! colspan=&quot;2&quot; |
! [[Labial consonant|Labial]]
! [[Dental consonant|Dental]]/&lt;br&gt;[[Alveolar consonant|Alveolar]]
! [[Postalveolar consonant|Post-&lt;br&gt;alveolar]]
! [[Palatal consonant|Palatal]]
! [[Velar consonant|Velar]]
![[Glottal consonant|Glottal]]
|-
! colspan=&quot;2&quot; | [[Nasal consonant|Nasal]]
| {{IPA link|m}}
| {{IPA link|n̪|n}}
|
|
|
|
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | [[Stop consonant|Stop]]
! {{small|[[voicelessness|voiceless]]}}
| {{IPA link|p}}
| {{IPA link|t̪|t}}
| {{IPA link|t͡ʃ}}
| ({{IPA link|c}})
| {{IPA link|k}}
|
|-
! {{small|[[voice (phonetics)|voiced]]}}
| {{IPA link|b}}
| {{IPA link|d̪|d}}
| {{IPA link|d͡ʒ}}
| ({{IPA link|ɟ}})
| {{IPA link|ɡ}}
|
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | [[Fricative consonant|Fricative]]
! {{small|[[voicelessness|voiceless]]}}
| {{IPA link|f}}
| {{IPA link|s̪|s}}
| {{IPA link|ʃ}}
|
| 
|{{IPA link|h}}
|-
! {{small|[[voice (phonetics)|voiced]]}}
| rowspan=&quot;2&quot; | {{IPA link|v}}
| {{IPA link|z̪|z}}
| {{IPA link|ʒ}}
|
|
|
|-
! colspan=&quot;2&quot; | [[Approximant consonant|Approximant]]
| ({{IPA link|ɫ̪|ɫ}})
| {{IPA link|l̠|l}}
| {{IPA link|j}}
| ({{IPA link|ɰ}})
|
|-
! colspan=&quot;2&quot; | [[Tap consonant|Tap]]
|
| {{IPA link|ɾ|ɾ}}
|
|
|
|
|}

At least one source claims Turkish consonants are laryngeally-specified three-way fortis-lenis (aspirated/neutral/voiced) like Armenian.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Petrova |first1=Olga |last2=Plapp |first2=Rosemary |last3=Ringen |first3=Catherine |last4=Szentgyörgyi |first4=Szilárd |date=2006 |title=Voice and aspiration: Evidence from Russian, Hungarian, German, Swedish, and Turkish |url=https://pdfs.semanticscholar.org/7a27/5c57dd25134aa7628c46a64ca470cc3a71db.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180908054256/https://pdfs.semanticscholar.org/7a27/5c57dd25134aa7628c46a64ca470cc3a71db.pdf |url-status=dead |archive-date=2018-09-08 |journal=The Linguistic Review |language=en |volume=23 |issue=1 |pages=1–35 |doi=10.1515/tlr.2006.001 |s2cid=42712078 |issn=0167-6318}}&lt;/ref&gt;

The phoneme that is usually referred to as ''yumuşak g'' (&quot;soft g&quot;), written {{angbr|ğ}} in Turkish [[orthography]], represents a vowel sequence or a rather weak bilabial approximant between rounded vowels, a weak palatal approximant between unrounded front vowels, and a vowel sequence elsewhere. It never occurs at the beginning of a word or a syllable, but always follows a vowel. When word-final or preceding another consonant, it lengthens the preceding vowel.&lt;ref name=&quot;IPA 19993&quot;&gt;''Handbook of the IPA'', p. 155&lt;/ref&gt;

In native Turkic words, the sounds {{IPA|[c]}}, {{IPA|[ɟ]}}, and {{IPA|[l]}} are in [[complementary distribution]] with {{IPA|[k]}}, {{IPA|[ɡ]}}, and {{IPA|[ɫ]}}; the former set occurs adjacent to front vowels and the latter adjacent to back vowels. The distribution of these [[phoneme]]s is often unpredictable, however, in foreign borrowings and proper nouns. In such words, {{IPA|[c]}}, {{IPA|[ɟ]}}, and {{IPA|[l]}} often occur with back vowels:&lt;ref&gt;{{harvnb|Lewis|2001|pp=93–4,6}}&lt;/ref&gt; some [[#Writing system|examples]] are given below.

==== Consonant devoicing ====
{{Main|Final-obstruent devoicing}}

Turkish orthography reflects [[final-obstruent devoicing]], a form of [[consonant mutation]] whereby a voiced obstruent, such as {{IPA|/b d dʒ ɡ/}}, is devoiced to {{IPA|[p t tʃ k]}} at the end of a word or before a consonant, but retains its voicing before a vowel. In loan words, the voiced equivalent of ''/k/'' is ''/g/''; in native words, it is ''/ğ/''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.imla.dilimiz.com/TDK/unsuzlerinnitelikleri.HTM|title=Sesler ve ses uyumları &quot;Sounds and Vovel karmony&quot;|access-date=2013-01-13|publisher=[[Turkish Language Association]]|language=tr|archive-url=https://web.archive.org/web/20120728093237/http://www.imla.dilimiz.com/TDK/unsuzlerinnitelikleri.HTM|archive-date=2012-07-28|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Turkish Consonant Mutation|url=http://turkishbasics.com/grammar/consonant-mutation.php|website=turkishbasics.com|language=EN}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|+ Obstruent devoicing in nouns
|-
!Underlying &lt;br/&gt;consonant
!Devoiced &lt;br/&gt;form
!Underlying &lt;br/&gt;morpheme
!Dictionary form
!Dative case /&lt;br/&gt;1sg present
!Meaning
|-
|b||p||''*kitab''||''kitap''||''kitaba''||book (loan)
|-
|c||ç|| ''*uc'' || ''uç''||''uca''||tip
|-
|d||t||''*bud''||''but''||''buda''||thigh
|-
|g||k||''*reng''||''renk''||''renge''||color (loan)
|-
|ğ||k||''*ekmeğ''||''ekmek''||''ekmeğe''||bread
|}

This is analogous to languages such as [[German language|German]] and [[Russian language|Russian]], but in the case of Turkish, the spelling is usually made to match the sound. However, in a few cases, such as ''ad'' {{IPA|/at/}} 'name' (dative ''ada''), the underlying form is retained in the spelling (cf. ''at'' {{IPA|/at/}} 'horse', dative ''ata''). Other exceptions are ''od'' 'fire' vs. ''ot'' 'herb', ''sac'' 'sheet metal', ''saç'' 'hair'. Most loanwords, such as ''kitap'' above, are spelled as pronounced, but a few such as ''hac'' 'hajj', ''şad'' 'happy', and ''yad'' 'strange' or 'stranger' also show their underlying forms.{{citation needed|date=July 2014}}

Native nouns of two or more syllables that end in ''/k/'' in dictionary form are nearly all ''//ğ//'' in underlying form. However, most verbs and monosyllabic nouns are underlyingly ''//k//''.&lt;ref&gt;{{harvnb|Lewis|2001|p=10}}&lt;/ref&gt;

=== Vowels ===
[[File:Turkish vowel chart.svg|thumb|upright=1.13|Vowels of Turkish. From {{Harvcoltxt|Zimmer|Orgun|1999|p=155}}]]
The vowels of the Turkish language are, in their alphabetical order, {{angbr|a}}, {{angbr|e}}, {{angbr|ı}}, {{angbr|i}}, {{angbr|o}}, {{angbr|ö}}, {{angbr|u}}, {{angbr|ü}}.&lt;ref&gt;The vowel represented by {{angbr|ı}} is also commonly transcribed as {{angbr IPA|ɨ}} in linguistic literature.&lt;/ref&gt; The Turkish vowel system can be considered as being three-dimensional, where vowels are characterised by how and where they are articulated focusing on three key features: [[Vowel#Backness|front and back]], [[Roundedness|rounded and unrounded]] and [[Vowel#Height|vowel height]].&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|title=Turkish: A Comprehensive Grammar|last1=Goksel|first1=Asli|last2=Kerslake|first2=Celia|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-11494-2|pages=24–25}}&lt;/ref&gt; Vowels are classified [±back], [±round] and [±high].&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Khalilzadeh|first=Amir|date=Winter 2010|title=Vowel Harmony in Turkish|journal=Karadeniz Araştırmaları: Balkan, Kafkas, Doğu Avrupa Ve Anadolu İncelemeleri Dergisi|volume=6|issue=24|pages=141–150}}&lt;/ref&gt;

The only [[diphthong]]s in the language are found in [[loanword]]s and may be categorised as falling diphthongs usually analyzed as a sequence of /j/ and a vowel.&lt;ref name=&quot;IPA 19993&quot;/&gt;

==== Vowel harmony ====
{{Details|Vowel harmony}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; margin-left: 1em&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; | Turkish Vowel Harmony
! colspan=&quot;4&quot; | Front Vowels || colspan=&quot;4&quot; | Back Vowels
|-
! colspan=&quot;2&quot; | Unrounded || colspan=&quot;2&quot; | Rounded || colspan=&quot;2&quot; | Unrounded || colspan=&quot;2&quot; | Rounded
|-
! Vowel
| style=&quot;border-right: 0;&quot; | '''e''' /e/
| '''i''' /i/ || '''ü''' /y/
| style=&quot;border-left: 0;&quot; | '''ö''' /ø/ || '''a''' /a/
| style=&quot;border-left: 0;&quot; | '''ı''' /ɯ/ || '''u''' /u/
| style=&quot;border-left: 0;&quot; | '''o''' /o/
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
! Twofold (Backness)
| colspan=&quot;4&quot; | '''e''' || colspan=&quot;4&quot; | '''a'''
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
! Fourfold (Backness + Rounding)
| colspan=&quot;2&quot; | '''i''' || colspan=&quot;2&quot; | '''ü''' || colspan=&quot;2&quot; | '''ı''' || colspan=&quot;2&quot; | '''u'''
|}

&lt;!--NOTICE: Please do not remove/change the following image (File:TurkishRoadSign-WelcomeToEurope Modified.jpg) as it is referred from within the text to illustrate some linguistic concepts--&gt;[[File:TurkishRoadSign-WelcomeToEurope Modified.jpg|thumb|Road sign at the European end of the [[Bosphorus Bridge]] in [[Istanbul]]. (Photo taken during the 28th [[Istanbul Marathon]] in 2006)]]

The principle of vowel harmony, which permeates Turkish word-formation and suffixation, is due to the natural human tendency towards economy of muscular effort.&lt;ref name=&quot;mundy&quot;&gt;Mundy, C. Turkish Syntax as a System of Qualification. Oxford, 1957, pp. 279–305.&lt;/ref&gt; This principle is expressed in Turkish through three rules:

# If the first vowel of a word is a back vowel, any subsequent vowel is also a back vowel; if the first is a front vowel, any subsequent vowel is also a front vowel.&lt;ref name=&quot;mundy&quot;/&gt;
# If the first vowel is unrounded, so too are subsequent vowels.&lt;ref name=&quot;mundy&quot;/&gt;
# If the first vowel is rounded, subsequent vowels are either rounded and close or unrounded and open.&lt;ref name=&quot;deny&quot;&gt;Deny, J. Grammaire de la langue turque. Paris, 1963.&lt;/ref&gt;

The second and third rules minimize muscular effort during speech. More specifically, they are related to the phenomenon of labial assimilation:&lt;ref name=&quot;gabain&quot;&gt;von Gabain, A. Alttürkische Grammatik. Leipzig, 1950.&lt;/ref&gt; if the lips are '''rounded''' (a process that requires muscular effort) for the first vowel they may stay rounded for subsequent vowels.&lt;ref name=&quot;deny&quot;/&gt; If they are '''unrounded''' for the first vowel, the speaker does not make the additional muscular effort to round them subsequently.&lt;ref name=&quot;mundy&quot;/&gt;

Grammatical [[affix]]es have &quot;a chameleon-like quality&quot;,&lt;ref&gt;{{harvnb|Lewis|1953|p=21}}&lt;/ref&gt; and obey one of the following patterns of vowel harmony:
* '''twofold (''-e/-a'')''':&lt;ref&gt;For the terms ''twofold'' and ''fourfold'', as well as the superscript notation, see Lewis (1953):21–22. In his more recent works Lewis prefers to omit the superscripts, on the grounds that &quot;there is no need for this once the principle has been grasped&quot; (Lewis [2001]:18).&lt;/ref&gt; the [[locative case]] suffix, for example, is ''-de'' after front vowels and ''-da'' after back vowels. The notation ''-de''² is a convenient shorthand for this pattern.
* '''fourfold (''-i/-ı/-ü/-u'')''': the [[genitive case]] suffix, for example, is ''-in'' or ''-ın'' after unrounded vowels (front or back respectively); and ''-ün'' or ''-un'' after the corresponding rounded vowels. In this case, the shorthand notation ''-in''&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; is used.

Practically, the twofold pattern (also referred to as the e-type vowel harmony) means that in the environment where the vowel in the word stem is formed in the front of the mouth, the suffix will take the e-form, while if it is formed in the back it will take the a-form. The fourfold pattern (also called the i-type) accounts for rounding as well as for front/back.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite book|title=Turkish Grammar|url=https://archive.org/details/turkishgrammar0000unde|last=Underhill|first=Robert|publisher=The MIT Press|year=1976|isbn=0-262-21006-1|location=Cambridge, Massachusetts|pages=[https://archive.org/details/turkishgrammar0000unde/page/25 25]}}&lt;/ref&gt; The following examples, based on the [[Turkish copula|copula]] ''-dir''&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; (&quot;[it] is&quot;), illustrate the principles of i-type vowel harmony in practice: ''Türkiye'&lt;nowiki/&gt;'''dir''''' (&quot;it is Turkey&quot;),&lt;ref&gt;In modern Turkish orthography, an apostrophe is used to separate proper names from any suffixes.&lt;/ref&gt; ''kapı'''dır''''' (&quot;it is the door&quot;), but ''gün'''dür''''' (&quot;it is the day&quot;), ''palto'''dur''''' (&quot;it is the coat&quot;).&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Husby|first=Olaf|title=Diagnostic use of nonword repetition for detection of language impairment among Turkish speaking minority children in Norway|url=https://www.academia.edu/3029750|journal=Working Papers Department of Language and Communication Studies NTNV|language=en|volume=3/2006|pages=139–149|via=Academia.edu}}&lt;/ref&gt;

===== Exceptions to vowel harmony =====
These are four word-classes that are exceptions to the rules of vowel harmony:

# '''Native, non-compound words''', e.g. ''{{lang|tr|dahi}}'' &quot;also,&quot; ''{{lang|tr|ela}}'' &quot;light brown,&quot; ''{{lang|tr|elma}}'' &quot;apple,&quot; ''{{lang|tr|hangi}}'' &quot;which,&quot; ''{{lang|tr|hani}}'' &quot;where,&quot; ''{{lang|tr|haydi}}'' &quot;come on,&quot; ''{{lang|tr|inanmak}}'' &quot;to believe,&quot; ''{{lang|tr|kardeş}}'' &quot;brother,&quot; ''{{lang|tr|şişman}}'' &quot;fat,&quot; ''{{lang|tr|anne}}'' &quot;mother&quot;
# '''Native compound words''', e.g. ''{{lang|tr|bugün}}'' &quot;today,&quot; ''{{lang|tr|dedikodu}}'' &quot;gossip&quot;
# '''Foreign words''', e.g. ''{{lang|tr|ferman}}'' (&lt; Farsi ''{{lang|fa|فرماندهی}}'' &quot;command&quot;), ''{{lang|tr|mikrop}}'' (&lt; French ''{{lang|fr|microbe}}'' &quot;microbe&quot;), ''{{lang|tr|piskopos}}'' (&lt; Greek ''{{lang|el|επίσκοπος}}'' &quot;bishop&quot;)
# '''Invariable suffixes:''' '''–daş''' (denoting common attachment to the concept expressed by the noun), '''–yor''' (denoting the present tense in the third person), '''–ane''' (turning adjectives or nouns into adverbs), '''–ken''' (meaning &quot;while being&quot;), '''–leyin''' (meaning &quot;in/at/during&quot;), '''{{lang|tr|–imtrak}}''' (weakening an adjective of color or taste in a way similar to the English suffix –ish as in blueish), '''–ki''' (making a pronoun or adjective out of an adverb or a noun in the locative case), '''–gil''' (meaning &quot;the house or family of&quot;), '''–gen''' (referring to the name of plane figures)
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin: auto;&quot;
! scope=&quot;col&quot; | Invariable suffix
! scope=&quot;col&quot; | Turkish example
! scope=&quot;col&quot; | Meaning in English
! scope=&quot;col&quot; | Remarks
|-
| '''–daş'''
| ''{{lang|tr|meslektaş}}'' || &quot;colleague&quot;
| From ''{{lang|tr|meslek}}'' &quot;profession.&quot;
|-
| '''–yor'''
| ''{{lang|tr|geliyor}}'' || &quot;he/she/it is coming&quot;
| From ''{{lang|tr|gel–}}'' &quot;to come.&quot;
|-
| '''–ane'''
| ''{{lang|tr|şahane}}'' || &quot;regal&quot;
| From ''{{lang|tr|şah}},'' &quot;king.&quot;
|-
| '''–ken'''
| ''{{lang|tr|uyurken}}'' || &quot;while sleeping&quot;
| From ''{{lang|tr|uyu–}},'' &quot;to sleep.&quot;
|-
| '''–leyin'''
| ''{{lang|tr|sabahleyin}}'' || &quot;in the morning&quot;
| From ''{{lang|tr|sabah}},'' &quot;morning.&quot;
|-
| '''–imtrak'''
| ''{{lang|tr|ekşimtrak}}'' || &quot;sourish&quot;
| From ''{{lang|tr|ekşi}},'' &quot;sour.&quot;
|-
| '''–ki'''
| ''{{lang|tr|ormandaki}}'' || &quot;(that) in the forest&quot;
| From ''{{lang|tr|orman}},'' &quot;forest.&quot;
|-
| '''–gil'''
| ''{{lang|tr|annemgiller}}'' || &quot;my mother's family&quot;
| From ''{{lang|tr|annem}},'' &quot;my mother.&quot;
|-
| '''–gen'''
| ''{{lang|tr|altıgen}}''  || &quot;hexagon&quot;
| From ''{{lang|tr|altı}},'' &quot;six.&quot;
|-
|}

The [[#Phonology|road sign in the photograph]] above illustrates several of these features:
* a native compound which does not obey vowel harmony: ''Orta+köy'' (&quot;middle village&quot;—a place name)
* a loanword also violating vowel harmony: ''viyadük'' (&lt; French ''viaduc'' &quot;viaduct&quot;)
* the possessive suffix'' -i''&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; harmonizing with the final vowel (and softening the ''k'' by consonant [[alternation (linguistics)|alternation]]): ''viyadüğü''{{citation needed|date=July 2014}}

The rules of vowel harmony may vary by regional dialect. The dialect of Turkish spoken in the [[Trabzon]] region of northeastern Turkey follows the reduced vowel harmony of [[Old Anatolian Turkish]], with the additional complication of two missing vowels (ü and ı), thus there is no [[palatal harmony]]. It's likely that ''elün'' meant &quot;your hand&quot; in Old Anatolian. While the 2nd person singular possessive would vary between back and front vowel, -ün or -un, as in ''elün'' for &quot;your hand&quot; and ''kitabun'' for &quot;your book&quot;, the lack of ü vowel in the Trabzon dialect means -un would be used in both of these cases — ''elun'' and ''kitabun''.&lt;ref&gt;{{Cite book| publisher = Otto Harrassowitz Verlag| isbn = 978-3-447-05212-2| last1 = Boeschoten| first1 = Hendrik| last2 = Johanson| first2 = Lars| last3 = Milani| first3 = Vildan| title = Turkic Languages in Contact| date = 2006}}&lt;/ref&gt;
{{expand section|reason=Minor vowel harmony (low rounded vowel placement in first syllable only) not covered.|date=August 2018}}

== Word-accent ==
{{Details|Turkish phonology#Word-accent}}

With the exceptions stated below, Turkish words are oxytone (accented on the last syllable).

=== Exceptions to word-accent rules ===
# '''Place-names are not oxytone:'''&lt;ref name=&quot;mundy&quot;/&gt; '''{{lang|tr|Anádolu}}''' (Anatolia), '''{{lang|tr|İstánbul}}'''. Most place names are accented on their first syllable as in '''{{lang|tr|Páris}}''' and '''{{lang|tr|Zónguldak}}.''' This holds true when place names are spelled the same way as common nouns, which are oxytone: '''{{lang|tr|mısír}}''' (maize), '''{{lang|tr|Mísır}}''' (Egypt), '''{{lang|tr|sirkecı̇́}}''' (vinegar-seller), '''{{lang|tr|Sı̇́rkeci}}''' (district in Istanbul), '''{{lang|tr|bebék}}''' (doll, baby), '''{{lang|tr|Bébek}}''' (district in Istanbul), '''{{lang|tr|ordú}}''' (army), '''{{lang|tr|Órdu}}''' (a Turkish city on the Black Sea).
#'''Foreign nouns usually retain their original accentuation''',&lt;ref name=&quot;mundy&quot;/&gt; e.g., '''{{lang|tr|lokánta}}''' (&lt; Italian {{lang|it|locanda}} &quot;restaurant&quot;), '''{{lang|tr|ólta}}''' (&lt; Greek {{lang|el|βόλτα}} &quot;fishing line&quot;), '''{{lang|tr|gazéte}}''' (&lt; Italian {{lang|it|gazzetta}} &quot;newspaper&quot;)
#'''Some words about family members&lt;ref name=&quot;deny&quot;/&gt; and living creatures&lt;ref name=&quot;deny&quot;/&gt; have irregular accentuation:''' '''{{lang|tr|ánne}}''' (mother), '''{{lang|tr|ábla}}''' (older sister), '''{{lang|tr|görúmce}}''' (husband's sister), '''{{lang|tr|yénge}}''' (brother's wife), '''{{lang|tr|hála}}''' (paternal aunt), '''{{lang|tr|téyze}}''' (maternal aunt), '''{{lang|tr|ámca}}''' (paternal uncle), '''{{lang|tr|çekı̇́rge}}''' (grasshopper), '''{{lang|tr|karínca}}''' (ant), '''{{lang|tr|kokárca}}''' (skunk)
#'''Adverbs&lt;ref name=&quot;deny&quot;/&gt; are usually accented on the first syllable''', e.g., '''{{lang|tr|şı̇́mdi}}''' (now), '''{{lang|tr|sónra}}''' (after), '''{{lang|tr|ánsızın}}''' (suddenly), '''{{lang|tr|gérçekten}}''' (really), (but '''{{lang|tr|gerçektén}}''' (from reality)), '''{{lang|tr|kíşın}}''' (during winter)
#'''Compound words&lt;ref name=&quot;gabain&quot;/&gt; are accented on the end of the first element''', e.g., '''{{lang|tr|çíplak}}''' (naked), '''{{lang|tr|çırílçıplak}}''' (stark naked), '''{{lang|tr|bakán}}''' (minister), '''{{lang|tr|báşbakan}}''' (prime minister)
#Diminutives constructed by suffix '''–cik''' are accented on the first syllable, e.g., '''{{lang|tr|úfacık}}''' (very tiny), '''{{lang|tr|évcik}}''' (small house)
#'''Words with enclitic suffixes,''' '''–le''' (meaning &quot;with&quot;), '''–ken''' (meaning &quot;while&quot;), '''–ce''' (creating an adverb), '''–leyin''' (meaning &quot;in&quot; or &quot;during&quot;), '''–me''' (negating the verbal stem), '''–yor''' (denoting the present tense)

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin: auto;&quot;
! scope=&quot;col&quot; | Enclictic suffix
! scope=&quot;col&quot; | Turkish example
! scope=&quot;col&quot; | Meaning in English
|-
| '''–le''' 
| ''{{lang|tr|memnuniyétle}}'' || with pleasure
|-
| '''–ken''' 
| ''{{lang|tr|yazárken}}'' || while writing
|-
| '''–ce''' 
| ''{{lang|tr|hayváncasına}}'' || bestially
|-
| '''–leyin''' 
| ''{{lang|tr|gecéleyin}}'' || by night
|-
| '''–me''' 
| ''{{lang|tr|anlamádı}}'' || he/she/it did not understand
|-
| '''–yor''' 
| ''{{lang|tr|gelı̇́yor}}'' || he/she/it is coming
|-
|}

* '''Enclitic words''', which shift the accentuation to the previous syllable, e.g., '''–ol''' (meaning to be), '''mi''' (denoting a question), '''gibi''' (meaning similar to), '''için''' (for), '''ki''' (that), '''de''' (too)

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin: auto;&quot;
! scope=&quot;col&quot; | Enclictic suffix
! scope=&quot;col&quot; | Turkish example
! scope=&quot;col&quot; | Meaning in English
|-
| '''–ol''' as a separate word
| ''{{lang|tr|arkadaşím idi}}'' || he/she was my friend
|-
| '''–ol''' as a suffix
| ''{{lang|tr|arkadaşímdı}}'' || he/she was my friend
|-
| '''mi'''
| ''{{lang|tr|anlamadí mı}}'' || did he/she not understand?
|-
| '''gibi'''
| ''{{lang|tr|sizı̇́n gibi}}'' || like you
|-
| '''için''' 
| ''{{lang|tr|benı̇́m için}}'' || for me
|-
| '''ki''' 
| ''{{lang|tr|diyorlár ki ólmıyacak}}'' || they are saying that it won't happen
|-
| '''de''' 
| ''{{lang|tr|biz de}}'' || us too
|-
|}

== Syntax ==

=== Sentence groups ===
Turkish has two groups of sentences: verbal and nominal sentences. In the case of a verbal sentence, the predicate is a finite verb, while the predicate in nominal sentence will have either no overt verb or a verb in the form of the [[Copula (linguistics)|copula]] ''ol'' or ''y'' (variants of &quot;be&quot;). Examples of both are given below:&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite book|title=Turkish: A Comprehensive Grammar|last1=Goksel|first1=Asli|last2=Kerslake|first2=Celia|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-11494-2}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Sentence type
! colspan=&quot;2&quot; |Turkish
!English
|-
|
|Subject
|Predicate
|
|-
|Verbal
|Necla
|okula gitti
|Necla went to school
|-
|Nominal (no verb)
|Necla
|öğretmen
|Necla is a teacher
|-
|(copula)
|Necla
|ev-de-'''y'''-miş (hyphens delineate suffixes)
|Apparently Necla is at home
|}

==== Negation ====
The two groups of sentences have different ways of forming negation. A nominal sentence can be negated with the addition of the word ''değil''. For example, the sentence above would become ''Necla öğretmen değil'' ('Necla is not a teacher'). However, the verbal sentence requires the addition of a negative suffix ''-me'' to the verb (the suffix comes after the stem but before the tense): ''Necla okula gitmedi'' ('Necla did not go to school').&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite book|title=Turkish Grammar|url=https://archive.org/details/turkishgrammar0000unde|last=Underhill|first=Robert|publisher=The MIT Press|year=1976|isbn=0-262-21006-1|location=Cambridge, Massachusetts}}&lt;/ref&gt;

==== Yes/no questions ====
In the case of a verbal sentence, an interrogative clitic ''mi'' is added after the verb and stands alone, for example ''Necla okula gitti mi?'' ('Did Necla go to school?'). In the case of a nominal sentence, then ''mi'' comes after the predicate but before the personal ending, so for example ''Necla, siz öğretmen misiniz''? ('Necla, are you [formal, plural] a teacher?').&lt;ref name=&quot;:03&quot; /&gt;

===Word order===
Word order in simple Turkish sentences is generally [[subject–object–verb]], as in Korean and [[Latin]], but unlike English, for verbal sentences and subject-predicate for nominal sentences. However, as Turkish possesses a case-marking system, and most grammatical relations are shown using morphological markers, often the SOV structure has diminished relevance and may vary. The SOV structure may thus be considered a &quot;pragmatic word order&quot; of language, one that does not rely on word order for grammatical purposes.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Thompson|first=Sandra|date=April 1978|title=Modern English from a Typological Point of View: Some Implications of the Function of Word Order|journal=Linguistische Berlichte|volume=1978|issue=54|pages=19–35|via=ProQuest}}&lt;/ref&gt;

==== Immediately preverbal ====

Consider the following simple sentence which demonstrates that the focus in Turkish is on the element that immediately precedes the verb:&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Function of Word Order in Turkish Grammar|last=Erguvanlı|first=Eser Emine|publisher=University of California Press|year=1984|isbn=0-520-09955-9|series=Linguistics Vol. 106|location=Berkeley}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Word order
!
!
!
!Focus
|-
|SOV
|Ahmet
Ahmet
|yumurta-yı
egg (accusative)
|yedi
ate
|unmarked: Ahmet ate the egg
|-
|SVO
|Ahmet
|yedi
|yumurta-yı
|the focus is on the subject: Ahmet (it was Ahmet who ate the egg)
|-
|OVS
|Yumurta-yı
|yedi
|Ahmet
|the focus is on the object: egg (it was an egg that Ahmet ate)
|}

==== Postpredicate ====

The postpredicate position signifies what is referred to as background information in Turkish- information that is assumed to be known to both the speaker and the listener, or information that is included in the context. Consider the following examples:&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Sentence type
!Word order
!
!
|-
|Nominal
|S-predicate
|Bu ev güzelmiş (apparently this house is beautiful)
|unmarked
|-
|
|Predicate-s
|Güzelmiş bu ev (it is apparently beautiful, this house)
|it is understood that the sentence is about this house
|-
|Verbal
|SOV
|Bana da bir kahve getir (get me a coffee too)
|unmarked
|-
|
|
|Bana da getir bir kahve (get me one too, a coffee)
|it is understood that it is a coffee that the speaker wants
|}

==== Topic ====

There has been some debate among linguists whether Turkish is a subject-prominent (like English) or [[Topic-prominent language|topic-prominent]] (like Japanese and Korean) language, with recent scholarship implying that it is indeed both subject and topic-prominent.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.turkofoni.org/files/a_typological_approach_to_sentence_structure_in_turkish-yilmaz_kili_arslan_trakya_uni.pdf|title=A Typological Approach to Sentence Structure in Turkish|last=Kiliçasaslan|first=Yılmaz}}&lt;/ref&gt; This has direct implications for word order as it is possible for the subject to be included in the [[Verb phrase|verb-phrase]] in Turkish. There can be S/O inversion in sentences where the topic is of greater importance than the subject.

== Grammar ==
{{main|Turkish grammar}}

Turkish is an [[agglutinative language]] and frequently uses [[affix]]es, and specifically suffixes, or endings.&lt;ref&gt;This section draws heavily on Lewis (2001) and, to a lesser extent, Lewis (1953). Only the most important references are specifically flagged with footnotes.&lt;/ref&gt; One word can have many affixes and these can also be used to create new words, such as creating a verb from a noun, or a noun from a verbal root (see the section on [[#Word formation|Word formation]]). Most affixes indicate the grammatical function of the word.&lt;ref&gt;see Lewis (2001) Ch XIV.&lt;/ref&gt;
The only native prefixes are [[alliteration|alliterative]] intensifying syllables used with adjectives or adverbs: for example '''''sım'''sıcak'' (&quot;boiling hot&quot; &lt; ''sıcak'') and '''''mas'''mavi'' (&quot;bright blue&quot; &lt; ''mavi'').&lt;ref&gt;&quot;The prefix, which is accented, is modelled on the first syllable of the simple adjective or adverb but with the substitution of '''m, p, r''', or '''s''' for the last consonant of that syllable.&quot; Lewis (2001):55.  The prefix retains the first vowel of the base form and thus exhibits a form of reverse vowel harmony.&lt;/ref&gt;

The extensive use of affixes can give rise to long words, e.g. ''Çekoslovakyalılaştıramadıklarımızdanmışsınızcasına'', meaning &quot;In the manner of you being one of those that we apparently couldn't manage to convert to Czechoslovakian&quot;. While this case is contrived, long words frequently occur in normal Turkish, as in this heading of a newspaper obituary column: ''Bayramlaşamadıklarımız'' (Bayram [festival]-Recipr-Impot-Partic-Plur-PossPl1; &quot;Those of our number with whom we cannot exchange the season's greetings&quot;).&lt;ref&gt;This &quot;splendid word&quot; appeared at the time of ''Bayram'', the festival marking the end of the [[Ramadan|month of fasting]]. Lewis (2001):287.&lt;/ref&gt; Another example can be seen in the final word of this heading of the online Turkish Spelling Guide (''İmlâ Kılavuzu''): ''Dilde birlik, ulusal birliğin vazgeçilemezlerindendir'' (&quot;Unity in language is among the indispensables [dispense-Pass-Impot-Plur-PossS3-Abl-Copula] of national unity ~ Linguistic unity is a ''[[sine qua non]]'' of national unity&quot;).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dilimiz.com/dil/imlakilavuzu/TDK/imlaanasayfa.htm |title=İmlâ Kilavuzu |publisher=Dilimiz.com |access-date=2011-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006001226/http://www.dilimiz.com/dil/imlakilavuzu/TDK/imlaanasayfa.htm |archive-date=2011-10-06 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== Nouns ===

==== Gender ====
Turkish does not have grammatical gender and the sex of persons do not affect the forms of words. The third-person pronoun ''{{lang|tr|o}}'' may refer to &quot;he,&quot; &quot;she&quot; or &quot;it.&quot; Despite this lack, Turkish still has ways of indicating gender in nouns:

# Most '''domestic animals''' have male and female forms, e.g., ''{{lang|tr|aygır}}'' (stallion), ''{{lang|tr|kısrak}}'' (mare), ''{{lang|tr|boğa}}'' (bull), ''{{lang|tr|inek}}'' (cow). 
# For '''other animals''', the sex may be indicated by adding the word ''{{lang|tr|dişi}}'' (female) before the corresponding noun, e.g., ''{{lang|tr|dişi kedi}}'' (female cat).
# For '''people''', the female sex may be indicated by adding the word ''{{lang|tr|kız}}'' (girl) or ''{{lang|tr|kadın}}'' (woman), e.g., ''{{lang|tr|kadın kahraman}}'' (heroine) instead of ''{{lang|tr|kahraman}}'' (hero).
# Some foreign words of [[French language|French]] or [[Arabic language|Arabic]] origin already have separate female forms, e.g., ''{{lang|tr|aktris}}'' (actress).
# The [[Serbo-Croatian|Serbo-Croat]] feminine suffix –ica is used in three borrowings: ''{{lang|tr|kraliçe}}'' (queen), ''{{lang|tr|imparatoriçe}}'' (empress) and ''{{lang|tr|çariçe}}'' (tsarina). This suffix was used in the neologism ''{{lang|tr|tanrıça}}'' (&lt; Old Turkic ''{{lang|otk|tanrı}}'' &quot;god&quot;).

==== Case ====

There is no [[definite article]] in Turkish, but definiteness of the object is implied when the accusative ending is used (see below). Turkish nouns decline by taking case endings. There are six [[Declension|noun cases]] in Turkish, with all the endings following vowel harmony (shown in the table using the shorthand [[#Vowel harmony|superscript notation]]). Since the postposition ''ile'' often gets suffixed onto the noun, some analyze it as an [[instrumental case]], although it takes the genitive with personal pronouns, singular demonstratives, and interrogative ''kim''. The [[plural]] marker ''-ler'' ² immediately follows the noun before any case or other affixes (e.g. ''köylerin'' &quot;of the villages&quot;).{{citation needed|date=July 2014}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!rowspan=&quot;2&quot;|Case
!rowspan=&quot;2&quot;|Ending
!colspan=&quot;2&quot;|Examples
!rowspan=&quot;2&quot;|Meaning
|-
!''köy'' &quot;village&quot;
!''ağaç'' &quot;tree&quot;
|-
|[[Nominative case|Nominative]]
|∅ (none)
|''köy''
|''ağaç''
|(the) village/tree
|-
|[[Accusative case|Accusative]]
|''-i'' &lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
|''köyü''
|''ağa'''c'''ı''
|the village/tree
|-
|[[Genitive case|Genitive]]
|''-in'' &lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
|''köyün''
|''ağa'''c'''ın''
|the village's/tree's&lt;br /&gt;of the village/tree
|-
|[[Dative case|Dative]]
|''-e'' ²
|''köye''
|''ağa'''c'''a''
|to the village/tree
|-
|[[Locative case|Locative]]
|''-de'' ²
|''köyde''
|''ağaç'''t'''a''
|in/on/at the village/tree
|-
|[[Ablative case|Ablative]]
|''-den'' ²
|''köyden''
|''ağaç'''t'''an''
|from the village/tree
|-
|[[Instrumental case|Instrumental]]
|''-le'' ²
|''köyle''
|''ağaçla''
|with the village/tree
|}

The accusative case marker is used only for definite objects; compare ''(bir) ağaç gördük'' &quot;we saw '''a''' tree&quot; with ''ağacı gördük'' &quot;we saw '''the''' tree&quot;.&lt;ref&gt;Because it is also used for the indefinite accusative, Lewis uses the term &quot;absolute case&quot; in preference to &quot;nominative&quot;. Lewis (2001):28.&lt;/ref&gt; The plural marker ''-ler'' ² is generally not used when a class or category is meant: ''ağaç gördük'' can equally well mean &quot;we saw trees [as we walked through the forest]&quot;—as opposed to ''ağaçları gördük'' &quot;we saw the trees [in question]&quot;.{{citation needed|date=February 2013}}

The declension of ''ağaç'' illustrates two important features of Turkish phonology: consonant [[assimilation (linguistics)|assimilation]] in [[suffix]]es (''ağaç'''t'''an, ağaç'''t'''a'') and [[voice (phonetics)|voicing]] of final consonants before vowels (''ağa'''c'''ın, ağa'''c'''a, ağa'''c'''ı'').{{citation needed|date=February 2013}}

Additionally, nouns can take suffixes that assign [[grammatical person|person]]: for example ''-imiz'' &lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;, &quot;our&quot;. With the addition of the [[Turkish copula|copula]] (for example ''-im'' &lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;, &quot;I am&quot;) complete sentences can be formed. The [[interrogative word|interrogative]] particle ''mi'' &lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; immediately follows the word being questioned, and also follows vowel harmony: ''köye mi?'' &quot;[going] to the village?&quot;, ''ağaç mı?'' &quot;[is it a] tree?&quot;.{{citation needed|date=February 2013}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Turkish
!English
|-
|''ev''
|align=&quot;right&quot;|(the) house
|-
|''evler''
|align=&quot;right&quot;|(the) houses
|-
|''evin''
|align=&quot;right&quot;|your (sing.) house
|-
|''eviniz''
|align=&quot;right&quot;|your (pl./formal) house
|-
|''evim''
|align=&quot;right&quot;|my house
|-
|''evimde''
|align=&quot;right&quot;|at my house
|-
|''evlerinizin''
|align=&quot;right&quot;|of your houses
|-
|''evlerinizden''
|align=&quot;right&quot;|from your houses
|-
|''evlerinizdendi''
|align=&quot;right&quot;|(he/she/it) was from your houses
|-
|''evlerinizdenmiş''
|align=&quot;right&quot;|(he/she/it) was (apparently/said to be) from your houses
|-
|''Evinizdeyim.''
|align=&quot;right&quot;|I am at your house.
|-
|''Evinizdeymişim.''
|align=&quot;right&quot;|I was (apparently) at your house.
|-
|''Evinizde miyim?''
|align=&quot;right&quot;|Am I at your house?
|}

=== Personal pronouns ===

The Turkish [[personal pronoun]]s in the nominative case are ''ben'' (1s), ''sen'' (2s), ''o'' (3s), ''biz'' (1pl), ''siz'' (2pl, or 2h), and ''onlar'' (3pl). They are declined regularly with some exceptions: ''benim'' (1s gen.); ''bizim'' (1pl gen.); ''bana'' (1s dat.); ''sana'' (2s dat.); and the oblique forms of ''o'' use the root ''on''. As mentioned before, all demonstrative singular and personal pronouns take the genitive when ''ile'' is affixed onto it: ''benimle'' (1s ins.), ''bizimle'' (1pl ins.); but ''on'''un'''la'' (3s ins.), ''onlarla'' (3pl ins.). All other pronouns (reflexive ''kendi'' and so on) are declined regularly.{{citation needed|date=July 2014}}

==== Noun phrases (''tamlama'') ====

Two nouns, or groups of nouns, may be joined in either of two ways:

* definite (possessive) compound (''belirtili tamlama''). E.g. ''Türkiye'nin sesi'' &quot;the voice of Turkey (radio station)&quot;: the voice belonging to Turkey. Here the relationship is shown by the genitive ending ''-in''&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; added to the first noun; the second noun has the third-person suffix of possession {{lang|tr|-(s)i}}&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;.
* indefinite (qualifying) compound (''belirtisiz tamlama''). E.g. ''Türkiye Cumhuriyeti'' &quot;Turkey-Republic&lt;ref&gt;Lewis points out that &quot;an indefinite izafet group can be turned into intelligible (though not necessarily normal) English by the use of a hyphen&quot;. Lewis (2001): 42.&lt;/ref&gt; = the Republic of Turkey&quot;: not the republic belonging to Turkey, but the Republic that is Turkey. Here the first noun has no ending; but the second noun has the ending {{lang|tr|(s)i}}&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;—the same as in definite compounds.{{citation needed|date=July 2014}}

The following table illustrates these principles.&lt;ref&gt;The examples are taken from Lewis (2001): 41–47.&lt;/ref&gt; In some cases the constituents of the compounds are themselves compounds; for clarity these subsidiary compounds are marked with [square brackets]. The suffixes involved in the linking are underlined. Note that if the second noun group already had a possessive suffix (because it is a compound by itself), no further suffix is added.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-left:1em;&quot;
|+ Linked nouns and noun groups
|-
! Definite (possessive) || Indefinite (qualifier) || Complement || Meaning
|-
| ''kimse&lt;u&gt;nin&lt;/u&gt;'' || || ''yanıt&lt;u&gt;ı&lt;/u&gt;'' || nobody's answer
|-
| || ''&quot;kimse&quot;'' || ''yanıt&lt;u&gt;ı&lt;/u&gt;'' || the answer &quot;nobody&quot;
|-
| ''Atatürk'&lt;u&gt;ün&lt;/u&gt;'' || || ''ev&lt;u&gt;i&lt;/u&gt;'' || Atatürk's house
|-
| || ''Atatürk'' || ''Bulvar&lt;u&gt;ı&lt;/u&gt;'' || [[Atatürk Boulevard]] (named after, not belonging to Atatürk)
|-
| ''Orhan'&lt;u&gt;ın&lt;/u&gt;'' || || ''ad&lt;u&gt;ı&lt;/u&gt;'' || Orhan's name
|-
| || ''&quot;Orhan&quot;'' || ''ad&lt;u&gt;ı&lt;/u&gt;'' || the name &quot;Orhan&quot;
|-
| || ''r'' || ''sessiz&lt;u&gt;i&lt;/u&gt;'' || the consonant ''r''
|-
| [''r sessizi'']''&lt;u&gt;nin&lt;/u&gt;'' || || ''söyleniş&lt;u&gt;i&lt;/u&gt;'' || pronunciation of the consonant ''r''
|-
| || ''Türk'' || [''Dil Kurumu''] || Turkish language-association
|-
| || [''Türk Dili''] || ''Dergi&lt;u&gt;si&lt;/u&gt;'' || Turkish-language magazine
|-
| || ''Ford'' || [''aile arabası''] || Ford family car
|-
| ''Ford'&lt;u&gt;un&lt;/u&gt;'' || || [''aile arabası''] || (Mr) Ford's family car
|-
| [''Ford ailesi'']''&lt;u&gt;nin&lt;/u&gt;'' || || ''araba&lt;u&gt;sı&lt;/u&gt;'' || the Ford family's car&lt;ref&gt;For other possible permutations of this vehicle, see Lewis (2001):46.&lt;/ref&gt;
|-
| || ''Ankara'' || [''Kız Lisesi'']&lt;ref&gt;&quot;It is most important to note that the third-person suffix is not repeated though theoretically one might have expected ''Ankara [Kız Lisesi]&lt;u&gt;si&lt;/u&gt;''.&quot; Lewis (2001): 45 footnote.&lt;/ref&gt; || Ankara Girls' School
|-
| || [''yıl sonu''] || ''sınavlar&lt;u&gt;ı&lt;/u&gt;'' || year-end examinations
|-
| ''Bulgaristan'&lt;u&gt;ın&lt;/u&gt;'' || || [''İstanbul Başkonsolosluğu''] || the Istanbul Consulate-General of Bulgaria (located in Istanbul, but belonging to Bulgaria)
|-
| || [ [''İstanbul Üniversitesi''] [''Edebiyat Fakültesi''] ] || [ [''Türk Edebiyatı''] ''Profesörü''] || Professor of Turkish Literature in the Faculty of Literature of the University of Istanbul
|-
| || ''ne oldum'' || ''deli&lt;u&gt;si&lt;/u&gt;'' || &quot;what-have-I-become!&quot;&lt;ref&gt;Note the similarity with the French phrase ''un m'as-tu-vu'' &quot;a have-you-seen-me?&quot;, i.e., a vain and pretentious person.&lt;/ref&gt; madman = [[parvenu]] who gives himself airs
|}

As the last example shows, the qualifying expression may be a substantival sentence rather than a noun or noun group.&lt;ref&gt;The term ''substantival sentence'' is Lewis's. Lewis(2001:257).&lt;/ref&gt;

There is a third way of linking the nouns where both nouns take no suffixes (''takısız tamlama''). However, in this case the first noun acts as an adjective,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Demir |first=Celal |date=2007 |title=Türkiye Türkçesi Gramerlerinde İsim Tamlaması Sorunu ve Bir Tasnif Denemesi |trans-title=The Problem of Adjective in Turkish: An Attempt of Classification  |url=http://turkoloji.cu.edu.tr/YENI%20TURK%20DILI/celal_demir_gramer_isim_tamlamasi_sorunu.pdf |journal=Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi [Journal of Turkish World Studies] |language=tr |volume=7 |issue=1 |pages=27–54 |access-date=2013-03-29}}&lt;/ref&gt; e.g. ''Demir kapı'' (iron gate), ''elma yanak'' (&quot;apple cheek&quot;, i.e. red cheek), ''kömür göz'' (&quot;coal eye&quot;, i.e. black eye) :

=== Adjectives ===
Turkish adjectives are not [[declension|declined]]. However most adjectives can also be used as nouns, in which case they are declined: e.g. ''güzel'' (&quot;beautiful&quot;) → ''güzeller'' (&quot;(the) beautiful ones / people&quot;). Used attributively, adjectives precede the nouns they modify. The adjectives ''var'' (&quot;existent&quot;) and ''yok'' (&quot;[[non-existent]]&quot;) are used in many cases where English would use &quot;there is&quot; or &quot;have&quot;, ''e.g.'' ''süt yok'' (&quot;there is no milk&quot;, ''lit.'' &quot;(the) milk (is) non-existent&quot;); the construction &quot;''noun 1''-GEN ''noun 2''-POSS var/yok&quot; can be translated &quot;''noun 1'' has/doesn't have ''noun 2''&quot;; ''imparatorun elbisesi yok'' &quot;the emperor has no clothes&quot; (&quot;(the) emperor-''of'' clothes-''his'' non-existent&quot;); {{lang|tr|kedimin ayakkabıları yoktu}} (&quot;my cat had no shoes&quot;, ''lit.'' &quot;cat-''my''-''of'' shoe-''plur.''-''its'' non-existent-''past tense''&quot;).{{citation needed|date=July 2014}}

=== Verbs ===
{{see also|Turkish copula}}
Turkish verbs indicate [[Grammatical person|person]]. They can be made negative, potential (&quot;can&quot;), or non-potential (&quot;cannot&quot;). Furthermore, Turkish verbs show [[Grammatical tense|tense]] ([[Present tense|present]], [[Past tense|past]], [[Future tense|future]], and [[aorist]]), [[Grammatical mood|mood]] ([[Conditional mood|conditional]], [[Imperative mood|imperative]], [[Inferential mood|inferential]], [[Necessitative mood|necessitative]], and [[Optative mood|optative]]), and [[Grammatical aspect|aspect]]. Negation is expressed by the [[infix]] ''-me²-'' immediately following the stem.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Turkish
!English
|-
|''gel-''
|align=&quot;right&quot;|(to) come
|-
|''gelebil-''
|align=&quot;right&quot;|(to) be able to come
|-
|''gelme-''
|align=&quot;right&quot;|not (to) come
|-
|''geleme-''
|align=&quot;right&quot;|(to) be unable to come
|-
|''gelememiş''
|align=&quot;right&quot;|Apparently (s)he couldn't come
|-
|''gelebilecek''
|align=&quot;right&quot;|(s)he'll be able to come
|-
|''gelmeyebilir''
|align=&quot;right&quot;|(s)he may (possibly) not come
|-
|''gelebilirsen''
|align=&quot;right&quot;|if you can come
|-
|''gelinir''
|align=&quot;right&quot;|(''passive'') one comes, people come
|-
|''gelebilmeliydin''
|align=&quot;right&quot;| you should have been able to come
|-
|''gelebilseydin''
|align=&quot;right&quot;| if you could have come
|-
|''gelmeliydin''
|align=&quot;right&quot;| you should have come
|}

=== Verb tenses ===
(''Note''. For the sake of simplicity the term &quot;tense&quot; is used here throughout, although for some forms &quot;aspect&quot; or &quot;mood&quot; might be more appropriate.) There are 9 simple and 20 compound tenses in Turkish. 9 simple tenses are simple past (''di'li geçmiş''), inferential past (''miş'li geçmiş''), present continuous, simple present ([[Aorist#Turkish|aorist]]), future, optative, subjunctive, necessitative (&quot;must&quot;) and imperative.&lt;ref&gt;[http://tr.scribd.com/doc/115291192/TURKISH-GRAMMAR-UPDATED-ACADEMIC-EDITION-YUKSEL-GOKNEL-OCTOBER-2012-signed-pdf Yüksel Göknel:Turkish Grammar]{{full citation needed|date=July 2014}}&lt;/ref&gt; There are three groups of compound forms. Story (''hikaye'') is the witnessed past of the above forms (except command), rumor (''rivayet'') is the unwitnessed past of the above forms (except simple past and command), conditional (''koşul'') is the conditional form of the first five basic tenses.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.turkishstudies.net/Makaleler/1934555583_85Kad%c4%b1u%20Spartak_S-1593-1603.pdf |title=Turkish Studies Vol 7/3 |language=tr |access-date=2013-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130313043006/http://www.turkishstudies.net/Makaleler/1934555583_85Kad%c4%b1u%20Spartak_S-1593-1603.pdf |archive-date=2013-03-13 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; In the example below the second person singular of the verb ''gitmek'' (&quot;go&quot;), stem ''gid-/git-'', is shown.
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
!English of the basic form
!Basic tense
!Story (''hikâye'')
!Rumor (''rivayet'')
!Condition (''koşul'')
|-
|you went || ''gittin'' || ''gittiydin'' || – || ''gittiysen''
|-
|you have gone || ''gitmişsin'' || ''gitmiştin'' ||  ''gitmişmişsin'' || ''gitmişsen''
|-
|you are going || ''gidiyorsun'' || ''gidiyordun'' || ''gidiyormuşsun'' || ''gidiyorsan''
|-
|you (are wont to) go || ''gidersin'' || ''giderdin'' || ''gidermişsin'' || ''gidersen''
|-
|you will go || ''gideceksin'' || ''gidecektin'' || ''gidecekmişsin'' || ''gideceksen''
|-
|if only you go || ''gitsen'' || ''gitseydin'' || ''gitseymişsin'' || –
|-
|may you go  || ''gidesin'' || ''gideydin'' || ''gideymişsin'' || –
|-
|you must go || ''gitmelisin'' || ''gitmeliydin'' || ''gitmeliymişsin'' || –
|-
|go! (imperative) || ''git'' || – || – || –
|}

There are also so-called combined verbs, which are created by suffixing certain verb stems (like ''bil'' or ''ver'') to the original stem of a verb. ''Bil'' is the suffix for the sufficiency mood. It is the equivalent of the English auxiliary verbs &quot;able to&quot;, &quot;can&quot; or &quot;may&quot;. ''Ver'' is the suffix for the swiftness mood, ''kal'' for the perpetuity mood and ''yaz'' for the approach (&quot;almost&quot;) mood.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dersimizedebiyat.com/icerik_detay.asp?icr=63&amp;bs=S%F6zc%FCk%20(%20Kelime%20)%20T%FCrleri%20-%20Fiiller%20(%20Eylemler%20) |title=Dersimiz Edebiyat Online course|language=tr |publisher=Dersimizedebiyat.com |access-date=2013-03-29}}&lt;/ref&gt; Thus, while ''gittin'' means &quot;you went&quot;, ''gidebildin'' means &quot;you could go&quot; and ''gidiverdin'' means &quot;you went swiftly&quot;. The tenses of the combined verbs are formed the same way as for simple verbs.

==== Attributive verbs (participles) ====

Turkish verbs have [[Attributive verb|attributive forms]], including present,&lt;ref&gt;The conventional translation of the film title ''[[Dünyayı Kurtaran Adam]]'', ''The Man Who Saved the World'', uses the past tense. Semantically, his saving the world takes place though in the (narrative) present.&lt;/ref&gt; similar to the English [[present participle]] (with the ending {{italics correction|''-en''}}&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;); future ({{italics correction|''-ecek''}}&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;); indirect/inferential past ({{italics correction|''-miş''}}&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;); and [[Aorist#Turkish|aorist]] ({{italics correction|''-er''}}&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; or {{italics correction|''-ir''}}&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;).

The most important function of some of these attributive verbs is to form modifying phrases equivalent to the [[relative clause]]s found in most European languages. The subject of the verb in an {{italics correction|''-en''}}&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; form is (possibly implicitly) in the third person (he/she/it/they); this form, when used in a modifying phrase, does not change according to number. The other attributive forms used in these constructions are the future ({{italics correction|''-ecek''}}&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) and an older form ({{italics correction|''-dik''}}&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;), which covers both present and past meanings.&lt;ref&gt;See Lewis (2001):163–165, 260–262 for an exhaustive treatment.&lt;/ref&gt; These two forms take &quot;personal endings&quot;, which have the same form as the [[Possessive affix#Turkish|possessive suffix]]es but indicate the person and possibly number of the subject of the attributive verb; for example, ''yediğ'''im''''' means &quot;what '''I''' eat&quot;, ''yediğ'''in''''' means &quot;what '''you''' eat&quot;, and so on. The use of these &quot;personal or relative participles&quot; is illustrated in the following table, in which the examples are presented according to the grammatical case which would be seen in the equivalent English relative clause.&lt;ref&gt;For the terms ''personal'' and ''relative'' participle see Lewis (1958):98 and Lewis (2001):163 respectively. Most of the examples are taken from Lewis (2001).&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!colspan=&quot;2&quot;|English equivalent
!rowspan=&quot;2&quot;|Example
!colspan=&quot;2&quot;|Translation
|-
!Case of relative pronoun
!Pronoun
!Literal
!Idiomatic
|-
|Nominative
|who, which/that
|''şimdi konuşan adam''
|&quot;now speaking man&quot;
|the man (who is) now speaking
|-
|Genitive
|whose (nom.)
|''babası şimdi konuşan adam''
|&quot;father-is now speaking man&quot;
|the man whose father is now speaking
|-
|
|whose (acc.)
|''babasını dün gördüğüm adam''
|&quot;father-is-ACC yesterday seen-my man&quot;
|the man whose father I saw yesterday
|-
|
|at whose
|''resimlerine baktığımız ressam''
|&quot;pictures-is-to looked-our artist&quot;
|the artist whose pictures we looked at
|-
|
|of which
|''muhtarı seçildiği köy''
&lt;!--Note to future editors: ''muhtarı seçildiği köy'' (the village of which he was elected mayor) and ''muhtarın seçildiği köy'' (the village where the mayor was elected) have absolutely different meanings.--&gt;
|&quot;mayor-its been-chosen-his village&quot;
|the village of which he was elected mayor
|-
|
|of which
|''muhtarı seçilmek istediği köy''
|
&lt;!--Note to future editors: ''muhtarı seçildiği köy'' (the village of which he was elected mayor) and ''muhtarın seçildiği köy'' (the village where the mayor was elected) have absolutely different meanings.--&gt;
|the village of which he wishes to be elected mayor
|-
|Remaining cases (incl. prepositions)
|whom, which
|''yazdığım mektup''
|&quot;written-my letter&quot;
|the letter (which) I wrote
|-
|
|from which
|''çıktığımız kapı''
|&quot;emerged-our door&quot;
|the door from which we emerged
|-
|
|on which
|''geldikleri vapur''
|&quot;come-their ship&quot;
|the ship they came on
|-
|
|which + subordinate clause
|''yaklaştığını anladığı hapishane günleri''
|&quot;approach-their-ACC understood-his prison days-its&quot;
|the prison days (which) he knew were approaching&lt;ref&gt;This more complex example from [[Orhan Pamuk]]'s ''Kar'' (''[[Snow (Pamuk novel)|Snow]]'') contains a nested structure: &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;''which he knew'' &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;''were approaching''&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt;. [[Maureen Freely]]'s more succinct and idiomatic translation is ''the days in prison he knew lay ahead''. Note that Pamuk uses the spelling ''hapisane''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;From the perspective of Turkish grammar ''yaklaştığını anladığı'' is exactly parallel to ''babasını gördüğüm'' (&quot;whose father I saw&quot;), and could therefore be paraphrased as &quot;whose approaching he understood&quot;.&lt;/ref&gt;
|}

== Vocabulary ==
{{main|Turkish vocabulary}}Latest 2010 edition of ''Büyük Türkçe Sözlük'' (''Great Turkish Dictionary''), the official dictionary of the Turkish language published by Turkish Language Association, contains 616,767 words, expressions, terms and nouns, including place names and person names, both from the standard language and from dialects.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tdkterim.gov.tr/bts/ |title=Büyük Türkçe Sözlük Turkish Language Association |language=tr |publisher=Tdkterim.gov.tr |access-date=2013-03-29 |url-status = dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130328002715/http://tdkterim.gov.tr/bts/ |archive-date=2013-03-28 }}&lt;/ref&gt;

=== Word formation ===
Turkish extensively uses [[agglutination]] to [[Word formation|form new words]] from nouns and verbal stems. The majority of Turkish words originate from the application of derivative suffixes to a relatively small set of core vocabulary.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite book|title=Turkish: A Comprehensive Grammar|last1=Goksel|first1=Asli|last2=Kerslake|first2=Celia|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-11494-2|pages=43–48}}&lt;/ref&gt;

Turkish obeys certain principles when it comes to suffixation. Most suffixes in Turkish will have more than one form, depending on the vowels and consonants in the root- vowel harmony rules will apply; consonant-initial suffixes will follow the voiced/ voiceless character of the consonant in the final unit of the root; and in the case of vowel-initial suffixes an additional consonant may be inserted if the root ends in a vowel, or the suffix may lose its initial vowel. There is also a prescribed order of affixation of suffixes- as a rule of thumb, derivative suffixes precede inflectional suffixes which are followed by [[clitic]]s, as can be seen in the example set of words derived from a substantive root below:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Turkish
!Components
!English
!Word class
|-
|''göz''
|''göz''
|eye
|Noun
|-
|''gözlük''
|''göz + -lük''
|eyeglasses
|Noun
|-
|''gözlükçü''
|''göz + -lük + -çü''
|optician
|Noun
|-
|''gözlükçülük''
|''göz + -lük + -çü + -lük''
|optician's trade
|Noun
|-
|''gözlem''
|''göz + -lem''
|observation
|Noun
|-
|''gözlemci''
|''göz + -lem + -ci''
|observer
|Noun
|-
|''gözle-''
|''göz + -le''
|observe
|Verb (order)
|-
|''gözlemek''
|''göz + -le + -mek''
|to observe
|Verb (infinitive)
|-
|''gözetlemek''
|''göz + -et + -le + -mek''
|to peep
|Verb (infinitive)
|}

Another example, starting from a verbal root:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Turkish
!Components
!English
!Word class
|-
|''yat-''
|''yat-''
|lie down
|Verb (order)
|-
|''yatmak''
|''yat-mak''
|to lie down
|Verb (infinitive)
|-
|''yatık''
|''yat- + -(ı)k''
|leaning
|Adjective
|-
|''yatak''
|''yat- + -ak''
|bed, place to sleep
|Noun
|-
|''yatay''
|''yat- + -ay''
|horizontal
|Adjective
|-
|''yatkın''
|''yat- + -gın''
|inclined to; stale (from lying too long)
|Adjective
|-
|''yatır-''
|''yat- + -(ı)r-''
|lay down
|Verb (order)
|-
|''yatırmak''
|''yat- + -(ı)r-mak''
|to lay down something/someone
|Verb (infinitive)
|-
|''yatırım''
|''yat- + -(ı)r- + -(ı)m''
|laying down; deposit, investment
|Noun
|-
|''yatırımcı''
|''yat- + -(ı)r- + -(ı)m + -cı''
|depositor, investor
|Noun
|}

New words are also frequently formed by [[Compound (linguistics)|compounding]] two existing words into a new one, as in German. Compounds can be of two types- bare and {{lang|tr|(s)I}}. The bare compounds, both nouns and adjectives are effectively two words juxtaposed without the addition of suffixes for example the word for girlfriend {{lang|tr|kızarkadaş}} ({{lang|tr|kız+arkadaş}}) or black pepper {{lang|tr|karabiber}} ({{lang|tr|kara+biber}}). A few examples of compound words are given below:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Turkish
!English
!Constituent words
!Literal meaning
|-
|''pazartesi''
|Monday
|''pazar'' (&quot;Sunday&quot;) and ''ertesi'' (&quot;after&quot;)
|after Sunday
|-
|''bilgisayar''
|computer
|''bilgi'' (&quot;information&quot;) and ''say-'' (&quot;to count&quot;)
|information counter
|-
|''gökdelen''
|skyscraper
|''gök'' (&quot;sky&quot;) and ''del-'' (&quot;to pierce&quot;)
|sky piercer
|-
|''başparmak''
|thumb
|''baş'' (&quot;prime&quot;) and ''parmak'' (&quot;finger&quot;)
|primary finger
|-
|''önyargı''
|prejudice
|''ön'' (&quot;before&quot;) and ''yargı'' (&quot;splitting; judgement&quot;)
|fore-judging
|}
However, the majority of compound words in Turkish are {{lang|tr|(s)I}} compounds, which means that the second word will be marked by the 3rd person possessive suffix. A few such examples are given in the table below (note [[vowel harmony]]):
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Turkish
!English
!Constituent words
!Possessive Suffix
|-
|''el çantası''
|handbag
|''el'' (hand) and ''çanta'' (bag)
|'''''+sı'''''
|-
|''masa örtüsü''
|tablecloth
|''masa'' (table) and ''örtü'' (cover)
|'''''+sü'''''
|-
|''çay bardağı''
|tea glass
|''çay'' (tea) and ''bardak'' (glass)
|'''''+ı''''' (the k changes to ğ)
|}

== Writing system ==
{{main|Turkish alphabet|Turkish Braille}}
[[File:Ataturk-September 20, 1928.jpg|thumb|upright|[[Mustafa Kemal Atatürk|Atatürk]] introducing the new Turkish alphabet to the people of [[Kayseri]]. September 20, 1928. (Cover of the French ''L'Illustration'' magazine)]]

Turkish is written using a [[Latin script|Latin alphabet]] introduced in 1928 by [[Mustafa Kemal Atatürk|Atatürk]] to replace the [[Ottoman Turkish alphabet]], a version of [[Perso-Arabic]] alphabet. The Ottoman alphabet marked only three different vowels—long ''ā, ū'' and ''ī''—and included several redundant consonants, such as variants of ''z'' (which were distinguished in Arabic but not in Turkish). The omission of short vowels in the Arabic script was claimed to make it particularly unsuitable for Turkish, which has [[#Vowel harmony|eight vowels]].&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Zimmer|Orgun|1999|p=155}}&lt;/ref&gt;

The reform of the script was an important step in the [[Atatürk's Reforms|cultural reforms]] of the period. The task of preparing the new alphabet and selecting the necessary modifications for sounds specific to Turkish was entrusted to a [[Turkish alphabet#Modern Turkish alphabet|Language Commission]] composed of prominent linguists, academics, and writers. The introduction of the new Turkish alphabet was supported by public education centers opened throughout the country, cooperation with publishing companies, and encouragement by Atatürk himself, who toured the country teaching the new letters to the public.&lt;ref name=&quot;Dilacar&quot;&gt;{{cite journal|last=Dilaçar|first=Agop|author-link=Agop Dilaçar|title=Atatürk ve Yazım|journal=Türk Dili|issn= 1301-465X|volume=35|issue=307|url= http://www.dildernegi.org.tr/TR/BelgeGoster.aspx?F6E10F8892433CFFAAF6AA849816B2EFC3C6D81741DBEB05|access-date=2007-03-19|year=1977|language=tr}}&lt;/ref&gt; As a result, there was a dramatic increase in literacy from its original, pre-modern levels.&lt;ref&gt;{{harvnb|Coulmas|1989|pp=243–244}}&lt;/ref&gt;{{qn|date=July 2022|reason=Source may lack any mention literacy rates.}}

The Latin alphabet was applied to the Turkish language for educational purposes even before the 20th-century reform. Instances include a 1635 Latin-Albanian dictionary by [[Frang Bardhi]], who also incorporated several sayings in the Turkish language, as an appendix to his work (e.g. ''alma agatsdan irak duschamas''&lt;ref&gt;In modern Turkish spelling: {{lang|tr|elma ağaçtan ırak düşmez}}.&lt;/ref&gt;—&quot;An apple does not fall far from its tree&quot;).

Turkish now has an alphabet suited to the sounds of the language: the spelling is largely [[Phonemic spelling|phonemic]], with one letter corresponding to each [[phoneme]].&lt;ref name=&quot;KerslakeGoksel2014&quot;&gt;{{cite book|author1=Celia Kerslake|author2=Asli Goksel|title=Turkish: An Essential Grammar|url=https://books.google.com/books?id=-DbJAwAAQBAJ&amp;pg=PA12|date=11 June 2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-04218-0|page=12}}&lt;/ref&gt; Most of the letters are used approximately as in English, the main exceptions being {{angbr|c}}, which denotes {{IPA|[dʒ]}} ({{angbr|j}} being used for the {{IPA|[ʒ]}} found in Persian and European loans); and the undotted {{angbr|ı}}, representing {{IPA|[ɯ]}}. As in German, {{angbr|ö}} and {{angbr|ü}} represent {{IPA|[ø]}} and {{IPA|[y]}}. The letter {{angbr|ğ}}, in principle, denotes {{IPA|[ɣ]}} but has the property of lengthening the preceding vowel and assimilating any subsequent vowel. The letters {{angbr|ş}} and {{angbr|ç}} represent {{IPA|[ʃ]}} and {{IPA|[tʃ]}}, respectively. A [[circumflex]] is written over [[back vowel]]s following {{angbr|k}} and {{angbr|g}} when these consonants represent {{IPA|[c]}} and {{IPA|[ɟ]}}—almost exclusively in Arabic and Persian [[loanword|loans]].&lt;ref&gt;Lewis (2001):3–7. Note that in these cases the circumflex conveys information about the preceding consonant rather than the vowel over which it is written.&lt;/ref&gt;

The Turkish alphabet consists of 29 letters (q, x, w omitted and ç, ş, ğ, ı, ö, ü added); the complete list is:
:''a, b, c, ç, d, e, f, g, ğ, h, ı, i, j, k, l, m, n, o, ö, p, r, s, ş, t, u, ü, v, y'', and ''z'' (Note that capital of ''i'' is ''İ'' and lowercase ''I'' is ''ı''.)

The specifically Turkish letters and spellings described above are illustrated in this table:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Turkish spelling
!Pronunciation
!Meaning
|-
|{{lang|tr|[[Cağaloğlu]]}}
|{{IPA|ˈdʒaːɫoːɫu}}
|[İstanbul district]
|-
|{{lang|tr|çalıştığı}}
|{{IPA|tʃaɫɯʃtɯː}}
|where/that (s)he works/worked
|-
|{{lang|tr|müjde}}
|{{IPA|myʒˈde}}
|good news
|-
|{{lang|tr|lazım}}
|{{IPA|laːˈzɯm}}
|necessary
|-
|{{lang|tr|mahkûm}}
|{{IPA|mahˈcum}}
|condemned
|}

== Sample ==
''Dostlar Beni Hatırlasın'' by [[Âşık Veysel Şatıroğlu]] (1894–1973), a [[minstrel]] and highly regarded poet in the [[Turkish folk literature]] tradition.

{| border=&quot;0&quot; style=&quot;width:100%; font-size:115%; text-align:center;&quot;
|-
! style=&quot;width:25%;&quot;|Orthography
! style=&quot;width:35%;&quot;|[[Help:IPA|IPA]]
! style=&quot;width:40%;&quot;|Translation
|-
|Ben giderim adım kalır
|{{IPA|bæn ɟid̪e̞ɾim äd̪ɯm käɫɯɾ}}
|I depart, my name remains
|-
|Dostlar beni hatırlasın
|{{IPA|d̪o̞st̪ɫäɾ be̞ni hätɯɾɫäsɯn}}
|May friends remember me
|-
|Düğün olur bayram gelir
|{{IPA|d̪yjyn o̞ɫuɾ bäjɾäm ɟe̞liɾ}}
|There are weddings, there are feasts
|-
|Dostlar beni hatırlasın
|{{IPA|d̪o̞st̪ɫäɾ be̞ni hätɯɾɫäsɯn}}
|May friends remember me
|-
|&lt;br /&gt;
|-
|Can kafeste durmaz uçar
|{{IPA|d͡ʒäŋ käfe̞st̪e̞ d̪uɾmäz ut͡ʃäɾ}}
|The soul won't stay caged, it flies away
|-
|Dünya bir han konan göçer
|{{IPA|d̪ynjä biɾ häŋ ko̞nän ɟø̞t͡ʃæɾ}}
|The world is an inn, residents depart
|-
|Ay dolanır yıllar geçer
|{{IPA|äj d̪o̞ɫänɯɾ jɯɫːäɾ ɟe̞t͡ʃæɾ}}
|The moon wanders, years pass by
|-
|Dostlar beni hatırlasın
|{{IPA|d̪o̞st̪ɫäɾ be̞ni hätɯɾɫäsɯn}}
|May friends remember me
|-
|&lt;br /&gt;
|-
|Can bedenden ayrılacak
|{{IPA|d͡ʒän be̞d̪ænd̪æn äjɾɯɫäd͡ʒäk}}
|The soul will leave the body
|-
|Tütmez baca yanmaz ocak
|{{IPA|t̪yt̪mæz bäd͡ʒä jänmäz o̞d͡ʒäk}}
|The chimney won't smoke, furnace won't burn
|-
|Selam olsun kucak kucak
|{{IPA|se̞läːm o̞ɫsuŋ kud͡ʒäk kud͡ʒäk}}
|Goodbye goodbye to you all
|-
|Dostlar beni hatırlasın
|{{IPA|d̪o̞st̪ɫäɾ be̞ni hätɯɾɫäsɯn}}
|May friends remember me
|-
|&lt;br /&gt;
|-
|Açar solar türlü çiçek
|{{IPA|ät͡ʃäɾ so̞läɾ t̪yɾly t͡ʃit͡ʃe̞c}}
|Various flowers bloom and fade
|-
|Kimler gülmüş kim gülecek
|{{IPA|cimlæɾ ɟylmyʃ cim ɟyle̞d͡ʒe̞c}}
|Someone laughed, someone will laugh
|-
|Murat yalan ölüm gerçek
|{{IPA|muɾät jäɫän ø̞lym ɟæɾt͡ʃe̞c}}
|Wishes are lies, death is real
|-
|Dostlar beni hatırlasın
|{{IPA|d̪o̞st̪ɫäɾ be̞ni hätɯɾɫäsɯn}}
|May friends remember me
|-
|&lt;br /&gt;
|-
|Gün ikindi akşam olur
|{{IPA|ɟyn icindi äkʃäm o̞ɫuɾ}}
|Morning and afternoon turn to night
|-
|Gör ki başa neler gelir
|{{IPA|ɟø̞ɾ ci bäʃä ne̞læɾ ɟe̞liɾ}}
|And many things happen to a person anyway
|-
|Veysel gider adı kalır
|{{IPA|ʋe̞jsæl ɟidæɾ äd̪ɯ käɫɯɾ}}
|Veysel departs, his name remains
|-
|Dostlar beni hatırlasın
|{{IPA|d̪o̞st̪ɫäɾ be̞ni hätɯɾɫäsɯn}}
|May friends remember me
|}

== Whistled language ==
{{main|Turkish bird language}}
In the Turkish province of [[Giresun Province|Giresun]], the locals in the village of [[Kuşköy]] have communicated using a [[whistled language|whistled version]] of Turkish for over 400 years. The region consists of a series of deep valleys and the unusual mode of communication allows for conversation over distances of up to 5 kilometres. Turkish authorities estimate that there are still around 10,000 people using the whistled language. However, in 2011 [[UNESCO]] found whistling Turkish to be a dying language and included it in its [[UNESCO Intangible Cultural Heritage Lists|intangible cultural heritage list]]. Since then the local education directorate has introduced it as a course in schools in the region, hoping to revive its use.

A study was conducted by a German scientist of Turkish origin [[Onur Güntürkün]] at Ruhr University, observing 31 &quot;speakers&quot; of ''{{Lang|tr|kuş dili}}'' (&quot;bird's tongue&quot;) from Kuşköy, and he found that the whistled language mirrored the lexical and syntactical structure of Turkish language.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.dailysabah.com/life/2016/02/17/northern-village-of-kuskoy-still-communicates-with-amazing-turkish-whistling-language|title=Northern village of Kuşköy still communicates with amazing Turkish whistling language|date=February 16, 2016|work=The Daily Sabah}}&lt;/ref&gt;

== Turkish computer keyboard ==
[[File:Turkish Q computer keyboard.jpg|thumb|right|A Turkish computer keyboard with Q (QWERTY) layout.]]
Turkish language uses two standardised [[keyboard layout]]s, known as Turkish Q (QWERTY) and Turkish F, with Turkish Q being the most common.

== See also ==
{{Portal|Turkey}}
* [[Sun Language Theory]]
* [[Turkish name]]
* [[Turkish Sign Language]]
* [[List of English words of Turkic origin]]
* [[List of Turkish exonyms]]
* [[Öztürkçe]]
* [[Languages used on the Internet]]

==Notes==
{{Notelist}}

== References ==
{{reflist|refs=

*&lt;ref name=kuribayashi-2012&gt;{{cite journal |last1=Kuribayashi |first1=Yuu |title=Transitivity in Turkish: A study of valence orientation |journal=Asian and African Languages and Linguistics |date=2012 |volume=7 |pages=39–51 |url=http://repository.tufs.ac.jp/bitstream/10108/73105/1/aall7_4.pdf |access-date=2022-10-23 |archive-date=2021-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226214406/http://repository.tufs.ac.jp/bitstream/10108/73105/1/aall7_4.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- Not in use
*&lt;ref name=cyprus&gt;{{cite encyclopedia |title=Cyprus | url=https://www.britannica.com/place/Cyprus#toc33843| encyclopedia=Encyclopedia Britannica | year=2016 }}&lt;/ref&gt;
Not in use--&gt;

*&lt;ref name=cyprus-eu&gt;{{citation|url=https://www.nytimes.com/2017/01/04/world/what-in-the-world/eu-official-languages.html|title=As the E.U.'s Language Roster Swells, So Does the Burden|work=[[The New York Times]]|date=4 January 2017|access-date=17 March 2017}}&lt;/ref&gt;
*&lt;ref name=erdal&gt;{{cite book|last=Erdal|first=Marcel|title=A Grammar Of Old Turkic|date=March 2004}}&lt;/ref&gt;
*&lt;ref name=greece&gt;{{cite web |url=https://www.hri.org/MFA/foreign/musminen.htm |title=The Muslim Minority of Greek Thrace |url-status = dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170701074825/http://www.hri.org/MFA/foreign/musminen.htm |archive-date=2017-07-01 }}&lt;/ref&gt;
*&lt;ref name=iraq&gt;{{cite encyclopedia |title=Iraq | url=https://www.britannica.com/place/Iraq/Arabs#toc22939| encyclopedia=Encyclopedia Britannica | year=2016 }}&lt;/ref&gt;
*&lt;ref name=kosovo&gt;{{cite encyclopedia |title=Kosovo | url=https://www.britannica.com/place/Kosovo#toc296713| encyclopedia=Encyclopedia Britannica | year=2016}}&lt;/ref&gt;
*&lt;ref name=runiform&gt;{{cite web |url=http://www.runiform.lingfil.uu.se/| title=A Database of Turkic Runiform Inscriptions}}&lt;/ref&gt;
*&lt;ref name=sabah-kosovo&gt;{{cite web |url=https://www.dailysabah.com/europe/2015/07/09/kosovo-starts-using-turkish-as-fifth-official-language-in-documents| title=Kosovo starts using Turkish as fifth official language in documents| website=[[Daily Sabah]]| date=9 July 2015}}&lt;/ref&gt;
*&lt;ref name=turkic&gt;{{cite book |last=Boeschoten |first=Henrik | title=Turkic Languages in Contact }}&lt;/ref&gt;
}}

===Sources===
* {{cite journal|last=Akalın|first=Şükrü Haluk|author-link=Şükrü Haluk Akalın|title=Türk Dil Kurumu'nun 2002 yılı çalışmaları (Turkish Language Association progress report for 2002)|journal=Türk_Dili|volume=85|issue=613|issn= 1301-465X |url= http://www.tdk.gov.tr/TR/dosyagoster.aspx?DIL=1&amp;BELGEANAH=2693&amp;DOSYAISIM=calismalar2002.pdf|access-date=2007-03-18|date=January 2003| archive-url = https://web.archive.org/web/20070627231538/http://www.tdk.gov.tr/TR/dosyagoster.aspx?DIL=1&amp;BELGEANAH=2693&amp;DOSYAISIM=calismalar2002.pdf| archive-date = June 27, 2007|language=tr}}
* {{cite journal|last=Bazin|first=Louis|title=Turcs et Sogdiens: Les Enseignements de L'Inscription de Bugut (Mongolie), Mélanges Linguistiques Offerts à Émile Benveniste|journal=Collection Linguistique, Publiée Par la Société de Linguistique de Paris|issue=LXX|year=1975|pages=37–45|language=fr}}
* {{Cite conference |last=Brendemoen |first=B. |title=Phonological Aspects of Greek-Turkish Language Contact in Trabzon |year=1996 |conference=Conference on Turkish in Contact, Netherlands Institute for Advanced Study (NIAS) in the Humanities and Social Sciences, Wassenaar, 5–6 February 1996}}
* {{cite book|title=Encyclopaedia Britannica, Expo 70 Edition Vol 12|publisher=William Benton |year=1970}}
* {{cite book|last=Coulmas|first=Florian|title=Writing Systems of the World|url=https://archive.org/details/writingsystemsof0000coul|url-access=registration|publisher=Blackwell Publishers Ltd, Oxford|year=1989|isbn=0-631-18028-1}}
* {{cite journal|last=Dilaçar|first=Agop|author-link=Agop Dilaçar|title=Atatürk ve Yazım|journal=Türk Dili|volume=35|issue=307|url=http://www.dildernegi.org.tr/TR/BelgeGoster.aspx?F6E10F8892433CFFAAF6AA849816B2EFC3C6D81741DBEB05|access-date=2007-03-19|year=1977|issn=1301-465X|language=tr}}
* {{cite book|last=Ergin|first=Muharrem|title=Orhun Abideleri|publisher=Boğaziçi Yayınları|year=1980|isbn=0-19-517726-6|language=tr}}
* {{cite book|last=Findley|first=Carter V.|title=The Turks in World History|url=https://archive.org/details/turksinworldhist0000find|publisher=Oxford University Press|date=October 2004|isbn=0-19-517726-6}}
* {{cite book |title=The Balkans: Nationalism, War, and the Great Powers, 1804-1999 |url=https://archive.org/details/balkansnationali0000glen |last=Glenny |first=Misha |author-link=Misha Glenny |date=2001 |publisher=Penguin |location=New York |language=en}}
* {{cite book |last1=Johanson |first1=Lars |title=Discoveries on the Turkic linguistic map |date=2001 |publisher=Svenska forskningsinstitutet i Istanbul |location=Stockholm |isbn=978-91-86884-10-9 |url=http://www.srii.org/Map.pdf |access-date=2007-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070205070509/http://www.srii.org/Map.pdf |archive-date=February 5, 2007}}
* {{Cite book|last=Ishjatms|first=N.|chapter=Nomads In Eastern Central Asia|title=History of civilizations of Central Asia|publisher=UNESCO Publishing|date=October 1996|volume=2|isbn=92-3-102846-4}}
* {{cite book|last=Lewis|first=Geoffrey|author-link=Geoffrey Lewis (Turkish scholar)|title=Teach Yourself Turkish|url=https://archive.org/details/teachyourselftur00lewirich|url-access=registration|publisher=English Universities Press|year=1953| isbn=978-0-340-49231-4 }} (2nd edition 1989)
* {{cite book|last=Lewis|first=Geoffrey|title=Turkish Grammar|url=https://archive.org/details/turkishgrammar0000lewi_f5f8|publisher=Oxford University Press|year=2001|isbn=0-19-870036-9}}
* {{cite book|last=Lewis|first=Geoffrey|title=The Turkish Language Reform: A Catastrophic Success|publisher=Oxford University Press|year=2002|isbn=0-19-925669-1}}
* {{cite book |editor1-last=Özsoy |editor1-first=A. Sumru |editor2=Taylan, Eser E. |title=Türkçe'nin ağızları çalıştayı bildirileri |trans-title=Workshop on the dialects of Turkish |publisher=[[Boğaziçi Üniversitesi]] Yayınevi|year=2000|isbn=975-518-140-7|language=tr|editor1-link=A. Sumru Özsoy}}
* {{cite book |last=Soucek|first=Svat|title=A History of Inner Asia|url=https://archive.org/details/historyofinneras00souc|url-access=registration|publisher=Cambridge University Press|date=2000|isbn=978-0-521-65169-1}}
* {{cite web |author=Vaux, Bert |title=Hemshinli: The Forgotten Black Sea Armenians |publisher=[[Harvard University]] |url=http://www.uwm.edu/~vaux/hamshen.pdf |access-date=2007-04-24 |year=2001 |author-link=Bert Vaux |url-status = dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070315154048/http://www.uwm.edu/~vaux/hamshen.pdf |archive-date=March 15, 2007 }}
*{{Cite book
|last1=Zimmer
|first1=Karl
|last2=Orgun
|first2=Orhan
|year=1999
|chapter=Turkish
|title=Handbook of the International Phonetic Association: A guide to the use of the International Phonetic Alphabet
|place=Cambridge
|publisher=Cambridge University Press
|isbn=0-521-65236-7
|pages=154–158
|chapter-url=http://www.uta.edu/faculty/cmfitz/swnal/projects/CoLang/courses/Transcription/rosettaproject_tur_phon-2.pdf
|access-date=2015-04-12
|archive-date=2018-07-25
|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725111322/http://www.uta.edu/faculty/cmfitz/swnal/projects/CoLang/courses/Transcription/rosettaproject_tur_phon-2.pdf
|url-status=dead
}}
'''On-line sources'''
* {{cite web|author=Center for Studies on Turkey, [[University of Essen]]|publisher=Turkish Industrialists' and Businessmen's Association|url=http://www.tusiad.org/haberler/basin/ab/9.pdf|title=The European Turks: Gross Domestic Product, Working Population, Entrepreneurs and Household Data|access-date=2007-01-06|year=2003| archive-url = https://web.archive.org/web/20051204091302/http://www.tusiad.org/haberler/basin/ab/9.pdf| archive-date = December 4, 2005}}
* {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/colombia/|title=CIA Factbook:Iraq|year=2013}}
* {{cite web|url=http://www.tdk.gov.tr/TR/BelgeGoster.aspx?F6E10F8892433CFFAAF6AA849816B2EFB40CE59E171C629F|title=Güncel Türkçe Sözlük|access-date=2007-03-21|year=2005|publisher=[[Turkish Language Association]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070312162345/http://www.tdk.gov.tr/TR/BelgeGoster.aspx?F6E10F8892433CFFAAF6AA849816B2EFB40CE59E171C629F &lt;!--Added by H3llBot--&gt;|archive-date=2007-03-12|language=tr}}
* {{cite web|url=http://www.nisanyansozluk.com|title=Turkish Etymological Dictionary online|access-date=2007-09-11|year=2006|publisher=Sevan Nişanyan|language=tr}}
* {{cite web|publisher=[[UCLA]] International Institute, Center for World Languages|url=http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=67&amp;menu=004|title=Language Materials Project: Turkish|access-date=2007-04-26|date=February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011180149/http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=67&amp;menu=004|archive-date=2007-10-11|url-status=dead}}
* {{Cite book |publisher=[[European Commission]] Directorate of General Press and Communication |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf |title=Special Eurobarometer 243 / Wave 64.3: Europeans and their Languages |access-date=2007-03-28 |date=February 2006}}
* {{cite web|url=http://www.imla.dilimiz.com/TDK/unsuzlerinnitelikleri.HTM|title=Turkish Language Association: Sesler ve ses uyumları &quot;Sounds and Vovel karmony&quot;|access-date=2013-01-13|publisher=[[Turkish Language Association]]|language=tr|archive-url=https://web.archive.org/web/20120728093237/http://www.imla.dilimiz.com/TDK/unsuzlerinnitelikleri.HTM|archive-date=2012-07-28|url-status=dead}}
* {{cite web|author=Göknel, Yüksel|url=http://tr.scribd.com/doc/115291192/TURKISH-GRAMMAR-UPDATED-ACADEMIC-EDITION-YUKSEL-GOKNEL-OCTOBER-2012-signed-pdf|title=Turkish Grammar Updated Academic edition|access-date=2013-01-16|year=2012}}
* {{cite web|author=Turkish Language Association|author-link=Turkish Language Association|url=http://www.tdk.gov.tr/TR/BelgeGoster.aspx?F6E10F8892433CFFAAF6AA849816B2EF2858DA18F4388CDD|title=Türk Dil Kurumu – Tarihçe (History of the Turkish Language Association)|access-date=2007-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20070316024438/http://www.tdk.gov.tr/TR/BelgeGoster.aspx?F6E10F8892433CFFAAF6AA849816B2EF2858DA18F4388CDD &lt;!--Added by H3llBot--&gt;|archive-date=2007-03-16|language=tr}}
* {{cite web|url=http://www.tdk.gov.tr/TR/BelgeGoster.aspx?F6E10F8892433CFFAAF6AA849816B2EF1A46C5FBFA979D0C |title=Türkçe Sözlük (2005)'teki Sözlerin Kökenlerine Ait Sayısal Döküm (Numerical list on the origin of words in ''Türkçe Sözlük (2005)'') |access-date=2007-03-21 |year=2005 |publisher=[[Turkish Language Association]] |language=tr |url-status = dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070301064559/http://www.tdk.gov.tr/TR/BelgeGoster.aspx?F6E10F8892433CFFAAF6AA849816B2EF1A46C5FBFA979D0C |archive-date=March 1, 2007 }} 
* {{cite web|publisher=Turkish Studies: International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 7/3|url=http://www.turkishstudies.net/Makaleler/1934555583_85Kad%c4%b1u%20Spartak_S-1593-1603.pdf|title=Spartak KADIU : Türkçede zaman ve kip kavramı ve i-ek eylemin fonksiyonu üzerine|access-date=2013-01-15|language=tr|archive-url=https://web.archive.org/web/20130313043006/http://www.turkishstudies.net/Makaleler/1934555583_85Kad%c4%b1u%20Spartak_S-1593-1603.pdf|archive-date=2013-03-13|url-status=dead}}

== Further reading ==
* {{cite book|last=Eyüboğlu|first=İsmet Zeki|title=Türk Dilinin Etimoloji Sözlüğü |trans-title=Etymological Dictionary of the Turkish Language|publisher=Sosyal Yayınları, İstanbul|year=1991|isbn=978975-7384-72-4 |language=tr}}
* {{cite book |editor-last=Özel |editor-first=Sevgi |editor2=Haldun Özen |editor3=Ali Püsküllüoğlu |title=Atatürk'ün Türk Dil Kurumu ve Sonrası |trans-title=Atatürk's Turkish Language Association and its Legacy |publisher=Bilgi Yayınevi, Ankara|year=1986|oclc=18836678|language=tr}}
* {{cite book|last=Püsküllüoğlu|first=Ali|title=Arkadaş Türkçe Sözlük |trans-title=Arkadaş Turkish Dictionary |publisher=Arkadaş Yayınevi, Ankara|year=2004|isbn=975-509-053-3|language=tr}}
*Rezvani, B. &quot;Türkçe Mi: Türkçe’deki İrani (Farsca, Dimilce, Kurmançca) Orijinli kelimeler Sözlüğü.[Turkish title (roughly translated): Is this Turkish? An etymological dictionary of originally Iranic (Persian, Zazaki, and Kurmanji Kurdish) words].&quot; (2006).

== External links ==
* {{Curlie|Reference/Dictionaries/World_Languages/T/Turkish|Turkish dictionaries}}
* {{Curlie|Science/Social_Sciences/Linguistics/Languages/Natural/Altaic/Turkic/Turkish|Turkish language}}
* [http://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Turkish_Swadesh_list Swadesh list of Turkish basic vocabulary words] (from Wiktionary's [http://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Swadesh_lists Swadesh-list appendix])
* [http://www.umich.edu/~turkish/langres_tr.html Turkish Language: Resources – University of Michigan]</text>
      <sha1>ltvpv3salsa4xzu3u7rn0avqb0v1lif</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>හදිසි ප්‍රතිකාර වෛද්‍යවේදය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119772</id>
    <revision>
      <id>803641</id>
      <parentid>798685</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T12:50:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>803641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4577" sha1="j76cx0xa8xm7v0wpx5uy3zszy564f9r" xml:space="preserve">{{Infobox medical speciality
| title        = හදිසි ප්‍රතිකාර වෛද්‍යවේදය
| subdivisions = {{hlist|class=nowrap |[[Pediatric emergency medicine|Pediatric]] |[[Pre-hospital emergency medicine|Pre-hospital]]}}
| image        = [[File:10530-banner-Lives625-6-14.jpg|255px]]
| caption      = Emergency physicians and registered nurses conducting a trauma evaluation.
| focus        = [[Acute (medicine)|Acute]] illness and injury
| diseases     = {{ublist|class=nowrap |[[Trauma (medicine)|Trauma]] |[[Sepsis]] |[[Burn]] |[[Acute coronary syndrome]] |[[Poisoning]] |[[Stroke]]}}
| tests        = {{ublist|class=nowrap |[[Blood test]]|[[Blood gas]]|[[ECG]]|[[Ultrasound]]|[[Projection radiography]] |[[CT scan]]}}
| specialist   = [[Emergency physician]]
| education required = [[Medical degree]]
| training required = Emergency medicine residency or training scheme
| glossary     = [[Glossary of medicine]]
}}
{{Infobox Occupation
| name= හදිසි ප්‍රතිකාර වෛද්‍යවේදියා (Emergency medicine physician)
| image= 
| caption=
| official_names=
* Physician
| type= [[Specialty (medicine)|Specialty]]
| activity_sector= [[Medicine]]
| competencies= 
| formation=
* [[Doctor of Medicine]] (M.D.)
* [[Doctor of Osteopathic medicine]] (D.O.)
* [[Bachelor of Medicine, Bachelor of Surgery]] (M.B.B.S.)
* [[Bachelor of Medicine, Bachelor of Surgery]] (MBChB)
| employment_field= [[Hospital]]s, [[clinic]]s
| related_occupation= 
}}
[[File:SÖHNGEN® aluminum emergency case by Meike, wife of a street photographer and officer in the German Armed Forces. Coming home from a war zone and finally back in your own house in Berlin.jpg|thumb|SÖHNGEN® aluminum emergency case]]
'''හදිසි ප්‍රතිකාර වෛද්‍යවේදය''' ({{en|Emergency medicine}}) යනු [[Medical specialty|වෛද්‍ය විශේෂතාවයක්]] හඳුන්වන නාමයක් වෙයි

== ආශ්‍රිත ලිපි ==
{{col div|colwidth=20em}}
* [[Emergency medical services]]
* [[Emergency medical technician]]
* [[First aid]]
* [[Golden hour (medicine)|Golden hour]]
* [[International emergency medicine]]
* [[Medical emergency|වෛද්‍යමය හදිසි තත්ත්ව]]
* [[Paramedic]]
* [[Pediatric emergency medicine]]
* [[Physician assistant]]
* [[Physician|වෛද්‍යවරයා]]
* [[Pre-hospital emergency medicine]]
* ''[[Prehospital and Disaster Medicine]]''
* [[Rescue squad]]
* [[Royal College of Emergency Medicine]]
* [[Traumatology]]
{{div col end}}

== මූලාශ්‍ර ==
{{Reflist}}

== භාහිර සබැඳි ==
{{Commons category|Emergency medicine}}
* [https://web.archive.org/web/20131228072220/http://www.mue.cl/ Emergency medicine MUE] (Chile)
* [http://www.ifem.cc/ International Federation for Emergency Medicine]
* [https://web.archive.org/web/20080509092955/http://www.aep.org/ Association of Emergency Physicians]
* [http://www.caep.ca/ Canadian Association of Emergency Physicians]
* [http://www.aaem.org/ American Academy of Emergency Medicine]
* [http://www.aapsus.org/ American Association of Physician Specialists, Inc.]
* [http://www.abem.org/ American Board of Emergency Medicine]
* [http://www.abpsus.org/ American Board of Physician Specialties]
* [http://www.acep.org/ American College of Emergency Physicians]
* [http://www.acadmed.org.my/ College of Emergency Physician, Malaysia]
* [https://web.archive.org/web/20080314020641/http://www.collemergencymed.ac.uk/CEM/default.asp College of Emergency Medicine] (United Kingdom)
* [http://www.eusem.org/ European Society for Emergency Medicine]
* [http://www.saem.org/ Society for Academic Emergency Medicine]
* [https://web.archive.org/web/20090422170132/http://www.hkcem.com/ Hong Kong College of Emergency Medicine]
* [http://www.sjtrem.com/ Scandinavian Journal of Trauma, Resuscitation and Emergency Medicine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160227041224/http://www.sjtrem.com/ |date=2016-02-27 }}
* [http://www.tatd.org.tr/ Emergency Medicine Association of Turkey (EMAT)]
* [http://www.atuder.org.tr/ Emergency Physicians' Association of Turkey (EPAT)]
* [http://www.acem.org.au/ Australasian College of Emergency Medicine (ACEM)]
* [http://www.eucodime.eu/ European Council for Disaster Medicine (ECDM)]

{{Emergency medicine}}
{{Emergency medical services}}
{{Medicine}}
{{Authority control}}

[[Category:Emergency medicine| ]]
[[Category:Medical mnemonics]]

{{අසම්පූර්ණ}}</text>
      <sha1>j76cx0xa8xm7v0wpx5uy3zszy564f9r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>මෝටර් රථ පිරිසැලසුම්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125449</id>
    <revision>
      <id>803665</id>
      <parentid>617823</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T19:12:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ladsgroup</username>
        <id>14454</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Replacing [[:c:File:Automotive diagrams 01 En.png|Automotive diagrams 01 En.png]] with [[:c:File:Automotive diagrams 01.svg|Automotive diagrams 01.svg]]: SVG</comment>
      <origin>803665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1597" sha1="12j7v7jyky9b25jhx7cltsn3qxz94e9" xml:space="preserve">[[File:Automotive diagrams 10 En.png|thumb|275px|FF layout]]
[[File:Automotive diagrams 01.svg|thumb|275px|FR layout]]
[[File:Automotive diagrams 04 En.png|thumb|275px|MR layout]]
[[File:Automotive diagrams 05 En.png|thumb|275px|RR layout]]
[[File:Automotive diagrams 02C En.png|thumb|275px|F4 layout]]

'''මෝටර් රථ පිරිසැලසුම්''' එසේත් නැත්නම් [[car|මෝටර් රථයක]] '''powertrain පිරිසැලසුම්''' ({{en|powertrain layout}}) බොහෝ විට තීරණය වන්නේ [[engine|එන්ජිම]] සහ [[drive wheel|ධාවක රෝදවල]] පිහිටීම අනුව ය.

පිරිසැලසුම් දළ වශයෙන් කාණ්ඩ තුනකට බෙදිය හැකිය: [[front-wheel drive|ඉදිරිපස රෝද ධාවක]] (FWD), [[rear-wheel drive|පසුපස රෝද ධාවක]] (RWD) සහ [[four-wheel drive|සිව් රෝද ධාවක]] (4WD). එන්ජින් පිහිටීම සහ ධාවනය වන රෝදවල විවිධ සංයෝජන ප්‍රායෝගිකව දක්නට ලැබෙන අතර, එක් එක් ස්ථානය වාහනය භාවිතා කරන යෙදුම මත රඳා පවතී.

== අමතර අවධානයට ==
* [[Automobile handling]]
* [[Vehicle category]]

== මූලාශ්‍ර ==
{{reflist|30em}}

{{Automobile configuration}}

[[Category:Car layouts| ]]

{{අසම්පූර්ණ}}</text>
      <sha1>12j7v7jyky9b25jhx7cltsn3qxz94e9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>පේරාදණිය විශ්වවිද්‍යාල‍යේ පුස්තකාලය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130175</id>
    <revision>
      <id>803706</id>
      <parentid>629730</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T04:52:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>157</id>
      </contributor>
      <comment>No license since 29 October 2026, හේතුව ලෙස දක්වා [[c:User:Krd|Krd]] විසින් [[c:File:LogoUoPlibrary.jpg|LogoUoPlibrary.jpg]] ගොනුව මකාදමා ඇත.</comment>
      <origin>803706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3735" sha1="az4d1wx57y3934tm0mo19xxddn8dubv" xml:space="preserve">{{Infobox library
| library_name       = පේරාදණිය විශ්වවිද්‍යාල‍යේ පුස්තකාලය
| logo               =
| logo_size          = 100px
| image              = Mainlibrarybuildingcomplex.jpg
| image_size         = 250px
| caption            = පේරාදණිය විශ්වවිද්‍යාල‍යේ පුස්තකාල ගොඩනැගිලි සංකීර්ණය 
| architect          = 
| country            = ශ්‍රී ලංකාව
| location           = 
| type               = 
| coordinates        = 
| location_map       = පේරාදෙණිය
| num_branches       = 8 (කෘෂිකර්ම පීඨ, විද්‍යා පීඨ, වෛද්‍ය පීඨ, ඉංජිනේරු පීඨ, පශු වෛද්‍ය පීඨ, සම සෞඛ්‍ය විද්‍යා පීඨ සහ දන්ත වෛද්‍ය පීඨ)
| established        = {{Start date and age|df=yes|1 July 1921|paren=yes}} 
| items_collected    = Books, [[Academic journal|journals]], newspapers, magazines, [[sound recording|sound and music recordings]], patents, [[database]]s, maps, [[Postage stamp|stamps]], [[Printmaking|prints]], drawings and [[manuscript]]s
| collection_size    = 
| legal_deposit      = 
| req_to_access      = Open to anyone with a need to use the collections and services
| budget             = 
| director           = 
| website            = {{URL|http://http://www.lib.pdn.ac.lk/|lib.lk}}
| mapframe = no
| module = {{Infobox designation list
 |embed=yes
| designation1 = 
| designation1_offname = 
| designation1_number = 
| designation1_date   = 
}}
}}

'''පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ පුස්තකාලය''' 1921 දී ලංකා විශ්වවිද්‍යාලයේ පුස්තකාලය ලෙස ආරම්භ විය. පුස්තකාලය 1952 දී පේරාදෙණියට ගෙන ගොස් 1960 දී වර්තමාන පරිශ්‍රයට ගෙන යන ලදී. පේරාදෙණියට ගෙන ගිය පසු පුස්තකාලය ප්‍රධාන පුස්තකාලය සහ කෘෂිකර්ම පීඨ, විද්‍යා පීඨ, වෛද්‍ය පීඨ, ඉංජිනේරු පීඨ, පශු වෛද්‍ය පීඨ, සම සෞඛ්‍ය විද්‍යා පීඨ සහ දන්ත වෛද්‍ය පීඨ යන තවත් ශාඛා පුස්තකාල හතකින් සමන්විත පුස්තකාල ජාලයක් දක්වා වර්ධනය විය. නවවන පුස්තකාලය මහඉලුප්පල්ලම කෘෂිකර්ම පීඨයේ උප මණ්ඩපයට අනුයුක්තව ඇත. ශාඛා පුස්තකාල අදාළ පීඨවල පිහිටා ඇත. නව ගලහ මාර්ගය ඔස්සේ ගොස් කලා රඟහලට පිවිසෙන දොරටුව පසුකර දකුණට හැරී සෙනෙට් ගොඩනැගිල්ලට පිවිසීමෙන් ප්‍රධාන පුස්තකාලයට පිවිසිය හැකිය.

[[File:Readingroom.png|thumb|කියවීම් ශාලාව]]

පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාල පුස්තකාල ජාලය ශ්‍රී ලංකාවේ පැරණිතම සහ විශාලතම විශ්වවිද්‍යාල පුස්තකාලය ලෙස සැලකේ.</text>
      <sha1>az4d1wx57y3934tm0mo19xxddn8dubv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>803707</id>
      <parentid>803706</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T04:52:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>157</id>
      </contributor>
      <comment>No license since 29 October 2026, හේතුව ලෙස දක්වා [[c:User:Krd|Krd]] විසින් [[c:File:Mainlibrarybuildingcomplex.jpg|Mainlibrarybuildingcomplex.jpg]] ගොනුව මකාදමා ඇත.</comment>
      <origin>803707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3704" sha1="k590571nu7i180y5dijs29td1igciu9" xml:space="preserve">{{Infobox library
| library_name       = පේරාදණිය විශ්වවිද්‍යාල‍යේ පුස්තකාලය
| logo               =
| logo_size          = 100px
| image              =
| image_size         = 250px
| caption            = පේරාදණිය විශ්වවිද්‍යාල‍යේ පුස්තකාල ගොඩනැගිලි සංකීර්ණය 
| architect          = 
| country            = ශ්‍රී ලංකාව
| location           = 
| type               = 
| coordinates        = 
| location_map       = පේරාදෙණිය
| num_branches       = 8 (කෘෂිකර්ම පීඨ, විද්‍යා පීඨ, වෛද්‍ය පීඨ, ඉංජිනේරු පීඨ, පශු වෛද්‍ය පීඨ, සම සෞඛ්‍ය විද්‍යා පීඨ සහ දන්ත වෛද්‍ය පීඨ)
| established        = {{Start date and age|df=yes|1 July 1921|paren=yes}} 
| items_collected    = Books, [[Academic journal|journals]], newspapers, magazines, [[sound recording|sound and music recordings]], patents, [[database]]s, maps, [[Postage stamp|stamps]], [[Printmaking|prints]], drawings and [[manuscript]]s
| collection_size    = 
| legal_deposit      = 
| req_to_access      = Open to anyone with a need to use the collections and services
| budget             = 
| director           = 
| website            = {{URL|http://http://www.lib.pdn.ac.lk/|lib.lk}}
| mapframe = no
| module = {{Infobox designation list
 |embed=yes
| designation1 = 
| designation1_offname = 
| designation1_number = 
| designation1_date   = 
}}
}}

'''පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ පුස්තකාලය''' 1921 දී ලංකා විශ්වවිද්‍යාලයේ පුස්තකාලය ලෙස ආරම්භ විය. පුස්තකාලය 1952 දී පේරාදෙණියට ගෙන ගොස් 1960 දී වර්තමාන පරිශ්‍රයට ගෙන යන ලදී. පේරාදෙණියට ගෙන ගිය පසු පුස්තකාලය ප්‍රධාන පුස්තකාලය සහ කෘෂිකර්ම පීඨ, විද්‍යා පීඨ, වෛද්‍ය පීඨ, ඉංජිනේරු පීඨ, පශු වෛද්‍ය පීඨ, සම සෞඛ්‍ය විද්‍යා පීඨ සහ දන්ත වෛද්‍ය පීඨ යන තවත් ශාඛා පුස්තකාල හතකින් සමන්විත පුස්තකාල ජාලයක් දක්වා වර්ධනය විය. නවවන පුස්තකාලය මහඉලුප්පල්ලම කෘෂිකර්ම පීඨයේ උප මණ්ඩපයට අනුයුක්තව ඇත. ශාඛා පුස්තකාල අදාළ පීඨවල පිහිටා ඇත. නව ගලහ මාර්ගය ඔස්සේ ගොස් කලා රඟහලට පිවිසෙන දොරටුව පසුකර දකුණට හැරී සෙනෙට් ගොඩනැගිල්ලට පිවිසීමෙන් ප්‍රධාන පුස්තකාලයට පිවිසිය හැකිය.

[[File:Readingroom.png|thumb|කියවීම් ශාලාව]]

පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාල පුස්තකාල ජාලය ශ්‍රී ලංකාවේ පැරණිතම සහ විශාලතම විශ්වවිද්‍යාල පුස්තකාලය ලෙස සැලකේ.</text>
      <sha1>k590571nu7i180y5dijs29td1igciu9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>803708</id>
      <parentid>803707</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T04:52:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>157</id>
      </contributor>
      <comment>No license since 29 October 2026, හේතුව ලෙස දක්වා [[c:User:Krd|Krd]] විසින් [[c:File:Readingroom.png|Readingroom.png]] ගොනුව මකාදමා ඇත.</comment>
      <origin>803708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3635" sha1="tgpu1v0nfok1z3wsuriv8nheqty0qp6" xml:space="preserve">{{Infobox library
| library_name       = පේරාදණිය විශ්වවිද්‍යාල‍යේ පුස්තකාලය
| logo               =
| logo_size          = 100px
| image              =
| image_size         = 250px
| caption            = පේරාදණිය විශ්වවිද්‍යාල‍යේ පුස්තකාල ගොඩනැගිලි සංකීර්ණය 
| architect          = 
| country            = ශ්‍රී ලංකාව
| location           = 
| type               = 
| coordinates        = 
| location_map       = පේරාදෙණිය
| num_branches       = 8 (කෘෂිකර්ම පීඨ, විද්‍යා පීඨ, වෛද්‍ය පීඨ, ඉංජිනේරු පීඨ, පශු වෛද්‍ය පීඨ, සම සෞඛ්‍ය විද්‍යා පීඨ සහ දන්ත වෛද්‍ය පීඨ)
| established        = {{Start date and age|df=yes|1 July 1921|paren=yes}} 
| items_collected    = Books, [[Academic journal|journals]], newspapers, magazines, [[sound recording|sound and music recordings]], patents, [[database]]s, maps, [[Postage stamp|stamps]], [[Printmaking|prints]], drawings and [[manuscript]]s
| collection_size    = 
| legal_deposit      = 
| req_to_access      = Open to anyone with a need to use the collections and services
| budget             = 
| director           = 
| website            = {{URL|http://http://www.lib.pdn.ac.lk/|lib.lk}}
| mapframe = no
| module = {{Infobox designation list
 |embed=yes
| designation1 = 
| designation1_offname = 
| designation1_number = 
| designation1_date   = 
}}
}}

'''පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ පුස්තකාලය''' 1921 දී ලංකා විශ්වවිද්‍යාලයේ පුස්තකාලය ලෙස ආරම්භ විය. පුස්තකාලය 1952 දී පේරාදෙණියට ගෙන ගොස් 1960 දී වර්තමාන පරිශ්‍රයට ගෙන යන ලදී. පේරාදෙණියට ගෙන ගිය පසු පුස්තකාලය ප්‍රධාන පුස්තකාලය සහ කෘෂිකර්ම පීඨ, විද්‍යා පීඨ, වෛද්‍ය පීඨ, ඉංජිනේරු පීඨ, පශු වෛද්‍ය පීඨ, සම සෞඛ්‍ය විද්‍යා පීඨ සහ දන්ත වෛද්‍ය පීඨ යන තවත් ශාඛා පුස්තකාල හතකින් සමන්විත පුස්තකාල ජාලයක් දක්වා වර්ධනය විය. නවවන පුස්තකාලය මහඉලුප්පල්ලම කෘෂිකර්ම පීඨයේ උප මණ්ඩපයට අනුයුක්තව ඇත. ශාඛා පුස්තකාල අදාළ පීඨවල පිහිටා ඇත. නව ගලහ මාර්ගය ඔස්සේ ගොස් කලා රඟහලට පිවිසෙන දොරටුව පසුකර දකුණට හැරී සෙනෙට් ගොඩනැගිල්ලට පිවිසීමෙන් ප්‍රධාන පුස්තකාලයට පිවිසිය හැකිය.


පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාල පුස්තකාල ජාලය ශ්‍රී ලංකාවේ පැරණිතම සහ විශාලතම විශ්වවිද්‍යාල පුස්තකාලය ලෙස සැලකේ.</text>
      <sha1>tgpu1v0nfok1z3wsuriv8nheqty0qp6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කොරියානු ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>177399</id>
    <revision>
      <id>803653</id>
      <parentid>799556</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T15:34:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dr. Thomas Liptak</username>
        <id>77449</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* රාජකීය ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය */ photo updated (2026)</comment>
      <origin>803653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95207" sha1="jar7oukz4cz0xuk4bj33jhyk4x4ugke" xml:space="preserve">{{multiple image
| align             = right
| image1            = 안동북촌댁우측사랑채.jpg
| width1            = 220
| alt1              = 
| caption1          = නැගෙනහිර පැත්තේ සාරංගේ
| image2            = 안동북촌댁안채.jpg
| width2            = 210
| alt2              = 
| caption2          = ඇන්චේ පිටුපස පැත්ත
| footer            = Gyeongsang පළාතේ ග්‍රාමීය ප්‍රදේශයේ yangban Manor එකක්.
}}
'''කොරියානු ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය''' ({{Langx|ko|한국건축}}) යනු [[කොරියාව|කොරියාවේ]] සියවස් ගණනාවක් පුරා වර්ධනය වූ [[වාස්තුවිද්‍යාත්මක ශෛලිය|වාස්තුවිද්‍යාත්මක ශෛලියකි]] . කොරියාවේ ඉතිහාසය පුරාවටම විවිධ රාජධානි සහ රාජකීය රාජවංශ [[බුදු දහම|බුදුදහමේ]] සහ [[කොරියානු කොන්ෆියුසියස්වාදය|කොරියානු කොන්ෆියුසියස්වාදයේ]] ආභාසය ඇතිව අනන්‍ය ගෘහනිර්මාණ ශෛලයක් වර්ධනය කර ඇත.

[[චීන ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය|චීන ගෘහනිර්මාණ ශිල්පයේ]] ගැඹුරින් බලපෑමට ලක්ව ඇති&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Cartwright |first=Mark |title=Ancient Chinese Architecture |url=https://www.worldhistory.org/Chinese_Architecture/ |access-date=2023-02-20 |website=World History Encyclopedia |language=en}}&lt;/ref&gt; සාම්ප්රදායික කොරියානු ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය එහි බෑවුම් වහලවල් මගින් බොහෝ දුරට හඳුනාගත හැකිය.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Hanna |first=Angela |date=2021-09-11 |title=10 Reasons why architects must visit South Korea |url=https://www.re-thinkingthefuture.com/travel-and-architecture/a5172-10-reasons-why-architects-must-visit-south-korea/ |access-date=2023-02-20 |website=RTF {{!}} Rethinking The Future |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== පොදු ලක්ෂණ ==
කොරියානු ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය තුළ ගොඩනැගිලි සිරස් අතට සහ තිරස් අතට සකස් කර ඇත. ඉදිකිරීමක් සාමාන්‍යයෙන් ගල් යට පදනමක සිට උළු වලින් ආවරණය වූ වක්‍ර වහලක් දක්වා ඉහළට නැඟී, කොන්සෝල ව්‍යුහයකින් රඳවා ඇති අතර කණු මත ආධාරක වේ; බිත්ති සෑදී ඇත්තේ පොළොවෙන් (ඇඩෝබ්) හෝ සමහර විට සම්පූර්ණයෙන්ම චංචල ලී දොරවල් වලින් සමන්විත වේ. වාස්තු විද්‍යාව ගොඩනගා ඇත්තේ කන් ඒකකයට අනුව, කණු දෙකක් අතර දුර (මීටර් 3.7 ක් පමණ) සහ &quot;ඇතුළත&quot; සහ &quot;පිටත&quot; අතර සෑම විටම සංක්‍රාන්ති අවකාශයක් පවතින පරිදි නිර්මාණය කර ඇත.

කොන්සෝලය නොහොත් වරහන් ව්‍යුහය යනු කාලය හරහා විවිධ ආකාරවලින් නිර්මාණය කර ඇති විශේෂිත වාස්තු විද්‍යාත්මක මූලද්‍රව්‍යයකි. [[ගොගුර්යෝ]] රාජධානිය යටතේ (ක්‍රි.පූ. 37 – ක්‍රි.ව. 668) සරල වරහන් ක්‍රමය දැනටමත් භාවිතයේ පැවතියේ නම්—උදාහරණයක් ලෙස, [[පියොන්යෑං|පියොංයැංහි]] මාලිගාවල—ගොඩනැගිල්ලේ තීරු හිස් මත පමණක් වරහන් තබා ඇති වක්‍ර අනුවාදයක් මුල් කාලයේදී විස්තාරණය කරන ලදී. ගොර්යෝ රාජවංශය (918-1392). යොන්ජු හි බුසොක් පන්සලේ අමිතා ශාලාව හොඳ උදාහරණයකි. පසුකාලීනව (මධ්‍ය-ගොර්යෝ යුගයේ සිට ජොසොන් යුගයේ මුල් කාලය දක්වා), බහු වරහන් පද්ධතියක් හෝ අන්තර්-තීරු-වරහන් කට්ටල පද්ධතියක්, මොංගෝලියානු [[යුවාන් රාජවංශය|යුවාන් රාජවංශයේ]] (1279-1279) චීනයේ බලපෑම යටතේ පැරණි හන් රාජවංශය යටතේ වර්ධනය විය. 1368). මෙම පද්ධතියේ දී, කොන්සෝල ද තීර්යක් තිරස් කදම්බ මත තබා ඇත. කොරියාවේ පළමු ජාතික නිධානය වන සෝල් හි නම්ඩේමුන් ගේට් නම්ඩේමුන්, මෙම වර්ගයේ ව්‍යුහයේ වඩාත්ම සංකේතාත්මක උදාහරණය විය හැකිය.

ජොසොන් යුගයේ මැද භාගයේදී, පියාපත් වැනි වරහන් ආකෘතිය දර්ශනය විය (උදාහරණයක් වන්නේ [[Jongmyo (Seoul)|ජොංමියෝ, සෝල්]] හි යොන්ග්‍යොංජොන් ශාලාව), එය, සමහර කතුවරුන්ට අනුව, නැවත නැවත ආක්‍රමණ හේතුවෙන් ඇති වූ අර්ධද්වීපයේ දුර්වල ආර්ථික තත්ත්වයට වඩාත් ගැලපේ. මාලිගා හෝ සමහර විට පන්සල් වැනි වැදගත් ගොඩනැගිලිවල පමණක් (උදාහරණයක් ලෙස ටොංඩෝසා) බහු පොකුරු වරහන් තවමත් භාවිතා කර ඇත. [[Korean Confucianism|කොරියානු කොන්ෆියුසියස්වාදය]] වඩාත් සන්සුන් හා සරල විසඳුම් සඳහා ද හේතු විය.

== ඓතිහාසික ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය ==

=== ප්‍රාග් ඓතිහාසික ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය ===
[[ප්‍රාග්ඓතිහාසික කොරියාව|පැලියොලිතික්]] යුගයේදී කොරියානු අර්ධද්වීපයේ මුල්ම වැසියන් ගුහා, ගල් කුටි සහ අතේ ගෙන යා හැකි නවාතැන් භාවිතා කළහ. අතේ ගෙන යා හැකි නවාතැනක නටබුන් {{Circa|30,000&amp;nbsp;BC}} දකුණු Chungcheong පළාතේ Seokjang-ri අඩවියේ කැණීම් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Jipjari&quot;&gt;Jipjari [House]. In ''Hanguk Gogohak Sajeon'' [Dictionary of Korean Archaeology], edited by National Research Institute of Cultural Heritage, Seoul, 2001, pp.1130-1131.&lt;/ref&gt; වළේ [[ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය]] පිළිබඳ පැරණිතම උදාහරණ වන්නේ [[ජ්‍යුල්මුන් කුඹල් යුගය|ජෙල්මුන් කුඹල් යුගයේ]] ය.&lt;ref name=&quot;Jipjari&quot; /&gt; මුල් වලවල් නිවාසවල ලිප්, ගබඩා වලවල් සහ වැඩ කිරීමට සහ නිදා ගැනීමට ඇති ඉඩකඩ වැනි මූලික අංග අඩංගු විය.

ලොග් ගෙවල් හැදුවේ එක පිට එක හරස් අතට කඳන් එළලා. ලොග අතර ඇති අන්තරාලය සුළඟින් පිටවීම සඳහා මැටිවලින් පුරවා ඇත. [[ගන්ග්වොන් පළාත|ගංවොන් පළාත]] වැනි කඳුකර ප්‍රදේශවල එවැනි නිවාස තවමත් දක්නට ලැබේ.&lt;ref name=&quot;asianinfo.org&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Korean Architecture - Prehistoric Period |url=http://www.asianinfo.org/asianinfo/korea/arc/prehistoric_period.htm}}&lt;/ref&gt;

බොහෝ විට දකුණු ප්‍රදේශයේ ආරම්භ වූ උස් නිවාස, සතුන්ට ළඟාවිය නොහැකි ලෙස ධාන්‍ය ගබඩා කිරීමට සහ ඒවා සිසිල්ව තබා ගැනීමට ගබඩා නිවාස ලෙස ප්‍රථමයෙන් ඉදිකර ඇති බව විශ්වාස කෙරේ. මෙම විලාසිතාව තවමත් ගම්බද ප්‍රදේශවල කොමඩු පැච් සහ පළතුරු වතුවල ඉදිකර ඇති තට්ටු දෙකේ මණ්ඩපවල සහ නිරීක්ෂණ කුටිවල නොනැසී පවතී.&lt;ref name=&quot;asianinfo.org2&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Korean Architecture - Prehistoric Period |url=http://www.asianinfo.org/asianinfo/korea/arc/prehistoric_period.htm}}&lt;/ref&gt;

[[Mumun Pottery Period|මුමුන් යුගයේ]] ගොඩනැගිලි [[Wattle-and-daub|වොට්ල් සහ ඩබ්]] බිත්ති සහ [[Thatching|පිදුරු සෙවිලි කළ වලවල්]] සහිත නිවාස විය.&lt;ref name=&quot;Jipjari2&quot;&gt;Jipjari [House]. In ''Hanguk Gogohak Sajeon'' [Dictionary of Korean Archaeology], edited by National Research Institute of Cultural Heritage, Seoul, 2001, pp.1130-1131.&lt;/ref&gt; උස් බිම ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය මුලින්ම දර්ශනය වූයේ කොරියානු අර්ධද්වීපයේ මැද Mumun, c. 850-550&amp;nbsp;ක්‍රි.පූ.&lt;ref name=&quot;Jipjari2&quot; /&gt;

[[මහාශිලා(Megalith)|මෙගාලිත්]], සමහර විට [[Dolmen|ඩොල්මන්]] ලෙස හැඳින්වේ, මුමුන් මැටි භාණ්ඩ යුගයේ (1500-300) වැදගත් හා කීර්තිමත් පුද්ගලයින්ගේ භූමදානය වේ.&amp;nbsp;BC). ඒවා විශාල වශයෙන් සොයාගෙන ඇති අතර ගල්-සිස්ට් සුසාන, මෙගලිත් සහ මුමුන්හි මෘත ශරීර නිර්මාණ ශිල්පයේ ප්‍රධාන උදාහරණ වේ. මෙගාලිත් වර්ග තුනක් ඇත: (1) පහත් සහ බොහෝ විට ආධාරක ගල් සහිත සරල ස්ලැබ් එකක් වන දක්ෂිණ වර්ගය, (2) මේසයක් මෙන් විශාල හා හැඩැති උතුරු වර්ගය සහ (3) කැප්ස්ටෝන් වර්ගය, ආධාරක ගල් නොමැති මුඩි ගලක් ඇත. ඩොල්මන් ව්‍යාප්තිය අනෙකුත් ගෝලීය [[මහාශිලා(Megalith)|මෙගලිතික]] සංස්කෘතීන් සමඟ යම් සම්බන්ධයක් අදහස් කරයි.&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
ගොනුව:Amsadong_IMG_2081.jpg|alt=Reconstructed Neolithic-period huts in Amsa-dong, Gangdong District, Seoul|[[‍සෝල්|සෝල් හි]] [[Gangdong District|ගංඩොං දිස්ත්‍රික්කයේ]] [[Amsa-dong|අම්සා-ඩොං]] හි ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද නව ශිලා යුගයේ පැල්පත්
ගොනුව:Amsa_prehistoric_Museum1.jpg|alt=Model|ආකෘතිය
ගොනුව:Example_of_a_southern-style_dolmen_at_Ganghwa_Island.jpg|alt=Dolmen at Ganghwa Island|[[Ganghwa Island|Ganghwa දූපතේ]] Dolmen
ගොනුව:Korea-Gwangju-Gochang_Dolmens_Gochang_Dolmens_5325-06.JPG|alt=Gochang Dolmen, a UNESCO World Heritage Site.|Gochang Dolmen, යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවියකි.
&lt;/gallery&gt;

=== ප්‍රෝටෝ-ත්‍රී රාජධානි කාලය (ක්‍රි.පූ. 1-2 වැනි සියවසේ සිට ක්‍රි.ව. 2-3 වැනි සියවස දක්වා) ===
එය සාම්ප්‍රදායිකව කොරියාවේ තුන් රාජධානි කාලය ලෙස හඳුන්වනු ලබන අතර එය පොදු යුගයේ පළමු සියවස් තුන ආවරණය කරයි. [[Ondol|ඔන්ඩෝල්]] පිළිබඳ [[පුරාවිද්‍යාව|පුරාවිද්‍යාත්මක]] සාක්ෂි ({{කොරියානු|hangul=온돌|labels=no}}), කොරියානු බිම් පුවරු තාපන පද්ධතිය, මුල් [[කොරියාවේ ප්‍රාක්–තුන් රාජධානි|ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයේ]] වාස්තු විද්‍යාත්මක නටබුන් වලින් සොයා ගන්නා ලදී.&lt;ref name=&quot;Jipjari3&quot;&gt;Jipjari [House]. In ''Hanguk Gogohak Sajeon'' [Dictionary of Korean Archaeology], edited by National Research Institute of Cultural Heritage, Seoul, 2001, pp.1130-1131.&lt;/ref&gt;

චීන පාඨය වන [[Sanguo Zhi]] ට අනුව, එය කොරියාවේ ප්‍රාග් ඓතිහාසික වාසස්ථාන වර්ග තුනක පැවැත්ම වාර්තා කර ඇත: වල නිවාස, ලොග් නිවාස සහ උස් නිවාස. කෙසේ වෙතත් හඳුනාගෙන ඇත්තේ වලවල් නිවාසවල නටබුන් පමණි. වල නිවාස 20-150 කින් සමන්විත විය&amp;nbsp;සෙ.මී. ගැඹුරු වළක් සහ සුළඟින් සහ වර්ෂාවෙන් ආරක්ෂාව සැපයීම සඳහා ත්‍රිපාදයක් වැනි ලී රාමුවකින් ආධාරක වන තණකොළ සහ මැටි උපරි ව්‍යුහයක්. නව ශිලා යුගයට අයත් වළ නිවාසවල විෂ්කම්භය මීටර් 5-6ක් පමණ වූ වෘත්තාකාර හෝ ඕවලාකාර වළවල් මධ්‍යයේ උදුනක් සහිත විය. මුල් බොහෝ ඒවා කඳු මත පිහිටා ඇත. මෙම වාසස්ථාන ගංඟා ආශ්‍රිතව පහළට ගමන් කරන විට, වලවල් සෘජුකෝණාස්‍රාකාර හැඩයක් මෙන්ම විශාල වූ අතර, වෙන් වූ ලිප් දෙකකින් යුක්ත විය.&lt;ref name=&quot;asianinfo.org3&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Korean Architecture - Prehistoric Period |url=http://www.asianinfo.org/asianinfo/korea/arc/prehistoric_period.htm}}&lt;/ref&gt; 108 දී&amp;nbsp;BC, [[ගෝජොසොන්]] විනාශයෙන් පසු [[චීනය|චීන]] අණ දෙන ස්ථාන පිහිටුවන ලදී. මෙම යුගයේ නිල ගොඩනැගිලි ලී සහ ගඩොල් වලින් ඉදිකරන ලද අතර චීන ඉදිකිරීම් වල ලක්ෂණ සහිත උළු සෙවිලි කර ඇත.

=== රාජධානි තුනක් (ක්‍රි.පූ. 1 වැනි සියවස-668) ===

==== පොදු ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය ====
තුන් රාජධානි යුගයේදී, සමහර මිනිසුන් ජීවත් වූයේ වළවල් සහිත නිවාසවල වන අතර තවත් සමහරු උස් මහල් ගොඩනැගිලිවල ජීවත් වූහ. උදාහරණයක් ලෙස, Hanseong ({{කොරියානු|hangul=한성|labels=no}}), සියෝල් හි නැගෙනහිර කොටස සහ ග්යොංගි පළාතේ හනාම් හි බටහිර කොටස) ග්යොංගි පළාතේ සියොන්ඩොං-රි හි බෙක්ජේ ජනාවාසයේ තිබුණේ වළ-නිවාස පමණක් වන අතර,&lt;ref&gt;Seongdong-ri Jibjari [The Seongdong-ri Settlement Site]. In ''Hanguk Gogohak Sajeon'' [Dictionary of Korean Archaeology], edited by National Research Institute of Cultural Heritage, Seoul, 2001, pp. 652-653.&lt;/ref&gt; [[ඩයිගු|ග්‍රේටර් ඩේගු]] හි සිජි-ඩොං හි සිල්ලා ජනාවාසයේ තිබුණේ උස් බිම් ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය පමණි.&lt;ref&gt;Siji-dong Yujeok [The Siji-dong Site]. In ''Hanguk Gogohak Sajeon'' [Dictionary of Korean Archaeology], edited by National Research Institute of Cultural Heritage, Seoul, 2001, pp. 749-751.&lt;/ref&gt;&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
ගොනුව:House-Shaped_Pottery2.jpg|alt=Pottery shaped in the form of a house from Gaya.|ගයා සිට නිවසක ස්වරූපයෙන් පිඟන් මැටි.
ගොනුව:House-Shaped_Pottery.jpg|alt=Pottery shaped in the form of a house from Gaya.|ගයා සිට නිවසක ස්වරූපයෙන් පිඟන් මැටි.
&lt;/gallery&gt;

==== බලකොටු ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය ====
[[කොරියාවේ රාජධානි තුන]] අතර විශාලතම රාජධානිය වන [[ගොගුර්යෝ|ගොගුර්යෝව]], බෑවුම්වල බෑවුම් දිගේ තිරස් අතට සහ සිරස් අතට ඉදිකර ඇති කඳුකර බලකොටු සඳහා ප්‍රසිද්ධය. හොඳින් සංරක්ෂණය කර ඇති ගොගුර්යෝ බලකොටුවලින් එකක් වන්නේ 6 වන සියවසට පෙර වර්තමාන නිරිතදිග මැන්චූරියාවේ ඉදිකරන ලද බේකම් බලකොටුවයි (白巖城). චීන ඉතිහාසඥයෙක් සඳහන් කළේ, &quot;ගොගුර්යෝ ජනතාව ඔවුන්ගේ මාලිගා හොඳින් ගොඩනඟා ගැනීමට කැමතියි.&quot; රටා සහිත උළු සහ විසිතුරු වරහන් පද්ධති දැනටමත් [[Manchuria|මැන්චූරියාවේ]] අගනුවර වන ප්යොංයැං හි බොහෝ මාලිගාවල සහ අනෙකුත් නගර බලකොටුවල භාවිතයේ පැවතුනි.&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
ගොනුව:Hwando_Mountain_Fortress_3.JPG|alt=Ruins of Hwando Mountain Fortress, a major Goguryeo fortification, Ji'an, China. A UNESCO World Heritage Site dated to c. 5th century.|චීනයේ ජියෑන් හි ප්‍රධාන ගොගුර්යෝ බලකොටුවක් වන හ්වන්ඩෝ කඳු බලකොටුවේ නටබුන්. යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවියක් ලෙස ක්‍රි.ව. 5 වන සියවස.
ගොනුව:Hwando_Mountain_Fortress_2.jpg|alt=Hwando Mountain Fortress ruins.|Hwando කඳුකර බලකොටුව නටබුන්.
ගොනුව:Pungnap_Toseong.jpg|alt=The remains of a major rammed earth fortress of the early Baekje kingdom, c. 3rd or 4th century. Seoul, South Korea.|මුල් බෙක්ජේ රාජධානියේ ප්‍රධාන රම්පිත පෘථිවි බලකොටුවක නටබුන්, {{Circa|3rd}} හෝ 4 වන සියවස. සෝල්, දකුණු කොරියාව.
&lt;/gallery&gt;

==== ආගමික ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය ====
{{බහුවිධ රූපය
| align             = right
| image1            = Mireuksaji_Stone_Pagoda_20190505.png
| width1            = 202
| alt1              = 
| caption1          = බෙක්ජේ රාජධානි යුගයේ මිරුක්සා විහාරයේ ඉදිකරන ලද [[මිරෙක්සාජි ගල් චෛත්‍යය|බටහිර ගල් චෛත්‍යය]]
| image2            = Temple Miruksa.jpg
| width2            = 200
| alt2              = 
| caption2          = මිරෙක්සා විහාරයේ නැගෙනහිර ගල් චෛත්‍යය ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම.
| footer            = Mireuksa විහාරය 602 දී Mu රජු විසින් පිහිටුවන ලද අතර එය දකුණු කොරියාවේ නූතන Iksan පිහිටා ඇත.
| direction         = 
| total_width       = 
}}
372 දී උතුරු චීනය හරහා කොරියානු ගොගුර්යෝවේ බුද්ධාගම හඳුන්වා දීමෙන් පසු බෞද්ධ විහාරස්ථාන ඉදිකිරීම සිදු කරන ලදී. 1936-1938 කැණීම් මාලාවකින් චියොන්ගම්-රි, වෝනෝ-රි සහ සැන්ගෝ-රි ඇතුළු ප්‍යොංයැං අසල ප්‍රධාන විහාරස්ථාන කිහිපයක ස්ථාන සොයා ගන්නා ලදී. කැණීම්වලින් හෙළි වූයේ විහාරස්ථාන &quot;ශාලා තුනක්-එක් චෛත්‍යයක්&quot; ලෙස හැඳින්වෙන ගොගුර්යෝ ශෛලියකින් ඉදිකර ඇති බවත්, නැගෙනහිර, බටහිර සහ උතුරින් එක් එක් ශාලාවක් සහ දකුණින් පිවිසුම් දොරටුවක් ඇති බවත්ය. බොහෝ අවස්ථාවල මධ්‍යම චෛත්‍යයේ අෂ්ටාස්‍ර සැලැස්මක් තිබුණි. මාලිගා ගොඩනැගිලි ද මේ ආකාරයෙන් සකස් කර ඇති බව පෙනේ.

[[බෙක්ජේ]] ක්‍රිපූ 18 දී ආරම්භ කරන ලද අතර එහි භූමියට පුරාණ කොරියාවේ බටහිර වෙරළ තීරය ඇතුළත් විය. චීනයේ හන් රාජවංශය යටතේ නන්ග්නැන්ග් ප්‍රාන්තය වැටීමෙන් පසු, කොරියානු බෙක්ජේ චීනය සහ ජපානය සමඟ මිත්‍රත්වය ඇති කර ගත්තේය. මේ කාලයේ මහා වෙහෙර විහාර ඉදිවිය. [[ඉක්සාන්|Iksan]] ප්‍රාන්තයේ [[මිර්යුක්සා|Mireuksa]] විහාරස්ථානයේ පැරණිතම ගල් [[පැගෝඩා|චෛත්‍යය]] විශේෂ උනන්දුවක් දක්වන්නේ එය ලී චෛත්‍යයක සිට ගලක් දක්වා සංක්‍රාන්ති ලක්ෂණ පෙන්නුම් කරන බැවිනි. බෙක්ජේ විවිධ බලපෑම් උකහා ගත් අතර චීන ආකෘතිවලින් එහි ව්‍යුත්පන්නය ප්‍රකාශ කළේය. පසුව, බෙක්ජේ ගෘහ නිර්මාණ ශෛලියේ වැදගත් අංග ජපානය විසින් සම්මත කරන ලදී.

බෙක්ජේට ගොගුර්යෝවෙන් දැඩි බලපෑමක් එල්ල වූයේ බෙක්ජේහි පළමු ඔන්ජෝ රජු ගොගුර්යෝවේ පළමු රජු වූ ගෝ ජු-මොංගේ මෙන්ම දකුණු චීනයේ පුත්‍රයකු වූ බැවිනි. එය 475 දී උංජින් (වත්මන් ගොංජු) වෙත ද 538 දී සබි (වත්මන් බුයෝ) වෙත ද එහි අගනුවර ගෙන යමින් දකුණු දෙසට ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ එහි කලාවන් ගොගුර්යෝවට වඩා පොහොසත් හා පිරිපහදු විය. බෙක්ජේ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයේ ලක්ෂණය වන්නේ එහි වක්‍ර රේඛීය මෝස්තර භාවිතයයි. බෙක්ජේ ගොඩනැඟිලි නොතිබුණද - ඇත්ත වශයෙන්ම, රාජධානි තුනෙන් එකක ලී ව්‍යුහයක් දැන් ඉතිරිව නැත - බෙක්ජේ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පීන් සහ කාර්මික ශිල්පීන් ගොඩනඟා ගැනීමට උදව් කළ ජපානයේ හොර්යුජි විහාරයෙන් නිගමනය කළ හැකිය, බෙක්ජේ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය සම්පූර්ණයෙන්ම මල් පිපුණු බව. 384 දී බුද්ධාගම හඳුන්වාදීම. ගොඩනැඟිලි ස්ථානවල ඉතිරිව ඇති දේ, රටා සහිත උළු සහ අනෙකුත් ධාතු මෙන්ම කාලයේ විනාශයෙන් නොනැසී පවතින ගල් චෛත්‍ය, බෙක්ජේ ඉතා දියුණු සංස්කෘතියට සාක්ෂි දරයි.

Baekje හි විශාලතම Mireuksa විහාරස්ථානය පිහිටි ස්ථානය 1980 දී Jeollabuk-do පළාතේ Iksan හිදී කැණීම් කරන ලදී. මෙම කැණීමෙන් බෙක්ජේ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය පිළිබඳ මෙතෙක් නොදන්නා කරුණු රාශියක් අනාවරණය විය. Mireuksa විහාරයේ ඇති ගල් චෛත්‍යයක් දැනට පවතින බෙක්ජේ චෛත්‍ය දෙකෙන් එකකි. එය කොරියානු චෛත්‍ය අතරින් විශාලතම මෙන්ම පැරණිතම ද වේ. Mireuksa විහාරය නැගෙනහිර සිට බටහිරට යන සරල රේඛාවක් ඉදි කර ඇති අතර, එහි උතුරින් ශාලාවක් සමග එක් එක් පැගෝඩා තුනක් අසාමාන්ය සැකැස්මක් තිබුණා. සෑම චෛත්‍යයක් සහ ශාලාවක්ම ආවරණය කරන ලද කොරිඩෝවකින් වටවී ඇති අතර, &quot;එක් ශාලාවක්-එක් පැගෝඩාවක්&quot; යනුවෙන් හැඳින්වෙන ශෛලියක වෙනම විහාරස්ථාන තුනක පෙනුම ලබා දෙයි. මධ්‍යයේ ඇති චෛත්‍යය ලීයෙන් නිමවා ඇති අතර අනෙක් දෙක ගලින් නිමවා ඇති බව සොයා ගන්නා ලදී. ලී චෛත්‍යයට උතුරින් සහ දකුණින් විශාල ප්‍රධාන ශාලාවක් සහ මැද දොරටුවක් ඇති ස්ථාන මතු විය.

1982 දී ජියොංනිම්සා විහාරස්ථානය කැණීමේදී, දැනට පවතින අනෙකුත් බෙක්ජේ චෛත්‍යය තිබූ ස්ථානය ද කැණීම් කරන විට, ප්‍රධාන අක්ෂයේ එකින් එක සකස් කර තිබූ ප්‍රධාන ශාලාවක සහ දේශන ශාලාවක නටබුන් උතුරු දෙසින් මතු විය. චෛත්‍යය. එහි දකුණින් ප්‍රධාන අක්ෂයේ එකක් ඉදිරියෙන් සකස් කර ඇති මැද දොරටුවක්, ප්‍රධාන දොරටුවක් සහ පොකුණක නටබුන් ද සොයා ගන්නා ලදී. පන්සල මැද ගේට්ටුවේ සිට දේශන ශාලාව දක්වා කොරිඩෝවෙන් වට වී ඇති බව සොයා ගන්නා ලදී. මෙම &quot;එක් පැගෝඩා&quot; විලාසය 1964 දී Gunsu-ri හි සහ Gumgangsa විහාරයේ Buyeo හි විහාරස්ථාන භූමියේ කැණීම් ලෙස, Baekje හි සාමාන්‍ය විය. කෙසේ වෙතත්, Gumgangsa විහාරයේ ගොඩනැඟිලි ස්ථාන සකස් කර ඇත්තේ උතුරේ සිට දකුණට නොව නැගෙනහිර සිට බටහිරට යන ප්‍රධාන අක්ෂයේ ය.

සිල්ලාවේ මුල් බුද්ධාගම ගොගුර්යෝගේ බලපෑම යටතේ වර්ධනය විය. ගොගුර්යෝවේ සිට සමහර භික්ෂූන් වහන්සේලා සිල්ලාවට වැඩම කර මිනිසුන් අතර ධර්ම දේශනා කළහ.

[[සිල්ලා|සිල්ල]] යනු පූර්ණ රාජ්‍යයක් බවට වර්ධනය වූ රාජ්‍ය තුනෙන් අවසාන රාජ්‍යය විය. සිල්ලාවේ බෞද්ධ වෙහෙර විහාර හැදුවා. සිල්ලා ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය පිළිබඳ සුප්‍රසිද්ධ උදාහරණවලින් එකක් වන්නේ ආසියාවේ පළමු ගල් නිරීක්ෂණාගාරය ලෙස සැලකෙන [[චොම්සොංදේ|Cheomseongdae]] ය. එය ඉදිකරන ලද්දේ [[සිල්ලාහි සොන්දොක් රැජින|Seondeok රැජිනගේ]] (632-646) පාලන සමයේදීය. ව්යුහය එහි අද්විතීය හා අලංකාර ආකෘතිය සඳහා ප්රසිද්ධය.

පැරණිතම සිල්ලා විහාරවලින් එකක් වන Hwangnyongsa විහාරය 1976 දී ක්‍රමානුකූලව කැණීම් කර අධ්‍යයනය කරන ලද අතර සැලකිය යුතු විශාලත්වයකින් යුක්ත වූ බව සොයා ගන්නා ලදී. එය හතරැස් බිත්ති සහිත ප්රදේශයක පිහිටා ඇති අතර එහි දිගම පැත්ත මීටර් 288 කි. කොරිඩෝවෙන් වට වූ ප්‍රදේශය වර්ග මීටර් 19,040ක් පමණ විය. 645 දී ඉදිකරන ලද තට්ටු නවයකින් යුත් ලී චෛත්‍යයක් අද පරිමාණයෙන් මීටර් 80 ක් පමණ උසින් යුක්ත වූ බව ''[[සම්ගුක් සගි]]'' වාර්තා කරයි. ප්‍රධාන ශාලාවේ තවමත් ශෛලමය පීඨය ඉතිරිව ඇති ශාක්‍යමුණි බුදුරදුන්ගේ විශාල ප්‍රතිමාවක් ද තැන්පත් කර ඇති බව වාර්තා වේ. 6 වන ශතවර්ෂයේ මැද භාගයේ ඉදිකරන ලද, හ්වන්ග්නියොංසා විහාරය වසර 680 කට වැඩි කාලයක් සමෘද්ධිමත් වූ අතර එම කාලය තුළ ශාලා බොහෝ වාරයක් ප්‍රතිසංවිධානය කරන ලදී. 668 දී සිල්ලා අර්ධද්වීපය ඒකාබද්ධ කිරීමට පෙර එහි ප්‍රමුඛතම අවස්ථාවෙහිදී, එය බෙක්ජේගේ මිරුක්සා විහාරයේ &quot;එක් ශාලාවක්-එක් පැගෝඩාවක්&quot; ශෛලියට වඩා වෙනස්ව &quot;ශාලා තුනක්-එක් චෛත්‍යයක්&quot; ආකාරයෙන් සකස් කරන ලදී.

තවත් ප්‍රධාන සිල්ලා විහාරස්ථානයක් වූයේ බුන්වාන්ග්සා වන අතර, එම භූමියේ තට්ටු නවයකින් යුත් චෛත්‍යයක් බවට වාර්තා වී ඇති කථා තුනක් තවමත් පවතී. නටබුන් වලින් පෙනෙන පරිදි, චෛත්‍යය ගඩොල් මෙන් පෙනෙන පරිදි කැපූ ගල් වලින් සාදා ඇත. අනෙකුත් ශිලා ධාතු වලට අමතරව ගල් කොඩි කණු කට්ටලයක් ද ඉතිරිව ඇත.&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
ගොනුව:AAM9068경주분황사모전석탑국보제30호.jpg|alt=Pagoda of Bunhwang Temple. It is thought this pagoda once stood seven or nine stories based on historical records.|[[Bunhwangsa|Bunhwang පන්සලේ]] චෛත්‍යය. මෙම චෛත්‍යය වරෙක ඓතිහාසික වාර්තා මත පදනම් වූ කථා හතක් හෝ නවයක් තිබූ බව සැලකේ.
ගොනුව:PaekjePagodaJeongnimsaji3.jpg|alt=Five-story Stone Pagoda at Jeongnimsa Temple Site, one of the oldest surviving pagodas in Korea. Baekje period, Buyeo, South Korea.|කොරියාවේ දැනට ඉතිරිව ඇති පැරණිතම චෛත්‍යවලින් එකක් වන ජියොන්ග්නිම්සා පන්සල් භූමියේ තට්ටු පහක ගල් චෛත්‍යය. Baekje යුගය, Buyeo, දකුණු කොරියාව.
ගොනුව:Reconstructed_miniature_model_of_Mireuksa.jpg|alt=Miniature reconstruction of Mireuk Temple, Iksan, South Korea. 7th century.|දකුණු කොරියාවේ Iksan, Mireuk පන්සල කුඩා ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම. 7 වැනි සියවස.
ගොනුව:Hwangnyongsa_Pagoda_miniature.jpg|alt=A reconstruction of the great pagoda at Hwangnyongsa.|[[Hwangnyongsa]] හි මහා චෛත්‍යයේ ප්‍රතිසංස්කරණයක්.
ගොනුව:Asl9.jpg|alt=Miniature reconstruction of Hwangnyong Temple, 6th century|6වන සියවසේ Hwangnyong පන්සලේ කුඩා ප්‍රතිසංස්කරණය
ගොනුව:Landscape_Design_of_Earthenware_Patterned_Tiles_from_Oe-ri,_Buyeo_부여_외리_문양전_중_산수문전.jpg|alt=Faint outline of a hip-and-gabled building, perhaps a temple or hermitage in the foreground of a brick excavated from a Baekje temple.|බෙක්ජේ දේවාලයකින් කැණීම් කරන ලද ගඩොලක ඉදිරිපස ඇති උකුල් සහ ගේබල් ගොඩනැගිල්ලක දුර්වල දළ සටහන, සමහරවිට පන්සලක් හෝ ආරාමයක්.
&lt;/gallery&gt;

==== රාජකීය ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය ====
බොහෝ මාලිගා බෙක්ජේ හි ඉදිකර ඇති බවට වාර්තා වේ. මෙම රාජධානියේ තුන්වන මාලිගාව වන බුසොසන්සොං යන දෙඅංශයේම සහ සම්ගුක් සාගි (රාජධානි තුනේ ඉතිහාසය) හි සඳහන් වන ගුංගනම්ජි පොකුණෙහි ඒවායේ සමහර සලකුණු සොයාගත හැකිය. Gungnamji යන්නෙහි තේරුම &quot;මාලිගාවේ දකුණේ පොකුණ&quot; යන්නයි.&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
ගොනුව:Korea-Gyeongju-Cheomseongdae-04.jpg|alt=Cheomseongdae, royal observatory.|[[චොම්සොංදේ|Cheomseongdae]], රාජකීය නිරීක්ෂණාගාරය.
ගොනුව:Asl11.jpg|alt=Poseokjeong (Pavilion of Stone Abalone) used to be a grand royal garden.|Poseokjeong (ගල් ඇබලෝන් මණ්ඩපය) ඉස්සර මහා රාජකීය උද්‍යානයක් විය.
&lt;/gallery&gt;

==== සොහොන් ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය ====
[[ගොනුව:South_of_Tomb_of_the_General.jpg|දකුණ|thumb|270x270පික්|[[Tomb of the General|ජෙනරාල්ගේ සොහොන්ගැබ]] ශ්‍රේෂ්ඨ ගොගුර්යෝ රජෙකුගේ හෝ හමුදා නිලධාරියෙකුගේ සොහොනක් යැයි උපකල්පනය කෙරේ. චීනයේ Ji'an හි පිහිටා ඇත.]]
රාජධානි තුනක කාලපරිච්ඡේදයේ මළ ගෙවල් ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය පරිමාණයෙන් ස්මාරක විය. නිදසුනක් වශයෙන්, ගොගුර්යෝවේ මෙම කාල පරිච්ෙඡ්දය තුළ විවිධ වර්ගයේ මෘත ශරීර ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය විකාශනය විය: එක් ආකාරයක භූමදානයක් ගල්වලින් සෑදූ පියගැටපෙළ පිරමීඩයක් වන අතර තවත් විශාල පස් කන්දක් ආකාරයකි. [[Cheonmachong|චියොන්මාචොං]] පස් කන්දක් සහිත භූමදානය [[ජියෝන්ජු|ග්යොංජු]] හි පුරාණ සිල්ලා අගනුවර පිහිටි මෝචරි ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයේ ස්මාරක ශෛලියට උදාහරණයකි.

ගොගුර්යෝවේ සිට පැවත එන සොහොන් කොත්වල ඇති බිතු සිතුවම් ද එම යුගයේ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය පිළිබඳ බොහෝ දේ හෙළි කරයි, ඒවායින් බොහොමයක් ''baeheulimgidoong'' (배흘림기둥 ලෙස හඳුන්වන [[Entasis|කුළුණු]] සහිත ගොඩනැගිලි නිරූපණය කරයි) කොරියානු භාෂාවෙන්. බොහෝ දෙනෙකුට ඉහළින් අගනගර ඇත. පසුකාලීන කොරියානු ව්‍යුහයන්ට ආවේණික වූ ලී වරහන් ව්‍යුහයන් සහ දැවවල වර්ණ ගැන්වීම ඒ වන විටත් භාවිතයේ තිබූ බව බිතුසිතුවම්වලින් හෙළි වේ.

කොරියාවට සොහොන් ගෙවල් සහ නගර බිත්ති ඉදිකිරීමේ පොහොසත් වාස්තුවිද්‍යාත්මක උරුමයක් ඇත. [[Muryeong of Baekje|මුර්යොං රජුගේ]] (ක්‍රි.ව. 501-523) ගඩොල් සොහොන් ගෙය එහි කුටි සිවිලිම සහ ආරුක්කු ඉදිකිරීම සඳහා කැපී පෙනේ.&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
ගොනුව:5th_century_tombs_of_rulers_of_Koguryŏ.jpg|alt=Goguryeo tombs, 5th century, Jian, China.|[[ගොගුර්යෝ]] සොහොන්, 5 වන සියවස, ජියෑන්, චීනය.
ගොනුව:Tombs_in_Neungsan-ri,_Buyeo,_Korea.jpg|alt=Baekje royal tomb complex, Buyeo, South Korea.|[[බෙක්ජේ|Baekje]] රාජකීය සොහොන් සංකීර්ණය, [[Buyeo County|Buyeo]], දකුණු කොරියාව.
ගොනුව:Daeneungwon-Gyeongju-Korea-2006-05.jpg|alt=Hwangnam Great Tomb, a double-mounded tomb for a king and queen of Silla.|හ්වන්ග්නම් මහා සොහොන, [[සිල්ලා|සිල්ලාවේ]] රජු සහ රැජින සඳහා ද්විත්ව කඳු සහිත සොහොනකි.
ගොනුව:Changnyeong_tombs_below.jpg|alt=Royal tombs of Bihwa Gaya.|බිහ්වා [[ගයා සංයුක්තය|ගයාවේ]] රාජකීය සොහොන් .
&lt;/gallery&gt;

=== උතුරු-දකුණු රාජ්‍ය කාලය (698–926) ===
[[උතුරු–දකුණු රාජ්‍ය යුගය|උතුරු දකුණු රාජ්‍ය කාලය]] (698-926) යනු කොරියානු ඉතිහාසයේ සිල්ලා සහ [[බල්හේ]] පිළිවෙලින් කොරියාවේ දකුණු සහ උතුරු ප්‍රදේශයේ සහජීවනයෙන් සිටි කාල පරිච්ඡේදයයි.

==== ලේට් සිල්ලා (668–935) ====

===== ආගමික ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය =====
{{බහුවිධ රූපය
| align             = left
| image1            = Lotus_Flower_Bridge_and_Seven_Treasure_Bridge_at_Bulguksa_in_Gyeongju,_Korea.jpg
| width1            = 260
| alt1              = 
| caption1          = බුල්ගුක්සා හි නෙළුම් මල් පාලම සහ සත් නිධන් පාලම.
| image2            = Korea-Gyeongju-Bulguksa-24.jpg
| width2            = 150
| alt2              = 
| caption2          = [[Dabotap|Dabo Pagoda]], දකුණු කොරියාවේ ජාතික වස්තුවකි.
| footer            = [[බුල්ගුක්සා|බල්ගුක් පන්සල]], යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවියකි.
}}
බෞද්ධ විහාරස්ථානවල සැලසුම් මධ්‍යම ප්‍රධාන ශාලාව ඉදිරිපිට අනෙකුත් ගොඩනැගිලි සමඟ උතුරු-දකුණු අක්ෂයේ සමමිතික පිරිසැලසුමක චෛත්‍ය දෙකකින් සංලක්ෂිත විය. Gyeongju අසල Toham කන්ද පාමුල ගල් වේදිකාවක් මත ඉදිකරන ලද [[Bulguksa|Bulguksa Temple]], කොරියාවේ දැනට පවතින පැරණිතම විහාරස්ථානයයි. 6 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී මෙම විහාරස්ථානය මුලින්ම ආරම්භ කරන ලද අතර 752 දී සම්පූර්ණයෙන්ම නැවත ගොඩනඟා විශාල කරන ලදී. මුල් වේදිකාව සහ අත්තිවාරම් අද දක්වා නොවෙනස්ව පවතී, නමුත් දැනට පවතින ලී ගොඩනැගිලි ජොසොන් යුගයේදී ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී.

දෙමහල් වේදිකාවේ ගල් වැඩ වාස්තු විද්‍යාත්මක සංවිධානය සහ උසස් ගොඩනැඟිලි ක්‍රම පිළිබඳ විශිෂ්ට හැඟීමක් ප්‍රදර්ශනය කරයි. විහාරස්ථානයේ ප්‍රධාන ශාලාව ඉදිරිපිට ගල් චෛත්‍ය දෙකක් ඇත. උසාවියේ වම් පසින් පිහිටා ඇති වඩාත් සරල [[Seokgatap]] බුදුන් වහන්සේ ලෝකෝත්තර සන්සුන්ව ප්‍රකාශනය නියෝජනය කරයි. එහි පදික ස්ථර දෙකක් සහිත තට්ටු තුනක් සහ සම්පූර්ණ උස අඩි විසිපහක් පමණ වේ. චෛත්‍යය සරල අලංකරණය නොකළ පදම් පුවරු සහ තට්ටු තුනකින් යුත් ස්ථූපයකින් සමන්විත වන අතර ඒ සෑම එකක්ම පියගැටපෙළ පහක් සහ කැපූ වහලවල් ඇත. මෙම ලක්ෂණ කොරියානු ගල් චෛත්‍යවල සාමාන්‍ය ආකාරයකි.
[[ගොනුව:Front_view_of_Seokguram_from_front_chamber.jpg|දකුණ|thumb|270x270පික්|යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවියක් වන [[සොක්ගුරාම්|Seokguram Grotto]] . කෘතිම කළුගල් ගුහාවක්.]]
උසාවියේ දකුණු පසින්, සංකීර්ණ [[Dabotap|ඩබොටප්]] විවිධාංගීකරණය වූ විශ්වයක බුදුන්ගේ ප්‍රකාශනය නියෝජනය කරන අතර එය කොරියාවේ, තවදුරටත් ආසියාවේ අද්විතීය වේ. අඩි තිස් පහක උසකින් යුත් මෙම චෛත්‍යයේ දෙපස පඩිපෙළක් සහිත එක් පීඨිකාවක්, බැලස්ට්‍රේඩ් සහිත ප්‍රධාන කථා හතරක් සහ අවසාන ඔටුන්න-බෝල සහ තහඩු අනුපිළිවෙලින් සංලක්ෂිත වේ. [[නෙළුම්|නෙළුම් මලේ]] මෝස්තර මෝස්තරය චෛත්‍යයේ අච්චු සහ අනෙකුත් විස්තර වලින් පෙනේ.

[[සොක්ගුරාම්|Seokguram]] හි පාෂාණ ගුහා සිද්ධස්ථානය Toham කඳු මුදුනේ පිහිටා ඇත. එය බල්ගුක්සා දේවාලයේ ප්‍රධාන ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පියා විසින් ඉදිකරන ලද අතර එම යුගයේම ඉදිකරන ලද්දකි. මෙම ලෙන් දේවාලය කෘතිමව හා දක්ෂ ලෙස කළුගල් කුට්ටි වලින් ඉදිකර ඇති අතර ස්වාභාවික භූ දර්ශනයක් ලබා දීම සඳහා ඉහළින් පස් කන්දකින් ආවරණය කර ඇත. මෙම දේවාලය බිත්ති දෙපස සහ ප්‍රධාන කුටියට පිවිසෙන දොරටුවේ බුදුදහමේ ආරක්ෂකයින්ගේ රූප කැටයම් කර ඇති විශාල ගල් පුවරු වලින් ආවරණය කර ඇති සෘජුකෝණාස්‍රාකාර ඉදිරිපස කාමරයක් ඇත. කවාකාර ප්‍රධාන කුටිය අලංකාර ගෝලාකාර සිවිලිමකින් ආවරණය වී ඇති අතර බෝධිසත්වයන් සහ ශ්‍රාවකයන් දස දෙනා නිරූපණය කරන කැටයම් කළ ගල් බිත්ති පුවරු වලින් වටවී ඇත. මධ්‍යයේ නෙළුම් පීඨයක් මත ඇති අලංකාර බුද්ධ ප්‍රතිමාව කුටියේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයයි.

පාෂාණ ලෙන් සිද්ධස්ථාන ආසියාවේ දුර්ලභ නොවේ, නමුත් මෙම සිද්ධස්ථාන සහ මූර්ති කිහිපයක් එවැනි උසස් කලාත්මක බව හෙළි කරයි. Seokguram හි ඇති නිර්මාණ තරම් ආගමික සහ කලාත්මක වශයෙන් කිසිවක් සම්පූර්ණ නොවේ&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
ගොනුව:Nyellocc.jpg|alt=Roof end tile shaped like an owl's tail, chimi in Korean.|බකමූණෙකුගේ වලිගයක හැඩය ගත් වහල කෙළවරේ උළු, කොරියානු භාෂාවෙන් ''චිමි'' .
ගොනුව:Korea-Mountain-Jirisan-Hwaeomsa-05.jpg|alt=The Lion Pagoda of Hwaeomsa or Four-Lion Three-Story Stone Pagoda is located at the South Korean Buddhist temple of Hwaeomsa, in Gurye County, Jeollanam-do.|[[Lion Pagoda of Hwaeomsa|හ්වාඕම්සා හි සිංහ චෛත්‍යය]] හෝ සිව්-සිංහ තෙමහල් ගල් චෛත්‍යය පිහිටා ඇත්තේ ජියෝලානම්-ඩෝ හි ගුර්යේ ප්‍රාන්තයේ හ්වාඕම්සා හි දකුණු කොරියානු බෞද්ධ විහාරයේ ය.
ගොනුව:Korea's_National_Trasure_No_104.JPG|alt=Granite memorial stupa carved in the shape of an eight-sided roof, National Museum of Korea.|[[National Museum of Korea|දකුණු කොරියාවේ ජාතික කෞතුකාගාරය]], අට-පාර්ශ්වික වහලයක හැඩයෙන් කැටයම් කර ඇති ග්‍රැනයිට් අනුස්මරණ ස්තූපය.
ගොනුව:제천장락동7층모전석탑(보물459)10.jpg|alt=Seven-story Stone Pagoda in Jangnak-dong, Jecheon|ජෙචියොන් හි ජැන්නැක්-ඩොං හි සත්මහල් ගල් චෛත්‍යයක්
ගොනුව:충주_탑평리_칠층석탑_01.jpg|alt=Seven-story Stone Pagoda in Tappyeong-ri, ChungjuBuilt in 796|චුංජු හි ටැප්පියොං-රි හි සත්මහල් ගල් චෛත්‍යය 796 දී ඉදිකරන ලදී
&lt;/gallery&gt;

==== රාජකීය ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය ====
[[ගොනුව:Anapji_Pond-Gyeongju-Korea-2006-09.jpg|දකුණ|thumb|[[Anapji]] යනු දකුණු කොරියාවේ [[ජියෝන්ජු|Gyeongju]] හි කෘතිම පොකුණකි. එය පුරාණ සිල්ලා මාලිගා සංකීර්ණයේ කොටසක් විය. එය 674 දී මුන්මු රජුගේ නියෝගයෙන් ඉදිකරන ලද්දකි.]]
එක්සත් සිල්ලා ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය 7 වන සියවසේ සිට 10 වන සියවස දක්වා අර්ථ දක්වා ඇත. කොරියානු අර්ධද්වීපය එක්සත් සිල්ලා රාජධානියට ඒකාබද්ධ කිරීමෙන් පසු කොරියානු සිල්ලා ආයතන රැඩිකල් ලෙස පරිවර්තනය විය. යුනයිටඩ් සිල්ලා චීනයේ [[තාං රාජවංශය|ටෑං රාජවංශයේ]] සම්පූර්ණ පරිණත සංස්කෘතිය අවශෝෂණය කර ගත් අතර ඒ සමඟම අද්විතීය [[Cultural identity|සංස්කෘතික අනන්‍යතාවයක්]] වර්ධනය කළේය. T'ang වෙතින් නව බෞද්ධ නිකායන් හඳුන්වා දුන් අතර [[Buddhist art|බෞද්ධ කලාව]] දියුණු විය. එය සෑම කලා ක්ෂේත්‍රයකම සාමය හා සංස්කෘතික ප්‍රගතිය ඇති වූ කාල පරිච්ඡේදයකි.

වර්තමානයේ පැරණි තේජස පිළිබඳ සියලු අංශු පාහේ අතුරුදහන් වී ඇතත්, ග්යොංජු රාජකීය අගනුවර ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය සමෘද්ධිමත් විය. නගරයේ 200,000 කට ආසන්න ජනගහනයක් එහි උච්චතම ස්ථානයේ සිටි අතර, 170 ක පමණ සාරවත් ද්‍රෝණියක් වට කරන ගංගා දෙකක් සහ කඳු තුනක් හන්දියේ උපායමාර්ගිකව පිහිටා තිබුණි.&amp;nbsp;කි.මී. &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ප්රදේශයේ. නගරයේ නාගරික ප්‍රදේශය අදියර තුනකින් සංවර්ධනය කර පුළුල් කරන ලදී. දෙවන අදියරේදී, [[Hwangnyongsa]] පන්සල මධ්‍යයේ පිහිටි විට, කලාපය පුළුල් වීදි සහිත මාර්ග රටා ජාලයක් බවට සංවර්ධනය කරන ලදී.

මාලිගාවේ එක් ස්ථානයක් කලින් ගොඩනැඟිලි ස්ථානය නිරූපණය කරන [[Retaining wall|රැඳවුම් බිත්ති]] සහිත ගල් වැඩ සහිත [[Anapji|ඇනප්ජි]] හි [[ජලාශ|කෘතිම විල]] මගින් සලකුණු කර ඇත. නගරයේ වංශාධිපතියන්ගේ නේවාසික දිස්ත්‍රික්කය සමන්විත වූයේ වංශාධිපතියන්ට වරප්‍රසාද ලබා දෙන නමුත් සාමාන්‍ය ජනයාට තහනම් වූ [[Building code|ගොඩනැගිලි කේතයට]] අනුකූලව ඉදිකරන ලද මහා නිවාස වලින් ය. ගොඩනැගිලිවල නටබුන් බොහොමයක උළු සෑම තැනකම දක්නට ලැබිණි. තවමත් නොනැසී පවතින ඒවායින්, අලංකාර සහ අලංකාර මෝස්තර පෙන්වන්න.&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
ගොනුව:Nyelloaa.jpg|alt=Model reconstruction of the Anapji Pond royal complex|[[Anapji Pond|Anapji පොකුණ]] රාජකීය සංකීර්ණයේ ආදර්ශ ප්‍රතිසංස්කරණය
ගොනුව:Gyeongju_anapji_pond_2006-03-24.JPG|alt=Anapji pond in Gyeongju|[[ජියෝන්ජු|ග්යොංජු]] හි [[Anapji|ඇනප්ජි]] පොකුණ
ගොනුව:Nyelloee.jpg|alt=Details of wooden construction reconstructed from archaeological remains recovered from a dredging of Anapji pond. Gyeongju National Museum.|ඇනප්ජි පොකුණේ කැණීමකින් සොයාගත් පුරාවිද්‍යාත්මක අවශේෂවලින් ප්‍රතිනිර්මාණය කරන ලද ලී ඉදිකිරීම් පිළිබඳ විස්තර. [[Gyeongju National Museum|ග්යොංජු ජාතික කෞතුකාගාරය]] .
ගොනුව:Nyellogg.jpg|alt=End tile detail|අවසන් ටයිල් විස්තරය
ගොනුව:Korea-Gyeongju-Poseokjeong_site_3832-06.JPG|alt=Gyeongju-Poseokjeong site 3832-06|Gyeongju-Poseokjeong අඩවිය 3832-06
&lt;/gallery&gt;

==== බල්හේ (698–926) ====
උතුරු කොරියානු රාජධානියේ බල්හේ (698–926) කලාවේ සංයුක්ත ස්වභාවය බල්හේ කුමරියන්ගේ සොහොන් දෙකෙන් සොයාගත හැකිය. බල්හේ ජනයාගේ සමහර වංශාධිපතියන්, රණශූරයන් සහ සංගීතඥයන් සහ සේවිකාවන් පෙන්වයි, ඔවුන් රාජධානියේ තුන්වන රජු වන මුන් (737-793) රජුගේ දියණියක වන ජියොන්ගියෝ කුමරියගේ සොහොන්ගැබේ බිතු සිතුවමේ නිරූපණය කර ඇත. බිතුසිතුවම් බල්හේ ජනයාගේ රූපය එහි සම්පූර්ණත්වය ප්රදර්ශනය කළේය. ජොංහ්යෝ කුමරියගේ සොහොන් ගෙය (Korean, චීන: zhēnxiào gōngzhǔ mù; 贞孝公主墓), මුල් බල්හේ රාජධානියේ මිනිසුන් විසින් 793 දී සාදන ලදී,&lt;ref name=&quot;Injae&quot;&gt;Lee Injae, Owen Miller, Park Jinhoon, Yi Hyun-hae, 《Korean History in Maps》, Cambridge University Press, 2014. {{ISBN|1107098467}} p.65&lt;/ref&gt; වෙනත් දේ අතර, බල්හේ කලාකරුවන් විසින් කරන ලද පළමු සම්පූර්ණ සොයා ගත් සහ සවිස්තරාත්මක [[Mural|බිතුසිතුවම්]] අඩංගු වන අතර එම නිසා ඉතිහාසඥයින්ට වටිනා අවබෝධයක් ලබා දේ.

සොහොන් ගෙය මුලින් [[Tumulus|ටමුලස්]] වලට අමතරව ගඩොල් සහ ගල් පුවරු වලින් සාදන ලද අවමංගල්‍ය [[පැගෝඩා|චෛත්‍යයක්]] විය.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=16 July 2012 |title=渤海国文物古迹之龙头山古墓群 |trans-title=Cultural remains of the Balhae Kingdom:the ancient tombs at Longtou Mountain |url=http://www.jlcbs.cn/wenhua/wenhuayanjiuhui/2012-07-16/1529.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210306173931/http://jlcbs.cn/wenhua/wenhuayanjiuhui/2012-07-16/1529.html |archive-date=6 March 2021 |access-date=29 September 2017 |website=Chamgbai Mountain}}&lt;/ref&gt; චෛත්‍යයේ අත්තිවාරම් පමණක් ඉතිරිව ඇති අතර, එය මුලින් හතරැස් වූ අතර මීටර් 5.50x5.65 ප්‍රමාණයෙන් යුක්ත බව පෙන්නුම් කරයි.&lt;ref&gt;Korea Art History Academy, &quot;美術史學硏究&quot;, 233-236, 2002. p.59&lt;/ref&gt; අවමංගල්‍ය චෛත්‍යයට සහ ටූමුලස්ට පහළින්, කුමරියගේ භූමදානය සමන්විත වූයේ ඇතුල්වීමේ මාර්ගයක්, සොහොන් ගෙය ඇතුල්වීම, අභ්‍යන්තර මාර්ගය සහ සුසාන කුටියකි. සුසාන කුටිය භූගත වන අතර 1980 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී කැණීම් කරන ලදී&lt;ref&gt;Keong-il Kim, &quot;Pioneers of Korean Studies&quot;, Joeun Munhwasa, 2004. {{ISBN|8971055154}} p.459&lt;/ref&gt; සුසාන කුටිය මීටර් 2.10x3.10 ක් වූ අතර එය ගඩොල්වලින් ඉදිකරන ලද අතර ගල් පුවරු වහලය සෑදී ඇත. ගල්වලින් වැසී ඇති පස් ගොඩවල් ගොගුර්යෝ විලාසිතාවේ සොහොන්ගැබේ අඛණ්ඩ පැවැත්ම පෙන්නුම් කරයි&lt;ref name=&quot;Injae2&quot;&gt;Lee Injae, Owen Miller, Park Jinhoon, Yi Hyun-hae, 《Korean History in Maps》, Cambridge University Press, 2014. {{ISBN|1107098467}} p.65&lt;/ref&gt; නමුත් විධිමත් ඇඳුම් වලින් ටෑං විලාසිතාව පෙන්නුම් කරයි, එයින් ඇඟවෙන්නේ කොරියානු බල්හේ චීන ටැං සංස්කෘතිය ක්‍රියාකාරීව පිළිගත් බවයි.&lt;ref&gt;[[Patricia Buckley Ebrey|Patricia Ebrey]], Anne Walthall, &quot;Pre-Modern East Asia:A Cultural, Social and Political History&quot;, Cengage Learning, 2013. {{ISBN|1133606512}} p.65&lt;/ref&gt; අභ්‍යන්තර ඡේදයේ පිටුපස බිත්තිවල සහ සුසාන කුටියේ උතුරු, නැගෙනහිර සහ බටහිර බිත්තිවල මිනිසුන් නිරූපණය කරන [[Murals|බිතුසිතුවම්]] 12 ක් මුලින් තිබුණි. කුටිය සෑම බිත්තියකම බිතුසිතුවම් හතරකින් වටවී ඇති අතර, රතු, නිල්, කහ, දම් සහ දුඹුරු සිවුරු පැළඳ සිටින රණශූරයන් (3), කුටි සේවකයෝ, සංගීතඥයන් සහ සේවිකාවන් වැනි ක්‍රියා කරන පුද්ගලයන් දහතුනක් නිරූපණය කරයි. බිතුසිතුවම් බල්හේ ජනයාගේ ප්‍රතිරූපය එහි සම්පූර්ණත්වය ප්‍රථම වරට ප්‍රදර්ශනය කළේය.

=== ගොර්යෝ (918–1392) ===
[[ගොනුව:Goryeo_Seopum.jpg|දකුණ|thumb|271x271පික්|රාජකීය මාලිගාවක් නිරූපණය කරන ගොර්යෝ චිත්‍රයක්. &lt;ref&gt;{{Citation|last=김도경|date=1995|work=대한건축학회논문집|volume=11권4호 통권78호|postscript=ko:고려시대 관경변상도의 전각도에 관한 연구|language=ko|last2=주남철}}&lt;/ref&gt;]]
[[ගොර්යෝ]] ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය 10 වැනි සියවසේ සිට 14 වැනි සියවස දක්වා කාලය ලෙස අර්ථ දක්වා ඇත. මෙම යුගයේ බොහෝ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය ආගමට සම්බන්ධ වූ අතර දේශපාලන බලය / රාජධානියේ බලපෑමට ලක් විය. [[බුද්ධාගම]] එකල සංස්කෘතියේ සහ සමාජය තුළ වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කළ බැවින්, විචිත්‍රවත් [[බෞද්ධ පන්සල්|බෞද්ධ විහාරස්ථාන]] සහ [[පැගෝඩා|චෛත්‍ය]] වැනි බොහෝ ගොඩනැගිලි ආගමික අවශ්‍යතා මත සංවර්ධනය විය. මෙම යුගයේ බොහෝ ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය ලී වලින් ගොඩනගා ඇති බැවින් අද දක්වා ඉතිරිව ඇත්තේ ස්වල්පයක් වීම අවාසනාවකි. එසේම, ගොර්යෝවේ අගනුවර පදනම් වූයේ නූතන උතුරු කොරියාවේ නගරයක් වන [[කයිසොන්ග්|කේසොං]] හි ය. එහි පිහිටීම දකුණු කොරියාවේ බොහෝ ඉතිහාසඥයින්ට මෙම යුගයේ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය අධ්‍යයනය කිරීම සහ විශ්ලේෂණය කිරීම දුෂ්කර කර ඇත.

දකුණු කොරියාවේ ගොර්යෝ යුගයේ අග භාගයේ ඉතිරිව ඇති ලී ව්‍යුහයන් ජොසොන් යුගයේ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයට වඩා සැලකිය යුතු තරම් සරල වරහන් අපට පෙන්වයි. [[කොරියාවේ රාජධානි තුන|තුන් රාජධානි]] යුගයේ සිට මෙම ව්යුහයන්ගේ දීප්තිමත් සහ මෘදු වර්ණ ගැන්වීම තවදුරටත් වර්ධනය විය.&lt;ref&gt;[http://www.koreanculture.org/06about_korea/symbols/14dancheong.htm Dancheong] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080622234947/http://www.koreanculture.org/06about_korea/symbols/14dancheong.htm|date=2008-06-22}}&lt;/ref&gt;&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
ගොනුව:Sudeoksa_03.JPG|alt=Daeungjeon Hall of Sudeoksa Temple.|[[Sudeoksa]] පන්සලේ Daeungjeon ශාලාව.
ගොනුව:Muryangsujeon2.jpg|alt=Muryangsujeon (Main Hall) at Buseoksa Temple.|මුරියංසුජියොන් (ප්‍රධාන ශාලාව) [[Buseoksa|බුසොක්සා]] පන්සලේ.
ගොනුව:Korea-Gangwon-Woljeongsa_Nine_Story_Stone_Pagoda_1723-07.JPG|alt=Woljeong Temple pagoda.|Woljeong පන්සලේ චෛත්‍යය.
ගොනුව:Korea-Seoul-National_Museum_Gyeongcheonsa_Pagoda_0187&amp;8-06.jpg|alt=10-story-high marble pagoda of Gyeongcheonsa Temple.|Gyeongcheonsa පන්සලේ තට්ටු 10ක් උස කිරිගරුඬ චෛත්‍යය.
ගොනුව:금동탑_(국보_제213호).jpg|alt=Bronze model pagoda, Goryeo period, a national treasure of Korea, Leeum Museum, Seoul, South Korea.|ලෝකඩ ආදර්ශ චෛත්‍ය, Goryeo යුගය, කොරියාවේ ජාතික වස්තුවක්, Leeum කෞතුකාගාරය, සෝල්, දකුණු කොරියාව.
&lt;/gallery&gt;

=== ජොසොන් (1392–1910) ===
[[ගොනුව:Donggwol-do.jpg|දකුණ|thumb|500x500පික්|''[[Donggwoldo]]'', යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවියක් වන [[චංදොක්ගුං|Changdeokgung]], සහ [[චංග්යොංගුං|Changyeonggung]] හි වරක් පුළුල් භූමියක භූ දර්ශනයකි. පින්තාරු කරන ලද c. 1830.]]
[[ජොසොන්]] ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය 14 වැනි සියවසේ සිට 20 වැනි සියවසේ ආරම්භය දක්වා අර්ථ දක්වා ඇත. 1392 දී [[ජොසොන්|ජොසොන් රාජවංශය]] පිහිටුවීම, 14 වන සියවසේ දී චීනයේ සිට කොරියාවට සෙමෙන් විකාශනය වූ [[Neo-Confucianism|නව-කොන්ෆියුෂියානුවාදයේ]] මූලධර්මවල ගිලී සිටි සමාන අදහස් ඇති මිනිසුන් බලයට ගෙන එන ලදී. මෙය බුදුදහමට සාපේක්ෂව සතුරු නව පරිසරයක් ඇති කිරීමට හේතු වූ අතර, රාජ්‍යය බෞද්ධ විහාරස්ථානවලින් කොන්ෆියුසියස් ආයතන වෙත ක්‍රමක්‍රමයෙන් අනුග්‍රහය දැක්වීමට හේතු විය. මුල් රාජවංශය පුරාවටම, නව-කොන්ෆියුෂියානු රේඛාවල සමාජය ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීමේ පෙළඹවීම සෝල්හි සහ පළාත් නගර ගණනාවක [[Hyanggyo|හියැන්ගියෝ]] (දේශීය පාසල්) ගොඩනැගීමට හේතු විය. මෙහිදී, ප්‍රභූ පැලැන්තියේ පුතුන් කොන්ෆියුසියස් ඉගෙනීමේ වාතාවරණයක් තුළ සිවිල් සේවා වෘත්තීන් සඳහා සූදානම් විය. මෙම ආයතන රාජවංශයේ අවසානය දක්වා පැවතියද, විවිධ හේතූන් මත 16 වන සියවසේ මැද භාගයේදී ඒවා ප්‍රසාදයට ලක් වීමට පටන් ගත්තේය. මේ අතර, ජනගහනයේ වැඩිවීම එය පෙර වසරවලට වඩා අඩු සිවිල් සේවා වෘත්තියක අපේක්ෂාවන් බවට පත් කළේය. එසේම, [[Yangban|යැංබෑන්]] රදළ පැලැන්තිය නව-කොන්ෆියුසියස්වාදය පිළිබඳ අවබෝධයෙන් පරිණත වූ විට, ඔවුන් තම පුතුන් සඳහා අනුග්‍රහය දැක්වූ ගුණාත්මකභාවය සහ උපදෙස් වර්ග වඩාත් තෝරා බේරාගෙන වර්ධනය විය. එහි ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන්, පෞද්ගලික කොන්ෆියුසියානු ඇකඩමි ([[seowon]]) ක්‍රමයෙන් හයියංග්යෝස් වෙනුවට ආදේශ කර රාජවංශයේ අවසානය දක්වා ග්‍රාමීය රදළ ජීවිතයේ ප්‍රධාන අංගයක් බවට පත් විය.

නව-කොන්ෆියුසියස්වාදය නව වාස්තුවිද්‍යාත්මක ආදර්ශයන් ආභාසය කළේය. ජේසිල් නොහොත් ගෝත්‍රික අනුස්මරණ ශාලා බොහෝ ගම්වල සාමාන්‍ය දෙයක් බවට පත් විය, එහිදී බොහෝ [[Extended family|ගම්වල දුරස්ථ]] මුතුන් මිත්තෙකුට පොදු නමස්කාරය සඳහා පහසුකම් ඉදිකර ඇත. ජොංමියෝ නොහොත් අනුස්මරණ සිද්ධස්ථාන රජය විසින් පිහිටුවන ලද්දේ පුත්‍ර භක්තියේ හෝ භක්තියේ සුවිශේෂී ක්‍රියාවන් සැමරීම සඳහා ය. මෙම පුරාවිද්‍යාවෙන් ඔබ්බට වුවද, ප්‍රායෝගිකත්වය, අරපිරිමැස්ම සහ ස්වභාවධර්මයට අනුග්‍රහය දැක්වූ නව-කොන්ෆියුසියස්වාදයේ [[Aesthetics|සෞන්දර්යය]], කොරියානු සමාජය පුරා ස්ථාවර වාස්තුවිද්‍යාත්මක ශෛලියක් ඇති කළේය.

වඩාත්ම ප්‍රසිද්ධ නගර බිත්ති වන්නේ සෝල් සහ සුවොන් ය. 1396 දී ඉදිකරන ලද සහ 1422 දී නැවත ගොඩනඟන ලද අගනුවර ගල් පවුර කිලෝමීටර් 18 කට වඩා දිගු විය (එයින් කිලෝමීටර 16 ක් ඉතිරිව හෝ ප්‍රතිසංස්කරණය කර ඇත) සහ දොරටු අටක් (නැම්ඩේමුන්, දකුණු දොරටුව ඇතුළුව); 1796 දී නිම කරන ලද සුවොන්ගේ නගර තාප්පය, බටහිර බලපෑමෙන් සහ ශිල්පීය ක්‍රමවලින් ප්‍රයෝජන ලැබූ බැවින්, එකල ආසියාවේ ඉදිකිරීම් ක්‍රමවල ආකෘතියක් විය.

==== බලකොටු ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය ====
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
ගොනුව:Sungnyemun_Gate,_front,_2013.jpg|alt=Namdaemun Gate, one of the Eight Gates in the Fortress Wall of Seoul.|[[Namdaemun]] ගේට්ටුව, සෝල්හි බලකොටු පවුරේ දොරටු අටෙන් එකක්.
ගොනුව:Choksuk_pavillion_in_Jinju_Castel.JPG|alt=Chokseok pavilion, Jinju fortress wall.|චොක්සොක් මණ්ඩපය, [[ජින්ජු]] බලකොටු පවුර.
ගොනුව:Cheongju_Sangdangsangseong.jpg|alt=Sangdang Mountain Fortress in Cheongju.|Cheongju හි Sangdang කඳු බලකොටුව.
ගොනුව:Bifyu_8.jpg|alt=Hwaseong Fortress, a UNESCO World Heritage Site.|[[Hwaseong Fortress|Hwaseong බලකොටුව]], UNESCO ලෝක උරුම අඩවියකි.
ගොනුව:水原華城-八達門-Paldalmun-2018-08-31-front.jpg|alt=South gate, Hwaseong Fortress.|දකුණු දොරටුව, Hwaseong බලකොටුව.
ගොනුව:Hwasgph1.jpg|alt=Watch tower, Hwaseong Fortress.|මුර කුළුණ, Hwaseong බලකොටුව.
&lt;/gallery&gt;

==== ආගමික ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය ====
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
ගොනුව:Jeongjeon,_Jongmyo_Shrine_(oblique)_-_Seoul,_Korea.jpg|alt=Jongmyo, a UNESCO World Heritage site. This Confucian shrine is dedicated to the ancestors of the Joseon dynasty kings.|[[Jongmyo (Seoul)|ජෝන්ග්මියෝ]], යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවියකි. මෙම කොන්ෆියුසියස් සිද්ධස්ථානය ජොසොන් රාජවංශයේ රජවරුන්ගේ මුතුන් මිත්තන් වෙනුවෙන් කැප කර ඇත.
ගොනුව:Temple_of_Heaven_Seoul2.jpg|alt=Temple of Heaven, a site where Korean Emperors performed the rites to Heaven.|[[Wongudan|The Temple of Heaven]], කොරියානු අධිරාජ්‍යයන් ස්වර්ගයට චාරිත්‍ර ඉටු කළ ස්ථානයකි.
ගොනුව:통도사_금계단.jpg|alt=Daeungjeon Hall of Tongdosa Temple rebuilt in 1645, a national treasure of Korea. A Buddhist temple.|1645 දී කොරියාවේ ජාතික නිධානයක් වන [[Tongdosa|ටොංඩෝසා දේවාලයේ]] Daeungjeon ශාලාව ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී. බෞද්ධ විහාරයකි.
ගොනුව:20141005_김제_금산사_미륵전.jpg|alt=Mireukjeon or Maitreya Hall of Geumsansa Temple, a rare three-tiered structure. A Buddhist temple.|Mireukjeon හෝ [[Geumsansa|Geumsansa පන්සලේ]] Maitreya ශාලාව, දුර්ලභ තෙමහල් ව්යුහයක්. බෞද්ධ විහාරයකි.
ගොනුව:Beopjusapagoda.jpg|alt=Rare wooden pagoda on the grounds of Beopjusa Temple. A Buddhist temple.|[[Beopjusa|බෙයෝප්ජුසා දේවාල]] භූමියේ දුර්ලභ ලී චෛත්‍යයක්. බෞද්ධ විහාරයකි.
ගොනුව:Hwaeomsagakhwangjeonapseokdeung_(Stone_lantern_in_front_of_Gakhwangjeon_Hall_of_Hwaeomsa_Temple).jpg|alt=Gakhwangjeon Hall of the Buddhist temple Hwaeomsa.|[[Hwaeomsa|හ්වාඕම්සා]] බෞද්ධ විහාරයේ [[Gakhwangjeon Hall|ගක්වාංජියොන් ශාලාව]] .
ගොනුව:금강산_장안사_대웅보전.jpg|alt=Daeungbojeon Hall of Jangansa Temple.|[[Jangansa|ජන්ගන්සා]] පන්සලේ Daeungbojeon ශාලාව.
&lt;/gallery&gt;

==== රාජකීය ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය ====
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
ගොනුව:Gwanghwamun Woldae(20240413) 1, cropped.jpg|Gyongbokgung හි ප්‍රධාන දොරටුව Gwanghwamun .
ගොනුව:경복궁 경회루 (2020).jpg|alt=Gyeonghoeru, a royal banquet pavilion of Gyeongbokgung Palace.|Gyeonghoeru, Gyeongbokgung මාලිගයේ රාජකීය භෝජන සංග්‍රහ මණ්ඩපය.
ගොනුව:KOCIS Korea Changdeokgung Moonlight Tour 20130426 03 (8694257079).jpg|alt=Donhwamun, the main gate of Changdeokgung, rebuilt 1609.|[[චංදොක්ගුං|Changdeokgung]] හි ප්‍රධාන දොරටුව වන Donhwamun 1609 නැවත ගොඩනඟන ලදී.
ගොනුව:Seoul, Jongno District, Changdeokgung Palace (Injeongjeon).jpg|alt=Injeongjeon Hall, the throne hall of Changdeokgung Palace, a UNESCO World Heritage Site.|Injeongjeon ශාලාව, UNESCO ලෝක උරුම අඩවියක් වන Changdeokgung මාලිගයේ සිංහාසන ශාලාව.
ගොනුව:Juhamnu, Changdeokgung - Seoul, Korea.JPG|alt=Royal Library in the grounds of the Secret Garden in Changdeokgung Palace.|Changdeokgung මාලිගයේ රහස් උද්‍යානයේ පිහිටි රාජකීය පුස්තකාලය.
ගොනුව:Korea-Seoul-Changdeokgung-Geumcheongyo-01.jpg|alt=Granite bridge, Changdeokgung Palace.|Granite පාලම, Changdeokgung මාලිගය.
ගොනුව:창경궁 홍화문.jpg|alt=Honghwa Gate, Changgyeonggung. Rebuilt in 1616, it is one of the oldest surviving wooden gates in Korea.|Honghwa Gate, [[චංග්යොංගුං|Changyeonggung]] . 1616 දී නැවත ගොඩනඟන ලද එය කොරියාවේ දැනට පවතින පැරණිතම ලී දොරටු වලින් එකකි.
ගොනුව:Changgyeonggung, salle du trône 2.jpg|alt=Myeongjeongjeon, the throne hall of Changgyeonggung Palace.|Myeongjeongjeon, Changyeonggung මාලිගයේ සිංහාසන ශාලාව.
ගොනුව:Seogeodang.jpg|alt=Seokeodang, two-story building of Deoksugung built in the style of a private residence.|Seokeodang, [[දොක්සුගුං|Deoksugung]] හි දෙමහල් ගොඩනැගිල්ල පෞද්ගලික වාසස්ථානයක ශෛලිය තුල ඉදිකර ඇත.
&lt;/gallery&gt;

==== නාගරික ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය ====
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
ගොනුව:1894JoseonSeoul.jpg|alt=Seoul in 1894.|1894 දී සෝල්.
ගොනුව:Joseonperiod.jpg|alt=Waryong-dong, Seoul in the late Joseon period.|වෝර්යොං-ඩොං, ජොසොන් යුගයේ අගභාගයේ සෝල්.
ගොනුව:Narrow_street_of_19c_Seoul.jpg|alt=A narrow street of 19c Seoul.|19c සෝල් හි පටු වීදියකි.
ගොනුව:Woodsellers19c.jpg|alt=A street of 19c Seoul.|19c සෝල් හි වීදියකි.
&lt;/gallery&gt;

==== ස්වදේශීය ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය ====
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
ගොනුව:Hahoe_Folk_Village,_Andong_2018-08-31-08.jpg|alt=Hahoe Folk Village, a UNESCO World Heritage Site.|[[Hahoe Folk Village|හහෝ ජන ගම්මානය]], යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවියකි.
ගොනුව:Hahoe_Folk_Village,_Andong_2018-08-31-02.jpg|alt=Hahoe Folk Village|හහෝ ජන ගම්මානය
ගොනුව:2008-Korea-Gyeongju-Yangdong_Village-01.jpg|alt=Yangdong Folk Village.|[[Yangdong Folk Village|යැංඩොං ජන ගම්මානය]] .
ගොනුව:Korea-Jeonju_Hyanggyo_4350-07.JPG|alt=Jeonju Hywanggyo, 1603.|ජියොන්ජු හයිවන්ග්යෝ, 1603.
ගොනුව:Asl15.jpg|alt=Typical Confucian scholar's residence.|සාමාන්‍ය කොන්ෆියුසියානු විශාරදයාගේ නිවස.
&lt;/gallery&gt;

=== යටත් විජිත යුගයේ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය ===
1910 සිට 1945 දක්වා [[ජපන් පාලනය යටතේ කොරියාව|යටත් විජිත කොරියානු]] යුගයේ ජපන් ආක්‍රමණය අතරතුර, [[Empire of Japan|ජපන් අධිරාජ්‍යයේ]] යටත් විජිත රජය විසින් කොරියානු ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය වෙනුවට [[Japanese architecture|ජපන් ගෘහ නිර්මාණ සම්ප්‍රදායන්]] ආදේශ කිරීමට උත්සාහයක් ගන්නා ලදී.&lt;ref&gt;Peter Bartholomew, 'Choson Dynasty Royal Compounds: Windows to a Lost Culture', in Transactions: Royal Asiatic Society, Korea Branch Vol. 68 (Seoul: RAS, 1993)&lt;/ref&gt; කොරියානු අධිරාජ්‍ය මාලිගා සංකීර්ණ සහ ඒවායේ සාම්ප්‍රදායික [[Korean gardens|කොරියානු උද්‍යානවල]] සැලකිය යුතු ව්‍යුහයන් කඩා බිඳ දමන ලදී. වැදගත් භූ දර්ශන මූලද්‍රව්‍ය ජපානයේ ඉවත් කර විකිණීමට හෝ භාවිතයට ගන්නා ලදී. පැරණි [[බොන්සයි|බුන්ජා]] ගස් ජපන් උද්‍යානවල [[බොන්සයි|බොන්සායි]] ලෙස නැවත වගා කිරීම සඳහා ගෙන ඇත. ජපන් ආක්‍රමණය අතරතුර, සාම්ප්‍රදායික කොරියානු ආගමික ගොඩනැගිලි (බෞද්ධ හෝ කොන්ෆියුසියානු) ඉදිකිරීම මෙන්ම ක්‍රිස්තියානි පල්ලිවල අනුවර්තනයන් ද අධෛර්යමත් විය. සමහර කොරියානුවන් ජපන් ජාතිකවාදී න්‍යාය පත්‍රයට විරුද්ධ වූයේ [[ජියෝන්ජු|ජියොන්ජු]] ගම්මානයේ නිවාස වැනි සාම්ප්‍රදායික කොරියානු [[Hanok|හැනොක්]] නිවාස ඉදිකිරීමෙනි.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Hanok hotels become a hip choice |url=http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2881118 |access-date=2024-11-08 |archive-date=2009-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090402073158/http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2881118 }}&lt;/ref&gt; කොරියානු ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය සහ එහි ඉතිහාසය සඳහා යටත් විජිත නොසලකා හැරීම වැදගත් කොරියානු බිම් සලකුණු නොසලකා හැරීමට සහ නඩත්තු නොකිරීමට හේතු වූ අතර ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයේ සැලකිය යුතු උදාහරණ පිරිහීම හෝ කඩා දැමීමේ ප්‍රතිඵලයක් විය. සමහර ඓතිහාසික ගොඩනැගිලි ද ජපන් විසිතුරු ක්‍රම යොදා ගනිමින් ප්‍රතිනිර්මාණය කරන ලදී.

මේ අතර, ජපන් රජය සහ පෞද්ගලික පුරවැසියන් කොරියානු ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය අධ්‍යයනය කිරීමට, ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීමට සහ සංරක්ෂණය කිරීමට කටයුතු කළහ. 1918 දී [[Bulguksa|බුල්ගුක්සා]] විහාරය ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම සහ 1915 දී [[Mireuksaji Stone Pagoda|මිරෙක්සාජි ගල් චෛත්‍යය]] එක් උදාහරණයකි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=노 |first=형석 |date=2009-04-20 |script-title=ko:[단독] 일제 1918년 보수 전 불국사 '실측도' 발견 |url=https://www.hani.co.kr/arti/culture/culture_general/350659.html |access-date=2024-03-05 |website=[단독] 일제 1918년 보수 전 불국사 '실측도' 발견 |language=ko}}&lt;/ref&gt;

ප්‍රවාහන යටිතල පහසුකම් ගොඩනැගීමේ වැඩසටහන් හරහා [[Japanese colonial architecture|ජපන් යටත් විජිත ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය]] මුලින්ම යටත් විජිත කොරියාවට හඳුන්වා දෙන ලදී. නව [[Railway|දුම්රිය]] මාර්ගවල ජපන් ආකාරයේ [[Railway station|දුම්රිය ස්ථාන]] සහ [[හෝටල් (ලැගුම්හල් වර්ගය)|හෝටල්]] තිබුණි. ජපන් ජාතිකයින් නව [[City hall|නගර ශාලා]], තැපැල් කාර්යාල, [[Barracks|බැරැක්ක]] සහ [[Military base|හමුදා කඳවුරු]], සිරගෙවල් සහ [[බන්ධනාගාර]], සහ [[Police station|පොලිස් ස්ථාන]] සහ [[Koban (police box)|පොලිස් පෙට්ටි ( ''කොබන්'' )]] ද ඉදි කළහ. මාධ්‍ය සහ අධ්‍යාපනය තුළ [[කොරියානු භාෂාව]] භාවිතා කිරීම තහනම් කළ ජපානය කොරියානුවන්ගේ ජපන් අධ්‍යාපනය සඳහා නව පාසල් ඉදි කළේය.

බටහිර 'යුරෝ-ඇමරිකානු' පුනර්ජීවන ගෘහ නිර්මාණ ශෛලීන් කොරියාවේ ජපන් වාඩිලෑමට වැදගත් වූ සමහර නව ගොඩනැගිලි සඳහා භාවිතා කරන ලදී. උදාහරණයක් ලෙස [[Neoclassical architecture|නව සම්භාව්‍ය ශෛලියේ]] [[Japanese General Government Building, Seoul|ජපන් පොදු රාජ්‍ය ගොඩනැගිල්ල]] (1926), [[Seoul Station#Old Seoul Station|සෝල් දුම්රිය ස්ථානය]] (1925) සහ [[Seoul City Hall|සෝල් නගර ශාලාව]] (1926).

කොරියාවේ ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීමට අවශ්‍ය ද්‍රව්‍ය හිඟ විය. කොරියානු [[Old growth forest|පැරණි-වර්ධන]] වනාන්තර සහ විශේෂයෙන් විශාල [[Cupressaceae|සයිප්‍රස්]] ලොග ජපන් [[Logging|දැව කැපීමේ]] මෙහෙයුම් යටතේ පැවති අතර අනෙකුත් අපනයනය කළ හැකි [[ගොඩනැගිලි ද්‍රව්‍ය]] සමඟ ජපානයට නැව්ගත කරන ලදී.

ජපන් ආක්‍රමණය, [[Art Deco|ආර්ට් ඩෙකෝ]] සහ [[Modernist architecture|නූතනවාදී ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය]] ඇතුළු 20 වැනි සියවසේ බටහිර නිර්මාණ ව්‍යාපාරවලට යටත් විජිත කොරියාවට පැමිණීම අවහිර කළේය. 20 වන සියවසේ බලපෑම් සහිත කොරියානු ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය 1946 දී කොරියානු නිදහස ලැබීමෙන් පසුව වර්ධනය නොවීය.&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
ගොනුව:Old-Seoul-Station-2000-02.jpg|alt=Seoul Station.|සෝල් දුම්රිය ස්ථානය.
ගොනුව:Seoul-City.Hall-02.jpg|alt=Seoul City Hall.|සෝල් නගර ශාලාව.
ගොනුව:Chosen_Commercial_Bank_Head_Office.JPG|alt=Chosen Commercial Bank Head Office|තෝරාගත් කොමර්ෂල් බැංකු ප්‍රධාන කාර්යාලය
ගොනුව:Keijo_Nippo_Company_Building.JPG|alt=Keijō Nippō Company Building|''[[Keijō Nippō]]'' සමාගම් ගොඩනැගිල්ල
ගොනුව:Jinsen_Shrine.JPG|alt=Jinsen Shrine|ජින්සන් සිද්ධස්ථානය
&lt;/gallery&gt;

== මූලාශ්‍ර ==
{{Reflist}}

== වැඩිදුර කියවීම ==

* [[Banister Fletcher|ෆ්ලෙචර්, බැනිස්ටර්]] ; Cruickshank, Dan, [https://books.google.com/books?id=Gt1jTpXAThwC ''Sir Banister Fletcher's a History of Architecture''], Architectural Press, 20th edition, 1996 (පළමු ප්‍රකාශනය 1896).{{ISBN|0-7506-2267-9}}[[ISBN (identifier)|අයිඑස්බීඑන්]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/0-7506-2267-9|0-7506-2267-9]] . Cf. හතරවන කොටස, 25 පරිච්ඡේදය.
* [https://web.archive.org/web/20110703082420/http://www.koreanbook.de/index.php?main_page=product_info&amp;cPath=84_125&amp;products_id=1238 Sung-woo Kim: බෞද්ධ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය කොරියාව], Hollym Publishers 2007,{{ISBN|978-1-56591-226-7}}.

== බාහිර සබැඳි ==

* [https://web.archive.org/web/20031213111646/https://www.indiana.edu/~easc/resources/korea_slides/architecture/3-1.htm ෂින් යං-හූන් විසින් කොරියානු ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයේ ඉතිහාසය]
* [http://nongae.gsnu.ac.kr/~mirkoh/korb01.html කොරියානු ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයේ කෙටි ඉතිහාසයක්]
* [https://web.archive.org/web/20041109085739/http://www.enhr2004.org/files/papers/Sohn,%20S.K.%20-%20The%20modernisation%20of%20the%20Korean.pdf ENHR සම්මන්ත්‍රණ වාර්තාව ජූන්, එන්අයි, හොං, එච්ඕ සහ මහාචාර්ය යැං විසින් කොරියාවේ ජපානයේ වාඩිලාගැනීමේ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය]
* [https://web.archive.org/web/20051024190851/http://www.ucnet.pe.kr/Architecture%20in%20Korea/KA-Contemporary%20Building-Seoul-01.htm කොරියානු සමකාලීන ගොඩනැගිලි සහ නගර දර්ශන වෙනස්කම් පෙන්නුම් කරයි]
* [http://www.koreasociety.org/dmdocuments/2009-07-16-doojin.mp3 Korea Society Podcast: Doojin Hwang සමඟ කොරියානු ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයේ නව ප්‍රවණතා] හි {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140724082323/http://www.koreasociety.org/dmdocuments/2009-07-16-doojin.mp3|date=2014-07-24}}
* [http://www.koreasociety.org/dmdocuments/2007-04-05-land-of-apt.mp3 Korea Society Podcast: කොරියාව මහල් නිවාසයක් බවට පත් වූයේ කෙසේද?] 2016-03-04 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304001054/http://www.koreasociety.org/dmdocuments/2007-04-05-land-of-apt.mp3|date=2016-03-04}}
* [https://web.archive.org/web/20100130185156/http://www.pem.org/library/collections/offen පීබොඩි එසෙක්ස් කෞතුකාගාරයේ පිලිප්ස් පුස්තකාලයේ හර්බට් ඔෆෙන් පර්යේෂණ එකතුව]
{{Asia topic|Architecture of}}{{අධිකාරී පාලනය}}</text>
      <sha1>jar7oukz4cz0xuk4bj33jhyk4x4ugke</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ඇල්ජීරියාවේ ජන විකාශය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179328</id>
    <revision>
      <id>803688</id>
      <parentid>735608</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T21:54:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261105) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>803688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40020" sha1="s76al4qx9yuiiyfqnvezr3lftbyfrkt" xml:space="preserve">ඇල්ජීරියාවේ ඇස්තමේන්තුගත ජනගහනය මිලියන 44ක් වන අතර, ඉන් අති බහුතරයක් අරාබි-බර්බර් වාර්ගික වශයෙන් වේ.&lt;ref name=&quot;AlgeriaFactbook8&quot;&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Algeria|access-date=24 December 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ons&quot;&gt;{{cite web |date=17 April 2013 |title=Algérie a atteint 40,4 millions d'habitants (ONS) |url=http://www.ons.dz/-Demographie-.html/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131205120223/http://www.ons.dz/-Demographie-.html |archive-date=5 December 2013 |access-date=24 December 2013 |publisher=ons}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ber_evidance&quot;&gt;{{cite journal|last1=Arredi|first1=Barbara|last2=Poloni|first2=Estella S.|last3=Paracchini|first3=Silvia|author-link3=Silvia Paracchini|last4=Zerjal|first4=Tatiana|last5=Dahmani|first5=M. Fathallah|last6=Makrelouf|first6=Mohamed|last7=Vincenzo|first7=L. Pascali|last8=Novelletto|first8=Andrea|last9=Tyler-Smith|first9=Chris|date=7 June 2004|title=A Predominantly Neolithic Origin for Y-Chromosomal DNA Variation in North Africa|journal=Am. J. Hum. Genet.|volume=75|issue=2|pages=338–45|doi=10.1086/423147|pmc=1216069|pmid=15202071}}&lt;/ref&gt; 20 වැනි සියවස ආරම්භයේදී එහි ජනගහනය ආසන්න වශයෙන් මිලියන හතරක් විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Algeria&amp;nbsp;– Population |url=http://countrystudies.us/algeria/48.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110613154609/http://countrystudies.us/algeria/48.htm |archive-date=13 June 2011 |access-date=17 January 2013 |publisher=Library of Congress Country Studies}}&lt;/ref&gt; ඇල්ජීරියානුවන්ගෙන් 90% ක් පමණ උතුරු, වෙරළබඩ ප්‍රදේශයේ ජීවත් වෙති. සහරා කාන්තාරයේ වැසියන් ප්‍රධාන වශයෙන් ක්ෂේම භූමියේ සංකේන්ද්‍රණය වී ඇතත්, මිලියන 1.5 ක් පමණ සංචාරක හෝ අර්ධ වශයෙන් සංචාරක ලෙස ජීවත්වේ. ඇල්ජීරියානුවන්ගෙන් 28.1%ක් වයස අවුරුදු 15ට අඩුය.&lt;ref name=&quot;AlgeriaFactbook9&quot;&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Algeria|access-date=24 December 2013}}&lt;/ref&gt;

බටහිර සහරාහි සහරාවිවරුන් 90,000 ත් 165,000 ත් අතර ප්‍රමාණයක් බටහිර ඇල්ජීරියානු සහරා කාන්තාරයේ සහරාවි සරණාගත කඳවුරුවල ජීවත් වෙති.&lt;ref name=&quot;UNHCRAlgeria&quot;&gt;{{cite web |year=2013 |title=2013 UNHCR country operations profile – Algeria |url=http://www.unhcr.org/pages/49e485e16.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213003042/http://www.unhcr.org/pages/49e485e16.html |archive-date=13 December 2013 |access-date=9 December 2013 |publisher=[[United Nations High Commissioner for Refugees]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;USCRIAlgeria&quot;&gt;{{cite web |year=2009 |title=World Refugee Survey 2009: Algeria |url=http://www.refugees.org/resources/refugee-warehousing/archived-world-refugee-surveys/2009-wrs-country-updates/algeria.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812185303/http://www.refugees.org/resources/refugee-warehousing/archived-world-refugee-surveys/2009-wrs-country-updates/algeria.html |archive-date=12 August 2014 |access-date=9 December 2013 |publisher=[[U.S. Committee for Refugees and Immigrants]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=5 September 2007 |title=Western Sahara: Lack of Donor Funds Threatens Humanitarian Projects |url=http://www.irinnews.org/report/74134/western-sahara-lack-of-donor-funds-threatens-humanitarian-projects |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212160848/http://www.irinnews.org/report/74134/western-sahara-lack-of-donor-funds-threatens-humanitarian-projects |archive-date=12 December 2013 |access-date=9 December 2013 |agency=[[The New Humanitarian|IRIN]]}}&lt;/ref&gt;පලස්තීන සරණාගතයින් 4,000කට වඩා වැඩි සංඛ්‍යාවක් සිටින අතර, ඔවුන් හොඳින් ඒකාබද්ධ වී සිටින අතර එක්සත් ජාතීන්ගේ සරණාගතයින් සඳහා වන මහ කොමසාරිස් (UNHCR) වෙතින් සහය ඉල්ලා නොමැත.&lt;ref name=&quot;UNHCRAlgeria2&quot;&gt;{{cite web |year=2013 |title=2013 UNHCR country operations profile – Algeria |url=http://www.unhcr.org/pages/49e485e16.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213003042/http://www.unhcr.org/pages/49e485e16.html |archive-date=13 December 2013 |access-date=9 December 2013 |publisher=[[United Nations High Commissioner for Refugees]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;USCRIAlgeria2&quot;&gt;{{cite web |year=2009 |title=World Refugee Survey 2009: Algeria |url=http://www.refugees.org/resources/refugee-warehousing/archived-world-refugee-surveys/2009-wrs-country-updates/algeria.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812185303/http://www.refugees.org/resources/refugee-warehousing/archived-world-refugee-surveys/2009-wrs-country-updates/algeria.html |archive-date=12 August 2014 |access-date=9 December 2013 |publisher=[[U.S. Committee for Refugees and Immigrants]]}}&lt;/ref&gt; 2009 දී, 35,000 චීන සංක්‍රමණික කම්කරුවන් ඇල්ජීරියාවේ ජීවත් විය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8184499.stm|title=Chinese Migrants in Algiers Clash|date=4 August 2009|work=BBC News|access-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20121206105216/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8184499.stm|archive-date=6 December 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ඇල්ජීරියාවෙන් පිටත ඇල්ජීරියානු සංක්‍රමණිකයන්ගේ විශාලතම සාන්ද්‍රණය ප්‍රංශයේ වන අතර දෙවන පරම්පරාව දක්වා ඇල්ජීරියානුවන් මිලියන 1.7කට වඩා සිටින බව වාර්තා වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Fiches thématiques – Population immigrée&amp;nbsp;– Immigrés 2012 |url=http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?reg_id=0&amp;ref_id=IMMFRA12_g_Flot1_pop |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130220075247/http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?reg_id=0&amp;ref_id=IMMFRA12_g_Flot1_pop |archive-date=20 February 2013 |access-date=18 January 2013 |publisher=Insee}}&lt;/ref&gt;

=== ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් ===
[[ගොනුව:Tenus_traditionnelles_algériennes_27.png|වම|thumb|ඇල්ජීරියාවේ සමහර සම්ප්‍රදායික ඇඳුම්]]
ආදිවාසී බර්බර්වරුන් මෙන්ම ෆිනීෂියානුවන්, රෝමවරුන්, වැන්ඩල්වරුන්, බයිසැන්තියානු ග්‍රීකයන්, අරාබිවරුන්, තුර්කි ජාතිකයන්, විවිධ උප සහරානු අප්‍රිකානුවන් සහ ප්‍රංශ ජාතිකයන් ඇල්ජීරියාවේ ඉතිහාසය සහ සංස්කෘතියට දායක වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |year=2009 |title=Diversité et interculturalité en Algérie |url=http://rabat.unesco.org/IMG/pdf/Diversite_InterculturalitAlgerie.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130725111743/http://rabat.unesco.org/IMG/pdf/Diversite_InterculturalitAlgerie.pdf |archive-date=25 July 2013 |publisher=UNESCO |page=9}}&lt;/ref&gt; ඇන්ඩලූසියානු සරණාගතයන්ගෙන් පැවත එන්නන් ඇල්ජියර්ස් සහ අනෙකුත් නගරවල ජනගහනයේ ද සිටිති.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=WIRWgrbE_fEC&amp;pg=PA22|title=Modern Algeria&amp;nbsp;– The Origins and Development of a Nation|page=22|author=Ruedy, John Douglas|publisher=Indiana University Press|isbn=9780253217820|year=2005|access-date=20 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906031345/https://books.google.com/books?id=WIRWgrbE_fEC&amp;pg=PA22|archive-date=6 September 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; එපමනක් නොව, 18 වන සියවසේ මෙම අරගෝනිස් සහ කැස්ටිලියන් මොරිස්කෝ පරම්පරාවන් ස්පාඤ්ඤ භාෂාව කතා කරන ලද අතර, ග්‍රිෂ් එල්-ඔවුඩ් නම් කුඩා නගරයේ කැටලන් මොරිස්කෝ පරම්පරාවෙන් කැටලන් පවා කතා කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite book|last=De Epalza|first=Mikel|title=El español hablado en Túnez por los moriscos (siglos XVII-XVIII)|year=2011|publisher=Universitat de València|pages=32–38–39–444|url=https://books.google.com/books?id=D7_VKzdSIzwC|isbn=978-84-370-8415-2|archive-url=https://web.archive.org/web/20171020075020/https://books.google.com/books?id=D7_VKzdSIzwC|archive-date=20 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ඇල්ජීරියාවේ බර්බර් වාර්ගිකත්වයේ ආධිපත්‍යය තිබියදීත්, ඇල්ජීරියානුවන්ගෙන් බහුතරයක් අරාබි පදනම් වූ අනන්‍යතාවයක් සමඟ මිශ්‍ර විය. විශේෂයෙන් 20 වැනි සියවසේ අරාබි ජාතිකවාදය නැගීමෙන් පසුව එය සිදුවිය.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Stokes|first=Jamie|title=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East: L to Z|year=2009|publisher=Infobase Publishing|page=21|url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&amp;pg=PA21|isbn=978-1-4381-2676-0|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906031229/https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&amp;pg=PA21|archive-date=6 September 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Report: Algeria 2011|year=2011|publisher=Oxford Business Group|page=9|url=https://books.google.com/books?id=uSGzIPz8cYIC|isbn=978-1-907065-37-8}}&lt;/ref&gt; බර්බර්වරුන් සහ බර්බර් කතා කරන ඇල්ජීරියානුවන් විවිධ භාෂා සහිත බොහෝ කණ්ඩායම් වලට බෙදී ඇත. මෙයින් විශාලතම වන්නේ ඇල්ජියර්ස් වලට නැගෙනහිරින් කබිලි ප්‍රදේශයේ ජීවත් වන කබිල්ස්, ඊසානදිග ඇල්ජීරියාවේ චෞයි, දකුණු කාන්තාරයේ ටුවාරෙග්ස් සහ උතුරු ඇල්ජීරියාවේ ෂෙන්වා ජනතාවයි.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Marion Mill Preminger|title=The sands of Tamanrasset: the story of Charles de Foucauld|year=1961|publisher=Hawthorn Books|url=https://books.google.com/books?id=xfCfAAAAMAAJ|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906031938/https://books.google.com/books?id=xfCfAAAAMAAJ|archive-date=6 September 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

යටත් විජිත සමයේ, විශාල (1960 දී 10%)&lt;ref name=&quot;Cook&quot;&gt;{{Cite book|author=Cook, Bernard A.|title=Europe since 1945: an encyclopedia|url=https://archive.org/details/europesince1945e0002unse|year=2001|publisher=Garland|location=New York|isbn=978-0-8153-4057-7|page=398}}&lt;/ref&gt; යුරෝපීය ජනගහනයක් සිටි අතර ඔවුන් පයිඩ්-නොයාර්ස් ලෙස ප්‍රකට විය. ඔවුන් මූලික වශයෙන් ප්‍රංශ, ස්පාඤ්ඤ සහ ඉතාලි සම්භවයක් ඇති අය විය. මෙම ජනගහනයෙන් සියල්ලෝම පාහේ නිදහස් යුද්ධයේදී හෝ එය අවසන් වූ වහාම ඉවත්ව ගියහ.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=N8VHizsqaH0C&amp;pg=PA25|title=Migration and Development Co-Operation|page=25|author1=De Azevedo|author2=Raimond Cagiano|publisher=Council of Europe|isbn=9789287126115|year=1994|access-date=20 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906025429/https://books.google.com/books?id=N8VHizsqaH0C&amp;pg=PA25|archive-date=6 September 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== භාෂා ===
නූතන සම්මත අරාබි සහ බර්බර් නිල භාෂා වේ.&lt;ref name=&quot;Constitution of Algeria&quot;&gt;{{Cite web |title=Constitution of Algeria |url=https://en.wikisource.org/wiki/Constitution_of_Algeria |via=Wikisource}}&lt;/ref&gt; ඇල්ජීරියානු අරාබි (දර්ජා) යනු ජනගහනයෙන් බහුතරයක් භාවිතා කරන භාෂාවයි. වාචික ඇල්ජීරියානු අරාබි භාෂාව ප්‍රංශ සහ බර්බර් වෙතින් ලබා ගත් වචන වලින් දැඩි ලෙස පිරී ඇත.
[[ගොනුව:Tizi_Ouzou_Tasdawit.jpg|thumb|ටිසි ඕසූ විශ්ව විද්‍යාලයේ සංඥා භාෂා තුනකින්: අරාබි, බර්බර් සහ ප්‍රංශ]]
2002 මැයි 8 ව්‍යවස්ථා සංශෝධනය මගින් බර්බර් &quot;ජාතික භාෂාවක්&quot; ලෙස පිළිගෙන ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2 June 2006 |title=L'Algérie crée une académie de la langue amazigh |url=http://www.magharebia.com/cocoon/awi/xhtml1/fr/features/awi/features/2007/06/21/feature-01 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110216045948/http://www.magharebia.com/cocoon/awi/xhtml1/fr/features/awi/features/2007/06/21/feature-01 |archive-date=16 February 2011 |publisher=Magharebia.com}}&lt;/ref&gt; කබිල්, ප්‍රමුඛ බර්බර් භාෂාව උගන්වන අතර අර්ධ වශයෙන් සම-නිල වශයෙන් (සීමා කිහිපයක් සහිතව) කබිල් හි ප්‍රදේශ වල 2016 පෙබරවාරි මාසයේදී ඇල්ජීරියානු ව්‍යවස්ථාව විසින් බර්බර් අරාබි භාෂාව සමඟ නිල භාෂාවක් බවට පත් කරන ලද යෝජනාවක් සම්මත කරන ලදී.

ඇල්ජීරියාවේ ප්‍රංශයට නිල තත්වයක් නොමැති වුවද, එය ලොව විශාලතම ෆ්‍රැන්කෝෆෝන් ජනගහනයෙන් එකක්ය,&lt;ref&gt;{{cite web |title=La mondialisation, une chance pour la francophonie |url=http://www.senat.fr/colloques/actes_mondialisation_francophonie/actes_mondialisation_francophonie10.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201075711/http://www.senat.fr/colloques/actes_mondialisation_francophonie/actes_mondialisation_francophonie10.html |archive-date=1 December 2008 |access-date=17 January 2013 |publisher=Senat.fr}} () &quot;L'Algérie, non-membre de l'Organisation internationale de la Francophonie, comptabilise la seconde communauté francophone au monde, avec environ 16 millions de locuteurs, suivie par la Côte d'Ivoire avec près de 12 millions de locuteurs francophones, le Québec avec 6 millions et la Belgique avec plus de 4 millions de francophones.&quot;&lt;/ref&gt; සහ ප්‍රංශ රජය, මාධ්‍ය (පුවත්පත්, ගුවන්විදුලිය, ප්‍රාදේශීය රූපවාහිනිය) සහ අධ්‍යාපන ක්‍රමය (ප්‍රාථමිකයේ සිට) ඇල්ජීරියාවේ යටත් විජිත ඉතිහාසය සිට බහුලව භාවිතා වේ. එය ඇල්ජීරියාවේ භාෂා භාෂාවක් ලෙස සැලකිය හැකිය. 2008 දී ඇල්ජීරියානුවන් මිලියන 11.2 කට ප්‍රංශ භාෂාවෙන් කියවීමට සහ ලිවීමට හැකි විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Le dénombrement des francophones |url=http://www.francophonie.org/IMG/pdf/1e.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012052949/http://www.francophonie.org/IMG/pdf/1e.pdf |archive-date=12 October 2013 |publisher=Organisation internationale de la Francophonie}} () p. 9 &quot;Nous y agrégeons néanmoins quelques données disponibles pour des pays n'appartenant pas à l'OIF mais dont nous savons, comme pour l'Algérie (11,2 millions en 2008&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;),&quot; and &quot;1. Nombre de personnes âgées de cinq ans et plus déclarant savoir lire et écrire le français, d'après les données du recensement de 2008 communiquées par l'[[Office national des statistiques d'Algérie]].&quot;&lt;/ref&gt; 2000 අප්‍රේල් මාසයේදී අබාසා ආයතනයේ අධ්‍යයනයකින් හෙළි වූයේ කුටුම්භවලින් 60% කට ප්‍රංශ භාෂාව කතා කිරීමට සහ තේරුම් ගැනීමට හැකි වූ බවයි, එසේත් නැතිනම් එකල මිලියන 30කින් මිලියන 18 ක ජනතාවකට එසේ කිරීමට හැකි බවයි. ඇල්ජීරියානු රජය ප්‍රංශ භාෂාව ඉවත් කිරීමට උත්සාහ කළ කාල පරිච්ඡේදයකින් පසුව, මෑත දශක කිහිපය තුළ රජය ගමන් මාර්ගය වෙනස් කර ප්‍රංශ අධ්‍යයනය ශක්තිමත් කර ඇති අතර සමහර රූපවාහිනී වැඩසටහන් භාෂාවෙන් විකාශනය වේ.

ඇල්ජීරියාව 1962 න් පසු ද්විභාෂා රාජ්‍යයක් ලෙස මතු විය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://topics.blogs.nytimes.com/2008/11/19/algerias-liberation-terrorism-and-arabization/|title=Algeria's Liberation, Terrorism, and Arabization|last=Dargin|first=Justin|date=19 November 2008|work=The New York Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510130831/http://topics.blogs.nytimes.com/2008/11/19/algerias-liberation-terrorism-and-arabization/|archive-date=10 May 2013|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; වාචික ඇල්ජීරියානු අරාබි භාෂාව ජනගහනයෙන් 72% ක් පමණ කතා කරන අතර බර්බර් 27-30% ක් පමණ කතා කරයි.&lt;ref name=&quot;leclerc&quot;&gt;{{cite web |author=Leclerc, Jacques |date=5 April 2009 |title=Algérie: Situation géographique et démolinguistique |url=http://www.tlfq.ulaval.ca/AXL/AFRIQUE/algerie-1demo.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100124150058/http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/afrique/algerie-1demo.htm |archive-date=24 January 2010 |access-date=8 January 2010 |work=L'aménagement linguistique dans le monde |publisher=[[Université Laval]] |language=fr}}&lt;/ref&gt;

=== ආගම ===
[[ගොනුව:Mosque_Hassan_Pacha_Oran_1790_(6).jpg|thumb|ඔරාන්හි හසන් පාෂා පල්ලිය]]
2021 සීඅයීඒ වර්ල්ඩ් ෆැක්ට්බුක් ඇස්තමේන්තුවට අනුව ජනගහනයෙන් 99% ක් සහ 2020 දී  පිව් පර්යේෂණ අනුව 97.9% ක් වන එහි අනුගාමිකයින්, වැඩි වශයෙන් සුන්නිවරුන් සමඟින්, ඇල්ජීරියාවේ ප්‍රමුඛතම ආගම ඉස්ලාම් වේ.&lt;ref name=&quot;pew&quot;&gt;{{cite web |year=2010 |title=Religion in Algeria |url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/algeria/religious_demography#/?affiliations_religion_id=0&amp;affiliations_year=2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216182816/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/algeria/religious_demography#/?affiliations_religion_id=0&amp;affiliations_year=2010 |archive-date=16 December 2013 |website=Global Religious Futures |publisher=[[Pew Research Center]]'s Religion &amp; Public Life Project}}&lt;/ref&gt; ගාර්ඩයියා කලාපයේ එම්සාබ් නිම්නයේ ඉබාඩිස්වරු 290,000 ක් පමණ ඇත.

නිදහසට පෙර ඇල්ජීරියාව මිලියන 1.3 කට අධික කිතුනුවන් (බොහෝ විට ප්‍රංශ මුතුන් මිත්තන්ගේ) වාසය කළේය. ප්‍රංශයෙන් නිදහස ලැබීමෙන් පසු බොහෝ ක්‍රිස්තියානි පදිංචිකරුවන් ප්‍රංශයට පිටව ගොස් ඇත.&lt;ref&gt;De Azevedo, Raimondo Cagiano (1994) ''[https://books.google.com/books?id=N8VHizsqaH0C&amp;pg=PA25 Migration and development co-operation.]''. Council of Europe. p. 25. {{ISBN|92-871-2611-9}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Area Handbook for Morocc|first=Richard|last=F. Nyrop|year=1972|isbn=9780810884939|page=97|publisher=University of Illinois Urbana-Champaign|quote=}}&lt;/ref&gt; අද, [[ක්‍රිස්තියානි ආගම|ක්‍රිස්තියානි]] ජනගහනය 20,000 සිට 200,000 දක්වා පරාසයක පවතී.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Algeria |url=https://www.state.gov/reports/2018-report-on-international-religious-freedom/algeria/ |access-date=6 April 2021 |website=United States Department of State |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ක්‍රිස්තියානීන් වන ඇල්ජීරියානු පුරවැසියන් ප්‍රධාන වශයෙන් රෙපරමාදු කණ්ඩායම්වලට අයත් වන අතර, මෑත වසරවලදී බොහෝ බලහත්කාරයෙන් වසා දැමීම් ඇතුළුව රජයෙන් වැඩි පීඩනයක් ඇති වී තිබේ.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web |title=Algeria |url=https://www.state.gov/reports/2018-report-on-international-religious-freedom/algeria/ |access-date=6 April 2021 |website=United States Department of State |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2018-2019 අරාබි බැරෝමීටරයට අනුව, ඇල්ජීරියානුවන්ගෙන් අතිමහත් බහුතරයක් (99.1%) මුස්ලිම් ලෙස දිගටම හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=Data Analysis Tool – Arab Barometer |url=https://www.arabbarometer.org/survey-data/data-analysis-tool/ |access-date=2022-11-02 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 2019 ජූනි මාසයේ අරාබි බැරෝමීටරය-බීබීසී ප්‍රවෘත්ති වාර්තාව සොයාගත්තේ ඇල්ජීරියානුවන් ආගමික නොවන අය ලෙස හඳුනාගැනීමේ ප්‍රතිශතය 2013 දී 8% සිට 2018 දී 15% දක්වා වර්ධනය වී ඇති බවයි.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-48703377|title=The Arab world in seven charts: Are Arabs turning their backs on religion?|date=23 June 2019|work=[[Arab Barometer]], [[BBC News]]|access-date=17 July 2021}}&lt;/ref&gt; 2019 දෙසැම්බර් අරාබි බැරෝමීටරය, ඇල්ජීරියානුවන් ආගමික නොවන ලෙස හඳුනා ගන්නා ප්‍රතිශතයේ වර්ධනය බොහෝ දුරට තරුණ ඇල්ජීරියානුවන් විසින් මෙහෙයවනු ලබන අතර, දළ වශයෙන් 25% ක් තමන් ආගමික නොවන අය ලෙස විස්තර කරයි.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://fanack.com/religions-in-the-middle-east-and-north-africa/young-arabs-are-changing-their-beliefs-and-perceptions/|title=Young Arabs are Changing their Beliefs and Perceptions: New Survey|date=31 December 2019|work=Fanack|access-date=17 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924090413/https://fanack.com/religions-in-the-middle-east-and-north-africa/young-arabs-are-changing-their-beliefs-and-perceptions/|archive-date=24 September 2020}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, 2021 අරාබි බැරෝමීටර වාර්තාවට අනුව ඇල්ජීරියානුවන් අතර තමන් ආගමික නොවන බව පැවසූ අය අඩු වී ඇති අතර, 2.6% ක් පමණක් ආගමික නොවන අය ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. එම වාර්තාවේම, ඇල්ජීරියානුවන්ගෙන් 69.5% ක් ආගමික වශයෙන් හඳුනාගෙන ඇති අතර තවත් 27.8% ක් තරමක් ආගමික ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite web |title=Data Analysis Tool – Arab Barometer |url=https://www.arabbarometer.org/survey-data/data-analysis-tool/ |access-date=2022-11-02 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bheria |date=2022-02-17 |title=Arabs Are Getting More Religious. Why Isn't Western Media Reporting It? |url=https://muslimskeptic.com/2022/02/17/arabs-are-getting-more-religious-why-isnt-western-media-reporting-it/ |access-date=2022-11-03 |website=The Muslim Skeptic |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

ඇල්ජීරියාව මුස්ලිම් ලෝකයට එමීර් අබ්දෙල්කාදර්, අබ්දෙල්හාමිඩ් බෙන් බඩිස්, මවුලූඩ් කසෙම් නයිට් බෙල්කාසෙම්, මැලෙක් බෙනාබි සහ මොහොමඩ් ආර්කෝන් ඇතුළු ප්‍රමුඛ චින්තකයින් ගණනාවක් ලබා දී ඇත.

=== සෞඛ්‍ය ===
2018 දී ඇල්ජීරියාවේ මාග්‍රෙබ් කලාපයේ වැඩිම වෛද්‍යවරුන් සංඛ්‍යාවක් (පුද්ගලයින් 1,000 කට 1.72), හෙදියන් (පුද්ගලයින් 1,000 කට 2.23) සහ දන්ත වෛද්‍යවරු (පුද්ගලයින් 1,000 කට 0.31) සිටියහ. &quot;වැඩිදියුණු කළ ජල මූලාශ්‍ර&quot; වෙත ප්‍රවේශය නාගරික ප්‍රදේශවල ජනගහනයෙන් 97.4%ක් පමණ වූ අතර ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල ජනගහනයෙන් 98.7%ක් පමණ විය. නාගරික ප්‍රදේශවල වෙසෙන ඇල්ජීරියානුවන්ගෙන් 99% ක් සහ ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල ජීවත් වන අයගෙන් 93.4% ක් පමණ &quot;වැඩිදියුණු කළ සනීපාරක්ෂාව&quot; සඳහා ප්‍රවේශ වීමේ හැකියාව පවතී. ලෝක බැංකුවට අනුව, ඇල්ජීරියාව &quot;2015 වන විට වැඩිදියුණු කළ පානීය ජලය සහ මූලික සනීපාරක්ෂාව සඳහා තිරසාර ප්‍රවේශයක් නොමැති පුද්ගලයින් සංඛ්‍යාවෙන් අඩකින් අඩු කිරීමේ&quot; ඉලක්කය කරා ප්‍රගතියක් ලබමින් සිටී. ඇල්ජීරියාවේ තරුණ ජනගහනය අනුව, රෝහල්වලට වඩා රෝග නිවාරණ සෞඛ්‍ය සේවා සහ සායන ප්‍රතිපත්තියට අනුග්‍රහය දක්වයි. මෙම ප්‍රතිපත්තියට අනුව රජය ප්‍රතිශක්තිකරණ වැඩසටහනක් පවත්වාගෙන යයි. කෙසේ වෙතත්, දුර්වල සනීපාරක්ෂාව සහ අපිරිසිදු ජලය තවමත් [[ක්‍ෂය රෝගය|ක්ෂය රෝගය]], [[හෙපටයිටීස් ඒ|හෙපටයිටිස්]], [[සරම්ප]], [[ටයිපොයිඩ් උණ]], [[කොලරාව]] සහ [[අතීසාරය]] ඇති කරයි. දුප්පතුන්ට සාමාන්‍යයෙන් සෞඛ්‍ය සේවාව නොමිලේ ලැබේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Library of Congress Country Studies – Algeria |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Algeria.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090319155750/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Algeria.pdf |archive-date=19 March 2009 |access-date=20 September 2009}}&lt;/ref&gt;

1882 සිට ඇල්ජීරියාවේ සෞඛ්‍ය වාර්තා පවත්වා ගෙන යන අතර 1905 දී ප්‍රංශ පාලන සමයේදී දකුණේ වෙසෙන මුස්ලිම්වරුන් ඔවුන්ගේ වැදගත් වාර්තා දත්ත ගබඩාවට එකතු කිරීම ආරම්භ කළේය.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Kemp, Thomas Jay|title=International Vital Records Handbook|url=https://books.google.com/books?id=afnc6_o5AqoC&amp;pg=PA347|year=2009|publisher=Genealogical Publishing Com|isbn=978-0-8063-1793-9|page=347|access-date=20 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906024608/https://books.google.com/books?id=afnc6_o5AqoC&amp;pg=PA347|archive-date=6 September 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== අධ්‍යාපනය ===
[[ගොනුව:UIS_Literacy_Rate_Algeria_population_plus15_1980_2015.png|thumb|UIS සාක්ෂරතා අනුපාතය ඇල්ජීරියානු අවුරුදු 15 ට වැඩි ජනගහනය 1985-2015]]
1970 ගණන්වල සිට, නූගත්කමේ අනුපාතය සැලකිය යුතු ලෙස අඩු කිරීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද මධ්‍යගත පද්ධතියක් තුළ, ඇල්ජීරියානු රජය විසින් ඔවුන්ගේ ඉගෙනීම නිරීක්ෂණය කිරීමට හැකියාව ඇති වයස අවුරුදු 6 සහ 15 අතර සියලුම ළමයින් සඳහා පාසල් පැමිණීම අනිවාර්ය වන නියෝගයක් හඳුන්වා දෙන ලදී. නිදහසින් පසු ඉදිකරන ලද පහසුකම් 20 ක්, දැන් සාක්ෂරතා අනුපාතය 92.6% ක් පමණ වේ.&lt;ref name=&quot;APSLIT&quot;&gt;{{cite web |date=8 September 2021 |title=Le taux d'analphabétisme en Algérie réduit à 7,94% en 2021 |url=https://www.aps.dz/societe/127134-le-taux-d-analphabetisme-en-algerie-reduit-a-7-94-en-2021 |access-date=12 September 2021 |website=Algérie presse service |language=fr}}&lt;/ref&gt; 1972 සිට, අරාබි භාෂාව පාසල් අධ්‍යාපනයේ පළමු වසර නවය තුළ ඉගැන්වීමේ භාෂාව ලෙස භාවිතා වේ. සිසුන්ට ඉංග්‍රීසි, ඉතාලි, ස්පාඤ්ඤ සහ ජර්මානු භාෂා ද ඉගෙන ගත හැකිය. 2008 දී ප්‍රාථමිකයේ නව වැඩසටහන් ඉදිරිපත් විය, එබැවින් අනිවාර්ය පාසල් අධ්‍යාපනය තව දුරටත් වයස අවුරුදු හයෙන් ආරම්භ නොවූ අතර එය වයස අවුරුදු පහ විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ecoles privées, Tamazight, enseignement du Français, syndicats&amp;nbsp;... – Les vérités de Benbouzid |url=http://www.presse-dz.com/revue-de-presse/version-imprimable/1045-les-verites-de-benbouzid.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121115130310/http://www.presse-dz.com/revue-de-presse/version-imprimable/1045-les-verites-de-benbouzid.html |archive-date=15 November 2012 |access-date=18 January 2013 |publisher=Presse-dz.com}}&lt;/ref&gt; පෞද්ගලික පාසල් 122 හැර රජයේ විශ්වවිද්‍යාල නොමිලේ. ප්‍රාථමික පාසලෙන් වසර නවයකට පසු සිසුන්ට උසස් පාසලට හෝ අධ්‍යාපන ආයතනයකට යා හැකිය. ද්විතීයික පාසලේ තුන්වන වසර අවසානයේදී, සිසුන් උපාධිය සමත් වන අතර, එය සාර්ථක වූ පසු විශ්ව විද්‍යාල සහ ආයතනවල උපාධි අධ්‍යාපනය හැදෑරීමට ඉඩ සලසයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ecoles privées, Tamazight, enseignement du Français, syndicats&amp;nbsp;... – Les vérités de Benbouzid |url=http://www.presse-dz.com/revue-de-presse/version-imprimable/1045-les-verites-de-benbouzid.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121115130310/http://www.presse-dz.com/revue-de-presse/version-imprimable/1045-les-verites-de-benbouzid.html |archive-date=15 November 2012 |access-date=18 January 2013 |publisher=Presse-dz.com}}&lt;/ref&gt;

වයස අවුරුදු හයත් 15ත් අතර ළමුන් සඳහා අධ්‍යාපනය නිල වශයෙන් අනිවාර්ය වේ. 2008 දී, අවුරුදු 10 ට වැඩි පුද්ගලයින්ගේ නූගත්කම අනුපාතය 22.3%, පිරිමින් සඳහා 15.6% සහ කාන්තාවන් සඳහා 29.0% විය. අඩුම සාක්ෂරතා අනුපාතය ඇති පළාත ඇල්ජියර්ස් පළාත වන අතර එය 11.6% වන අතර ඉහළම අනුපාතයක් ඇති පළාත වූයේ 35.5% ක් වූ ඩීජෙල්ෆා පළාතයි.&lt;ref name=&quot;illit&quot;&gt;{{cite web |title=Taux d'Analphabétisme et taux d'Alphabétisation de la population âgée de 10 ans et plus selon le sexe et la wilaya de résidence |url=http://www.ons.dz/IMG/pdf/pop9_national.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130204094417/http://www.ons.dz/IMG/pdf/pop9_national.pdf |archive-date=4 February 2013 |access-date=7 January 2013 |publisher=Office National des Statistiques}}&lt;/ref&gt;

ඇල්ජීරියාවේ විශ්ව විද්‍යාල 26 ක් සහ උසස් අධ්‍යාපන ආයතන 67 ක් ඇති අතර, 2008 දී ඇල්ජීරියානුවන් මිලියනයකට සහ විදේශීය සිසුන් 80,000 කට පහසුකම් සලසා ඇත. 1879 දී ආරම්භ කරන ලද ඇල්ජියර්ස් විශ්ව විද්‍යාලය පැරණිතම වේ, එය විවිධ විෂයයන් (නීතිය, වෛද්‍ය විද්‍යාව, විද්‍යාව සහ ලිපි) අධ්‍යාපනය ලබා දෙයි. මෙම විශ්ව විද්‍යාල විසිපහක් සහ උසස් අධ්‍යාපන ආයතන සියල්ලම පාහේ රට නිදහස ලැබීමෙන් පසු ආරම්භ කරන ලද ඒවාය.

ඔවුන්ගෙන් සමහරක් නීති සහ ආර්ථිකය වැනි අරාබි භාෂාවෙන් උපදෙස් ලබා දුන්නද, විද්‍යාව සහ වෛද්‍ය විද්‍යාව වැනි අනෙකුත් අංශ බොහොමයක් ප්‍රංශ සහ ඉංග්‍රීසි භාෂාවෙන් දිගටම සපයනු ලැබේ. වැදගත්ම විශ්ව විද්‍යාල අතර, විද්‍යා හා තාක්ෂණ විශ්ව විද්‍යාලය හවුරි බූමීඩීන්, මෙන්ටූරි කොන්ස්ටන්ටයින් විශ්ව විද්‍යාලය සහ ඔරාන් එස්-සෙනියා විශ්ව විද්‍යාලය ඇත. ට්ලෙම්සෙන් හි අබු බෙක්ර් බෙල්කයිඩ්  විශ්ව විද්‍යාලය සහ බට්නා හඩ්ජ් ලක්දාර් විශ්ව විද්‍යාලය අප්‍රිකාවේ 26 වන සහ 45 වන ස්ථාන හිමිකර ගනී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Algeria &amp;#124; Ranking Web of Universities |url=http://webometrics.info/en/Africa/Algeria |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208084507/http://webometrics.info/en/Africa/Algeria |archive-date=8 February 2014 |access-date=18 January 2013 |publisher=Webometrics.info}}&lt;/ref&gt; ඇල්ජීරියාව 2021 දී ගෝලීය නවෝත්පාදන දර්ශකයේ 120 වැනි ස්ථානයට පත් වූ අතර, 2019 දී 113 වැනි ස්ථානයට පත් විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Global Innovation Index 2021 |url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2021/ |access-date=2022-03-05 |work=[[World Intellectual Property Organization]] |publisher=[[United Nations]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Global Innovation Index 2019 |url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2019/index.html |access-date=2 September 2021 |website=wipo.int |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=RTD – Item |url=https://ec.europa.eu/newsroom/rtd/items/691898 |access-date=2 September 2021 |publisher=European Commission}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 October 2013 |title=Global Innovation Index |url=https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210902101622/https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930 |archive-date=2 September 2021 |access-date=2 September 2021 |website=INSEAD Knowledge |language=en}}&lt;/ref&gt;

== යොමු කිරීම් ==</text>
      <sha1>s76al4qx9yuiiyfqnvezr3lftbyfrkt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සොහ්රාන් මම්දානි</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181854</id>
    <revision>
      <id>803713</id>
      <parentid>792416</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T06:10:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ep347</username>
        <id>4006</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>තනතුරු නාමය &quot;තේරී පත් වූ නගරාධිපති&quot; යන්නෙන් &quot;නගරාධිපති&quot; ලෙස නිවැරදි කරන ලදී.</comment>
      <origin>803713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13114" sha1="guooiem3fv4onv8tze0nmx3lw1xogcj" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name                = සොහ්රාන් මම්දානි&lt;br&gt;Zohran Mamdani
| image               = Zohran Mamdani 05.25.25 (b) (cropped).jpg
| caption             = 2025 දී මම්දානි
| office1             = නිව්යෝර්ක් නගරයේ 112 වැනි නගරාධිපති
| term_start1         = 1 ජනවාරි 2026
| predecessor1        = [[එරික් ඇඩම්ස්]]
| term_end1           = 
| successor1          = 
| office2             = නිව්යෝක් හි 36 වන දිස්ත්‍රික්කයේ ප්‍රාන්ත සභා මන්ත්‍රී
| term_start2         = 1 ජනවාරි 2021
| predecessor2        = අරවෙලා සිමෝටාස්
| term_end2           = 
| successor2          = 
| birth_name          = සොහ්රාන් ක්වාමේ මම්දානි
| birth_date          = {{birth date and age|1991|10|18|df=y}}&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.legistorm.com/person/bio/387732/Zohran_Kwame_Mamdani.html | title=New York State Assemblymember Zohran Mamdani - Biography |website=LegiStorm }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/mamdani-s-mayoral-goal-puts-uganda-on-the-map-5072356|title=Mamdani's mayoral goal puts Uganda on the map|date=June 7, 2025|website=Monitor|last=Kitunzi |first=Yahudu}}&lt;/ref&gt;
| citizenship         = උගන්ඩාව (1991–2018)&lt;br&gt;අමෙරිකා එක්සත් ජනපද (2018 සිට)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2025/06/03/nyregion/mamdani-deport-paladino.html |title=In N.Y.C. Mayor's Race, Mamdani Responds to a Call for His Deportation |work=The New York Times |last1=Mays |first1=Jeffery C. }}&lt;/ref&gt;
| birth_place         = කම්පාලා, [[උගන්ඩාව]]
| death_date          = 
| death_place         = 
| party               = [[ඩිමොක්‍රටික් පක්ෂය (එක්සත් ජනපදය)|ඩිමොක්‍රටික් පක්ෂය]]&lt;br&gt; ඇමරිකා ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී සමාජවාදීන්
| spouse              = {{marriage|රාමා දුවාජි|February 2025}}
| children            = 
| parents             = මහමුද් මම්දානි (පියා)&lt;br&gt;මීරා නායර් (මව)
| relatives           = 
| residence           = 
| education           = බෝඩොයින් විද්‍යාලය ([[කලා උපාධිය|බී.ඒ.]])
| occupation          = දේශපාලනඥයා
| signature           = Zohran Mamdani Signature.svg
| website             = [https://www.zohranfornyc.com නගරාධිපති මැතිවරණ ප්‍රචාරක වෙබ් අඩවිය]&lt;br&gt;[https://nyassembly.gov/mem/Zohran-Mamdani ප්‍රාන්ත සභා වෙබ් අඩවිය]
}}

'''සොහ්රාන් ක්වාමේ මම්දානි''' ([[ඉංග්‍රීසි භාෂාව|ඉංග්‍රීසි]]: {{audio|Zohran Mamdani.ogg|'''Zohran Kwame Mamdani'''}}; උපත 1991 ඔක්තෝබර් 18) යනු ඇමරිකානු දේශපාලනඥයෙකි වන අතර නිව්යෝර්ක් නගරයේ නගරාධිපති ධුරයට තේරී පත් වූ තැනැත්තා. ඔහු 2021 සිට [[ඩිමොක්‍රටික් පක්ෂය (එක්සත් ජනපදය)|ඩිමොක්‍රටික් පක්ෂයේ]] සාමාජිකයෙකු ලෙස [[නිව්යෝර්ක් නගරය|නිව්යෝර්ක් නගරයේ]] ක්වීන්ස් බොරෝ හි 36 වන රාජ්‍ය සභා දිස්ත්‍රික්කය නියෝජනය කර ඇත. ඊට අමතර, ඔහු ඇමරිකා ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී සමාජවාදීන් (Democratic Socialists of America) උප පක්ෂයේ ද සිටී. 2025 නොවැම්බර් මාසයේදී, ඔහු නිව්යෝර්ක් නගරයේ ඊළඟ නගරාධිපතිවරයා වීමට නගරාධිපති මැතිවරණය ජයග්‍රහණය කළේය. ඔහු 2026 ජනවාරි මාසයේදී බලයට පත්වනු ඇත.

උගන්ඩාවේ උපත ලැබූ මම්දානි ළමා වියේදී එක්සත් ජනපදයට සංක්‍රමණය විය. ඔහු 2014 දී බෝඩොයින් විද්‍යාලයෙන් උපාධිය ලබා ගත්තේය. ඔහු දේශපාලනයට පිවිසීමට පෙර නිව්යෝර්ක් නගරයේ නිවාස උපදේශකයෙකු සහ රැප් සංගීත නිෂ්පාදකයෙකු ලෙස සේවය කළේය. ඔහු ප්‍රථම වරට නිව්යෝර්ක් ප්‍රාන්ත සභාවට තේරී පත් වූයේ 2020 දී සිව් වතාවක් බලයේ සිටි අයෙකු පරාජය කිරීමෙන් පසුව වන අතර එතැන් සිට විපක්ෂයකින් තොරව නැවත තේරී පත් වී ඇත. සභාව තුළ ඔහුගේ ව්‍යවස්ථාදායක ප්‍රමුඛතා අතරට නිවාස ප්‍රතිසංස්කරණ, ප්‍රවාහනය සහ බලශක්තිය ඇතුළත් වේ.

2024 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී, මම්දානි 2025 මැතිවරණයේදී නිව්යෝර්ක් නගරයේ නගරාධිපති ධුරයට අපේක්ෂකත්වය ප්‍රකාශයට පත් කළේය. ඔහු [[ඇන්ඩෲ කුවෝමෝ]] එරෙහිව අනපේක්ෂිත ජයග්‍රහණයකින් ඩිමොක්‍රටික් ප්‍රාථමිකය ජයග්‍රහණය කළ අතර, නැවත වරක් කුවෝමෝ සහ රිපබ්ලිකන් අපේක්ෂක [[කර්ටිස් ස්ලීවා]]ට එරෙහිව මහ මැතිවරණයෙන් ජයග්‍රහණය කළේය. ගාස්තු රහිත නගර බස් රථ, පොදු ළමා රැකවරණය, නගරය සතු සිල්ලර වෙළඳසැල්, LGBTQ අයිතිවාසිකම්, කුලී-ස්ථාවර ඒකක සඳහා කුලිය කැටි කිරීම, අතිරේක දැරිය හැකි නිවාස ඒකක, පුළුල් මහජන ආරක්ෂණ ප්‍රතිසංස්කරණයක් සහ 2030 වන විට ඩොලර් 30 ක අවම වැටුපක් සඳහා සහය දක්වමින් මම්දානි දැරිය හැකි මිල කේන්ද්‍ර කරගත් වේදිකාවක් මත ප්‍රචාරක කටයුතු සිදු කළාය. වාර්ෂිකව ඩොලර් මිලියනයකට වඩා උපයන සමාගම් සහ සමාගම් සඳහා බදු වැඩි කිරීමට ද මම්දානි සහාය දක්වයි. මම්දානි නිව්යෝර්ක් නගරයේ පළමු [[දකුණු ආසියාව|දකුණු ආසියානු]], පළමු [[මුස්ලිම්]] සහ පළමු සහස්‍ර වාර්ෂික නගරාධිපති වේ. ඔහු ඩේවිඩ් ඩිංකන්ස් (1990-1993) ට පසු නිව්යෝර්ක්හි දෙවන ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී සමාජවාදී නගරාධිපතිවරයා ද වනු ඇත.

== මුල් ජීවිතය සහ අධ්‍යාපනය ==
සොහ්රාන් මම්දානි උපත ලැබුවේ උගන්ඩාවේ කම්පාලා හි ය.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Izaguirre |first=Anthony |date=June 5, 2025 |title=Can Zohran Mamdani, a 33-year-old democratic socialist, become the next mayor of New York City? |url=https://abcnews.go.com/US/wireStory/zohran-mamdani-33-year-democratic-socialist-become-mayor-122548219 |website=ABC News}}&lt;/ref&gt; ඔහුගේ මව ප්‍රසිද්ධ ඉන්දියානු චිත්‍රපට නිෂ්පාදක මීරා නායර් ය. ඔහුගේ පියා මහමුද් මම්දානි කොලොම්බියා විශ්ව විද්‍යාලයේ ඉන්දියානු-උගන්ඩා පශ්චාත් යටත් විජිත අධ්‍යයන මහාචාර්යවරයෙකි.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Kim |first=Elizabeth |last2=Campbell |first2=Jon |date=October 22, 2024 |title=State Assemblymember Zohran Mamdani joins Adams' challengers for NYC mayor |url=https://gothamist.com/news/zohran-mamdani-running-mayor-eric-adams |access-date=2025-06-05 |website=Gothamist}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Bansal |first=Robin |date=2013-05-16 |title=My son is not a firang, we are desi: Mira Nair |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/my-son-is-not-a-firang-we-are-desi-mira-nair/story-2oOR5rHzYuu50zOfMPEWiJ.html |access-date=2020-07-22 |website=Hindustan Times |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Jung |first=E. Alex |date=2025-05-20 |title=Zohran Mamdani Crashes the Party |url=https://nymag.com/intelligencer/article/zohran-mamdani-nyc-mayor-polls-campaign-momentum.html |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250520095713/https://nymag.com/intelligencer/article/zohran-mamdani-nyc-mayor-polls-campaign-momentum.html |archive-date=2025-05-20 |access-date=2025-06-05 |website=Intelligencer |language=en}}&lt;/ref&gt; ඔහුගේ පියා ඔහුට ක්වාමේ යන මැද නම තැබුවේ [[ඝානාව|ඝානාවේ]] පළමු අගමැති ක්වාමේ නක්‍රුමාට පසුවය.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Little Africa interview&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Davids |first=Monah |date=October 26, 2024 |title=Ugandan-Born Zohran Mamdani Announces Candidacy for Mayor of New York City |url=https://www.littleafricanews.com/zohran-mamdani-announces-candidacy-for-mayor-of-new-york-city/ |access-date=March 12, 2025 |website=Little Africa News}}&lt;/ref&gt; 

මම්දානිට වයස අවුරුදු පහක් වන විට, ඔහුගේ පවුලේ අය [[දකුණු අප්‍රිකාව|දකුණු අප්‍රිකාවේ]] කේප්ටවුන් වෙත සංක්‍රමණය විය. ඔහු එහි ශාන්ත ජෝර්ජ් ව්‍යාකරණ පාසලට ඇතුළත් වූ අතර ඔහුගේ පියා කේප්ටවුන් විශ්ව විද්‍යාලයේ සේවය කළේය. මම්දානි බෝඩොයින් විද්‍යාලයට ඇතුළත් වූ අතර එහිදී ඔහු පාසලේ පලස්තීනයේ යුක්තිය සඳහා වූ ශිෂ්‍යයන් යන පරිච්ඡේදයේ සම-ආරම්භකයා විය. ඔහු 2014 දී [[අප‍්‍රිකානු ඇමරිකානු අධ්‍යයන|අප්‍රිකානා අධ්‍යයනය]] පිළිබඳ කලා උපාධියක් ලබා ගත්තේය.&lt;ref name=&quot;jac&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Shoki |first=William |date=February 9, 2020 |title=Roti and Roses for All |url=https://jacobin.com/2020/02/zohran-mamdani-new-york-state-assembly-socialist-queens |access-date=March 25, 2025 |website=[[Jacobin]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Sorkin |first=Emma |date=November 1, 2019 |title=Taking a stand: alumni run for office, with Bowdoin in mind |url=https://bowdoinorient.com/2019/11/01/taking-a-stand-alumni-run-for-office-with-bowdoin-in-mind/ |access-date=2025-03-17 |website=[[The Bowdoin Orient]]}}&lt;/ref&gt;

== මූලාශ්‍ර ==
{{Reflist}}

[[ප්‍රවර්ගය:ජීවමාන ජනයා]]
[[ප්‍රවර්ගය:1991 උපත්]]
[[ප්‍රවර්ගය:උර්දු-භාෂා පෙළ ඇතුළත් ලිපි]]</text>
      <sha1>guooiem3fv4onv8tze0nmx3lw1xogcj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>803715</id>
      <parentid>803713</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T06:25:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ep347</username>
        <id>4006</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>803715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13214" sha1="cqr2n5woyad9nxx5j69oaadio1tebpp" xml:space="preserve">{{Short description|නිව්යෝර්ක් නගරයේ නගරාධිපති}}
{{Infobox officeholder
| name                = සොහ්රාන් මම්දානි&lt;br&gt;Zohran Mamdani
| image               = Zohran Mamdani 05.25.25 (b) (cropped).jpg
| caption             = 2025 දී මම්දානි
| office1             = නිව්යෝර්ක් නගරයේ 112 වැනි නගරාධිපති
| term_start1         = 1 ජනවාරි 2026
| predecessor1        = [[එරික් ඇඩම්ස්]]
| term_end1           = 
| successor1          = 
| office2             = නිව්යෝක් හි 36 වන දිස්ත්‍රික්කයේ&lt;br&gt;ප්‍රාන්ත සභා මන්ත්‍රී
| term_start2         = 1 ජනවාරි 2021
| predecessor2        = අරවෙලා සිමෝටාස්
| term_end2           = 
| successor2          = 
| birth_name          = සොහ්රාන් ක්වාමේ මම්දානි
| birth_date          = {{birth date and age|1991|10|18|df=y}}&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.legistorm.com/person/bio/387732/Zohran_Kwame_Mamdani.html | title=New York State Assemblymember Zohran Mamdani - Biography |website=LegiStorm }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/mamdani-s-mayoral-goal-puts-uganda-on-the-map-5072356|title=Mamdani's mayoral goal puts Uganda on the map|date=June 7, 2025|website=Monitor|last=Kitunzi |first=Yahudu}}&lt;/ref&gt;
| citizenship         = උගන්ඩාව (1991–2018)&lt;br&gt;අමෙරිකා එක්සත් ජනපද (2018 සිට)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2025/06/03/nyregion/mamdani-deport-paladino.html |title=In N.Y.C. Mayor's Race, Mamdani Responds to a Call for His Deportation |work=The New York Times |last1=Mays |first1=Jeffery C. }}&lt;/ref&gt;
| birth_place         = කම්පාලා, [[උගන්ඩාව]]
| death_date          = 
| death_place         = 
| party               = [[ඩිමොක්‍රටික් පක්ෂය (එක්සත් ජනපදය)|ඩිමොක්‍රටික් පක්ෂය]]&lt;br&gt; ඇමරිකා ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී සමාජවාදීන්
| spouse              = {{marriage|රාමා දුවාජි|February 2025}}
| children            = 
| parents             = මහමුද් මම්දානි (පියා)&lt;br&gt;මීරා නායර් (මව)
| relatives           = 
| residence           = 
| education           = බෝඩොයින් විද්‍යාලය ([[කලා උපාධිය|බී.ඒ.]])
| occupation          = දේශපාලනඥයා
| signature           = Zohran Mamdani Signature.svg
| website             = [https://www.zohranfornyc.com නගරාධිපති මැතිවරණ ප්‍රචාරක වෙබ් අඩවිය]&lt;br&gt;[https://nyassembly.gov/mem/Zohran-Mamdani ප්‍රාන්ත සභා වෙබ් අඩවිය]
}}

'''සොහ්රාන් ක්වාමේ මම්දානි''' ([[ඉංග්‍රීසි භාෂාව|ඉංග්‍රීසි]]: {{audio|Zohran Mamdani.ogg|'''Zohran Kwame Mamdani'''}}; උපත 1991 ඔක්තෝබර් 18) යනු ඇමරිකානු දේශපාලනඥයෙකි වන අතර නිව්යෝර්ක් නගරයේ නගරාධිපති ධුරයට තේරී පත් වූ තැනැත්තා. ඔහු 2021 සිට [[ඩිමොක්‍රටික් පක්ෂය (එක්සත් ජනපදය)|ඩිමොක්‍රටික් පක්ෂයේ]] සාමාජිකයෙකු ලෙස [[නිව්යෝර්ක් නගරය|නිව්යෝර්ක් නගරයේ]] ක්වීන්ස් බොරෝ හි 36 වන රාජ්‍ය සභා දිස්ත්‍රික්කය නියෝජනය කර ඇත. ඊට අමතර, ඔහු ඇමරිකා ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී සමාජවාදීන් (Democratic Socialists of America) උප පක්ෂයේ ද සිටී. 2025 නොවැම්බර් මාසයේදී, ඔහු නිව්යෝර්ක් නගරයේ ඊළඟ නගරාධිපතිවරයා වීමට නගරාධිපති මැතිවරණය ජයග්‍රහණය කළේය. ඔහු 2026 ජනවාරි මාසයේදී බලයට පත්වනු ඇත.

උගන්ඩාවේ උපත ලැබූ මම්දානි ළමා වියේදී එක්සත් ජනපදයට සංක්‍රමණය විය. ඔහු 2014 දී බෝඩොයින් විද්‍යාලයෙන් උපාධිය ලබා ගත්තේය. ඔහු දේශපාලනයට පිවිසීමට පෙර නිව්යෝර්ක් නගරයේ නිවාස උපදේශකයෙකු සහ රැප් සංගීත නිෂ්පාදකයෙකු ලෙස සේවය කළේය. ඔහු ප්‍රථම වරට නිව්යෝර්ක් ප්‍රාන්ත සභාවට තේරී පත් වූයේ 2020 දී සිව් වතාවක් බලයේ සිටි අයෙකු පරාජය කිරීමෙන් පසුව වන අතර එතැන් සිට විපක්ෂයකින් තොරව නැවත තේරී පත් වී ඇත. සභාව තුළ ඔහුගේ ව්‍යවස්ථාදායක ප්‍රමුඛතා අතරට නිවාස ප්‍රතිසංස්කරණ, ප්‍රවාහනය සහ බලශක්තිය ඇතුළත් වේ.

2024 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී, මම්දානි 2025 මැතිවරණයේදී නිව්යෝර්ක් නගරයේ නගරාධිපති ධුරයට අපේක්ෂකත්වය ප්‍රකාශයට පත් කළේය. ඔහු [[ඇන්ඩෲ කුවෝමෝ]] එරෙහිව අනපේක්ෂිත ජයග්‍රහණයකින් ඩිමොක්‍රටික් ප්‍රාථමිකය ජයග්‍රහණය කළ අතර, නැවත වරක් කුවෝමෝ සහ රිපබ්ලිකන් අපේක්ෂක [[කර්ටිස් ස්ලීවා]]ට එරෙහිව මහ මැතිවරණයෙන් ජයග්‍රහණය කළේය. ගාස්තු රහිත නගර බස් රථ, පොදු ළමා රැකවරණය, නගරය සතු සිල්ලර වෙළඳසැල්, LGBTQ අයිතිවාසිකම්, කුලී-ස්ථාවර ඒකක සඳහා කුලිය කැටි කිරීම, අතිරේක දැරිය හැකි නිවාස ඒකක, පුළුල් මහජන ආරක්ෂණ ප්‍රතිසංස්කරණයක් සහ 2030 වන විට ඩොලර් 30 ක අවම වැටුපක් සඳහා සහය දක්වමින් මම්දානි දැරිය හැකි මිල කේන්ද්‍ර කරගත් වේදිකාවක් මත ප්‍රචාරක කටයුතු සිදු කළාය. වාර්ෂිකව ඩොලර් මිලියනයකට වඩා උපයන සමාගම් සහ සමාගම් සඳහා බදු වැඩි කිරීමට ද මම්දානි සහාය දක්වයි. මම්දානි නිව්යෝර්ක් නගරයේ පළමු [[දකුණු ආසියාව|දකුණු ආසියානු]], පළමු [[මුස්ලිම්]] සහ පළමු සහස්‍ර වාර්ෂික නගරාධිපති වේ. ඔහු ඩේවිඩ් ඩිංකන්ස් (1990-1993) ට පසු නිව්යෝර්ක්හි දෙවන ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී සමාජවාදී නගරාධිපතිවරයා ද වනු ඇත.

== මුල් ජීවිතය සහ අධ්‍යාපනය ==
සොහ්රාන් මම්දානි උපත ලැබුවේ උගන්ඩාවේ කම්පාලා හි ය.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Izaguirre |first=Anthony |date=June 5, 2025 |title=Can Zohran Mamdani, a 33-year-old democratic socialist, become the next mayor of New York City? |url=https://abcnews.go.com/US/wireStory/zohran-mamdani-33-year-democratic-socialist-become-mayor-122548219 |website=ABC News}}&lt;/ref&gt; ඔහුගේ මව ප්‍රසිද්ධ ඉන්දියානු චිත්‍රපට නිෂ්පාදක මීරා නායර් ය. ඔහුගේ පියා මහමුද් මම්දානි කොලොම්බියා විශ්ව විද්‍යාලයේ ඉන්දියානු-උගන්ඩා පශ්චාත් යටත් විජිත අධ්‍යයන මහාචාර්යවරයෙකි.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Kim |first=Elizabeth |last2=Campbell |first2=Jon |date=October 22, 2024 |title=State Assemblymember Zohran Mamdani joins Adams' challengers for NYC mayor |url=https://gothamist.com/news/zohran-mamdani-running-mayor-eric-adams |access-date=2025-06-05 |website=Gothamist}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Bansal |first=Robin |date=2013-05-16 |title=My son is not a firang, we are desi: Mira Nair |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/my-son-is-not-a-firang-we-are-desi-mira-nair/story-2oOR5rHzYuu50zOfMPEWiJ.html |access-date=2020-07-22 |website=Hindustan Times |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Jung |first=E. Alex |date=2025-05-20 |title=Zohran Mamdani Crashes the Party |url=https://nymag.com/intelligencer/article/zohran-mamdani-nyc-mayor-polls-campaign-momentum.html |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250520095713/https://nymag.com/intelligencer/article/zohran-mamdani-nyc-mayor-polls-campaign-momentum.html |archive-date=2025-05-20 |access-date=2025-06-05 |website=Intelligencer |language=en}}&lt;/ref&gt; ඔහුගේ පියා ඔහුට ක්වාමේ යන මැද නම තැබුවේ [[ඝානාව|ඝානාවේ]] පළමු අගමැති ක්වාමේ නක්‍රුමාට පසුවය.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Little Africa interview&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Davids |first=Monah |date=October 26, 2024 |title=Ugandan-Born Zohran Mamdani Announces Candidacy for Mayor of New York City |url=https://www.littleafricanews.com/zohran-mamdani-announces-candidacy-for-mayor-of-new-york-city/ |access-date=March 12, 2025 |website=Little Africa News}}&lt;/ref&gt; 

මම්දානිට වයස අවුරුදු පහක් වන විට, ඔහුගේ පවුලේ අය [[දකුණු අප්‍රිකාව|දකුණු අප්‍රිකාවේ]] කේප්ටවුන් වෙත සංක්‍රමණය විය. ඔහු එහි ශාන්ත ජෝර්ජ් ව්‍යාකරණ පාසලට ඇතුළත් වූ අතර ඔහුගේ පියා කේප්ටවුන් විශ්ව විද්‍යාලයේ සේවය කළේය. මම්දානි බෝඩොයින් විද්‍යාලයට ඇතුළත් වූ අතර එහිදී ඔහු පාසලේ පලස්තීනයේ යුක්තිය සඳහා වූ ශිෂ්‍යයන් යන පරිච්ඡේදයේ සම-ආරම්භකයා විය. ඔහු 2014 දී [[අප‍්‍රිකානු ඇමරිකානු අධ්‍යයන|අප්‍රිකානා අධ්‍යයනය]] පිළිබඳ කලා උපාධියක් ලබා ගත්තේය.&lt;ref name=&quot;jac&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Shoki |first=William |date=February 9, 2020 |title=Roti and Roses for All |url=https://jacobin.com/2020/02/zohran-mamdani-new-york-state-assembly-socialist-queens |access-date=March 25, 2025 |website=[[Jacobin]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Sorkin |first=Emma |date=November 1, 2019 |title=Taking a stand: alumni run for office, with Bowdoin in mind |url=https://bowdoinorient.com/2019/11/01/taking-a-stand-alumni-run-for-office-with-bowdoin-in-mind/ |access-date=2025-03-17 |website=[[The Bowdoin Orient]]}}&lt;/ref&gt;

== මූලාශ්‍ර ==
{{Reflist}}

[[ප්‍රවර්ගය:ජීවමාන ජනයා]]
[[ප්‍රවර්ගය:1991 උපත්]]
[[ප්‍රවර්ගය:උර්දු-භාෂා පෙළ ඇතුළත් ලිපි]]</text>
      <sha1>cqr2n5woyad9nxx5j69oaadio1tebpp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>චිලී හි ඉතිහාසය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182299</id>
    <revision>
      <id>803692</id>
      <parentid>797314</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T22:01:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261105) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>803692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91090" sha1="p3ycvcilsjcujnvlz2h0oi8yjlrbbki" xml:space="preserve">=== මුල් ඉතිහාසය ===
[[File:Momia_cultura_chinchorro_año_3000_AC.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Momia_cultura_chinchorro_a%C3%B1o_3000_AC.jpg|වම|thumb|පැරණිතම චින්චොරෝ මමී, ක්‍රි.පූ. 5050 පමණ සිට පැවත එන්නකි.]]
ගල් මෙවලම් සාක්ෂිවලින් පෙනී යන්නේ මිනිසුන් වසර 18,500 කට පෙර මොන්ටේ වර්ඩ් නිම්න ප්‍රදේශයට වරින් වර පැමිණි බවයි. වසර 10,000 කට පමණ පෙර, සංක්‍රමණික ආදිවාසී ජනයා වර්තමාන චිලීයේ සාරවත් නිම්න සහ වෙරළබඩ ප්‍රදේශවල පදිංචි වූහ. ඉතා මුල් කාලීන මානව වාසස්ථානවලින් ජනාවාස වූ ස්ථාන අතර මොන්ටේ වර්ඩ්, කියුවා ඩෙල් මිලෝඩන් සහ පාලි-අයික් ආවාටයේ ලාවා නළය ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |author=Bower, Bruce |date=26 December 2015 |title=People roamed tip of South America 18,500 years ago |url=https://www.sciencenews.org/article/people-roamed-tip-south-america-18500-years-ago |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200510101040/https://www.sciencenews.org/article/people-roamed-tip-south-america-18500-years-ago |archive-date=10 May 2020 |access-date=26 December 2015 |work=Science News |pages=10}}&lt;/ref&gt;

ඉන්කාවරු කෙටියෙන් ඔවුන්ගේ අධිරාජ්‍යය දැන් උතුරු චිලී ලෙස ව්‍යාප්ත කළ නමුත්, මාපුචේ (හෝ ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් විසින් ඔවුන් හැඳින්වූ පරිදි අරවුකානියානුවන්) රාජ්‍ය සංවිධානයක් නොමැතිකම නොතකා ඉන්කා අධිරාජ්‍යය ඔවුන් යටත් කර ගැනීමට ගත් බොහෝ උත්සාහයන්ට සාර්ථකව ප්‍රතිරෝධය දැක්වූහ.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Nf8SnJ_ZJbkC&amp;pg=PA27 |title=Insight Guides: Chile |publisher=Langenscheidt Publishing Group |year=2002 |isbn=978-981-234-890-6 |page=27 |access-date=14 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240221111313/https://books.google.com/books?id=Nf8SnJ_ZJbkC&amp;pg=PA27#v=onepage&amp;q&amp;f=false |archive-date=21 February 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ඔවුන් සාපා ඉන්කා ටුපාක් යුපන්කි සහ ඔහුගේ හමුදාවට එරෙහිව සටන් කළහ. මවුලේ සටන ලෙස හැඳින්වෙන ලේ වැකි දින තුනක ගැටුමේ ප්‍රතිඵලය වූයේ චිලී ප්‍රදේශ අත්පත් කර ගැනීම මවුලේ ගඟේදී අවසන් වීමයි.&lt;ref name=&quot;countrystudies&quot;&gt;{{cite web |date=31 March 1994 |title=Development and Breakdown of Democracy, 1830–1973 |url=http://countrystudies.us/chile/85.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110709014719/http://countrystudies.us/chile/85.htm |archive-date=9 July 2011 |access-date=21 April 2009 |work=Country Studies |publisher=Library of Congress}}&lt;/ref&gt;

=== ස්පාඤ්ඤ යටත් විජිතකරණය ===
[[File:Captaincy General of Chile, 1810, with territories as disputed.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Captaincy General of Chile, 1810, with territories as disputed.svg|thumb|චිලී ඉතිහාස ලේඛනයට අනුව 1810 දී චිලී රාජධානිය. ඊළඟ වසරේදී රියෝ ඩි ලා ප්ලාටා හි උප රාජකීයත්වය නිර්මාණය කරන ලද අතර මෙන්ඩෝසා සහ සැන් ජුවාන් නගරවල භූමි ප්‍රදේශ චිලියේ සිට නව ආයතනයට මාරු කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Eyzaguirre, Jaime |title=Breve historia de las fronteras de Chile |date=1967 |publisher=Editorial Universitaria}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Lagos Carmona |first1=Guillermo |title=Los Títulos Históricos: Historia de Las Fronteras de Chile |date=1985 |publisher=Andrés Bello |quote=(p. 197) We note that the Loa river is at 22 degrees and that Baleato, in 1793, indicated 21.5 degrees for the beginning of the Kingdom of Chile, with the Loa at its mouth in the Pacific. (...) (p. 540) According to the Map of Cano y Olmedilla, the limit of the Kingdom of Chile &quot;(...) through the desert of Atacama (...) From here it turns to the S., S.E., S.E., and S., keeping in general this last course until near the 29° parallel, from where it takes a S.E. direction. SE. and S., generally keeping this last course until the vicinity of the 29° parallel, from where it takes a S.E. direction, skirting to the east the 'Province of Cuyo' which, of course, appears to be included in the territory of the Kingdom of Chile. In the latitude of 32°30' the line turns to the S.W. until reaching the Quinto river, which, as the legend says 'communicates by channels with the Saladillo in time of floods'. It follows the river down to the meridian 316°, counting to the E. of Tenerife, where it turns a stretch until it reaches the Hueuque-Leuvu river (or Barrancas river) at 371/2° latitude. From here it runs along the river for a stretch to the S.E., and then turns to the E. and falls into the Atlantic Sea in the vicinity of parallel 37° between Cape Lobos and Cape Corrientes&quot;, &quot;a little north of the current Mar del Plata&quot;. (...) (p. 543) In this document it is seen that those of the province of Cuyo end to the south at the source of the Diamante River, and that from that point to the east, the dividing line goes to the point where the Quinto River crosses the road that goes from Santiago to Buenos Aires.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Amunátegui |first1=Miguel Luis |url=https://libros.uchile.cl/files/presses/1/monographs/128/submission/proof/36/ |title=Títulos de la República de Chile a la soberanía i dominio de la Estremidad |date=1985 |access-date=14 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221112070737/https://libros.uchile.cl/files/presses/1/monographs/128/submission/proof/36/ |archive-date=12 November 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Morla Vicuña |first1=Carlos |title=Estudio histórico sobre el descubrimiento y conquista de la Patagonia y de la Tierra del Fuego |url=https://archive.org/details/estudiohistoric03vicugoog |date=1903 |publisher=F. A. Brockhaus |location=Leipzig}}&lt;/ref&gt;]]
1520 දී, ලොව වටා ගමන් කිරීමට උත්සාහ කරන අතරතුර, ෆර්ඩිනන්ඩ් මැගෙලන් දැන් ඔහුගේ නමින් නම් කර ඇති දකුණු මාර්ගය (මැගෙලන් සමුද්‍ර සන්ධිය) සොයා ගත් අතර එමඟින් දැන් චිලී ලෙස හඳුන්වන ප්‍රදේශයට පා තැබූ පළමු යුරෝපීයයා බවට පත්විය. චිලී වෙත ළඟා වූ ඊළඟ යුරෝපීයයන් වූයේ 1535 දී පේරු සිට රත්තරන් සොයමින් පැමිණි ඩියාගෝ ද අල්මාග්‍රෝ සහ ඔහුගේ ස්පාඤ්ඤ ආක්‍රමණික කණ්ඩායමයි. ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයින්ට ප්‍රධාන වශයෙන් කප්පාදු කෘෂිකර්මාන්තය සහ දඩයම් කිරීම තුළින් තමන්ට සහාය වූ විවිධ සංස්කෘතීන් හමු විය.&lt;ref name=&quot;countrystudies&quot; /&gt;

චිලී යටත් කර ගැනීම 1540 දී ඉතා උනන්දුවෙන් ආරම්භ වූ අතර එය 1541 පෙබරවාරි 12 වන දින සන්තියාගෝ නගරය ආරම්භ කළ ෆ්‍රැන්සිස්කෝ පිසාරෝගේ ලුතිනන්වරයෙකු වූ පෙඩ්‍රෝ ද වැල්ඩිවියා විසින් සිදු කරන ලදී. ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයින්ට ඔවුන් සොයන පුළුල් රන් හා රිදී සොයා ගැනීමට නොහැකි වුවද, ඔවුන් චිලී මධ්‍යම නිම්නයේ කෘෂිකාර්මික විභවය හඳුනා ගත් අතර, චිලී ස්පාඤ්ඤ අධිරාජ්‍යයේ කොටසක් බවට පත්විය.&lt;ref name=&quot;countrystudies&quot; /&gt;

යටත් කර ගැනීම ක්‍රමයෙන් සිදු වූ අතර යුරෝපීයයන් නැවත නැවතත් පසුබෑමකට ලක් විය. 1553 දී ආරම්භ වූ දැවැන්ත මාපුචේ කැරැල්ලක ප්‍රතිඵලයක් ලෙස වැල්ඩිවියා මරණයට පත් වූ අතර යටත් විජිතයේ ප්‍රධාන ජනාවාස බොහොමයක් විනාශ විය. පසුව ඇති වූ ප්‍රධාන කැරලි 1598 සහ 1655 දී සිදු විය. මාපුචේ සහ අනෙකුත් ස්වදේශික කණ්ඩායම් කැරලි ගැසූ සෑම අවස්ථාවකම, ජනපදයේ දකුණු මායිම උතුරු දෙසට තල්ලු කරන ලදී. 1683 දී ස්පාඤ්ඤ කිරීටය විසින් වහල්භාවය අහෝසි කිරීම සිදු කරන ලද්දේ මාපුචේ වහල්භාවයට පත් කිරීම ඔවුන් යටත් කර ගැනීමට බිය ගැන්වීමට වඩා ප්‍රතිරෝධය තීව්‍ර කළ බව පිළිගැනීමෙනි. රාජකීය තහනම් කිරීම් තිබියදීත්, අඛණ්ඩ යටත්විජිතවාදී මැදිහත්වීම් හේතුවෙන් සබඳතා පළුදු විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Caivano |first=Tommaso |date=1 April 1882 |title=Storia della guerra d'America fra Chilì, il Perù e la Bolivia |url=http://archive.org/details/storiadellaguer00caivgoog |publisher=Ermanno Loescher |language=it |via=Internet Archive |place=Torino}}&lt;/ref&gt;

උතුරට කාන්තාරයෙන්, දකුණට මාපුචේ විසින්, නැගෙනහිරින් ඇන්ඩීස් කඳුවැටියෙන් සහ බටහිරින් සාගරයෙන් වෙන් කරන ලද චිලී, ස්පාඤ්ඤ ඇමරිකාවේ වඩාත්ම මධ්‍යගත, සමජාතීය භූමි ප්‍රදේශයක් බවට පත්විය. එක්තරා ආකාරයක මායිම් බලකොටුවක් ලෙස සේවය කරමින්, මාපුචේ සහ ස්පාඤ්ඤයේ යුරෝපීය සතුරන්, විශේෂයෙන් ඉංග්‍රීසි සහ ලන්දේසීන් යන දෙපිරිසගේම ආක්‍රමණ වැළැක්වීමේ මෙහෙවර යටත් විජිතයට පැවරුණි. සර් ෆ්‍රැන්සිස් ඩ්‍රේක් 1578 දී යටත් විජිතයේ ප්‍රධාන වරාය වූ වල්පරයිසෝ වෙත කළ වැටලීමෙන් පෙන්නුම් කළ පරිදි, මාපුචේට අමතරව බුකනියර්වරුන් සහ මුහුදු කොල්ලකරුවන් ද යටත් විජිතයට තර්ජනය කළහ. චිලී රාජ්‍යය ඇමරිකාවේ විශාලතම ස්ථාවර හමුදාවන්ගෙන් එකකට සත්කාරකත්වය සැපයූ අතර, එය ස්පාඤ්ඤ දේපළවලින් වඩාත්ම මිලිටරිකරණය වූ එකක් බවට පත් කළ අතර, පේරු උපරාජයාගේ භාණ්ඩාගාරයට ද මුදල් වැය කළේය.&lt;ref name=&quot;hudson&quot;&gt;{{cite web |year=1995 |editor-last=Hudson |editor-first=Rex A. |title=Chile: A Country Study |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/cltoc.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150625213643/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/cltoc.html |archive-date=25 June 2015 |access-date=27 February 2005 |work=GPO for the Library of Congress}}&lt;/ref&gt;

[[File:Fundacion_de_Santiago.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Fundacion_de_Santiago.jpg|වම|thumb|පේද්‍රෝ ලීරා විසින් 1888 දී හුලේන් හිල් හි පේද්‍රෝ ද වැල්ඩිවියා විසින් සන්තියාගෝ පිහිටුවීමේ සිතුවම]]
පළමු සාමාන්‍ය සංගණනය 1777 සහ 1778 අතර කාලය තුළ අගස්ටින් ද ජෞරෙගුයිගේ රජය විසින් පවත්වන ලදී; එයින් පෙන්නුම් කළේ ජනගහනය 259,646 කින් සමන්විත වූ බවයි: යුරෝපීය සම්භවයක් ඇති 73.5% ක්, මෙස්ටිසෝවරුන් 7.9% ක්, ආදිවාසී ජනතාව 8.6% ක් සහ කළු ජාතිකයින් 9.8% ක්. චිලෝ පළාතේ ආණ්ඩුකාර ෆ්‍රැන්සිස්කෝ හර්ටාඩෝ 1784 දී සංගණනයක් සිදු කළ අතර ජනගහනය 26,703 ක් වන අතර, ඔවුන්ගෙන් 64.4% ක් සුදු ජාතිකයින් සහ 33.5% ක් ස්වදේශිකයන් බවයි. 1812 දී කොන්සෙප්සියොන් රදගුරු පදවිය විසින් මවුලේ ගඟට දකුණින් පිහිටි ප්‍රදේශවල සංගණනයක් සිදු කරන ලද නමුත්, ආදිවාසී ජනගහනය හෝ චිලෝ පළාතේ වැසියන් ඇතුළත් කර නොතිබුණි. ජනගහනය 210,567 ක් ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇති අතර, ඔවුන්ගෙන් 86.1% ක් ස්පාඤ්ඤ හෝ යුරෝපීය සම්භවයක් ඇති අය වූ අතර, ඔවුන්ගෙන් 10% ක් ආදිවාසී වූ අතර 3.7% ක් මෙස්ටිසෝ, කළු සහ මුලටෝස් විය.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Silva Castro |first=Raúl |url=https://www.memoriachilena.gob.cl/602/w3-article-8952.html |title=Censo de 1813 |date=1953 |publisher=Imprenta Chile |place=Santiago |page=370 |access-date=18 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240818150256/https://www.memoriachilena.gob.cl/602/w3-article-8952.html |archive-date=18 August 2024 |url-status=live |via=Biblioteca Nacional de Chile}}&lt;/ref&gt;

බැටන් සහ ලෝර්කා-ජානා විසින් කරන ලද 2021 අධ්‍යයනයකින් පෙන්නුම් කරන්නේ උතුරු යුරෝපීය සංක්‍රමණිකයන්ගෙන් සාපේක්ෂව ඉහළ කොටසක් ඇති ප්‍රදේශ සංඛ්‍යාත්මකව වේගයෙන් වර්ධනය වූ බවයි, සමස්ත සංක්‍රමණික සංඛ්‍යාව කුඩා වුවද. මෙම බලපෑම බාහිර සාධක සමඟ සම්බන්ධ විය හැකිය: අවට ජනගහනය කුඩා යුරෝපීය නොවන සංක්‍රමණික කණ්ඩායමට සමාන හැසිරීමක් අනුගමනය කළ අතර නව පාසල් නිර්මාණය විය. උත්ප්‍රාසාත්මක ලෙස, සංක්‍රමණිකයන් විසින් කරන ලද අධ්‍යාපනික ආයෝජනයෙන් ධනාත්මක බලපෑම් ඇති වන්නට ඇත, ඒ සමඟම සංඛ්‍යාත්මකභාවය මෙම කලාපවල වැඩි අසමානතාවයෙන් අඩු වී තිබිය හැකිය. කෙසේ වෙතත්, සංක්‍රමණවල ධනාත්මක බලපෑම් පැහැදිලිවම ප්‍රබල විය.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Baten|first1=Joerg|last2=Llorca-Jaña|first2=Manuel|date=2021|title=Inequality, Low-Intensity Immigration and Human Capital Formation in the Regions of Chile, 1820–1939|url=https://www.cesifo.org/DocDL/cesifo1_wp8177.pdf|url-status=live|journal=Economics and Human Biology|volume=43|page=101030|doi=10.1016/j.ehb.2021.101030|issn=1570-677X|pmid=34171763|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.cesifo.org/DocDL/cesifo1_wp8177.pdf|archive-date=9 October 2022|s2cid=219382958}}&lt;/ref&gt;

=== නිදහස සහ ජාතිය ගොඩනැගීම ===
[[File:Ejercito_Libertador_cruce_de_Cordillera_de_los_andes.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ejercito_Libertador_cruce_de_Cordillera_de_los_andes.jpg|thumb|ඇන්ඩීස් තරණය කරන අතරතුර ජෙනරාල්වරුන් වන ජෝස් ද සැන් මාටින් (වමේ) සහ බර්නාඩෝ ඕ'හිගින්ස් (දකුණේ)]]
1808 දී, නැපෝලියන් ඔහුගේ සහෝදර ජෝසප් ස්පාඤ්ඤ රජු ලෙස සිංහාසනාරූඪ කිරීමත් සමඟ චිලී ස්පාඤ්ඤයෙන් නිදහස ලබා ගැනීම සඳහා වූ උත්සාහය වේගවත් විය. බලයෙන් පහ කරන ලද රජුගේ උරුමක්කාරයා වන ෆර්ඩිනන්ඩ් නමින් ජාතික ජුන්ටාවක් 1810 සැප්තැම්බර් 18 වන දින පිහිටුවන ලදී. චිලී රජයේ ජුන්ටාව ස්පාඤ්ඤ රාජාණ්ඩුව තුළ චිලී සඳහා ස්වාධීන රජයක් ප්‍රකාශයට පත් කළේය (මෙම දිනය සිහිපත් කිරීම සඳහා, චිලී සෑම වසරකම සැප්තැම්බර් 18 වන දින එහි ජාතික දිනය සමරයි).

මෙම සිදුවීම් වලින් පසුව, හොසේ මිගෙල් කැරේරා (වඩාත් ප්‍රසිද්ධ දේශප්‍රේමීන්ගෙන් කෙනෙකු) සහ ඔහුගේ සහෝදරයන් දෙදෙනා වන ජුවාන් ජෝස් සහ ලුයිස් කැරේරාගේ අණ යටතේ පූර්ණ නිදහස සඳහා වූ ව්‍යාපාරයක් ඉක්මනින්ම පුළුල් අනුගාමිකයින් පිරිසක් ලබා ගත්තේය. රෙකොන්ක්විස්ටා ලෙස හැඳින්වෙන කාලය තුළ අත්තනෝමතික පාලනය නැවත පැනවීමට ස්පාඤ්ඤ උත්සාහයන් දිගු අරගලයකට තුඩු දුන් අතර, කැරේරාගේ නායකත්වයට අභියෝග කළ බර්නාඩෝ ඕ'හිගින්ස්ගේ අභ්‍යන්තර ගැටුම් ද ඊට හේතු විය.

1817 දක්වා කඩින් කඩ යුද්ධ පැවතුනි. ආර්ජන්ටිනාවේ කැරේරා සිරගතව සිටියදී, ඕ'හිගින්ස් සහ කැරේරා විරෝධී කණ්ඩායම, ආර්ජන්ටිනාවේ නිදහස් යුද්ධයේ වීරයා වූ ජෝස් ද සැන් මාටින්, ඇන්ඩීස් හරහා චිලී වෙත හමුදාවක් මෙහෙයවූ අතර රාජකීයයන් පරාජය කළේය. කෙසේ වෙතත්, 1818 පෙබරවාරි 12 වන දින චිලී ස්වාධීන ජනරජයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. කෙසේ වෙතත්, දේශපාලන කැරැල්ල සුළු සමාජ වෙනසක් ගෙන ආ අතර, 19 වන සියවසේ චිලී සමාජය පවුල් දේශපාලනය සහ රෝමානු කතෝලික පල්ලිය විසින් බෙහෙවින් බලපා ඇති ස්ථරීකෘත යටත් විජිත සමාජ ව්‍යුහයේ සාරය ආරක්ෂා කළේය. අවසානයේ ශක්තිමත් ජනාධිපති ධුරයක් මතු වූ නමුත් ධනවත් ඉඩම් හිමියන් බලවත්ව සිටියහ.&lt;ref name=&quot;countrystudies&quot; /&gt; බර්නාඩෝ ඕ'හිගින්ස් වරක් පිලිපීනය ස්පාඤ්ඤයෙන් මුදාගෙන දූපත් ඇතුළත් කිරීමෙන් චිලී රාජ්‍යය පුළුල් කිරීමට සැලසුම් කළේය. මේ සම්බන්ධයෙන් ඔහු 1821 නොවැම්බර් 12 දිනැති ලිපියකින් ස්කොට්ලන්ත නාවික නිලධාරියෙකු වන ලෝඩ් තෝමස් කොක්රේන් වෙත ගුවායාකිල්, ගැලපගෝස් දූපත් සහ පිලිපීනය යටත් කර ගැනීමේ ඔහුගේ සැලැස්ම ප්‍රකාශ කළේය. සූදානම් කිරීම් තිබුණත්, ඕ'හිගින්ස් පිටුවහල් කළ නිසා සැලැස්ම ක්‍රියාත්මක වූයේ නැත.&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=Jg5cEAAAQBAJ Intercolonial Intimacies: Relinking Latin/o America to the Philippines. 1898-1964 By Paula C. Park] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221101151055/https://books.google.com.ph/books?id=Jg5cEAAAQBAJ|date=1 November 2022}} (INTRODUCTION: Residual Intercolonial Intimacies across the &quot;Hispanic&quot; Pacific)&lt;/ref&gt;

[[File:Combate_Naval_Iquique-Thomas_Somerscales.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Combate_Naval_Iquique-Thomas_Somerscales.jpg|thumb|1879 මැයි 21 වන දින ඉක්වික් සටන. පැසිෆික් යුද්ධයේදී චිලී ලැබූ ජයග්‍රහණය නව භූමි ප්‍රදේශ දක්වා ව්‍යාප්ත වීමට ඉඩ සැලසීය.]]
චිලී සෙමෙන් තම බලපෑම පුළුල් කිරීමට සහ එහි දේශසීමා ස්ථාපිත කිරීමට පටන් ගත්තේය. ටැන්ටාකෝ ගිවිසුම මගින්, චිලෝ දූපත් සමූහය 1826 දී සංස්ථාගත කරන ලදී. චානාර්සිලෝ හි රිදී ලෝපස් සොයා ගැනීම සහ පේරු සමඟ පැසිෆික් සාගරයේ සමුද්‍රීය ආධිපත්‍යය පිළිබඳ ගැටුමකට තුඩු දුන් වැල්පරයිසෝ වරායේ වර්ධනය වන වෙළඳාම හේතුවෙන් ආර්ථිකය දියුණු වීමට පටන් ගත්තේය. ඒ සමඟම, දකුණු චිලියේ ස්වෛරීභාවය ශක්තිමත් කිරීමට උත්සාහ කරන ලද අතර, 1848 දී අරවුකානියාවට විනිවිද යාම තීව්‍ර කර ලන්කිහු ජර්මානු සංක්‍රමණිකයන් සමඟ යටත් විජිතයක් බවට පත් කරන ලදී. ජෝන් විලියම්ස් විල්සන්ගේ අණ යටතේ ෂූනර් ඇන්කුඩ් විසින් ෆෝට් බුල්ස් ආරම්භ කිරීමත් සමඟ, 1843 දී මැගලන්ස් කලාපය රට විසින් පාලනය කිරීමට පටන් ගත් අතර, එවකට බොලිවියාව සමඟ ආරවුලක් ඇති ඇන්ටොෆගස්ටා කලාපය මිනිසුන්ගෙන් පිරී යාමට පටන් ගත්තේය.

1829–1830 චිලී සිවිල් යුද්ධයෙන් පසුව, ජෝකින් ප්‍රීටෝ පරිපාලනය යටතේ කොන්සර්වේටිව්වරුන් ජයග්‍රහණය කළ 1833 චිලී ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව ලියා ක්‍රියාත්මක කරන ලද්දේ ත්‍රිත්ව අමාත්‍ය ඩියාගෝ පෝටේල්ස්ගේ ඉහළ බලපෑමෙනි. 1850 ගණන්වල චිලීහි තවත් සිවිල් යුද්ධ දෙකක් සිදු විය, එකක් 1851 දී සහ අනෙක 1859 දී.

[[File:Territorial_losses_of_the_Republic_of_Chile_de_jure.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Territorial_losses_of_the_Republic_of_Chile_de_jure.svg|thumb|468x468පික්|චිලී ඉතිහාස ලේඛනයට අනුව චිලී ජනරජයේ භෞමික පාඩු (නීතිය අනුව)&lt;ref name=&quot;Eyzaguirre&quot;&gt;{{cite book |author1=Eyzaguirre, Jaime |title=Breve historia de las fronteras de Chile |date=1967 |publisher=Editorial Universitaria |language=es}}&lt;/ref&gt;]]19 වන සියවසේ අගභාගයේදී, සන්තියාගෝහි රජය අරවුකානියා අත්පත් කර ගැනීමෙන් දකුණේ සිය ස්ථානය තහවුරු කර ගත්තේය. 1881 දී චිලී සහ ආර්ජන්ටිනාව අතර මායිම් ගිවිසුම මගින් මැගෙලන් සමුද්‍ර සන්ධිය පිළිබඳ චිලී ස්වෛරීභාවය තහවුරු කරන ලද අතර, 1842 දී ආරම්භ වූ ආරවුලකින් පසු නැගෙනහිර පැටගෝනියාවේ ඉතිරි කොටසෙහි තම හිමිකම් අත්හැරීමට ද රට පෙළඹුණි.&lt;ref name=&quot;PatagoniaAustral&quot;&gt;{{cite book |author=Mateo Martinic Beros |url=https://www.memoriachilena.gob.cl/602/w3-article-10386.html |title=Presencia de Chile en la Patagonia austral 1843 – 1879 |date=1971 |publisher=Editorial Andrés Bello |language=es |access-date=December 8, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331010856/https://www.memoriachilena.gob.cl/602/w3-article-10386.html |archive-date=31 March 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; පේරු සහ බොලිවියාව සමඟ පැවති පැසිෆික් යුද්ධයේ (1879–83) ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, චිලී රාජ්‍යය තම භූමි ප්‍රදේශය උතුරු දෙසට තුනෙන් එකකින් පමණ පුළුල් කළ අතර, බොලිවියාවේ පැසිෆික් කලාපයට ප්‍රවේශය ඉවත් කළ අතර, වටිනා නයිට්‍රේට් නිධි අත්පත් කර ගත් අතර, එය සූරාකෑම ජාතික සමෘද්ධිමත් යුගයකට මඟ පෑදීය. 1870 වන විට දකුණු ඇමරිකාවේ ඉහළ ආදායම් ලබන රටවලින් එකක් ලෙස චිලී රාජ්‍යයට එක් විය.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Baten |first1=Jörg |author-link=Jörg Baten |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present. |url=https://archive.org/details/isbn_9781107507180 |date=2016 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781107507180 |page=[https://archive.org/details/isbn_9781107507180/page/137 137]}}&lt;/ref&gt;

1888 සැප්තැම්බර් 9 වන දින, ටහිටි රදගුරු මොන්සිග්නෝර් ජෝසේ මාරියා වර්ඩියර්ගේ උත්සාහයට ස්තූතිවන්ත වන්නට, ප්‍රාදේශීය රජු සමඟ අන්‍යෝන්‍ය කැමැත්ත ගිවිසුමක් අත්සන් කිරීමෙන් චිලී රාජ්‍යය පාස්කු දූපත අත්පත් කර ගත්තේය. වහල් වෙළෙන්දන් විසින් දිවයින නිරන්තරයෙන් ප්‍රහාර එල්ල කරන ලදී. නාවික නිලධාරි පොලිකාර්පෝ ටෝරෝ චිලී රජය නියෝජනය කළ අතර අටමු ටෙකේනා රපානුයි කවුන්සිලයේ ප්‍රධානියා විය. රාපා නුයි වැඩිහිටියන් ඔවුන්ගේ ප්‍රධානීන් ලෙස ඔවුන්ගේ පදවි නාම, ඔවුන්ගේ ඉඩම්වල අයිතිය, ඔවුන්ගේ සංස්කෘතියේ සහ සම්ප්‍රදායන්ගේ වලංගුභාවය සමාන කොන්දේසි මත අත් නොහරිමින් ස්වෛරීභාවය අත්හැරියහ. රාපා නුයිවරු කිසිවක් විකුණා දැමූ අතර චිලී රාජ්‍යයට සමාන කොන්දේසි යටතේ ඒකාබද්ධ කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;historia&quot;&gt;{{Cite web |title=Historia de la Isla de Pascua: Su Incorporación y Su Conflicto Con La Williamson &amp; Balfour. Daños Patrimoniales, Pretensiones Internacionales e Independentismos |url=http://www.soberaniachile.cl/historia_de_la_incorporacion_y_las_controversias_de_la_isla_de_pascua.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230321015938/http://www.soberaniachile.cl/historia_de_la_incorporacion_y_las_controversias_de_la_isla_de_pascua.html |archive-date=21 March 2023 |access-date=26 January 2024}}&lt;/ref&gt;

1891 චිලී සිවිල් යුද්ධය ජනාධිපතිවරයා සහ කොංග්‍රසය අතර බලය නැවත බෙදා හැරීමක් සිදු කළ අතර, චිලී පාර්ලිමේන්තු විලාසිතාවේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයක් ස්ථාපිත කළේය. කෙසේ වෙතත්, සිවිල් යුද්ධය දේශීය කර්මාන්ත සහ බලගතු චිලී බැංකු අවශ්‍යතා සංවර්ධනයට කැමති අය අතර තරඟයක් ද විය, විශේෂයෙන් විදේශීය ආයෝජකයින් සමඟ ශක්තිමත් සබඳතා තිබූ එඩ්වර්ඩ්ස් නිවස. වැඩි කල් නොගොස්, උත්සන්න වන භූ දේශපාලනික තරඟකාරිත්වය සහ පූනා ද අටකාමා ආරවුල මධ්‍යයේ රට ආර්ජන්ටිනාව සමඟ ඉතා මිල අධික නාවික අවි තරඟයක නිරත විය.

පේරු සහ බොලිවියාවට එරෙහි පැසිෆික් යුද්ධයේ (1879–1883) ප්‍රතිඵලයක් ලෙස චිලී රටවල් දෙකෙන්ම සම්පත් බහුල භූමි ප්‍රදේශයක් ඈඳා ගැනීමට සහ කලාපීය බලවතෙකු ලෙස එහි තත්ත්වය තවදුරටත් තහවුරු කර ගැනීමට හේතු විය. පසුව එය ඇමරිකාවේ ප්‍රමුඛ නාවික බලවතෙකු ලෙස මතු වූ අතර, 1885 පැනමා අර්බුදයට එක්සත් ජනපද මැදිහත්වීමට විරෝධය දැක්වීමට නැවක් පවා යැවීය. චිලී බටහිර අර්ධගෝලයේ එක්සත් ජනපද ආධිපත්‍යයට තර්ජනය කළ හැකි අතර, 1891 දී බැල්ටිමෝර් අර්බුදය අතරතුර රටවල් දෙක යුද්ධයට ආසන්න විය.&lt;ref name=&quot;sater&quot;&gt;William Sater, ''Chile and the United States: Empires in Conflict'', Athens, GA; University of Georgia Press, {{ISBN|0-8203-1249-5}} p.51&lt;/ref&gt;

=== 20 වන සියවස ===
[[File:Chilean_battleship_Almirante_Latorre.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Chilean_battleship_Almirante_Latorre.jpg|වම|thumb|1921 දී චිලියේ අල්මිරන්ට් ලැටෝරේ ඩ්‍රෙඩ්නෝට්]]
20 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී චිලී රාජ්‍යය තම භූමිය සම්පූර්ණයෙන්ම තහවුරු කර දිගුකාලීන රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සහ භෞමික ආරවුල් විසඳා ගත්තේය. ආර්ජන්ටිනාව සමඟ එහි වත්මන් දේශසීමා 1902 දී බ්‍රිතාන්‍ය බේරුම්කරණය හරහා සහ ඊළඟ වසරේ පූනා ද ඇටකාමා ආරවුල ද්විපාර්ශ්විකව විසඳා ගැනීම හරහා අවසන් කරන ලදී. 1904 දී චිලී සහ බොලිවියාව සාමය සහ මිත්‍රත්වය පිළිබඳ ගිවිසුමක් අත්සන් කළ අතර එමඟින් රටවල් දෙකම අතර දේශසීමාව පැහැදිලි විය.

චිලී ආර්ථිකය අර්ධ වශයෙන් පාලක කතිපයාධිකාරයේ අවශ්‍යතා ආරක්ෂා කරන පද්ධතියක් බවට පිරිහී ගියේය. 1920 ගණන් වන විට, නැගී එන මධ්‍යම සහ කම්කරු පන්ති, ප්‍රතිසංස්කරණවාදී ජනාධිපතිවරයෙකු වන ආටුරෝ ඇලෙසැන්ඩ්‍රි තෝරා පත් කර ගැනීමට තරම් බලවත් වූ අතර, ඔහුගේ වැඩසටහන ගතානුගතික සම්මේලනයකින් කලකිරීමට පත් විය. 1920 ගණන්වලදී, ශක්තිමත් මහජන සහයෝගයක් ඇති මාක්ස්වාදී කණ්ඩායම් මතු විය.&lt;ref name=&quot;countrystudies&quot; /&gt;

1924 දී ජෙනරාල් ලුයිස් අල්ටමිරානෝ විසින් මෙහෙයවන ලද හමුදා කුමන්ත්‍රණයක් 1932 දක්වා පැවති දේශපාලන අස්ථාවරත්වයේ කාල පරිච්ඡේදයක් ආරම්භ කළේය. එම කාලය තුළ බලය දැරූ ආණ්ඩු දහයෙන්, දීර්ඝතම කාලය වූයේ 1925 දී තථ්‍ය ඒකාධිපතියෙකු ලෙස කෙටි කාලයක් පාලනය කළ ජෙනරාල් කාලෝස් ඉබානෙස් ඩෙල් කැම්පෝගේ ආණ්ඩු වන අතර පසුව 1927 සහ 1931 අතර කාලය තුළ නැවත පාලනය කළේය. මෙම ඒකාධිපති ආණ්ඩු ලතින් ඇමරිකාවේ වෙනත් තැන්වල සගයන්ට වඩා සාපේක්ෂව අඩු රළු සහ දූෂිත විය.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Fowler |first=Will |title=Authoritarianism in Latin America since independence |url=https://archive.org/details/authoritarianism0000unse_k1y9 |publisher=Greenwood Press |year=1996 |isbn=0-313-29843-2 |location=University of Virginia |pages=[https://archive.org/details/authoritarianism0000unse_k1y9/page/30 30]–96}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Frazier |first=Lessie Jo |url=https://books.google.com/books?id=gQU-GYGeVSEC&amp;pg=PA163 |title=Salt in the Sand: Memory, Violence, and the Nation-State in Chile, 1890 to the Present |date=17 July 2007 |publisher=Duke University Press |isbn=978-0-8223-4003-4 |pages=163–184 |access-date=14 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129020445/https://books.google.com/books?id=gQU-GYGeVSEC&amp;pg=PA163#v=onepage&amp;q&amp;f=false |archive-date=29 November 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදීව තේරී පත් වූ අනුප්‍රාප්තිකයෙකුට බලය අත්හැරීමෙන්, ඉබානෙස් ඩෙල් කැම්පෝ ඔහුගේ දෘෂ්ටිවාදයේ නොපැහැදිලි සහ වෙනස් වන ස්වභාවය තිබියදීත්, වසර තිහකට වැඩි කාලයක් ශක්‍ය දේශපාලනඥයෙකු ලෙස රැඳී සිටීමට තරම් විශාල ජනගහනයක කොටසකගේ ගෞරවය රඳවා ගත්තේය. 1932 දී ව්‍යවස්ථාමය පාලනය ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කරන විට, ශක්තිමත් මධ්‍යම පාන්තික පක්ෂයක් වන රැඩිකල් පක්ෂය මතු විය. එය ඉදිරි වසර 20 සඳහා සන්ධාන ආණ්ඩු වල ප්‍රධාන බලවේගය බවට පත්විය. රැඩිකල් පක්ෂ ආධිපත්‍යයේ (1932–52) කාලය තුළ, රාජ්‍යය ආර්ථිකය තුළ එහි භූමිකාව වැඩි කළේය. 1952 දී, ඡන්දදායකයින් ඉබානෙස් ඩෙල් කැම්පෝව තවත් වසර හයක් සඳහා නැවත බලයට පත් කළහ. 1958 දී ජෝර්ජ් ඇලෙසැන්ඩ්‍රි ඉබානෙස් ඩෙල් කැම්පෝගෙන් පසු චිලී ගතානුගතිකවාදය තවත් වාරයක් සඳහා ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදීව බලයට ගෙන ආවේය.

1964 දී ක්‍රිස්තියානි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී එඩුවාඩෝ ෆ්‍රෙයි මොන්ටල්වාගේ ජනාධිපතිවරණ ඡන්ද විමසීමෙන් ප්‍රධාන ප්‍රතිසංස්කරණ කාල පරිච්ඡේදයක් ආරම්භ විය. &quot;නිදහසේ විප්ලවය&quot; යන සටන් පාඨය යටතේ, ෆ්‍රෙයි පරිපාලනය කෘෂිකාර්මික සේවකයින්ගේ ග්‍රාමීය වෘත්තීය සමිතිකරණය ඇතුළුව, විශේෂයෙන් අධ්‍යාපනය, නිවාස සහ කෘෂිකාර්මික ප්‍රතිසංස්කරණවල දුරදිග යන සමාජ හා ආර්ථික වැඩසටහන් ආරම්භ කළේය. කෙසේ වෙතත්, 1967 වන විට, ෆ්‍රෙයිට ඔහුගේ ප්‍රතිසංස්කරණ ප්‍රමාණවත් නොවන බවට චෝදනා කළ වාමාංශිකයින්ගෙන් සහ ඒවා අධික ලෙස සැලකූ කොන්සර්වේටිව්වරුන්ගෙන් වැඩිවන විරෝධයට මුහුණ දීමට සිදු විය. ඔහුගේ ධුර කාලය අවසානයේ, ෆ්‍රෙයි තම පක්ෂයේ අභිලාෂකාමී ඉලක්ක සම්පූර්ණයෙන්ම සාක්ෂාත් කර ගෙන නොතිබුණි.&lt;ref name=&quot;countrystudies&quot; /&gt;[[File:Salvador_Allende_Gossens-.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Salvador_Allende_Gossens-.jpg|thumb|සැල්වදෝර් අයියන්ඩේ]]
1970 මැතිවරණයේදී, චිලී සමාජවාදී පක්ෂයේ (එවකට කොමියුනිස්ට්වාදීන්, රැඩිකල්වාදීන්, සමාජ-ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදීන්, විරුද්ධ ක්‍රිස්තියානි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදීන්, ජනප්‍රිය ඒකීය ක්‍රියාකාරී ව්‍යාපාරය සහ ස්වාධීන ජනප්‍රිය ක්‍රියාමාර්ග ඇතුළත් &quot;ජනප්‍රිය එක්සත්&quot; සන්ධානයේ කොටසක්) සෙනෙට් සභික සැල්වදෝර් ඇලෙන්ඩේ,&lt;ref name=&quot;countrystudies&quot; /&gt; ත්‍රි-මාර්ග තරඟයකින් බහුතර ඡන්ද සංඛ්‍යාවකින් අර්ධ බහුතරයක් ලබා ගත් අතර, පසුව ක්‍රිස්තියානි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී පක්ෂය සඳහා අපේක්ෂකයින් වන රඩොමිරෝ ටොමික් සහ කොන්සර්වේටිව් පක්ෂය සඳහා ජෝර්ජ් ඇලෙසැන්ඩ්‍රි තෝරා ගන්නා ලදී. ඇලෙන්ඩේ නිරපේක්ෂ බහුතරයකින් තේරී පත් නොවූ අතර, ඡන්දවලින් 35% කටත් වඩා අඩු ප්‍රමාණයක් ලබා ගත්තේය.

චිලී කොංග්‍රසය ප්‍රමුඛ අපේක්ෂකයින් වන ඇලෙන්ඩේ සහ හිටපු ජනාධිපති ජෝර්ජ් ඇලෙසැන්ඩ්‍රි අතර දෙවන වටයේ ඡන්දයක් පැවැත්වූ අතර, සම්ප්‍රදායට අනුකූලව, 153 සිට 35 දක්වා ඡන්දයකින් ඇලෙන්ඩේ තෝරා ගත්තේය. ක්‍රිස්තියානි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදීන් කම්කරු පක්ෂයක් වන අතර දක්ෂිණාංශිකයින් සමඟ පොදු හේතුවක් ඇති කර ගත නොහැකි බව යන පදනම මත ඇලෙන්ඩේට විරුද්ධ වීමට ඇලෙසැන්ඩ්‍රි සමඟ සන්ධානයක් ඇති කර ගැනීම ෆ්‍රේ ප්‍රතික්ෂේප කළේය.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Mares |first=David |url=https://books.google.com/books?id=0Y3EWkKZsYcC&amp;pg=PA145 |title=The United States and Chile: Coming in from the Cold |author2=Francisco Rojas Aravena |publisher=Routledge |year=2001 |isbn=978-0-415-93125-0 |page=145 |access-date=14 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129020509/https://books.google.com/books?id=0Y3EWkKZsYcC&amp;pg=PA145 |archive-date=29 November 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Trento |first=Joseph J. |url=https://books.google.com/books?id=3uPBM7z_62gC&amp;pg=PA560 |title=The Secret History of the CIA |publisher=Carroll &amp; Graf Publishers |year=2005 |isbn=978-0-7867-1500-8 |page=560 |access-date=14 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319065032/http://books.google.com/books?id=3uPBM7z_62gC&amp;pg=PA560 |archive-date=19 March 2015 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

1972 දී ආරම්භ වූ ආර්ථික අවපාතයක්, ඇලෙන්ඩේගේ සමාජවාදී වැඩසටහනට ප්‍රතිචාර වශයෙන් ප්‍රාග්ධනය ඉවත් කිරීම, පෞද්ගලික ආයෝජන පහත වැටීම සහ බැංකු තැන්පතු ඉවත් කර ගැනීම මගින් උග්‍ර විය. නිෂ්පාදනය පහත වැටුණු අතර විරැකියාව ඉහළ ගියේය. පාරිභෝගික වියදම් වැඩි කිරීමට සහ ආදායම පහළට බෙදා හැරීම සඳහා ඇලෙන්ඩේ මිල කැටි කිරීම්, වැටුප් වැඩිවීම් සහ බදු ප්‍රතිසංස්කරණ ඇතුළු පියවර අනුගමනය කළේය.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Lois Hecht Oppenheim |url=https://books.google.com/books?id=99ZLX52z_noC&amp;pg=PA52 |title=Politics in Chile: Socialism, Authoritarianism, and Market Democracy |publisher=Westview Press |year=2007 |isbn=978-0-7867-3426-9 |page=52 |access-date=14 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129020433/https://books.google.com/books?id=99ZLX52z_noC&amp;pg=PA52#v=onepage&amp;q&amp;f=false |archive-date=29 November 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ඒකාබද්ධ රාජ්‍ය-පෞද්ගලික පොදු වැඩ ව්‍යාපෘති විරැකියාව අඩු කිරීමට උපකාරී විය.&lt;ref name=&quot;De Vylder&quot;&gt;{{cite book |last=De Vylder |first=Stefan |title=Allende's Chile: The Political Economy of the Rise and Fall of the Unidad Popular |url=https://archive.org/details/allendeschilepol0000stef |date=5 March 2009 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-10757-0}}&lt;/ref&gt; බැංකු අංශයේ බොහෝ ප්‍රදේශ ජනසතු කරන ලදී. තඹ, ගල් අඟුරු, යකඩ, නයිට්‍රේට් සහ වානේ කර්මාන්ත තුළ බොහෝ ව්‍යවසායන් අත්පත් කර ගැනීම, ජනසතු කිරීම හෝ රාජ්‍ය මැදිහත්වීමට ලක් කිරීම. ඇලෙන්ඩේ පරිපාලනයේ පළමු වසර තුළ කාර්මික නිෂ්පාදනය තියුනු ලෙස වැඩි වූ අතර විරැකියාව පහත වැටුණි.&lt;ref name=&quot;De Vylder&quot; /&gt;

ඇලෙන්ඩේගේ වැඩසටහනට කම්කරුවන්ගේ අවශ්‍යතා ප්‍රවර්ධනය කිරීම,&lt;ref name=&quot;De Vylder&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Allende wins the elections: first coup attempt |url=http://grace.evergreen.edu/~arunc/texts/chile/torre/Allende.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080107150857/http://grace.evergreen.edu/~arunc/texts/chile/torre/Allende.html |archive-date=7 January 2008 |access-date=17 December 2009 |publisher=Grace.evergreen.edu}}&lt;/ref&gt; අධිකරණ පද්ධතිය &quot;සමාජවාදී නීත්‍යානුකූලභාවය&quot; සමඟ ප්‍රතිස්ථාපනය කිරීම,&lt;ref name=&quot;friedman368&quot;&gt;{{cite book |last=Friedman |first=Norman |url=https://books.google.com/books?id=0CIXLdxhQMAC&amp;pg=PA367 |title=The Fifty-Year War: Conflict and Strategy in the Cold War |date=1 March 2007 |publisher=Naval Institute Press |isbn=978-1-59114-287-4 |pages=367–368 |access-date=14 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129020229/https://books.google.com/books?id=0CIXLdxhQMAC&amp;pg=PA367 |archive-date=29 November 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; බැංකු ජනසතු කිරීම සහ අනෙක් අය බංකොලොත්භාවයට බල කිරීම,&lt;ref name=&quot;friedman368&quot; /&gt; සහ MIR ලෙස හැඳින්වෙන &quot;ජනප්‍රිය මිලීෂියා&quot; ශක්තිමත් කිරීම ඇතුළත් විය.&lt;ref name=&quot;friedman368&quot; /&gt; හිටපු ජනාධිපති ෆ්‍රෙයි යටතේ ආරම්භ කරන ලද පොපියුලර් යුනිටි වේදිකාව, ව්‍යවස්ථා සංශෝධනයක් ආකාරයෙන් චිලියේ ප්‍රධාන තඹ පතල් ජනසතු කිරීම සඳහා ද ඉල්ලා සිටියේය. මෙම පියවර කොංග්‍රසය විසින් ඒකමතිකව සම්මත කරන ලදී. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස,&lt;ref&gt;{{cite book |last=Qureshi |first=Lubna Z. |url=https://books.google.com/books?id=alISgQdNY4kC&amp;pg=PA86 |title=Nixon, Kissinger, and Allende: U.S. Involvement in the 1973 Coup in Chile |publisher=Lexington Books |year=2009 |isbn=978-0-7391-2655-4 |pages=86–97 |access-date=14 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129020042/https://books.google.com/books?id=alISgQdNY4kC&amp;pg=PA86#v=onepage&amp;q&amp;f=false |archive-date=29 November 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; රිචඩ් නික්සන් පරිපාලනය ඇලෙන්ඩේගේ රජය ඉක්මනින් අස්ථාවර කිරීම සඳහා චිලීයේ රහස් ක්‍රියාකාරීන් සංවිධානය කර ඇතුළත් කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Report on CIA Chilean Task Force activities |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB8/ch01-01.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100211203442/http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB8/ch01-01.htm |archive-date=11 February 2010 |access-date=11 March 2010 |work=Chile and the United States: Declassified Documents relating to the Military Coup, 1970–1976 |publisher=The National Security Archive: Electronic Briefing Books (George Washington University)}}&lt;/ref&gt; ඊට අමතරව, එක්සත් ජනපද මූල්‍ය පීඩනය චිලීට ජාත්‍යන්තර ආර්ථික ණය සීමා කළේය.&lt;ref name=&quot;fas.org&quot;&gt;{{cite web |title=Covert Action In Chile 1963–1973, Staff Report Of The Select Committee To Study Governmental Operations With Respect To Intelligence Activities |url=https://fas.org/irp/ops/policy/church-chile.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003144646/http://www.fas.org/irp/ops/policy/church-chile.htm |archive-date=3 October 2009 |access-date=17 December 2009 |publisher=Federation of American Scientists}}&lt;/ref&gt;

ඇලෙන්ඩේගේ රාජ්‍ය වියදම්, ප්‍රධාන වශයෙන් මුදල් මුද්‍රණය කිරීම හරහා මූල්‍යකරණය කිරීම සහ වාණිජ බැංකු විසින් ලබා දුන් දුර්වල ණය ශ්‍රේණිගත කිරීම් මගින් ආර්ථික ගැටලු තවත් උග්‍ර විය.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,879153,00.html|title=Tightening the Belt|date=7 August 1972|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20101022175928/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,879153,00.html|archive-date=22 October 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ඒ සමඟම, විපක්ෂ මාධ්‍ය, දේශපාලනඥයින්, ව්‍යාපාරික සංසද සහ අනෙකුත් සංවිධාන දේශීය දේශපාලන හා ආර්ථික අස්ථාවර කිරීමේ ව්‍යාපාරයක් වේගවත් කිරීමට උපකාරී වූ අතර, ඉන් සමහරක් එක්සත් ජනපදයේ සහාය ලැබීය.&lt;ref name=&quot;fas.org&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Equipo Nizkor – CIA Activities in Chile – September 18, 2000 |url=http://www.derechos.org/nizkor/chile/doc/hinchey.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080513083911/http://www.derechos.org/nizkor/chile/doc/hinchey.html |archive-date=13 May 2008 |access-date=17 December 2009 |publisher=Derechos.org}}&lt;/ref&gt; 1973 මුල් භාගය වන විට, උද්ධමනය පාලනයෙන් තොර විය. 1973 මැයි 26 වන දින, ඇලෙන්ඩේගේ රජයට විරුද්ධ වූ චිලීයේ ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය, ඇලෙන්ඩේ ජාතියේ නීත්‍යානුකූලභාවය කඩාකප්පල් කිරීම ඒකමතිකව හෙළා දුටුවේය. චිලී ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව යටතේ නීති විරෝධී වුවද, අධිකරණය ඉක්මනින් බලය අල්ලා ගැනීමට පිනෝචේට සහාය දුන් අතර එය ශක්තිමත් කළේය.&lt;ref name=&quot;friedman368&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Transition to Democracy in Latin America: The Role of the judiciary |url=http://www.law.yale.edu/documents/pdf/rightdegree_independence(5).pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130819213445/http://www.law.yale.edu/documents/pdf/rightdegree_independence%285%29.pdf |archive-date=19 August 2013 |publisher=Yale University}}&lt;/ref&gt;

==== පිනොචේ යුගය (1973–1990) ====
[[File:Golpe_de_Estado_1973.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Golpe_de_Estado_1973.jpg|වම|thumb|1973 චිලී කුමන්ත්‍රණය අතරතුර ලා මොනේඩා ජනාධිපති මන්දිරයට බෝම්බ හෙලන ප්‍රහාරක ජෙට් යානා]]
1973 සැප්තැම්බර් 11 වන දින හමුදා කුමන්ත්‍රණයකින් ඇලෙන්ඩේ බලයෙන් පහ කරන ලද අතර, සන්නද්ධ හමුදා ජනාධිපති මන්දිරයට බෝම්බ හෙලීමේදී ඔහු සියදිවි නසා ගත් බව පෙනේ.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Soto |first=Óscar |title=El último día de Salvador Allende |url=https://archive.org/details/elultimodiadesal0000osca |publisher=Aguilar |year=1999 |isbn=978-956-239-084-2}}{{page needed|date=July 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ahumada |first=Eugeno |title=Chile: La memoria prohibida}}{{page needed|date=July 2013}}&lt;/ref&gt; එක්සත් ජනපදය කුමන්ත්‍රණයට සම්බන්ධ වූ ප්‍රමාණය තවමත් විවාදයට භාජනය වී ඇත; ඇලෙන්ඩේ බලයෙන් පහ කිරීමෙන් පසුව, එක්සත් ජනපද රාජ්‍ය ලේකම් හෙන්රි කිසිංගර් එක්සත් ජනපද ජනාධිපති රිචඩ් නික්සන්ට පැවසුවේ එක්සත් ජනපදය කුමන්ත්‍රණයට වක්‍රව &quot;උදව්&quot; කළ බවයි.&lt;ref&gt;{{cite web |date=16 September 2013 |title=Kissinger and Chile: the Declassified Record |url=http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB437/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917045957/http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB437/ |archive-date=17 September 2013 |access-date=16 September 2013 |publisher=The National Security Archive}}&lt;/ref&gt; ඉතිහාසඥ සෙබස්තියන් හර්ටාඩෝ තර්ක කරන්නේ එක්සත් ජනපද රජය කුමන්ත්‍රණය සම්බන්ධීකරණය හා ක්‍රියාත්මක කිරීම සඳහා ක්‍රියාකාරීව සම්බන්ධ වූ බවට සහාය දැක්වීමට කිසිදු ලේඛනමය සාක්ෂියක් නොමැති බවයි; කෙසේ වෙතත්, 1970 දී ඇලෙන්ඩේ තේරී පත්වීමේදී, කිසිංගර් ප්‍රකාශ කර තිබුණේ &quot;තමන්ගේම ජනතාවගේ වගකීම් විරහිතභාවය නිසා රටක් කොමියුනිස්ට් වීම බලා සිටීමට අපට අවශ්‍ය ඇයි කියා මට නොපෙනේ&quot; යනුවෙනි,&lt;ref name=&quot;k745&quot;&gt;{{cite web |last=Lewis |first=Anthony |date=1975-02-27 |title=The Kissinger Doctrine |url=https://www.nytimes.com/1975/02/27/archives/the-kissinger-doctrine.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220912084418/https://www.nytimes.com/1975/02/27/archives/the-kissinger-doctrine.html |archive-date=12 September 2022 |access-date=2024-05-08 |website=The New York Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hurtado&quot;&gt;{{cite web |author1=Juan Paulo Iglesias |date=25 August 2023 |title=Sebastián Hurtado, historiador: &quot;Estados Unidos no tuvo participación directa en el Golpe, pero sí quería que Allende cayera&quot; |url=https://www.latercera.com/la-tercera-sabado/noticia/sebastian-hurtado-historiador-estados-unidos-no-tuvo-participacion-directa-en-el-golpe-pero-si-queria-que-allende-cayera/3UXITS4IUNB3RPPB57ILMYDO64/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240912221446/https://www.latercera.com/la-tercera-sabado/noticia/sebastian-hurtado-historiador-estados-unidos-no-tuvo-participacion-directa-en-el-golpe-pero-si-queria-que-allende-cayera/3UXITS4IUNB3RPPB57ILMYDO64/ |archive-date=12 September 2024 |access-date=12 January 2025 |publisher=La Tercera |language=es}}&lt;/ref&gt; නික්සන් ප්‍රකාශ කර තිබුණේ ඇලෙන්ඩේ රජය ඒකාබද්ධ නොකළ යුතු බවත් ඔහුගේ රජය අස්ථාවර කිරීමට තීරණාත්මකව ක්‍රියා කළ යුතු බවත්ය.&lt;ref name=&quot;Hurtado&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Hurtado|first1=Sebastián|date=10 October 2016|title=Chile y Estados Unidos, 1964-1973. Una nueva mirada|url=https://archive.org/details/chile-y-estados-unidos-1964-1973-una-nueva-mirada|journal=Nuevo Mundo Mundos Nuevos|language=es|doi=10.4000/nuevomundo.69698|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

ජෙනරාල් ඔගස්ටෝ පිනෝචෙට්ගේ නායකත්වයෙන් යුත් හමුදා ජුන්ටාවක් රට පාලනය කළේය. ඔහුගේ පාලනය පුළුල් මානව හිමිකම් උල්ලංඝනයන්ගෙන් සලකුණු විය. චිලී රාජ්‍යය වාමාංශිකයන් සහ ඔවුන්ගේ හිතවතුන් මර්දනය කිරීම සඳහා එක්සත් ජනපදයේ පිටුබලය ලත් මෙහෙයුමක් වන ඔපරේෂන් කොන්ඩෝර් ආරම්භ කර ක්‍රියාකාරීව සහභාගී විය.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Dinges |first1=John |title=Operation Condor |url=http://www.latinamericanstudies.org/chile/operation-condor.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722031734/http://www.latinamericanstudies.org/chile/operation-condor.htm |archive-date=22 July 2018 |access-date=6 July 2018 |website=latinamericanstudies.org |publisher=Columbia University}}&lt;/ref&gt; 1973 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී, කැරවාන් ඔෆ් ඩෙත් විසින් අවම වශයෙන් පුද්ගලයින් 72 දෙනෙකු ඝාතනය කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/850932.stm|title=Flashback: Caravan of Death|date=25 July 2000|work=BBC|access-date=11 March 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226211503/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/850932.stm|archive-date=26 February 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; රෙටිග් වාර්තාව සහ වැලෙක් කොමිසමට අනුව, පිනොචෙට් පාලන සමයේ වසර 15 ක පාලන සමයේදී අවම වශයෙන් 2,115 ක් ඝාතනය කරන ලද අතර,&lt;ref&gt;{{cite web |author=Ministerio del Interior |date=3 August 1999 |title=Ministerio del Interior, Programa de Derechos Humanos – ddhh_rettig |url=http://www.ddhh.gov.cl/ddhh_rettig.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091223174254/http://www.ddhh.gov.cl/ddhh_rettig.html |archive-date=23 December 2009 |access-date=17 December 2009 |publisher=Ddhh.gov.cl}}&lt;/ref&gt; අවම වශයෙන් 27,265 ක්&lt;ref name=&quot;sintesis&quot;&gt;{{cite web |title=Sintesis Ok |url=http://www.comisionprisionpoliticaytortura.cl/filesapp/Sintesis.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070727031254/http://www.comisionprisionpoliticaytortura.cl/filesapp/Sintesis.pdf |archive-date=27 July 2007 |access-date=17 December 2009}}&lt;/ref&gt; වධ හිංසාවලට ලක් කරන ලදී (වයස අවුරුදු 12 ට අඩු ළමුන් 88 ක් ඇතුළුව);&lt;ref name=&quot;sintesis&quot; /&gt; බොහෝ දෙනෙකු රඳවා තබා ගැනීම, වධහිංසා පැමිණවීම සහ ජාතික ක්‍රීඩාංගනයේදී මරණ දඬුවම නියම කරන ලදී. 2011 දී, චිලී රාජ්‍යය තවත් වින්දිතයින් 9,800 ක් හඳුනා ගත් අතර, දේශපාලන හේතූන් මත මරා දැමූ, වධහිංසා පමුණුවන ලද හෝ සිරගත කරන ලද මුළු සංඛ්‍යාව 40,018 දක්වා ගෙන ආවේය.&lt;ref&gt;Eva Vergara (18 August 2015). [https://www.huffingtonpost.com/2011/08/18/chile-recognizes-9800-more-pinochet-victims_n_930754.html Chile Recognizes 9,800 More Pinochet Victims] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151231220056/http://www.huffingtonpost.com/2011/08/18/chile-recognizes-9800-more-pinochet-victims_n_930754.html|date=31 December 2015}}. ''The Associated Press'' via ''The Huffington Post.'' Retrieved 25 August 2015.&lt;/ref&gt; වින්දිතයින් අතර ජාත්‍යන්තරව ප්‍රසිද්ධ කවියෙකු-ගායකයෙකු වන වික්ටර් ජාරා ද විය.[[File:Augusto_Pinochet_foto_oficial_coloreada.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Augusto_Pinochet_foto_oficial_coloreada.jpg|thumb|ඔගස්ටෝ පිනෝචෙට්]]
1980 සැප්තැම්බර් 11 වන දින මතභේදාත්මක ජනමත විචාරණයක් මගින් නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් අනුමත කරන ලද අතර, ජෙනරාල් පිනොචෙට් වසර අටක කාලයක් සඳහා ජනරජයේ ජනාධිපති බවට පත්විය. පිනෝචෙට් රටේ පාලනය ලබා ගැනීමෙන් පසු, කැපවූ චිලී විප්ලවවාදීන් සිය ගණනක් නිකරගුවාවේ සැන්ඩිනිස්ටා හමුදාවට, ආර්ජන්ටිනාවේ ගරිල්ලා හමුදාවන්ට හෝ කියුබාවේ, නැගෙනහිර යුරෝපයේ සහ උතුරු අප්‍රිකාවේ පුහුණු කඳවුරුවලට සම්බන්ධ වූහ.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Pamela Constable |author-link=Pamela Constable |url=https://archive.org/details/nationofenemiesc00cons |title=A Nation of Enemies: Chile Under Pinochet |author2=Arturo Valenzuela |author2-link=Arturo Valenzuela |publisher=W W Norton &amp; Company Incorporated |year=1993 |isbn=978-0-393-30985-0 |page=150}}&lt;/ref&gt;

1980 ගණන්වල අගභාගයේදී, 1982 ආර්ථික බිඳවැටීම&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Klein |first1=Naomi |author-link=Naomi Klein |url=https://books.google.com/books?id=PwHUAq5LPOQC&amp;pg=PA85 |title=The Shock Doctrine: The Rise of Disaster Capitalism |date=1 April 2010 |publisher=Henry Holt and Company (2007) |isbn=978-1-4299-1948-7 |page=85 |access-date=14 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129020106/https://books.google.com/books?id=PwHUAq5LPOQC&amp;pg=PA85#v=onepage&amp;q&amp;f=false |archive-date=29 November 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; සහ 1983-88 දී ඇති වූ මහජන සිවිල් ප්‍රතිරෝධය වැනි සිදුවීම්වල ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, රජය ක්‍රමයෙන් එකලස් කිරීමේ, කතා කිරීමේ සහ සංගමයේ වැඩි නිදහසක් ලබා දුන්නේය. වෘත්තීය සමිති සහ දේශපාලන ක්‍රියාකාරකම් ඇතුළත් කිරීමට.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Huneeus |first=Carlos |author-link=Carlos Huneeus |title=Civil Resistance and Power Politics:The Experience of Non-violent Action from Gandhi to the Present |date=3 September 2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-161917-5 |editor1=Adam Roberts |pages=197–212 |chapter=Political Mass Mobilization against Authoritarian Rule: Pinochet's Chile, 1983–88 |access-date=14 July 2013 |editor2=Timothy Garton Ash |chapter-url=https://books.google.com/books?id=zD_S8Y2WbRsC&amp;pg=PT168 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129020252/https://books.google.com/books?id=zD_S8Y2WbRsC&amp;pg=PT168#v=onepage&amp;q&amp;f=false |archive-date=29 November 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; හර්නාන් බුචි මුදල් අමාත්‍යවරයා ලෙස කටයුතු කිරීමත් සමඟ රජය වෙළඳපොළ නැඹුරු ප්‍රතිසංස්කරණ දියත් කළේය. චිලී නිදහස් වෙළඳපොල ආර්ථිකයක් කරා ගමන් කළ අතර එමඟින් දේශීය හා විදේශීය පෞද්ගලික ආයෝජනවල වැඩිවීමක් දක්නට ලැබුණි, නමුත් තඹ කර්මාන්තය සහ අනෙකුත් වැදගත් ඛනිජ සම්පත් තරඟකාරිත්වයට විවෘත නොවීය. 1988 ඔක්තෝබර් 5 වන දින පැවති ජනමත විචාරණයකදී, පිනෝචෙට්ට ජනාධිපති ධුරයේ දෙවන වසර අටක ධුර කාලයක් (44% ට එරෙහිව 56%) අහිමි විය. 1989 දෙසැම්බර් 14 වන දින චිලී ජාතිකයන් නව ජනාධිපතිවරයෙකු සහ ද්වි මණ්ඩල සම්මේලනයක සාමාජිකයින්ගෙන් බහුතරයක් තෝරා පත් කර ගත්හ. Concertación නමින් හැඳින්වෙන දේශපාලන පක්ෂ 17 ක සන්ධානයක අපේක්ෂකයෙකු වූ ක්‍රිස්තියානි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී පැට්‍රිෂියෝ අයිල්වින්, ඡන්දවලින් නිරපේක්ෂ බහුතර (55%) ලබා ගත්තේය.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1989/12/16/world/man-in-the-news-patricio-aylwin-a-moderate-leads-chile.html|title=Man in the News: Patricio Aylwin; A Moderate Leads Chile|last=Christian|first=Shirley|date=16 December 1989|work=The New York Times|access-date=28 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180729012944/https://www.nytimes.com/1989/12/16/world/man-in-the-news-patricio-aylwin-a-moderate-leads-chile.html|archive-date=29 July 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ජනාධිපති අයිල්වින් 1990 සිට 1994 දක්වා සේවය කළ අතර එය සංක්‍රාන්ති කාලයක් ලෙස සැලකේ.

=== 21 වන සියවස ===
[[File:Izamiento_de_la_Gran_Bandera_Nacional_-_Presidentes_de_Chile.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Izamiento_de_la_Gran_Bandera_Nacional_-_Presidentes_de_Chile.jpg|වම|thumb|චිලී රාජ්‍යයේ ද්විශත සංවත්සරය සමරමින්, එහි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයට සංක්‍රමණය වීමෙන් පසු (1990–2022) චිලී රාජ්‍යයේ පළමු ජනාධිපතිවරුන් පස් දෙනා]]
1993 දෙසැම්බරයේදී, පෙර ජනාධිපති එඩ්වාඩෝ ෆ්‍රෙයි මොන්ටල්වාගේ පුත් ක්‍රිස්තියානි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී එඩ්වාඩෝ ෆ්‍රෙයි රුයිස්-ටැග්ල්, බහුතර ඡන්ද සංඛ්‍යාවක් (58%) ලබා ගනිමින් කොන්සර්ටේෂන් සන්ධානය ජයග්‍රහණය කරා මෙහෙයවීය.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Chile elects new leader Late president's son wins big |encyclopedia=Encyclopedia.com |url=http://www.encyclopedia.com/doc/1P2-8257609.html |access-date=14 July 2013 |date=12 December 1993 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080526090105/http://www.encyclopedia.com/doc/1P2-8257609.html |archive-date=26 May 2008}}&lt;/ref&gt; 2000 දී ෆ්‍රෙයි රුයිස්-ටැග්ල් වෙනුවට සමාජවාදී රිකාඩෝ ලාගෝස් පත් වූ අතර, චිලී සඳහා දක්ෂිණාංශික සන්ධානයේ ජෝකින් ලැවින්ට එරෙහිව පෙර නොවූ විරූ දෙවන වටයේ මැතිවරණයකින් ජනාධිපති ධුරය දිනා ගත්තාය.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://archives.cnn.com/2000/WORLD/americas/01/17/chile.elex.01/|title=Moderate socialist Lagos wins Chilean presidential election|date=16 January 2000|work=CNN|archive-url=https://web.archive.org/web/20080506162601/http://archives.cnn.com/2000/WORLD/americas/01/17/chile.elex.01/|archive-date=6 May 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2006 ජනවාරි මාසයේදී, චිලී ජාතිකයන් සමාජවාදී පක්ෂයේ ඔවුන්ගේ පළමු කාන්තා ජනාධිපති මිෂෙල් බැචලට් ජෙරියා තෝරා පත් කර ගත් අතර, ජාතික අලුත් කිරීමේ පක්ෂයේ සෙබස්තියන් පිනෙරා පරාජය කරමින්, කොන්සර්ටේෂන් පාලනය තවත් වසර හතරක් දීර්ඝ කළහ.&lt;ref&gt;{{cite web |date=12 January 2006 |title=Chile elects first woman president |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna10819903 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109023348/http://www.nbcnews.com/id/10819903/ |archive-date=9 November 2013 |access-date=10 November 2019 |work=NBC News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/03/11/AR2006031101381.html|title=Bachelet Sworn in As Chile's President|last=Reel|first=Monte|date=12 March 2006|newspaper=The Washington Post|access-date=22 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170701225835/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/03/11/AR2006031101381.html|archive-date=1 July 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2010 ජනවාරි මාසයේදී, චිලී ජාතිකයන් වසර 20 කට පසු පළමු දක්ෂිණාංශික ජනාධිපති ලෙස සෙබස්තියන් පිනෙරා තේරී පත් වූ අතර, බැචලෙට්ගෙන් පසු වසර හතරක කාලයක් සඳහා කොන්සර්ටේෂන් හි හිටපු ජනාධිපති එඩ්වාඩෝ ෆ්‍රෙයි රුයිස්-ටැග්ල් පරාජය කළහ. ධුර කාලය සීමා වීම හේතුවෙන්, සෙබස්තියන් පිනේරා 2013 දී නැවත මැතිවරණයට ඉදිරිපත් නොවූ අතර, ඔහුගේ ධුර කාලය 2014 මාර්තු මාසයේදී අවසන් වූ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මිෂෙල් බැචලට් නැවත ධුරයට පත්විය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=11 March 2014 |title=Michelle Bachelet sworn in as Chile's president |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-26528923 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140312035407/http://www.bbc.com/news/world-latin-america-26528923 |archive-date=12 March 2014 |access-date=12 August 2021 |work=BBC News}}&lt;/ref&gt; 2017 දෙසැම්බර් ජනාධිපතිවරණය ජයග්‍රහණය කිරීමෙන් පසු සෙබස්තියන් පිනේරා 2018 දී බැචලට්ගෙන් පසු නැවතත් චිලී ජනාධිපති ධුරයට පත්විය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=18 December 2017 |title=Chile election: Conservative Piñera elected president |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-42388019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171218103345/http://www.bbc.com/news/world-latin-america-42388019 |archive-date=18 December 2017 |access-date=12 August 2021 |work=BBC News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=11 March 2018 |title=Pinera, a conservative billionaire, is sworn in as president of Chile |url=https://www.yahoo.com/news/pinera-conservative-billionaire-sworn-president-chile-183054108.html?guccounter=1&amp;guce_referrer=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvbS8&amp;guce_referrer_sig=AQAAAC6_pBevRC0GpV00u6W8P1NWhHqxCXKFRdRMnzk5fsa |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210801211945/https://www.yahoo.com/news/pinera-conservative-billionaire-sworn-president-chile-183054108.html?guccounter=1&amp;guce_referrer=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvbS8&amp;guce_referrer_sig=AQAAAC6_pBevRC0GpV00u6W8P1NWhHqxCXKFRdRMnzk5fsa |archive-date=1 August 2021 |access-date=12 August 2021 |work=Yahoo! News |agency=Agence France Presse}}&lt;/ref&gt;

2010 පෙබරවාරි 27 වන දින, චිලී රාජ්‍යය මෙගාවොට් 8.8 ක භූමිකම්පාවකට ගොදුරු වූ අතර එය එවකට වාර්තා වූ පස්වන විශාලතම භූමිකම්පාවයි. 500 කට වැඩි පිරිසක් මිය ගියහ (ඉන් පසුව ඇති වූ සුනාමියෙන් වැඩි දෙනෙක්) සහ මිලියනයකට අධික පිරිසකට නිවාස අහිමි විය. භූමිකම්පාවෙන් පසුව බහුවිධ පසුකම්පන ද ඇති විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=US ready to help Chile: Obama |url=http://www.australia-times.com.au/world/article.php?id=501 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110427081917/http://www.australia-times.com.au/world/article.php?id=501 |archive-date=27 April 2011 |access-date=3 March 2010 |work=The Australia Times}}&lt;/ref&gt; මූලික හානි ඇස්තමේන්තු ඇමරිකානු ඩොලර් බිලියන 15-30 අතර වූ අතර එය චිලියේ සැබෑ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 10% සිට 15% දක්වා විය.&lt;ref&gt;[http://www.contractmagazine.com/contract/content_display/design/news/e3i128fcc3d3e64156a013dfae605b73a5b More Quakes Shake Chile's Infrastructure], Adam Figman, ''Contract'', 1 March 2010 {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141114030306/http://www.contractmagazine.com/contract/content_display/design/news/e3i128fcc3d3e64156a013dfae605b73a5b|date=14 November 2014}}&lt;/ref&gt;

2010 දී සිරවී සිටි පතල් කම්කරුවන් 33 දෙනෙකු සාර්ථකව බේරා ගැනීම සඳහා චිලී රාජ්‍යය ගෝලීය පිළිගැනීමක් ලබා ගත්තේය. 2010 අගෝස්තු 5 වන දින, උතුරු චිලියේ කොපියාපෝ අසල ඇටකාමා කාන්තාරයේ සැන් ජෝස් තඹ සහ රන් පතලෙහි ප්‍රවේශ උමඟ කඩා වැටුණු අතර, මීටර් 700 (අඩි 2,300) ක් පොළොවට පහළින් මිනිසුන් 33 දෙනෙකු සිර විය. චිලී රජය විසින් සංවිධානය කරන ලද ගලවා ගැනීමේ උත්සාහයක් දින 17 කට පසුව පතල් කම්කරුවන් සොයා ගන්නා ලදී. මාස දෙකකට පසු 2010 ඔක්තෝබර් 13 වන දින පැය 24 කට ආසන්න කාලයක් තුළ සියලුම පිරිමින් 33 දෙනා මතුපිටට ගෙන එන ලද අතර, එම උත්සාහය ලොව පුරා සජීවී රූපවාහිනිය ඔස්සේ විකාශනය කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;usstatedep&quot;&gt;{{cite web |date=16 December 2011 |title=Background Note: Chile |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1981.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170121153101/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1981.htm |archive-date=21 January 2017 |access-date=19 March 2012 |work=[[Bureau of Western Hemisphere Affairs]], [[United States Department of State]]}}&lt;/ref&gt;[[File:Marcha_Mas_Grande_De_Chile_2019_Plaza_Baquedano_Drone.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Marcha_Mas_Grande_De_Chile_2019_Plaza_Baquedano_Drone.jpg|thumb|සන්තියාගෝ හි ප්ලාසා බැකෙඩානෝ දෙසට 2019–2022 චිලී විරෝධතාවල දර්ශනයක්]]
2019 සිට 2022 දක්වා, සන්තියාගෝ මෙට්‍රෝ හි උමං දුම්රිය ගාස්තු වැඩිවීම, ජීවන වියදම වැඩි වීම, පෞද්ගලීකරණය සහ අසමානතාවයට ප්‍රතිචාර වශයෙන් චිලී රටපුරා විරෝධතා මාලාවකට මුහුණ දුන්නේය.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Naomi Larsson |date=26 October 2019 |title=Chile protests: More than one million bring Santiago to a halt |url=https://www.aljazeera.com/news/2019/10/chile-protests-million-bring-santiago-halt-191025223542333.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191026165551/https://www.aljazeera.com/news/2019/10/chile-protests-million-bring-santiago-halt-191025223542333.html |archive-date=26 October 2019 |access-date=19 November 2019 |website=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt; නොවැම්බර් 15 වන දින, ජාතික කොංග්‍රසයේ නියෝජනය කරන ලද බොහෝ දේශපාලන පක්ෂ නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් නිර්මාණය කිරීම සම්බන්ධයෙන් 2020 අප්‍රේල් මාසයේදී ජාතික ජනමත විචාරණයක් කැඳවීමේ ගිවිසුමකට අත්සන් තැබූ අතර පසුව COVID-19 වසංගතය හේතුවෙන් ඔක්තෝබර් දක්වා කල් දමන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/11/month-protests-chile-persist-gov-concessions-191118231609475.html|title=One month on: Protests in Chile persist despite gov't concessions|author=Sandra Cuffe|date=19 November 2019|work=Al Jazeera|access-date=19 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200317120559/https://www.aljazeera.com/news/2019/11/month-protests-chile-persist-gov-concessions-191118231609475.html|archive-date=17 March 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2020 ඔක්තෝබර් 25 වන දින, චිලී ජාතිකයන් නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවකට පක්ෂව සියයට 78.28 ක් ඡන්දය දුන් අතර, සියයට 21.72 ක් වෙනස ප්‍රතික්ෂේප කළහ; ඡන්දදායකයින්ගේ ඡන්දය ප්‍රකාශ කිරීමේ ප්‍රතිශතය සියයට 51 කි. 2021 මැයි 15 සහ 16 අතර චිලියේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සම්මුතියේ සාමාජිකයින් සඳහා මැතිවරණයක් පැවැත්විණි;&lt;ref name=&quot;postpone&quot;&gt;{{Cite web |date=6 April 2021 |title=Presidente Piñera promulga reforma que posterga elecciones al 15 y 16 de mayo |url=https://www.elmostrador.cl/noticias/pais/2021/04/06/presidente-pinera-promulga-reforma-que-posterga-elecciones-al-15-y-16-de-mayo/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505183947/https://www.elmostrador.cl/noticias/pais/2021/04/06/presidente-pinera-promulga-reforma-que-posterga-elecciones-al-15-y-16-de-mayo/ |archive-date=5 May 2021 |access-date=7 April 2021 |website=El Mostrador |language=es}}&lt;/ref&gt; ප්‍රතිඵලවලින් පෙනී ගියේ 1990 දී පිනෝචෙට්ගේ ආඥාදායකත්වය අවසන් වීමෙන් පසු ස්ථාපිත දේශපාලන ක්‍රමයේ සම්පූර්ණ ප්‍රතිසංවිධානයක් දක්නට ලැබුණු අතර, විවිධ ස්වාධීන සහ වාමාංශික අපේක්ෂකයින් සාම්ප්‍රදායික මධ්‍ය-දකුණු සහ මධ්‍ය-වාම පක්ෂවලට සාපේක්ෂව දැඩි ලෙස ක්‍රියා කළහ.

2021 දෙසැම්බර් 19 වන දින, වාමාංශික අපේක්ෂකයෙකු වන 35 හැවිරිදි හිටපු ශිෂ්‍ය විරෝධතා නායක ගේබ්‍රියෙල් බොරික්, චිලියේ ජනාධිපතිවරණය ජයග්‍රහණය කර රටේ ලාබාලතම නායකයා බවට පත්විය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-59715941|title=Leftist Gabriel Boric to become Chile's youngest ever president|date=20 December 2021|work=BBC News|access-date=21 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220000309/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-59715941|archive-date=20 December 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2022 මාර්තු 11 වන දින, ඉවත්ව යන ජනාධිපති සෙබස්තියන් පිනේරාගෙන් පසු බොරික් ජනාධිපති ලෙස දිවුරුම් දුන්නේය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/11/gabriel-boric-chile-president-new-era|title=Gabriel Boric, 36, sworn in as president to herald new era for Chile|date=11 March 2022|work=The Guardian|access-date=15 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220312233147/https://www.theguardian.com/world/2022/mar/11/gabriel-boric-chile-president-new-era|archive-date=12 March 2022|language=en|url-status=live}}&lt;/ref&gt; බොරික්ගේ කැබිනට් මණ්ඩලයේ බහුතරය - 24 න් 14 ක් - කාන්තාවන් වන අතර එය බටහිර අර්ධගෝලයේ පළමු අවස්ථාවයි.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2022/jan/21/chile-gabriel-boric-cabinet-majority-women|title=Chile's president-elect names progressive, majority-women cabinet|date=21 January 2022|work=The Guardian|access-date=15 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220125135734/https://www.theguardian.com/world/2022/jan/21/chile-gabriel-boric-cabinet-majority-women|archive-date=25 January 2022|language=en|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2022 සැප්තැම්බර් 4 වන දින, වාමාංශික ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සම්මුතිය විසින් ඉදිරිපත් කරන ලද ව්‍යවස්ථාමය ජනමත විචාරණයේදී ඡන්දදායකයින් නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා යෝජනාව ප්‍රතික්ෂේප කළහ.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-62792025|title=Chile constitution: Voters overwhelmingly reject radical change|date=5 September 2022|work=BBC News|access-date=14 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220905063525/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-62792025|archive-date=5 September 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2023 දෙසැම්බර් 17 වන දින, කොන්සර්වේටිව් ප්‍රමුඛ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සභාව විසින් ලියන ලද නව ව්‍යවස්ථාමය ජනමත විචාරණයකදී ඡන්දදායකයින් දෙවන නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා යෝජනාව ප්‍රතික්ෂේප කළහ.&lt;ref name=&quot;reuters.com&quot;&gt;{{cite web |last1=Villegas |first1=A. |date=18 December 2023 |title=Chileans reject conservative constitution to replace dictatorship-era text |url=https://www.reuters.com/world/americas/chileans-head-polls-again-replace-dictatorship-era-constitution-2023-12-17/ |access-date=18 December 2023 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=17 December 2023 |title=Chilean voters reject conservative constitution, after defeating leftist charter last year |url=https://apnews.com/article/chile-new-constitution-referendum-f7be231ff564856f6a5e1b0c0ac12c57 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231218053713/https://apnews.com/article/chile-new-constitution-referendum-f7be231ff564856f6a5e1b0c0ac12c57 |archive-date=18 December 2023 |access-date=18 December 2023 |website=AP News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=Chile rejects second attempt to renew constitution |url=https://www.dw.com/en/chile-rejects-second-attempt-to-renew-constitution/a-67749225 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231218193156/https://www.dw.com/en/chile-rejects-second-attempt-to-renew-constitution/a-67749225 |archive-date=18 December 2023 |access-date=19 December 2023 |website=dw.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

== යොමු කිරීම් ==

[[ප්‍රවර්ගය:චිලී]]</text>
      <sha1>p3ycvcilsjcujnvlz2h0oi8yjlrbbki</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ඉක්වදෝරයේ ඉතිහාසය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182539</id>
    <revision>
      <id>803676</id>
      <parentid>797060</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T21:38:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261105) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>803676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105799" sha1="amvwe0qlns0woylzjj9w24muew4ab2e" xml:space="preserve">=== පූර්ව-ඉන්කා යුගය ===
[[File:Valdivia_(ecuador),_figuretta_di_donna_incinta,_2300-2000_ac_ca.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Valdivia_(ecuador),_figuretta_di_donna_incinta,_2300-2000_ac_ca.jpg|වම|thumb|223x223පික්|ෆ්ලෝරන්ස් ජාතික පුරාවිද්‍යා කෞතුකාගාරයේ ප්‍රදර්ශනය කර ඇති වැල්ඩිවියානු සංස්කෘතියට අයත් (සැන්ටා එලේනා පළාතෙන්) සිකුරු ග්‍රහයෙක් (ක්‍රි.පූ. 2,300-2,000).]]
[[File:Jama-Coaque_-_Figure_Seated_on_a_Bench_with_Hands_Held_to_Mouth_-_Walters_482862_-_Right_Side.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jama-Coaque_-_Figure_Seated_on_a_Bench_with_Hands_Held_to_Mouth_-_Walters_482862_-_Right_Side.jpg|thumb|201x201පික්|ජමා කෝක් සංස්කෘතියේ රූපය (ක්‍රි.පූ. 300 - ක්‍රි.ව. 800) (මනබි පළාතෙන්). වෝල්ටර්ස් කලා කෞතුකාගාරය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Figure Seated on a Bench with Hands Held to Mouth |url=https://art.thewalters.org/detail/79440/figure-seated-on-a-bench-with-hands-held-to-mouth/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231123100943/https://art.thewalters.org/detail/79440/figure-seated-on-a-bench-with-hands-held-to-mouth/ |archive-date=23 November 2023 |access-date=22 November 2023 |website=[[Walters Art Museum]] website}}&lt;/ref&gt;]]
[[File:Ecuador_ingapirca_inca_ruins.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ecuador_ingapirca_inca_ruins.jpg|thumb|ඉන්ගපිර්කා හි නටබුන්, ඉන්කා හමුදා සඳහා මුරපොලක් සහ සැපයුම්කරුවෙකු වූ අතර, ප්‍රධාන දෙවියා වන සූර්යයාට (ඉන්ටි) නමස්කාර කරන ස්ථානයක් වූ කොරිකන්චා ද විය.]]
ඉන්කාවරුන්ගේ පැමිණීමට පෙර අනාගත ඉක්වදෝරයේ ප්‍රදේශයේ විවිධ ජනයා පදිංචි වී සිටියහ. පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂිවලින් පෙනී යන්නේ පැලියෝ-ඉන්දියානුවන් ඇමරිකාවට පළමු වරට විසිරී ගියේ පසුගිය ග්ලැසියර යුගයේ අවසානයේ දී, එනම් වසර 16,500–13,000 කට පමණ පෙර බවයි.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Ward |first1=H. Trawick |url=https://books.google.com/books?id=0vVOdOSIv_cC&amp;pg=PA2 |title=Time Before History: The Archaeology of North Carolina |last2=Davis |first2=R. P. Stephen |date=1999 |publisher=UNC Press Books |isbn=978-0-8078-4780-0 |language=en}}&lt;/ref&gt; ඉක්වදෝරයට ළඟා වූ පළමු පුද්ගලයින් උතුරු සහ මධ්‍යම ඇමරිකාවේ සිට ගොඩබිමෙන් හෝ පැසිෆික් සාගර වෙරළ තීරයේ බෝට්ටුවෙන් ගමන් කර ඇති බවයි.

ඔවුන්ගේ භාෂා සම්බන්ධ නොවූවත්, මෙම කණ්ඩායම් විවිධ පරිසරයන් මත පදනම් වූ සමාන සංස්කෘතීන් කණ්ඩායම් වර්ධනය කර ගත්හ. වෙරළබඩ ජනතාව කෘෂිකර්මාන්තය මසුන් ඇල්ලීම, දඩයම් කිරීම සහ එක්රැස් කිරීම සමඟ ඒකාබද්ධ කළහ; ඇන්ඩීස් කඳුකරයේ ජනතාව උදාසීන කෘෂිකාර්මික ජීවන රටාවක් වර්ධනය කළහ; සහ ඇමසන් ද්‍රෝණියේ ජනතාව දඩයම් කිරීම සහ එක්රැස් කිරීම මත විශ්වාසය තැබූහ; සමහර අවස්ථාවල දී, මෙය කෘෂිකර්මාන්තය සහ ගස් වගාව සමඟ ඒකාබද්ධ වේ.

වෙරළ තීරයේ වැල්ඩිවියා සංස්කෘතිය සහ මචලිල්ලා සංස්කෘතිය,&lt;ref&gt;{{cite web |date=October 2004 |title=Valdivia Figurines |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/vald/hd_vald.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220630052041/https://www.metmuseum.org/toah/hd/vald/hd_vald.htm |archive-date=30 June 2022 |access-date=29 June 2022 |publisher=[[Metropolitan Museum of Art]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Meggers|first1=Betty J.|last2=Evans|first2=Clifford|last3=Estrada|first3=Emilio|date=1965|title=Early Formative Period of Coastal Ecuador: The Valdivia and Machalilla Phases|url=https://repository.si.edu/handle/10088/19154|url-status=live|journal=Smithsonian Contributions to Anthropology|issue=1|pages=1–234|doi=10.5479/si.00810223.1.1|issn=0081-0223|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20220617215335/https://repository.si.edu/handle/10088/19154|archive-date=17 June 2022|access-date=29 June 2022|hdl=10088/19154}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Valdivia Culture {{!}} EBSCO Research Starters |url=https://www.ebsco.com/research-starters/anthropology/valdivia-culture |access-date=2025-05-17 |website=www.ebsco.com |language=en}}&lt;/ref&gt; ක්විටස් (වර්තමාන ක්විටෝ අසල),&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Quito History - Culture, Religion and Lifestyle in Quito |url=https://www.quito.com/v/history/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220725182659/https://www.quito.com/v/history/ |archive-date=25 July 2022 |access-date=25 July 2022 |website=www.quito.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-02-22 |title=allecuadorandmore.com |url=https://www.allecuadorandmore.com |access-date=2025-05-17 |website=allecuadorandmore.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt; සහ කනාරි (වර්තමාන කුවෙන්කා අසල) වැනි බොහෝ ශිෂ්ටාචාර&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Ferdon|first=Edwin N.|date=24 June 1966|title=The Prehistoric Culture of Ecuador: Early Formative Period of Coastal Ecuador: The Valdivia and Machalilla Phases . Betty J. Meggers, Clifford Evans, and Emilio Estrada. Smithsonian Institution, Washington, D.C., 1965. 452 pp., $6.75.|url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.152.3730.1731|url-status=live|journal=Science|language=en|volume=152|issue=3730|pages=1731–1732|doi=10.1126/science.152.3730.1731|issn=0036-8075|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20220725182653/https://www.science.org/doi/10.1126/science.152.3730.1731|archive-date=25 July 2022|access-date=25 July 2022}}&lt;/ref&gt; ඉක්වදෝරයේ ඇති විය.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Sandoval|first1=José R.|last2=Lacerda|first2=Daniela R.|last3=Jota|first3=Marilza M. S.|last4=Robles-Ruiz|first4=Paulo|last5=Danos|first5=Pierina|last6=Paz-y-Miño|first6=César|last7=Wells|first7=Spencer|last8=Santos|first8=Fabrício R.|last9=Fujita|first9=Ricardo|date=10 September 2020|title=Tracing the genetic history of the 'Cañaris' from Ecuador and Peru using uniparental DNA markers|journal=[[BMC Genomics]]|volume=21|issue=Suppl 7|page=413|doi=10.1186/s12864-020-06834-1|pmc=7488242|pmid=32912150|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=admin |title=Rescuing Cerro Narrío, Cañar Province, Ecuador: Report on Investigations at Cerro Narrío, Ecuador, July 1 to August 15, 2008 |url=https://www.doaks.org/research/pre-columbian/project-grants/raymond-delgado-2008-2009 |access-date=2025-05-17 |website=Dumbarton Oaks |language=en}}&lt;/ref&gt;

ජීවිතය වඩාත් උදාසීන වූ ඇන්ඩීස් කඳුකරයේ උස්බිම් වල, ගෝත්‍රික කණ්ඩායම් සහයෝගයෙන් කටයුතු කර ගම්මාන පිහිටුවා ගත්හ; මේ අනුව කෘෂිකාර්මික සම්පත් සහ සතුන් හීලෑ කිරීම මත පදනම් වූ පළමු ජාතීන් බිහි විය. අවසානයේදී, ඔවුන්ගේ නායකයින්ගේ යුද්ධ සහ විවාහ සන්ධාන හරහා, ජාතීන්ගේ කණ්ඩායම් සම්මේලන පිහිටුවා ගත්හ.

ඉන්කාවරුන් පැමිණි විට, මෙම සම්මේලන කෙතරම් දියුණු වී ඇත්ද යත්, ඉන්කාවරුන්ට පාලකයන් වන ටෝපා ඉන්කා යුපන්කි සහ හුවායිනා කැපැක් පරම්පරා දෙකක් ගත වූ බව ඔවුන්ට පෙනී ගියේය.&lt;ref&gt;Hagen, Victor Wolfgang von, Coe, Michael Douglas, Soustelle, Jacques, Bushnell, Geoffrey H.S., Willey, Gordon R., Patterson, Thomas C., Murra, John V., Sanders, William T.. &quot;pre-Columbian civilizations&quot;. Encyclopedia Britannica, 16 May. 2025, https://www.britannica.com/topic/pre-Columbian-civilizations. Accessed 17 May 2025&lt;/ref&gt; ඔවුන්ට වඩාත්ම ගැටළු ඇති කළ සම්මේලනවලට අයත් පුද්ගලයින් පේරු, බොලිවියාව සහ උතුරු ආර්ජන්ටිනාවේ දුර බැහැර ප්‍රදේශවලට පිටුවහල් කරන ලදී. ඒ හා සමානව, කැරැල්ල වැළැක්වීම සඳහා පේරු සහ බොලිවියාවේ සිට පක්ෂපාතී ඉන්කා යටත්වැසියන් ගණනාවක් ඉක්වදෝරයට ගෙන එන ලදී. මේ අනුව, 1463 දී එකම භාෂාව බෙදා ගනිමින්, උස්බිම් ඉක්වදෝර ප්‍රදේශය ඉන්කා අධිරාජ්‍යයේ කොටසක් බවට පත් විය.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rostworowski |first=María |title=Pachacútec Inca Yupanqui}}&lt;/ref&gt;

ඊට වෙනස්ව, ඉන්කාවරුන් ඉක්වදෝරයේ වෙරළබඩ ඉක්වදෝරයට සහ නැගෙනහිර ඇමසන් වනාන්තරවලට ආක්‍රමණය කළ විට, පරිසරය සහ ආදිවාසීන් යන දෙකම වඩාත් සතුරු බව ඔවුන්ට පෙනී ගියේය. එපමණක් නොව, ඉන්කාවරුන් ඔවුන් යටත් කර ගැනීමට උත්සාහ කළ විට, මෙම ආදිවාසී ජනතාව අභ්‍යන්තරයට ඉවත් වී ගරිල්ලා උපක්‍රම භාවිතා කළහ. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, ඇමසන් ද්‍රෝණියට සහ ඉක්වදෝරයේ පැසිෆික් වෙරළට ඉන්කා ව්‍යාප්තියට බාධා ඇති විය. ස්පාඤ්ඤ සොල්දාදුවන් සහ මිෂනාරිවරුන් බලයට පත්වන තෙක් ඇමසන් වනාන්තරයේ සහ වෙරළබඩ ඉක්වදෝරයේ ආදිවාසී ජනතාව සාපේක්ෂව ස්වාධීනව සිටියහ. 21 වන සියවස දක්වාම ඔවුන්ගේ භාෂා සහ සංස්කෘතීන් හොඳින් පවත්වා ගනිමින්, ඉන්කා සහ ස්පාඤ්ඤ ආධිපත්‍යයට එරෙහි වූ එකම කණ්ඩායම් වූයේ ඇමසෝනියානු ජනතාව සහ වෙරළබඩ ඉක්වදෝරයේ කයාපාස් ය.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rostworowski |first=María |title=History of the Inca Realm |publisher=Cambridge University Press |translator-last=B. Iceland |translator-first=Harry}}&lt;/ref&gt;

ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් පැමිණීමට පෙර, ඉන්කා අධිරාජ්‍යය සිවිල් යුද්ධයකට සම්බන්ධ විය.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Prescott |first=William H. |url=https://books.google.com/books?id=gVhRtAEACAAJ |title=The History of the Conquest of Peru |date=2011 |publisher=Digireads.com |isbn=978-1-4209-4114-2 |language=en}}&lt;/ref&gt; ඉක්වදෝරයට පැතිර ගිය යුරෝපීය රෝගයකින් උරුමක්කාරයා වූ නිනන් කුයෝචි සහ හුවානා කැපැක් අධිරාජ්‍යයා යන දෙදෙනාගේම අකල් මරණය, කණ්ඩායම් දෙකක් අතර බල රික්තයක් නිර්මාණය කළ අතර සිවිල් යුද්ධයකට මඟ පෑදීය. [15] අටහුල්පාගේ නායකත්වයෙන් යුත් උතුරේ&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Cieza de León |first=Pedro |title=El Señorio de los Incas|year=2000 |url=https://archive.org/details/elsenoriodelosin0000ciez_m5g9 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sarmiento de Gamboa |first=Pedro |title=Historia de los Incas}}&lt;/ref&gt; හමුදා කඳවුරු කුස්කෝ වෙත දකුණට ගමන් කර ඔහුගේ සහෝදරයා හා සම්බන්ධ රාජකීය පවුල සමූලඝාතනය කළේය. 1532 දී, ෆ්‍රැන්සිස්කෝ පිසාරෝගේ නායකත්වයෙන් යුත් ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන්ගේ කුඩා කණ්ඩායමක් කජමාර්කා වෙත ළඟා වී අටහුල්පා උගුලකට (කජමාර්කා සටන) ඇද ගත්තේය. රත්තරන් වලින් පිරුණු කාමරයක් පුරවන බවට දුන් පොරොන්දුව ඉටු කළහොත් අටහුල්පා නිදහස් කරන බවට පිසාරෝ පොරොන්දු විය. නමුත්, ව්‍යාජ නඩු විභාගයකින් පසු, ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් අටහුල්පාව ගෙල සිර කිරීමෙන් මරා දැමීය.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Favre |first=Henri |title=Les Incas |year=2003 |url=https://archive.org/details/lesincas0000henr |publisher=Presses Universitaires de France}}&lt;/ref&gt;

=== ස්පාඤ්ඤ යටත් විජිතකරණය ===
[[File:Roof_deck_(Palacio_de_Pizarro),_Plaza_de_la_Independencia_(Quito),_pic.aa4.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Roof_deck_(Palacio_de_Pizarro),_Plaza_de_la_Independencia_(Quito),_pic.aa4.jpg|thumb|යටත් විජිත යුගයේ ක්විටෝ නගරය, ක්විටෝහි සැබෑ ප්‍රේක්ෂකයින්ගේ අගනුවර, අද යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවියකි.]]
යුරෝපීයයන්ට ආවේණික වූ වසූරිය වැනි නව බෝවන රෝග, ස්පාඤ්ඤ පාලනයේ මුල් දශක කිහිපය තුළ ඇමරිකානු ඉන්දියානු ජනගහනය අතර ඉහළ මරණ සංඛ්‍යාවක් ඇති කළේ ඔවුන්ට ප්‍රතිශක්තියක් නොතිබූ බැවිනි. ඒ සමඟම, ස්වදේශිකයන් ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් සඳහා එන්කොමියෙන්ඩා ශ්‍රම ක්‍රමයට බලහත්කාරයෙන් ඇතුළත් කරන ලදී. 1563 දී, ක්විටෝ ස්පාඤ්ඤයේ සැබෑ ප්‍රේක්ෂක (පරිපාලන දිස්ත්‍රික්කයක්) සහ පේරු හි උපරාජ ප්‍රදේශයේ කොටසක් සහ පසුව නිව් ග්‍රැනඩා හි උපරාජ ප්‍රදේශයේ ආසනය බවට පත්විය.

1797 රියෝබම්බා භූමිකම්පාව, 40,000 ක් දක්වා ජීවිත හානි සිදු කළ ඇලෙක්සැන්ඩර් වොන් හම්බෝල්ට් විසින් 1801–1802 දී එම ප්‍රදේශයට ගිය විට අධ්‍යයනය කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Lavilla|first=E.O.|year=2004|title=Under the Southern Cross: Stories around Humboldt and Bonpland's trip to the New Continent|url=http://www.scielo.org.ar/pdf/laar/v34n4/v34n4a01.pdf|url-status=dead|journal=Latin American Applied Research|volume=34|pages=203–208|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719230708/http://www.scielo.org.ar/pdf/laar/v34n4/v34n4a01.pdf|archive-date=19 July 2011|access-date=22 August 2010}}&lt;/ref&gt;

ස්පාඤ්ඤ පාලනයේ වසර 300 කට ආසන්න කාලයකට පසුවත්, ක්විටෝ තවමත් කුඩා මට්ටමක පැවතුනි, එහි ජනගහනය 10,000 කි. 1809 අගෝස්තු 10 වන දින, නගරයේ ක්‍රියෝලෝවරු ස්පාඤ්ඤයෙන් නිදහස ඉල්ලා සිටියහ (ලතින් ඇමරිකාවේ ජනතාව අතර පළමුවැන්න). ඔවුන් මෙහෙයවනු ලැබුවේ ජුවාන් පියෝ මොන්ටූෆාර්, ක්විරෝගා, සැලිනාස් සහ බිෂොප් කුවෙරෝ වයි කයිසෙඩෝ විසිනි. ක්විටෝගේ අන්වර්ථ නාමය වන &quot;ලුස් ද ඇමරිකා&quot; (&quot;ඇමරිකාවේ ආලෝකය&quot;) ස්වාධීන, පළාත් පාලන ආයතනයක් සුරක්ෂිත කිරීමට උත්සාහ කිරීමේදී එහි ප්‍රමුඛ භූමිකාව මත පදනම් වේ. නව රජය මාස දෙකකට වඩා වැඩි කාලයක් පැවතුනද, එය වැදගත් ප්‍රතිවිපාක ඇති කළ අතර ස්පාඤ්ඤ ඇමරිකාවේ ඉතිරි ප්‍රදේශවල නිදහස් ව්‍යාපාරයට ආශ්වාදයක් විය. අද, අගෝස්තු 10 වන දින ජාතික නිවාඩු දිනයක් වන නිදහස් දිනය ලෙස සමරනු ලැබේ.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.eltelegrafo.com.ec/noticias/editoriales/19/ecuador-en-el-dia-de-la-independencia-nacional|title=Ecuador en el día de la Independencia nacional|date=10 August 2017|work=El Telégrafo|access-date=8 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180808202916/https://www.eltelegrafo.com.ec/noticias/editoriales/19/ecuador-en-el-dia-de-la-independencia-nacional|archive-date=8 August 2018|language=es-es|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== නිදහස ===
[[File:Jose_Antonio_de_Sucre.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jose_Antonio_de_Sucre.JPG|thumb|වෙනිසියුලානු නිදහස් වීරයා ඇන්ටෝනියෝ ජෝසේ ඩි සුක්‍රේ]]
[[File:Entrevista_de_Guayaquil.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Entrevista_de_Guayaquil.jpg|thumb|දකුණු ඇමරිකානු හිස්පැනික් නිදහසේ වීරයන් දෙදෙනා වන සැන් මාටින් සහ බොලිවර් අතර ගුවායාකිල් සමුළුව]]
1820 ඔක්තෝබර් 9 වන දින, ගුවායාකිල් දෙපාර්තමේන්තුව ස්පාඤ්ඤයෙන් නිදහස ලබා ගත් ඉක්වදෝරයේ පළමු භූමිය බවට පත් වූ අතර, එය ස්වාධීන රාජ්‍යයක් ලෙස ස්ථාපිත වෙමින් ඉක්වදෝර වෙරළබඩ පළාත් බොහොමයක් බිහි කළේය. එහි වැසියන් 1822 මැයි 24 වන දින වර්තමාන ඉක්වදෝරයේ නිල නිදහස් දිනය සැමරූහ. ක්විටෝ අසල පිචින්චා සටනේදී ඇන්ටෝනියෝ ජෝස් ද සුක්‍රේ ස්පාඤ්ඤ රාජකීය හමුදා පරාජය කිරීමෙන් පසු ඉක්වදෝරයේ ඉතිරි කොටස නිදහස ලබා ගත්තේය. සටනින් පසු, ඉක්වදෝරය සයිමන් බොලිවර්ගේ ග්‍රාන් කොලොම්බියා ජනරජයට එක් වූ අතර එයට නූතන කොලොම්බියාව, වෙනිසියුලාව සහ පැනමාව ද ඇතුළත් විය. 1830 දී, ඉක්වදෝරය ග්‍රාන් කොලොම්බියාවෙන් වෙන් වී ස්වාධීන ජනරජයක් බවට පත්විය. වසර දෙකකට පසු, එය ගැලපගෝස් දූපත් ඈඳා ගත්තේය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Galápagos celebra un año más de provincialización |url=https://www.presidencia.gob.ec/galapagos-celebra-un-ano-mas-de-provincializacion/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160221201905/http://www.presidencia.gob.ec:80/galapagos-celebra-un-ano-mas-de-provincializacion/ |archive-date=21 February 2016 |access-date=19 August 2021 |publisher=Presidencia de la República del Ecuador |language=es}}&lt;/ref&gt;

19 වන සියවස පාලකයන්ගේ වේගවත් අනුප්‍රාප්තිය සමඟ ඉක්වදෝරය සඳහා අස්ථාවරත්වය මගින් සලකුණු කරන ලදී. ඉක්වදෝරයේ පළමු ජනාධිපතිවරයා වූයේ වෙනිසියුලානු-උපත ලද ජුවාන් ජෝස් ෆ්ලෝරස් වන අතර, ඔහු අවසානයේ බලයෙන් පහ කරන ලදී. ඔහු අනුගමනය කළ නායකයින් අතර විසෙන්ට් රොකාෆුවර්ට්; ජෝස් ජෝකින් ද ඔල්මෙඩෝ; හොසේ මරියා උර්බිනා; ඩියාගෝ නොබෝවා; පේද්‍රෝ ජෝසේ ද අර්ටෙටා; මැනුවෙල් ද අස්කාසුබි; සහ ෆ්ලෝරස්ගේම පුත් ඇන්ටෝනියෝ ෆ්ලෝරස් ජිජොන් ඇතුළු පිරිසක්. ගතානුගතික ගේබ්‍රියෙල් ගාර්ෂියා මොරෙනෝ 1860 ගණන්වලදී රෝමානු කතෝලික පල්ලියේ සහාය ඇතිව රට එක්සත් කළේය. 19 වන සියවසේ අගභාගයේදී, කොකෝවා සඳහා වූ ලෝක ඉල්ලුම ආර්ථිකය වෙළඳ භාණ්ඩ අපනයනයට බැඳ තැබූ අතර කඳුකරයේ සිට වෙරළ තීරයේ කෘෂිකාර්මික මායිමට සංක්‍රමණය වීමට හේතු විය.

ඉක්වදෝරය 1851 දී වහල්භාවය අහෝසි කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Assessment for Blacks in Ecuador |url=http://www.cidcm.umd.edu/mar/assessment.asp?groupId=13001 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120622220302/http://www.cidcm.umd.edu/mar/assessment.asp?groupId=13001 |archive-date=22 June 2012 |publisher=CIDCM}}&lt;/ref&gt; වහල්භාවයට පත් ඉක්වදෝරියානුවන්ගෙන් පැවත එන්නන් අද අප්‍රිකානු-ඉක්වදෝර ජනගහනය අතර වේ. මෙම කාලය තුළ 1857 දී ස්වදේශික උපහාරයක් ද අහෝසි කරන ලදී. මේ මත, ආදිවාසීන් දැන් අනෙක් සියල්ලන්ටම සාපේක්ෂව නීතිය යටතේ සමාන විය. ඔවුන් දැන් ජාතියට දායකයින් ලෙස ලියාපදිංචි කර ඇති අතර, දේපළ හිමියන්, බදු ගෙවන්නන් සහ විභව හමුදා බඳවා ගැනීම් වැනි භූමිකාවන් බවට පත්විය.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Larson |first1=Brooke |title=Trials of Nation Making: Liberalism, Race, and Ethnicity in the Andes, 1810-1910 |url=https://archive.org/details/trialsofnationma0000lars |date=19 January 2004 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521567305 |page=[https://archive.org/details/trialsofnationma0000lars/page/107 107]}}&lt;/ref&gt;

=== ලිබරල් විප්ලවය ===
එලෝයි ඇල්ෆාරෝ යටතේ 1895 ලිබරල් විප්ලවය පූජක පක්ෂයේ සහ ගතානුගතික ඉඩම් හිමියන්ගේ බලය අඩු කළේය. මෙම ලිබරල් අංශය 1925 මිලිටරි &quot;ජූලියන් විප්ලවය&quot; තෙක් බලය රඳවා ගත්තේය. 1930 සහ 1940 ගණන්වල පස් වතාවක් ජනාධිපති වූ හොසේ මරියා වේලාස්කෝ ඉබාරා වැනි ජනප්‍රිය දේශපාලනඥයන්ගේ අස්ථාවරත්වය සහ මතුවීම සනිටුහන් විය.

=== 1830 සිට හිමිකම් කියන ප්‍රදේශ අහිමි වීම ===
{{Campaignbox Ecuadorian-Peruvian}}1830 මැයි 13 වන දින ඉක්වදෝරය කොලොම්බියාවෙන් වෙන් වීමෙන් පසුව, එහි පළමු ජනාධිපති ජෙනරාල් ජුවාන් ජෝස් ෆ්ලෝරස්, ක්විටෝ හි සැබෑ ප්‍රජාවට අයත් වූ භූමියට හිමිකම් පෑම ආරම්භ කළ අතර එය ක්විටෝ ප්‍රෙසිඩෙන්සියාව ලෙසද හැඳින්වේ. ස්පාඤ්ඤයේ පැරණි විදේශීය යටත් විජිතවල මායිම් නිර්වචනය කළ ස්පාඤ්ඤ රාජකීය නියෝග හෝ සැබෑ සෙඩුලස් සමඟ ඔහු තම හිමිකම් පෑමට සහාය විය. ඉක්වදෝරය සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, ෆ්ලෝරස් 1563, 1739 සහ 1740 දී සැබෑ සෙඩුලස් මත ඉක්වදෝරයේ නීති විරෝධී හිමිකම් පදනම් කර ගත්තේය; පේරු අකමැත්තෙන් අත්සන් කළ ගුවායාකිල් ගිවිසුම (1829) හරහා ඇමසන් ද්‍රෝණියේ සහ ඇන්ඩීස් කඳුකරයේ වෙනස්කම් සමඟින්, ඇන්ටෝනියෝ ජෝස් ද සුක්‍රේගේ නායකත්වයෙන් යුත් අතිමහත් සංඛ්‍යාවෙන් වැඩි ග්‍රාන් කොලොම්බියානු හමුදාව ටාර්කි සටනේදී ජනාධිපති සහ ජෙනරාල් ලා මාර්ගේ පේරු ආක්‍රමණ බලකාය පරාජය කිරීමෙන් පසුව. ඊට අමතරව, ඇමසන් ද්‍රෝණියේ බ්‍රසීලයේ පෘතුගීසි යටත් විජිතය සමඟ ඉක්වදෝරයේ නැගෙනහිර මායිම, ස්පාඤ්ඤ අධිරාජ්‍යය සහ පෘතුගීසි අධිරාජ්‍යය අතර පළමු සැන් ඉල්ඩෙෆොන්සෝ ගිවිසුම (1777) මගින් නිදහස් යුද්ධවලට පෙර වෙනස් කරන ලදී. එපමණක් නොව, ඔහුගේ ප්‍රකාශයන්ට නීත්‍යානුකූලභාවයක් එක් කිරීම සඳහා, 1840 පෙබරවාරි 16 වන දින, ෆ්ලෝරස් ස්පාඤ්ඤය සමඟ ගිවිසුමක් අත්සන් කළ අතර, එමඟින් ෆ්ලෝරස් ස්පාඤ්ඤයට ඉක්වදෝරයේ ස්වාධීනත්වය සහ ස්පාඤ්ඤයේ පැරණි යටත් විජිත භූමිය පුරා යටත් විජිත පදවි සඳහා එහි තනි අයිතිවාසිකම් නිල වශයෙන් පිළිගැනීමට ඒත්තු ගැන්වීය. පුරාණ කාලයේ ස්පාඤ්ඤයට ක්විටෝ රාජධානිය සහ ජනාධිපති ධුරය ලෙස හැඳින්වූ එය.

ඉක්වදෝරය එහි දිගු හා කැළඹිලි සහිත ඉතිහාසය තුළ එහි තරඟකාරී ප්‍රදේශ බොහොමයක් එහි වඩාත් බලවත් අසල්වැසියන්ට අහිමි කර ගෙන ඇත, උදාහරණයක් ලෙස 1832 සහ 1916 දී කොලොම්බියාව, 1904 දී සාම ගිවිසුම් මාලාවක් හරහා බ්‍රසීලය සහ 1942 දී රියෝ ද ජැනයිරෝ ප්‍රොටෝකෝලය අත්සන් කරන ලද කෙටි යුද්ධයකින් පසු පේරු.

=== නිදහස සඳහා අරගලය ===
පේරු හෝ ඉක්වදෝරය ස්වාධීන වීමට පෙර, ස්වාධීනත්වය සඳහා වූ අරගලය අතරතුර, නිව් ග්‍රැනඩාවේ හිටපු උප රාජකීයත්වයේ ප්‍රදේශ ස්පාඤ්ඤයෙන් ස්වාධීන බව ප්‍රකාශ කළහ. මාස කිහිපයකට පසු, සැන් මාර්ටින්හි පේරු විමුක්ති හමුදාවේ කොටසක් ටුම්බෙස් සහ ජාන් යන ස්වාධීන නගර අත්පත් කර ගැනීමට තීරණය කළ අතර, ඒවා ගුවායාකිල් ස්වාධීන නගරය අත්පත් කර ගැනීමට සහ පසුව ඕඩියන්සියා ඩි ක්විටෝ (ඉක්වදෝරය) හි ඉතිරි කොටස නිදහස් කිරීමට උල්පත් ලෙස භාවිතා කිරීමේ අරමුණින්. දකුණේ විමුක්ති හමුදාවේ නිලධාරීන් අතර පොදු දැනුමක් වූයේ ඔවුන්ගේ නායක සැන් මාර්ටින් වර්තමාන ඉක්වදෝරය නිදහස් කර අනාගත පේරු ජනරජයට එකතු කිරීමට කැමති බවයි, මන්ද එය ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් එය යටත් කර ගැනීමට පෙර ඉන්කා අධිරාජ්‍යයේ කොටසක් වූ බැවිනි. කෙසේ වෙතත්, බොලිවර්ගේ අභිප්‍රාය වූයේ කොලොම්බියාව, වෙනිසියුලාව සහ ඉක්වදෝරයෙන් සමන්විත නිදහස් කරන ලද ස්පාඤ්ඤ නිව් ග්‍රනාඩා භූමියෙන් ග්‍රාන් කොලොම්බියාව ලෙස හැඳින්වෙන නව ජනරජයක් පිහිටුවීමයි. බොලිවර්, ඇන්ඩීස් කඳුකරයෙන් බැස ගුවායාකිල් අත්පත් කරගත් විට සැන් මාර්ටින්ගේ සැලසුම් ව්‍යර්ථ විය; ඔවුන් අලුතින් නිදහස් කරන ලද ඕඩියන්සියා ඩි ක්විටෝ ග්‍රාන් කොලොම්බියා ජනරජයට ද ඈඳා ගත්හ.

දකුණේ, ඉක්වදෝරයට ටුම්බෙස් ලෙස හැඳින්වෙන පැසිෆික් සාගරය අසල කුඩා ඉඩමකට හිමිකම් තිබුණි. මරනොන් කඳු වැටිය හරස් වන ඉක්වදෝරයේ දකුණු ඇන්ඩීස් කඳුකර ප්‍රදේශයේ, ඉක්වදෝරය එය ජාන් ද බ්‍රැකමොරොස් ලෙස හැඳින්වූ ප්‍රදේශයකට හිමිකම් කීවේය. 1819 දෙසැම්බර් 17 වන දින ග්‍රාන් කොලොම්බියා ජනරජය නිර්මාණය කරන විට, ඇන්ගෝස්ටුරා සම්මේලනයේදී බොලිවර් විසින් මෙම ප්‍රදේශ ග්‍රාන් කොලොම්බියාවේ භූමියේ කොටසක් ලෙස ඇතුළත් කරන ලදී. 1821 ජනවාරි 17 වන දින ටුම්බෙස් ස්පාඤ්ඤයෙන් ස්වාධීන බව ප්‍රකාශ කළ අතර, 1821 ජුනි 17 වන දින විප්ලවවාදී හමුදාවන්ගෙන් කිසිදු බාහිර උදව්වක් නොමැතිව ජාන් ද බ්‍රැකමොරොස් ද ප්‍රකාශ කළේය. කෙසේ වෙතත්, එම වසරේම, ටෘජිලෝ විප්ලවයට සහභාගී වූ පේරු හමුදා ජාන් සහ ටුම්බෙස් යන දෙකම අත්පත් කර ගත්හ. පේරු ජෙනරාල්වරු, ඔවුන්ට සහාය දක්වන කිසිදු නීතිමය නාමයක් නොමැතිව සහ ඉක්වදෝරය තවමත් ග්‍රාන් කොලොම්බියාව සමඟ ෆෙඩරල් කර ඇති බැවින්, ඉක්වදෝරය ග්‍රාන් කොලොම්බියාවේ වියදමින් පේරු ජනරජයට ඈඳා ගැනීමේ ආශාවක් ඇති කර ගත්හ, ඉක්වදෝරය කලක් ඉන්කා අධිරාජ්‍යයේ කොටසක් බව හැඟී ගියහ.

1821 ජූලි 28 වන දින, සැන් මාර්ටින් විසින් ලීමා හි පේරු නිදහස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද අතර, පේරු ආක්‍රමණික හමුදාව විසින් ටෘජිලෝ විප්ලවයේ කොටසක් ලෙස ඇතුළත් කරන ලද ටුම්බෙස් සහ ජාන්, නව පේරු ධජයට පක්ෂපාතී වන බවට මුළු කලාපයම දිවුරුම් දී පේරු රාජ්‍යයට ඇතුළත් කර ගත්තේය. දශකයකට ආසන්න කාලයක් ග්‍රාන් කොලොම්බියාව සැමවිටම ජාන් සහ ටුම්බෙස් නැවත පැමිණීම සඳහා පේරු රාජ්‍යයට විරෝධය පළ කළ අතර, අවසානයේ ජාන්, ටුම්බෙස් සහ මයිනාස් හි කොටසක් නැවත පැමිණීම පිළිබඳ දිගු හා නිෂ්ඵල සාකච්ඡාවකින් පසු බොලිවර් යුද්ධ ප්‍රකාශ කළේය. ඉක්වදෝරයේ උපත ලැබූ ජනාධිපති සහ ජෙනරාල් ජෝස් ඩි ලා මාර්, ඉක්වදෝර් දිස්ත්‍රික්කය පේරු රාජ්‍යයට ඈඳා ගැනීමට තමාට අවස්ථාව ලැබී ඇතැයි විශ්වාස කරමින්, පුද්ගලිකව, පේරු හමුදාවක් සමඟ, 1828 නොවැම්බර් 28 වන දින දකුණු ඉක්වදෝරයේ ලෝජා කලාපයේ ගුවායාකිල් සහ නගර කිහිපයක් ආක්‍රමණය කර අත්පත් කර ගත්තේය.

1829 පෙබරවාරි 27 වන දින ඇන්ටෝනියෝ ජෝස් ද සුක්‍රේගේ නායකත්වයෙන් යුත් සංඛ්‍යාවෙන් වැඩි දකුණු ග්‍රාන් කොලොම්බියානු හමුදාවක් ටාර්කි සටනේදී ජනාධිපති ලා මාර්ගේ නායකත්වයෙන් යුත් පේරු ආක්‍රමණික හමුදාව පරාජය කිරීමත් සමඟ යුද්ධය අවසන් විය. මෙම පරාජය 1829 සැප්තැම්බර් මාසයේදී ගුවායාකිල් ගිවිසුම අත්සන් කිරීමට හේතු වූ අතර, එමඟින් පේරු සහ එහි කොංග්‍රසය ටම්බ්ස්, ජාන් සහ මේනාස් කෙරෙහි ග්‍රාන් කොලොම්බියානු අයිතිවාසිකම් පිළිගත්තේය. පේරු සහ ග්‍රාන් කොලොම්බියාව අතර රැස්වීම් හරහා, දේශසීමාව බටහිරින් ටම්බ්ස් ගඟ ලෙසත්, නැගෙනහිරින්, මාරනොන් සහ ඇමසන් ගංගා ඔවුන් අතර ඇති ස්වාභාවික දේශසීමා ලෙස බ්‍රසීලය දෙසට අනුගමනය කළ යුතු බවත් නියම කරන ලදී. සාම සාකච්ඡාවලට අනුව, පේරු ගුවායාකිල්, ටම්බ්ස් සහ ජාන් ආපසු ලබා දීමට එකඟ විය; එසේ තිබියදීත්, පේරු ගුවායාකිල් ආපසු ලබා දුන් නමුත් ටම්බ්ස් සහ ජාන් ආපසු ලබා දීමට අපොහොසත් විය, ගිවිසුම් අනුගමනය කිරීමට තමන් බැඳී නොමැති බව චෝදනා කරමින්, ග්‍රාන් කොලොම්බියාව ඉක්වදෝරය, කොලොම්බියාව සහ වෙනිසියුලාව යන විවිධ ජාතීන් තුනකට බෙදා වෙන් කළ විට එය පැවතීම නතර විය.

[[File:AGHRC_(1890)_-_Carta_XI_-_División_política_de_Colombia,_1824.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:AGHRC_(1890)_-_Carta_XI_-_Divisi%C3%B3n_pol%C3%ADtica_de_Colombia,_1824.jpg|thumb|1824 දී පැරණි ග්‍රාන් කොලොම්බියාවේ සිතියම (එහි කාලයේ කොලොම්බියාව ලෙස නම් කරන ලදී), ග්‍රාන් කොලොම්බියාව සියලු වර්ණවත් කලාපය ආවරණය කළේය.]]
බොගෝටා අගනුවර සහිත කුන්ඩිනමාර්කා හෝ නිව් ග්‍රැනඩා (නූතන කොලොම්බියාව) ලෙස හැඳින්වෙන ග්‍රාන් කොලොම්බියාවේ මධ්‍යම දිස්ත්‍රික්කය, 1830 මැයි 13 වන දින ක්විටෝ අගනුවර සහිත ග්‍රාන් කොලොම්බියාවේ දකුණු දිස්ත්‍රික්කය ග්‍රාන් කොලොම්බියානු සම්මේලනයෙන් වෙන් කිරීම පිළිගත්තේ නැත. ඉක්වදෝරය වෙන්වීමෙන් පසු, බොගෝටා මධ්‍යම රජයේ අස්ථාවරත්වය හේතුවෙන් කොකෝවා දෙපාර්තමේන්තුව ස්වේච්ඡාවෙන් ඉක්වදෝරය සමඟ එක්සත් වීමට තීරණය කළේය. වෙනිසියුලානු ඉක්වදෝරයේ උපන් ජනාධිපති ජෙනරාල් ජුවාන් ජෝස් ෆ්ලෝරස්, ඉක්වදෝරියානු කොංග්‍රසයේ අනුමැතිය ඇතිව 1830 දෙසැම්බර් 20 වන දින කොකෝවා දෙපාර්තමේන්තුව ඈඳා ගත්තේය, මන්ද කොකෝවා රජය 1830 අප්‍රේල් තරම් ඈත කාලයක සිට දකුණු දිස්ත්‍රික්කය සමඟ එක්සත් වීමට ඉල්ලා සිටියේය. එපමණක් නොව, කොකෝවා කලාපය, එහි දිගු ඉතිහාසය පුරාම, ඉක්වදෝරයේ ජනතාව සමඟ ඉතා ශක්තිමත් ආර්ථික හා සංස්කෘතික සබඳතා පැවැත්වීය. එසේම, පැස්ටෝ, පොපයාන් සහ බුවනවෙන්චුරා වැනි නගර ඇතුළත් කොකෝවා කලාපය සැමවිටම ප්‍රෙසිඩෙන්සියා හෝ ක්විටෝහි ඕඩියන්සියාව මත රඳා පැවතුනි.

බොගෝටා සහ ක්විටෝ රජයන් අතර නිෂ්ඵල සාකච්ඡා දිගටම පැවතුන අතර, 1832 මැයි මාසයේදී යුද්ධයක් ඇති වන තෙක් බොගෝටා රජය ඉක්වදෝරය හෝ කොකා ග්‍රාන් කොලොම්බියාවෙන් වෙන් කිරීම පිළිගත්තේ නැත. මාස පහකින්, නිව් ග්‍රැනාඩා ඉක්වදෝරය පරාජය කළේ ඉක්වදෝර සන්නද්ධ හමුදාවන්ගෙන් බහුතරයක් වෙනිසියුලාවේ සහ කොලොම්බියාවේ කැරලිකාර කෝපයෙන් නොගෙවූ ප්‍රවීණයන්ගෙන් සමන්විත වූ අතර ඔවුන් තම සෙසු රටවැසියන්ට එරෙහිව සටන් කිරීමට අකමැති වීමයි. ඔහුගේ නිලධාරීන් කැරලි ගසමින්, කැරලි ගසමින් සහ පැති මාරු කරමින් සිටින බව දුටු ජනාධිපති ෆ්ලෝරස්ට නිව් ග්‍රැනාඩා සමඟ අකමැත්තෙන් සාමය ඇති කර ගැනීම හැර වෙනත් විකල්පයක් නොතිබුණි. 1832 පැස්ටෝ ගිවිසුම අත්සන් කරන ලද අතර එමඟින් කොකා දෙපාර්තමේන්තුව නිව් ග්‍රැනාඩා (නූතන කොලොම්බියාව) වෙත භාර දෙන ලදී, බොගෝටා රජය ඉක්වදෝරය ස්වාධීන රටක් ලෙස පිළිගත් අතර දේශසීමාව 1824 ජුනි 25 වන දින සම්මත කරන ලද ලේ ඩි ඩිවිසියන් ටෙරිටෝරියල් ඩි ලා රෙපබ්ලිකා ඩි කොලොම්බියාව (ග්‍රාන් කොලොම්බියාවේ භූමි ප්‍රදේශය බෙදීමේ නීතිය) අනුගමනය කළ යුතු විය. මෙම නීතිය කාර්චි ගඟේ දේශසීමාව සහ කැකෙටා ගඟේ බ්‍රසීලය දක්වා විහිදී ගිය නැගෙනහිර දේශසීමාව නියම කළේය. පසුව, ඉක්වදෝරය තර්ක කළේ කොලොම්බියා ජනරජය තම රජය ප්‍රතිසංවිධානය කරන අතරතුර නීති විරෝධී ලෙස එහි නැගෙනහිර දේශසීමාව තාවකාලික කළ බවත්, පොපයාන් රජය තම පාලනය නාපෝ ගඟ දක්වා ව්‍යාප්ත කළ බව පැවසූ නිසා කොලොම්බියාව නැපෝ ගඟට දකුණින් තම හිමිකම් පුළුල් කළ බවත්ය.

==== ඇමසන් ද්‍රෝණිය අත්පත් කර ගැනීමේ අරගලය ====
[[File:South_America_1879.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:South_America_1879.png|වම|thumb|දකුණු ඇමරිකාව (1879): 1879 දී පේරු, ඉක්වදෝරය, කොලොම්බියාව, බ්‍රසීලය, ආර්ජන්ටිනාව, චිලී සහ බොලිවියාව විසින් කරන ලද සියලුම ඉඩම් හිමිකම්.]]
ඉක්වදෝරය ග්‍රාන් කොලොම්බියාවෙන් වෙන් වූ විට, පේරු 1802 දී අලුතින් සොයාගත් රියල් සෙඩියුලා සමඟ ඉක්වදෝරයේ හිමිකම්වලට අභියෝග කළ අතර, එමඟින් පේරු කියා සිටින්නේ ස්පාඤ්ඤ රජු මෙම ඉඩම් නිව් ග්‍රනාඩාවේ උපරාජ පදවියෙන් පේරු හි උපරාජ පදවියට මාරු කළ බවයි. යටත් විජිත සමයේදී මෙය සිදු වූයේ ඇමසන් ද්‍රෝණිය දිගේ ඔවුන්ගේ කඳවුරුවලින් ජේසු නිකායික මිෂනාරිවරුන් නෙරපා හැරීමෙන් පසු හිස්ව හා අවුල් සහගතව ඉතිරි වූ ස්පාඤ්ඤ වසම්වලට නිරන්තරයෙන් ව්‍යාප්ත වන පෘතුගීසි ජනාවාස නැවැත්වීම සඳහා ය. 1802 දී සෙඩියුලාව දේශපාලන දේශසීමා සමඟ කිසිදු සම්බන්ධයක් නොමැති පල්ලියේ මෙවලමක් ලෙස ලේබල් කිරීමෙන් ඉක්වදෝරය ප්‍රතිප්‍රහාර එල්ල කළේය. පේරු බ්‍රසීලයට පක්ෂව 1851 දී රහසිගත සාම ගිවිසුමක් අත්සන් කිරීමෙන් පසුව මතභේදාත්මක ඇමසෝනියානු භූමිවල තථ්‍ය වාඩිලා ගැනීම ආරම්භ කළේය. නීති විරෝධී පෘතුගීසි පදිංචිකරුවන් විසින් අල්ලාගෙන සිටි භූමි සම්බන්ධයෙන් ඇමසන් වනාන්තරය සම්බන්ධයෙන් ස්පාඤ්ඤ-පෘතුගීසි ගිවිසුමක් මගින් යටත් විජිත සමයේදී තහවුරු කරන ලද ස්පාඤ්ඤ අයිතිවාසිකම් මෙම ගිවිසුම නොසලකා හැරියේය.

පේරු මයිනාස් හෝ මයිනාස් කලාපයේ මිෂනාරි ගම්මාන අත්පත් කර ගැනීමට පටන් ගත් අතර, එය ඉක්විටෝස් හි එහි අගනුවර සමඟ ලොරෙටෝ ලෙස හැඳින්වීමට පටන් ගත්තේය. බ්‍රසීලය සමඟ පැවති සාකච්ඡා අතරතුර, පේරු රාජ්‍යය උතුරේ කැකෙටා ගඟ දක්වා සහ ඇන්ඩීස් කඳු වැටිය දෙසට ඇමසෝනියානු ද්‍රෝණියේ භූමි ප්‍රදේශවලට හිමිකම් කීවේය. කොලොම්බියාව තම හිමිකම් දකුණු දෙසින් නැපෝ සහ ඇමේසන් ගංගා දෙසට විහිදී ඇති බව පවසමින් විරෝධය පළ කළේය. කැකෙටා ගඟ සහ මරනොන්-ඇමසන් ගඟ අතර ඇමසන් ද්‍රෝණියට හිමිකම් කියන බවට ඉක්වදෝරය විරෝධය පළ කළේය. පේරු මෙම විරෝධතා නොසලකා හැර 1853 දී ඉක්විටෝස් හි අගනුවර සමඟ ලොරෙටෝ දෙපාර්තමේන්තුව නිර්මාණය කළේය. ඉක්වදෝරය බ්‍රිතාන්‍ය බැඳුම්කර හිමියන්ට සංවර්ධනය සඳහා මතභේදාත්මක ඉඩම්වලින් කොටසක් විකුණන බව පේරු සිතූ බැවින්, 1860 දී පේරු රාජ්‍යය කෙටියෙන් ගුවායාකිල් නැවත අත්පත් කර ගත්තේය, නමුත් මාස කිහිපයකට පසු ගුවායාකිල් ආපසු ලබා දුන්නේය. ඉන්පසු දේශසීමා ආරවුල 1880 සිට 1910 දක්වා බේරුම්කරණය සඳහා ස්පාඤ්ඤයට ඉදිරිපත් කරන ලද නමුත් එයින් පලක් නොවීය.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Zook |first1=David H. |title=Zarumilla-Marañón: the Ecuador-Peru dispute |url=https://archive.org/details/zarumillamaranon00zook |date=1964 |publisher=New York, Bookman Associates |edition=First |location=New York |pages=[https://archive.org/details/zarumillamaranon00zook/page/15 15]–36}}&lt;/ref&gt;

20 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී, ඉක්වදෝරය එහි අසල්වැසියන් සමඟ නැගෙනහිර ඇමසෝනියානු දේශසීමා සාමකාමීව නිර්වචනය කිරීමට උත්සාහ කළේය. 1851 ඔක්තෝබර් 23 වන දින පේරු බ්‍රසීලය සමඟ ඇති කරගත් පෙර ගිවිසුමට එරෙහිව ඇමසෝනියානු රටක් ලෙස ඉක්වදෝරය කළ ප්‍රකාශය පිළිගැනීම සඳහා 1904 මැයි 6 වන දින ඉක්වදෝරය ටොබාර්-රියෝ බ්‍රැන්කෝ ගිවිසුමට අත්සන් තැබීය. ඉන්පසු කොලොම්බියානු රජයේ නියෝජිතයන් සමඟ පැවති රැස්වීම් කිහිපයකට පසු ගිවිසුමකට එළඹුණු අතර 1916 ජූලි 15 වන දින මුනෝස් වර්නාසා-සුවාරෙස් ගිවිසුම අත්සන් කරන ලද අතර, එහිදී පුටුමායෝ ගඟ සඳහා කොලොම්බියානු අයිතිවාසිකම් මෙන්ම නැපෝ ගඟ සඳහා ඉක්වදෝරයේ අයිතිවාසිකම් ද පිළිගනු ලැබූ අතර නව මායිම එම ගංගා දෙක අතර මැද ලක්ෂ්‍යයක් විය. මේ ආකාරයෙන්, කැකෙටා ගඟ සහ නැපෝ ගඟ අතර ඇමසෝනියානු භූමි ප්‍රදේශ සඳහා ඉක්වදෝරය කොලොම්බියාවට තිබූ හිමිකම් අත්හැර දැමූ අතර, එමඟින් බ්‍රසීලයෙන් වෙන් විය. පසුව, කොලොම්බියාව සහ පේරු අතර කෙටි යුද්ධයක් ඇති වූ අතර, පේරු හි කැකෙටා කලාපයට හිමිකම් පෑම සම්බන්ධයෙන් එය අවසන් වූ අතර, එය 1922 මාර්තු 24 වන දින පේරු අකමැත්තෙන් වුවද සලමොන්-ලොසානෝ ගිවිසුමට අත්සන් තැබීමත් සමඟ අවසන් විය. 1916 දී ඉක්වදෝරය කොලොම්බියාවට ලබා දුන් ඉක්වදෝරියානු හිමිකම් පෑ ඉඩම් කොලොම්බියාව පේරු වෙත ලබා දුන් බැවින්, ඉක්වදෝරය මෙම රහස් ගිවිසුමට විරෝධය පළ කළේය.

1924 ජූලි 21 වන දින, ඉක්වදෝරය සහ පේරු අතර පොන්ස්-කැස්ට්‍රෝ ඔයන්ගුරෙන් ප්‍රොටෝකෝලය අත්සන් කරන ලද අතර එහිදී දෙදෙනාම සෘජු සාකච්ඡා පැවැත්වීමට සහ ආරවුල සාධාරණ ආකාරයකින් විසඳීමට සහ ආරවුලේ වෙනස් කරුණු බේරුම්කරණය සඳහා එක්සත් ජනපදයට ඉදිරිපත් කිරීමට එකඟ විය. ඉක්වදෝරියානු සහ පේරු නියෝජිතයින් අතර සාකච්ඡා 1935 සැප්තැම්බර් 30 වන දින වොෂින්ටනයේදී ආරම්භ විය. ඊළඟ මාස 7 තුළ සාකච්ඡා තර්ක බවට පත් වූ අතර අවසානයේ 1937 සැප්තැම්බර් 29 වන දින, පේරු නියෝජිතයින් සාකච්ඡා නතර කිරීමට තීරණය කළහ.{{citation needed|date=April 2022}}

1941 දී, සරුමිල්ලා ගඟ අවට මතභේදාත්මක ප්‍රදේශ තුළ වේගයෙන් වර්ධනය වන ආතතීන් මධ්‍යයේ, පේරු සමඟ යුද්ධයක් ඇති විය. පේරු-හිමිකම් කියන භූමියේ ඉක්වදෝරයේ හමුදා පැවැත්ම ආක්‍රමණයක් බව පේරු කියා සිටියේය; ඉක්වදෝරය, එහි පැත්තෙන් කියා සිටියේ, පේරු මෑතකදී සරුමිල්ලා ගඟ වටා ඉක්වදෝරය ආක්‍රමණය කළ බවත්, ස්පාඤ්ඤයෙන් ඉක්වදෝරය නිදහස ලැබූ දා සිට පේරු විසින් ටුම්බෙස්, ජාන් සහ පුටෝමායෝ සහ මරනොන් ගංගා අතර ඇමසෝනියානු ද්‍රෝණියේ මතභේදාත්මක ප්‍රදේශ බොහොමයක් ක්‍රමානුකූලව අත්පත් කරගෙන ඇති බවත්ය. 1941 ජූලි මාසයේදී, රටවල් දෙකෙහිම හමුදා බලමුලු ගැන්වූහ. පේරු රාජ්‍යයේ 11,681 ක හමුදාවක් සිටි අතර, ඔවුන් 2,300 ක දුර්වල සැපයුම් සහ ප්‍රමාණවත් ලෙස සන්නද්ධ නොවූ ඉක්වදෝර හමුදාවකට මුහුණ දුන් අතර, ඉන් 1,300 ක් පමණක් දකුණු පළාත්වල යොදවා තිබුණි. 1941 ජූලි 5 වන දින පේරු හමුදා ස්ථාන කිහිපයකින් සරුමිල්ලා ගඟ තරණය කළ විට සතුරුකම් ඇති විය, ඉක්වදෝර දේශසීමා හමුදාවන්ගේ ශක්තිය සහ අධිෂ්ඨානය පරීක්ෂා කළහ. අවසානයේ, 1941 ජූලි 23 වන දින, පේරු ජාතිකයන් ප්‍රධාන ආක්‍රමණයක් දියත් කළ අතර, සරුමිල්ලා ගඟ තරණය කර ඉක්වදෝර පළාතේ එල් ඔරෝ වෙත ඉදිරියට ගියහ.[[File:Ecuador-peru-land-claims-01.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ecuador-peru-land-claims-01.png|වම|thumb|1916 න් පසු ඉක්වදෝරියානු ඉඩම් හිමිකම් පෑමේ සිතියම]]
ඉක්වදෝර-පේරු යුද්ධය අතරතුර, පේරු රාජ්‍යය මතභේදාත්මක භූමියෙන් කොටසක් සහ එල් ඕරෝ පළාතේ සමහර කොටස් සහ ලෝජා පළාතේ සමහර කොටස් පාලනය කර ගනිමින් ඉක්වදෝර රජයට තම භෞමික හිමිකම් අත්හරින ලෙස ඉල්ලා සිටියේය. පේරු නාවික හමුදාව ගුවායාකිල් වරාය අවහිර කළ අතර, ඉක්වදෝර හමුදාවන්ට සියලු සැපයුම් පාහේ කපා හැරියේය. සති කිහිපයක යුද්ධයකින් පසුව සහ එක්සත් ජනපදයේ සහ ලතින් ඇමරිකානු ජාතීන් කිහිපයක පීඩනය යටතේ, සියලු සටන් නතර විය. දෙවන ලෝක යුද්ධයේදී අක්ෂ බලවතුන්ට එරෙහිව අර්ධගෝලීය එක්සත්කමට පක්ෂව, 1942 ජනවාරි 29 වන දින අත්සන් කරන ලද රියෝ ප්‍රොටෝකෝලයෙන් විධිමත් කරන ලද ගිවිසුමකට ඉක්වදෝරය සහ පේරු රාජ්‍යය පැමිණියේ යුද්ධය අවසන් වන විට ඔවුන් අත්පත් කරගත් භූමිය සමඟ පේරු රාජ්‍යයට පක්ෂව ය.

1944 තේජාන්විත මැයි විප්ලවයෙන් පසුව හමුදා-සිවිල් කැරැල්ලක් සහ ඉන් පසුව සිදු වූ සිවිල් වැඩ වර්ජනයක් හේතුවෙන් කාලෝස් අරෝයෝ ඩෙල් රියෝ ඉක්වදෝර රජයෙන් ඒකාධිපතියෙකු ලෙස සාර්ථකව ඉවත් කරන ලදී. කෙසේ වෙතත්, දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු ඇති වූ අවපාතය සහ ජනප්‍රිය නොසන්සුන්තාව 1960 ගණන්වලදී ජනප්‍රිය දේශපාලනයට සහ දේශීය මිලිටරි මැදිහත්වීම් වලට නැවත පැමිණීමට හේතු වූ අතර, විදේශීය සමාගම් ඉක්වදෝර ඇමසන් හි තෙල් සම්පත් සංවර්ධනය කළහ. 1972 දී ඇන්ඩියන් නල මාර්ගයේ ඉදිකිරීම් අවසන් කරන ලදී. නල මාර්ගය ඇන්ඩීස් හි නැගෙනහිර පැත්තෙන් වෙරළට තෙල් ගෙන ආ අතර, ඉක්වදෝරය දකුණු ඇමරිකාවේ දෙවන විශාලතම තෙල් අපනයනකරු බවට පත් විය.

[[File:Relevo-ecu.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Relevo-ecu.JPG|thumb|සෙනෙපා යුද්ධය අතරතුර ඉක්වදෝරියානු හමුදා]]
[[File:Mirage_F.1JA.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mirage_F.1JA.JPG|thumb|මිරාජ් F.1JA (FAE-806) යනු 1995 පෙබරවාරි 10 වන දින පේරු සුඛෝයි Su-22 යානා දෙකක් වෙඩි තබා බිම හෙළීමේ චෝදනාවට සම්බන්ධ වූ එක් ගුවන් යානයකි.]]
රියෝ ප්‍රොටෝකෝලය දකුණු ඉක්වදෝරයේ දුරස්ථ කෝඩිලෙරා ඩෙල් කොන්ඩෝර් ප්‍රදේශයේ කුඩා ගංගාවක් දිගේ මායිම නිශ්චිතව විසඳීමට අසමත් විය. මෙය ඉක්වදෝරය සහ පේරු අතර දීර්ඝ කාලීන ආරවුලක් ඇති කළ අතර එය අවසානයේ දෙරට අතර සටනට හේතු විය. පළමුව 1981 ජනවාරි-පෙබරවාරි මාසවල දේශසීමා ගැටුමක් පැකිෂා සිද්ධිය ලෙස හැඳින්වෙන අතර අවසානයේ 1995 ජනවාරි මාසයේදී පූර්ණ පරිමාණ යුද්ධයක් ඇති විය. එහිදී ඉක්වදෝර හමුදාව පේරු ගුවන් යානා සහ හෙලිකොප්ටර් වෙඩි තබා බිම දැමූ අතර පේරු පාබල හමුදාව දකුණු ඉක්වදෝරයට ගමන් කළහ. සෙනෙපා යුද්ධය ලෙස හැඳින්වෙන සතුරුකම් ආරම්භ වීම සඳහා සෑම රටක්ම අනෙකාට දොස් පැවරීය. ඉක්වදෝර ජනාධිපති සික්ස්ටෝ ඩුරන් බැලන් ප්‍රසිද්ධියේ ප්‍රකාශ කළේ තමා ඉක්වදෝරයේ එක සෙන්ටිමීටරයක්වත් අත් නොහරින බවයි. ඉක්වදෝරයේ ජනප්‍රිය හැඟීම් පේරුට එරෙහිව දැඩි ලෙස ජාතිකවාදී විය: ක්විටෝහි බිත්තිවල පේරු &quot;කේන් ඩි ලතින් ඇමරිකාව&quot; ලෙස හඳුන්වන ග්‍රැෆිටි දැකිය හැකි අතර එය උත්පත්ති පොතේ ඔහුගේ සහෝදර කේන් විසින් ආබෙල් ඝාතනය කිරීම පිළිබඳ සඳහනකි.&lt;ref&gt;Roos, Wilma and van Renterghem, Omer ''Ecuador'', New York, 2000, p.5.&lt;/ref&gt;

ඉක්වදෝරය සහ පේරු 1998 ඔක්තෝබර් 26 වන දින බ්‍රසීලියා ජනාධිපති පනතේ සාම ගිවිසුමට අත්සන් තැබූ අතර එය සතුරුකම් අවසන් කළ අතර බටහිර අර්ධගෝලයේ දීර්ඝතම කාලයක් පැවති භෞමික ආරවුල ඵලදායී ලෙස අවසන් කළේය.&lt;ref name=&quot;ucdp.uu.se&quot;&gt;{{cite web |title=Uppsala Conflict Data Program – Conflict Encyclopedia, General Conflict Information, Conflict name: Ecuador – Peru, In depth, Background to the 1995 fighting and Ecuador and Peru engage in armed conflict |url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=126&amp;regionSelect=5-Southern_Americas# |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927150723/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=126&amp;regionSelect=5-Southern_Americas |archive-date=27 September 2013 |access-date=15 July 2013}}&lt;/ref&gt; රියෝ ප්‍රොටෝකෝලයේ ඇපකරුවන් (ආර්ජන්ටිනාව, බ්‍රසීලය, චිලී සහ ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය) විසින් මායිම් නොකළ කලාපයේ මායිම කෝඩිලෙරා ඩෙල් කොන්ඩෝර් රේඛාවේ ස්ථාපිත කළ යුතු බවට තීන්දු කරන ලදී. ඉක්වදෝරයට කෝඩිලෙරා හි නැගෙනහිර බෑවුම් වලට මෙන්ම සෙනෙපා මූලස්ථානයේ මුළු බටහිර ප්‍රදේශයටම දශක ගණනාවක් පැරණි භෞමික හිමිකම් අත්හැරීමට සිදු වූ අතර, පේරුට ඉක්වදෝරයට ස්වෛරීභාවය නොමැතිව, යුද්ධයේ කේන්ද්‍රස්ථානය වූ ටිවින්සා හි ඉක්වදෝර කඳවුර පේරු පස තුළ පිහිටා තිබූ සහ ගැටුම අතරතුර ඉක්වදෝර හමුදාව විසින් අල්ලාගෙන සිටි ප්‍රදේශයේ, සදාකාලික බදු දීමකින් නමුත් ස්වෛරීභාවයකින් තොරව, එහි භූමියෙන් කිලෝමීටර 1 (වර්ග සැතපුම් 0.39) ක් ඉක්වදෝරයට ලබා දීමට සිදුවිය. අවසාන දේශසීමා මායිම් නිර්ණය 1999 මැයි 13 වන දින ක්‍රියාත්මක වූ අතර, බහුජාතික MOMEP (ඉක්වදෝරය සහ පේරු සඳහා හමුදා නිරීක්ෂක මෙහෙයුම) හමුදා යෙදවීම 1999 ජුනි 17 වන දින ඉවත් විය.&lt;ref name=&quot;ucdp.uu.se&quot; /&gt;

=== හමුදා ආණ්ඩු (1972–79) ===
1972 දී, &quot;විප්ලවවාදී සහ ජාතිකවාදී&quot; හමුදා ජුන්ටාවක් වේලාස්කෝ ඉබාරාගේ රජය පෙරලා දැමීය. කුමන්ත්‍රණය ජෙනරාල් ගිලර්මෝ රොඩ්‍රිගස් විසින් මෙහෙයවන ලද අතර නාවික හමුදාපති ජෝර්ජ් ක්වයිරෝලෝ ජී විසින් ක්‍රියාත්මක කරන ලදී. නව ජනාධිපතිවරයා ජෝස් මාරියා වේලාස්කෝව ආර්ජන්ටිනාවට පිටුවහල් කළේය. 1976 වන තෙක් ඔහු බලයේ රැඳී සිටි අතර, පසුව ඔහු වෙනත් හමුදා රජයක් විසින් ඉවත් කරන ලදී. එම හමුදා ජුන්ටාව මෙහෙයවනු ලැබුවේ උත්තරීතර කවුන්සිලයේ සභාපති ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද අද්මිරාල් ඇල්ෆ්‍රෙඩෝ පොවෙඩා විසිනි. උත්තරීතර කවුන්සිලයට තවත් සාමාජිකයින් දෙදෙනෙකු ඇතුළත් විය: ජෙනරාල් ගිලර්මෝ ඩුරන් ආර්සෙන්ටේල්ස් සහ ජෙනරාල් ලුයිස් පින්ටාඩෝ. සිවිල් සමාජය වඩ වඩාත් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මැතිවරණ සඳහා ඉල්ලා සිටියේය. රජයේ අමාත්‍ය කර්නල් රිචලියු ලෙවොයර්, විශ්වීය මැතිවරණ හරහා ව්‍යවස්ථාමය ක්‍රමයට නැවත පැමිණීමේ සැලැස්මක් යෝජනා කර ක්‍රියාත්මක කළේය. මෙම සැලැස්ම මඟින් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදීව තේරී පත් වූ නව ජනාධිපතිවරයාට විධායක කාර්යාලයේ රාජකාරි භාර ගැනීමට හැකි විය.

=== ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයට නැවත පැමිණීම (1979–වර්තමානය) ===
1979 අප්‍රේල් 29 වන දින නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් යටතේ මැතිවරණ පැවැත්විණි. ජේම් රොල්ඩෝස් අගුලේරා ජනාධිපති ධුරයට තේරී පත් වූ අතර, එය ඉක්වදෝර ඉතිහාසයේ වැඩිම ඡන්ද සංඛ්‍යාවයි. සිවිල් සහ හමුදා ඒකාධිපතිත්වයන්ගෙන් දශකයකට ආසන්න කාලයකට පසු, ඔහු අගෝස්තු 10 වන දින ව්‍යවස්ථානුකූලව තේරී පත් වූ පළමු ජනාධිපතිවරයා ලෙස බලයට පත් විය. 1980 දී, ඔහු කොන්සෙන්ට්‍රේෂන් ඩි ෆුර්සාස් පොපියුලේර්ස් (ජනප්‍රිය බලවේග සාන්ද්‍රණය) වෙතින් ඉවත් වීමෙන් පසු පාර්ටිඩෝ පුවෙබ්ලෝ, කැම්බියෝ වයි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී පක්ෂය (ජනතාව, වෙනස සහ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී පක්ෂය) ආරම්භ කළේය. 1981 මැයි 24 වන දින ඔහු මිය යන තෙක් පාලනය කළේය. ඔහුගේ බිරිඳ සහ ආරක්ෂක අමාත්‍ය මාර්කෝ සුබියා මාටිනෙස් සමඟ ඔහුගේ ගුවන් හමුදා ගුවන් යානය පේරු දේශසීමාව අසල අධික වර්ෂාවකින් කඩා වැටුණි. ඔහුගේ ප්‍රතිසංස්කරණවාදී න්‍යාය පත්‍රය නිසා ඔහුට එරෙහිව බහුවිධ මරණ තර්ජන, විමර්ශනය අතරතුර ප්‍රධාන සාක්ෂිකරුවන් දෙදෙනෙකු සාක්ෂි දීමට පෙර මෝටර් රථ අනතුරු වලින් මිය යාම සහ සිද්ධිය පිළිබඳ සමහර විට පරස්පර විරෝධී වාර්තා සැලකිල්ලට ගෙන, ඔහු සීඅයිඒ විසින් ඝාතනය කරන ලද බව බොහෝ අය විශ්වාස කරති. රොල්ඩොස්ගෙන් පසු වහාම උප ජනාධිපති ඔස්වල්ඩෝ හර්ටාඩෝ පත් විය.

1984 දී, සමාජ ක්‍රිස්තියානි පක්ෂයේ ලියොන් ෆෙබ්‍රෙස් කෝඩෙරෝ ජනාධිපති ලෙස තේරී පත් විය. 1988 දී ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී වාමාංශික (ඉස්කියර්ඩා ඩිමොක්‍රටිකා, හෝ හැඳුනුම්පත) පක්ෂයේ රොඩ්රිගෝ බෝර්ජා සෙවාලෝස් ජනාධිපති ධුරය දිනා ගත් අතර, අබ්දාලා බුකාරම් (ජයිම් රොල්ඩොස්ගේ මස්සිනා සහ ඉක්වදෝරියානු රොල්ඩොසිස්ට් පක්ෂයේ නිර්මාතෘ) ට එරෙහිව දෙවන වටයේ මැතිවරණයෙන් ජයග්‍රහණය කළේය. ඔහුගේ රජය මානව හිමිකම් ආරක්ෂාව වැඩිදියුණු කිරීමට කැපවී සිටි අතර සමහර ප්‍රතිසංස්කරණ සිදු කළේය, විශේෂයෙන් ඉක්වදෝරය විදේශ වෙළඳාමට විවෘත කිරීම. බෝර්ජා රජය එලෝයි ඇල්ෆාරෝගේ නමින් නම් කරන ලද &quot;¡ඇල්ෆාරෝ වීව්, කැරජෝ!&quot; (&quot;ඇල්ෆාරෝ ලයිව්ස්, ඩැමිට්!&quot;) නම් කුඩා ත්‍රස්තවාදී කණ්ඩායම විසුරුවා හැරීමට සාකච්ඡා කළේය. කෙසේ වෙතත්, අඛණ්ඩ ආර්ථික ගැටලු ID පක්ෂයේ ජනප්‍රියතාවය අඩපණ කළ අතර, විරුද්ධ පක්ෂ 1999 දී කොංග්‍රසයේ පාලනය ලබා ගත්හ.
[[File:CAMBIO_DE_GUARDIA.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:CAMBIO_DE_GUARDIA.jpg|thumb|250x250පික්|ජනාධිපති ලෙනින් මොරේනෝ, ජනාධිපති ආර්යාව රොසියෝ ගොන්සාලෙස් නවාස් සහ ඔහුගේ පූර්වගාමියා වූ රෆායෙල් කොරියා, 3 අප්රේල් 2017]]
සැලකිය යුතු සිදුවීමක් වූයේ 1995 දී ඉක්වදෝරය සහ පේරු අතර පැවති සෙනෙපා යුද්ධයයි.

1996 දී ඇට්ලන්ටා හි පැවති ගිම්හාන ඔලිම්පික් උළෙලේදී ජෙෆර්සන් පෙරෙස් කිලෝමීටර් 20 ක ඇවිදීමෙන් රන් පදක්කම දිනා ගනිමින් ඉක්වදෝරය සිය පළමු ඔලිම්පික් පදක්කම දිනා ගත්තේය.

2000 අප්‍රේල් 13 වන දින ඉක්වදෝරය එක්සත් ජනපද ඩොලරය එහි ජාතික මුදල් ඒකකය ලෙස පිළිගත් අතර සැප්තැම්බර් 11 වන දින රටේ ආර්ථිකය ස්ථාවර කිරීම සඳහා රට ඉක්වදෝරියානු සුක්‍රේ ඉවත් කළේය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.usnews.com/opinion/blogs/eric-schnurer/2014/05/02/why-ecuador-and-other-states-dont-use-their-own-money|title=Outsourcing the Money Supply|last=Schnurer|first=Eric|date=2 May 2014|access-date=18 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518172304/https://www.usnews.com/opinion/blogs/eric-schnurer/2014/05/02/why-ecuador-and-other-states-dont-use-their-own-money|archive-date=18 May 2022|website=U.S. News &amp; World Report|url-status=live}}&lt;/ref&gt; එතැන් සිට ඉක්වදෝරයේ එකම නිල මුදල් ඒකකය එක්සත් ජනපද ඩොලරයයි.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Kapche |first=Patrick James |date=24 May 2019 |title=Ecuador's one and only official currency is the US Dollar |url=https://peopleplacesandthoughts.com/home/2019/5/24/ecuadors-one-and-only-official-currency-is-the-us-dollar |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005184217/https://peopleplacesandthoughts.com/home/2019/5/24/ecuadors-one-and-only-official-currency-is-the-us-dollar |archive-date=5 October 2022 |access-date=5 October 2022 |website=People Places and Thoughts}}&lt;/ref&gt;

ඇමරින්දියානු ජනගහනය ක්‍රියාකාරී ඡන්ද දායකයෙකු ලෙස මතුවීම මෑත වසරවලදී රටේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී අස්ථාවරත්වයට හේතු වී තිබේ. ඉඩම් ප්‍රතිසංස්කරණ, විරැකියාව අඩු කිරීම සහ සමාජ සේවා සැපයීම සහ ඉඩම් හිමි ප්‍රභූව විසින් ඓතිහාසික සූරාකෑම පිළිබඳ පොරොන්දු ඉටු කිරීමට රජය අසමත් වීමෙන් ජනගහනය පෙළඹී ඇත. ඔවුන්ගේ ව්‍යාපාරය, ප්‍රභූ සහ වාමාංශික ව්‍යාපාර දෙකෙහිම අඛණ්ඩ අස්ථාවර කිරීමේ උත්සාහයන් සමඟ, විධායක කාර්යාලය පිරිහීමට හේතු වී තිබේ. 2005 අප්‍රේල් මාසයේදී කොංග්‍රසය විසින් ජනාධිපති ලුසියෝ ගුටියර්ස් ධුරයෙන් ඉවත් කිරීමෙන් පෙන්නුම් කරන පරිදි, ජනතාව සහ රජයේ අනෙකුත් ශාඛා ජනාධිපතිවරයාට ඉතා සුළු දේශපාලන ප්‍රාග්ධනයක් ලබා දෙයි.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2005/4/21/ecuador-congress-ousts-president|title=Ecuador Congress ousts president|work=Al Jazeera|access-date=15 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815073212/https://www.aljazeera.com/news/2005/4/21/ecuador-congress-ousts-president|archive-date=15 August 2022|language=en|url-status=live}}&lt;/ref&gt; උප ජනාධිපති ඇල්ෆ්‍රෙඩෝ පැලසියෝ ඔහුගේ ස්ථානයට පත්විය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2005/04/22/world/americas/ecuadors-new-chief-picks-cabinet-leftist-in-economic-post.html|title=Ecuador's New Chief Picks Cabinet; Leftist in Economic Post|last1=Forero|first1=Juan|date=22 April 2005|work=The New York Times|access-date=15 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815075038/https://www.nytimes.com/2005/04/22/world/americas/ecuadors-new-chief-picks-cabinet-leftist-in-economic-post.html|archive-date=15 August 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2006 මැතිවරණයේදී, රෆායෙල් කොරියා ජනාධිපති ධුරයට පත්විය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2006-nov-27-fg-ecuador27-story.html|title=Leftist rolling to victory in Ecuador's presidential race|date=27 November 2006|work=Los Angeles Times|access-date=15 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815075038/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2006-nov-27-fg-ecuador27-story.html|archive-date=15 August 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2007 ජනවාරි මාසයේදී, ඔහුගේ අනාගත සගයන් වන ලතින් ඇමරිකාවේ වාමාංශික දේශපාලන නායකයින් කිහිප දෙනෙකු ඔහුගේ දිවුරුම් දීමේ උත්සවයට සහභාගී විය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2007/1/16/ecuadors-new-president-sworn-in|title=Ecuador's new president sworn in|work=Al Jazeera|access-date=15 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815064714/https://www.aljazeera.com/news/2007/1/16/ecuadors-new-president-sworn-in|archive-date=15 August 2022|language=en|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2008 ජනමත විචාරණයකින් අනුමත කරන ලද නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් වාමාංශික ප්‍රතිසංස්කරණ ක්‍රියාත්මක කළේය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/global/2008/sep/29/ecuador|title=Ecuador referendum endorses new constitution|date=29 September 2008|work=The Guardian|access-date=15 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815065412/https://www.theguardian.com/global/2008/sep/29/ecuador|archive-date=15 August 2022|language=en|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2008 දෙසැම්බර් මාසයේදී, කොරියා ඉක්වදෝරයේ ජාතික ණය නීත්‍යානුකූල නොවන බව ප්‍රකාශ කළේය, එය පෙර දූෂිත හා ඒකාධිපති පාලන තන්ත්‍රයන් විසින් ගිවිසුම්ගත කරන ලද පිළිකුල් සහගත ණය බවට තර්කය මත පදනම් විය. ඔහු නිවේදනය කළේ රට ඩොලර් බිලියන 3 කට වඩා වටිනා බැඳුම්කර ගෙවීම පැහැර හරින බවයි, සහ ජාත්‍යන්තර අධිකරණවල ණයහිමියන්ට එරෙහිව සටන් කිරීමෙන් ඔහු හිඟ බැඳුම්කරවල මිල 60% කට වඩා අඩු කිරීමට සමත් විය.&lt;ref name=&quot;TRN2009Win&quot;&gt;''[https://wayback.archive-it.org/all/20171010140108/http://therealnews.com/t2/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=31&amp;Itemid=74&amp;jumival=3622 &quot;Avenger against oligarchy&quot; wins in Ecuador]'' [[The Real News]], 27 April 2009.&lt;/ref&gt; ඔහු 2009 ජුනි මාසයේදී ඉක්වදෝරය ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය සඳහා බොලිවේරියානු සන්ධානයට ගෙන ආවේය. කොරියාගේ පරිපාලනය ඉක්වදෝරයේ දරිද්‍රතාවය සහ විරැකියාව ඉහළ මට්ටමක පැවතීම අඩු කළේය .&lt;ref name=&quot;Romero&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/04/27/world/americas/27ecuador.html|title=Ecuador Re-elects President, Preliminary Results Show|last=Romero|first=Simon|date=27 April 2009|work=[[The New York Times]]|access-date=24 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170627001457/http://www.nytimes.com/2009/04/27/world/americas/27ecuador.html|archive-date=27 June 2017|url-status=live|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Most Popular E-mail Newsletter&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.usatoday.com/news/world/2011-05-07-ecuador-referendum_n.htm|title=Most Popular E-mail Newsletter|date=7 May 2011|work=USA Today|access-date=26 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20120922000423/http://www.usatoday.com/news/world/2011-05-07-ecuador-referendum_n.htm|archive-date=22 September 2012|url-status=live|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=25 January 2012 |title=Public spending fuels Ecuador leader's popularity |url=http://voxxi.com/public-spending-fuels-ecuador-leaders-popularity-americas/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512090555/http://www.voxxi.com/public-spending-fuels-ecuador-leaders-popularity-americas/ |archive-date=12 May 2013 |access-date=4 September 2012 |publisher=Voxxi.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://neweconomicperspectives.org/2013/02/correas-and-ecuadors-success-drive-the-economist-nuts.html &quot;Correa's and Ecuador's Success drive The Economist Nuts&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150416163627/http://neweconomicperspectives.org/2013/02/correas-and-ecuadors-success-drive-the-economist-nuts.html|date=16 April 2015}}. ''New Economic Perspectives''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://therealnews.com/t2/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=31&amp;Itemid=74&amp;jumival=9717 Correa wins re-election and says banks and mass media don't rule anymore] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150318001316/http://therealnews.com/t2/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=31&amp;Itemid=74&amp;jumival=9717|date=18 March 2015}}. ''[[The Real News]]''. 19 February 2013. Retrieved 1 January 2014.

* &quot;Unemployment hit a record low of 4.1 percent at the end of last year. Poverty's down about 27 percent since he took office&quot;. – [[Mark Weisbrot]], co-director of [[Center for Economic and Policy Research]]&lt;/ref&gt;

කොරියාගේ අඛණ්ඩ වාර තුන (2007 සිට 2017 දක්වා) අනුගමනය කළේ ඔහුගේ හිටපු උප ජනාධිපති ලෙනින් මොරෙනෝ ජනාධිපති ලෙස වසර හතරක් (2017–21) ගත කිරීමයි. 2017 දී තේරී පත් වූ පසු, ජනාධිපති මොරෙනෝගේ රජය මහජන වියදම් අඩු කිරීම, වෙළඳ ලිබරල්කරණය සහ කම්කරු නීති සංග්‍රහයේ නම්‍යශීලීභාවය වැනි ආර්ථික වශයෙන් ලිබරල් ප්‍රතිපත්ති අනුගමනය කළේය. 2018 අගෝස්තු මාසයේදී ඉක්වදෝරය වාමාංශික බොලිවේරියානු සන්ධානයෙන් (ඇල්බා) ඉවත් විය.&lt;ref&gt;In August 2018, Ecuador withdrew from Bolivarian Alliance for the Peoples of Our America (Alba), a regional bloc of leftwing governments led by Venezuela.&lt;/ref&gt; නිෂ්පාදන සංවර්ධන පනත කප්පාදු ප්‍රතිපත්තියක් හඳුන්වා දුන් අතර, පෙර සංවර්ධන සහ නැවත බෙදාහැරීමේ ප්‍රතිපත්ති අඩු කළේය. බදු සම්බන්ධයෙන්, බලධාරීන් වංචාකරුවන්ට සමාව ලබා දීමෙන් සහ විශාල සමාගම් සඳහා බදු අනුපාත අඩු කිරීමට පියවර යෝජනා කිරීමෙන් &quot;ආයෝජකයින් නැවත පැමිණීම දිරිමත් කිරීම&quot; අරමුණු කළහ. ඊට අමතරව, අමුද්‍රව්‍ය මිල ගණන් සහ විදේශ විනිමය ආපසු ගෙන්වා ගැනීම සඳහා බදු වැඩි කිරීමේ අයිතිය රජය අත්හැරියේය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Équateur : Lenín Moreno et le néolibéralisme par surprise – Europe Solidaire Sans Frontières |url=http://www.europe-solidaire.org/spip.php?article46999 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191006044917/http://www.europe-solidaire.org/spip.php?article46999 |archive-date=6 October 2019 |access-date=11 July 2019 |website=www.europe-solidaire.org}}&lt;/ref&gt; 2018 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී, මොරෙනෝ කොරියාගේ සමීප මිතුරෙකු වන වෙනිසියුලාවේ මදුරෝ පරිපාලනය සමඟ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සබඳතා කපා හැරියේය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ecuador, Venezuela sever diplomatic ties due to improper accusations |url=https://en.mercopress.com/2018/10/19/ecuador-venezuela-sever-diplomatic-ties-due-to-improper-accusations |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413195701/https://en.mercopress.com/2018/10/19/ecuador-venezuela-sever-diplomatic-ties-due-to-improper-accusations |archive-date=13 April 2021 |access-date=25 March 2021}}&lt;/ref&gt; මොරෙනෝ යටතේ එක්සත් ජනපදය සමඟ සබඳතා සැලකිය යුතු ලෙස වැඩිදියුණු විය. 2019 ජුනි මාසයේදී, ඉක්වදෝරය ගැලපගෝස් දූපත් වල ගුවන් තොටුපළකින් එක්සත් ජනපද හමුදා ගුවන් යානා ක්‍රියාත්මක කිරීමට අවසර දීමට එකඟ විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=18 June 2019 |title=Outcry as Ecuador allows US military to use Galapagos airstrip |url=https://edition.cnn.com/travel/article/ecuador-galapagos-us-military-scli-intl/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413195725/https://edition.cnn.com/travel/article/ecuador-galapagos-us-military-scli-intl/index.html |archive-date=13 April 2021 |access-date=25 March 2021}}&lt;/ref&gt; 2020 පෙබරවාරි මාසයේදී, ඔහුගේ වොෂින්ටන් සංචාරය වසර 17 කට පසු ඉක්වදෝරියානු සහ එක්සත් ජනපද ජනාධිපතිවරයෙකු අතර පළමු හමුව විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 February 2020 |title=Trump Receives Ecuadorian President Lenín Moreno |url=https://www.latinousa.org/2020/02/13/trumpleninmoreno/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413195854/https://www.latinousa.org/2020/02/13/trumpleninmoreno/ |archive-date=13 April 2021 |access-date=25 March 2021}}&lt;/ref&gt;

ඉන්ධන සහනාධාර අවසන් කිරීමට සහ මොරෙනෝ විසින් අනුගමනය කරන ලද කප්පාදු පියවරයන්ට එරෙහිව 2019 ඔක්තෝබර් 3 වන දින විරෝධතා මාලාවක් ආරම්භ විය. ඔක්තෝබර් 10 වන දින, විරෝධතාකරුවන් අගනුවර වන ක්විටෝ අත්පත් කර ගත් අතර, එමඟින් ඉක්වදෝර රජය තාවකාලිකව ගුවායාකිල් වෙත ගෙන යන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Protesters move into Ecuador's capital; president moves out |url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/ecuadors-leader-moves-government-seat-clashes-escalate-66134866 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191010133827/https://abcnews.go.com/International/wireStory/ecuadors-leader-moves-government-seat-clashes-escalate-66134866 |archive-date=10 October 2019 |access-date=10 October 2019 |website=ABC News}}&lt;/ref&gt; රජය අවසානයේ 2019 දී ක්විටෝ වෙත ආපසු ගියේය.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-10-09/ecuador-government-returns-to-capital-amid-national-strike?srnd=markets-vp|title=Ecuador Government Returns to Capital Amid National Strike|last=Kueffner|first=tephan|date=10 October 2019|work=Bloomberg|access-date=10 October 2019}}&lt;/ref&gt; 2019 ඔක්තෝබර් 14 වන දින, රජය ඉන්ධන සහනාධාර යථා තත්ත්වයට පත් කළ අතර සති දෙකකට ආසන්න විරෝධතා අවසන් කළ කප්පාදු පැකේජයක් ඉල්ලා අස්කර ගත්තේය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-50038126|title=Ecuador repeals law ending fuel subsidies in deal to stop protests|date=14 October 2019|work=BBC News|access-date=3 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303200509/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-50038126|archive-date=3 March 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:TRANSMISIÓN_DE_MANDO_PRESIDENCIAL_(23-11-2023)_05.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:TRANSMISI%C3%93N_DE_MANDO_PRESIDENCIAL_(23-11-2023)_05.jpg|thumb|250x250පික්|2023 නොවැම්බර් මාසයේ පැවති ජනාධිපති පදවි ප්‍රාප්ති උත්සවයේදී තේරී පත් වූ ජනාධිපති ඩැනියෙල් නොබෝවා (දකුණේ) සමඟ ඉවත්ව යන ජනාධිපති ගිලර්මෝ ලැසෝ (මැද)]]
2021 අප්‍රේල් 11 වන දින පැවති මැතිවරණයේදී, කොන්සර්වේටිව් හිටපු බැංකුකරුවෙකු වන ගිලර්මෝ ලැසෝ ඡන්දවලින් 52.4% ක් ලබා ගත් අතර, පිටුවහල් කරන ලද හිටපු ජනාධිපති කොරියාගේ සහාය ලැබූ වාමාංශික ආර්ථික විද්‍යාඥ ඇන්ඩ්‍රෙස් අරවුස් ලබා ගත් ඡන්ද 47.6% ට සාපේක්ෂව. 2013 සහ 2017 ජනාධිපතිවරණවලදී ලැසෝ දෙවන ස්ථානයට පත්විය.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-56713570|title=Guillermo Lasso: Conservative ex-banker elected Ecuador president|date=12 April 2021|work=BBC News|access-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414140155/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-56713570|archive-date=14 April 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2021 මැයි 24 වන දින, ලැසෝ දිවුරුම් දුන් අතර, වසර 14 කට පසු රටේ පළමු දක්ෂිණාංශික නායකයා බවට පත්විය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=24 May 2021 |title=Lasso inaugurated as first right-wing Ecuador president in 14 years |url=https://www.france24.com/en/live-news/20210524-lasso-inaugurated-as-first-right-wing-ecuador-president-in-14-years |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210524195101/https://www.france24.com/en/live-news/20210524-lasso-inaugurated-as-first-right-wing-ecuador-president-in-14-years |archive-date=24 May 2021 |access-date=19 August 2021 |work=France24 |agency=Agence France Presse}}&lt;/ref&gt; ලැසෝගේ පක්ෂය වන CREO ව්‍යාපාරය සහ එහි සගයා වන සමාජ ක්‍රිස්තියානි පක්ෂය (PSC) 137 න් 31 ක් පමණක් දිනා ගත් අතර, අරූස්ගේ බලාපොරොත්තුව සඳහා වූ සංගමය (UNES) ආසන 49 ක් දිනා ගත් අතර, එයින් අදහස් කළේ ලැසෝට ඔහුගේ ව්‍යවස්ථාදායක න්‍යාය පත්‍රය ක්‍රියාත්මක කිරීම සඳහා ඉස්කියර්ඩා ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී සහ ස්වදේශික පචකුටික් පක්ෂවල සහාය අවශ්‍ය වූ බවයි.&lt;ref&gt;{{cite web |last=García |first=Alberto |date=16 April 2021 |title=Lenín Moreno's legacy to Guillermo Lasso in Ecuador |url=https://atalayar.com/en/content/len%C3%ADn-morenos-legacy-guillermo-lasso-ecuador |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211121120130/https://atalayar.com/en/content/len%C3%ADn-morenos-legacy-guillermo-lasso-ecuador |archive-date=21 November 2021 |access-date=19 August 2021 |work=Atalayar.com}}&lt;/ref&gt;

2021 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී, අපරාධ සහ මත්ද්‍රව්‍ය ආශ්‍රිත ප්‍රචණ්ඩත්වයට එරෙහිව සටන් කිරීම සඳහා ලැසෝ දින 60ක හදිසි තත්වයක් ප්‍රකාශයට පත් කළේය,&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/10/19/ecuador-president-declares-state-of-emergency-over-drug-violence|title=Ecuador president declares state of emergency over drug violence|work=Al Jazeera|access-date=3 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220305020720/https://www.aljazeera.com/news/2021/10/19/ecuador-president-declares-state-of-emergency-over-drug-violence|archive-date=5 March 2022|language=en|url-status=live}}&lt;/ref&gt; රාජ්‍ය බන්ධනාගාරවල ප්‍රතිවාදී කණ්ඩායම් අතර ඇති වූ බොහෝ ලේ වැකි ගැටුම් ඇතුළුව.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/drug-capo-among-16-dead-in-bloody-ecuador-prison-riot/2022/10/04/fc28fee6-443a-11ed-be17-89cbe6b8c0a5_story.html|title=Drug capo among 16 dead in bloody Ecuador prison riot|newspaper=Washington Post}}&lt;/ref&gt; අපරාධවලට ප්‍රතිචාර දැක්වීමේ ඔහුගේ රජයේ හැකියාව වැඩි දියුණු කිරීම සඳහා ලැසෝ ව්‍යවස්ථාමය වෙනස්කම් මාලාවක් යෝජනා කළේය. 2023 පෙබරවාරි මාසයේ පැවති ජනමත විචාරණයකදී, ඡන්දදායකයින් ඔහුගේ යෝජිත වෙනස්කම් අතිමහත් ලෙස ප්‍රතික්ෂේප කළ අතර එය ලැසෝගේ දේශපාලන ස්ථාවරය දුර්වල කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=6 February 2023 |title=&quot;El partido del presidente Lasso ha tenido un desempeño muy deficiente&quot;, dice analista |url=https://cnnespanol.cnn.com/video/referendo-ecuador-elecciones-guillermo-lasso-correismo-sot-cafe/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207011124/https://cnnespanol.cnn.com/video/referendo-ecuador-elecciones-guillermo-lasso-correismo-sot-cafe/ |archive-date=7 February 2023 |publisher=CNN Español |accessdate=3 March 2023}}&lt;/ref&gt;

2023 ඔක්තෝබර් 15 වන දින, මධ්‍යස්ථ අපේක්ෂක ඩැනියෙල් නොබෝවා වාමාංශික අපේක්ෂක ලුයිසා ගොන්සාලෙස්ට එරෙහිව 52.3% ක ඡන්ද ප්‍රතිශතයක් ලබා ගනිමින් නොබෝවා නොබෝවා නොමේරූ ජනාධිපතිවරණය ජයග්‍රහණය කළේය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://edition.cnn.com/2023/10/15/americas/ecuador-election-gonzalez-noboa-intl-latam/index.html|title=Noboa, 35, to become Ecuador's next president following election dominated by spiraling crime|last1=John|first1=Tara|date=15 October 2023|access-date=29 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231030144254/https://edition.cnn.com/2023/10/15/americas/ecuador-election-gonzalez-noboa-intl-latam/index.html|archive-date=30 October 2023|publisher=CNN|last2=Alvarado|first2=Abel|language=en|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2023 නොවැම්බර් 23 වන දින නොබෝවා දිවුරුම් දෙන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Business heir Daniel Noboa sworn in as Ecuador president |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/11/23/millionaire-daniel-noboa-sworn-in-as-ecuador-president |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231124105427/https://www.aljazeera.com/news/2023/11/23/millionaire-daniel-noboa-sworn-in-as-ecuador-president |archive-date=24 November 2023 |access-date=24 November 2023 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;

2024 ජනවාරි මාසයේදී, ලොස් චොනෙරෝස් කාටෙල් හි සිරගත කරන ලද නායක ජෝස් ඇඩොල්ෆෝ මැකියාස් විලමාර් (&quot;ෆිටෝ&quot; ලෙසද හැඳින්වේ) පලා යාමට සහ පොදු රූපවාහිනී නාලිකාවක සන්නද්ධ ප්‍රහාරයකට ප්‍රතිචාර වශයෙන්, සංවිධානාත්මක අපරාධවලට එරෙහිව &quot;අභ්‍යන්තර සන්නද්ධ ගැටුමක්&quot; නොබෝවා ප්‍රකාශයට පත් කළේය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-67930452|title=Ecuador declares war on armed gangs after TV station attacked on air|date=9 January 2024|access-date=12 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240109235540/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-67930452|archive-date=9 January 2024|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=John |first=Tara |date=9 January 2024 |title=Ecuador declares 'internal armed conflict' as gunmen take over live TV broadcast |url=https://www.cnn.com/2024/01/09/americas/armed-men-interrupt-live-tv-ecuador-intl/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240109233303/https://www.cnn.com/2024/01/09/americas/armed-men-interrupt-live-tv-ecuador-intl/index.html |archive-date=9 January 2024 |access-date=10 January 2024 |publisher=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; 2025 අප්‍රේල් මාසයේදී, ජනාධිපති ඩැනියෙල් නොබෝවා ඉක්වදෝරයේ ජනාධිපතිවරණ දෙවන වටය ජයග්‍රහණය කළේය, එනම් ඔහු දැන් සම්පූර්ණ වසර හතරක ධුර කාලයක් සේවය කරනු ඇත.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/articles/c4gr8dw20evo|title=Daniel Noboa: Centre-right leader wins re-election in Ecuador|date=14 April 2025|work=www.bbc.com}}&lt;/ref&gt;

== යොමු කිරීම් ==

[[ප්‍රවර්ගය:ඉක්වදෝරය]]</text>
      <sha1>amvwe0qlns0woylzjj9w24muew4ab2e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>පැරගුවේ ඉතිහාසය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182845</id>
    <revision>
      <id>803698</id>
      <parentid>797113</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T22:06:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261105) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>803698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70889" sha1="jw3juwiuz6wj6nhzoj86pwgo0b89fp1" xml:space="preserve">=== පූර්ව යටත් විජිත යුගය ===
ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් පැමිණීමට පෙර අවම වශයෙන් සහස්‍රයක්වත් නැගෙනහිර පැරගුවේ ආදිවාසී ගුවාරානි ජනයා ජීවත් වූහ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Guarani Society |url=https://web.archive.org/web/20060925035916/http://lucy.ukc.ac.uk/EthnoAtlas/Hmar/Cult_dir/Culture.7843 |access-date=2025-05-17 |website=web.archive.org}}&lt;/ref&gt; බටහිර පැරගුවේ, ග්‍රාන් චාකෝ, නාමිකයන් විසින් ජනාවාස කරන ලද අතර, ඔවුන්ගෙන් වඩාත් කැපී පෙනුනේ ගුවායිකුරු ජනයා ය. පැරගුවේ ගඟ දළ වශයෙන් නැගෙනහිරින් කෘෂිකාර්මික ගුවාරානි ජනතාව සහ ග්‍රාන් චාකෝ හි බටහිරින් සංචාරක සහ අර්ධ සංචාරක ජනතාව අතර බෙදුම් රේඛාව විය. ගුවාර්කුරු නාමිකයන් ඔවුන්ගේ රණශූර සම්ප්‍රදායන් සඳහා ප්‍රසිද්ධ වූ අතර 19 වන සියවසේ අග භාගය වන තෙක් සම්පූර්ණයෙන්ම සන්සුන් නොවීය.&lt;ref&gt;The Editors of Encyclopaedia Britannica. &quot;Mbayá&quot;. ''Encyclopedia Britannica'', 15 February 2007, https://www.britannica.com/topic/Mbaya. Accessed 17 May 2025&lt;/ref&gt; මෙම ආදිවාසී ගෝත්‍ර ඔවුන්ගේ ප්‍රධාන බෙදීම්වල පදනම් වූ වෙනස් භාෂා පවුල් පහකට අයත් විය.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Barba |first=Paula López |date=2023-08-25 |title=El guaraní paraguayo, la lengua de la resistencia |url=https://elpais.com/america-futura/2023-08-25/el-guarani-paraguayo-la-lengua-de-la-resistencia.html |access-date=2025-05-17 |website=El País América |language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Miller, Mark D.H., Webb, Kempton E., Martin, Gene E.. &quot;Gran Chaco&quot;. Encyclopedia Britannica, 12 May. 2025, https://www.britannica.com/place/Gran-Chaco. Accessed 17 May 2025&lt;/ref&gt; විවිධ භාෂා කතා කරන කණ්ඩායම් සාමාන්‍යයෙන් සම්පත් සහ භූමි සම්බන්ධයෙන් තරඟකාරී විය. මෙම පවුල්වල ශාඛා වල භාෂා කතා කිරීමෙන් ඔවුන් තවදුරටත් ගෝත්‍රවලට බෙදා ඇත. අද වන විට වෙනම ජනවාර්ගික භාෂාමය කණ්ඩායම් 17 ක් පවතී.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

=== යටත් විජිත යුගය ===
මෙම ප්‍රදේශයේ පළමු යුරෝපීයයන් 1516 දී ස්පාඤ්ඤ ගවේෂකයන් විය.&lt;ref name=&quot;eec&quot;&gt;{{cite report|author=Sacks, Richard S.|section=Early explorers and conquistadors|editor1-last=Hanratty|editor1-first=Dannin M.|editor2-last=Meditz|editor2-first=Sandra W.|year=1988|title=Paraguay: A country study|location=Washington, DC|publisher=U.S. [[Library of Congress]] / [[Government Printing Office|GPO]]|url=http://countrystudies.us/paraguay/2.htm|url-status=live|access-date=19 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110919163833/http://countrystudies.us/paraguay/2.htm|archive-date=19 September 2011}}&lt;/ref&gt; ස්පාඤ්ඤ ගවේෂක ජුවාන් ද සලාසාර් ද එස්පිනෝසා 1537 අගෝස්තු 15 වන දින අසුන්සියොන් ජනාවාසය ආරම්භ කළේය. අවසානයේ නගරය පැරගුවේ ස්පාඤ්ඤ යටත් විජිත පළාතක මධ්‍යස්ථානය බවට පත්විය.

දකුණු ඇමරිකාවේ මෙම කොටසේ ජේසු නිකායික මෙහෙයුම් සහ ජනාවාස මගින් ස්වාධීන ක්‍රිස්තියානි ඉන්දියානු ජාතියක්&lt;ref name=&quot;cite wdl|#2581&quot;&gt;{{cite web |year=1732 |title=Paraguariae Provinciae Soc. Jesu cum Adiacentibg. Novissima Descriptio |trans-title=A Current Description of the Province of the Society of Jesus in Paraguay with Neighboring Areas |url=http://www.wdl.org/en/item/2581/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210428011358/http://www.wdl.org/en/item/2581/ |archive-date=28 April 2021 |access-date=8 September 2015 |language=la |via=[[World Digital Library]]}}&lt;/ref&gt; නිර්මාණය කිරීමේ උත්සාහයක් දහඅටවන සියවසේදී සිදු කරන ලදී. ස්පාඤ්ඤ මෙහෙයුම් වලදී ගුවාරානි ජනගහනය එක්රැස් කිරීමට සහ ස්පාඤ්ඤ පදිංචිකරුවන් සහ පෘතුගීසි වහල් කොල්ලකරුවන් වන බැන්ඩෙයිරන්ට්ස් විසින් ක්‍රිස්තියානි ආගමට හැරවීමට උත්සාහ කිරීමට අමතරව, ගුවාරානි ජනගහනය අථත්‍ය වහල්භාවයෙන් ආරක්ෂා කිරීමට ඔවුන් ජේසු නිකායික අඩු කිරීම් වර්ධනය කළහ. පැරගුවේහි කතෝලික ධර්මය ආදිවාසී ජනයාගේ බලපෑමට ලක් විය: සමමුහුර්ත ආගම ස්වදේශීය අංග අවශෝෂණය කර ඇත. 1767 දී ස්පාඤ්ඤ කිරීටය විසින් ජේසු නිකායිකයින් පලවා හරින තෙක්, නැගෙනහිර පැරගුවේ වසර 150 ක් පමණ රෙඩියුසියෝන්වරු සමෘද්ධිමත් වූහ.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ganson |first=Barbara Anne |url=https://www.google.com/books/edition/The_Guaran%C3%AD_under_Spanish_Rule_in_the_R/CG7fscxlgpUC?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=isbn:9780804754958&amp;printsec=frontcover |title=The Guaraní under Spanish Rule in the Río de la Plata |date=2003 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-5495-8 |language=en}}&lt;/ref&gt; 18 වන සියවසේ ලා සැන්ටිසිමා ට්‍රිනිඩෑඩ් ද පරානා සහ ජෙසුස් ද තවරන්ගු යන ජේසු නිකායික දූත මණ්ඩල දෙකක නටබුන් යුනෙස්කෝව විසින් ලෝක උරුම ස්ථාන ලෙස නම් කර ඇත.

බටහිර පැරගුවේහි, ස්පාඤ්ඤ ජනාවාසකරණය සහ ක්‍රිස්තියානි ධර්මය 16 වන සියවසේ සිට සංචාරක ගුයිකුරු සහ අනෙකුත් නාමිකයන් විසින් දැඩි ලෙස ප්‍රතිරෝධය දක්වන ලදී. මෙම ජනයාගෙන් බොහෝ දෙනෙක් 18 වන සහ 19 වන සියවස් වලදී මෙස්ටිසෝ ජනගහනයට අවශෝෂණය කර ගත්හ.

=== ෆ්‍රැන්සියාවේ නිදහස සහ පාලනය ===
[[File:José_Gaspar_Rodríguez_de_Francia.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jos%C3%A9_Gaspar_Rodr%C3%ADguez_de_Francia.jpg|වම|thumb|පැරගුවේ රාජ්‍යයේ පළමු ඒකාධිපතියා වූ හොසේ ගැස්පර් රොඩ්‍රිගුස් ද ෆ්‍රැන්සියා]]
පැරගුවේ 1811 මැයි 14 වන දින ප්‍රාදේශීය ස්පාඤ්ඤ පරිපාලනය පෙරලා දැමීය. පැරගුවේහි පළමු ආඥාදායකයා වූයේ 1814 සිට 1840 දී ඔහුගේ මරණය දක්වා ඉතා සුළු බාහිර සම්බන්ධතා හෝ බලපෑමකින් පැරගුවේ පාලනය කළ ජෝස් ගැස්පර් රොඩ්‍රිගුස් ද ෆ්‍රැන්සියා ය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Britain and the Paraguayan dictatorship, c. 1820-1840* |url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:3b1cd500-6c0f-4b17-8569-5fcd753d00da/files/rx633f1701}}&lt;/ref&gt; ඔහු අදහස් කළේ ජිනීවන් න්‍යායාචාර්ය ජීන්-ජැක් රූසෝගේ සමාජ ගිවිසුම මත පදනම් වූ මනෝරාජික සමාජයක් නිර්මාණය කිරීමටයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=War of the Triple Alliance |url=http://warofthepacific.com/warofthetriplealliance.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20140807073919/http://warofthepacific.com/warofthetriplealliance.htm |archive-date=7 August 2014 |access-date=14 November 2010 |website=War of the Pacific (warofthepacific.com)}}&lt;/ref&gt; රොඩ්රිගස් ඩි ෆ්‍රැන්සියා එල් සුප්‍රීමො යන ​​අන්වර්ථ නාමයෙන් හඳුන්වන ලදී.

කතෝලික පල්ලියේ බලතල බෙහෙවින් අඩු කරන නව නීති රොඩ්‍රිගස් ද ෆ්‍රැන්සියා විසින් ස්ථාපිත කරන ලද අතර (කතෝලික ධර්මය එවකට ස්ථාපිත රාජ්‍ය ආගමක් විය) සහ කැබිනට් මණ්ඩලය, යටත් විජිත පුරවැසියන් එකිනෙකා සමඟ විවාහ වීම තහනම් කළ අතර, යටත් විජිත යුගයේ ප්‍රභූන්ගේ බලය බිඳ දැමීමට සහ මිශ්‍ර-ජාතියක් හෝ මෙස්ටිසෝ සමාජයක් නිර්මාණය කිරීමට ඔවුන්ට කළු ජාතිකයන්, මුලටෝවරුන් හෝ ස්වදේශිකයන් පමණක් විවාහ කර ගැනීමට අවසර දුන්නේය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/03/12/world/americas/in-paraguay-indigenous-language-with-unique-staying-power.html|title=In Paraguay, indigenous language with unique staying power|last1=Romero|first1=Simon|date=12 March 2012|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=5 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150930235457/http://www.nytimes.com/2012/03/12/world/americas/in-paraguay-indigenous-language-with-unique-staying-power.html|archive-date=30 September 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ඔහු පැරගුවේ සහ දකුණු ඇමරිකාවේ සෙසු ප්‍රදේශ අතර සබඳතා කපා හැරියේය. ෆ්‍රැන්සියාගේ නිදහස සීමා කිරීම නිසා, ෆුල්ජෙන්සියෝ යෙග්‍රොස් සහ තවත් නිදහස් යුගයේ නායකයින් කිහිප දෙනෙකු 1820 දී ෆ්‍රැන්සියාට එරෙහිව කුමන්ත්‍රණයක් සැලසුම් කළ අතර, කුමන්ත්‍රණය සොයාගත් ෆුල්ජෙන්සියෝ යෙග්‍රොස් එහි නායකයින් මරණ දඬුවම නියම කළේය හෝ ජීවිතාන්තය දක්වා සිරගත කළේය.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Colonial period |encyclopedia=[[Encyclopedia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/place/Paraguay |access-date=5 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201225183757/https://www.britannica.com/place/Paraguay |archive-date=25 December 2020 |department=Paraguay |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== ලෝපෙස් පවුලේ පාලනය ===
[[File:1864_Mitchell_Map_of_Brazil,_Bolivia_and_Chili_-_Geographicus_-_SouthAmericaSouth-mitchell-1864.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:1864_Mitchell_Map_of_Brazil,_Bolivia_and_Chili_-_Geographicus_-_SouthAmericaSouth-mitchell-1864.jpg|thumb|කලාපයේ දේශපාලන සිතියම, 1864]]
1840 දී ෆ්‍රැන්සියාගේ මරණයෙන් පසු, 1841 දී කාලෝස් ඇන්ටෝනියෝ ලෝපෙස් (රොඩ්‍රිගුස් ද ෆ්‍රැන්සියාගේ බෑණනුවන් යැයි කියනු ලැබේ) බලයට පත් වන තෙක්, පැරගුවේ නව ජුන්ටා මිලිටරියක් යටතේ විවිධ හමුදා නිලධාරීන් විසින් පාලනය කරන ලදී. ලෝපෙස් පැරගුවේ නවීකරණය කර එය විදේශ වාණිජ කටයුතු සඳහා විවෘත කළේය. ඔහු ආර්ජන්ටිනාව සමඟ ආක්‍රමණශීලී නොවන ගිවිසුමක් අත්සන් කළ අතර 1842 දී පැරගුවේ නිදහස නිල වශයෙන් ප්‍රකාශ කළේය. 1862 දී ලෝපෙස්ගේ මරණයෙන් පසු බලය ඔහුගේ වැඩිමහල් පුත් ෆ්‍රැන්සිස්කෝ සොලනෝ ලෝපෙස් වෙත මාරු විය.

ලෝපෙස් පවුලේ පාලන තන්ත්‍රය නිෂ්පාදන හා බෙදා හැරීමේ පැතිරුණු සහ දෘඩ මධ්‍යවාදය මගින් සංලක්ෂිත විය. රාජ්‍ය හා පෞද්ගලික ක්ෂේත්‍ර අතර කිසිදු වෙනසක් නොතිබූ අතර, ලෝපෙස් පවුල රට පාලනය කළේ එය විශාල වතුයායක් ලෙස සලකමිනි.&lt;ref&gt;{{cite report|title=Carlos Antonio López|date=December 1988|series=Library of Congress Country Studies|publisher=U.S. [[Library of Congress]]|url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+py0019)|access-date=30 December 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20170816005342/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+py0019%29|archive-date=16 August 2017}}&lt;/ref&gt;

රජය සියලු අපනයන සඳහා පාලනය ක්‍රියාත්මක කළේය. යර්බා මේට් සහ වටිනා දැව නිෂ්පාදන අපනයනය පැරගුවේ සහ බාහිර ලෝකය අතර වෙළඳ සමතුලිතතාවය පවත්වා ගෙන ගියේය.&lt;ref&gt;{{worldhistory|section=1665|quote=Page 630}}&lt;/ref&gt; පැරගුවේ රජය අතිශයින්ම ආරක්ෂණවාදී වූ අතර, කිසි විටෙකත් විදේශයන්ගෙන් ණය ලබා නොගත් අතර ආනයනික විදේශීය නිෂ්පාදන සඳහා ඉහළ තීරුබදු අය කළේය. මෙම ආරක්ෂණවාදය සමාජය ස්වයංපෝෂිත කළ අතර, එය ආර්ජන්ටිනාව සහ බ්‍රසීලය අත්විඳින ලද ණය ද වළක්වා ගත්තේය. වහල්භාවය විශාල සංඛ්‍යාවක් නොතිබුණද, 1844 වන තෙක්, නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවෙන් එය නීත්‍යානුකූලව අහෝසි කරන තෙක් පැරගුවේහි පැවතුනි.&lt;ref name=&quot;rbcg1933&quot;&gt;{{cite book |last1=Cunninghame Graham |first1=Robert Bontine |author1-link=Robert Bontine Cunninghame Graham |title=Portrait of a Dictator: Francisco Solano López |url=https://archive.org/details/portraitofdictat0000rbcu |publisher=William Heinemann Ltd. |year=1933 |location=London}}&lt;/ref&gt;{{rp|39–40}}

කාලෝස් ඇන්ටෝනියෝ ලෝපෙස්ගේ පුත් ෆ්‍රැන්සිස්කෝ සොලානෝ ලෝපෙස් 1862 දී ජනාධිපති-ඒකාධිපතියා ලෙස තම පියා වෙනුවට පත් වූ අතර සාමාන්‍යයෙන් ඔහුගේ පියාගේ දේශපාලන ප්‍රතිපත්ති දිගටම කරගෙන ගියේය. දෙදෙනාම පැරගුවේ &quot;ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී සහ ජනරජ&quot; ලෙස ජාත්‍යන්තර ප්‍රතිරූපයක් ලබා දීමට කැමති වූ නමුත් ඇත්ත වශයෙන්ම, පාලක පවුලට පල්ලිය සහ විද්‍යාල ඇතුළුව රටේ සියලුම මහජන ජීවිතය සම්පූර්ණයෙන්ම පාහේ පාලනය කිරීමට හැකි විය.&lt;ref name=&quot;rbcg1933&quot; /&gt;{{rp|41–42}}

මිලිටරිමය වශයෙන්, කාලෝස් ඇන්ටෝනියෝ ලෝපෙස් කර්මාන්තය සහ පැරගුවේ හමුදාව නවීකරණය කර පුළුල් කළ අතර හුමයිටා බලකොටුව සංවර්ධනය කිරීමෙන් පැරගුවේ උපායමාර්ගික ආරක්ෂක විශාල වශයෙන් ශක්තිමත් කළේය.&lt;ref&gt;Robert Cowley, ''The Reader's Encyclopedia to Military History''. New York, New York: Houston Mifflin, 1996. Page 479.&lt;/ref&gt; රජය විදේශීය කාර්මික ශිල්පීන් 200 කට වැඩි පිරිසක් බඳවා ගත් අතර, ඔවුන් පුළුල් වන වානේ, රෙදිපිළි, කඩදාසි සහ තීන්ත, නාවික ඉදිකිරීම්, ආයුධ සහ වෙඩි බෙහෙත් කර්මාන්ත සඳහා ආධාර කිරීම සඳහා විදුලි පණිවුඩ මාර්ග සහ දුම්රිය මාර්ග ස්ථාපනය කළහ. 1850 දී නිම කරන ලද යිබිකුයි වාත්තු කර්මාන්ත ශාලාව, සියලු කැලිබර් වල කාලතුවක්කු, මෝටාර් සහ උණ්ඩ නිෂ්පාදනය කළේය. ගංගා යුද නැව් ඉදිකරන ලද්දේ අසුන්සියොන් නැව් අංගනවල ය. විශේෂයෙන් අපා ගඟ දිගේ සහ ග්‍රාන් චාකෝ හි බලකොටු ඉදිකරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Hooker&quot;&gt;Hooker, T.D., 2008, The Paraguayan War, Nottingham: Foundry Books, {{ISBN|1901543153}}&lt;/ref&gt;{{rp|22}} කාලෝස් ඇන්ටෝනියෝ ලෝපෙස්ගේ අභාවයෙන් පසුව, මෙම ව්‍යාපෘති ඔහුගේ පුත් ෆ්‍රැන්සිස්කෝ සොලානෝ යටතේ දිගටම පැවතුනි.

සමාජ-ආර්ථික සංවර්ධනය සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, රට &quot;දකුණු ඇමරිකාවේ වඩාත්ම දියුණු ජනරජය&quot; ලෙස නම් කරන ලදී, විශේෂයෙන් බ්‍රිතාන්‍ය විනිසුරු සහ දේශපාලනඥයා වූ සර් රොබට් ෆිලිමෝර් විසින්.&lt;ref&gt;Robert Phillimore (1860), ''A Statement of the Facts of the Controversy Between the Governments of Great Britain and Paraguay'', page 2. William Moore Printing, Washington D.C., USA.&lt;/ref&gt;

යුද්ධයට පෙර සහ යුද්ධය අතරතුර පැරගුවේ හමුදාවේ ලුතිනන් කර්නල් ඉංජිනේරු ජෝර්ජ් තොම්සන්ට අනුව, ලෝපෙස්ගේ රජය පැරගුවේට සාපේක්ෂව හොඳ එකක් විය:{{blockquote|ඔහුගේ (ඇන්ටෝනියෝ ලෝපෙස්) පාලන සමයේදී පැරගුවේ පුරා ජීවිතය සහ දේපළ මෙතරම් සුරක්ෂිතව පැවතියේ ලෝකයේ වෙනත් කිසිදු රටක විය නොහැක. අපරාධ පාහේ නොදන්නා දෙයක් වූ අතර, සිදු වූ විට වහාම අනාවරණය වී දඬුවම් කරන ලදී. බොහෝ දෙනා, සමහර විට, වඩාත්ම සතුටින් සිටි අය විය හැකිය. ජීවනෝපායක් ලබා ගැනීම සඳහා ඔවුන්ට කිසිදු වැඩක් කිරීමට අපහසු විය. සෑම පවුලකටම තමන්ගේම භූමියේ තමන්ගේම නිවසක් හෝ පැල්පතක් තිබුණි. ඔවුන් දින කිහිපයකින් තමන්ගේම පරිභෝජනය සඳහා ප්‍රමාණවත් දුම්කොළ, බඩ ඉරිඟු සහ මැන්ඩියෝකා වගා කළහ [...]. සෑම පැල්පතකම දොඩම් වත්තක් [...] සහ එළදෙනුන් කිහිප දෙනෙකු ද සිටි බැවින්, ඔවුන් වසර පුරාම පාහේ සුළු අවශ්‍යතාවයකින් සිටියහ [...]. ඇත්ත වශයෙන්ම, ඉහළ පන්ති යුරෝපීය ක්‍රමයට වඩා ජීවත් විය...|ජෝර්ජ් තොම්සන්, සී.ඊ.&lt;ref&gt;{{cite book |last1 = Thompson | first1=George |year=1869
 |title = The War in Paraguay: With a historical sketch of the country and its people and notes upon the military engineering of the war. |url = https://archive.org/details/warinparaguaywit00thom |publisher = Longmans and Green Co. |location = London |page=[https://archive.org/details/warinparaguaywit00thom/page/n27 10]}}&lt;/ref&gt;}}

=== පැරගුවේ යුද්ධය (1864–1870) ===
[[File:FRANCISCO_SOLANO_LOPEZ_(From_a_Photograph_taken_in_1859).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:FRANCISCO_SOLANO_LOPEZ_(From_a_Photograph_taken_in_1859).jpg|thumb|ෆ්‍රැන්සිස්කෝ සොලානෝ ලෝපෙස්]]
1864 ඔක්තෝබර් 12 වන දින, පැරගුවේ අවසාන නිවේදන නොතකා, බ්‍රසීලය (ජෙනරාල් බාර්ටොලෝම් මිට්‍රේ යටතේ ආර්ජන්ටිනා රජය සහ ජෙනරාල් වෙනන්සියෝ ෆ්ලෝරස්ගේ නායකත්වයෙන් යුත් කැරලිකාර උරුගුවේ කොලරාඩෝස් සමඟ සන්ධානගත විය) එකල රජය පෙරලා දැමීම සඳහා උරුගුවේ ජනරජය ආක්‍රමණය කළේය (එය ලෝපෙස්ගේ මිත්‍රයෙකු වූ බ්ලැන්කෝ පක්ෂයේ පාලනය යටතේ විය),{{efn|The Blanco Party of Uruguay, hardline right wing and reactionary at those days, was in the Uruguayan Government during the outbreak of the war and were allies of the Paraguayan Government.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Luis Alberto |last=de&amp;nbsp;Herrera |year=1927 |title=El Drama del 65 – La Culpa Mitrista |pages=11–33 |publisher=Bareiro y Ramos |location=Montevideo, Uruguay}} — classic book by Blanco leader&lt;/ref&gt;}} මේ අනුව පැරගුවේ යුද්ධය ආරම්භ විය.{{efn|[[Richard Francis Burton|Burton]], a witness of the conflict, marks this date (12–16 October 1864) as the real beginning of the war. He writes (and it is the most logic account, considering the facts): ''The Brazilian Army invades the [[Banda Oriental]], despite the protestations of President López, who declared that such invasion would be held a &quot;casus belli&quot;''.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Richard Francis, Sir |last=Burton |author-link=Richard Francis Burton |year=1870 |title=Letters from the Battlefields of Paraguay |url=https://archive.org/details/lettersfrombattl02burt |page=[https://archive.org/details/lettersfrombattl02burt/page/76 76] |publisher=Tinsley Brothers |location=London}}&lt;/ref&gt;}}

ජනරජයේ මාර්ෂල් ෆ්‍රැන්සිස්කෝ සොලානෝ ලෝපෙස්ගේ නායකත්වයෙන් යුත් පැරගුවේ ජාතිකයන් 1864 දෙසැම්බර් 15 වන දින මැටෝ ග්‍රෝසෝට පහර දීමෙන් පළිගත් අතර පසුව 1865 මාර්තු 23 වන දින ආර්ජන්ටිනාවට එරෙහිව යුද්ධ ප්‍රකාශ කළහ. බ්ලැන්කෝ රජය පෙරලා දමා 1865 පෙබරවාරි 22 වන දින ජෙනරාල් වෙනන්සියෝ ෆ්ලෝරස් යටතේ කොලරාඩෝ රජයක් විසින් ප්‍රතිස්ථාපනය කරන ලදී. පසුව, ආර්ජන්ටිනා ජනරජය, බ්‍රසීල අධිරාජ්‍යය සහ උරුගුවේ ජනරජය 1865 මැයි 1 වන දින පැරගුවේ රජයට එරෙහිව ත්‍රිත්ව සන්ධානයේ රහස් ගිවිසුමට අත්සන් තැබීය.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Pomer, León |title=La Guerra del Paraguay: Estado, política y negocios |publisher=Editorial Colihue |year=2008 |location=Buenos Aires, Argentina |pages=240–241 |language=es}}&lt;/ref&gt;

1866 මැයි 24 වන දින, ටුයුටි සටනේදී පැරගුවේ ප්‍රහාරයක් මිත්‍ර පාක්ෂිකයින් විසින් මැඩපැවැත්වූ විට මිනිසුන් 6,000 ක් අහිමි විය. එය යුද්ධය අතරතුර දකුණු ඇමරිකාවේ ලේ වැකි සටන ලෙස සලකුණු විය.

පැරගුවේ ජාතිකයන් දරුණු ප්‍රතිරෝධයක් දැක්වූ නමුත් අවසානයේ 1870 දී සෙරෝ කෝරා සටනේදී පරාජයට පත් වූ අතර එහිදී මාෂල් සොලානෝ ලෝපෙස් යටත් වීම ප්‍රතික්ෂේප කර සටනේදී මිය ගියේය.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Hooker, T.D. |title=The Paraguayan War |url=https://archive.org/details/paraguayanwarbyt0000hook |publisher=Foundry Books |year=2008 |isbn=978-1901543155 |location=Nottingham, UK |pages=[https://archive.org/details/paraguayanwarbyt0000hook/page/105 105]–108}}&lt;/ref&gt; ඇමරිකානු ඉතිහාසයේ ලේ වැකි ජාත්‍යන්තර ගැටුම ලෙස පවතින මෙම යුද්ධයේ සැබෑ හේතු තවමත් බෙහෙවින් විවාදාත්මක ය.{{efn|The classical view asserts that Francisco Solano López's expansionist and hegemonic views are the main reason for the outbreak of the conflict. The traditional Paraguayan view, held by the &quot;''lopistas''&quot; (supporters of Solano López in Paraguay and elsewhere), holds that Paraguay acted in self-defense and for the protection of the equilibrium of the Plate Basin. This view is usually contested by the &quot;''anti-lopistas''&quot; (known in Paraguay as &quot;''legionarios''&quot;), who favored the &quot;Triple Alliance&quot;. Revisionist views from right and left national populists put a great emphasis on the influence of the British Empire, a view that a majority of historians reject.{{citation needed|date=June 2023}}}}[[File:TuyutiDetail.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:TuyutiDetail.jpg|thumb|ටුයුටි සටන, 1866 මැයි]]
පැරගුවේ රාජ්‍යය තම භූමියෙන් 25–33% ක් ආර්ජන්ටිනාවට සහ බ්‍රසීලයට අහිමි කර, දැවැන්ත යුද ණයක් ගෙවා, එහි අභ්‍යන්තර අයවැය ස්ථාවර කිරීම සඳහා විශාල ජාතික දේපළ විකුණා දැමීය. යුද්ධයේ නරකම ප්‍රතිවිපාකය වූයේ ජනගහනයේ ව්‍යසනකාරී අලාභයයි. ගැටුම අතරතුර පැරගුවේ වැසියන්ගෙන් අවම වශයෙන් 50% ක් මිය ගිය අතර, එම සංඛ්‍යාව රට නැවත පැමිණීමට දශක ගණනාවක් ගත විය. යුද්ධයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස පැරගුවේ වැසියන් අත්විඳි ව්‍යසනයෙන්, විලියම් ඩී. රූබින්ස්ටයින් මෙසේ ලිවීය:

&quot;සාමාන්‍ය ඇස්තමේන්තුව වන්නේ 450,000 ත් 900,000 ත් අතර පැරගුවේ ජනගහනයක, යුද්ධයෙන් දිවි ගලවා ගත්තේ 220,000 ක් පමණක් වන අතර, ඔවුන්ගෙන් 28,000 ක් පමණක් වැඩිහිටි පිරිමින් ය.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rubinsein |first=W.D. |url=https://books.google.com/books?id=nMMAk4VwLLwC |title=Genocide: a history |publisher=Pearson Education |year=2004 |isbn=0-582-50601-8 |page=94 |access-date=18 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150910110549/https://books.google.com/books?id=nMMAk4VwLLwC |archive-date=10 September 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1869 දී අසුන්සියොන් කොල්ලකෑමේදී, අධිරාජ්‍ය බ්‍රසීලියානු හමුදාව පැරගුවේ ජාතික ලේඛනාගාරය ඇසුරුම් කර රියෝ ද ජැනයිරෝ වෙත ප්‍රවාහනය කළේය.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sanchez Quell |first=Hipólito |title=Los 50.000 Documentos Paraguayos Llevados al Brasil |publisher=Ediciones Comuneros |year=2006 |location=Asunción, Paraguay}}&lt;/ref&gt;{{efn|Some of the documents taken by Brasil during the war, were returned to Paraguay in the collection known as &quot;Colección de Río Branco&quot;, nowadays in the National Archives of Asunción, Paraguay.}} යුද්ධයෙන් බ්‍රසීලයේ වාර්තා වර්ගීකරණය කර ඇත. මෙය යටත් විජිත සහ මුල් ජාතික කාලවලදී පැරගුවේ ඉතිහාසය පර්යේෂණ කිරීම සහ අධ්‍යයනය කිරීම දුෂ්කර කර ඇත.&lt;ref name=&quot;Weinstein-2007-04&quot;&gt;{{cite magazine|last=Weinstein|first=Barbara|date=1 April 2007|title=Let the sunshine in: Government records and national insecurities|url=http://www.historians.org/perspectives/issues/2007/0704/0704pre1.cfm|url-status=live|department=From the President|edition=online|publisher=[[American Historical Association]]|volume=45|issue=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20121008191444/http://www.historians.org/perspectives/issues/2007/0704/0704pre1.cfm|archive-date=8 October 2012|access-date=5 October 2012|magazine=[[Perspectives on History]]}}&lt;/ref&gt;

=== 20 වන සියවස ===
[[File:Chacokrieg.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Chacokrieg.jpg|thumb|ග්‍රාන් චාකෝ යනු චාකෝ යුද්ධයේ ස්ථානය (1932–35), එහිදී බොලිවියාව මතභේදාත්මක භූමියෙන් වැඩි කොටසක් පැරගුවේට අහිමි විය.]]
1904 දී කොලරාඩෝස් පාලනයට එරෙහිව ලිබරල් විප්ලවය ඇති විය. ලිබරල් පාලනය මහා දේශපාලන අස්ථාවරත්වයේ කාල පරිච්ඡේදයක් ආරම්භ කළේය. 1904 සහ 1954 අතර පැරගුවේ ජනාධිපතිවරුන් තිස් එක් දෙනෙකු සිටි අතර, ඔවුන්ගෙන් බොහෝ දෙනෙක් බලහත්කාරයෙන් තනතුරුවලින් ඉවත් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite report|last1=Hanratty|first1=Dannin M.|last2=Meditz|first2=Sandra W.|year=1988|title=Paraguay: A country study|location=Washington, DC|publisher=U.S. [[Library of Congress]] / [[Government Printing Office|GPO]]|url=http://countrystudies.us/paraguay/2.htm|url-status=live|access-date=19 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110919163833/http://countrystudies.us/paraguay/2.htm|archive-date=19 September 2011}}&lt;/ref&gt; පාලක ලිබරල් පක්ෂයේ කණ්ඩායම් අතර ගැටුම් 1922 පැරගුවේ සිවිල් යුද්ධයට හේතු විය.

චාකෝ කලාපය සම්බන්ධයෙන් බොලිවියාව සමඟ ඇති වූ නොවිසඳුණු දේශසීමා ගැටුම අවසානයේ 1930 ගණන්වල මුල් භාගයේදී චාකෝ යුද්ධයේදී පුපුරා ගියේය. දෙපාර්ශ්වයම විශාල පාඩු ලැබීමෙන් පසු, පැරගුවේ බොලිවියාව පරාජය කර මතභේදාත්මක චාකෝ කලාපයේ වැඩි කොටසක් මත තම ස්වෛරීභාවය ස්ථාපිත කළේය. යුද්ධයෙන් පසු, හමුදා නිලධාරීන් ලිබරල් දේශපාලනඥයන් කෙරෙහි ඇති මහජන අතෘප්තිය යොදාගෙන බලය අල්ලා ගත්හ. 1936 පෙබරවාරි 17 වන දින, පෙබරවාරි විප්ලවය කර්නල් රෆායෙල් ෆ්‍රැන්කෝ බලයට පත් කළේය. 1940 සහ 1948 අතර, ජෙනරාල් හිගිනියෝ මොරිනිගෝ විසින් රට පාලනය කරන ලදී. ඔහුගේ පාලනය පිළිබඳ අතෘප්තිය 1947 පැරගුවේ සිවිල් යුද්ධයට හේතු විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Paraguay civil war 1947 |url=http://www.onwar.com/aced/nation/pat/paraguay/fparaguay1947.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100103214118/http://onwar.com/aced/nation/pat/paraguay/fparaguay1947.htm |archive-date=3 January 2010 |access-date=2 May 2010 |website=Onwar.com}}&lt;/ref&gt; එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ඇල්ෆ්‍රෙඩෝ ස්ට්‍රෝස්නර් කුමන්ත්‍රණ මාලාවකට සම්බන්ධ වීමට පටන් ගත් අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 1954 මැයි 4 වන දින ඔහුගේ හමුදා කුමන්ත්‍රණය සිදු විය. දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු, පැරගුවේ යුද අපරාධ සම්බන්ධයෙන් චෝදනා ලැබූ නාසි පලාගිය අයගේ සැඟවුණු ස්ථානයක් බවට පත්විය.

=== ස්ට්‍රෝස්නර් යුගය, 1954–1989 ===
1989 දක්වා දශක තුනකට වැඩි කාලයක් ධුරයේ රැඳී සිටි ඒකාධිපති ඇල්ෆ්‍රෙඩෝ ස්ට්‍රෝස්නර්ගේ පාලන තන්ත්‍රය 1954 දී ස්ථාපිත කරන තෙක් අස්ථාවර ආණ්ඩු මාලාවක් ඇති විය. ස්ට්‍රෝස්නර්ගේ පාලනය යටතේ පැරගුවේ යම් දුරකට නවීකරණය කරන ලදී, නමුත් ඔහුගේ පාලනය පුළුල් මානව හිමිකම් උල්ලංඝනයන්ගෙන් සලකුණු විය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/08/16/AR2006081601729.html|title=Alfredo Stroessner; Paraguayan dictator|last=Bernstein|first=Adam|date=17 August 2006|newspaper=[[The Washington Post]]|access-date=2 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110516121443/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/08/16/AR2006081601729.html|archive-date=16 May 2011|location=Washington, DC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ස්ට්‍රෝස්නර් සහ කොලරාඩෝ පක්ෂය 1954 සිට 1989 දක්වා රට පාලනය කළහ. ඒකාධිපතියා ආර්ථික ප්‍රසාරණයේ යුගයක් අධීක්ෂණය කළ නමුත් දුර්වල මානව හිමිකම් සහ පාරිසරික වාර්තාවක් ද තිබුණි (&quot;දේශපාලන ඉතිහාසය&quot; බලන්න). පැරගුවේ ඔපරේෂන් කොන්ඩෝර් හි ක්‍රියාකාරීව සහභාගී විය.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Dinges |first=John |title=Operation Condor |url=http://www.latinamericanstudies.org/chile/operation-condor.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722031734/http://www.latinamericanstudies.org/chile/operation-condor.htm |archive-date=22 July 2018 |access-date=6 July 2018 |website=latinamericanstudies.org |publisher=[[Columbia University]]}}&lt;/ref&gt; දේශපාලන විරුද්ධවාදීන්ට වධහිංසා පැමිණවීම සහ මරණය සාමාන්‍ය දෙයක් විය. ඔහුගේ බලයෙන් පහ කිරීමෙන් පසුව, කොලරාඩෝ 2008 දක්වා ජාතික දේශපාලනය ආධිපත්‍යය දැරීය.

1980 ගණන්වල කොලරාඩෝ පක්ෂයේ බෙදීම් සහ පැවති තත්වයන් - ස්ට්‍රෝස්නර්ගේ වයස, පාලන තන්ත්‍රයේ ස්වභාවය, ආර්ථික පසුබෑම සහ ජාත්‍යන්තර හුදකලාව - 1988 මහ මැතිවරණයට පෙර විපක්ෂයේ පාලන තන්ත්‍ර විරෝධී පෙළපාලි සහ ප්‍රකාශ සඳහා උත්ප්‍රේරක විය.

1980 ගණන්වල දෙවන භාගයේදී විපක්ෂයේ කේන්ද්‍රස්ථානය ලෙස PLRA නායක ඩොමින්ගෝ ලයිනෝ සේවය කළේය. 1982 දී ලයිනෝව පිටුවහල් කිරීමෙන් ඔහුව හුදකලා කිරීමට රජය දැරූ උත්සාහය අසාර්ථක විය. 1986 දී නැවත රටට ඇතුළු වීමට ඔහු දැරූ හයවන උත්සාහයේදී, ලයිනෝ එක්සත් ජනපදයේ රූපවාහිනී කණ්ඩායම් තුනක්, පැරගුවේ හි හිටපු එක්සත් ජනපද තානාපතිවරයෙකු සහ උරුගුවේ සහ ආර්ජන්ටිනාවේ කොන්ග්‍රස් සභිකයින් කණ්ඩායමක් සමඟ ආපසු පැමිණියේය. ජාත්‍යන්තර බලඇණිය තිබියදීත්, පොලිසිය ප්‍රචණ්ඩ ලෙස ලයිනෝගේ නැවත පැමිණීම තහනම් කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Paraguay 1987, Chapter 4 |url=http://www.cidh.org/countryrep/Paraguay87eng/chap.4.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507100105/http://www.cidh.org/countryrep/Paraguay87eng/chap.4.htm |archive-date=7 May 2021 |website=[[Inter-American Commission on Human Rights]] (cidh.org)}}&lt;/ref&gt;

1987 අප්‍රේල් මාසයේදී ස්ට්‍රෝස්නර් පාලනය පසුබැස ගිය අතර, ලයිනෝට අසුන්සියොන් වෙත නැවත පැමිණීමට අවසර දුන්නේය. විරෝධතා සංවිධානය කිරීමට සහ විරුද්ධ පක්ෂය අතර ගැටුම් අඩු කිරීමට ලයිනෝ පෙරමුණ ගත්තේය. මැතිවරණ සම්බන්ධයෙන් පොදු උපාය මාර්ගයක් පිළිබඳව එකඟතාවයකට පැමිණීමට විපක්ෂයට නොහැකි වූ අතර, සමහර පක්ෂ ඡන්දය දීමෙන් වැළකී සිටීමට පක්ෂව සිටි අතර, තවත් සමහරු හිස් ඡන්දය ප්‍රකාශ කිරීම ඉල්ලා සිටියහ. පක්ෂ විශේෂයෙන් ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල 'අකුණු සැර' (mítines relámpagos) ගණනාවක් පැවැත්වීය. එවැනි පෙළපාලි එක්රැස් කර පොලිසිය පැමිණීමට පෙර ඉක්මනින් විසුරුවා හරින ලදී.

විපක්ෂ ක්‍රියාකාරකම්වල නැගිටීමට ප්‍රතිචාර වශයෙන්, ස්ට්‍රෝස්නර් &quot;මහ මැතිවරණය කඩාකප්පල් කිරීම සහ නීතියට අගෞරව කිරීම&quot; වෙනුවෙන් පෙනී සිටීම සම්බන්ධයෙන් ගිවිසුම හෙළා දුටුවේය. ඔහු ජාතික පොලිසිය සහ කොලරාඩෝ පක්ෂයේ සිවිල් සුපරීක්ෂකයින් යොදා ගනිමින් පෙළපාලි බිඳ දැමීය. විපක්ෂ නායකයින් ගණනාවක් සිරගත කරන ලදී හෝ වෙනත් ආකාරයකින් හිරිහැර කරන ලදී. PLRA හි තවත් ප්‍රධාන නායකයෙකු වූ {{ill|Hermes Rafael Saguier|es}} 1987 දී රාජද්‍රෝහී චෝදනා මත මාස හතරක් සිරගත කරන ලදී. 1988 පෙබරවාරි මස මුලදී, කොරොනල් ඔවියෙඩෝ හි පැවති ජාතික සම්බන්ධීකරණ කමිටු රැස්වීමකට සහභාගී වූ පුද්ගලයින් 200 දෙනෙකු පොලිසිය අත්අඩංගුවට ගත්තේය. පෙබරවාරි 14 වන දින මැතිවරණ දිනයේ උදාවීමට පෙර ලයිනෝ සහ තවත් විපක්ෂ පුද්ගලයින් කිහිප දෙනෙකු අත්අඩංගුවට ගෙන පැය දොළහක් පැවැත්විණි. රජය 89% ක ඡන්ද ප්‍රතිශතයකින් ස්ට්‍රෝස්නර් නැවත තේරී පත්වීම ප්‍රකාශ කළේය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1988/02/15/world/paraguayan-wins-his-eighth-term.html?scp=3&amp;sq=Paraguay%20february%201988&amp;st=cse|title=Paraguayan wins his eighth term|date=15 February 1988|newspaper=[[The New York Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170816064442/http://www.nytimes.com/1988/02/15/world/paraguayan-wins-his-eighth-term.html?scp=3&amp;sq=Paraguay%20february%201988&amp;st=cse|archive-date=16 August 2017}}&lt;/ref&gt;

විපක්ෂය ප්‍රතිඵලවලට අර්ධ වශයෙන් ජනමාධ්‍ය මත අතථ්‍ය කොලරාඩෝ ඒකාධිකාරයට ආරෝපණය කළේය. පැරගුවේ සමාජය තුළ &quot;නොසන්සුන්තාවයක්&quot; පවතින බව මත විමසුමට ලක් වූවන්ගෙන් 53% ක් සඳහන් කළ බව ඔවුන් සඳහන් කළහ. දේශපාලන තත්ත්වයට වෙනස්කම් අවශ්‍ය බව 74% ක් විශ්වාස කළ අතර, සැලකිය යුතු හෝ සම්පූර්ණ වෙනසක් අවශ්‍ය 45% ක් ද ඇතුළුව. අවසාන වශයෙන්, පෙබරවාරි මැතිවරණයේදී ඡන්දය දීමෙන් වැළකී සිටීමට සැලසුම් කර ඇති බව 31% ක් ප්‍රකාශ කළහ.

=== ස්ට්‍රෝස්නර්ගේ බලයෙන් පහ කිරීම, 1989න් පසු ===
1989 පෙබරවාරි 3 වන දින, ජෙනරාල් ඇන්ඩ්‍රෙස් රොඩ්‍රිගස්ගේ නායකත්වයෙන් යුත් හමුදා කුමන්ත්‍රණයකින් ස්ට්‍රෝස්නර් බලයෙන් පහ කරන ලදී. ජනාධිපති ලෙස, රොඩ්‍රිගස් දේශපාලන, නීතිමය සහ ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණ ආරම්භ කළ අතර ජාත්‍යන්තර ප්‍රජාව සමඟ සහයෝගීතාවයක් ආරම්භ කළේය. ඉඩම් සඳහා ග්‍රාමීය දුප්පතුන්ගේ ගැඹුරු කුසගින්න පිළිබිඹු කරමින්, ස්ට්‍රෝස්නර් සහ ඔහුගේ සහචරයින්ට අයත් භාවිතයට නොගත් භූමි ප්‍රදේශ සිය ගණනක් වහාම අත්පත් කර ගත්හ; 1990 මැද භාගය වන විට, පවුල් 19,000 ක් අක්කර 340,000 (හෙක්ටයාර 138,000) අත්පත් කර ගත්හ. ඒ වන විට, මිලියන 2.06 ක ජනතාවක් ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල ජීවත් වූ අතර, මුළු ජනගහනය මිලියන 4.1 න් අඩකට වඩා වැඩි වූ අතර, බොහෝ දෙනෙක් ඉඩම් නොමැති අය වූහ.&lt;ref name=&quot;nagel&quot;&gt;{{cite journal|author=Nagel, Beverly Y.|year=1999|title='Unleashing the fury': The cultural discourse of rural violence and land rights in Paraguay|url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&amp;aid=1921|journal=Comparative Studies in Society and History|publisher=Cambridge University Press|volume=41|issue=1|pages=148–181|doi=10.1017/S0010417599001905|doi-broken-date=1 November 2024|issn=0010-4175|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20151016023308/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&amp;aid=1921|archive-date=16 October 2015|s2cid=146491025}}&lt;/ref&gt;

1992 ජුනි ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව මගින් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී රාජ්‍ය ක්‍රමයක් ස්ථාපිත කරන ලද අතර මූලික මානව හිමිකම් ආරක්ෂා කිරීම නාටකාකාර ලෙස වැඩිදියුණු කරන ලදී. 1993 මැයි මාසයේදී, කොලරාඩෝ පක්ෂ අපේක්ෂක ජුවාන් කාලෝස් වස්මෝසි වසර හතළිහකට ආසන්න කාලයකදී පැරගුවේහි පළමු සිවිල් ජනාධිපතිවරයා ලෙස තේරී පත් වූ අතර, ජාත්‍යන්තර නිරීක්ෂකයින් නිදහස් හා සාධාරණ මැතිවරණ ලෙස සැලකූහ.

එක්සත් ජනපදය, ඇමරිකානු රාජ්‍ය සංවිධානය සහ කලාපයේ අනෙකුත් රටවල සහාය ඇතිව, පැරගුවේ ජනතාව 1996 අප්‍රේල් මාසයේදී එවකට හමුදා ප්‍රධානී ජෙනරාල් ලිනෝ ඔවියෙඩෝ විසින් ජනාධිපති වාස්මෝසි බලයෙන් පහ කිරීමට දැරූ උත්සාහය ප්‍රතික්ෂේප කළහ.

1998 මැතිවරණයේදී ඔවියෙඩෝ ජනාධිපති අපේක්ෂකයා ලෙස නම් කරන ලදී. කෙසේ වෙතත්, 1996 කුමන්ත්‍රණ උත්සාහයට අදාළ චෝදනා සම්බන්ධයෙන් ඔහුගේ වරද පිළිගැනීම ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය අප්‍රේල් මාසයේදී තහවුරු කළ විට, ඔහුට තරඟ කිරීමට අවසර නොලැබුණු අතර සිරගත කරන ලදී. ඔහුගේ හිටපු තරඟකරු රාවුල් කියුබාස්, කොලරාඩෝ පක්ෂයේ අපේක්ෂකයා බවට පත් වූ අතර, ජාත්‍යන්තර නිරීක්ෂකයින් විසින් නිදහස් හා සාධාරණ යැයි සැලකෙන මැතිවරණවලදී මැයි මාසයේදී තේරී පත් විය. අගෝස්තු මාසයේදී බලයට පත්වීමෙන් පසු කියුබාවේ පළමු ක්‍රියාවන්ගෙන් එකක් වූයේ ඔවියෙඩෝගේ දඬුවම ලිහිල් කර ඔහුව නිදහස් කිරීමයි. 1998 දෙසැම්බර් මාසයේදී පැරගුවේ ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය මෙම ක්‍රියාමාර්ග ව්‍යවස්ථා විරෝධී බව ප්‍රකාශ කළේය. මෙම නොසන්සුන් වාතාවරණය තුළ, 1999 මාර්තු 23 වන දින උප ජනාධිපති සහ දිගුකාලීන ඔවියෙඩෝ ප්‍රතිවාදියා වූ ලුයිස් මාරියා අර්ගානා ඝාතනය කිරීම, පසුදා කියුබාවට දෝෂාභියෝගයක් ගෙන ඒමට නියෝජිත මන්ත්‍රී මණ්ඩලයට හේතු විය. මාර්තු 26 වන දින, ඔවියෙඩෝ ආධාරකරුවන් විසින් සිදු කරන ලදැයි පුළුල් ලෙස විශ්වාස කෙරෙන ශිෂ්‍ය රාජ්‍ය විරෝධී විරෝධතාකරුවන් අට දෙනෙකු ඝාතනය කරන ලදී. මෙය මාර්තු 28 වන දින ඉල්ලා අස්වූ කියුබානුවන්ට එරෙහි විරෝධය වැඩි කළේය. කියුබාවේ විරුද්ධවාදියෙකු වූ සෙනෙට් සභික ලුයිස් ගොන්සාලෙස් මැචි එදිනම සාමකාමීව ජනාධිපති ධුරයට දිවුරුම් දුන්නේය.

2003 දී නිකනෝර් ඩුආර්ට් ජනාධිපති ලෙස තේරී පත් විය.

=== ප්‍රනාන්දු ලුගෝගේ මැතිවරණය ===
2008 මහ මැතිවරණය සඳහා, ඡන්ද විමසීම් වලදී කොලරාඩෝ පක්ෂයට කැමැත්තක් දැක්වීය. ඔවුන්ගේ අපේක්ෂකයා වූයේ අධ්‍යාපන අමාත්‍ය බ්ලැන්කා ඔවෙලාර් ය, පැරගුවේ ඉතිහාසයේ ප්‍රධාන පක්ෂයක අපේක්ෂකයෙකු ලෙස නම් කරන ලද පළමු කාන්තාව ඇයයි. කොලරාඩෝ පාලනයේ වසර හැටකට පසු, ඡන්දදායකයින් තෝරා ගත්තේ හිටපු රෝමානු කතෝලික බිෂොප්වරයෙකු සහ සිවිල් රජයේ වෘත්තීය දේශපාලනඥයෙකු නොවන සහ පැරගුවේ විශාලතම විරුද්ධ පක්ෂය වන අව්‍යාජ රැඩිකල් ලිබරල් පක්ෂයේ සාමාජිකාවක් වන ප්‍රනාන්දු ලුගෝ ය. ලුගෝ විමුක්ති දේවධර්මයේ අනුගාමිකයෙකි. පැරගුවේ ජනාධිපතිවරණයේදී ලුගෝ ඓතිහාසික ජයග්‍රහණයක් ලබා ගත් අතර, පාලක පක්ෂ අපේක්ෂකයා පරාජය කරමින්, වසර 61 ක ගතානුගතික පාලනය අවසන් කළේය. කොලරාඩෝ පක්ෂයේ බ්ලැන්කා ඔවෙලර්ට ලැබුණු ඡන්ද ප්‍රතිශතය 31% ක් පමණ වූ අතර, ලුගෝ 41% කට ආසන්න ඡන්ද ප්‍රතිශතයකින් ජයග්‍රහණය කළේය.&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Nickson, Andrew|year=2009|title=The general election in Paraguay, April 2008|journal=Journal of Electoral Studies|volume=28|issue=1|pages=145–9|doi=10.1016/j.electstud.2008.10.001}}&lt;/ref&gt; බලයෙන් පහව යන ජනාධිපති නිකනෝර් ඩුආර්ට් ෆෲටෝස්, ජාතියේ ඉතිහාසයේ පළමු වරට රජයක් ව්‍යවස්ථානුකූල හා සාමකාමී ආකාරයකින් විපක්ෂ බලවේග වෙත බලය පැවරූ මොහොත ලෙස ප්‍රශංසා කළේය.

2008 අගෝස්තු 15 වන දින ලුගෝ දිවුරුම් දුන්නේය. ලුගෝ පරිපාලනය එහි ප්‍රධාන ප්‍රමුඛතා දෙක ලෙස දූෂණය සහ ආර්ථික අසමානතාවය අඩු කිරීම නියම කළේය.&lt;ref name=&quot;state.gov&quot;&gt;{{cite web |date=15 March 2012 |title=Paraguay |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1841.htm#econ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170122194534/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1841.htm#econ |archive-date=22 January 2017 |access-date=5 October 2012 |website=State.gov}}&lt;/ref&gt;[[File:Saludo_de_Piñera_a_Cartes_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Saludo_de_Pi%C3%B1era_a_Cartes_(cropped).jpg|thumb|2013 අගෝස්තු 15 වන දින හිටපු ජනාධිපති හොරාසියෝ කාටෙස්ගේ පදවි ප්‍රාප්තිය]]
ලූගෝගේ තේරී පත්වීමෙන් පසු දේශපාලන අස්ථාවරත්වය සහ ඔහුගේ කැබිනට් මණ්ඩලය තුළ ඇති වූ ආරවුල් කොලරාඩෝ පක්ෂයට මහජන සහයෝගය යම් තරමකට අලුත් කිරීමට දිරිමත් විය. ආරවුල් මධ්‍යයේ ව්‍යාපාරික හොරාසියෝ කාටෙස් නව දේශපාලන චරිතය බවට පත් වූ බව වාර්තා යෝජනා කළේය. මත්ද්‍රව්‍ය ජාවාරම සම්බන්ධයෙන් කාටෙස්ට එරෙහිව එක්සත් ජනපද මත්ද්‍රව්‍ය බලාත්මක කිරීමේ පරිපාලනය විසින් දැඩි චෝදනා එල්ල කළද, ඔහු දේශපාලන ක්ෂේත්‍රයේ අනුගාමිකයින් එක්රැස් කිරීම දිගටම කරගෙන ගියේය.

2011 ජනවාරි 14 වන දින, කොලරාඩෝ පක්ෂ සම්මේලනය පක්ෂයේ ජනාධිපති අපේක්ෂකයා ලෙස හොරාසියෝ කාටෙස් නම් කළේය. කෙසේ වෙතත්, පක්ෂයේ ව්‍යවස්ථාව එයට ඉඩ දුන්නේ නැත. 2012 ජුනි 21 වන දින, ජනාධිපති ලුගෝට එරෙහිව දෝෂාභියෝග ක්‍රියාමාර්ග ඔහුගේ විරුද්ධවාදීන් විසින් පාලනය කරන ලද රටේ පහළ මන්ත්‍රී මණ්ඩලයේදී ආරම්භ විය. කටයුතු සඳහා සූදානම් වීමට ලුගෝට පැය විසිහතරකටත් අඩු කාලයක් සහ ආරක්ෂාවක් සැපයීමට පැය දෙකක් පමණක් ලබා දෙන ලදී.&lt;ref name=&quot;Guardian&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2012/jun/22/washington-fernando-lugo-ouster-paraguay|title=What will Washington do about Fernando Lugo's ouster in Paraguay?|last=Weisbrot|first=Mark|date=22 June 2012|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=23 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140910143002/http://www.theguardian.com/commentisfree/2012/jun/22/washington-fernando-lugo-ouster-paraguay|archive-date=10 September 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; දෝෂාභියෝගය ඉක්මනින් අනුමත කරන ලද අතර, විපක්ෂය විසින් පාලනය කරන ලද පැරගුවේ සෙනෙට් සභාවේ පැවති නඩු විභාගය අවසන් වූයේ ලුගෝ ධුරයෙන් ඉවත් කිරීම සහ උප ජනාධිපති ෆෙඩරිකෝ ෆ්‍රැන්කෝ ජනාධිපති ධුරයට පත්වීමත් සමඟය.&lt;ref name=&quot;CNN22&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.cnn.com/2012/06/22/world/americas/paraguay-president/index.html|title=Paraguayan Senate removes president|last=Castillo|first=Mariano|date=22 June 2012|access-date=22 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120623040625/http://www.cnn.com/2012/06/22/world/americas/paraguay-president/index.html|archive-date=23 June 2012|publisher=CNN|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ග්‍රාමීය අනවසරයෙන් ඇතුළුවන්නන්ට එරෙහිව නෙරපා හැරීමේ නියෝගයක් ක්‍රියාත්මක කිරීමේදී සන්නද්ධ ගොවීන් විසින් පොලිසියට පහර දීමෙන් පසු සන්නද්ධ ගැටුම්වලදී පොලිස් නිලධාරීන් අට දෙනෙකු සහ ගොවීන් නව දෙනෙකු - පුද්ගලයින් 17 දෙනෙකුගේ මරණ සම්බන්ධයෙන් ලුගෝගේ ප්‍රතිවාදීන් ඔහුට දොස් පැවරූහ.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-paraguay-lugo-idUSBRE85K13N20120621|title=Paraguay's president vows to face impeachment effort|last=Desantis|first=Daniela|date=21 June 2012|work=[[Reuters]]|access-date=21 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130208094438/http://www.reuters.com/article/2012/06/21/us-paraguay-lugo-idUSBRE85K13N20120621|archive-date=8 February 2013|edition=US|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2011 මැයි 14 වන දින, පැරගුවේ, ස්පාඤ්ඤ අධිරාජ්‍යයෙන් ස්වාධීනත්වය ලබා ගැනීමේ 200 වන සංවත්සරයේදී එහි ද්විශත සංවත්සරය සැමරීය.

&quot;දේශපාලනමය වශයෙන් අභිප්‍රේරිත කුමන්ත්‍රණයක්&quot; ලෙස තීරණයට විරෝධය දැක්වීම සඳහා ලුගෝගේ ආධාරකරුවන් කොංග්‍රසය පිටත රැස් වූහ.&lt;ref name=&quot;CNN22&quot; /&gt; 2012 ජුනි 22 වන දින ලුගෝ ධුරයෙන් ඉවත් කිරීම UNASUR සහ අනෙකුත් අසල්වැසි රටවල්, විශේෂයෙන් වාමාංශික නායකයින් විසින් දැනට පාලනය කරනු ලබන රටවල් විසින් කුමන්ත්‍රණයක් ලෙස සලකනු ලැබේ.&lt;ref&gt;{{cite web |date=22 June 2012 |title=COMUNICADO UNASUR Asunción, 22 de Junio de 2012 |url=http://www.unasursg.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=698%3Acomunicado-asuncion-22-de-junio-de-2012&amp;catid=68%3Acomunicados&amp;Itemid=346 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120627050748/http://www.unasursg.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=698:comunicado-asuncion-22-de-junio-de-2012&amp;catid=68:comunicados&amp;Itemid=346 |archive-date=27 June 2012 |access-date=23 June 2012 |publisher=UNASUR |language=es}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, තොරතුරු රැස් කිරීම සඳහා පැරගුවේ වෙත මෙහෙයුමක් යැවූ ඇමරිකානු රාජ්‍ය සංවිධානය, දෝෂාභියෝග ක්‍රියාවලිය කුමන්ත්‍රණයක් නොවන බව නිගමනය කළේය, මන්ද එය පැරගුවේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවට අනුකූලව සිදු කර ඇත.&lt;ref&gt;Halvorssen, Thor, ''[https://www.forbes.com/sites/thorhalvorssen/2012/07/03/paraguay-is-not-honduras/#57bce3c72308 Paraguay is not Honduras: President Lugo's Impeachment was not a Coup] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180730203938/https://www.forbes.com/sites/thorhalvorssen/2012/07/03/paraguay-is-not-honduras/#57bce3c72308|date=30 July 2018}}'', Forbes.com, 3 July 2012, retrieved 30 July 2018&lt;/ref&gt;

=== වර්තමාන දිනය ===
2013 අගෝස්තු සිට 2018 අගෝස්තු 15 දක්වා පැරගුවේ ජනාධිපතිවරයා වූයේ හොරාසියෝ කාටෙස් ය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2013/04/22/world/americas/horacio-cartes-wins-paraguays-presidential-election.html|title=Conservative Tobacco Magnate Wins Presidential Race in Paraguay|last=Romero|first=Simon|date=22 April 2013|work=The New York Times|access-date=7 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20171102234322/http://www.nytimes.com/2013/04/22/world/americas/horacio-cartes-wins-paraguays-presidential-election.html|archive-date=2 November 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2018 අගෝස්තු 15 සිට පැරගුවේ ජනාධිපතිවරයා වූයේ මාරියෝ අබ්ඩෝ බෙනිටෙස් ය. ඔවුන් දෙදෙනාම කොන්සර්වේටිව් කොලරාඩෝ පක්ෂයේ අය වෙති.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-45200965|title=New Paraguayan President Abdo Benítez sworn in|date=15 August 2018|work=BBC News|access-date=1 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415203558/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-45200965|archive-date=15 April 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ජනාධිපති මාරියෝ අබ්ඩෝ බ්‍රසීලියානු අන්ත දක්ෂිණාංශික ජනාධිපති (2019–2022 බලයේ සිටි) ජෙයාර් බොල්සොනාරෝ සමඟ සමීප සබඳතාවක් භුක්ති වින්දා.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-paraguay-president-idUSKCN1V421O|title=Paraguayan president's popularity plummets amid Brazil-linked political crisis|last=Cristaldo|first=Mariel|date=14 August 2019|work=reuters.com|access-date=1 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602215301/https://www.reuters.com/article/us-paraguay-president-idUSKCN1V421O|archive-date=2 June 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2019 පෙබරවාරි මාසයේදී, බොල්සොනාරෝ පැරගුවේ හමුදා ඒකාධිපති ඇල්ෆ්‍රෙඩෝ ස්ට්‍රෝස්නර්ට ප්‍රශංසා කරමින් ඔහුව &quot;දැක්මක් ඇති මිනිසෙකු&quot; ලෙස හැඳින්වූ විට, ජනාධිපති මාරියෝ අබ්ඩෝ බෙනිටෙස් බොල්සොනාරෝගේ පැත්තේ සිටියේය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/brazils-bolsonaro-praises-late-paraguay-dictator-stroessner-61386307|title=Brazil's Bolsonaro praises late Paraguay dictator Stroessner|access-date=1 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602214208/https://abcnews.go.com/International/wireStory/brazils-bolsonaro-praises-late-paraguay-dictator-stroessner-61386307|archive-date=2 June 2021|website=[[ABC News (United States)|ABC News]]|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2021 දී, පැරගුවේ දකුණු ඇමරිකාවේ 100% පුනර්ජනනීය බලශක්ති සැපයුමෙන් විදුලි ශක්තිය නිපදවූ පළමු රට බවට පත්විය. 2023 මැයි මාසයේදී, දිගු කලක් පාලනය කළ කොලරාඩෝ පක්ෂයේ සන්තියාගෝ පෙනා, පැරගුවේ ඊළඟ ජනාධිපතිවරයා ලෙස මාරියෝ අබ්ඩෝගෙන් පසු ජනාධිපතිවරණය ජයග්‍රහණය කළේය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/3/amid-protests-authorities-uphold-legitimacy-of-paraguay-election|title=Amid protests, authorities uphold legitimacy of Paraguay election|access-date=26 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230603212859/https://www.aljazeera.com/news/2023/5/3/amid-protests-authorities-uphold-legitimacy-of-paraguay-election|archive-date=3 June 2023|language=en|website=[[Al Jazeera Media Network|al Jazeera]] (aljazeera.com)|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2023 අගෝස්තු 15 වන දින, සන්තියාගෝ පෙනා පැරගුවේ නව ජනාධිපතිවරයා ලෙස දිවුරුම් දුන්නේය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/world/americas/new-paraguayan-president-santiago-pena-sworn-2023-08-15/|title=Paraguay's President Pena sworn in, Taiwan VP in attendance|last1=Desantis|first1=Daniela|date=16 August 2023|work=Reuters|access-date=18 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230818142608/https://www.reuters.com/world/americas/new-paraguayan-president-santiago-pena-sworn-2023-08-15/|archive-date=18 August 2023|last2=Elliott|first2=Lucinda|language=en|last3=Elliott|first3=Lucinda|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== සටහන් ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot; /&gt;

== යොමු කිරීම් ==
&lt;references /&gt;

[[ප්‍රවර්ගය:පැරගුවේ]]</text>
      <sha1>jw3juwiuz6wj6nhzoj86pwgo0b89fp1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>අසර්බයිජානයේ සංස්කෘතිය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185662</id>
    <revision>
      <id>803672</id>
      <parentid>769700</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T21:33:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261105) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>803672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74429" sha1="pd3ujtcoo48oeprt1lpky9biobaoksr" xml:space="preserve">{{multiple image
| align             = right
| direction         = horizontal
| header            = මනුෂ්‍යත්වයේ අස්පෘශ්‍ය උරුමයේ යුනෙස්කෝ කලාකෘතියක් වන අසර්බයිජානියානු කාපට් සහ කලගායි
| image1            = Şəkil-Bico xalçası (1).jpg
| alt1              = 
| caption1          = 
| width1            = 210
| image2            = Azərbaycan ipəyindən kəlağayılar 1.JPG
| alt2              = Silk Kalaghais
| caption2          = 
| width2            = 200
}}
අසර්බයිජානයේ සංස්කෘතිය බොහෝ බලපෑම්වල ප්‍රතිඵලයක් ලෙස වර්ධනය වී ඇත; ඒ නිසා අසර්බයිජානුවන් බොහෝ ආකාරවලින් ද්වි-සංස්කෘතික වේ. ගෝලීයකරණය වූ පාරිභෝගික සංස්කෘතිය ඇතුළු බටහිර බලපෑම් නොතකා ජාතික සම්ප්‍රදායන් ආරක්ෂා වී ඇත. උදාහරණයක් ලෙස, නොව්රුස් බයිරාම් යනු සොරොස්ට්‍රියානුවාදයේ සාම්ප්‍රදායික අලුත් අවුරුදු සැමරුමෙන් ලබාගත් පවුලේ නිවාඩු දිනයකි.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Waters |first=Zena |title=What exactly is Novruz Bayram |url=http://www.azerbaijantoday.az/ARCHIVE/12/life1.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514214646/http://www.azerbaijantoday.az/ARCHIVE/12/life1.html |archive-date=14 May 2011 |access-date=22 March 2009 |publisher=Azerbaijan Today}}&lt;/ref&gt;

අසර්බයිජානියානු ජාතික සහ සාම්ප්‍රදායික ඇඳුම් වන්නේ චොකා සහ පැපකි ය. රාජ්‍ය අයවැයෙන් අරමුදල් සපයන රුසියානු, ජෝර්ජියානු, කුර්දි, ලෙස්ජියන් සහ තාලිෂ් භාෂාවලින් ගුවන් විදුලි විකාශන ඇත.&lt;ref name=&quot;MIN&quot; /&gt; බලකන් සහ කච්මාස් හි සමහර දේශීය ගුවන් විදුලි මධ්‍යස්ථාන අවාර් සහ ටැට් භාෂාවෙන් විකාශන සංවිධානය කරයි.&lt;ref name=&quot;MIN&quot; /&gt; බාකු හි පුවත්පත් කිහිපයක් රුසියානු, කුර්දි (ඩෙන්ගි කුර්ඩ්), ලෙස්ජියන් (සමුර්) සහ තාලිෂ් භාෂාවලින් ප්‍රකාශයට පත් කෙරේ.&lt;ref name=&quot;MIN&quot; /&gt; යුදෙව් සමාජය &quot;සොක්නට්&quot; විසින් අසීස් පුවත්පත ප්‍රකාශයට පත් කරයි.&lt;ref name=&quot;MIN&quot; /&gt;

=== ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය ===
[[ගොනුව:Baku_White_City_under_construction.jpg|දකුණ|thumb|බාකු හි බාකු සුදු නගරය, 2011 දී විවෘත කරන ලද අතර 2022 දී නිම කරන ලදී]]
අසර්බයිජානියානු ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය සාමාන්‍යයෙන් නැගෙනහිර සහ බටහිර අංග ඒකාබද්ධ කරයි,&lt;ref&gt;{{cite web |last=Khanlou |first=Pirouz |date=Winter 1994 |title=Baku's Architecture A Fusion of East and West |url=http://azer.com/aiweb/categories/magazine/24_folder/24_articles/24_architecture.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111116060241/http://azer.com/aiweb/categories/magazine/24_folder/24_articles/24_architecture.html |archive-date=16 November 2011 |access-date=12 March 2016 |publisher=Azerbaijan International}}&lt;/ref&gt; පර්සියානු ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයේ දැඩි බලපෑම් සමඟ. බාකු හි බිත්ති සහිත නගරයේ මේඩන් කුළුණ සහ ෂිර්වන්ෂාහි මාලිගය වැනි බොහෝ පුරාණ ගෘහ නිර්මාණ නිධන් සංරක්ෂණය කර ඇත. යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම තාවකාලික ලැයිස්තුවේ ඇතුළත් කිරීම් අතරට බාකු හි අටේෂ්ගා, මොමින් ඛතුන් සොහොන් ගෙය, හිර්කන් ජාතික වනෝද්‍යානය, බිනගඩි ඇස්ෆල්ට් විල, ලොක්බටන් මඩ ගිනි කන්ද, ෂුෂා ප්‍රාන්ත ඓතිහාසික හා වාස්තු විද්‍යාත්මක රක්ෂිතය, බාකු අදියර කන්ද, කැස්පියන් වෙරළ ආරක්ෂක ඉදිකිරීම්, ඕර්ඩුබාද් ජාතික රක්ෂිතය සහ ෂාකි ඛාන්ස්ගේ මාලිගය ඇතුළත් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Azerbaijan Properties inscribed on the World Heritage List |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/az |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707173059/https://whc.unesco.org/en/statesparties/az/ |archive-date=7 July 2017 |access-date=26 December 2019 |publisher=[[UNESCO]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=World Heritage Sites in Azerbaijan |url=http://www.worldheritagesite.org/countries/azerbaijan.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111002214454/http://www.worldheritagesite.org/countries/azerbaijan.html |archive-date=2 October 2011 |access-date=22 May 2011 |publisher=World Heritage Site}}&lt;/ref&gt;

අනෙකුත් වාස්තු විද්‍යාත්මක නිධානයන් අතර මර්ඩකන්හි චතුරස්‍රාකාර මාලිගය, යුකාරි චාර්ඩග්ලර් හි පරිගල, අරස් ගඟ හරහා විහිදෙන පාලම් කිහිපයක් සහ සොහොන් කොත් කිහිපයක් ඇතුළත් වේ. 19 වන සහ 20 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී, කුඩා ස්මාරක ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයක් නිර්මාණය කරන ලද නමුත්, බාකු සහ වෙනත් තැන්වල සුවිශේෂී නිවාස ඉදිකරන ලදී. මෑත කාලීන වාස්තු විද්‍යාත්මක ස්මාරක අතර, බාකු උමං මාර්ග ඒවායේ සුඛෝපභෝගී අලංකරණය සඳහා කැපී පෙනේ.&lt;ref&gt;{{cite web |date=4 November 2010 |title=Over 70 underground stations to be built in Baku |url=http://news.az/articles/economy/25958 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101107195536/http://news.az/articles/economy/25958 |archive-date=7 November 2010 |access-date=18 February 2011 |publisher=News.Az}}&lt;/ref&gt;

නූතන අසර්බයිජානියානු ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයේ කාර්යය වන්නේ නූතන සෞන්දර්යයේ විවිධාකාර යෙදීම, ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පියෙකුගේම කලාත්මක ශෛලිය සෙවීම සහ පවතින ඓතිහාසික-සංස්කෘතික පරිසරය ඇතුළත් කිරීමයි. හෙයිඩර් අලියෙව් සංස්කෘතික මධ්‍යස්ථානය, ෆ්ලේම් ටවර්ස්, බාකු ක්‍රිස්ටල් හෝල්, බාකු වයිට් සිටි සහ සොකාර් කුළුණ වැනි ප්‍රධාන ව්‍යාපෘති රටේ අහස රේඛාව පරිවර්තනය කර එහි සමකාලීන අනන්‍යතාවය ප්‍රවර්ධනය කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Jon Walton |date=1 February 2012 |title=$100 Billion Khazar Islands Taking Shape |url=http://www.constructiondigital.com/under_construction/100-billion-khazar-islands-taking-shape |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120713004934/http://www.constructiondigital.com/under_construction/100-billion-khazar-islands-taking-shape |archive-date=13 July 2012 |access-date=25 March 2013 |publisher=Construction Digital}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://edition.cnn.com/2012/09/26/world/asia/great-buildings-barry-hughes|title=Flame Towers light up Baku's historic skyline|last=Glass|first=Nick|date=26 September 2012|access-date=14 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140128025757/https://edition.cnn.com/2012/09/26/world/asia/great-buildings-barry-hughes|archive-date=28 January 2014|publisher=CNN|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== සංගීතය සහ නැටුම් ===
[[ගොනුව:Uzeyir_Hajibeyov.jpg|වම|thumb|20 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී උසෙයිර් හජිබයොව් සාම්ප්‍රදායික අසර්බයිජානියානු සංගීතය බටහිර ශෛලීන් සමඟ ඒකාබද්ධ කළේය.]]
අසර්බයිජානයේ සංගීතය වසර දහසකට ආසන්න කාලයක් පුරා දිවෙන ජන සම්ප්‍රදායන් මත ගොඩනැගී ඇති අතර,&lt;ref&gt;David C. King. ''Azerbaijan'', Marshall Cavendish, 2006, p. 94&lt;/ref&gt; ඒකභාණ්ඩ ලාංඡනය වටා පරිණාමය වෙමින්, රිද්මයානුකූලව විවිධ තනු නිපදවයි.&lt;ref name=&quot;EMD&quot;&gt;Энциклопедический музыкальный словарь, 2-е изд., Москва, 1966 (''Encyclopedical Music Dictionary'' (1966), 2nd ed., Moscow)&lt;/ref&gt; සංගීතයට ශාඛා මාදිලියේ පද්ධතියක් ඇත, එහිදී ප්‍රධාන සහ සුළු පරිමාණයන්හි වර්ණකරණය ඉතා වැදගත් වේ.&lt;ref name=&quot;EMD&quot; /&gt; ජාතික සංගීත භාණ්ඩ අතර තත් භාණ්ඩ 14 ක්, බෙර වාද්‍ය භාණ්ඩ අටක් සහ සුළං උපකරණ හයක් ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Azerbaijan musical instruments |url=http://atlas.musigi-dunya.az/atlas/en/instruments.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070826153640/http://atlas.musigi-dunya.az/atlas/en/instruments.html |archive-date=26 August 2007 |access-date=27 May 2007 |website=Atlas.musigi-dunya.az}}&lt;/ref&gt; ද ග්‍රෝව් ඩික්ෂනරි ඔෆ් මියුසික් ඇන්ඩ් මියුසිෂියන්ස් ට අනුව, &quot;ජනවාර්ගිකත්වය, සංස්කෘතිය සහ ආගම අනුව අසර්බයිජානියානුවන් තුර්කියට වඩා සංගීතමය වශයෙන් ඉරානයට බොහෝ සමීප ය.&quot;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |year=2001 |title=Azerbaijan |encyclopedia=The Grove Dictionary of Music and Musicians |publisher=Macmillan |last=During |first=Jean |isbn=978-0-333-23111-1}}&lt;/ref&gt;

[[ගොනුව:Pht-Vugar_Ibadov_eurovision_(2).jpg|thumb|2012 යුරෝවිෂන් ගීත තරඟයේදී අලිම් කාසිමොව් මුගම් රඟ දක්වයි. අසර්බයිජානියානු මුගම් 2008 දී යුනෙස්කෝවේ අස්පෘශ්‍ය මානව උරුමයේ විශිෂ්ට කෘතියක් ලෙස ලැයිස්තුගත කරන ලදී.]]
මුගම් සාමාන්‍යයෙන් කවි සහ සංගීත භාණ්ඩ අතරමැදි සහිත කට්ටලයකි. මුගම් රඟ දක්වන විට, ගායකයින්ට ඔවුන්ගේ හැඟීම් ගායනය සහ සංගීතය බවට පරිවර්තනය කිරීමට සිදුවේ. මධ්‍යම ආසියානු රටවල මුගම් සම්ප්‍රදායන්ට වෙනස්ව, අසර්බයිජානියානු මුගම් වඩාත් නිදහස් ස්වරූපයක් ගන්නා අතර අඩු දෘඩතාවයකින් යුක්ත වේ; එය බොහෝ විට ජෑස් හි වැඩිදියුණු කළ ක්ෂේත්‍රයට සංසන්දනය කෙරේ.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Duncan |first=Ishhad |date=27 April 2005 |title=The Baku Jazz Festival: Reviving a Tradition in Azerbaijan |url=http://www.eurasianet.org/departments/civilsociety/articles/eav042805.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20050508164545/http://www.eurasianet.org/departments/civilsociety/articles/eav042805.shtml |archive-date=8 May 2005 |access-date=27 April 2005 |publisher=EurasiaNet}}&lt;/ref&gt; යුනෙස්කෝව අසර්බයිජානියානු මුගම් සම්ප්‍රදාය වාචික හා අස්පෘශ්‍ය මානව උරුමයේ විශිෂ්ට කෘතියක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කළේය. මේකානා යනු සාම්ප්‍රදායික අසර්බයිජානියානු සුවිශේෂී ජන සහායක නොවන ගීතයකි, සාමාන්‍යයෙන් විශේෂිත විෂයයක් පිළිබඳව වැඩිදියුණු කරන කිහිප දෙනෙකු විසින් ගායනා කරනු ලැබේ.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Bahl |first1=Taru |url=https://books.google.com/books?id=MJTdr3JI46wC&amp;pg=PA25 |title=Encyclopaedia of the Muslim World |last2=Syed |first2=M. H. |publisher=Anmol Publications PVT |year=2003 |isbn=978-81-261-1419-1 |page=25}}&lt;/ref&gt;

අෂික් කවි, කතන්දර කීම, නැටුම් සහ ගායන සහ සංගීත භාණ්ඩ සංගීතය අසර්බයිජානියානු සංස්කෘතියේ සංකේතයක් ලෙස පවතින සාම්ප්‍රදායික රංගන කලාවකට ඒකාබද්ධ කරයි. එය සාස් ගායනා කර වාදනය කරන අද්භූත ට්‍රබඩෝර් හෝ සංචාරක බාර්ඩ් ය. මෙම සම්ප්‍රදායේ ආරම්භය පුරාණ තුර්කි ජනයාගේ ෂැමනිස්ටික් විශ්වාසයන්ගෙන් යුක්ත වේ.&lt;ref name=&quot;European University Institute, Florence, Italy&quot;&gt;[http://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/paksoy-6/cae05.html &quot;ashik, shaman&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170526122055/http://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/paksoy-6/cae05.html|date=26 May 2017}} – ''European University Institute, Florence, Italy'' (retrieved 10 August 2006).&lt;/ref&gt; අෂික්වරුන්ගේ ගීත පොදු පදනම් වටා අර්ධ වශයෙන් වැඩිදියුණු කර ඇත. අසර්බයිජානයේ අෂික් කලාව 2009 දී යුනෙස්කෝව විසින් අස්පෘශ්‍ය සංස්කෘතික උරුම ලැයිස්තුවට ඇතුළත් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |date=1 October 2009 |title=Azerbaijan's ashug art included into UNESCO list of Intangible Cultural Heritage |url=http://www.today.az/news/politics/56083.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091002213552/http://www.today.az/news/politics/56083.html |archive-date=2 October 2009 |access-date=1 October 2009 |publisher=Today.Az}}&lt;/ref&gt;

1960 දශකයේ මැද භාගයේ සිට, බටහිර බලපෑමට ලක් වූ අසර්බයිජානියානු පොප් සංගීතය, එහි විවිධ ස්වරූපවලින්, අසර්බයිජානයේ ජනප්‍රිය වෙමින් පවතින අතර, රොක් සහ හිප් හොප් වැනි ප්‍රභේද බහුලව නිෂ්පාදනය කර රස විඳිති. අසර්බයිජානියානු පොප් සහ අසර්බයිජානියානු ජන සංගීතය බිහි වූයේ අලිම් කාසිමොව්, රෂීඩ් බෙහ්බුඩොව්, වාගිෆ් මුස්තෆාසාදේ, මුස්ලිම් මාගෝමයෙව්, ෂොව්කට් අලක්බරෝවා සහ රුබාබා මුරඩෝවා වැනි රංගන ශිල්පීන්ගේ ජාත්‍යන්තර ජනප්‍රියත්වයත් සමඟය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/music/article4781720.ece|title=Alim Qasimov: the living legend you've never heard of|last=Hutcheon|first=David|date=19 September 2008|work=The Times|access-date=19 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110616061349/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/music/article4781720.ece|archive-date=16 June 2011|location=London|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; අසර්බයිජානය යුරෝවිෂන් ගීත තරඟයේ උද්යෝගිමත් සහභාගිවන්නෙකි. අසර්බයිජානය 2008 යුරෝවිෂන් ගීත තරඟයේදී සිය මංගල දර්ශනය ආරම්භ කළේය. රටේ ප්‍රවේශය 2009 දී තුන්වන ස්ථානය සහ ඊළඟ වසරේ පස්වන ස්ථානය ලබා ගත්තේය.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=14 May 2011 |title=The Washington Post: Azerbaijan duo upset favorites Ireland for first-time win at 2011 Eurovision Song Contest |url=https://president.az/az/articles/view/2160 |access-date=4 October 2023 |website=president.az |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231004014317/https://president.az/az/articles/view/2160 |archivedate=4 October 2023}}&lt;/ref&gt; එල් සහ නිකී 2011 යුරෝවිෂන් ගීත තරඟයේදී පළමු ස්ථානය දිනා ගත්තේ &quot;රනිං ස්කේඩ්&quot; ගීතය සමඟින් වන අතර, 2012 දී බාකු හි තරඟය පැවැත්වීමට අසර්බයිජානයට අයිතිය ලබා දුන්නේය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-13387886|title=Azerbaijan wins the Eurovision Song Contest|date=14 May 2011|work=BBC News|access-date=14 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514035914/http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-13387886|archive-date=14 May 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/eurovision/8514539/Azerbaijan-wins-Eurovision-Song-Contest.html|title=Azerbaijan wins Eurovision Song Contest|last=Lusher|first=Adam|date=15 May 2011|work=The Telegraph|access-date=15 May 2011|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/eurovision/8514539/Azerbaijan-wins-Eurovision-Song-Contest.html|archive-date=10 January 2022|location=London|url-access=subscription|url-status=live}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; 2018 වසරේ තරඟය දක්වා පැවැත්වෙන සෑම අවසන් මහා තරඟයකටම ඔවුන් සුදුසුකම් ලබා ඇති අතර, ගායක අයිසෙල් විසින් රචිත X My Heart සමඟින් ඇතුළත් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=2018 First Semi-final Scoreboard |url=https://eurovision.tv/event/lisbon-2018/first-semi-final/scoreboard |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180512234516/https://eurovision.tv/event/lisbon-2018/first-semi-final/scoreboard |archive-date=12 May 2018 |access-date=13 May 2018 |publisher=Eurovision Song Contest}}&lt;/ref&gt;

අසර්බයිජානියානු ජන නැටුම් දුසිම් ගණනක් ඇත. ඒවා විධිමත් සැමරුම් වලදී සිදු කරනු ලබන අතර නර්තන ශිල්පීන් ජාතික නැටුම් තුළ හොඳින් සංරක්ෂණය කර ඇති චොකා වැනි ජාතික ඇඳුම් අඳිති. බොහෝ නැටුම් ඉතා වේගවත් රිද්මයක් ඇත.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Азербайджанская Советская Социалистическая Республика |encyclopedia=[[Great Soviet Encyclopedia]]}}&lt;/ref&gt;

=== කලාව ===
[[ගොනුව:Azerbaijan_tradition.jpg|දකුණ|thumb|සාම්ප්‍රදායික අසර්බයිජානියානු ඇඳුම් සහ සංගීත භාණ්ඩ]]
අසර්බයිජානියානු කලාව ලුහුබැඳීම, ආභරණ, ලෝහ කැටයම් කිරීම, ලී, ගල් හෝ අස්ථි කැටයම් කිරීම, කාපට් සෑදීම, ලේස් කිරීම, රටා රෙදි විවීම සහ මුද්‍රණය කිරීම සහ ගෙතීම සහ එම්බ්‍රොයිඩර් වැනි පුළුල් පරාසයක අත්කම් වලින් නියෝජනය වේ. මෙම සෑම ආකාරයකම අලංකාර කලාවක්, අසර්බයිජානියානු ජාතියේ දායාදයන් පිළිබඳ සාක්ෂි, මෙහි බෙහෙවින් පක්ෂව පවතී. අසර්බයිජානයේ කලා හා ශිල්ප සංවර්ධනයට අදාළ බොහෝ රසවත් කරුණු විවිධ කාලවලදී මෙම ස්ථාන නැරඹීමට ගිය බොහෝ වෙළෙන්දන්, සංචාරකයින් සහ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රිකයින් විසින් වාර්තා කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=1 September 2018 |title=Country of the month – Azerbaijan |url=https://www.eanpages.org/2018/09/01/country-of-the-month-azerbaijan |website=eanpages.org}}&lt;/ref&gt;

අසර්බයිජානියානු කාපට් යනු විවිධ ප්‍රමාණයේ සාම්ප්‍රදායික අතින් සාදන ලද රෙදිපිළි වර්ගයක් වන අතර, ඝන වයනයක් සහ ගොඩවල් හෝ ගොඩවල් රහිත මතුපිටක් ඇති අතර, එහි රටා අසර්බයිජානයේ බොහෝ කාපට් සාදන කලාපවල ලක්ෂණයකි. 2010 නොවැම්බර් මාසයේදී යුනෙස්කෝව විසින් අසර්බයිජානියානු කාපට් අස්පෘශ්‍ය උරුමයේ විශිෂ්ට කෘතියක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The traditional art of Azerbaijani carpet weaving in the Republic of Azerbaijan |url=http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&amp;pg=00011&amp;RL=00389 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101205005739/http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&amp;pg=00011&amp;RL=00389 |archive-date=5 December 2010 |access-date=4 January 2011 |publisher=UNESCO}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Azerbaijani carpet entered UNESCO List of Intangible Cultural Heritage |url=http://en.apa.az/news.php?id=134436 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120311005157/http://en.apa.az/news.php?id=134436 |archive-date=11 March 2012 |access-date=4 January 2011 |publisher=Azerbaijan Press Agency}}&lt;/ref&gt; අසර්බයිජානියානු කාපට් විශාල කණ්ඩායම් කිහිපයක් සහ උප කාණ්ඩ රාශියක් යටතේ වර්ගීකරණය කළ හැකිය. අසර්බයිජානියානු කාපට් පිළිබඳ විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ ප්‍රමුඛ සෝවියට් යුගයේ විද්‍යාඥයෙකු සහ කලාකරුවෙකු වන ලතීෆ් කරිමොව්ගේ නම සමඟ සම්බන්ධ වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Organización de las Naciones Unidas para la Educación, la Ciencia y la Cultura |url=http://portal.unesco.org/es/ev.php-URL_ID=31108&amp;URL_DO=DO_PRINTPAGE&amp;URL_SECTION=201.html |publisher=[[UNESCO]]}}&lt;/ref&gt;

[[ගොනුව:Lahic_folk_art.png|වම|thumb|ලහිජ්හි අත්කම් තඹ]]
අසර්බයිජානය පුරාණ කාලයේ සිටම විවිධාකාර ශිල්පීය ක්‍රමවල මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස ප්‍රසිද්ධ වී ඇත. පුරාවිද්‍යාව ක්‍රි.පූ. 2 වන සහස්‍රය දක්වා එම දිනයන්හි හොඳින් දියුණු වූ කෘෂිකර්මාන්තය, තොග එසවීම, ලෝහ වැඩ, මැටි භාණ්ඩ, පිඟන් මැටි සහ කාපට් රෙදි විවීම සඳහා සාක්ෂි දරයි. BTC නල මාර්ගයෙන් අනාවරණය කරගත් ඩෂ්බුලක්, හසන්සු, සයාම්චායි සහ ටොවුස්චායි හි පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන මගින් මුල් යකඩ යුගයේ කෞතුක වස්තු අනාවරණය වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ancient Heritage of the BTC – SCP Pipeline Corridor |url=http://www.agt.si.edu/site_overviews/azerbaijan/zayam_tovuz_artifact_catalogue.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140423041508/http://www.agt.si.edu/site_overviews/azerbaijan/zayam_tovuz_artifact_catalogue.html |archive-date=23 April 2014 |access-date=21 April 2014 |website=Smithsonian}}&lt;/ref&gt;[[ගොනුව:Sheki_dvoretc_rospisi_az.jpg|thumb|18 වන සියවසේ, ෂාකි නගරයේ, ෂාකි ඛාන්ස් මාලිගයේ බිත්ති මත සටන් දර්ශනයක කුඩා සිතුවමක්]]
ක්‍රි.පූ. 1 සිට 4 වන සහස්‍රය දක්වා දිවෙන ගැමිගයා පෙට්‍රොග්ලිෆ්ස් අසර්බයිජානයේ ඕර්ඩුබාද් දිස්ත්‍රික්කයේ පිහිටා ඇත. ඒවා මුවන්, එළුවන්, ගොනුන්, බල්ලන්, සර්පයන්, පක්ෂීන්, අපූරු ජීවීන්ගේ රූප සහිත ඉවත් කරන ලද සහ කැටයම් කරන ලද පාෂාණ සිතුවම් 1,500 කින් පමණ සමන්විත වන අතර, මිනිසුන්, කරත්ත සහ විවිධ සංකේත බාසල්ට් පාෂාණ මත තිබී හමු විය.&lt;ref&gt;[http://irs-az.com/pdf/090621154956.pdf Наскальные рисунки Гямигая]. irs-az.com.&lt;/ref&gt; නෝර්වීජියානු ජනවාර්ගික විද්‍යාඥයෙකු සහ වික්‍රමාන්විත තෝර් හෙයර්ඩාල් ඒත්තු ගැන්වූයේ එම ප්‍රදේශයේ මිනිසුන් ක්‍රි.ව. 100 දී පමණ ස්කැන්ඩිනේවියාවට ගොස්, ඔවුන්ගේ බෝට්ටු තැනීමේ කුසලතා ඔවුන් සමඟ රැගෙන ගොස්, උතුරු යුරෝපයේ වයිකින් බෝට්ටු බවට පරිවර්තනය කළ බවයි.&lt;ref&gt;{{cite web |date=12 May 2007 |title=Ornaments Coming from Gobustan |url=https://divainternational.ch/ornaments-coming-from-gobustan.html |website=Diva International |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250223012023/https://divainternational.ch/ornaments-coming-from-gobustan.html |archivedate=23 February 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Gobustan Rock Art |url=http://www.worldheritagesite.org/sites/gobustan.html |access-date=11 October 2013 |website=worldheritagesite.org}}&lt;/ref&gt;

සියවස් ගණනාවක් පුරා, අසර්බයිජානියානු කලාව බොහෝ ශෛලීය වෙනස්කම් වලට භාජනය වී ඇත. සිතුවම් කලාව සාම්ප්‍රදායිකව වර්ණ හා ආලෝකයේ උණුසුමකින් සංලක්ෂිත වන අතර, එය අසීම් ​​අසීම්සාඩ් සහ බහ්රුස් කන්ගාර්ලිගේ කෘතිවලින් නිදර්ශනය වන අතර ආගමික චරිත සහ සංස්කෘතික ආකෘතීන් කෙරෙහි අවධානය යොමු කරයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Azerbaijani Artists |url=http://www.arthistoryarchive.com/arthistory/soviet/Azerbaijani-Artists.html |access-date=11 October 2013 |website=arthistoryarchive.com}}&lt;/ref&gt; රොමේනස්ක් සහ ඔටෝමාන් යුගවල සිට සෝවියට් සහ බැරොක් යුග දක්වා වසර සිය ගණනක් තිස්සේ කොකේසස්හි අසර්බයිජානියානු සිතුවම් ප්‍රමුඛස්ථානයක් ගත් අතර, ඉන් දෙවැන්න අසර්බයිජානයේ මල් ඵල ගැන්වීය. කැපී පෙනෙන කලාකරුවන් අතර සත්තාර් බහ්ලුල්සාඩ්, ටොග්‍රුල් නරිමන්බෙකොව්, තහීර් සලාහෝව්, අලක්බාර් රෙසගුලියෙව්, මිර්සා ගඩිම් ඉරාවානි, මිකායිල් අබ්දුල්ලායෙව් සහ බෝයුකාගා මිර්සාසාඩ් ඇතුළත් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Steps of Time &amp; Art is not only ugly |url=http://universes-in-universe.org/eng/nafas/articles/2008/azerbaijan_art |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140315004428/http://universes-in-universe.org/eng/nafas/articles/2008/azerbaijan_art |archive-date=15 March 2014 |access-date=11 October 2013 |website=universes-in-universe.org}}&lt;/ref&gt;&lt;gallery class=&quot;center&quot; perrow=&quot;7&quot; widths=&quot;130px&quot; heights=&quot;160px&quot;&gt;
ගොනුව:Shaki_khan_palace_interier.jpg|උස්තා ගම්බර් කරබාකි - ජීවන වෘක්ෂය (ශාකි ඛාන්ගේ මාලිගය) 
ගොනුව:Portrait_of_sitting_woman_by_Irevani.jpg|මිර්සා ගඩිම් ඉරාවානි – වාඩි වී සිටින කාන්තාවකගේ ප්‍රතිමූර්තිය (අසර්බයිජානයේ ජාතික කලා කෞතුකාගාරය) 
ගොනුව:Dağ_mənzərəsi_–_Bəhruz_Kəngərli.jpg|බහ්රුස් කන්ගර්ලි - කඳු සහිත භූ දර්ශනය (අසර්බයිජානයේ ජාතික කලා කෞතුකාගාරය) 
ගොනුව:Ruins_of_Reichstag.jpg|අසීම් ​​අසීම්සාඩ් - රීච්ස්ටැග් නටබුන් (අසර්බයිජානයේ ජාතික කලා කෞතුකාගාරය) 
&lt;/gallery&gt;

=== සාහිත්‍යය ===
ලිඛිත අසර්බයිජානියානු සාහිත්‍යයේ පැරණිතම පුද්ගලයා වූයේ පර්සියානු සහ අසර්බයිජානියානු ගසල් වලින් සමන්විත දිවානයක් රචනා කළ ඉස්සෙඩින් හසනොග්ලු ය.&lt;ref name=&quot;beale&quot;&gt;{{cite book |last=Beale |first=Thomas William |url=https://books.google.com/books?id=lxgaAAAAIAAJ&amp;pg=PA311 |title=An Oriental Biographical Dictionary |author2=Keene Henry George |publisher=W.H.Allen |year=1894 |isbn=9781404706484 |page=311}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;caferoglu&quot;&gt;A.Caferoglu, &quot;Adhari(azeri)&quot;, in ''Encyclopedia of Islam'', (new edition), Vol. 1, (Leiden, 1986)&lt;/ref&gt; පර්සියානු ගසල් වලදී ඔහු පෑන නාමයක් භාවිතා කළ අතර ඔහුගේ අසර්බයිජානියානු ගසල් රචනා කරන ලද්දේ ඔහුගේම හසනොග්ලු යන නමිනි.&lt;ref name=&quot;beale&quot; /&gt; මධ්‍යකාලීන කතුවරුන් අතර පර්සියානු කවියෙකු සහ දාර්ශනිකයෙකු වන නිසාමි, ඔහුගේ උපන් ස්ථානය අනුව ගංජාවි ලෙස හැඳින්වූ අතර, &quot;The Treasure of Mysteries&quot;, &quot;Khosrow and Shīrīn&quot; සහ &quot;Leyli and Mejnūn&quot; ඇතුළු ආදර කවි පහකින් සමන්විත Khamsa (&quot;The Quintuplet&quot;) හි කතුවරයා වූ ගන්ජා ද විය.&lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/46781/Azerbaijan/44294/Education Azerbaijan. Cultural life]. ''[[Encyclopædia Britannica]]''.&lt;/ref&gt;

සම්භාව්‍ය සාහිත්‍යය 14 වන සියවසේදී ටබ්‍රිස් සහ ෂිර්වාන් යන විවිධ මුල් මධ්‍යතන යුගයේ උපභාෂා මත පදනම්ව නිර්මාණය විය. මෙම යුගයේ කවියන් අතර ගාසි බුර්හනඩින්, හකිකි (ජහාන් ෂා කාරා කොයුන්ලුගේ පෑන නාමය) සහ හබිබි ද වූහ.&lt;ref name=&quot;tyrrell1&quot;&gt;{{cite book |last=Tyrrell |first=Maliheh S. |url=https://books.google.com/books?id=h4N_dneMybQC&amp;pg=PA12 |title=Aesopian Literary Dimensions of Azerbaijani Literature of the Soviet Period, 1920–1990 |publisher=Lexington Books |year=2001 |isbn=978-0-7391-0169-8 |page=12}}&lt;/ref&gt; 14 වන සියවසේ අවසානය, 14 වන සියවසේ අගභාගයේ සහ 15 වන සියවසේ මුල් භාගයේ&lt;ref name=&quot;nesimibritannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=2008 |title=Seyid Imadeddin Nesimi |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/eb/article-9055331/Seyid-Imadeddin-Nesimi |access-date=1 September 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118133336/https://www.britannica.com/eb/article-9055331/Seyid-Imadeddin-Nesimi |archive-date=18 January 2008 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ශ්‍රේෂ්ඨ අසර්බයිජානියානු&lt;ref&gt;{{cite web |date=15 December 1988 |title=AZERBAIJAN viii. Azeri Turkish |url=https://iranicaonline.org/articles/azerbaijan-viii |access-date=9 May 2022 |website=Encyclopaedia Iranica |quote=The oldest poet of the Azeri literature known so far (and '''indubitably of Azeri''', not of East Anatolian of Khorasani, '''origin''') is ʿEmād-al-dīn Nasīmī (about 1369–1404, q.v.).}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;burrill&quot;&gt;{{cite book |last=Burrill |first=Kathleen R.F. |title=The Quatrains of Nesimi Fourteenth-Century Turkic Hurufi |publisher=Walter de Gruyter GmbH &amp; Co. KG |year=1972 |isbn=978-90-279-2328-8 |page=46}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Balan|first1=Canan|date=1 July 2008|title=Transience, absurdity, dreams and other illusions: Turkish shadow play|journal=Early Popular Visual Culture|volume=6|issue=2|page=177|doi=10.1080/17460650802150424|issn=1746-0654|s2cid=191493938}}&lt;/ref&gt; හුරුෆි අද්භූත කවියෙකු වූ සහ තුර්කි සාහිත්‍ය ඉතිහාසයේ වඩාත් කැපී පෙනෙන මුල් දිවාන් ගුරුවරයෙකු වූ ඉමාදද්දීන් නසිමිගේ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Průšek |first=Jaroslav |title=Dictionary of Oriental Literatures |url=https://archive.org/details/dictionaryoforie0003unse |publisher=Basic Books |year=1974 |page=[https://archive.org/details/dictionaryoforie0003unse/page/138 138]}}&lt;/ref&gt; සාහිත්‍ය ක්‍රියාකාරකම්වල ආරම්භය විය. ඔහු පර්සියානු&lt;ref name=&quot;burrill&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;babinger&quot;&gt;{{cite web |last=Babinger |first=Franz |year=2008 |title=Nesīmī, Seyyid ʿImād al-Dīn |url=http://www.brillonline.nl/public/LOGIN?sessionid=9e48c95d2ac06a8aacef322fe2b5e652&amp;authstatuscode=400 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729045944/http://www.brillonline.nl/public/LOGIN?sessionid=9e48c95d2ac06a8aacef322fe2b5e652&amp;authstatuscode=400 |archive-date=29 July 2020 |access-date=1 September 2008 |website=Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill Online}}&lt;/ref&gt; සහ අරාබි භාෂාවෙන් කවි රචනා කළේය.&lt;ref name=&quot;nesimibritannica&quot; /&gt; දිවාන් සහ ගසල් ශෛලීන් &quot;ඛතායි&quot; යන පෑන නාමයෙන් ලියූ කසෙම්-ඊ අන්වර්, ෆුසුලි සහ සෆාවිඩ් ෂා ඉස්මයිල් I යන කවියන් විසින් තවදුරටත් වර්ධනය කරන ලදී.

ඩෙඩේ කෝර්කුට් පොත 16 වන සියවසේ පිටපත් කරන ලද අත්පිටපත් දෙකකින් සමන්විත වන අතර&lt;ref name=&quot;Meeker&quot;&gt;Michael E. Meeker, &quot;The Dede Korkut Ethic&quot;, International Journal of Middle East Studies, Vol. 24, No. 3 (Aug. 1992), 395–417. excerpt: The Book of Dede Korkut is an early record of oral Turkic folktales in Anatolia, and as such, one of the mythic charters of Turkish nationalist ideology. The oldest versions of the Book of Dede Korkut consist of two manuscripts copied in the 16th century. The twelve stories that are recorded in these manuscripts are believed to be derived from a cycle of stories and songs circulating among Turkic peoples living in northeastern Anatolia and northwestern Azerbaijan. According to Lewis (1974), an older substratum of these oral traditions dates to conflicts between the ancient Oghuz and their Turkish rivals in Central Asia (the Pecheneks and the Kipchaks), but this substratum has been clothed in references to the 14th-century campaigns of the Akkoyunlu Confederation of Turkic tribes against the Georgians, the Abkhaz, and the Greeks in Trebizond. Such stories and songs would have emerged no earlier than the beginning of the 13th century, and the written versions that have reached us would have been composed no later than the beginning of the 15th century. By this time, the Turkic peoples in question had been in touch with Islamic civilization for several centuries, had come to call themselves &quot;Turcoman&quot; rather than &quot;Oghuz,&quot; had close associations with sedentary and urbanized societies, and were participating in Islamized regimes that included nomads, farmers, and townsmen. Some had abandoned their nomadic way of life altogether.&lt;/ref&gt; එය 15 වන සියවසට පෙර ලියා නොමැත.&lt;ref name=&quot;Kafadar&quot;&gt;Cemal Kafadar(1995), &quot;in Between Two Worlds: Construction of the Ottoman states&quot;, University of California Press, 1995. Excerpt: &quot;It was not earlier than the fifteenth century. Based on the fact that the author is buttering up both the Akkoyunlu and Ottoman rulers, it has been suggested that the composition belongs to someone living in the undefined border region lands between the two states during the reign of Uzun Hassan (1466–78). G. Lewis, on the other hand, dates the composition &quot;fairly early in the 15th century at least.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IranicaOguzKhan&quot;&gt;İlker Evrım Bınbaş, Encyclopædia Iranica, &quot;Oguz Khan Narratives&quot; [http://www.iranicaonline.org/articles/oguz-khan-narratives Encyclopædia Iranica | Articles]. Retrieved October 2010. &quot;The Ketāb-e Dede Qorqut, which is a collection of twelve stories reflecting the oral traditions of the Turkmens in the 15th-century eastern Anatolia, is also called Oḡuz-nāma&quot;&lt;/ref&gt; එය ඔගුස් නාමිකයන්ගේ වාචික සම්ප්‍රදාය පිළිබිඹු කරන කථා 12 ක එකතුවකි.&lt;ref name=&quot;IranicaOguzKhan&quot; /&gt; 16 වන සියවසේ කවියෙකු වූ ෆුසුලි අරාබි, පර්සියානු සහ අසර්බයිජානියානු භාෂාවෙන් ඔහුගේ කාලානුරූපී දාර්ශනික සහ ගීතමය කසාල් නිෂ්පාදනය කළේය. ඔහුගේ පරිසරයේ සියුම් සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදායන්ගෙන් ඉමහත් ප්‍රයෝජන ලබා ගනිමින් සහ ඔහුගේ පූර්වගාමීන්ගේ උරුමය මත ගොඩනඟා ගනිමින්, ෆුසුලි ඔහුගේ සමාජයේ ප්‍රමුඛ සාහිත්‍ය චරිතයක් වීමට නියමිත විය. ඔහුගේ ප්‍රධාන කෘති අතරට ද දිවාන් ඔෆ් ගසල්ස් සහ ද කාසිඩාස් ඇතුළත් වේ. එම සියවසේදීම, අෂික් ({{langx|az|Aşıq}}) කාව්‍යමය ප්‍රභේදයේ වර්ධනයත් සමඟ අසර්බයිජානියානු සාහිත්‍යය තවදුරටත් සමෘද්ධිමත් විය. එම කාලය තුළම, ඛාටි ({{langx|ar|خطائی}} පව්කාරයා) යන අන්වර්ථ නාමයෙන් ෂා ඉස්මයිල් මම අසර්බයිජානියානු භාෂාවෙන් පද 1,400 ක් පමණ ලිවූ අතර,&lt;ref name=&quot;minorsky1&quot;&gt;{{cite journal|last=Minorsky|first=Vladimir|year=1942|title=The Poetry of Shah Ismail|journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London|volume=10|issue=4|page=1053|doi=10.1017/S0041977X00090182|s2cid=159929872}}&lt;/ref&gt; ඒවා පසුව ඔහුගේ දිවාන් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. මෙම කාල පරිච්ඡේදයේදී කොෂ්මා ({{langx|az|qoşma}} වැඩිදියුණු කිරීම) ලෙස හැඳින්වෙන අද්විතීය සාහිත්‍ය ශෛලියක් හඳුන්වා දෙන ලද අතර එය ෂා ඉස්මයිල් විසින් සහ පසුව ඔහුගේ පුත් සහ අනුප්‍රාප්තිකයා වූ I වන ෂා ටහ්මාස්ප් විසින් වර්ධනය කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Mino&quot;&gt;V. Minorsky, &quot;The Poetry of Shah Ismail I,&quot; ''Bulletin of the School of Oriental and African Studies'', University of London 10/4 (1942): 1006–53.&lt;/ref&gt;

17 වන සහ 18 වන සියවස් වලදී, ෆුසුලිගේ අද්විතීය ප්‍රභේද මෙන්ම හික් කාව්‍යය ද ප්‍රමුඛ කවියන් සහ ලේඛකයින් වන ටබ්‍රිස්හි කොව්සි, ෂා අබ්බාස් සානි, ආගා මෙසිහ් ෂිර්වානි, නිෂාත්, මොල්ලා වලි විදාඩි, මොල්ලා පනා වාගිෆ්, අමානි, සෆාර් සහ තවත් අය විසින් භාර ගන්නා ලදී. තුර්කි ජාතිකයන්, ටර්ක්මන් ජාතිකයන් සහ උස්බෙක් ජාතිකයන් සමඟින්, අසර්බයිජානි ජාතිකයන් කොරොග්ලු වීර කාව්‍යය ({{langx|az|kor oğlu}} අන්ධයාගේ පුත්‍රයා) සමරති, එය ජනප්‍රවාදගත ජන වීරයෙකි.&lt;ref name=&quot;samuel&quot;&gt;{{cite book |last1=Samuel |first1=Geoffrey |url=https://books.google.com/books?id=n74KAAAAYAAJ |title=Tantra and Popular Religion in Tibet |last2=Gregor |first2=Hamish |last3=Stutchbury |first3=Elisabeth |publisher=International Academy of Indian Culture and Aditya Prakashan |year=1994 |isbn=978-81-85689-68-5 |page=60}}&lt;/ref&gt; කොරොග්ලු වීර කාව්‍යයේ ලේඛනගත අනුවාද කිහිපයක් අසර්බයිජානයේ ජාතික විද්‍යා ඇකඩමියේ අත්පිටපත් ආයතනයේ පවතී.&lt;ref name=&quot;caferoglu&quot; /&gt;

=== මාධ්‍ය ===
අසර්බයිජානයේ පළමු පුවත්පත වන අකින්චි 1875 දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. රජයට අයත් රූපවාහිනී නාලිකා තුනක් ඇත: AzTV, Idman TV සහ Medeniyyet TV. එක් පොදු නාලිකාවක් සහ පෞද්ගලික නාලිකා 6 ක් ඇත: İctimai Television, Space TV, Lider TV, Azad Azerbaijan TV, Xazar TV, {{ill|Real TV (Azerbaijan) {{!}} Real TV|az|Real TV (Azərbaycan)|vertical-align=sup}} සහ ARB.'''&lt;ref&gt;{{cite web |author=&lt;!--Not stated--&gt; |title=Ümumrespublika Televiziya Kanalları |url=http://www.ntrc.gov.az/az/content/left/2.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201125170255/http://www.ntrc.gov.az/az/content/left/2.html |archive-date=25 November 2020 |access-date=23 November 2020 |website=ntrc.gov.az |language=az}}&lt;/ref&gt;'''

=== සිනමාව ===
[[ගොනුව:Film_of_Azerbaijan_1916.jpg|වම|thumb|1916 දී අසර්බයිජානියානු චිත්‍රපටයක් වන In the Kingdom of Oil and Millions හි දර්ශනය]]
අසර්බයිජානයේ චිත්‍රපට කර්මාන්තය 1898 දක්වා දිව යයි. සිනමාකරණයට සම්බන්ධ වූ පළමු රටවල් අතර අසර්බයිජානය ද විය,&lt;ref name=&quot;mishon&quot;&gt;{{cite news|url=http://azer.com/aiweb/categories/magazine/53_folder/53_articles/53_100years.html|title=Cinema in Azerbaijan: Pre-Soviet Era|date=Autumn 1997|access-date=12 March 2016|publisher=Azerbaijan International}}&lt;/ref&gt; උපකරණය මුලින්ම දර්ශනය වූයේ බාකු හි ය.&lt;ref name=&quot;cinemainazerbaijan&quot;&gt;[http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/53_folder/53_articles/53_100years.html Celebrating 100 Years in Film, not 80] by Aydin Kazimzade. Azerbaijan International, Autumn 1997&lt;/ref&gt; 1919 දී අසර්බයිජානය රුසියාවෙන් නිදහස ලැබීමේ පළමු සංවත්සරයේදී, මැයි 27 වන දින රූගත කරන ලද The Celebration of the Anniversary of Azerbaijan Independence වාර්තා චිත්‍රපටයක් රූගත කරන ලද අතර 1919 ජුනි මාසයේදී බාකු හි සිනමාහල් කිහිපයකදී තිරගත විය.&lt;ref name=&quot;ocaz&quot;&gt;{{cite web |title=Azerbaijani cinema in 1920–1935: Silent films |url=http://www.ocaz.eu/cinema-theatre.html |publisher=OCAZ.eu}}&lt;/ref&gt; 1920 දී සෝවියට් බලය ස්ථාපිත කිරීමෙන් පසු, අසර්බයිජානයේ විප්ලවවාදී කමිටුවේ සභාපති නරිමන් නරිමානොව්, අසර්බයිජානයේ සිනමාව ජනසතු කිරීමේ නියෝගයකට අත්සන් තැබීය. මෙය අසර්බයිජානියානු සජීවිකරණ නිර්මාණයට ද බලපෑවේය.&lt;ref name=&quot;ocaz&quot; /&gt;

1991 දී, අසර්බයිජානය සෝවියට් සංගමයෙන් නිදහස ලැබීමෙන් පසු, නැගෙනහිර-බටහිර පළමු බාකු ජාත්‍යන්තර චිත්‍රපට උළෙල බාකු හිදී පැවැත්විණි. 2000 දෙසැම්බර් මාසයේදී, හිටපු ජනාධිපති හෙයිඩර් අලියෙව් අගෝස්තු 2 අසර්බයිජානයේ චිත්‍රපට නිෂ්පාදකයින්ගේ වෘත්තීය නිවාඩු දිනය ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කිරීමේ නියෝගයකට අත්සන් තැබීය. අද අසර්බයිජානියානු චිත්‍රපට නිෂ්පාදකයින් නැවතත් 1920 දී සෝවියට් සංගමය පිහිටුවීමට පෙර සිනමාකරුවන් මුහුණ දුන් ගැටළු වලට සමාන ගැටළු සමඟ කටයුතු කරයි. නැවතත්, චිත්‍රපටවල අන්තර්ගතය සහ අනුග්‍රහය පිළිබඳ තේරීම් දෙකම බොහෝ දුරට චිත්‍රපට නිෂ්පාදකයාගේ මුලපිරීම මත රඳා පවතී.&lt;ref name=&quot;mishon&quot; /&gt;

=== ආහාර පිසීම ===
අසර්බයිජානියානු ආහාර පිසීමේදී සෘතුමය එළවළු සහ හරිතයන් බහුලව භාවිතා වේ. මින්ට්, කොත්තමල්ලි (කොත්තමල්ලි), ඩිල්, බැසිල්, පාර්ස්ලි,ටැරගන්, ලීක්ස්, චයිව්ස්, තයිම්, මාජෝරම්, කොළ ළූණු සහ වෝටර්ක්‍රෙස් ඇතුළු නැවුම් ඖෂධ පැළෑටි ජනප්‍රිය වන අතර බොහෝ විට මේසය මත ප්‍රධාන කෑම වර්ග සමඟ ඇත. භූමියේ දේශගුණික විවිධත්වය සහ සාරවත් බව කැස්පියන් මුහුදේ මාළු, දේශීය මස් (ප්‍රධාන වශයෙන් එළුමස් සහ හරක් මස්) සහ සෘතුමය එළවළු සහ හරිතයන් මත පදනම් වූ ජාතික කෑම වර්ග වලින් පිළිබිඹු වේ.

කුංකුම-සහල් ප්ලොව් යනු අසර්බයිජානයේ ප්‍රමුඛතම ආහාරය වන අතර කළු තේ ජාතික පානයයි.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Akhmedov |first=IA |script-title=ru:Азербайджанская кухня |url=http://www.azeri.ru/az/cuisine/azerbaydjanskaya_kuhnya |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20080311043717/http://azeri.ru/az/cuisine/azerbaydjanskaya_kuhnya/ |archive-date=11 March 2008 |publisher=Издательство &quot;Ишыг&quot; |language=ru}}&lt;/ref&gt; අසර්බයිජානියානුවන් බොහෝ විට සාම්ප්‍රදායික ආමුඩු (පෙයාර්ස් හැඩැති) වීදුරු භාවිතා කරන්නේ ඔවුන්ට ඉතා ශක්තිමත් තේ සංස්කෘතියක් ඇති බැවිනි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chaihana: culture in action |url=http://aze.info/azerbaijan_traditions/chaihana_baku/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130105070850/http://www.aze.info/azerbaijan_traditions/chaihana_baku/ |archive-date=5 January 2013 |access-date=14 December 2012 |publisher=Aze.info}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=sZVN2MwWZVAC |title=The Azerbaijani Turks: power and identity under Russian rule. Audrey L. Altstadt |publisher=Hoover Institution Press |year=1992 |isbn=978-0-8179-9182-1}}&lt;/ref&gt; ජනප්‍රිය සාම්ප්‍රදායික කෑම වර්ග අතර බොස්බාෂ් (විවිධ එළවළු එකතු කිරීමත් සමඟ කලාපීය ප්‍රභේද කිහිපයක පවතින බැටළු සුප්), කුටබ් (හරිතයන් හෝ අඹරන ලද මස් පිරවූ බැදපු පිරිවැටුම) සහ දුෂ්බරා (බිම් මස් සහ කුළුබඩු වලින් පිරුණු ඩම්ප්ලිං) ඇතුළත් වේ.

=== ක්‍රීඩාව ===
{{multiple image
| align             = right
| caption_align     = center
| direction         = horizontal
| image1            = Mamedyarov, Shamkir 2016.JPG
| width1            = 168
| caption1          = ෂක්රියාර් මාමෙඩියරොව් 2013 ලෝක වේගවත් චෙස් සහ තුන් වතාවක් යුරෝපීය කණ්ඩායම් චෙස් ශූරයා විය
| image2            = Teymur Rəcəbov.jpg
| width2            = 168
| caption2          = ටෙයිමූර් රඩ්ජබොව් 2019 ලෝක කුසලානය සහ තුන් වතාවක් යුරෝපීය කණ්ඩායම් චෙස් ශූරයා විය
}}

නිදහස් විලාසිතා මල්ලවපොර සාම්ප්‍රදායිකව අසර්බයිජානයේ ජාතික ක්‍රීඩාව ලෙස සලකනු ලබන අතර, ජාත්‍යන්තර ඔලිම්පික් කමිටුවට සම්බන්ධ වීමෙන් පසු අසර්බයිජානය රන් හතරක් ඇතුළුව පදක්කම් දහහතරක් දිනා ඇත. වඩාත්ම ජනප්‍රිය ක්‍රීඩා වන්නේ පාපන්දු සහ මල්ලවපොර.&lt;ref&gt;{{cite web |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=2 August 2017 |title=Named the most popular kinds of sports in Azerbaijan |url=https://report.az/en/individual/named-the-most-popular-kinds-of-sports-in-azerbaijan |website=report.az |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241203041857/https://report.az/en/individual/named-the-most-popular-kinds-of-sports-in-azerbaijan/ |archivedate=3 December 2024}}&lt;/ref&gt;

ලියාපදිංචි ක්‍රීඩකයින් 9,122 ක් සිටින අසර්බයිජානයේ පාපන්දු සම්මේලන සංගමය රටේ විශාලතම ක්‍රීඩා සංගමයයි.&lt;ref&gt;{{cite web |date=22 June 2010 |title=Azərbaycanda nə qədər futbolçu var? |url=http://news.milli.az/sport/14802.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202105308/http://news.milli.az/sport/14802.html |archive-date=2 February 2014 |access-date=27 January 2014 |website=news.milli.az |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Football in Azerbaijan |url=https://www.fifa.com/associations/association=aze/goalprogramme/newsid=520992.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070820011028/http://www.fifa.com/associations/association=aze/goalprogramme/newsid=520992.html |archive-date=20 August 2007 |access-date=27 January 2014 |publisher=FIFA}}&lt;/ref&gt; ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම ජාතික පාපන්දු සමාජ හා සසඳන විට ජාත්‍යන්තර ක්ෂේත්‍රයේ සාපේක්ෂව අඩු කාර්ය සාධනයක් පෙන්නුම් කරයි. වඩාත්ම සාර්ථක සමාජ වන්නේ නෙෆ්ට්සි, කරබාග් සහ ගබාලා ය. 2012 දී, යුරෝපීය තරඟයක කණ්ඩායම් අදියරට පිවිසි පළමු අසර්බයිජානියානු කණ්ඩායම බවට නෙෆ්චි බාකු පත්විය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=31 August 2012 |script-title=ru:&quot;Нефтчи&quot; стал первым азербайджанским футбольным клубом, вышедшим в групповой этап еврокубков – ФОТО |url=http://www.1news.az/sport/football/20120831010854839.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120901042323/http://www.1news.az/sport/football/20120831010854839.html |archive-date=1 September 2012 |access-date=31 August 2012 |website=1news.az |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=30 August 2012 |script-title=ru:ЦСКА вылетел из еврокубков |url=https://ru.uefa.com/uefaeuropaleague/news/0200-0e9d3b21ad5e-17c07b000a77-1000--%D1%86%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B2/ |access-date=30 August 2012 |publisher=[[UEFA]] |language=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230606052115/https://ru.uefa.com/uefaeuropaleague/news/0200-0e9d3b21ad5e-17c07b000a77-1000--%D1%86%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B2/ |archivedate=6 June 2023}}&lt;/ref&gt; 2014 දී, කරබාග් UEFA යුරෝපා ලීගයේ කණ්ඩායම් අදියරට පිවිසෙන දෙවන අසර්බයිජානියානු සමාජය බවට පත්විය. 2017 දී, UEFA චැම්පියන්ස් ලීගයේ ප්ලේ-ඕෆ් වටයේදී කෝපන්හේගන් 2-2 (a) කින් පරාජය කිරීමෙන් පසු, කරබාග් කණ්ඩායම් අදියරට ළඟා වූ පළමු අසර්බයිජානියානු සමාජය බවට පත්විය. &lt;ref&gt;{{cite web |date=23 August 2017 |title=Liverpool and Sporting make it as Qarabağ create history |url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/023c-0e979f84f550-45f1a6c2c7db-1000--liverpool-and-sporting-make-it-as-qarabag-create-history/ |access-date=24 August 2017 |publisher=UEFA}}&lt;/ref&gt;

ෆුට්සල් යනු අසර්බයිජානයේ තවත් ජනප්‍රිය ක්‍රීඩාවකි. අසර්බයිජාන ජාතික ෆුට්සල් කණ්ඩායම 2010 UEFA ෆුට්සල් ශූරතාවලියේ සිව්වන ස්ථානයට පත්වූ අතර, දේශීය සමාජයක් වන අරස් නැක්සිවන් 2009–10 UEFA ෆුට්සල් කුසලානයේ සහ 2013–14 UEFA ෆුට්සල් කුසලානයේ ලෝකඩ පදක්කම් දිනා ගත්තේය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=25 April 2010 |title=Araz clinch third place on penalties |url=https://www.uefa.com/uefafutsalchampionsleague/news/0257-0deea0492494-4832c7e1d360-1000--araz-clinch-third-place-on-penalties/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101223085129/http://www.uefa.com/futsalcup/matches/season%3D2010/round%3D2000066/match%3D2002325/postmatch/report/index.html |archive-date=23 December 2010 |access-date=25 April 2010 |publisher=UEFA}}&lt;/ref&gt; 2013/2014 සහ 2014/2015 වාරවලදී ස්පාඤ්ඤ පාපන්දු සමාජයක් වන ඇට්ලෙටිකෝ ඩි මැඩ්රිඩ් හි ප්‍රධාන අනුග්‍රාහකයා වූයේ අසර්බයිජානයයි, එය 'ලෝකයේ අසර්බයිජානයේ ප්‍රතිරූපය ප්‍රවර්ධනය කළ යුතු' බව සමාජය විස්තර කළ හවුල්කාරිත්වයකි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Azerbaijan: Official Atlético sponsor |url=http://en.clubatleticodemadrid.com/noticias/much-more-than-a-sponsorship |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160531231638/http://en.clubatleticodemadrid.com/noticias/much-more-than-a-sponsorship |archive-date=31 May 2016 |access-date=25 April 2015 |publisher=Club Atlético de Madrid}}&lt;/ref&gt;

අසර්බයිජානය ලෝක චෙස් ක්‍රීඩාවේ සාම්ප්‍රදායික බලාගාරවලින් එකක් වන අතර,&lt;ref&gt;{{cite web |date=17 May 2009 |title=Chess with Luke McShane |url=http://www.express.co.uk/sport/othersport/101021/Chess-with-Luke-McShane |access-date=12 April 2014 |work=Daily Express}}&lt;/ref&gt; ජාත්‍යන්තර චෙස් තරඟාවලි සහ තරඟ රැසකට සත්කාරකත්වය ලබා ඇති අතර 2009, 2013 සහ 2017 දී යුරෝපීය කණ්ඩායම් චෙස් ශූරතා ජයග්‍රාහකයින් බවට පත්ව ඇත.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://today.az/news/society/57078.html|title=Azerbaijan's chess team became European champion|date=31 October 2009|access-date=30 June 2010|publisher=Today.Az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Azerbaijan, Russia take gold at the European Team Chess Championship |url=http://reports.chessdom.com/news-2009/azerbaijan-russia-win-etcc-novi-sad |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502095605/http://reports.chessdom.com/news-2009/azerbaijan-russia-win-etcc-novi-sad |archive-date=2 May 2019 |access-date=30 June 2010 |publisher=Chessdom}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=World Chess Champion: Zeynab Mammadyarova |url=http://azer.com/aiweb/categories/magazine/84_folder/84_articles/84_chess_mammadyarova.html |access-date=30 June 2010 |publisher=Azerbaijan International}}&lt;/ref&gt; කැපී පෙනෙන චෙස් ක්‍රීඩකයින් අතර ටෙයිමූර් රඩ්ජබොව්, ෂාරියාර් මම්මඩියාරොව්, ව්ලැඩිමීර් මකොගොනොව්, වුගාර් ගෂිමොව් සහ හිටපු ලෝක චෙස් ශූර ගැරී කැස්පරොව් ඇතුළත් වේ. 2014 වන විට, 22 වන කාණ්ඩයේ ඉසව්වක් වන ෂම්කීර් චෙස් ක්‍රීඩාවේ නිජබිම සහ සියලු කාලයේ ඉහළම ශ්‍රේණිගත තරඟාවලි වලින් එකකි.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Crowther |first=Mark |date=21 April 2014 |title=Carlsen beats Nakamura for perfect 2/2 start in the Gashimov Memorial |url=http://www.theweekinchess.com/chessnews/events/vugar-gashimov-memorial-2014/carlsen-beats-nakamura-for-perfect-22-start-in-the-gashimov-memorial |access-date=24 April 2014 |work=The Week in Chess}}&lt;/ref&gt; බැක්ගැමන් ක්‍රීඩාව අසර්බයිජානයේ සංස්කෘතිය තුළ ද ප්‍රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කරයි.&lt;ref&gt;{{cite web |script-title=ru:История нард |url=http://www.1-kalyan.ru/about/art/backgammon-history/ |access-date=27 May 2007 |publisher=1-Kalyan |language=ru}}&lt;/ref&gt; මෙම ක්‍රීඩාව අසර්බයිජානයේ ඉතා ජනප්‍රිය වන අතර දේශීය ජනතාව අතර බහුලව ක්‍රීඩා කෙරේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Нарды – игра, требующая сноровки и удачи |url=http://www.inforing.net/publications/infopress/sport.php?ELEMENT_ID=3348 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171014085205/http://www.inforing.net/publications/infopress/sport.php?ELEMENT_ID=3348 |archive-date=14 October 2017 |access-date=25 September 2009 |website=inforing.net |language=ru}}&lt;/ref&gt; අසර්බයිජානියානු විශේෂඥයින් විසින් සංවර්ධනය කර විශ්ලේෂණය කරන ලද බැක්ගැමන් ක්‍රීඩාවේ විවිධ වෙනස්කම් ද ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |script-title=ru:История Нард |url=http://nards.ru/?categoryID=106 |publisher=Nards |language=ru}}&lt;/ref&gt;

[[ගොනුව:Closing_ceremony_of_the_IV_Islamic_Solidarity_Games_15.jpg|වම|thumb|240x240පික්|2015 ජුනි මාසයේදී පළමු යුරෝපීය ක්‍රීඩා උළෙල සඳහා බාකු ජාතික ක්‍රීඩාංගනය භාවිතා කරන ලදී]]
2005 යුරෝපීය ශූරතාවලියේදී අසර්බයිජාන් කාන්තා වොලිබෝල් සුපර් ලීගය සිව්වන ස්ථානයට පත්විය.&lt;ref&gt;{{cite press release|title=More than just Mammadova: Azerbaijan's ladies cause World Championship upset|url=http://www.fivb.org/viewPressRelease.asp?No=44180&amp;Language=en|work=fivb.org|access-date=8 May 2014}}&lt;/ref&gt; පසුගිය වසර කිහිපය තුළ, රබිටා බාකු සහ අසරේල් බාකු වැනි සමාජ යුරෝපීය කුසලාන වලදී විශිෂ්ට සාර්ථකත්වයක් අත්කර ගත්තේය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.hurriyetdailynews.com/vakifbank-women-achieve-historic-success-winning-intercontinental-volleyball-trophy.aspx?pageID=238&amp;nID=56196&amp;NewsCatID=367|title=Vakıfbank women achieve historic success, winning intercontinental volleyball trophy|date=13 October 2013|work=Hürriyet Daily News|access-date=8 May 2014}}&lt;/ref&gt; අසර්බයිජානියානු වොලිබෝල් ක්‍රීඩිකාවන් අතර වැලෙරියා කොරොටෙන්කෝ, ඔක්සානා පාර්කොමෙන්කෝ, ඉනෙස්සා කෝර්ක්මාස්, නටාලියා මාමඩෝවා සහ ඇල හසානෝවා වැනි අය ඇතුළත් වේ.

අනෙකුත් අසර්බයිජානියානු ක්‍රීඩකයින් වන්නේ මල්ලවපොර ක්‍රීඩාවෙන් නැමිග් අබ්දුල්ලායෙව්, ටොග්‍රුල් අස්ගරොව්, රොව්ෂාන් බයිරමොව්, ෂරීෆ් ෂරිෆොව්, මරියා ස්ටැඩ්නික් සහ ෆරීඩ් මන්සුරොව්, ජූඩෝ ක්‍රීඩාවෙන් නසීම් හුසේනොව්, එල්නූර් මාමඩ්ලි, එල්කාන් මාමඩොව් සහ රුස්ටම් ඔරුජොව්, කරාටේ ක්‍රීඩාවෙන් රෆායෙල් අගයෙව්, බොක්සිං ක්‍රීඩාවෙන් මැගොමෙඩ්‍රසුල් මජිඩොව් සහ අගාසි මාමඩොව්, ඔලිම්පික් බර ඉසිලීමේදී නිසාමි පෂායෙව්, පැන්ක්‍රේෂන් හි අසාද් අස්ගරොව්, කික් බොක්සිං ක්‍රීඩාවේදී එඩ්වඩ් මාමඩොව් සහ කේ-1 සටන් කරුවෙකු වන සබිත් සමෙඩොව් ය.

අසර්බයිජානයේ 2012 දී ඉදිකරන ලද ෆෝමියුලා වන් ධාවන පථයක් ඇත,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Baku |url=http://www.racingcircuits.info/asia/azerbaijan/baku.html |access-date=28 October 2018 |website=RacingCircuits.info}}&lt;/ref&gt; සහ 2016 දී&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/csylt/2014/07/24/f1-will-race-in-azerbaijan-in-2016-says-ecclestone/|title=F1 Will Race in Azerbaijan in 2016 Says Ecclestone|last=Sylt|first=Christian|date=24 July 2014|access-date=25 July 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140726080147/https://www.forbes.com/sites/csylt/2014/07/24/f1-will-race-in-azerbaijan-in-2016-says-ecclestone/|archivedate=26 July 2014|website=Forbes}}&lt;/ref&gt; සහ 2017 සිට අසර්බයිජාන් ග්‍රෝන් ප්‍රී රට තුළ පැවැත්විණි. රට තුළ පැවැත්වෙන අනෙකුත් වාර්ෂික ක්‍රීඩා ඉසව් වන්නේ බාකු කුසලාන ටෙනිස් තරඟාවලිය සහ ටුවර් ඩි'අසර්බයිජාන් පාපැදි තරඟයයි.

2000 දශකයේ අග භාගයේ සිට අසර්බයිජානය ප්‍රධාන ක්‍රීඩා තරඟ කිහිපයක් පැවැත්වීය, ඒවාට 2013 F1 පවර්බෝට් ලෝක ශූරතාවලිය, 2012 FIFA U-17 කාන්තා ලෝක කුසලානය, 2011 AIBA ලෝක බොක්සිං ශූරතාවලිය, 2010 යුරෝපීය මල්ලවපොර ශූරතාවලිය, 2009 රිද්මයානුකූල ජිම්නාස්ටික් යුරෝපීය ශූරතාවලිය, 2014 යුරෝපීය ටයිකොන්ඩෝ ශූරතාවලිය, 2014 රිද්මයානුකූල ජිම්නාස්ටික් යුරෝපීය ශූරතාවලිය සහ 2016 ලෝක චෙස් ඔලිම්පියාඩ් ඇතුළත් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Azerbaijan is a country known for its love of sport and sportsmanship |url=http://www.baku2015.com/en/azerbaijan/sport.aspx |url-status=usurped |archive-date=26 September 2013 |access-date=27 January 2014 |website=baku2015.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130926191539/http://www.baku2015.com/en/azerbaijan/sport.aspx}}&lt;/ref&gt; 2015 යුරෝපීය ක්‍රීඩා උළෙල පැවැත්වීමට බාකු තෝරා ගන්නා ලදී.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.washingtontimes.com/news/2013/dec/10/baku-2015-heralds-new-era-european-sports-movement/|title=Baku 2015 heralds new era in European sports movement|date=10 December 2013|newspaper=[[The Washington Times]]|access-date=27 January 2014}}&lt;/ref&gt; 2017 දී සිව්වන ඉස්ලාමීය සහයෝගිතා ක්‍රීඩා උළෙල&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Baku 2017 |url=https://www.baku2017.com/en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170622015706/https://www.baku2017.com/en |archive-date=22 June 2017 |access-date=5 May 2017 |website=www.baku2017.com}}&lt;/ref&gt; සහ 2019 යුරෝපීය තරුණ ගිම්හාන ඔලිම්පික් උළෙල,&lt;ref&gt;{{cite web |date=17 January 2017 |title=Baku to host 2019 Summer European Youth Olympic Festival |url=http://www.eurolympic.org/baku-to-host-2019-summer-european-youth-olympic-festival/ |access-date=9 July 2018 |publisher=[[European Olympic Committees]] |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241222060004/https://www.eurolympic.org/baku-to-host-2019-summer-european-youth-olympic-festival/ |archivedate=22 December 2024}}&lt;/ref&gt; බාකු විසින් පවත්වන ලද අතර UEFA යුරෝ 2020 හි සත්කාරකත්වය ද දැරීය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://apnews.com/article/virus-outbreak-turkey-international-soccer-brussels-baku-929f9f53d4ad8892cf35dcbbc9f359b4|title=Euro 2020 not at risk from UEFA block on Azerbaijan hosting|last=Dunbar|first=Graham|date=20 October 2020|work=[[Associated Press]]|access-date=22 October 2020|location=Geneva}}&lt;/ref&gt;

== යොමු කිරීම් ==</text>
      <sha1>pd3ujtcoo48oeprt1lpky9biobaoksr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>බෙල්ජියමේ සංස්කෘතිය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185763</id>
    <revision>
      <id>803671</id>
      <parentid>797183</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T21:32:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261105) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>803671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47436" sha1="rx5cryd8heohdooqr2rhm8sml3l200h" xml:space="preserve">දේශපාලනික හා භාෂාමය බෙදීම් තිබියදීත්, අද බෙල්ජියමට අනුරූප වන කලාපය යුරෝපීය කලාව හා සංස්කෘතිය කෙරෙහි දැවැන්ත බලපෑමක් ඇති කර ඇති ප්‍රධාන කලාත්මක ව්‍යාපාරවල සමෘද්ධිමත් බවක් දැක තිබේ. වර්තමානයේ, යම් ප්‍රමාණයකට, සංස්කෘතික ජීවිතය එක් එක් භාෂා ප්‍රජාව තුළ සංකේන්ද්‍රණය වී ඇති අතර, විවිධ බාධක නිසා බෙදාගත් සංස්කෘතික ක්ෂේත්‍රයක් අඩුවෙන් ප්‍රකාශ වී ඇත.&lt;ref name=&quot;Fitzmaurice2&quot;&gt;{{cite web |author=Fitzmaurice, John |year=1996 |title=New Order? International models of peace and reconciliation—Diversity and civil society |url=http://cain.ulst.ac.uk/dd/report9/report9d.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513081653/http://cain.ulst.ac.uk/dd/report9/report9d.htm |archive-date=13 May 2011 |access-date=12 August 2007 |publisher=Democratic Dialogue Northern Ireland's first think tank, Belfast, Northern Ireland, UK}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kED6Y2&quot;&gt;{{cite web |year=2007 |title=Belgium—Arts and cultural education |url=http://www.culturalpolicies.net/web/belgium.php?aid=831 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070831150145/http://www.culturalpolicies.net/web/belgium.php?aid=831 |archive-date=31 August 2007 |access-date=8 May 2007 |work=Compendium of Cultural Policies and Trends in Europe, 8th edition |publisher=Council of Europe / ERICarts}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PjUPH2&quot;&gt;{{cite web |year=2007 |title=Belgique |url=http://ec.europa.eu/culture/portal/sites/members/belgium_en.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071224164244/http://ec.europa.eu/culture/portal/sites/members/belgium_en.htm |archive-date=24 December 2007 |access-date=10 May 2007 |work=European Culture Portal |publisher=[[European Commission]]}}&lt;/ref&gt; 1970 ගණන්වල සිට, රාජකීය හමුදා ඇකඩමිය සහ ඇන්ට්වර්ප් සමුද්‍රීය ඇකඩමිය හැර රට තුළ ද්විභාෂා විශ්ව විද්‍යාල හෝ විද්‍යාල නොමැත.&lt;ref name=&quot;S2dnp2&quot;&gt;{{cite web |author=Gonthier, Adrien |year=2003 |title=Frontière linguistique, frontière politique, une presse en crise |url=https://www.monde-diplomatique.fr/2003/05/GONTHIER/10142 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080327212104/http://www.monde-diplomatique.fr/2003/05/GONTHIER/10142 |archive-date=27 March 2008 |access-date=17 June 2008 |work=Le Monde diplomatique |language=fr}} {{cite news|url=https://archive.org/details/westerneurope20000wayn_0|title=The World Today Series|last=Mumford|first=David|work=The New York Times|year=2008|isbn=978-1-887985-89-5|author-link=David Mumford|series=Western Europe/2007}}&lt;/ref&gt;

=== ලලිත කලා ===
[[File:Ghent Altarpiece Google Art Project.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ghent Altarpiece Google Art Project.jpg|වම|thumb|''1432 දී වැන් අයික් විසින් පින්තාරු කරන ලද ගෙන්ට් අල්තාරය: මිස්ටික් බැටළු පැටවාගේ නමස්කාරය (අභ්‍යන්තර දර්ශනය)'']]
චිත්‍රකරණය සහ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයට දායකත්වයන් විශේෂයෙන් පොහොසත් ය. මොසාන් කලාව, මුල් නෙදර්ලන්ත,&lt;ref name=&quot;Nv4HY2&quot;&gt;{{cite web |year=2007 |title=Low Countries, 1000–1400&amp;nbsp;AD |url=http://www.metmuseum.org/toah/ht/07/euwl/ht07euwl.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070415094905/http://www.metmuseum.org/toah/ht/07/euwl/ht07euwl.htm |archive-date=15 April 2007 |access-date=10 May 2007 |work=Timeline of Art History |publisher=[[Metropolitan Museum of Art]]}}&lt;/ref&gt; ෆ්ලෙමිෂ් පුනරුදය සහ බැරොක් සිතුවම්&lt;ref name=&quot;HFu1w2&quot;&gt;{{cite web |year=2007 |title=Low Countries, 1400–1600&amp;nbsp;AD |url=http://www.metmuseum.org/toah/ht/08/euwl/ht08euwl.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070429051506/http://www.metmuseum.org/toah/ht/08/euwl/ht08euwl.htm |archive-date=29 April 2007 |access-date=10 May 2007 |work=Timeline of Art History |publisher=Metropolitan Museum of Art}}&lt;/ref&gt; සහ රොමේනස්ක්, ගොතික්, පුනරුදය සහ බැරොක් ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයේ&lt;ref name=&quot;LFwFJ2&quot;&gt;Several examples of major architectural realizations in Belgium belong to [[UNESCO]]'s [[World Heritage List]]:{{cite web |title=Belgium |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/be |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070428173145/https://whc.unesco.org/en/statesparties/be |archive-date=28 April 2007 |access-date=15 May 2007 |work=Properties inscribed on the World Heritage List |publisher=[[UNESCO]]}}&lt;/ref&gt; ප්‍රධාන උදාහරණ කලා ඉතිහාසයේ සන්ධිස්ථාන වේ. 15 වන සියවසේ පහතරට කලාව ජෑන් වැන් අයික් සහ රොජියර් වැන් ඩර් වේඩන්ගේ ආගමික සිතුවම් මගින් ආධිපත්‍යය දරන අතර, 16 වන සියවස පීටර් බෲගල්ගේ භූ දර්ශන සිතුවම් සහ ලැම්බර්ට් ලොම්බාර්ඩ්ගේ පෞරාණික නිරූපණය වැනි පුළුල් ශෛලීන් මණ්ඩලයකින් සංලක්ෂිත වේ.&lt;ref name=&quot;LjaN32&quot;&gt;{{cite book |last=Hendrick |first=Jacques |title=La peinture au pays de Liège |publisher=Editions du Perron |year=1987 |isbn=978-2-87114-026-9 |location=Liège |page=24 |language=fr}}&lt;/ref&gt; [[පීටර් පෝල් රූබන්ස්]] සහ ඇන්තනි වැන් ඩයික්ගේ බැරොක් විලාසය 17 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී දකුණු නෙදර්ලන්තයේ සමෘද්ධිමත් වුවද,&lt;ref name=&quot;bGwvp2&quot;&gt;{{cite book |last=Guratzsch |first=Herwig |title=Die große Zeit der niederländische Malerei |publisher=Verlag Herder |year=1979 |location=Freiburg im Beisgau |page=7 |language=de}}&lt;/ref&gt; ඉන් පසුව එය ක්‍රමයෙන් අඩු විය.&lt;ref name=&quot;I0Pep2&quot;&gt;{{cite web |year=2007 |title=Low Countries, 1600–1800&amp;nbsp;AD |url=http://www.metmuseum.org/toah/ht/09/euwl/ht09euwl.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070513131424/http://www.metmuseum.org/toah/ht/09/euwl/ht09euwl.htm |archive-date=13 May 2007 |access-date=10 May 2007 |work=Timeline of Art History |publisher=Metropolitan Museum of Art}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;9nPUy2&quot;&gt;{{cite web |date=5 February 2006 |title=Art History: Flemish School: (1600–1800)—Artists: (biography &amp; artworks) |url=http://wwar.com/masters/movements/flemish_school.html |url-status=dead |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20091013022635/http://wwar.com/masters/movements/flemish_school.html |archive-date=13 October 2009 |access-date=10 May 2007 |publisher=World Wide Arts Resources}}—A general presentation of the Flemish artistic movement with a list of its artists, linking to their biographies and artworks&lt;/ref&gt;

19 වන සහ 20 වන සියවස් වලදී ජේම්ස් එන්සෝර් සහ ලෙස් XX කණ්ඩායමට අයත් අනෙකුත් කලාකරුවන් වන කොන්ස්ටන්ට් පර්මේක්, පෝල් ඩෙල්වෝක්ස් සහ රෙනේ මැග්‍රිට් ඇතුළු බොහෝ මුල් ආදර, ප්‍රකාශනවාදී සහ සර්ලයිලිස්ට් බෙල්ජියම් චිත්‍ර ශිල්පීන් බිහි විය. ඇවන්ගාඩ් CoBrA ව්‍යාපාරය 1950 ගණන්වල දර්ශනය වූ අතර මූර්ති ශිල්පී පැනමරෙන්කෝ සමකාලීන කලාවේ කැපී පෙනෙන චරිතයක් ලෙස පවතී.&lt;ref name=&quot;2jzAd2&quot;&gt;{{cite web |date=5 February 2006 |title=Belgian Artists: (biographies &amp; artworks) |url=http://wwar.com/masters/nationalities/belgian.html |url-status=dead |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515200408/http://wwar.com/masters/nationalities/belgian.html |archive-date=15 May 2016 |access-date=10 May 2007 |publisher=World Wide Arts Resources}}—List of Belgian painters, linking to their biographies and artworks&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;1BIrR2&quot;&gt;{{cite web |author=Baudson, Michel |year=1996 |title=Panamarenko |url=http://www1.uol.com.br/bienal/23bienal/universa/iueopa.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070207233008/http://www1.uol.com.br/bienal/23bienal/universa/iueopa.htm |archive-date=7 February 2007 |access-date=10 May 2007 |publisher=Flammarion (Paris), quoted at presentation of the XXIII Bienal Internacional de São Paulo}}&lt;/ref&gt; බහුවිධ කලාකරුවන් වන ජෑන් ෆැබ්‍රේ, විම් ඩෙල්වෝයි සහ චිත්‍ර ශිල්පී ලූක් ටුයිමන්ස් සමකාලීන කලා ක්ෂේත්‍රයේ ජාත්‍යන්තරව කීර්තිමත් පුද්ගලයින් වේ.

ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයට බෙල්ජියම් දායකත්වය 19 වන සහ 20 වන සියවස් දක්වා ද අඛණ්ඩව පැවති අතර, ආර්ට් නූවෝ ශෛලියේ ප්‍රධාන ආරම්භකයින් වූ වික්ටර් හෝර්ටා සහ හෙන්රි වැන් ද වෙල්ඩේගේ කෘති ද ඊට ඇතුළත් ය.&lt;ref name=&quot;ibivW2&quot;&gt;[http://www.senses-artnouveau.com/brussels.php Brussels, capital of Art Nouveau (page 1)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070509094014/http://www.senses-artnouveau.com/brussels.php|date=9 May 2007}}, {{cite web |year=2007 |title=(page 2) |url=http://www.senses-artnouveau.com/brussels.php?page=2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070304211919/http://www.senses-artnouveau.com/brussels.php?page=2 |archive-date=4 March 2007 |access-date=11 May 2007 |publisher=Senses Art Nouveau Shop, Brussels}} (for example)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jIXeI2&quot;&gt;{{cite web |title=Major Town Houses of the Architect Victor Horta (Brussels) |url=https://whc.unesco.org/en/list/1005 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513225235/https://whc.unesco.org/en/list/1005 |archive-date=13 May 2013 |access-date=16 May 2007 |work=[[UNESCO]]'s [[World Heritage List]] |publisher=UNESCO |quote=The appearance of Art Nouveau in the closing years of the 19th century marked a decisive stage in the evolution of architecture, making possible subsequent developments, and the Town Houses of Victor Horta in Brussels bear exceptional witness to its radical new approach.}}&lt;/ref&gt;[[File:TV-uitzending_Domino_Jacques_Brel_tijdens_de_opname_in_Amsterdam,_Marcanti,_Bestanddeelnr_914-8399.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:TV-uitzending_Domino_Jacques_Brel_tijdens_de_opname_in_Amsterdam,_Marcanti,_Bestanddeelnr_914-8399.jpg|දකුණ|thumb|ජැක් බ්‍රෙල්]]
ෆ්‍රැන්කෝ-ෆ්ලෙමිෂ් පාසලේ ගායන සංගීතය පහතරට රටවල දකුණු කොටසේ වර්ධනය වූ අතර පුනරුද සංස්කෘතියට වැදගත් දායකත්වයක් විය.&lt;ref name=&quot;Y5k58&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=2007 |title=Western music, the Franco-Flemish school |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/eb/article-15698/Western-music |access-date=15 May 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061208084519/https://www.britannica.com/eb/article-15698/Western-music |archive-date=8 December 2006 |quote=Most significant musically was the pervasive influence of musicians from the Low Countries, whose domination of the music scene during the last half of the 15th century is reflected in the period designations the Netherlands school and the Franco-Flemish school. |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 19 වන සහ 20 වන සියවස් වලදී, හෙන්රි වියුක්ස්ටෙම්ප්ස්, ඉයුජින් යිසායි සහ ආතර් ග්‍රුමියෝක්ස් වැනි ප්‍රධාන වයලීන වාදකයින්ගේ මතුවීමක් සිදු වූ අතර, ඇඩොල්ෆ් සැක්ස් 1846 දී සැක්සෆෝනය සොයා ගත්තේය. නිර්මාපක සීසර් ෆ්‍රෑන්ක් 1822 දී ලීජ් හි උපත ලැබීය. බෙල්ජියමේ සමකාලීන ජනප්‍රිය සංගීතය ද කීර්තියක් ඇත. ජෑස් සංගීතඥයන් වන ජැන්ගෝ රයින්හාර්ඩ් සහ ටූට්ස් තයිලමන්ස් සහ ගායක ජැක් බ්‍රෙල් ගෝලීය කීර්තියක් අත්කර ගෙන ඇත. වර්තමානයේ, ගායක ස්ට්‍රෝමේ යුරෝපයේ සහ ඉන් ඔබ්බට සංගීත හෙළිදරව්වක් වී ඇති අතර, එය විශාල සාර්ථකත්වයක් ලබා ඇත. රොක්/පොප් සංගීතයේ, ටෙලෙක්ස්, ෆ්‍රන්ට් 242, කේ'ස් චොයිස්, හූවර්ෆොනික්, සැප් මාමා, සෝල්වැක්ස් සහ ඩියුඑස් ප්‍රසිද්ධය. හෙවි මෙටල් දර්ශනයේ, මැකියාවෙල්, චැනල් සීරෝ සහ එන්ත්‍රොන්ඩ් වැනි සංගීත කණ්ඩායම් ලොව පුරා රසික පිරිසක් සිටිති.&lt;ref name=&quot;XSYvA&quot;&gt;Two comprehensive discussions of rock and pop music in Belgium since the 1950s:

{{cite web |date=March 2007 |title=The Timeline—A brief history of Belgian Pop Music |url=http://houbi.com/belpop/timeline.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070712181502/http://houbi.com/belpop/timeline.htm |archive-date=12 July 2007 |access-date=7 June 2007 |work=The Belgian Pop &amp; Rock Archives |publisher=Flanders Music Centre, Brussels}}

{{cite web |year=2006 |title=Belgian Culture—Rock |url=http://www.belgianexperts.com/rock.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070607110011/http://www.belgianexperts.com/rock.php |archive-date=7 June 2007 |access-date=11 May 2007 |publisher=Vanberg &amp; DeWulf Importing}}&lt;/ref&gt;

බෙල්ජියම එමිල් වර්හේරන්, ගයිඩෝ ගෙසෙල්, රොබට් ගොෆින් සහ නවකතාකරුවන් වන හෙන්ඩ්‍රික් කන්සයින්ස්, ස්ටිජන් ස්ට්‍රුවෙල්ස්, ජෝර්ජස් සිමෙනන්, සුසෑන් ලිලාර්, හියුගෝ ක්ලවුස් සහ ඇමෙලි නොතොම්බ් යන කවියන් ඇතුළු ප්‍රසිද්ධ කතුවරුන් කිහිප දෙනෙකු බිහි කර තිබේ. කවියෙකු සහ නාට්‍ය රචකයෙකු වන මොරිස් මේටර්ලින්ක් 1911 දී සාහිත්‍ය සඳහා නොබෙල් ත්‍යාගය දිනා ගත්තේය. හර්ගේ විසින් රචිත &quot;ද ඇඩ්වෙන්චර්ස් ඔෆ් ටින්ටින්&quot; ෆ්‍රැන්කෝ-බෙල්ජියම් විකට චිත්‍ර කතා අතරින් වඩාත් ප්‍රසිද්ධය, නමුත් පෙයෝ (ද ස්මර්ෆ්ස්), ඇන්ඩ්‍රේ ෆ්‍රැන්ක්වින් (ගැස්ටන් ලගාෆේ), ඩුපා (කියුබිටස්), මොරිස් (ලකී ලූක්), ග්‍රෙග් (අචිල් ටැලන්), ලැම්බිල් (ලෙස් ටියුනික්ස් බ්ලූස්), එඩ්ගර් පී. ජේකොබ්ස් සහ විලී වැන්ඩර්ස්ටීන් ඇතුළු තවත් බොහෝ ප්‍රධාන කතුවරුන් බෙල්ජියම් කාටූන් තීරු කර්මාන්තයට ලොව පුරා කීර්තියක් ගෙන දුන්නේය.&lt;ref name=&quot;PtwmV&quot;&gt;{{cite book |author=Grove, Laurence |title=Comics in French: the European bande dessinée in context |publisher=Berghahn Books |year=2010 |isbn=978-1-84545-588-0}}&lt;/ref&gt; ඊට අමතරව, ප්‍රසිද්ධ අපරාධ කතුවරියක් වන අගතා ක්‍රිස්ටි ඇගේ ප්‍රශංසනීය අභිරහස් නවකතා ගණනාවක ප්‍රධාන චරිතයක් ලෙස සේවය කර ඇති බෙල්ජියම් රහස් පරීක්ෂකවරියක් වන හර්කියුල් පොයිරොට් චරිතය නිර්මාණය කළාය.

බෙල්ජියම් සිනමාව ප්‍රධාන වශයෙන් ෆ්ලෙමිෂ් නවකතා ගණනාවක් තිරය මත ජීවයට ගෙනැවිත් ඇත. බෙල්ජියම් අධ්‍යක්ෂවරුන් අතර ඇන්ඩ්‍රේ ඩෙල්වෝක්ස්, ස්ටිජන් කොනින්ක්ස්, ලූක් සහ ජීන්-පියරේ ඩාර්ඩෙන් ඇතුළත් වේ; ප්‍රසිද්ධ නළුවන් අතර ජීන්-ක්ලෝඩ් වැන් ඩෑම්, ජෑන් ඩෙක්ලෙයාර් සහ මාරි ගිලයින් ඇතුළත් වේ; සහ සාර්ථක චිත්‍රපට අතරට බුල්හෙඩ්, මෑන් බයිට්ස් ඩෝග් සහ ද ඇල්සයිමර් ඇෆෙයාර් ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;yH1O7&quot;&gt;A review of the Belgian cinema till about 2000 can be found at{{cite web |year=2007 |title=History of Cinema in Belgium |url=http://www.filmbirth.com/belgium.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110914135756/http://www.filmbirth.com/belgium.html |archive-date=14 September 2011 |access-date=26 June 2011 |work=Film Birth}}&lt;/ref&gt; බෙල්ජියම සාර්ථක විලාසිතා නිර්මාණකරුවන් ගණනාවකගේ නිවහන ද වේ. කාණ්ඩය: බෙල්ජියම් විලාසිතා නිර්මාණකරුවන්.

=== ජනප්‍රවාද ===
[[File:Binche_-_Les_Gilles.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Binche_-_Les_Gilles.jpg|දකුණ|thumb|බින්චේ හි ගිලෙස්, ඇඳුම් වලින් සැරසී, ඉටි වෙස් මුහුණු පැළඳ සිටී]]
බෙල්ජියමේ සංස්කෘතික ජීවිතය තුළ ජනප්‍රවාද ප්‍රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කරයි; රට තුළ සාපේක්ෂව ඉහළ පෙරහැර, අශ්වාරෝහක සංදර්ශන, පෙළපාළි, ඔම්මේගන්, ඩුකාස්,{{efn|The Dutch word ''ommegang'' is here used in the sense of an entirely or mainly non-religious procession, or the non-religious part thereof—see also [[:nl:Ommegang|its article on the Dutch-language Wikipedia]]; the Processional Giants of Brussels, Dendermonde and Mechelen mentioned in this paragraph are part of each city's ''ommegang''. The French word ''ducasse'' refers also to a procession; the mentioned Processional Giants of Ath and Mons are part of each city's ''ducasse''.}} කර්මෙස් සහ අනෙකුත් දේශීය උත්සව ඇති අතර, ඒවා සෑම විටම පාහේ මුල් ආගමික හෝ මිථ්‍යා පසුබිමක් ඇත. මොන්ස් අසල බින්චේ හි දින තුනක සැණකෙළිය, එහි ප්‍රසිද්ධ ගිලෙස් (ඉහළ, පිහාටු සහිත තොප්පි සහ දීප්තිමත් ඇඳුම් වලින් සැරසුණු පිරිමින්) ලෙන්ට් එකට පෙර (අළු බදාදා සහ පාස්කු අතර දින 40) පවත්වනු ලැබේ. ඇත්, බ්‍රසල්ස්, ඩෙන්ඩර්මන්ඩ්, මෙචෙලන් සහ මොන්ස් හි 'පෙරහැර යෝධයන් සහ මකරුන්' සමඟ එක්ව, එය යුනෙස්කෝව විසින් මානව වර්ගයාගේ වාචික සහ අස්පෘශ්‍ය උරුමයේ විශිෂ්ට කෘතියක් ලෙස පිළිගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;AyTJs&quot;&gt;{{cite web |title=Processional Giants and Dragons in Belgium and France |url=http://www.unesco.org/culture/intangible-heritage/05eur_uk.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070427153103/http://www.unesco.org/culture/intangible-heritage/05eur_uk.htm |archive-date=27 April 2007 |access-date=15 May 2007 |publisher=[[UNESCO]]}}&lt;/ref&gt;

අනෙකුත් උදාහරණ වන්නේ පෙබරවාරි හෝ මාර්තු මාසවල ඇල්ස්ට් හි දින තුනක සැණකෙළියයි; මැයි මාසයේදී බෲගස් හි පැවැත්වෙන ශුද්ධ වූ රුධිරයේ තවමත් ඉතා ආගමික පෙරහැර, හැසෙල්ට් හි සෑම වසර හතකට වරක් පැවැත්වෙන විර්ගා ජෙසී පෙරහැර, මෙචෙලන්හි හන්ස්විජ්ක් හි වාර්ෂික පෙරහැර, ලීජ් හි අගෝස්තු 15 උත්සව සහ නමූර් හි වොලූන් උත්සවය. 1832 දී ආරම්භ වී 1960 ගණන්වල නැවත පණ ගැන්වූ ජෙන්ට්සේ ෆීස්ටන් (ජූලි 21 වන දින බෙල්ජියම් ජාතික දිනය වටා ගෙන්ට් හි සංවිධානය කරන ලද සංගීත හා නාට්‍ය උත්සවයක්) නූතන සම්ප්‍රදායක් බවට පත්ව ඇත. මෙම උත්සව කිහිපයකට බයිසිකල් පැදීම වැනි ක්‍රීඩා තරඟ ඇතුළත් වන අතර බොහෝ ඒවා කර්මෙස් කාණ්ඩයට අයත් වේ.

ප්‍රධාන නිල නොවන නිවාඩු දිනයක් (කෙසේ වෙතත් එය නිල රජයේ නිවාඩු දිනයක් නොවේ) ශාන්ත නිකලස් දිනය (ලන්දේසි: සින්ටර්ක්ලාස්, ප්‍රංශ: ලා සෙන්ට්-නිකොලස්), ළමුන් සඳහා උත්සවයක් වන අතර ලීජ් හි සිසුන් සඳහා වේ.&lt;ref name=&quot;X3HNa&quot;&gt;{{cite web |title=Folklore estudiantin liégeois |url=http://www.ulg.ac.be/cms/c_36320/photographies-folklore-etudiant?hlText=Saint+Nicolas&amp;hlMode=any&amp;hlText=Saint+Nicolas&amp;hlMode=any&amp;hlText=Saint+Nicolas&amp;hlMode=any |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620094647/http://www.ulg.ac.be/cms/c_36320/photographies-folklore-etudiant?hlText=Saint+Nicolas&amp;hlMode=any&amp;hlText=Saint+Nicolas&amp;hlMode=any&amp;hlText=Saint+Nicolas&amp;hlMode=any |archive-date=20 June 2010 |access-date=17 June 2008 |publisher=[[University of Liège]] |language=fr}}&lt;/ref&gt; එය සෑම වසරකම දෙසැම්බර් 6 වන දින සිදුවන අතර එය එක්තරා ආකාරයක මුල් නත්තලක් වේ. දෙසැම්බර් 5 වන දින සවස නින්දට යාමට පෙර, දරුවන් තම සපත්තු උදුන අසල තබා වතුර හෝ වයින් සහ ශාන්ත නිකලස්ගේ අශ්වයා හෝ බූරුවාට කැරට් එකක් තබයි. සම්ප්‍රදායට අනුව, ශාන්ත නිකලස් රාත්‍රියේ පැමිණ චිමිනිය දිගේ ගමන් කරයි. ඉන්පසු ඔහු ආහාර සහ ජලය හෝ වයින් රැගෙන, තෑගි තබයි, නැවත ඉහළට යයි, ඔහුගේ අශ්වයාට හෝ බූරුවාට පෝෂණය කරයි, සහ ඔහුගේ ගමන දිගටම කරගෙන යයි. දරුවන් හොඳ හෝ නරක වී ඇත්දැයි ඔහු දනී. මෙම නිවාඩුව විශේෂයෙන් බෙල්ජියමේ සහ නෙදර්ලන්තයේ දරුවන් විසින් ආදරය කරනු ලැබේ. ලන්දේසි සංක්‍රමණිකයන් සම්ප්‍රදාය එක්සත් ජනපදයට ආනයනය කළ අතර, එහිදී ශාන්ත නිකලස් දැන් සැන්ටා ක්ලවුස් ලෙස හැඳින්වේ.

=== ආහාර පිසීම ===
[[File:Moules_Frites.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Moules_Frites.jpg|thumb|''මවුල්ස්-ෆ්‍රයිට් හෝ මොසෙලන් මෙට් ෆ්‍රයිට් යනු බෙල්ජියමේ නියෝජිත ආහාරයකි.'']]
බෙල්ජියම බියර්, චොකලට්, වොෆ්ල්ස් සහ ප්‍රංශ ෆ්‍රයිස් සඳහා ප්‍රසිද්ධය. ජාතික කෑම වර්ග වන්නේ ස්ටීක් සහ ෆ්‍රයිස් සහ ෆ්‍රයිස් සහිත මට්ටි ය.&lt;ref name=&quot;7hiRd&quot;&gt;{{cite web |date=20 August 2004 |title=Steak-frites |url=http://www.epicurious.com/recipes/recipe_views/views/40035 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070808152457/http://www.epicurious.com/recipes/recipe_views/views/40035 |archive-date=8 August 2007 |access-date=12 August 2007 |publisher=Epicurious}} Republished from{{cite book |author1=Van Waerebeek, Ruth |title=Everybody Eats Well in Belgium Cookbook |url=https://archive.org/details/everybodyeatswel0000vanw_m0u1 |author2=Robbins, Maria |date=October 1996 |publisher=Workman Publishing |isbn=978-1-56305-411-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cwjud&quot;&gt;{{cite web |title=Belgium |url=http://www.globalgourmet.com/destinations/belgium/backgrounder.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928001505/http://www.globalgourmet.com/destinations/belgium/backgrounder.html |archive-date=28 September 2007 |access-date=12 August 2007 |publisher=Global Gourmet}} Republished from{{cite book |author1=Van Waerebeek, Ruth |title=Everybody Eats Well in Belgium Cookbook |url=https://archive.org/details/everybodyeatswel0000vanw_m0u1 |author2=Robbins, Maria |date=October 1996 |publisher=Workman Publishing |isbn=978-1-56305-411-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.cntraveler.com/galleries/2014-09-08/10-things-you-should-eat-in-belgium|title=10 Traditional Foods to Eat in Belgium—And Where to Try Them|last1=Buckley|first1=Julia|date=6 July 2019|work=Condé Nast Traveler|access-date=14 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240114153156/https://www.cntraveler.com/galleries/2014-09-08/10-things-you-should-eat-in-belgium|archive-date=14 January 2024|url-status=live}}&lt;/ref&gt; බොහෝ ඉහළ ශ්‍රේණිගත බෙල්ජියම් අවන්හල් මිචෙලින් මාර්ගෝපදේශය වැනි වඩාත්ම බලගතු අවන්හල් මාර්ගෝපදේශවල සොයාගත හැකිය.&lt;ref name=&quot;EWmqW&quot;&gt;{{cite web |year=2007 |title=The Michelin stars 2007 in Belgium |url=http://www2.resto.be/bib_new.cfm?langue=uk |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081009160257/http://www2.resto.be/bib_new.cfm?langue=uk |archive-date=9 October 2008 |access-date=15 May 2007 |publisher=Resto.be TM Dreaminvest}}&lt;/ref&gt; ඉහළ කීර්තියක් ඇති බොහෝ බියර් වලින් එකක් වන්නේ ට්‍රැපිස්ට් භික්ෂූන්ගේ ය. තාක්ෂණික වශයෙන්, එය ඒල් එකක් වන අතර සාම්ප්‍රදායිකව සෑම ඇබේ බියර් එකක්ම තමන්ගේම වීදුරුවක පිරිනමනු ලැබේ (ආකෘති, උස සහ පළල වෙනස් වේ). ට්‍රැපිස්ට් බියර් පෙරීමට අවසර දී ඇත්තේ බීර කර්මාන්තශාලා එකොළහක් පමණි (ඒවායින් හයක් බෙල්ජියම් වේ).

බෙල්ජියම් ආහාර විද්‍යාව ප්‍රංශ ආහාර සමඟ සම්බන්ධ වුවද, ප්‍රංශ ෆ්‍රයිස් (නම තිබියදීත්, ඒවායේ නිශ්චිත සම්භවය අවිනිශ්චිත වුවද), ෆ්ලෙමිෂ් කාබනේඩ් (බියර්, අබ සහ බේ ලෝරල් සමඟ හරක් මස් ඉස්ටුවක්), ස්පෙකියුලා (හෝ ප්‍රංශ භාෂාවෙන් ස්පෙකියුලෝ, කුරුඳු සහ ඉඟුරු රසැති කෙටි කබොල බිස්කට් වර්ගයක්), බ්‍රසල්ස් වොෆ්ල්ස් (සහ ඒවායේ ප්‍රභේදය, ලීජ් වොෆ්ල්ස්), වෝටර්සූයි (කුකුල් මස් හෝ මාළු, ක්‍රීම් සහ එළවළු වලින් සාදන ලද සුප් හොද්දක්), බෙචමෙල් සෝස් සමඟ එන්ඩිව්, බ්‍රසල්ස් පැළ, බෙල්ජියම් ප්‍රලීන් (බෙල්ජියමේ වඩාත් ප්‍රසිද්ධ චොකලට් නිවාස කිහිපයක් තිබේ), චාර්කුටේරි (ඩෙලි මස්) සහ පැලිං ඉන් 'ටී ග්‍රෝන් (කොළ ඖෂධ පැළෑටි සෝස් එකක ගංගා ඊල්ස්) වැනි සමහර වට්ටෝරු එහි කීර්තිමත් ලෙස සොයා ගන්නා ලදී.

කෝට් ඩි ඕර්, නියුහවුස්, ලියොනිඩාස් සහ ගොඩිවා වැනි බෙල්ජියම් චොකලට් සහ ප්‍රාලයින් වෙළඳ නාම ප්‍රසිද්ධයි, එසේම ඇන්ට්වර්ප් හි බුරි සහ ඩෙල් රේ සහ බ්‍රසල්ස් හි මේරි වැනි ස්වාධීන නිෂ්පාදකයින් ද ප්‍රසිද්ධයි.&lt;ref name=&quot;6teth&quot;&gt;{{cite book |author1=Elliott, Mark |url=https://archive.org/details/belgiumluxembour00loga/page/53 |title=Belgium and Luxembourg |author2=Cole, Geert |publisher=Lonely Planet |year=2000 |isbn=978-1-86450-245-9 |page=[https://archive.org/details/belgiumluxembour00loga/page/53 53] |name-list-style=amp}}&lt;/ref&gt; බෙල්ජියම බියර් වර්ග 1100 කට වඩා නිෂ්පාදනය කරයි.&lt;ref name=&quot;BierbijbelNieuwsblad&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.nieuwsblad.be/article/detail.aspx?articleid=G2I3H7IVR|title=Nieuwe bierbijbel bundelt alle 1.132 Belgische bieren|last=Snick|first=Chris|date=18 October 2011|newspaper=Het Nieuwsblad|archive-url=https://web.archive.org/web/20120605055509/http://www.nieuwsblad.be/article/detail.aspx?articleid=G2I3H7IVR|archive-date=5 June 2012|language=nl|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BierbijbelKW&quot;&gt;{{cite news|url=http://kw.knack.be/west-vlaanderen/nieuws/algemeen/nieuwe-bierbijbel-met-1-132-belgische-bieren-voorgesteld-in-brugge/article-1195119387827.htm|title=Nieuwe bierbijbel met 1.132 Belgische bieren voorgesteld in Brugge|date=18 October 2011|newspaper=Krant van West-Vlaanderen|access-date=17 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120531221549/http://kw.knack.be/west-vlaanderen/nieuws/algemeen/nieuwe-bierbijbel-met-1-132-belgische-bieren-voorgesteld-in-brugge/article-1195119387827.htm|archive-date=31 May 2012|language=nl|url-status=live}}&lt;/ref&gt; වෙස්ට්ව්ලෙටරන් හි ඇබේ හි ට්‍රැපිස්ට් බියර් ලොව හොඳම බියර් ලෙස නැවත නැවතත් ශ්‍රේණිගත කර ඇත.&lt;ref name=&quot;0BjgZ&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.globalpost.com/dispatch/benelux/090828/st-sixtus-westvleteren-beer|title=Buying the World's Best Beer|last=Ames|first=Paul|date=30 August 2009|newspaper=Global Post|access-date=19 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101109221604/http://www.globalpost.com/dispatch/benelux/090828/st-sixtus-westvleteren-beer|archive-date=9 November 2010|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;yTWd9&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.chicagotribune.com/2010/08/11/day-trip-to-the-best-beer-in-the-world/|title=Day trip to the best beer in the world|last=Guthrie|first=Tyler|date=11 August 2010|newspaper=Chicago Tribune|access-date=19 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101204040743/http://articles.chicagotribune.com/2010-08-11/travel/sc-trav-0810-strip-belgian-bike-trip-20100810_1_westvleteren-beer-day-trip|archive-date=4 December 2010|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IOJxz&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.abc.net.au/news/newsitems/200508/s1435915.htm|title=Monks run short of 'world's best' beer|date=12 August 2005|access-date=19 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20090310004301/http://www.abc.net.au/news/newsitems/200508/s1435915.htm|archive-date=10 March 2009|publisher=ABC|agency=Reuters|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

පරිමාව අනුව ලොව විශාලතම බීර නිෂ්පාදකයා වන්නේ ලියුවන් හි පිහිටි ඇන්හියුසර්-බුෂ් ඉන්බෙව් ය.&lt;ref name=&quot;EpBpi&quot;&gt;{{cite press release|title=InBev dividend 2006: 0.72 euro per share—infobox: About InBev|quote=InBev is a publicly traded company ([[Euronext]]: INB) based in [[Leuven]], Belgium. The company's origins date back to 1366, and today it is the leading global brewer by volume.|date=24 April 2007|publisher=InBev|url=http://www.inbev.com/press_releases/20070424.1.e.cfm|access-date=31 May 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070911223542/http://www.inbev.com/press_releases/20070424.1.e.cfm|archive-date=11 September 2007}}&lt;/ref&gt;

=== ක්‍රීඩා ===
[[File:Eddy_Merckx_Molteni_1973.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Eddy_Merckx_Molteni_1973.jpg|thumb|සියලු කාලයේ ශ්‍රේෂ්ඨතම පාපැදි කරුවන්ගෙන් කෙනෙකු ලෙස සැලකෙන එඩී මර්ක්ස්.]]1970 ගණන්වල සිට, ක්‍රීඩා සමාජ සහ සම්මේලන එක් එක් භාෂා ප්‍රජාව තුළ වෙන වෙනම සංවිධානය කර ඇත.&lt;ref name=&quot;ch0h8&quot;&gt;{{cite book |author1=Task, Marijke |title=Sport Clubs in Various European Countries |author2=Renson, Roland |author3=van Reusel, Bart |publisher=Schattauer Verlag |year=1999 |isbn=978-3-7945-2038-1 |editor=Klaus Heinemann |pages=183–229 |chapter=Organised sport in transition: development, structures and trends of sports clubs in Belgium |name-list-style=amp}}&lt;/ref&gt; විවිධ ප්‍රංශ කතා කරන ක්‍රීඩා සම්මේලන හඳුනා ගැනීම සඳහා පරිපාලන ඩි එල්'ඉඩියුකේෂන් ෆිසික් එට් ඩු ස්පෝර්ට් (ADEPS) වගකිව යුතු අතර බ්‍රසල්ස්-අගනුවර කලාපයේ ක්‍රීඩා මධ්‍යස්ථාන තුනක් ද පවත්වාගෙන යයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Portail officiel du sport en fédération Wallonie-Bruxelles |trans-title=Official sports portal in the Wallonia-Brussels Federation |url=http://www.sport-adeps.be/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116150111/http://www.sport-adeps.be/ |archive-date=16 November 2017 |access-date=11 November 2017 |website=sport-adeps.be |language=fr}}&lt;/ref&gt; එහි ලන්දේසි කතා කරන ප්‍රතිවාදියා වන්නේ Sport Vlaanderen (කලින් BLOSO ලෙස හැඳින්වූ) ය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Doe aan sport |trans-title=Do sports |url=https://www.sport.vlaanderen/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180103121617/https://www.sport.vlaanderen/ |archive-date=3 January 2018 |access-date=11 November 2017 |website=Sport.Vlaanderen |language=nl}}&lt;/ref&gt;

බෙල්ජියමේ ප්‍රදේශ දෙකෙහිම වඩාත් ජනප්‍රිය ක්‍රීඩාව සංගම් පාපන්දු ය; බයිසිකල් පැදීම, [[ටෙනිස්]], [[පිහිනීම (ක්‍රීඩාව)|පිහිනුම්]], [[ජූඩෝ]]&lt;ref name=&quot;tR60q&quot;&gt;{{cite book |author=Wingfield, George |url=https://archive.org/details/belgium00wing/page/94 |title=Belgium |publisher=Infobase Publishing |year=2008 |isbn=978-0-7910-9670-3 |editor=Charles F. Gritzner |pages=[https://archive.org/details/belgium00wing/page/94 94–95]}}&lt;/ref&gt; සහ [[පැසිපන්දු]] ද ඉතා ජනප්‍රිය ය.&lt;ref name=&quot;DM5hq&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.xpats.com/belgiums-10-most-popular-sports|title=Belgium's 10 most popular sports|author=Hendricks, Kelly|date=20 June 2014|work=The Bulletin|access-date=26 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141122130743/http://www.xpats.com/belgiums-10-most-popular-sports|archive-date=22 November 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; බෙල්ජියම් ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම 2015 නොවැම්බර් මාසයේ සිට පළමු වරට ඉහළම ස්ථානයට පැමිණි දා සිට FIFA ලෝක ශ්‍රේණිගත කිරීම්වල හොඳම ඒවා අතර වේ.&lt;ref name=&quot;Fmads&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.fifa.com/fifa-world-ranking/news/y=2015/m=11/news=belgium-go-top-chile-and-austria-soar-2730157.html|title=Belgium go top, Chile and Austria soar|date=5 November 2015|access-date=30 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160626094459/http://www.fifa.com/fifa-world-ranking/news/y%3D2015/m%3D11/news%3Dbelgium-go-top-chile-and-austria-soar-2730157.html|archive-date=26 June 2016|publisher=FIFA|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 1990 දශකයේ සිට, කණ්ඩායම ඉතිහාසයේ වැඩිම වසර ගණනක් ලොව අංක එකේ ස්ථානය හිමි කරගෙන ඇති අතර එය බ්‍රසීලයේ සහ ස්පාඤ්ඤයේ වාර්තා පිටුපසින් පමණි.&lt;ref&gt;[https://www.fifa.com/worldfootball/ranking/news/newsid=1351535.html ''Team of the Year Award 2010''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101218180552/http://www.fifa.com/worldfootball/ranking/news/newsid%3D1351535.html|date=18 December 2010}} on the FIFA website&lt;/ref&gt; ලෝක මට්ටමේ ක්‍රීඩකයින් වන ඊඩන් හාසාඩ්, කෙවින් ඩි බෲයින්, ජීන්-මාරි ෆාෆ්, ජෑන් සියුලේමන්ස් යන අය කණ්ඩායමේ ස්වර්ණමය පරම්පරාවන් වන අතර ඔවුන් 2018 ලෝක කුසලානයේ ලෝකඩ පදක්කම් සහ 1980 යුරෝ කුසලානයේ රිදී පදක්කම් ලබා ගත්හ. බෙල්ජියම යුරෝ 1972 සත්කාරකත්වය දැරූ අතර නෙදර්ලන්තය සමඟ යුරෝ 2000 සම සත්කාරකත්වය දැරීය.

ප්‍රංශය හැර වෙනත් ඕනෑම රටක වැඩිම ටුවර් ඩි ප්‍රංශ ජයග්‍රහණ බෙල්ජියම් ජාතිකයින් සතුය. UCI මාර්ග ලෝක ශූරතාවලියේ වැඩිම ජයග්‍රහණ ද ඔවුන් සතුව ඇත. ප්‍රංශ සවාරියේ ජයග්‍රහණ පහක් සහ තවත් බොහෝ පාපැදි වාර්තා සමඟින්, බෙල්ජියම් පාපැදි ක්‍රීඩිකාවක් වන එඩී මර්ක්ස්, සියලු කාලයේ ශ්‍රේෂ්ඨතම පාපැදි කරුවෙකු ලෙස සැලකේ.&lt;ref name=&quot;rFgQf&quot;&gt;{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/other_sports/cycling/3925265.stm|title=Great, but there are greater|author=Majendie, Matt|date=18 April 2005|work=BBC Sport|access-date=20 September 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070824143546/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/other_sports/cycling/3925265.stm|archive-date=24 August 2007|quote=[the Author's] top five [cyclists] of all time: 1 Eddy Merckx, 2 [[Bernard Hinault]], 3 [[Lance Armstrong]], 4 [[Miguel Indurain]], 5 [[Jacques Anquetil]]|url-status=live}}&lt;/ref&gt; පිලිප් ගිල්බට් සහ රෙම්කෝ එවෙන්පෝල් පිළිවෙලින් 2012 සහ 2022 ලෝක ශූරයන් විය. අනෙකුත් ප්‍රසිද්ධ බෙල්ජියම් පාපැදි ක්‍රීඩිකාවන් වන්නේ ටොම් බූනන්, වවුට් වැන් ඒර්ට් සහ ලොට් කොපෙකි ය.

කිම් ක්ලිජ්ස්ටර්ස් සහ ජස්ටින් හෙනින් යන දෙදෙනාම කාන්තා ටෙනිස් සංගමයේ වසරේ ක්‍රීඩිකාව වූ අතර ඔවුන් අංක එකේ කාන්තා ටෙනිස් ක්‍රීඩිකාව ලෙස ශ්‍රේණිගත කර ඇත. ස්පා-ෆ්‍රැන්කෝචැම්ප්ස් මෝටර් රථ ධාවන පරිපථය ෆෝමියුලා වන් ලෝක ශූරතාවලියේ බෙල්ජියම් ග්‍රෑන්ඩ් ප්‍රීක් සඳහා සත්කාරකත්වය සපයයි. බෙල්ජියම් රියදුරු ජැකී ඉක්ස්, ග්‍රෑන්ඩ් ප්‍රීක් අටක් සහ 24 පැය ලෙ මෑන්ස් හයක් දිනා ගත් අතර ෆෝමියුලා වන් ලෝක ශූරතාවලියේ අනුශූරතාව දෙවරක් දිනා ගත්තේය. ජොයෙල් රොබට්, රොජර් ඩි කොස්ටර්, ජෝර්ජස් ජෝබ්, එරික් ගෙබෝර්ස් සහ ස්ටෙෆාන් එවර්ට්ස් ඇතුළු යතුරුපැදිකරුවන් සමඟ බෙල්ජියම මොටෝක්‍රොස් ක්ෂේත්‍රයේ ද ශක්තිමත් කීර්තියක් ඇත.&lt;ref name=&quot;rCTsM&quot;&gt;{{cite book |author=Woods, Bob |title=Motocross History: From Local Scrambling to World Championship MX to Freestyle |url=https://archive.org/details/motocrosshistory0000wood |publisher=Crabtree Publishing Company |year=2008 |isbn=978-0-7787-3987-6 |page=[https://archive.org/details/motocrosshistory0000wood/page/19 19]}}&lt;/ref&gt;

බෙල්ජියමේ වාර්ෂිකව පැවැත්වෙන ක්‍රීඩා ඉසව් අතරට අනුස්මරණ වැන් ඩෑම් මලල ක්‍රීඩා තරඟය, බෙල්ජියම් ග්‍රෑන්ඩ් ප්‍රී ෆෝමියුලා වන් සහ ෆ්ලැන්ඩර්ස් සංචාරය සහ ලීජ්–බැස්ටෝන්–ලීජ් වැනි සම්භාව්‍ය පාපැදි ධාවන තරඟ ගණනාවක් ඇතුළත් වේ. [[1920 ගිම්හාන ඔලිම්පික්]] උළෙල ඇන්ට්වර්ප් හිදී පැවැත්විණි. 1977 යුරෝපීය පැසිපන්දු ශූරතාවලිය ලීජ් සහ ඔස්ටෙන්ඩ් හිදී පැවැත්විණි.

== සටහන් ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot; /&gt;

== යොමු කිරීම් ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>rx5cryd8heohdooqr2rhm8sml3l200h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කුරුන්දි රජ මහා විහාරය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186854</id>
    <revision>
      <id>803636</id>
      <parentid>803497</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T12:05:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>803636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="353627" sha1="dud6086j6dqnetnastg4z69djp15dbq" xml:space="preserve">{{Infobox ancient site
 |name = මුලතිව් කුරුන්දි රජ මහා විහාරය&lt;br&gt; (කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය) 
 |alternate_name = කුරුන්දි පබ්බතාරාමය
 |image = [[File:Kurundi Stupa 1.jpg|thumb|කුරුන්දි ස්ථූපය]]
 |image_size = 275px
 |alt = 
 |caption =  
 |map_type = ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු පළාත 
 |relief=yes
 |map_alt = 
 |coordinates = {{coord|9|06|58.9|N|80|45|44.2|E|display=inline,title}}
|map_dot_label = කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය
 |location = [[මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය]],[[උතුරු පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]]
 |region = තන්නිමුරුප්පු 
 |type = පබ්බතාරාම බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය 
 |part_of = 
 |length = 
 |width = 
 |area = අක්කර 420 ක් පමණ
 |height = 
 |builder = [[ඛල්ලාඨනාග රජ|ඛල්ලාඨනාග මහ රජ]]
 |material = කබොක් පාෂාණය
 |built = ක්‍රි.පූ.109-104&lt;br&gt;(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස)
 |abandoned = ක්‍රි.ව.13 වන සියවස
 |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා
 |cultures = සිංහල බෞද්ධ 
 |dependency_of = 
 |occupants = 
 |event =●බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ලංකාගමනයේ දී වැඩම කළ ස්ථානයක් ලෙස ජනප්‍රවාදගතව සැලකේ.&lt;br&gt; ●කුරුන්දි අට්ඨකථා රචනා කළ ස්ථානය ලෙස සැලකේ.
 |excavations = 
 |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්&lt;br&gt;(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)&lt;br&gt; [[එච්. සී. පී. බෙල්]]&lt;br&gt;[[ජෝන් ස්ටිල්]]&lt;br&gt;[[හෙන්රි පාකර්]]&lt;br&gt;[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]]
 |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින
 |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] 
 |management = [[ශ්‍රී ලංකා අමරපුර මහා නිකාය|අමරපුර ශ්‍රී කල්‍යාණිවංශ නිකාය]]
 |public_access = හැක
 |website={{URL|https://kurundi.lk}}
 |notes = විහාරාධිපති ගල්ගමුවේ සාන්තබෝධි ස්ථවිර
| designation1          = APMSL
| designation1_offname  = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]&lt;br&gt;කුරුන්දි බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 
| designation1_date     = 2013.08.16(පුරාවිද්‍යා ස්මාරකය)

| designation1_number   = Gazette No 7981
| designation1_criteria = බෞද්ධ ආරාම 
| designation1_type  = පබ්බතාරාම සංකීර්ණ
| designation1_free1name = 
| designation1_free1value = 
| designation1_free2name = 
| designation1_free2value =
| designation2         = ARSL
| designation2_offname  = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]&lt;br&gt;කුරුන්දි බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 
| designation2_date     = 1933.05.12(පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය)

| designation2_number   = Gazette No 7981
| designation2_criteria = බෞද්ධ ආරාම 
| designation2_type  = පබ්බතාරාම සංකීර්ණ
| designation2_free1name = 
| designation2_free1value = 
| designation2_free2name = 
| designation2_free2value =
}}

'''කුරුන්දි රජ මහා විහාරය''' හෝ '''කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' ({{langx|en|Kurundhi Raja Maha Vihara}},{{langx|ta|குருந்தி ராஜ மகா விஹாரை}}) යනු [[උතුරු පළාත|උතුරු පළාතේ]] [[මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය|මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කයෙහි]] [[මුහුදුබඩපත්තුව ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසය|මුහුදුබඩපත්තුව ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] කොමලමුනේ මධ්‍යම ග්‍රාම නිළධාරී වසමේ පිහිටි ක්‍රි.පූ.2 වන සියවසේ දී [[ඛල්ලාඨනාග රජ|ඛල්ලාඨනාග මහ රජ]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයකි. කුරන්දාවශෝක, කුරුන්දපාසක, කුරුන්දචූලක, කුරුන්දපිල්ලක, කුරුන්දිවේලු, පියන්ගල ප්‍රාචීන විහාරය යන නම් වලින් ද විවිධ මූලාශ්‍ර තුළ හදුන්වා ඇත්තේ ද මෙම විහාරය ම වේ.

[[වවුනියාව]] නගරයේ සිට [[AA009 මාර්ගය (ශ්‍රී ලංකාව)|A9 මාර්ගය]] ඔස්සේ පුලියන්කුලම හරහා නෙදුන්කේනි නගරය පසුකර [[මුලතිව්]] දෙසට කිලෝමීටර 6 ක් ගමන් කළ විට හමුවන අතුරු මාර්ගය ඔස්සේ තන්නිමුරුප්පු රක්ෂිතය හරහා කිලෝමීටර 10 ක් පමණ ගමන් කළ විට මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙතට පිවිසිය හැක.ඊට අමතරව,මුලතිව්-කෝකිලායි B297 මාර්ගයේ [[මුලතිව්]] සිට කිලෝමීටර 11 ක් පමණ ගමන් කර අලම්පිල් හන්දියෙන් දකුණට හැරී හමුවන 24 වන බලැඇණිය ශ්‍රී ලංකා සිංහ රෙජිමේන්තු මූලස්ථානය  අසළින් දකුණු දෙසට ඇති මාර්ගයේ කිලෝමීටර 12 ක් පමණ ගමන් කළවිට හමුවන ප්‍රවේශ මාර්ග පුවරුව දැක්වෙන අතුරු මාර්ගය ඔස්සේ කිලෝමීටර 4 ක් පමණ ගමන් කළ විට ද මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙත පිවිසීමට හැකියාව තිබේ.

මෙම ආරාම සංකීර්ණය වර්ෂ 1933 මැයි මස 12 වන දින [[බ්‍රිතාන්‍ය ලංකාව|බ්‍රිතාන්‍ය ලංකා ආණ්ඩුව]] විසින් රජයේ ගැසට් අංක 7981 මඟින් පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයක් වශයෙන් ද වර්ෂ 2013 අගෝස්තු මස 16 වන දින ශ්‍රී ලංකා රජයේ ගැසට් අංක මගින් පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරකයක් වශයෙන් ද නම් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Gazette of the Government of British Ceylon|work=Government of British Ceylon|volume=No. 7981 |publication-date=12 May 1933}}&lt;/ref&gt;පුරාවිද්‍යාඥ හෙන්රි පාකර්ට අනුව උතුරු පළාතේ විශාලතම නටඹුන් සංකීර්ණය වන්නේ ද මෙම කුරුන්දාවශෝක විහාරය යි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Ancient Ceylon 
 |author= H.Parker 
 |volume= 
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

==ඉතිහාසය==
[[මහාවංශය]] වැනි වංශකතා හා අට්ඨකතා අනුව [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස මහ රජුගේ]] පුත්‍රයකු වන [[ඛල්ලාඨනාග රජ|ඛල්ලාඨනාග මහ රජ]] (ක්‍රි.පූ.119-103) විසින් ක්‍රි.පූ.2 වන සියවසේ දී කුරුඳු රට තුළ කුරුන්දි විහාරය හෙවත් කුරුන්දාවශෝක විහාරය නිර්මාණය කර තිබෙන බව '''&quot;සො ච කුරුන්දපාසකං විහාරඤ්ච අකාරයි&quot;''' යනුවෙන් මහාවංශය තුල විස්තර වේ.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|මහාවංශය1_ඤාණානන්ද|2020|p=456}}:තිස්තුන් වන පරිච්ඡේදය,29)ලජ්ජතිස්ස රජුගේ අභාවයෙන් පසු ඔහුගේ මළනුවන් වන ඛල්ලාඨනාග රජු සය අවුරුද්දක් පමණක් රාජ්‍ය කළේ ය. 32)ඒ රජුම කුරුන්දවාසක විහාරයත් කරවීය.තවත් බොහෝ පිනුත් කරගත්තේය.&lt;/ref&gt;ඊට අමතරව බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දෙවන ලංකාගමනය වූ නාගදීපයට(නකදිවට-වර්තමානයේ යාපනය අර්ධද්වීපය ඇතුලු දිවයිනේ උතුරු ප්‍රදේශයට)වැඩම කළ අවස්ථාවේ දී මෙම කුරුන්දි විහාරය සුපුහිටි භූමියට පැමිණිබව ජනප්‍රවාදගතව තොරතුරු පවතින බව මේ ස්ථානය පිළිබඳව මුල්වරට වාර්තා කරමින් උතුරු පළාතේ රජයේ නියෝජිත වූ ජේ.පෙන්රි ලෙවිස් මහතා වාර්තාකර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Manual of Vanni Districts(Vavuniya and Mullaittivu),of the Northern Province, Ceylon1895
 |author= J.P.Lewis 
 |volume= p.310-312,314
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; පූජාවලිය,නිකාය සංග්‍රහය ආදී පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර තුළ කුරුඳු රට,කුරුඳුගම්මු රට,කුරුන්දක සහ කුරුන්දරට්ඨ යනුවෙන් ද හදුන්වා ඇත්තේ ද කුරුන්දි විහාරය පිහිටි මේ ප්‍රදේශයම බව පැහැදිලි වේ.සිංහලයේ කඩයිම් පොතට අනුව එය කුරුඳුගමු රට යනුවෙන් ද හඳුන්වා තිබේ.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;මෙහි කුරුඳු රට යනු කුරුඳු හෙවත් කුරුන්දි නම් ප්‍රදේශය වේ.රට යනු වර්තමානයේ පවතින දිස්ත්‍රික්ක බෙදීම් මෙන් එකල පැවති පාලන ප්‍රදේශ බෙදීම් ක්‍රමයක් විය හැකි බව විද්වත් මතය යි.&lt;/ref&gt;අනුරාධපුරයට උතුරින් වූ කැදෑ හා කඩවත් කෝරල දෙක කුරුඳු රට යනුවෙන් හඳුන්වන බවට ආර්.ඩබ්.ලෙවර්ස් මතයක් ඉදිරිපත් කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Manual of The North Central Province,government printer,Colombo(1899)
 |author= R.W.Levers
 |volume= p.21
 |language=en
 |isbn =  
}}&lt;/ref&gt;නමුත් ඒ මතය වැරදි බවත්,එම ප්‍රදේශය වත්මන් වව්නියාවට අයත් කරිකට්ටමලෙයි දකුණු කොටස වන බවත් සී.ඩබ්.නිකලස් පෙන්වා දෙයි.කුරුන්දිරට්ඨ යන නාමය වත්මන් කුරුන්තන්ඌර් යන්නෙහි ගැබ්ව ඇතැයි ඔහු වැඩිදුරටත් පෙන්වා දෙයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Historical topography of ancient and medieval Ceylon,Royal Asiatic Society,Colombo (1963)
 |author= C.W Nicholas 
 |volume= pp.86-87
 |language=en
 |isbn =  
}}&lt;/ref&gt;කුරුඳු රට,පදී රටට ආසන්නව තිබූ බවත් මේ පදී රට යැයි හදුන්වන්නේ වර්තමාන පදවිය ප්‍රදේශය බවත් කඩඉම්පොත් පිළිබඳ විමර්ශනයක් සිදු කළ එච්.ඒ.පී.අභයවර්ධන මහතාගේ අදහස වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කඩඉම්පොත් විමර්ශනය
 |author= එච්.ඒ.පී.අභයවර්ධන
 |volume= p.207
 |language=සිං
 |isbn =  
}}&lt;/ref&gt;

කුරුඳු රට යන නාමය ප්‍රදේශය පුරා විසිරී ඇති කබොක් හෙවත් කුරුඳු(කුරුවින්ද) පාෂාණය නිසා  ඇති වූ බවට සැලකේ.මෙම කුරුඳු පාෂාණය ද [[රුවන්වැලිමහාසෑයෙහි|රුවන්වැලිමහාසෑය]] අත්තිවාරම සකස් කිරීම සඳහා ද අතුරා ඇති බව '''&quot;තස්සෝපරි ඛරසුදං කුරුවින්දං තතොපරි&quot;'''' යනුවෙන් වංසත්ථප්පකාසිනී මහාවංස ටීකාව තුළ දැක්වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=වංසත්ථප්පකාසිනී;මහාවංස ටීකාව
 |author= අකුරුටියේ අමරවංස නා හිමි සහ හේමචන්ද්‍ර දිසානායක(2001) 
 |volume= p.411
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;කුරුඳු රටෙහි පිහිටි
මෙම විහාරයේ කුරුන්දචූලක/කුරුන්දපාසක නම් පිරිවෙණක් පැවති බවටත් සිංහල ප්‍රධාන අට්ඨකතා තුනෙන් එකක් වන කුරුන්දි අට්ඨකථා එහි දී රචනා වූ බවටත් සැලකේ.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;මඩිතියවෙල සිරි සුමංගල පාලි සිංහල ශබ්දකෝෂයට අනුව කුරුන්දි අට්ඨකථාව පිළිබඳව මත දෙකක් සඳහන් වේ.ඉන් එකක් වන්නේ,විනය මහඅටුවාව වන සමන්තපාසාදිකාව සිංහලයට පරිවර්තනය කර ඊට කුරුන්දි අට්ඨකථාව යැයි නම් කළ බව ය.අනෙක් මතය නම්,කුරුන්දිවෙල්ලි මහ වෙහෙරෙහි දී කළ අටුවාව කුරුන්දි අටුවාව යැයි හැඳින්වෙන බව ය.මින් දෙවැනි මතය වඩාත් පිළිගැනෙන මතය ලෙස සැලකේ.&lt;/ref&gt;මේ පිළිබඳව සාරත්ථදීපනී විනයට්ඨකතාවේ මෙසේ දැක්වේ.

{{Blockquote
|text='''&quot;කුරුන්දිවෙල්ලි විහාරො නාම අත්ථි තත්ථ කතත්තා කුරුන්දීති නාමං ජාතන්ති වදන්ති&quot;'''

&lt;br&gt;
'''කුරුන්දිවෙල්ලි නම් වූ විහාරයකදී එම කෘතිය රචිත වූ නිසා,ඒ අට්ඨකථාවට “කුරුන්දි” යන නම ලැබුණි. '''
{{smaller |{{smaller|(උපුටාගැනීම:සාරත්ථදීපනී විනයට්ඨකතාව}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=සාරත්ථදීපනී විනයට්ඨකතා ටීකා(1965)
 |author= (සංස්)බිහල්පොල දේවරක්ඛිත හිමි
 |volume= p.17
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;
}}
සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාවේ ද මේ පිළිබඳව සදහන් වේ.
&lt;br&gt;
{{Blockquote
|text='''&quot;සංවණ්ණනං තං ච සමාරහනේතා&lt;br&gt;තස්ස මහාඅට්ඨකථා සරීරං,&lt;br&gt;කත්වා මහාපච්චරියං තථෙව&lt;br&gt;කුරුන්දිනාමාදිසු විස්සුතාසු&quot;'''

&lt;br&gt;
'''ඒ සංවර්ණනාවද මනාකොට ආරම්භකරන්නා වූ මම,මහ අටුවාව ඒ සංවර්ණනාවෙහි ශරීරයකොට,මහාපච්චරි නම් අටුවාවෙහිද,කුරුන්දි ආදි නම් ඇති ප්‍රසිද්ධ වූ...'''

{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම:සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාව,පාරාජික කාණ්ඩය-අට්ඨකථාචාර්යය බුද්ධඝෝෂ මහා ස්ථවිර)}}}}
}}

මහාචාර්ය ගුණපාල මලලසේකර සඳහන් කරන්නේ සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාවේ නිතර නිතර කුරුන්දි සිංහල අට්ඨකතා ගැන සඳහන් වෙන නිසා එය ප්‍රධාන වශයෙන්ම විනය නීති වලට අදාළව පවතින්නට ඇති බවත් හා විනයධර භික්ෂූන්ගේ සහභාගීත්වයෙන් රචනා කරන්නට ඇති බවත් ය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලංකා පාලි සාහිත්‍යය 
 |author= ජී.පී.මලලසේකර
 |volume= p.6263
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;ඒ පිළිබඳව මෑත කාලීනව නිර්මාණය කළ කුරුන්දි විහාරය වන්දනා කිරීමේ ගාථාවෙද සඳහන් කර තිබේ.

{{Blockquote
|text='''&quot;ලඞ්කාය උත්තරදිසාය සමුජ්ජලන්තං&lt;br&gt;තං චේතියං ච කුරුවින්දුපලෙහි බද්ධං&lt;br&gt;යස්මිං කුරුන්දිවිනයට්ඨකථා කතා තං&lt;br&gt;වන්දාමි විස්සුතකුරුන්දිවිහාරමග්ගං&quot;'''

&lt;br&gt;
'''(මම) ලක්දිව උතුරු දෙස මොනවට බබළන්නාවූ,කුරුවින්ද පාෂාණයෙන් බඳනා ලද ඒ සෑය ද,කුරුන්දි නම් (සීහළ) විනය අටුවාව කළ,ඒ අග්‍ර වූ සුප්‍රසිද්ධ වූ කුරුන්දි විහාරය ද වන්දනා කරමි
'''
{{smaller|{{smaller|(කුරුන්දි මහ වෙහෙර වන්දනා ගාථාව,කුරුන්දිවිහාරවංසය,2023)}}}}
}}

පැරණි පාලි මූලාශ්‍ර ග්‍රන්ථ වලට අනුව කුරුන්දි විහාරය හැදින්වීම සඳහා පද කිහිපයක් භාවිතා කර තිබේ.ඒවා නම්, '''කුරුඤ්ඤ,කුරුන්දි,කුරුන්දී,කුරුන්ද විහාර,කුරුන්දචුල්ලක,කුරුන්දන්කුන්දිය,කුරුන්දපිල්ලක,කුරුන්දවාපි,කුරුන්දවාසෝක විහාර,කුරුන්දවේලු,කුරුන්දිවෙල්ලි,කුරුන්දිය විහාර,කුරුන්ද පාසක''' යන සංඥා නාමයන් ය.බුද්ධඝෝෂ මහා ස්ථවිරයන් විසින් රචිත සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාවේ පමණක් කුරුන්දි යන වචනය 102 වරක් සඳහන් වන බව හත්තොටුවේ ඉන්දරතන හිමි පවසයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=පාලි අට්ඨකථා සාහිත්‍යයෙන් හෙළිවන අවිද්‍යමාන වූ සීහළට්ඨකතා සාහිත්‍යය 
 |author= හත්තොටුවේ ඉන්දරතන හිමි
 |volume= p.117
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;ඊට අමතරව &quot;කුරුන්දි&quot; යන වචනය කඞඛාවිතරණියේ ද සඳහන් කර ඇතේ අතර ඉන් හා සමන්තපාසාදිකාවේ ද සඳහන් කුරුන්දි යන වචන තුළින් අදහස් කර ඇත්තේ කුරුන්දි අටුවාව බව  පෙනේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කඞඛාවිතරණී(1930)
 |author= (සංස්)හේමපාල මුණිදාස
 |volume= pp.111 සහ 140
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;සමන්තපාසාදිකාවේ සහ මනෝරථපූරණියෙහි කුරුන්දකවාසී ඵුස්සමිත්ත නම් තෙර නමක් පිළිබඳව සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මනෝරථපූරණිය(1945)
 |author= (සංස්)හේවාවිතාරණ 
 |volume= p.78
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

ඊට අමතරව [[පළමුවන අග්බෝ රජු]] (ක්‍රි.ව.561-595) විසින් මෙම විහාරය තවදුරටත් වැඩිදියුණු කරමින් නැවත කර වූ බවත්,කුරුඳු වැව නමින් වැවක් කර වූ බවත්,ඊට අමතරව තුන් යොදුනක් දුර සහිත පොල් උයනක් ද කරවා පූජා කළ බවත් මහාවංශයේ සඳහන් වේ.ඊටත් අමතරව අස්වැද්දීම උදෙසා මහා සිව නම් කුඹුරු යායක් ද,ආරාමික අතවැසියන් සියයක් ද ලබා දුන් බවත්,විහාරය අසලින් අම්බිලපණ්ණ නම් විහාරයක් හා ඒ නමින් යුතු ගමක් ද නිර්මාණය කර මහාවිහාරවාසී තපස්වී භික්ෂූන් වහන්සේලාහට ලබා දුන් බව මහාවංශය තුළ වැඩදුරටත් සඳහන් වේ.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|මහාවංශය2_ඤාණානන්ද|2020|p=95}}:සතළිස් එක්වන පිරිච්ඡේදය,15)සියලු දෙය සාංඝික වන පරිදි කුරුන්ද නම් විහාරය ද කරවා,එනමින් ම වැවක් කරවා,තුන් යොදුනක් පමණ පළල පොල් උයනක් ද කරවා,16)මහාසිව නමින් කුඹුරු යායක් ද අස්වද්දන්ට ලබා දී ලාභ සත්‍කාර සම්මාන සහිතව ආරාමිකයන් සියයක් ද දුන්නේ ය.17)ඒ විහාරය අසල අම්බිලපණ්ණ නමින් වෙහෙරක් කරවා එනමින් ම යුතු ගම්මානයක් මහාවිහාරවාසී තපස්වී භික්ෂූන් වහන්සේලාට දුන්නේය.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=සිංහල මහාවංශය, 41 වන පරිච්ඡේදය 
 |author= බෞද්ධ සංස්කෘතික මධ්‍යස්ථානය,නැදිමාල
 |volume= p.189
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

පැරණි කුරුඳු වැවෙහි බැම්මට පහළින් [[පළමුවෙනි සංඝබෝධි රජ]] හෙවත් සිරිසඟබෝ රජු (ක්‍රි.ව.246-248) විසින් තවත් විහාරයක් කරවූ බවටත්,ඊට බොහෝ කලකට පසු [[පස්වෙනි දප්පුල රජ]], පළමු රාජ්‍ය වර්ෂයේ (ක්‍රි.ව.965) මෙහි එක් විහාරයක නැවත භික්ෂු සංඝයා නතරකළ බවටත් මූලාශ්‍ර තොරතුරු වන බව ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් මහතා වැඩිදුරටත් සදහන් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}}&lt;/ref&gt;ඊටඅමතරව,තුන්වන සිරිසඟබෝ හෙවත් හතරවන අග්බෝ රජු (ක්‍රි.ව.662-678) විසින් කුරුන්දපිල්ලක පිරිවෙණෙහි ප්‍රාසාදයක් කරවූ බවත්,&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|මහාවංශය2_ඤාණානන්ද|2020|p=141}}:සතළිස් සතරවන පරිච්ඡේදය,21)මේ රජු කපුරු පිරිවෙණ ද,කුරුන්දපිල්ලක පිරිවෙණ ද,එසෙයින් ම මහාරාජාගාරයෙහි ද ප්‍රාසාදයක් කරවීය.&lt;/ref&gt;[[දෙවන දප්පුල රජ|දෙවන දප්පුල රජු]] සහ රජුගේ සේනා නැමැති රාජමෙහෙසිය විසින් ප්‍රාචීන විහාරය හෙවත් පූර්වාරාමයේ ප්‍රාසාදය පිළිසකර කළ බවත්,ඊට අයත්ව තිබූ උස්විටිගම නිසරුව තිබූ බැවින් එයද සරාසාර කරවූ බවත් මහාවංශයේ දැක්වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= මහාවංශය 2
 |author= කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි
 |volume= pp.181
 |language=si
 |isbn = 978-955-687-182-1
}}&lt;/ref&gt;එහි දැක්වෙන ප්‍රාචීන විහාරය බොහෝ විට පියන්ගල කන්දේ පිහිටි කුරුන්දි ප්‍රාචීන විහාරය විය හැකි බව හෙන්රි පාකර්ගේ මතය වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Ancient Ceylon 
 |author= H.Parker 
 |volume= 
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;වර්තමානයේ ද මෙම ස්ථානයට &quot;කුරුන්දන්මලේ පියංකල්ලු&quot; යන නමින් හැදින්වේ.එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ට අනුව &quot;පියංගල&quot; යන නම පසුකාලීනව එසේ &quot;පියංකල්ලු&quot; නමින් ව්‍යවහාර වන්නට ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.412-416
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;තුන්වන දප්පුල රජුගේ පුත්‍රයා වන [[තුන්වන මිහිඳු රජ|තුන්වන මිහිඳු රජු]] (ක්‍රි.ව.801-805) තම මව සහ දියණිය සමඟ කුරන්ගම හෙවත් කුරුන්දියට පැමිණ කුරුඳු වැවෙහි ජලය පිළිබඳව ඇතිව තිබූ ආරවුල සංසිදුවා
රජු විසින්ම ශිලා ලේඛනයක් ස්ථාපිත කළ බවත් එම ශිලා ලේඛනය මඟින් තහවුරු කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Archaeological Survey of Ceylon: North-Central,Central and Northern Provinces,Annual Report 1905
 |author= H.C.P.Bell
 |volume= pp.32-34
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;
දාඨෝපතිස්ස රජු දවස ජේතවන විහාරයට අයත් කුරුන්දචුල්ලක පිරිවෙනේ වැඩසිටි &quot;දාඨාවේධක&quot; නම් භික්ෂුවක් අන්‍ය වූ ප්‍රතිසංයුක්ත වචන ලියා තැබූ බව මහාවංස ටීකාව තුළ දැක්වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=වංසත්ථප්පකාසිනී,මහාවංස ටීකාව 2001
 |author= අකුරටියේ අමරවංස නාහිමි සහ හේමචන්ද්‍ර දිසානායක 
 |volume= pp.123
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; 
[[පළමුවන විජයබාහු රජ|පළමුවන විජයබාහු රජු]] (ක්‍රි.ව.1065-1120) විසින් සොලී ආක්‍රමණ හේතුවෙන් පරිහානියට පත් වූ කුරුන්දි මහා විහාරය නැවත කර වූ බවත් මහාවංශය තුළ දැක්වේ.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|මහාවංශය2_ඤාණානන්ද|2020|p=289}}:පනස් අටවන පරිච්ඡේදය,58)පණ්ඩුවාපි වෙහෙර,පාඨීන වෙහෙර,රක්ඛචේතිය පබ්බත විහාරය,එසේම මණ්ඩලගිරි විහාරය,මඩුලත්ථ විහාරය ද කරවීය.59)උරුවෙල නම් විහාරය ද දේවනගර විහාරය ද මහියංගණ විහාරය හා සිතලග්ගමක ලෙණත් කරවීය.60)දඹකොළ විහාරය ද එසේම ගිරිහඩු සෑ විහාරය ද කුරුන්දිය විහාරය ද සඳුන්ගිරි විහාරය ද කරවීය.&lt;/ref&gt;[[දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජ|දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජුගේ]] පාලන කාලයේ දකුණු ඉන්දීය ආක්‍රමණිකයන් වන කාළිංග මාඝ විසින් බඳින ලද කඳවුරු 15 අතරට කුරුන්දිය ද අයත් වූ බවත් එම කඳවුරු [[දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජ|දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජුගේ]] සේනාව විසින් මුදවාගත් බව මහාවංශයේ සහ නිකාය සංග්‍රහයේ සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= මහාවංශය 3 අවසාන භාගය
 |author= කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි
 |volume= pp.381
 |language=si
 |isbn = 978-955-687-186-9
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=නිකාය සංග්‍රහය(2011) 
 |author= (සංස්)සිරි තිලකසිරි
 |volume= p.46
 |language=සිංහල 
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.412-416
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Historical topography of ancient and medieval Ceylon
 |author= Nicholas C.W.
 |volume= Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society,New Series(Vol Vi)pp.86-87
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|සිංහල||407,410පිටු}}83 වන පරිච්ඡේදය: එකල්හි සම්පතින් ප්‍රසිද්ධ වූ පුලස්ති පුරයෙහි ද,කොටුසරගම් හිද,එසේම ගංතලාවෙහි ද,කාකාලය ගම්හි ද,පදී රට ද,කුරුන්දියෙහි ද,මනාමත්හි ද,මාතොට ද,එසේම මන්නාම් පටුනෙහි ද,පුලවෙෂටි නම් තොටද,එසේම වැලිගම ද,මහත් වූ ගෝනරට ද,එසේම ගෝනුසුරට ද, මීපා තොටද,එසේම හුරා තොට ද,මේ ආදී තන්හි කඳවුරු බැඳ බලාත්කාර කොට බොහෝ කල් වසන්නා වූ මාසේන්ද්‍ර,ජයබාහු නම් දෙමළ රජුන් දෙදෙනා ගේ සතළිස් දහසක් වූ ද්‍රවිඩ කේරළ යෝධයෝ කුන්තායුධ ගත් සිංහල යෝධයන් විසින් දැඩිසේ පෙලන ලද්දාහු...

{{harvnb|නිකාය_සංග්‍රහය,සංස්.සිරි තිලකසිරි|2011|46පිටුව}}විජයබාහු වත්හිමි නම් මහා රජාණන්ගේ අතිජාත පුත්‍ර වූ ශත්‍රැපංක විශේෂ විශෝෂණ ගරන්මාර්තණ්ඩ මණ්ඩලායමාන වූ ජම්බුණිපුර නිවාසී වූ කලිකාල සාහිත්‍ය සර්වඥ පණ්ඩිත පරාක්‍රමබාහු නම් මහ රජාණෝ සිරිලක රජ පැමිණ අධිකතර රාජාභිමාන උපදවා පොලොන්නරු, පුලච්චේරි, කොටසර, ගංතළා, කවුඩාපුලු,'''කුරුඳු''', පඳිමාන, මතුගොණ, දෙබර පටන, ඌරාතොට, ගොමුඩු, මිපාතොට, මණ්ඩලී, මන්නාරම් ආදී වූ ඒ ඒ ස්ථානයෙහි කඳවුරු බැඳ උන් දෙමළ, මළල, ජාවකාදී වූ සතුරු වියවුල් සන්සිඳුවා, සකල ලංකාතලය හස්තගත කොට, රාජ්‍ය ශ්‍රී විඳිමින්, ශ්‍රී වර්ධනපුරාදී නානා ස්ථානයෙහි විසිතුරු විහාර කරවා මහාසංඝයා වහන්සේ එහි වස්වා, චීවර, පිණ්ඩපාත, සයනාසන, ගිලාන ප්‍රත්‍යය යන සිවුපස දානයෙන් උපස්ථාන කොට වසන්නාහු....&quot;&lt;/ref&gt;

පසුව පැමිණි [[චන්ද්‍රභාණු]] නම් ආක්‍රමණිකයා ද [[දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජු|දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජ]] විසින් මුල් වරට පරාජය කර පළවා හරනු ලැබ දෙවන වර සොළීන් ද,ජාවක මහ සෙනඟක් ද සහිත ව කුරුන්දියේ සිංහල සෙනඟක් ද සහිතව ගොස් යාපහුවේ කඳවුරුලාගත් බව පූජාවලියේ දැක්වේ.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt; {{harvnb|පූජාවලිය_සංස්.කිරිඇල්ලේ_ඤාණවිමල_හිමි|1963|පිටුව 802}}​&quot;එකල පෙරවක් පිය රජහුගේ යුද්ධයෙහි පැරද පැලෑ චන්ද්‍රභානු රජු හා ජාවක මහ සෙනග සොළී පාඬින් ගෙන මාවටු බැස '''කුරුඳු''' පදී මානාවතු ගොනදෙබර පටන් ආදි තන්හි සිංහල බලසෙන් ගෙන පෙරලා අවුත්,යාපවු ගල් සිසාරා, අතුරු නොදී කඳවුරු බැඳ මේ වක පෙර වක සේ ආ පසුයෙහි නො යම්හ, මේ තුන් රජය තොපට නො හරිම්හ, දළදා පාත්‍ර ධාතු දෙව, රජ වොටුනු දෙව, රාජ්‍ය දෙව සටන් හෝ කරව යි සැහැසි වහසි කියා කියා යවූහ.&quot; &lt;/ref&gt;

නමුත් ඉතිහාසයේ වසර 21 ක් පුරාවට සිදුවූ දරුණු කාලිංගමාඝ ආක්‍රමණ සමඟ රජරට රාජධානි ශ්‍රී ලංකාවේ නිරිතදිග කොටසට සංක්‍රමණය වීමත් සමඟ මේ ප්‍රදේශ ද බොහෝ දුරට ජනශුන්‍ය වූ බව පෙනේ.ඒත් සමඟම මේ පුදබිම් ද වනාන්තරගත විය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= මහාවංශය 3 අවසාන භාගය 
 |author= කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි
 |volume= pp.357-360
 |language=si
 |isbn = 978-955-687-186-9
}}&lt;/ref&gt;පසු කාලිනව ලන්දේසී පාලන සමයේ දකුණු ඉන්දියාවේ සිට ලංකාවට වහල් සේවය සඳහා ගෙනෙන ලද වෙල්ලාල දමිළ ජනතාව මෙම ජන ශූන්‍ය ප්‍රදේශවල පදිංචි වීමත් සමඟ බොහෝ පුරාවිද්‍යා ස්ථාන විනාශ වූ බවත් මෙම පුරාවිද්‍යා භූමියෙහි ද ගොඩනැගිලි කඩා බිඳ දමා, ගෙන යා හැකි ද්‍රව්‍ය ඉවත් කර ගෙන ගිය බව යටත් විජිත සිවිල් සේවා නිලධාරියකු වූ අයිරිෂ් ජාතික ජෝන් පෙන්රි ලෙවිස් මහතා 1895 දී සිය A manual of the Vanni District, Ceylon කෘතියෙහි වැඩිදුරටත් සඳහන් කරයි.ඇතිව තිබෙන තත්ත්වය සැලකිල්ලට ගෙන 1933 දී රජයේ ගැසට් අංක 7981 මඟින් මෙම ස්ථානය පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයක් ලෙස නම් වන්නේ ඒ අනුවය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1895.Manual of the Vanni Districts
 |author= Lewis,J.P
 |volume= pp.314
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්==
===වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ===
අක්කර 420 ක පමණ වපසරියක විසිර පවතින මේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පැරණි බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදායක් වන පබ්බතාරාම බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය මූලික කොට නිර්මාණය කර තිබේ.ස්තූපය,බෝධිඝරය,ප්‍රතිමාඝරය හා උපෝසථඝරය යන ආගමික ගොඩනැගිලි සතර අඩංගු වූ මධ්‍ය චතුරස්‍රය උස් භූමිභාගයක පිහිටා එම චතුරස්‍රයට පිටතින් ප්‍රදක්ෂිණ පථයක් ද නේවාසික හා වෙනත් ආගමික නොවන ගොඩනැගිලි ප්‍රදක්ෂිණ පථයත් වාස්තු සීමාවේ පිහිටි දිය අඟලත් අතර වූ පහත් බිම් පෙදෙසේ විසිරී පැවතීම,මෙම ආරාම සම්ප්‍රදායේ ප්‍රධාන ලක්ෂණය වේ.මෙම සම්ප්‍රදාය මහායාන බෞද්ධාගමික බලපෑමට ලක් වූ විහාර සම්ප්‍රදායක් බව පිළිගෙන ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. xv-xxvii 
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

මේ බෞද්ධ විහාර සම්ප්‍රදාය පිළිබඳව පුළුල් හා විධිමත් න්‍යායයික විවරණයක් &quot;මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර&quot; නම් කෘතියෙන් ඉදිරිපත් කර ඇත.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;මහායාන සම්ප්‍රදායට අයත් කෘතියක් වන මෙය ක්‍රිස්තු වර්ෂ පස් වැනි සියවසත්,ක්‍රිස්තු වර්ෂ අටවැනි සියවසත් අතර කාලයේ අනුරාධපුර නගරය හා තදාසන්න කලාපයේත් රටෙහි වෙනත් ස්ථාන කිහිපයක් වර්ධනය වී පැවති විශේෂ මහායානික ආයතන පද්ධතියක් හා දැඩි සාම්‍යතාවක් උසුලන බැවින් ඒ හා සමාසන්න කාලයේ මෙම කෘතියේ මුල් අවස්ථාව සංස්ථාපනය කළ හැකි බව මහාචාර්ය වෝල්ටර් මාරසිංහයන්ගේ අදහසයි.ආරාම නිර්මාණයේ දී කලින් පිළිවෙළ කරගනු ලැබූ නිශ්චිත සැලැස්මක් පදනම් කරගෙන ඒවා ගොඩනැගූ බවට මූලික සාක්ෂ්‍ය ලැබෙන්නේ මෙම වාස්තුශාස්ත්‍ර කෘතියෙනි.&lt;/ref&gt;එහි විස්තර වන ආකාරය අනුව,මෙම පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරයක මැද මළුවක් තුළ යම්කිසි පූර්ව විචාල සැලැස්මකට අනුව විහාරයේ වඩා වැදගත් ගොඩනැගිලි ස්ථානගතව පවතී.වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයේ පළමු වැනි පරිච්ඡේදයේ දී මේ වර්ගයට අයත් ‘මූලික ආරාම දොළොසක්’ පිළිබඳ ව දක්වා ඒවායින් කොටසක් පිළිබඳ විස්තර ද දක්වා ඇත. ඒ මූලික ආරාම ප්‍රභේද වශයෙන් &quot;හස්ත්‍යාරාම, සිංහාරාම, දණ්ඩාරාම, පද්මාරාම, ශීතලාගුල්ම, භික්ෂුණ්‍යාරාම, ගෝකුලාරාම, අන්වාරාම, භුජංගඑණාරාම, චක්‍රාරාම, හංසපක්ෂ හා නවාකාර&quot; යන ආරාම ප්‍රභේද දැක්වේ. මෙම ආරාම ප්‍රභේද දොළොස ‘වාස්තු සැලසුම්’ හා ‘වික්‍රාන්ත’ වශයෙන් නැවත කොටස් දෙකකින් විග්‍රහ කෙරේ. ඒ අනුව මූලික ආරාම ප්‍රභේද විසි හතරක් ලැබේ. මේ එකිනෙක ආරාම සඳහා නම් යෙදීමේ දී ඒ ඒ නම්වලින් දැක්වෙන සතුන්ගේ හෝ ප්‍රපංචයන්ගේ ස්වරූප අනුව, එකී නම් තබා ඇති බව පෙනී යයි. ඒ අනුව හස්තියාගේ ස්වරූපය ගන්නා සැලසුම &quot;හස්ත්‍යාරාම&quot; නම් වේ. මෙම නම් තැබීමේ දී පංචාවාස ස්ථානගත කළ ආකාරය ඒ සඳහා වඩාත් බලපෑම් කරන්නට ඇති බව වෝල්ටර් මාරසිංහ මේ පිළිබඳ අදහස් දක්වමින් පෙන්වා දී ඇත. මෙම සැලසුම් හඳුනා ගැනීමේ දී මැද මළුවේ පිහිටි ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි සතර පිහිටි ස්ථාන පිළිබඳ සැලකිලිමත් වේ. කුරුන්දි විහාරයේ ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි ව්‍යාප්ත වී ඇති ආකාරය අනුව, මෙම විහාරය ‘හස්ත්‍යාරාම’ සැලැස්මට අනුකූල වන බවත්, තවදුරටත් එය ‘නැගෙනහිර දොරටුව සහිත හස්ත්‍යාරාම’ සැලැස්මට අනුකූල බවත් හඳුනාගත හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. xxxiii
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

[[File:The layout of the Vijayārāma Monastery.jpg|thumb|250px|පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරයක සැලසුම&lt;br&gt;( අනුරාධපුර විජයාරාම විහාරය )&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Sinhalese Monastic Architecture (1971)
 |author= Senake Bandaranaike 
 |volume= 
 |language=en
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;
]]

පබ්බත විහාරයන්හි බිම් සැලසුම් පරීක්ෂා කිරීමේ දී මුලතිව්, කුරුන්දි විහාරය ද අනුරාධපුර වෙස්සගිරිය හා අම්පාර පුළුකුනාවිය යන පබ්බත විහාර හා සමාන වාස්තු සැලසුමකට අනුගත වී ඇති පෞරාණික විහාරයක් බව තහවුරු වේ. මෙහි ඇති තවත් විශේෂත්වයක් වන්නේ මෙරට උතුරු ප්‍රදේශයේ වඩාත් ම දුරස්ථ ව පිහිටි පබ්බත විහාරය කුරුන්දි පබ්බත විහාරය වශයෙන් මේ දක්වා වාර්තා වීමයි. සූවිසි වැදෑරුම් ආරාම සැලසුම් අතුරින් කුරුන්දි විහාර සැලසුමෙන් ප්‍රකාශිත හස්ත්‍යාරාම ප්‍රභේදය පිහිටීම් ප්‍රදේශ වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රය කෘතිය තුළ වඩාත් හොදින් දැක්වේ.
&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;​{{harvnb|මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිතවාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර_පරි.වෝල්ටර්_මාරසිංහ|2014|p=7}}
හස්ත්‍යාරාමය ඛේටයක (නදියක් සහ කන්දක් අතර පිහිටි), ඛර්වටයක (කඳු වැටිවලින් වට වූ ගමක්), නගරයෙක, පුරදුර්ගයක, නදියක් අසබඩ, මුහුදු වෙරළක, උයනක, වනයක, නියම්ගමක, පටුනක (මුහුදක් අසල පිහිටි වෙළඳ නගරයක්), වනාන්තරයක හෝ දේශ සීමාවක පිහිටුවන්නේ යි. අන් තැනක (ඉදි) නොකරනු ලබන්නේ යි.&lt;/ref&gt;

​​මංජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයට අනුව, විහාරය තුළ පිහිටා ඇති සියලු ගොඩනැගිලි ‘මුඛ්‍ය’ හා ‘ගෞණ’ යනුවෙන් කොටස් දෙකකට බෙදනු ලැබේ. මුඛ්‍ය හෙවත් ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි පහකි. ඒවා නම්, චෛත්‍යය (ස්තූපය), බෝධිවේශ්මය (බෝධිගෘහය/බෝධීන් වහන්සේ), ප්‍රතිමාලය (පිළිම ගේ) හා සභා (පෝය ගෙය) යන ඉතා ම වැදගත් පූජනීය ගොඩනැගිලි හතරත්, භික්ෂූන් වහන්සේගේ වාසභවනය වූ ප්‍රාසාධයත් ය.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt; ‘ප්‍රාසාදය’ යනු පොදු ව්‍යවහාරයේ යෙදෙන්නක් වුව ද මේ අවස්ථාවේ දී එය විහාරයේ ප්‍රමුඛ භික්ෂූන් වහන්සේ වැඩ සිටි නේවාසික ගොඩනැගිල්ල වශයෙන් සැළකීම වඩා සුදුසු වේ.&lt;/ref&gt; පබ්බත ආරාමය අයත් වර්ගය අනුව, ඒ ඒ ගොඩනැගිලි පිහිටන ස්ථාන වෙනස් විය හැකි නමුත් ආරාම භූමිය තුළ එම එකිනෙක ගොඩනැගිලි බෙදී විහිදී යන ආකාරය පිළිබඳ පොදු මූලධර්ම ද දැකිය හැකි වේ. වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර කෘතියට අනුකූල ව, විහාරාභ්‍යන්තරයේ පිහිටා ඇති ගොඩනැගිලිවල ස්ථානගත වීම සාමාන්‍යයෙන් සිදු වන්නේ ප්‍රධාන දොරටුව නැතහොත් පිවිසුමේ පිහිටීම හා එහි දිශාගත වීම අනුව ය. ඒ අනුව, ශුද්ධ භූමියට ඇතුළු වන බැතිමතාට පළමුවෙන්ම ඇස ගැටෙන්නේ චෛත්‍යය හා බෝධීන් වහන්සේ යි. කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ මැද මළුවේ ඒ ඒ පූජනීය ගොඩනැගිලි විහිදී ඇති ආකාරය නැතිනම් ස්ථානගත වී ඇති ආකාරය පිළිබඳ අවධානය යොමු කිරීමේ දී මෙකී ශිල්ප ග්‍රන්ථාගත කරුණු ඒ සඳහා ද පොදු බව තහවුරු වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. xliv,xlvi
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;

​පබ්බත වර්ගයේ ආරාම නිර්මාණය කිරීමේ දී මූලික පදනම වන්නේ ‘පූර්වයෙන් අර්ථ දක්වන ලද සැලැස්මක්’ නොමැති නම් ‘මනඃකල්පිත වූ භූමි සැලැස්මකි.’ මෙහි දී අදාළ භූමි මණ්ඩලය කෝෂ්ට හෙවත් කොටු නවයකට නොහොත් 25කට බෙදනු ලැබේ. කෝෂ්ඨ නවයකින් යුතු වාස්තු මණ්ඩලය ‘පීඨ’ නමින් ද, කෝෂ්ඨ විසි පහකින් යුක්ත වාස්තු මණ්ඩලය ‘උපපීඨ’ නමින් ද හඳුන්වනු ලැබේ. මේ වාස්තු මණ්ඩලයක යම්කිසි කෝෂ්ටයක් හෙවත් පරිශ්‍රයක් සාමාන්‍යයෙන් නම් කරනු ලබන්නේ ඊට අධිගෘහිත යැයි සලකනු ලබන වාස්තු දේවතාවාගේ නමිනි.මේ පීඨයන්ගේ මධ්‍ය මණ්ඩලය නිශ්චිත ව ‘බ්‍රහ්ම’ වෙනුවෙන් වෙන් වේ..&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. xliv,261
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

[[File:Upapīṭha Vastu Maṇḍalaya.jpg|thumb|250px|උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩලය&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Comparison of the forty seven &quot;Panchavasa&quot; Monastery Plans with Archaeological Material,Manjusri Vastuvidyasastra
 |author= M.H.F.Jayasuriya,Leelananda Premathilake and Ronald Silva
 |volume= Bibiliotheca Zeylanica Series  
 |language=en
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;]]

​වාස්තු මණ්ඩලය නියෝජනය කරනු ලබන කෝෂ්ට හෙවත් කොටු ආරාමයට අයත් විවිධ ගොඩනැගිලි සඳහා වෙන් කරනු ලැබේ.උපපීඨ සැලැස්ම අනුව සංවිධානය වූ ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රභේදය වන්නේ කුරුන්දි විහාරයෙන් ද නියෝජනය වන හස්ත්‍යාරාම ප්‍රභේදයයි. (ප්‍රධාන පිවිසුම යෙදෙන දිශාව අනුව, හස්ත්‍යාරාමයේ තවත් ප්‍රභේද හතරක් හා හස්තිවික්‍රාන්තයේ ප්‍රභේද හතරක් වශයෙන් එකිනෙකට වෙනස් සැලසුම් අටක් පවතී). ඒ අනුව, මෙම විහාර සැලසුමේ දී ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි පහ, සිටගෙන සිටින ඉරියව්ව දක්වන විශාල හස්තියෙකුගේ විවිධ අඟපසග පොළොවේ ස්පර්ශ වන ස්ථාන අනුව පිහිටුවා ඇත..&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. xlvii
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
​මේ අනුව, නැගෙනහිර දෙසින් ප්‍රධාන පිවිසුම සහිත හස්ත්‍යාරාම ආකෘතියට අනුව ගොඩනඟා ඇති කුරුන්දි කන්දේ පබ්බත විහාරය ද ඇතුළු ඒ ප්‍රභේදයට අයත් ආරාමයක ඒ එකිනෙක ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි ස්ථානගත වී ඇති ආකාරය උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩල අනුව පහත අයුරින් මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර ග්‍රන්ථය තුළ විස්තර වේ.

{{Blockquote 
|text=
'''&quot;​පූර්වද්වාරය සහිත හස්ත්‍යාරාමය (පහත සඳහන් අයුරු) සැලසුම් කරනු ලබන්නේ යි. බ්‍රහ්මස්ථානයෙහි සභාශාලාව කරන්නේ යි. විතථයෙහි බෝධිය නියමකරන්නේ යි. ඊශානයෙහි චෛත්‍යය ද, සුග්‍රීවයෙහි ප්‍රතිමාලය ද, රුද්‍රරාජාංශයෙහි ප්‍රාසාදය ද වන්නේ ය. පංචාවාසයෝ (මෙසේ) විශේෂයෙන් (දක්වන ලදහ).&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. 51
 |language=si
 |isbn = }})&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. 51
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;}}}}}}


[[File:Upapīṭha Vastu Maṇḍala of Kurundi Vihara.jpg|thumb|250px|කුරුන්දි පබ්බත විහාරයේ උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩලය තුළ ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි පිහිටා ඇති ආකාරය]]

කුරුන්දි විහාරයේ උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩලය සලකා බැලූ විට ස්ථූපය &quot;ඊශ&quot; කෝෂ්ටය තුළ ද,බෝධිඝරය &quot;විතථ&quot; කෝෂ්ටය තුළ ද,පිළිමගෙය &quot;සුග්‍රීව&quot; කෝෂ්ටය තුළ ද,උපෝසථඝරය &quot;බ්‍රහ්මා&quot; කෝෂ්ටය තුළ ද හා ප්‍රාසාදය &quot;රුද්‍ර&quot; කෝෂ්ටය තුළ ද පිහිටා ඇත.

===ප්‍රධාන පිවිසුම් පියගැට පෙළ===
කුරුන්දි කන්ද මත පිහිටි පබ්බත විහාරයේ පූජනීය, වන්දනීය වාස්තු නිමැවුම් පිහිටි මැද මළුව දක්වා වූ ප්‍රධාන පිවිසුම කන්දේ උතුරු දෙසින් පැවති බවට විධිමත් වාස්තු ඉදිකිරීම් සාධක දැකගත හැකි වේ. කබොක් ගල් ප්‍රමුඛ ව කළු ගල් ද යොදාගනිමින් නිමවා පැවතින්නට ඇති මෙම පියගැටපෙළ කන්දේ උතුරු දෙසින් කුරුන්දි වාපි නැතිනම් ආසන්නයේ පිහිටි පෞරාණික වැවේ බැම්මේ දකුණු කෙළවර වෙත යොමු වී පැවත තිබී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.94
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

​
​දැනට මතුපිට පවතින සාධක අනුව වුව අගනා මෙන් ම මනස්කාන්ත වාස්තු නිමැවුමක් වශයෙන් හඳුනාගත හැකි මෙම පියගැට පෙළේ සාධක කන්දේ උතුරු ප්‍රපාතයේ ස්ථාන කිහිපයකින් ඉස්මතු වී ඇති ආකාරය දැක ගත හැකි වේ. එයින් තැන් දෙකක දී පියගැට පෙළේ දෙ පස ස්ථානගත කර පැවති මුරගල් යුගල දෙකක ඉහළ කොටස් දැකගත හැකි වේ. කන්ද පාමුලට ආසන්න ව දැකගත හැකි එක් මුරගල් යුග්මයක් එකිනෙක පරතරය මීටර් 4.5ක් වන සේ පිහිටා ඇත. ඒ තැන් සිට මීටර් කිහිපයක් ඉහළින් පිහිටා ඇති අනෙක් මුරගල් යුග්මයේ පරතරය මීටර් 3.9කි.
​දැනට පොළොවෙන් ඉස්මතු වී ඇති සාධක අනුව මෙම එක් මුරගලක පළල හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 40×16 ප්‍රමාණයේ වන අතර ඒවා කැටයම් රහිත වාම් නිර්මාණ බව පෙනී යයි. අනුරාධපුරය හා තදාශ්‍රිත පබ්බත විහාරාරාමයන්හි දැකගත හැකි එවැනි ආකාර මුරගල් සමඟ මෙම මුරගල් බෙහෙවින් සමපාත වන බව පෙනේ. මෙම පියගැට පෙළේ පඩි, කබොක් ගල් භාවිතයෙන් නිමවා ඇති සෙයක් පෙනී යයි. කෙසේ නමුත් තවමත් පිවිසුම් පියගැට පෙළ කැණීම් කර ඉස්මතු කර නොමැත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.95
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===මාධ්‍යමික මළුව(වන්දනීය මැද මළුව)===
අනුරාධපුර යුගයේ දෙවැනි භාගයේ දී වඩාත් ප්‍රචලිත වූ විහාර වර්ගයක් වන පබ්බත විහාරයක පවතින පොදු වාස්තුවිද්‍යා සැලැස්මට අනුගත ව එයට අයත් වන්දනීය වාස්තු නිර්මාණ ඉදිකරනුයේ පරිවාර වාස්තු නිමැවුම් අන්තර්ගත බිම් මට්ටමට වඩා උස් වූ මළුවක් මත ය. මේ මළුව ‘පූජනීය ගොඩනැගිලි අන්තර්ගත මළුව’ හෙවත් ‘මාධ්‍යමික මළුව’ වශයෙන් නම් කළ හැකි අතර ස්තූපය, පිළිම ගෙය, බෝධි වෘක්ෂය හා විනය කර්ම සිදු කළ පෝය ගෙය ඇතුළු පූජනීය ගොඩනැගිලි මෙම පරිශ්‍රය තුළ ස්ථාපිත කර ඇත. ඒ සම්ප්‍රදායට අනුගත ව කුරුන්දි කන්දේ විහාරයෙත් මැද මළුව ස්ථාපනය කර ඇත. අනුරාධපුරය පැරණි නගරයේ පිටත වළල්ලක ස්වරූපයෙන්,ස්ථාපනය කර ඇති කුරුන්දි විහාරය ඇතුලු බොහෝ පබ්බත විහාරයන්ගේ සැලසුම් පරීක්ෂා කිරීමේ දී පුරාණ ශිල්ප ග්‍රන්ථ වලට අනුකූල ආකාරයෙන් ඒවා ස්ථාපනය කර ඇති බව හඳුනාගත හැකි ය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.95,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

​කුරුන්දි කන්දේ මුදුනේ සිවු දෙසින් ම කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ප්‍රාකාර බඳවා ඒ තුළ සමතලා බිමක් ඇති කොට පූජනීය මළුව සකසාගෙන ඇත. මෙම මාධ්‍යමික මළුව නැගෙනහිර බටහිර දිශානුගත ව සැලකීමේ දී දිගින් මීටර් 120ක් පමණ හා පළලින් මීටර් 100ක් පමණ වේ. පෙර ද දැක්වූ පරිදි මෙම ප්‍රාකාරය විධිමත් ආකාරයෙන් කබොක් ගල් යොදාගෙන කරවා ඇති අතර සාමාන්‍ය උස, තැනක දී මීටර් 3ක් පමණ වන මුත් පොළොවේ පිහිටීම අනුව තැනින් තැනට එහි උස වෙනස් වේ. මෙම පූජනීය නිර්මාණ අන්තර්ගත වූ මධ්‍ය අංගණය සඳහා ඇති ප්‍රමුඛ ප්‍රවේශය මළුවේ නැගෙනහිර ඉමෙන් යොදවා ඇත. එම නැගෙනහිර ඉමේ දකුණු අන්තයේ සිට මීටර් 20ක් පමණ දුරින් මෙම පිවිසුම් පියගැටපෙළ ස්ථානගත කර ඇති අතර මීටර් දෙකක පුළුලකින් යුතු ගල්පඩි 7කින් එම පිවිසුම සමන්විත වේ. ඒ අනුව, මංජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයෙහි දක්වා ඇති ලක්ෂණ අනුව බැලීමේ දී කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ මැද පිහිටි, ප්‍රධාන මළුවේ ප්‍රධාන දොරටු දෙකක් වූ අතර එයින් ප්‍රධාන දොරටුව හෙවත් මහාද්වාරය නැගෙනහිර දෙසට මුහුණ ලා ඇති අතර ම උපප්‍රධාන දොරටුව හෙවත් පක්ෂ ද්වාරය(කුඩා දොරටුව) උතුරු දෙසට යොදවා ඇත. මේ අනුව, ප්‍රධාන දොරටුව මෙම ආරාමය වෙත පිවිසීම සඳහාත් පක්ෂ ද්වාරය වන්දනාව අවසන් කර එම මළුවෙන් පිටවීම සඳහාත් භාවිත වන්නට ඇත..&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.97,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව===

කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ වන්දනීය මැද මළුවේ ඊසානදිග කෙළවරට වන්නට පිහිටා ඇති මෙම ස්තූපය නටබුන් ව, ස්තූපයක් බව හඳුනාගැනීමට පවා නොහැකි තත්ත්වයෙන් පැවති බව පූර්ව වාර්තා තුළ දැකගත හැකි වේ. මෙම අගනා ස්තූපය 2021 වසරේ දී ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව මගින් ශ්‍රී ලංකා යුද හමුදාවේ ශ්‍රම දායකත්වය ඇතිව විධිමත් ආකාරයෙන් කැණීම් කර මතු කර තිබේ. 2023 මාර්තු වන විට මෙම ස්තූපයේ සංරක්ෂණ කටයුතු පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් අවසන් කර ඇත. කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ දැනට දැකගත හැකි වඩාත් වැදගත් ම හා ආකර්ෂණීය ම වාස්තු නිමැවුම වන්නේ මෙම ස්ථූපය යි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.97,3rd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

කුරුන්දි ස්තූපය කබොක් ගල් භාවිත කර ගොඩනැගූ මෙරට පැරණි ම ස්තූපය වේ.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;කෝට්ටේ යුගයට අයත් ප්‍රමාණයෙන් කුඩා කබොක් ස්තූප දෙකක් බැද්දගාන ප්‍රදේශයේ දැකගත හැකි වේ.නමුත් එම ස්ථූප දෙකට වඩා කුරුන්දි ස්ථූපය සියවස් ගණනාවක් පැරණිය.&lt;/ref&gt; ඒ අනුව, මෙරට පවතින විශේෂ ස්තූපයක් වශයෙන් මෙය හඳුනා ගැනීමේ වරදක් නැත. පවත්නා තත්ත්වය අනුව විෂ්කම්භය මීටර් 13කට ආසන්න මෙම ස්තූපය මළුව මට්ටමේ දී වටා ප්‍රමාණය මීටර් 40.6කට ආසන්න වේ. පශ්චාත් කාලීන ව නිධන් හොරුන් විසින් මෙම අගනා ස්තූපයේ මුදුනින් හාරා විනාශ කර ඇති බවට සාධක ස්තූපය ප්‍රතිසංස්කරණයට පෙර (2021 සැප්තැම්බර්) දැකගත හැකි විය. දෙමළ ඊළාම් ත්‍රස්තවාදීන් මෙම ප්‍රදේශයේ ක්‍රියාත්මක වූ කාලවකවානුවේ දී මෙම කලාපයේ උසින් වැඩි ම ස්ථානය වූ මෙම ස්තූපයේ මුදුන යුද්ධ ක්‍රියාකාරකම් සඳහා යොදාගත් බවටත් යම් යම් වාර්තා වීම් වී තිබේ. පුරාවිද්‍යා කැණීමෙන් ඉක්බිති සංරක්ෂණයට පූර්වයෙන් මෙම ස්තූපයේ උස ආසන්න වශයෙන් මීටර් 4ක් පමණ වේ. පේසා වළලු සහිත බෝඩම සෙන්ටිමීටර් 260ක් උසකට නිමවා ඇති අතර එයින් අනතුරු ව ස්තූප ගර්භය ගොඩනඟා ඇත. ස්වාභාවික හේතු හා නොමනා මිනිස් කටයුතු නිසා මෙම පූජනීය ස්තූපයේ උපරි කොටසින් සැලකිය යුතු කොටසක් විනාශ වී පවතියි. බොරදම ඇතුළු ස්තූපයේ යම් යම් ස්ථානවල දක්නට ඇති සාධක අනුව, මෙම හුරුබුහුටි අනර්ඝ ස්තූපය හුණු බදාම කපරාරු කර සුදුපිරියම් කර තිබූ බව ද සනාථ වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.103,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
[[File:Ground plan of the Kurundi Stupa.jpg|thumb|250px|2021 දී මුල් වරට කැණීම් කළපසු කුරුන්දි ස්ථූපයේ බිම් සැලසුම]]

​ලක්දිව පුරාණ කලා ඉතිහාසය පිළිබඳ ප්‍රාමාණික උගතකු වන, කැලණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ පුරාවිද්‍යාව පිළිබඳ මහාචාර්ය මාලිංග අමරසිංහ පෙන්වා දෙන ආකාරයට කැණීමෙන් ඉක්බිති අනාවරණය වූ මෙම ස්තූපය මෙරට දැනට පවතින පද්මාකාර හැඩයක් ගන්නා එක ම ස්තූපයයි.එහෙත් එතුමාට අනුව ස්තූපයේ සංරක්ෂණ කටයුතු අතරතුර දී ස්තූපයේ එකී පද්මාකාර ලක්ෂණ විනාශ වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.103, 3rd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

නැගෙනහිර සිට බටහිර දිශානුගත ව මීටර් 20.7ක දිගකින් හා උතුරේ සිට දකුණු දිශානුගත ව මීටර් 19.4ක පළලින් යුක්ත ව බිම් මට්ටමේ සිට මීටර් දෙකකට ආසන්න උසකින් ස්තූපය පිහිටුවා ඇති ස්ථූප මළුව සකසා ඇත. මෙම මළුව ද කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ම නිමවා ඇත. සාමාන්‍ය දිග පළල හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 35× 32×10 ප්‍රමාණයේ කබොක් ගල් ඒ සඳහා භාවිත කර ඇත.
​මෙම ස්තූප මළුවේ පැති හතර ම කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ම හැඩ ගැන්වූ මනබඳිනා බොරදම් හැඩ හා කැටයමින් අලංකාර කර තිබූ බවට පැහැදිලි සාධක පවතින අතර පොළොව මට්ටමේ සිට සෙන්ටිමීටර් 190ක උසක් දක්වා මෙම සාධක ශේෂයන් දැකගත හැකිය. මෙම පැති හතර ම ආවරණය කරමින් පැරණි ස්තූපයන්ගේ අනිවාර්ය අංගයක් වූ ‘ඇත් පවුරක් හෙවත් හස්ථිවේදියක්’ ද පැවතුණු බවට සාධක පවතින මුත් මේ වන විට එය බෙහෙවින් විනාශ වී පවතියි. කිසිදු අලංකාර අංගයකින් තොර ව පළමු ව ස්තූප මළුව සකසා ඉක්බිති, එයට බාහිරින් මෙම අලංකරණ අංග එකතු කර ඇති බව වාස්තු නිර්මාණකරණය පරීක්ෂා කිරීමේ දී පැහැදිලි වේ. ඒ බාහිර නවකම්, කාලයාගේ ඇවෑමෙන් එහි මුල් බැඳීම්වලින් දුරස් වී වෙන් වී යන ආකාරය කැණීමෙන් පසු පැහැදිලි ව දැකගත හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.97,3rd and 4th paragraphs
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kurundi Stupa after conservation.jpg|thumb|275px|කුරන්දි ස්ථූපය සංරක්ෂණය කිරීමෙන් පසු]]

​ඉදිකිරීම් සිදු කරන ලද අවධියේ ම ස්තූප මළුවේ මෙම අලංකරණ අංග සියල්ල ම ආවරණය වන ආකාරයෙන් සෙන්ටිමීටර් 2ක් පමණ ඝනකම හුණු කපරාරු මගින් ආවරණය කර අලංකාරය තවත් වැඩි කර තිබූ බවට සාධක වර්තමානය වන විටත් ශේෂ වී ඇති හුණු කපරාරු කොටස් මඟින් පැහැදිලි වේ.​ස්තූප මළුව මතට පිවිසීම සඳහා වන පියගැට පෙළ පිහිටා ඇත්තේ මළුවේ බටහිර ඉමෙනි. ඒ අනුව, ස්තූපය වෙත පිවිසෙන්නෙකු නැගෙනහිර දෙසට මුහුණ යොමා ස්තූප මළුව මතට පිවිසිය යුතු වේ. සැළකිය යුතු අවස්ථාවන් හි දී මෙවැනි ස්තූප සඳහා පිවිසුම් සතර දෙසින් පැවතියත් මෙම ස්තූපය සඳහා පිවිසුම් ඇත්තේ එකක් පමණි. මෙම ස්තූපය පිහිටා ඇති ස්ථානයේ ස්වභාවයත් පිවිසුම් එකක් පමණක් යෙදීමට අනුබලයක් සපයන්නට ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.99,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

​ස්තූපය දෙසට මුහුණ යොමු කරමින් ගල් පියගැට දෙකක් නැඟීමෙන් පසු එකී පිවිසුම දකුණු හා වම් අතට බෙදී වෙන් වී ගමන් කරයි. මීටරයක පුළුලින් යුක්ත ව එක් පසෙකට ගල් පඩි 13කින් සමන්විත මෙම පියගැටපෙළ සෙන්ටිමීටර් 330කින් දිග වන අතර අංශක 30ක පමණ නැඟීමකින් යුක්ත වේ. පියගැටපෙළ තරණය කර සලපතල මළුව වෙත පිවිසිය හැකි වේ. ඒ අනුව, වම් පස පියගැටපෙළ භාවිතයෙන් ස්තූප මළුව වෙත පිවිසෙන බැතිමතෙකුට දක්ෂිණාවර්ත ව ඇවිදිමින්, පුදපූජා කිරීමෙන් අනතුරු ව අනෙක් පියගැටපෙළ උපකාරයෙන් මළුවෙන් බැසිය හැකි වේ. මෙම පියගැටපෙළ ස්ථාපනය කර ඇති ආකාරය අනුව, ස්තූප මළුවට පිවිසෙන හෝ එයින් පිටවෙන අයෙකුට ස්තූපයට පිටු නොපාන ආකාරයෙන් එකී කටයුතු සිදු කළ හැකි ය.
​කබොක් ගල් යොදමින් ස්තූප මළුව සකසා ඇති නමුත් ස්තූපයේ වැලිකොන්දේ සීමාවේ සිට සෙන්ටිමීටර් 75ක් දුරින් ආරම්භ වී සෙන්ටිමීටර් 175ක් දක්වා කලාපය ආවරණය වන සේ ගල්පුවරු අතුරා ඇත. මිහින්තලේ පිහිටි කණ්ඨක චේතිය, කටුසෑය හා ඉඳිකටු සෑය වැනි ස්තූපවලත් මෙම ලක්ෂණය දැකගත හැකි වන අතර ක්‍රිස්තු වර්ෂයෙන් 7-8 සියවස් කාලයේ දී නිමවෙන බොහෝ කුඩා හා මධ්‍ය පරිමාණයේ ස්තූපයන්හි ස්තූප මළු මත මෙම ලක්ෂණය දැකගත හැකි වේ.මෙසේ අතුරා ඇති ගල්පුවරු 18 ක් මත යම් දෙයක් ඇඹරීම නිසා ඇතිවන ආවට සලකුණු දැකගත හැකි අතර මෙම ස්තූප වන්දනාවේ යෙදුණු බැතිමතුන් විසින් ඖෂධ හෝ වෙනත් පූජාර්හ දෑ ඇඹරීම නිසා මෙම සලකුණු ඇති වූ බව විද්වත් මතය වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.99,2nd and 3rd paragraphs
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Drawing art kurundi stupa.jpg|thumb|275px|සිංහල රජ දවස පැවති කුරුන්දි ස්ථූපය දැක්වෙන උපකල්පිත සිතුවමක්&lt;br&gt;( මහාචාර්ය මාලිංග අමරසිංහ විසින් සිතුවම් කරන ලද )&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.318
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


වැලි මළුව කෙරෙහි අවධානය යොමු කළවිට එහි උතුරු සීමාව පැහැදිලි ව හඳුනාගත හැකි අතර එහි ඉම, ස්තූප මළුවේ මුල සිට මීටර් 3.1ක පුළලකින් යුක්ත ය. මෙම වැලි මළුව මත අවශේෂ ශිලා නිර්මාණ කිහිපයක් ද දැකගත හැකි වේ. ඒ අතර, ස්තූප සෝපානයට(ස්ථූප පඩිපෙළට) ආසන්නයේ ගල්පඩියක් වශයෙන් භාවිතයට ගන්නට ඇතැයි සිතිය හැකි ගල් පුවරුවක් පවතින අතර මෙහි දිග, පළල හා උස සෙන්ටිමීටර් 110×20×15 ප්‍රමාණයේ පවති. මතුපිට සුමට කර වාත්තු හැඩයෙන් සකසා ඒ වටා ඉමට ආසන්න ව කාණුවක් කපා සකස් කරන ලද ගල් නිර්මාණයක් ද දැකගත හැකි අතර මෙය ප්‍රමාණයෙන් සෙන්ටි මීටර් 50×40×25 පමණ වේ. එමෙන් ම, දිග සෙන්ටි මීටර් 120ක් ද පළල සෙන්ටි මීටර් 38ක් හා උස සෙන්ටි මීටර් 14ක් වන මේ වන විට කොටස් තුනකට කැඩී ගිය ගල් පුවරුවක් ද වැලි මළුව මත දැකගත හැකි තවත් නිර්මාණයකි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.104,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
====මල් අසුන====
ස්ථූපයේ සලපතල මළුවට පිවිස දක්ෂිණාවර්තව ඇවිද යාමේදී වයඹ දෙසින් සෙන්ටිමීටර 240ක දිගින් හා සෙන්ටිමීටර 180ක පළලකින් යුතු මෙන්ම සෙන්ටිමීටර 90 පමණ උසකින් යුතු ආයත චතුරස්‍රාකාර නිමැවුමක් දැකගත හැකි අතර එය මල් ආසනයක් වශයෙන් ස්ථාපනය කරන ලද්දක් ලෙස විද්වතුන් අනුමාන කරනු ලබයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.100,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

====යූපස්ථම්භය====
ස්තූප මළුවේ නැගෙනහිර දිශානුගත ව, කොටස් තුනකට කැඩී වෙන් ව කරවිකඩ ටැඹ හෙවත් යූපස්ථම්භය,ස්ථූපය කැණීම් කිරීමේදී හමු විය.  මෙයටම වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයේ භාවිත වන්නේ ‘ගජස්ථම්භ’ යන නමයි. එයින් ‘හස්තියෙකු බැඳ තබන කණුව’ යන අදහස ජනිත කෙරේ..&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. 1xxiv
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;දිගින් සෙන්ටිමීටර් 160ක් වූ මෙම යූපස්ථම්භය අෂ්ටාකාර හැඩයක් ගන්නා අතර එහි ඉහළ කෙළවර පද්මාකාර ස්වරූපයක් ගන්නා අයුරින් මනරම් ව නිමවා ඇත. මෙම ලක්ෂණය මෙරට අභයගිරි සම්ප්‍රදායේ පුදබිම්වල පවතින ස්තූප හඳුනාගැනීමේ මූලික නිර්ණායකයක් වශයෙන් දැක්විය හැකි අතර අනුරාධපුර යුගයේ මධ්‍ය කාලයෙන් පසු ශීඝ්‍ර ලෙස ව්‍යාප්ත වූ අභයගිරි සම්ප්‍රදායේ නියෝජනය මෙයින් නිරූපණය කරනු ලබයි. ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව මගින් මෙම ස්තූපය කැණීම් සිදු කරන අවස්ථාවේ දී ස්ථූප මළුව මත වූ වජ්‍රාසනය මත සෘජු ව පැවතිය දී  මෙය කැණීම් මගින් හමු විය.මෙහි ඉහළ කොටස හින්දු අන්තවාදී කොටස් විසින් ශිව ලිංගයක් බවට අසත්‍ය තර්කානුකූල රහිත මතවාද ව්‍යාප්ත කිරීමට උත්සාහ කරනු ලැබී ය. නමුත්, පුරාවිද්‍යා සන්දර්භයක් තුළ තබා විග්‍රහ කිරීමේ දී මෙය පැරණි බෞද්ධ වාස්තුවිද්‍යා නිර්මාණය හා සැබැඳි ප්‍රධාන අංගයක් බව කිසි සේත් ම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට අවස්ථාවක් නොමැති බව විද්වතුන් පෙන්වා දී තිබේ.එයට හින්දු ආගමික ස්වරූපයක් ආදේශ කිරීමට අවම ප්‍රස්ථාවක් ද නොමැති බව ඓතිහාසික ආගමික වාස්තුවිද්‍යාව තුළින් තහවුරු කරනු ලබයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.100,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

====වජ්‍රාසනය====
කොටස් වූ යූපස්ථම්භය හමු වූ ස්ථානයට ආසන්නයේ නොමැති නම්, ස්තූප මළුවේ නැගෙනහිර පෙදෙසේ මධ්‍යගත ව දිග සෙන්ටිමීටර් 260ක් ද පළල සෙන්ටිමීටර් 110ක් හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 20ක් පමණ වන්නා වූ මැනවින් සකස් කළ, එහෙත් කාලයාගේ ඇවෑමෙන් කොටස් තුනකට කැඩී වෙන් වී ඇති ගල් පුවරුවක් දැකගත හැකි අතර මෙය සෙන්ටිමීටර් 55ක් උස වූ ගඩොළු ඝනාකාකාර ආධාරකයක් මත පිහිටුවා ඇත. මෙහි මතුපිට මටසිලිටි ආකාරයෙන් ඔප දමා ඇත. මෙම කදිම ගල් නිමැවුමට ආවරණයක් ද පැවති බවට පුරාවිද්‍යා සාධක පවති. ඒ අනුව, එකී ආවරණය දරා සිටි සෙන්ටිමීටර් 23×13 ප්‍රමාණයේ මීටර් දෙකක උසින් යුතු, මැනවින් සැකසූ ගල්කණු දෙකක් මෙම ගල්පුවරුවේ වම් පසින් සෙන්ටිමීටර් 120ක පරතරයක් ඇති ලෙස දැනටමත් දැකගත හැකි ය. එයට අයත් තවත්  එවැනි ගල් කණුවක් මෙම ස්තූපය කැණීම් අවස්ථාවේ දී මෙයින් විතැන් වී ආසන්නයේ ඇති බෑවුමේ රැඳී තිබිය දී සොයාගෙන තිබේ. මෙම නිමැවුම &quot;විදුරසුනක් හෙවත් වජ්‍රාසනයක්&quot; වශයෙන් කිසිදු සැකයකින් තොර ව හඳුනාගත හැකි ය. එනම්, මුල් කාලීන ව බුදුරජාණන් වහන්සේ නිරූපණය කිරීම සඳහා යොදා ගත් බුද්ධ සංකේත අතරට මෙම විදුරසුන අයත් වන අතර බොහෝ විට බුදුපිළිමය නිරූපණය කිරීමට පූර්වයෙන් බුද්ධ වන්දනා සඳහා බෙහෙවින් ප්‍රකට අනුරුවක් වශයෙන් විදුරසුන හඳුනාගත හැකි වේ. විදුරසුනින්, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ බුද්ධත්වය නිරූපණය කරනු ලබයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.100,3rd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Vajrāsana of the Kurundi Stupa.jpg|thumb|225px|ස්ථූප මළුවේ ඇති වජ්‍රාසනය හෙවත් විදුරසුන හා දෙපස ඇති ගල්කණු සහිත වජ්‍රාසනඝරය සංරක්ෂණය කිරීමෙන් පසු]]

පුරාවිද්‍යා හඳුනා ගැනීම් අනුව මෙම ස්ථානයේ දැකගත හැකි බෙහෙවින් ම පැරණි නිර්මාණය මෙම විදුරසුන බව බොහෝ පුරාවිදයාඥයන් පෙන්වා දෙයි. මෙම ස්තූපය හා අනෙකුත් වාස්තු අංග නිමවුණු අවධියට වඩා පැරණි කාලයකට මෙම නිර්මාණය අයත් විය යුතු බව ඔවුන්ගේ අදහසයි. ඒ අනුව, මෙහි පවත්නා පූජනීය වටිනාකම හේතුවෙන් මෙම කුරුන්දි ස්තූපය නිර්මාණය කරන අවස්ථාවේ දී මෙහි ගෙනැවිත් ස්ථාපනය කළ බව සිතිය හැකි වේ.​පසු කාලීන, මිනිස් කටයුතු හේතුවෙන් මෙම විදුරසුන මතුපිට යම් විකෘතිතා ඇති වී පවතින බව දැකගත හැකිය. එනම්, යම් කිසි ද්‍රව්‍යයක් ඇඹරීම සඳහා මෙම අසුන භාවිත කර ඇති හෙයින් ඒ මත දළ ආවාට ඇති වී ඇති අතර විවිධ ප්‍රමාණයේ ආවාට 10ක් දක්නට ඇත. පසු කාලීන ව මේ ස්ථානයේ අභයගිරි සම්ප්‍රදායේ ව්‍යාප්තියත් සමඟ බැතිමතුන් විසින් පූජාකර්ම සඳහා ගලගෑම නොහොත් ඇඹරීම සඳහා මෙම ගල් පුවරුව යොදා ගැනීම හේතුවෙන් මේ ලකුණු නිර්මාණය වී ඇති බව විද්වතුන්ගේ නිගමනය වී තිබේ. මුල් කාලීන ව විදුරසුනේ ඇති ආගමික හා පූජනීය වටිනාකම අවම වී ​යාම පෙන්නුම් කෙරෙන අවස්ථාවක් වශයෙන් ද මෙය පෙන්වා දිය හැකි වේ. මෙවැනි ඇඹරුම් නිසා ඇති වූ ආවාට සලපතල මළුවේ ඇති ගල් පුවරු මත ද දැකගත හැකි ය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.101-103 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

====පා දෝවනිය====
ස්තූපයට බටහිර දිශාවෙන් තරමක් වම් පසට වන්නට වැලි මළුවේ දිග හා පළල මීටර් 2 බැගින් ද උස සෙන්ටි මීටර් 40ක් ද ගැඹුර සෙන්ටිමීටර් 23ක් ද වූ කබොක් ගලින් සකස් කළ චතුරස්‍රාකාර නිර්මාණයක් දැකගත හැකි වේ. මෙහි මතුපිට හුණු කපරාරු කර තිබූ බවට සාධක ද එය සියුම් ව පරීක්ෂා කිරීමේ දී දැකගත හැකි වේ. ස්තූපය වන්දනා කිරීමේ අරමුණින් ස්තූප මළුවට පිවිසෙන සැදැහැවත් බැතිමතුන්ගේ පාද දෝවනය කිරීම සඳහා අවශ්‍ය ජලය රැස්කර තිබූ නිර්මාණයක් හෙවත් පාද දෝවනියක් වශයෙන් මෙය නම් කළ හැකි වේ. අනුරාධපුර ආදී ප්‍රදේශයන්හි පවතින පුරාණ පූජනීය ස්ථානයන්හි විශේෂයෙන් ම අභයගිරි සම්ප්‍රදායට අයත් පූජනීය ස්ථානයන්හි මෙවැනි ආකාරයේ ගලින් සකස් කළ පා දෝවනි සුලභ වශයෙන් දැකගත හැකි වේ.​මෙම පාද දෝවනියට බටහිර පසින් දිග සෙන්ටිමීටර් 320ක් හා පළල සෙන්ටිමීටර් 310ක් වූ කබොක් ගල් යොදාගනිමින් ම සකස් කළ ඉදිකිරීමකට අයත් පාදමක අවශේෂ ද දැකගත හැකි අතර මෙය කුමක් දැයි නිශ්චය කිරීමට තරම් ප්‍රමාණවත් සාධක මතුපිට ශේෂ වී නොමැත. එහෙත් ස්තූපය සඳහා පුදපූජා සිදු කරනු ලබන අවස්ථාවන්හි දී ඊට අදාළ පූජාර්හ දෑ තැන්පත් කිරීමට යොදාගත් වාස්තු ඉදිකිරීමක ශේෂ විය හැකි බවට විද්වතුන් මත පල කර තිබේ.නමුත්, මේ පිළිබඳ පැහැදිලි සාධක නොලැබෙන නිසා මෙම නිර්මාණය මෑතක කළ එකක් වීමට ද ඉඩ ඇති බවට සමහර විද්වතුන් මුල් අදහසට විරුද්ධ මතයක් ද පල කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.103,3nd and 4rt paragraphs
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 80%; width: 100%;&quot;
|-
|+ style=&quot;background:#CD853F; font-size: 100%; text-align: center&quot;|කුරුන්දි විහාරයේ ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව කැණීමෙන් ලැබුණු පුරාවස්තු&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.150-155
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;background:#DEB887; text-align:center&quot;|[[File:Kurundi stupa excavation.jpg|200px]]කුරුන්දි ස්ථූපය&lt;br /&gt;( පුරාවිද්‍යා කැණීමෙන් පසු දිස්වුන ආකාරය )
|
&lt;gallery&gt;
File:Artifacts kurundi stupa11.jpg|ස්ථූපයේ පද්ම බොරදම ඊසාන කාර්තුව
File:Artifacts kurundi stupa 12.jpg|ස්ථූපයේ නටබුන් වී ඇති හස්ති ප්‍රාකාරය 
File:Artifacts kurundi stupa15.jpg|කැබලි තුනකට වෙන්ව ඇති යූපස්ථම්භය 
File:Artifacts kurundi stupa13.jpg|කැබලි වලට කැඩී ඇති විදුරසුන හෙවත් වජ්‍රාසනය 
File:Artifacts kurundi stupa14.jpg|හුණු දියකිරීම සඳහා යොදාගන්නට ඇති ගඩොළි මගින් සකස් කළ කොටුවක්
File:Artifacts kurundi stupa1.jpg|පොලොන්නරුව යුගයේ කාසි අංක 1
File:Artifacts kurundi stupa2.jpg|පොලොන්නරුව යුගයේ කාසි අංක 2
File:Artifacts kurundi stupa3.jpg|යටත් විජිත යුගයේ කාසියක්
File:Artifacts kurundi stupa4.jpg|මැටි බිම් ඇතුරුම් ගල්
File:Artifacts kurundi stupa7.jpg|පැතලි මැටි උළු
File:Artifacts kurundi stupa6.jpg| පැරණි කම්මල් ඇණ
File:Artifacts kurundi stupa 5.jpg|සැරසිලි සඳහා යොදාගත් ගඩොළු
File:Artifacts kurundi stupa8.jpg|විවිධ හැඩැති පුරාවස්තු 1
File:Artifacts kurundi stupa9.jpg|විවිධ හැඩැති පුරාවස්තු 2
File:Artifacts kurundi stupa10.jpg|විවිධ හැඩැති පුරාවස්තු 3
&lt;/gallery&gt;
|}

===පිළිමගෙය===
පෝය ගෙයට මීටර් 20ක් පමණ නුදුරින් නිරිත දෙසට නටබුන් 'පිළිම ගෙය' , 'පටිමාඝරය' නැතහොත් 'ප්‍රතිමාගෘහය' පිහිටා ඇත. කබොක් ගල් යොදාගනිමින් නිර්මාණය කළ, දිග මීටර් 26.5ක් ද හා පළල මීටර් 17ක් ද පොළොව මට්ටමේ සිට උස මීටර් 1.2ක් ද වන උස මළුවක් මත මෙම පිළිම ගේ ස්ථාපනය කර තිබේ. බිම්බාලය, ප්‍රතිමාලය, ප්‍රතිමාධාර ආදී විවිධ නම්වලින් හැඳින්වෙන ප්‍රතිමාගෘහය ආරාමයක චෛත්‍ය ළඟට වඩාත්ම කැපී පෙනෙන වැදගත්කමක් සහිත ගොඩනැගිල්ල වශයෙන් හඳුනා ගැනේ.
​පිළිමගේ සහිත මළුවට පිවිසීම සඳහා එහි නැගෙනහිර දෙසින් පියගැටපෙළ සකසා ඇත. කළුගල් යොදාගනිමින් නිමවා ඇති මෙහි පිවිසුම සෙන්ටිමීටර් 230ක පළලකින් යුක්ත වේ. මෙම පිවිසුමේ සඳකඩ පහණ පැවති ස්ථානයේ එම සඳකඩ පහණ කඩා එතැනින් පසෙකට ඇද දමා නිධන් සොරුන් විසින් සිදු කළා යැයි අනුමාන කෙරෙන මීටර් 1.7ක දිග හා පළලකින් යුතු මීටර් 2.7 ගැඹුරකිනු යුතු වලක් වාර්තා විය.සඳකඩ පහණ, කොරවක්ගල් හා ගල් පඩි කඩා විසුරුවා දමා ඇති ආකාරයක් මුල්වරට පුරාවිද්‍යා කැණීම් සිදු කිරීමේදී වාර්තා විය.කැබලි වන සේ කඩා විසිරුවා ඇති ​සඳකඩ පහණෙහි කොටස් පිළිම ගෙය ආසන්නයේ දක්නට ලැබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.105 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Side elevation plan of the Kurundi image house.png|thumb|275px|ප්‍රතිමාගෘහයේ පැතිකඩ සැලසුමක්( වර්ෂ 2021)&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.109 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]

[[File:Front elevation plan of the image house of t Kurundi.png|thumb|275px|කැණීමට පෙර කුරුන්දි විහාරයේ පිළිමගෙයි ඉදිරිපස සැලසුමක්&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.175
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


පවත්නා සාධක අනුව කළුගල් සඳකඩ පහණේ අරය සෙන්ටිමීටර් 90කි. පහණ මැද ඇති නෙළුම් පද්මය, පලා පෙති හා ගිනිදැල් මෝස්තර පමණක් නිරූපණය කර ඇත. කොරවක්ගල් ද කැටයම් රහිත නැමී හා වක සහිත සරල ලක්ෂණ නිරූපණය කරයි. ගල්පඩිවල මුහුණ පෙදෙස කැටයමින් සරසා ඇත. දොරටුවේ ඇති කළුගලින් සකස් කළ කොරවක්ගල හා සඳකඩපහණ සරල ස්වරූපයෙන් නිමවා ඇත්තේ සංකීර්ණ සැරසිලිවලින් තොර ව ය. මෙම පිවිසුමට අයත් දොරටුපාල රූ නැතහොත් මුරගල් මතුපිට ගවේෂණයේ දී වාර්තා නොවී ඇත.​මෙකී පඩිපෙළ හරහා ගමන් කරමින් පිළිම ගෙයට පිවිසිය හැකි වන අතර බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටි, ගන්ධ කුටි ආකෘතිය නිරූපණය කරමින් ප්‍රතිමාගෘහ ආකෘතියට ම නිමවා ඇති මෙම පිළිම ගේ දිගින් මීටර් 15.6ක් හා පළලින් මීටර් 8.2ක් වේ. අන්තරාලයට පිවිසෙන ස්ථානයේ තවත් පිවිසුමක් පැවති බවට සාධක පවතින අතර එහි පිවිසුම් ද්වාරයක් වූ බවට සාධක ඇත. මෙහි ගලින් කළ පිවිසුම් ද්වාර උළුවස්සට අයත් උඩළිපත දැකගත හැකි අතර එය මනරම් වාමන රූ හා වෙනත් රූකම්වලින් අලංකාර කර ඇත. මීටර් 7.6ක දිගින් හා මීටර් 4.2ක පළලින් යුත් අන්තරාලයෙහි සැලැස්ම දැනට ශේෂ වී ඇති ගල්කණුවලින් ප්‍රතිනිර්මාණය කළ හැකි වේ. පොදුවේ සලකා බැලීමේ දී පිළිම ගේ නිමවීම සඳහා මීටර් 2.75 ක උසකින් යුතු දිග හා පළල සෙන්ටිමීටර් 26×20 ප්‍රමාණයේ වන ගල්කණු යොදාගෙන ඇති අතර එවැනි ගල්කණු 27ක් මුල් පුරාවිද්‍යා කැණීම සිදු කරන අවස්ථාවේ දී වාර්තා වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.106
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

​පිළිම ගේ ගර්භ ගෘහයේ දිග මීටර් 8ක් හා පළල මීටර් 8.2ක් වේ. පිළිම ගේ බටහිර අන්තයේ මැද කොටසේ දිග, පළල හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 75×47×25 ප්‍රමාණයේ මල් ආසනයක් තැන්පත් කර ඇති නමුත් එම නිර්මාණය එහි මුල් පිහිටුමෙන් වෙනස් කර ඇති බවක් මුල්වරට කැණීම් කළ පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන්ට නිරීක්ෂණය වී තිබේ.ගර්භ ගෘහයේ පැවති බුද්ධ ප්‍රතිමාවේ කිසිදු සාධකයක් මතුපිටින් දක්නට නොමැති නමුත් මෙහි හිටි පිළිමයක් වැඩ හිඳි බව සිතිය හැකි අතර එම බුද්ධ ප්‍රතිමාව වටා පැදකුණු කළ හැකි ආකාරයෙන් පිළිමගෙය නිර්මාණය කර තිබූ බව පෙනේ. කබොක් ගලින් කරවූ මළුව මත පැරණි ප්‍රතිමා ගෘහය නිර්මාණය කිරීමට යොදාගත් උළු, ගඩොල් හා ගල්කණු කොටස් විසිරී පවතින ආකාරය ද දැකගත හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.107,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Reconstructed sketch of the Buddha statue at Kurundi Vihara.jpg|thumb|150px|කුරුන්දි විහාරයේ පිළිමගෙය කැණීමේදී අනාවරණය වූ බුද්ධ ප්‍රතිමාවේ අවශේෂ අනුසාරයෙන් ප්‍රතිනිර්මිත බුද්ධ ප්‍රතිමා සටහනක්&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.378 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


[[File:Front of the image house of Kurundi.jpg|thumb|275px|කැණීමෙන් පසු පිළිමගෙයි ඉදිරිපස&lt;br&gt;(සංරක්ෂණය කර නොමැත)]]


​ගරු අමාත්‍ය, සිරිල් මැතිව්ගේ කාලයේ දී එනම් 1980 දශකයේ ආරම්භයේ දී හින්දු බැතිමතුන් විසින් මෙම ස්ථානයේ ඉදි කළා යැයි පැවසෙන හින්දු කෝවිල ද මෙම පිළිම ගේ තුළ ම ඉදි කර පැවති බවට සාධක පවතිි. එයින් පසු වත් 2020 වසරේ දී පමණ නැවතත් මෙම පිළිම ගෙයි පුරාණ පිළිම ස්ථාපිත ව පැවති ස්ථානයේ ම හින්දු ශිව දේවාලයේ ත්‍රිශූල ආදිය ස්ථාපිත කර තිබූ බව ද වාර්තා වී තිබේ. ඒ අනුව මෙම ස්ථානය හින්දු පූජනීය ස්ථානයක් බව පවසමින්, අන්තවාදීන් විසින් මෙම ගර්භගෘහයේ බුද්ධ ප්‍රතිමා ස්ථාපිත ව පැවති ස්ථානයේ මීටර් 2×1.5 ප්‍රමාණයේ බිමක, පෝට්ලන්ඩ් සිමෙන්ති භාවිතයෙන් බිම සකසා ඇති බව වාර්තා වී තිබේ.ඒ මත පෙර කී මල් ආසනය තබා එය ඔවුන්ගේ පුදුසුන බවට ​පත්කර ඇති අතර ගර්භගෘහයේ පිවිසුම් ද්වාරයේ ගල් කැබැල්ලක් මත තැබූ කොරවක්ගලෙහි ඇත් සොඬය නියෝජනය කරන වටකුරු ගල් කොටස තබා එයට ශිවලිංග නාමාදේශ කොට මෙම පෞරාණික බෞද්ධ පිළිම ගෙය හින්දු කෝවිලක් බවට පරිවර්තනය කිරීමට උත්සාහ කර තිබුණ බවක් පෙනේ.මෑතක් වන තුරු පිළිමගෙයි ගර්භගෘහය ආවරණය වන පරිදි වහලයක් ද කරවා පැවති බව එම ස්ථානයේ දැකිය හැකි මෑත කාලයට අයත් උළු හා ගඩොල්වලින් තහවුරු වෙයි. මෙම පිළිම ගෙයි පවතින සිමෙන්ති වැලි කපරාරුවෙන් සකස් කළ අනුකරණ ගල් කුළුණු ද යොදාගනිමින් හින්දු ආගමික අන්තවාදීන් අනවසර ලෙස පුරාවිද්‍යා ස්ථානය විකෘතිකර තිබේ.වර්තමානය වන විට මෙම අනවසර ඉදිකිරීම් ඉවත් කර ප්‍රතිමාගෘහය පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් කැණීම් කර අවසන් කර බෞද්ධ අනන්‍යතාව තහවුරු කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.107.3rd paragraph,108
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

පිළිමගෙය කැණීම මගින් කවන්ධ හිඳි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක්,හිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක කොටසක්,අවලෝකිතේශ්වර බෝධිසත්ව ශීර්ෂයක්,තවත් බෝධිසත්ව ශීර්ෂයක්,බෝධිසත්ව කවන්ධ ප්‍රතිමාවක්,වජ්‍රයක කොටසක්,චක්‍ර සලකුණක් සහ ඊට අමතරව කුඩා ලෝහ මූර්ති කිහිපයක් ප්‍රධාන වශයෙන් හමු වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.155-171
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;


{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 80%; width: 100%;&quot;
|-
|+ style=&quot;background:#CD853F; font-size: 100%; text-align: center&quot;|කුරුන්දි විහාරයේ ප්‍රතිමාගෘහය කැණීමෙන් හමු වූ පුරාවස්තු&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.108,156-171
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;background:#DEB887; text-align:center&quot;|[[File:Image house of kurundi viharaya.jpg|200px]]ප්‍රතිමාගෘහය&lt;br /&gt;(කැණීමෙන් පසු ඉහළ පෙනුම)
|
&lt;gallery&gt;
File:Udalipatha at the image house of the Kurundi.jpg| ඇතුළු පිවිසුමේ උළුවස්සේ ඇති උඩලිපත
File:Sandakadapahana of Kurundi Vihara.jpg|පිවිසුමේ ඇති කැබලි කළ සඳකඩපහණෙහි කොටසක්
File:Torso Buddha statue kurundi.jpg|කවන්ධ කුඩා හිඳි බුද්ධ ප්‍රතිමාව 
File:Standing Buddha statue kurundi.jpg|හිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක කොටසක්
File:Avalokiteshvara statue kurundi.jpg|අවලෝකිතේශ්වර බෝධිසත්ව ශීර්ෂය 
File:Bodhisattva statue kurundi.jpg|තවත් බෝධිසත්ව ශීර්ෂයක්
File:Torso bodhisattva statue kurundi.jpg|කවන්ධ බෝධිසත්ව ප්‍රතිමාවක්
File:Vajra fragment kurundi.jpg|වජ්‍ර කොටස
File:Chakra fragment Kurundi.jpg|පූජනීය චක්‍රය
File:Small metal figurine kurundi.jpg|කුඩා ලෝහ මූර්තිය
File:Carved stone slab kurundi.jpg|කුඩා කැටයම් ඵලකය
File:Bodhisattva torso2 kurundi.jpg|ත්‍රිභංග බෝධිසත්ව කවන්ධය
&lt;/gallery&gt;
|}


===බෝධිඝරය===
ස්තූපයේ සිට මීටර් 60ක් පමණ දුරින් ඊට නිරිත දෙසින් බෝධිඝරය ස්ථානගත වී පවතිී. සමස්ත වශයෙන් සලකා බැලීමේ දී වෘත්තාකාර හැඩයක් ගන්නා වාස්තු ඉදිකිරීමක් වන මෙහි අරය දළ වශයෙන් මීටර් 5කි. මෙම බෝධිඝර ගොඩනැගිල්ල සඳහා වූ පිවිසුම් දොරටුව උතුරු දිශානුගත ව ස්ථාපනය කර තිබෙන අතර ඒ අනුව එය ස්තූපය දෙසට යොමු කර තිබෙන බව දැකගත හැකි වේ. මෙම පිවිසුම සෙන්ටිමීටර් 120ක පුළුලින් යුතු ව ගල්පඩි භාවිතයෙන් සකසා තිබූ බව පවතින සාධක අනුව තහවුරු වේ.​කාලයාගේ ඇවෑමෙන් බෝධිඝරය ආවරණය කරමින් වර්ධනය වී ඇති ගොඩැල්ල උපරිම වශයෙන් සෙන්ටිමීටර් 110ක් පමණ උස් වේ.​මෙම ගොඩැල්ලේ මැද සිට මීටර් 2.5ක දුරකින් යුතු ගල්කණු 4කින් සමන්විත පළමු වැනි ගල්කණු පෙළක සහ මධ්‍යයේ සිට මීටර් 5ක අරයක් ඇති වන සේ ගල්කණු 8කින් යුතු දෙවැනි ගල්කණු පෙළක නටඹුන් හඳුනාගත හැකිය. මෙම අවස්ථාවේ දී (2021 දී) මතු කරගනු ලැබූ සාධක අනුව මෙහි වට දෙකක් ඇති ගල්කණුවක් සාමාන්‍ය වශයෙන් සෙන්ටිමීටර් 20×20 ප්‍රමාණයෙන් යුතු අතර ඒවායේ උපරිම උස පොළොව මට්ටමේ සිට සෙන්ටිමීටර් 120කි. දෙවැනි ගල්කණු පෙළින් පිටතට විසිරී ඇති කබොක් ගල් සාධක අනුව මෙම බෝධිඝරයේ පාදම ද අනෙකුත් ගොඩනැගිලි මෙන් ම කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ම නිමවා තිබූ බව අනාවරණය වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.109,111_1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Bodhigara plan of Kurundi Vihara.png|thumb|250px|කැණීම් කිරීමට පෙර කුරුන්දි විහාරයේ බෝධිඝරයේ පැතිකඩ සැලසුමක්(වර්ෂ 2021 දී)&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.113 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


​බෝධිඝරයට බෙහෙවින් ආසන්න ව ඊසාන දෙසින් කබොක් ගලින් නිම කළ මීටර් 3.6ක් දිග සහ මීටර් 2.7ක් පුළුලින් යුතු ආයත චතුරස්‍රාකාර හැඩැති යම්කිසි වාස්තු ඉදිකිරීමක් පැවති බවට සාධක දැකගත හැකි වේ. මෙහි දැනට දැකගත හැක්කේ පාදම පිළිබඳ සාධක පමණක් වීමත් විශේෂත්වයකි. පෙර විස්තර කර ඇති පරිදි ස්තූපය ආසන්නයේ ද මෙවැනි නිර්මාණයක් දැකගත හැකි අතර මෙම වන්දනීය ස්ථානයෙහි කාර්ය හා සම්බන්ධ නිර්මාණ අවයව වශයෙන් සැලකීමට අවස්ථාව පවතින බවත්,ඇතැම් විට මෙය බෝධිඝරයේ කාර්යභාරය හා සම්බන්ධ ඉදි කිරීමක් විය හැකි බවත් විද්වත් මතය වී තිබේ.කෙසේ නමුත් මේ දක්වා බෝධිඝරයෙහි කිසිඳු පුරාවිද්‍යා කැණීමක් සිදුව නොමැත. &lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.111,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===උපෝසථඝරය===
පබ්බත විහාර ආකෘතියේ මැද මළුවේ පිහිටි වැදගත් වාස්තු නිර්මාණ අතර 'පොහොය ගෙය' නැතහොත් 'උපෝසථඝරයට' වැදගත් තැනක් හිමි වේ. සාමාන්‍යයෙන්, භික්ෂූන් වහන්සේ විසින් සිදු කරනු ලැබිය යුතු පොහොය විචාරීම හෙවත් භික්ෂු විනය හා සම්බන්ධව කටයුතු සිදුකිරීම පෝය ගෙය තුළ සිදු කරනු ලබයි. ඊට අමතර ව, විශේෂ අවස්ථාවන්හි දී භික්ෂූන් වහන්සේ එක්රැස් වන ස්ථානයක් වශයෙන් ද එනම්, සන්නිපාත ශාලාවක් වශයෙන් ද පෝය ගෙය භාවිත කරන්නට ඇත.​ස්තූපයට බටහිර දෙසින් ඊට මීටර් 56ක් පමණ නුදුරින් පිහිටි මෙම වාස්තු ඉදිකිරීමේ පිවිසුම නැගෙනහිර දෙසට මුහුණ ලා ඇත. එම පිවිසුමේ වන ගල්පඩි පසින් යට වී පවතින ආකාරය දැකගත හැකි වේ. ඒ අනුව ස්තූපයේ පිවිසුම හා මෙම පෝය ගේ පිවිසුම එකිනෙකට මුහුණ ලා ඇති ආකාරයකින් පවතියි. ආසන්න වශයෙන්, දිග මීටර් 16.5ක් හා පළල මීටර් 9ක් පමණ වන මෙම වාස්තු නිර්මාණයේ සැලසුම ආයත චතුරස්‍රාකාර හැඩයක් ගනී.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.104,2nd and 3rd paragraphs 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Uposathaghara plan of Kurundi Vihara.png|thumb|275px|කැණීම් කිරීමට පෙර උපෝසථඝරය හෙවත් පෝය ගෙයි පැතිකඩ සැලසුමක් (වර්ෂ 2021 දී)&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.106
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


​වෙනත් ඕනෑ ම පුරාණ විහාරයක දැකිය හැකි පෝය ගෙවල් මෙන් ම මෙම පෝය ගෙය ද විශාල ප්‍රමාණයේ ගල්කණු භාවිතයෙන් නිමවා ඇත. මෙම වාස්තු නිර්මාණයේ සම්පූර්ණ මුල් සැලසුම අනුව, දිගු අතට ගල්කණු 6 බැගින් වන පළල පේළි 4කින් යුතු ව නිමවා තිබූ මෙම ගොඩනැගිල්ලේ මේ වන විට ගල් කණු 13ක් ආරක්ෂා වී ඇති ආකාරය හඳුනාගත හැකි වේ. අනෙකුත් ගල්කණුවලට අයත් කොටස් මෙම ගොඩනැගිල්ලට අයත් භූමිය තුළ ම පතිත වී ඇත. මුල් තත්ත්වයෙන් පවතින ගල්කණු 4ක් දැකගත හැකි අතර ඒවායේ මිනුම් අනුව, සෙන්ටි මීටර් 32x35 ප්‍රමාණයේ ගල්කණුවක පොළොව මට්ටම සිට උස මීටර් 4කි. මෙම වාස්තු ඉදිකිරීමේ මධ්‍යයේ පිහිටි ගල්කණුවලට වඩා පිටත වටයේ පිහිටා ඇති ගල්කණු වට ප්‍රමාණයෙන් තරමක් කුඩා ඒවා වේ.​මෙම පෝය ගෙයට අයත් සීමාව තුළ පැරණි ගඩොල් කැබලි මෙන් ම උළු කැබලි ද විසිරී ඇති අතර ඒවා මෙම නිර්මාණය මුලින් පැවති ආකාරය පිළිබඳ අදහසක් ඇති කර ගැනීම සඳහා රුකුලක් සපයයි. ඒ අනුව මෙම ගොඩනැගිල්ලේ වහළය මැටි උළු සෙවිලි කර තිබෙන්නට ඇත. ගොඩනැගිල්ලේ තැන් දෙකක් නිධන් සොරුන් විසින් සිදුකරන අනවසර කැණීම් මඟින් විනාශ කර තිබෙන බවක් වාර්තා වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.104,4th and 5th paragraphs
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===විහාරයේ ඇති වෙනත් නටඹුන්===
ප්‍රධාන මළුව හෙවත් ඉහළ මළුව තුල ඇති ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි නටඹුන් වලට අමතරව වෙනත් ගොඩනැගිලි සාධක නටඹුන් විශාල ප්‍රමාණයක් විහාරයේ දෙවැනි මළුව තුළ සහ ඉන් පිටතත් දැකිය හැකි වේ.
====කුරුන්දි විහාරයේ දෙවැනි මළුව====
විහාරයේ උන්නතාංශය වැඩි ම ප්‍රදේශය ආවරණය කරමින් සකසා තිබූ පූජනීය අංගණයේ බටහිර පසින් එහි පැවති ස්වාභාවික පරිසර ලක්ෂණ අනුව යමින් එම ප්‍රදේශයේ බිම් සැලසුම සකස් කර තිබූ බව දැකගත හැකි වේ. ඒ අනුව කබොක් ගල් යොදාගෙන එම මළුවේ සීමා ප්‍රාකාර ඉදිකරවා මෙම දෙවැනි මළුව සකසා ඇති බව ඒ පිළිබඳ සියුම් ආකාරයෙන් විමර්ශනය කිරීමේ දී පෙනී යයි. මිනුම් අනුව පූජනීය ගොඩනැගිලි පිහිටි මැද මළුවට සාපේක්ෂ ව මීටර් 1.5ක් පමණ පහත් වන ආකාරයට මෙම දෙවැනි මළුව සැලසුම් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.114,3rd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;​මැද පිහිටි පූජනීය ගොඩනැගිලි සහිත අංගණයේ වයඹදිග අන්තයේ සිට මීටර් 6කට ආසන්න නුදුරකින් දකුණු පසට වන්නට මෙම පහළින් පිහිටි දෙවැනි මළුවේ එක් කෙළවරක් සීමා වන අතර එහි දකුණු කෙළවර පූජනීය අංගණයේ නිරිතදිග කෙළවර දක්වා ගමන් කරයි. අර්ධකවාකාර ස්වරූපයකින් යුතු ව කඳුවැටියේ ව්‍යාප්තියට අනුරූප වන ආකාරයෙන් බටහිර දෙසට තවත් මීටර් 100ක පමණ දුරකට මෙම දෙවැනි මළුවේ ව්‍යාප්තිය පවතියි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.115,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
====විහාරයේ පොකුණ====
දෙවැනි මළුවේ පිහිටා ඇති මෙම පොකුණ පිළිම ගෙය යනුවෙන් විස්තර කළ ගොඩනැගිල්ලට බටහිර දිශානුගතව පිහිටා ඇත. පොළොව මට්ටමේ සිට ගැඹුර දළ වශයෙන් මීටර් 5ක් පමණ වේ. නැගෙනහිර හා බටහිර දිශානුගතව දිග මීටර් 35ක් පමණ ද උතුරු හා දකුණු දිශානුගතව මීටර් 23ක පළලකින් ද යුතු මෙම පොකුණ අනුරාධපුර කාල සීමාවට අයත් වෙනත් මෙවැනි පොකුණු හා සසඳා බැලීමේ දී මධ්‍යම ප්‍රමාණය ඉක්මවා යන නිර්මාණයක් වශයෙන් දැක්විය හැකි වේ. මෙම මනරම් පොකුණේ සිවු දෙසට ඇති සීමා ඉවුරු කබොක් ගල් බැඳ මැනවින් සකසා තිබූ බවට සාධක වර්තමානයේ වුව දැකගත හැකි වේ.
කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ වැඩවාසය කළ භික්ෂූන් වහන්සේගේ දෛනික ජල අවශ්‍යතාව සම්පූර්ණ කිරීම පිණිස මෙම පොකුණේ එකතු වී පැවති ජලය භාවිත වූ බවට විශ්වාස කෙරේ.උල්පත් ජලය නොලැබෙන මෙම පොකුණ සඳහා වැසි සමයේ දී ඉහළ මළුව හා දෙවැනි මළුව වෙත පතිත වන වැසි ජලය මෙම පොකුණ වෙත ඇදී එන ආකාරයේ සැලසුමක් තත් යුගයේ දී පවතින්නට ඇති බවට විද්වතුන් අදහස් පළ කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.114,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

====වෙනත් ගොඩනැගිලි====
කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ මැද මළුව(ප්‍රධාන මළුව), දෙවැනි මළුව හා ඉන් පරිබාහිර ව කඳු බෑවුමේ විවිධ තැන්වලත් විවිධ ස්වරූපයේ හඳුනානොගත් වාස්තු ඉදිකිරීම් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් පවතින බව වාර්තා වී තිබේ.ඒ අනුව ප්‍රධාන මළුවේ එවැනි ගොඩනැගිලි 5 ක්,දෙවැනි මළුවේ හඳුනානොගත් ගොඩනැගිලි 3 ක් සහ ඊට පරිබාහිරව විහාර භූමිය තුළ හඳුනානොගත් තවත් ගොඩනැගිලි 19 ක් හා එක් කුඩා පොකුණක් වාර්තා වී තිබේ.මෙම වාස්තු නිර්මාණ පිළිබඳ යම්කිසි නිශ්චිත අදහසකට පැමිණීමට තරම් ප්‍රමාණවත් සාධක මතුපිට තත්ත්වය අනුව දැකගත හැකි නොවුණත් විධිමත් ව සිදුකෙරෙන පුරාවිද්‍යා කැණීම් තුළින් වඩාත් ඵලදායී සාධක මතු කර ගැනීමෙන් පසු ඒ පිළිබඳ වඩා පුළුල් අදහසක් ඇති කර ගැනීමට අවස්ථාව පවතියි. සාපේක්ෂ ව කුඩා ප්‍රමාණයේ මෙම ගොඩනැගිලි බොහෝ විට භික්ෂූන් වහන්සේලාට වැඩවාසය කිරීම සඳහා තනවා තිබූ නේවාසික කුටි විය හැකි බවට විද්වතුන් අනුමාන කෙරේ. මෙම ගොඩනැගිලි සියල්ලක ම පාහේ කබොක් ගල් භාවිතයෙන්, භූමියේ ස්වාභාවික ව පවතින බෑවුම පිළිබඳ සැලකිලිමත් වෙමින් ඒවාට අනුකූල ව දිශානුගත කර ඉදිකර තිබෙන අයුරක් හඳුනාගත හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.111-119 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===කුරුන්දි වැව===
[[පළමුවන අග්බෝ රජු|පළමුවන අග්බෝ රජු]] විසින් කුරුන්දි විහාරය වැඩිදියුණු කර නැවත ඉදිකරන විට කුරුඳු වැව ඉදිකළ බව මහාවංශයේ සඳහන් වේ.කුරුඳු වැව හෙවත් කුරුන්දි වාපි වර්තමානයේ තන්නිමුරුප්පු වැව බව සී.ඩබ්ලිව්.නිකලස් මහතාගේ අදහස වේ.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය_නිකලස්,සිංහල පරිවර්තනය_සෝමපාලජයවර්ධන|1979|}}:මේ සියලු නම් එකම විහාරයකට වූ විවිධ නම් වීමට බොහෝ ඉඩ තිබේ.මෙය පිහිටි කුරුන්දිරට්ඨ දැනට වවුනියා දිස්ත්‍රික්කයේ දකුණු කරිකට්ටමූල කොට්ඨාසයට සමානය.මේ පැරණි නම වර්තමාන කුරුන්තන් ඌර්හි නෂ්ඨාවශේෂ අතර රැකී තිබේ.&lt;/ref&gt;නමුත් ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් මහතා කුරුන්තන් කුළම් සහ තන්නිමරුප්පු කුළම් නමින් ආසන්නව පිහිටි පුරාණ වැව් දෙකක් පිළිබඳව සදහන් කරයි.නමුත් වර්තමානයේ කුරුන්තන් කුළම යනු අතීතයේ දී පළමුවන අග්‍රබෝධි හෙවත් අග්බෝ රජු කළ කුරුඳු වැව විය හැකි බවට තවත් අදහසක් විවෘතව පවතී.

{{Blockquote
|text='''&quot;පළමුවෙන් කියන ලද ගඟ මිටියාවතේ සිතියම්වල තන්නිමුරුප්පු කුලම් නමින් සඳහන් කර තිබෙන පාළුවට ගොස් නටබුන් වී තිබෙන ඉතා ලක්ෂණ පුරාණ වැවක් ඇත්තේය.මෙම ශක්තිමත් පුරාණ කර්මාන්තයෙහි බැම්ම,උතුරු දකුණු දෙසට පිහිටා තිබේ.නමුත් දැනට එය දියපාර දෙකකින් නරක අන්දමට කැඩී දියකඳ දෙක මනල්ආරු නමින් එකක් වී,දියබෑවුමේ ප්‍රධාන ගංගාව දියකඳ වැඩි කරන්නේ ය.'''

'''දැනට වැව් බැම්ම සහ පුරාණ කුඹුරුත් ඇතුළුව,වැව පිහිටි බිම මුළුදා ම ඝන කැලෑවෙන් සහ මූකලානින් වැසී තිබේ.ඉතාම මෑත කාලයක් වනතුරු ඊට ආසන්න භූමි ප්‍රදේශය එහෙම පිටින් ම වන ගත වෙන්ට හැර ඒ සම්බන්ධව කිසිවෙක් කිසිවක් නොදැන සිටියෝ ය.මෙයාකාරයෙන් පුරාණ වටිනා දේපලක් නොපෙනී සැඟවී තිබුන බව පෙනේ.'''

'''තවත් කරුත්ත කුලම් නම්ලත් පුරාණ වැවක් හැතැප්ම බාගයක් පමණ උතුරින් ඊසාන දෙසට පිහිටා තිබේ.එය සාදා තිබෙන්නේ කුඩා මිටියාවතක් මැදින් ගලා යන,වාන්ආරු නම්ලත් ශාඛා දියපාරක් හරහා බැම්මක් බැඳීමෙන් ය.මෙයාකාරයෙන් කුරුන්ත කුලම සහ තන්නිමුරුප්පුව,ඊට යා වූ මිටියාවත් තුනේ ම දිය ගලායෑම හරස් කප්නනේ ය.'''

'''නමුත් මේ පුරාණ වැව් දෙකේ පවතින අගය තවත් කරුණකින් වැඩිපුරද උසස් කරන්නේ ය.වැවෙන් ඉතිරී යන මහත් ජලයෙන් කොටසක් කඳුවැටිය හරහා,යාව තිබෙන ජලාසයට ගෙනයනු සඳහා තන්නිමුරිප්පු වැව් බැම්මේ කෙළවර පසුකොට අඩි විස්සක් පළලැති ජඹුර ඇළක් කපා තිබෙන බව පෙනේ.&quot;'''

{{smaller|
{{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}}
}}
}}

හෙන්රි පාකර්ට අනුව නයාරු නිම්නය හරස් කර බැඳි මහා ජලාශය තන්නිමුරුප්පුව බවත්,ඉන් සැතපුම් දෙකක් ඊසාන දෙසින් කුරුන්දිකන්ද(කුරුඳුමලේ) අසල පිහිටි වැව කුරුන්දන්කුලම් බවත් ය.තන්නිමුරුප්පුව යන දෙමළ වචනයේ සිංහල අර්ථය වන්නේ දියකඩනය යන්නයි.ඔහුට අනුව තන්නිමුරුප්පුව වැව පාකර් එහි යෑමට පෙර වන්නියේ සහකාර නියෝජිත එස්.හෝටන් සොයාගන්නා තෙක් මුළුමනින්ම මිනිස් වාසයෙන් තොර විය.පාකර් විසින් කුරුන්දි විහාරය අසල ඇති කුඩා වැවට කුරුන්දන්කුලම ලෙස එම නම ලබා දී ඇත්තේ වැව් බැම්ම අසල තිබූ ශිලා ලේඛනයක වැවට පහළ ජනාවාස ප්‍රදේශය &quot;කුරුන්ගම&quot; ලෙස හඳුන්වා තිබූ බැවිනි.එහි දෙමළ පරිවර්තනය &quot;කුරුන්තන් ඌර්&quot; ය..&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887)
 |author= Henry Parker 
 |volume=p.449
 |language=en
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.216
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Naga muragala kurundi.jpg|thumb|275px|තන්නිමුරුප්පු වැව අසලින් හමු වූ පෙන 5 ක් සහිත නාග රුව දැක්වෙන ඵලකය&lt;br&gt;(මෙම ඵලක වාරි කර්මාන්ත වර සලකුණක් ලෙස අතීතයේ භාවිතා වූ බවට විශ්වාස කෙරේ)&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.202
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


පාකර්ගේම සටහනක දක්වා ඇත්තේ ගොවිතැන් කටයුතු වලට වඩා අසල විහාරයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට සහ වැව් බැම්මට පහළ ජනාවාසයේ දෛනික අවශ්‍යතා සඳහා යොදා ගැනීමට &quot; කුරුන්දන්කුලම &quot; ලෙස ඔහු විසින් හදුන්වනු ලබන විහාරය අසල කුඩා වැව තනා ඇති බවයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887)
 |author= Henry Parker 
 |volume=p.448
 |language=en
 |isbn = }}&lt;/ref&gt; වර්තමානයේ කුරුන්දන්කුලම ලෙස හදුන්වන කුඩා වැව පිහිටා ඇත්තේ තන්නිමුරුප්පුව වැව හෙවත් පැරණි කුරුන්දි වැවට ඉහළ ඉන්නතාංශයක බැවින් තන්නිමුරුප්පුවේ සිට කුරුඳු විහාරයට හෝ ඒ අසල කුරුඳුගමට ජලය රැගෙන යාමට නොහැකි බවත් මේ නිසා කුරුන්දි විහාරයේ සහ කුරුඳුගම ජනතාවගේ ජල අවශ්‍යතා සැපිරීමට එය ආසන්නයේ සාපේක්ෂව කුඩා වැවක් නිර්මාණය කරන්නට ඇති බවත් පුරාවිද්‍යා විශේෂඥයන්ගේ මතය වී තිබේ. පුලේන්ද්‍රන් නේසන්ට අනුව පාකර් විසින්  කුරුන්දන්කුලම ලෙස නම් කළ වැව ප්‍රදේශවාසීන් හඳුන්වන්නේ විලාතිකුලම් ( දිවුල්වැව ) යන නමිනි.කුරුන්දි කන්ද අසල ඇතැයි කියවෙන කුඹුරු ඉඩම්වලට ඔප්පු තිබෙන බවත් ඒවායේ මෙම කුරුන්දන්කුලම වැව හදුන්වා ඇත්තේ විලාතිකුලම් යනුවෙන් බවත් ඔවුන් දක්වා ඇත.මේ අනුව වැලිඔය නිම්නයේ (තන්නිමුරුප්පු) වැව් බැම්මේ සිට නයාරු කලපුව තෙක් අක්කර 12,000 කට වැඩි භූමි ප්‍රදේශයක් යල-මහ කන්න දෙකෙහිම වගා කිරීමට හැකි වන සේ සිදු කළ මහා වාරි නිර්මාණය පළමු වැනි අග්බෝ රජු කරවූ කුරුන්දි වැව ලෙස හදුනා ගැනීම වඩා තාර්කික බව විද්වත් මතය වී තිබේ.සී.ඩබ්.නිකලස්ගේ අදහස ද වන්නේ පළමු වැනි අග්බෝ රජු කළ කුරුන්දවාපිය නම් දැන් තන්නිමුරුප්පු වැව බවයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මෑත යුගයේ සභ්‍යත්වය (1972)
 |author= සී.ඩබ්.නිකලස්
 |volume=I කාණ්ඩය, I භාගය
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;පාකර් කුරුන්දන්කුලම ලෙස නම් කර ඇත්තේ නියම කුරුන්දි වැවේ ( තන්නිමුරුප්පු වැවේ ) සිට කිලෝමීටර දෙකක් පමණ ඊසාන දිගින් කුරුඳු විහාරය අසබඩ පිහිටි පියංගල හෙවත් විලාතිකුලම් වැව ( දිවුල් වැව) යි.පදවිය වැවෙන් දියවර ලබන මා ඔය නිම්නය &quot;පදී රට&quot; ලෙස හැදින්වූවා සේ,කලා වැවෙන් දියවර ලබන කලා ඔය නිම්නය &quot;කලා ගං රට&quot; ලෙස හැදින්වූවා සේ,පළමු වැනි අග්බෝ රජු කළ කුරුන්දි වැවෙන් ( තන්නිමුරුප්පු ජලාශයෙන් ) දියවර ලබන වැලිඔය නිම්නය කුරුන්දි රට ලෙස ගැනීම නිරවද්‍ය බව විද්වතුන් සනාථ කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume=p
217,218
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===කුරුන්දි වැව් බැම්මට පහළින් පිහිටි විහාර නටඹුන්===

කුරුන්දි විහාරය යන්නෙන් හැඟෙන පැරණි බෞද්ධ වාස්තු නටබුන් හා මානව ජනාවාස සාධක මෙන් ප්‍රමාණයක් සංකේන්ද්‍රණය වූ බිමේ තවත් වැදගත් බිම් කොටසක් වශයෙන් පුරාණ කුරුන්දි වැවට ඉදිරියෙන් ව්‍යාප්ත වූ නටබුන් කලාපය හඳුනාගත හැකි වේ. කුරුන්දි පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ විවිධ විද්වතුන්ගේ වාර්තා, මේ වන විට දැකගත හැකි විවිධ ආකාරයේ වාස්තු නටබුන් හා වෙනත් පුරාවස්තු වැනි දේවල් පිළිබඳ අවධානය යොමුකිරීමේ දී මෙම කලාපයේ පවතින සාධක මෙන් ම මෙම කලාපය බෙහෙවින් ම වැදගත් බිම්කඩක් වශයෙන් දැකගත හැකි වේ. නමුත් වළක්වාගත නොහැකි හේතු කිහිපයක් පුරාණ කාලයේ සිට ( අවම වශයෙන් කුරුන්දිවාපියේ වැව් බැම්ම බිඳී යාමෙන් පසුව හා මෙම ස්ථානය නටබුන් ස්ථානයක් වීමෙන් අනතුරුව ) මෙම බිම් පෙදෙසේ ඇති වූ හුදකලා බවත් නොසලකා හැරීමත් මෙන් ම කලින් කලට සිදුවූ ජලයෙන් යට වීම් හේතුවෙන් මෙම කලාපයේ පුරාවස්තු බෙහෙවින් ම පොළොවට යට වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.120
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

කුරුන්දි විහාර සංකීර්ණයේ දැකගත හැකි වඩාත් පෞරාණික නිර්මාණ වැව් බැම්මට පහළ කොටසේ ඇති බව මූලික නිරීක්ෂණ අනුව වුවත් පැහැදිලි වන අතර සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රයේ දැක්වෙන ආකාරයේ වඩාත් පැරණි නිර්මාණ මෙම බිමේ පිහිටා තිබෙන්නට ඇත. වඩාත් කතාබහට ලක්වී ඇති කුරුන්දි විහාර පුවරු ලිපිය වුව මෙම කලාපයේ ම පවතින පිළිම ගෙයක පිවිසුම් ස්ථානයේ පිහිටුවා තිබුණි. ඒ අනුව විහාරයක් හා සම්බන්ධ සම්පූර්ණ විහාර වාස්තු නිර්මාණ මෙම බිමේ පැවති බවට සාධක පවතියි. නමුත් පසු කාලීන මිනිස් කටයුතු හේතුවෙන් මෙම අනුරාධපුර යුගයට අයත් වාස්තු නිර්මාණ අතුරින් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් දැනටමත් විනාශ වී ඇත. නමුත් පොදුවේ සලකා බැලීමේ දී විහාර සංකීර්ණයක් හා සම්බන්ධ ස්තූප පාදම් කිහිපයක්, පිළිම ගෙවල් පාදම්, නේවාසික ගෘහ, වෙනත් වාස්තු නිර්මාණ මෙන් ම හා පොකුණු පිළිබඳ මූලික සාධක මෙම කලාපයෙන් නිශ්චිත ව අනාවරණය වේ. මෙම වාස්තු නිර්මාණයන් පිළිබඳ අවධානය යොමු කිරීමේ දී නිසැක වශයෙන් ම මෙම නටබුන් සියල්ල ම පාහේ බෞද්ධ ආගමික වාස්තු නිර්මාණ වන බව හඳුනාගෙන තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.121 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Muragal kurundi vihara 1.jpg|thumb|275px|කුරුන්දි විහාරය අසල ඇති වැවෙහි වැව් බැම්මට පහළින් හමු වූ පැරණි මුරගලක්]]


තදාශ්‍රිත ජනයාගේ නොවිධිමත් කෘෂි භූමි ව්‍යාප්තිය හේතුවෙන් මෙම කලාපයේ පුරාවස්තු විසිරී ඇති බිම් ද අතික්‍රමණය කරමින් ඒවා වගාබිම් වන බව දැකගත හැකි වේ. ඒ නිසාත් මිනිසුන් විසින් සිදුකරනු ලබන විවිධ නොමනා ක්‍රියා හේතුවෙනුත් මෙම කලාපයේ පුරාවස්තු බෙහෙවින් තර්ජනයට ලක් ව පවතියි. ඊට අමතර ව හඳුනාගත හැකි ආකාරයෙන් කුරුන්දි ජනාවාස කලාපය වෙත ඓතිහාසික යුගයේ දී ආක්‍රමණ එල්ල වූ අවස්ථාවන්හි දී ද සෘජු ව මෙම කලාපයේ පැවති නිර්මාණ සංහාරයකට බඳුන් වූ බව විද්වත් මතය වී තිබේ. පසු කාලීන ලේඛකයින් විසින් දක්වා ඇති නන්දි රජු දැක්වෙන ගල් නිර්මාණය ද මෙම කොටසේ පැවති බව ද ඒ දක්වා ඇති විස්තර අනුව අනුමාන කළ හැකි වේ.​කුරුන්දි පැරණි වැවත්, කුරුන්දි ගමත් වෙළෙඳ, කාර්මික කලාපයත් සමඟ සමීප වශයෙන් සම්බන්ධ වී පැවති මෙම විහාරස්ථානය පුරාණ කුරුන්දි ක්ෂේත්‍රයේ කේන්ද්‍රීය බිමක් වූ බව මේ දක්වා සිදු කර ඇති පුරාවිද්‍යා ගවේෂණ මඟින් පැහැදිලි වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.122,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===කුරුඳුගම පැරණි ගල් පාලම===
කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති කන්දේ, උතුරු අන්තයේ පාමුල පුරාණ කුරුන්දි වැව පිහිටා ඇති අතර මෙම වැරි කර්මාන්තය වර්ෂ 2010න් පසු කාලයේ දී විශාල කර, නවීකරණය කර තිබේ. කුරුන්දි ගම සිට කුරුන්දි කන්දේ විහාරය දක්වා වූ මාර්ගයක් මෙම පුරාණ වැවේ බැම්ම මතින් ගමන් කළ බව පවතින සාධක හා පුරාවිද්‍යා නටබුන්වල විසිරීම අනුව පැහැදිලි වේ. කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ ප්‍රධාන නටබුන් පිවිසුම් පඩිපෙළ දැනට ද මැද මළුවේ සිට උතුරු දෙසට ගමන් කර වත්මන් කුරුන්දි වැව් බැම්මේ දකුණු කෙළවර හා සම්බන්ධ වේ. ඒ අනුව කුරුන්දි වැවේ බැම්ම මතින් මීටර් 1,200ක් පමණ ගමන් කළ විට එහි උතුරු කෙළවර පිහිටි වැවේ පිටවාන අසලට පිවිසිය හැකි වේ. මෙම වානේ උතුරු කෙළවරේ සිට මීටර් 170ක් පමණ උතුරු දෙසට වන්නට මෙම පුරාණ ගල්පාලමේ නටබුන් පිහිටා ඇත. නැගෙනහිර සිට බටහිර දිගානුගත ව ස්ථාපිත කර ඇති මෙම ගල්පාලම, පුරාණ වැවෙහි සිට ගලා ගිය ඇළ මාර්ගයක් හරහා පිහිටුවා පැවති අතර එය යටින් ගලා යන ඇළ මාර්ගය එතැනින් සිට තවත් මීටර් 25ක් පමණ උතුරු දෙසට ගලා ගොස් නැගෙනහිර සිට බටහිර දිගානුගත ව ගලා එන ප්‍රධාන ඇළ මාර්ගය හා සම්බන්ධ වේ. මේ පිහිටීම අනුව මෙකී ප්‍රධාන ඇළ මාර්ගයෙන් මෙපිට හා පුරාණ කුරුන්දි වැව් බැම්මෙන් ඉදිරිපස හෙවත් නැගෙනහිර දෙසින් පිහිටි කලාපය (එනම් එක්තරා ආකාරයකට වැව් බැම්මේ දකුණු ඉවුරු කලාපය අතර) බිම් සම්බන්ධයක් ගොඩනැගීම මෙම ගල් පාලමේ යෙදීමේ අරමුණ වූ බව පැහැදිලි වේ. ලංකා මිනුම් දෙපාර්තමේන්තුව විසින් 1936 වසරේ දී සංස්කරණය කරන ලද 1:63,360 මුලතිව් සිතියමේ දැක්වෙන අන්දමින් කුරුන්දන් කුලම වැවේ උතුරු පසින් එයට ආසන්න ව පිහිටා ඇති මලවරායන් කුලම නම් කුඩා වැවේ සිට කුරුන්දි වැව දක්වා ජලය ගෙන ඒමට ඇළ මාර්ගයක් පැවත ඇත. ඒ අනුව, මෙම ගල් පාලම එම ඇළ ඔස්සේ තිබූ බව සිතියම අනුව පැහැදිලි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.125,126
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

පොදුවේ සලකා බැලීමේ දී මීටර් 16ක් දිග හා මීටර් 7ක් පළල් වූ බිම් වපසරියක මෙම කුරුන්දිගම ගල්පාලමේ නටබුන් විසිරී පවතියි. දැන් පවතින සාධක අනුව, මෙම ගල් පාලම අවම වශයෙන් මීටර් 10කට වඩා දිගින් යුක්ත ව පවතින්නට ඇත. මෙහි පළල මීටර් 3ක් පමණ බව සැලකිය හැකි ය. වර්තමානයේ පවතින තත්ත්වය අනුව, මෙම ගල්පාලම නිමකිරීම සඳහා යොදාගෙන තිබූ ගල්කණු හා ගල් පුවරුවලින් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් අස්ථානගත ව ඇත. මෙම ගල්පාලම සඳහා යොදාගෙන තිබූ ගල්පුවරුවලින් සමහර ඒවා වෙනත් ඉදිකිරීම් සඳහා පශ්චාත් කාලීන ව විතැන් කර ඇති බව සිතිය හැකි ය.වර්තමානයේ පාලමට උතුරු දිගින් පිහිටි ඇළ මාර්ගය හරහා ට්‍රැක්ටර් ගමන් කිරීමට පහසු කර ගැනීම සඳහාත් මෙම නිර්මාණයට අයත් ගල්කණු ගෙන ගොස් දමා ඇති බව දැකගත හැකි වේ.​දැන් පවතින සාධක අනුව බැලීමේ දී ගල්පාලම පිහිටුවීමට යෝග්‍ය ආකාරයෙන් කුරුඳු වැවේ පිටවානෙන් ගලා එන ජල මාර්ගයේ අදාළ ස්ථානයේ ඉවුරු දෙපස ගල් ආදිය යොදා බිම සකස් කිරීමෙන් පසු මෙම ගල්පාලම ස්ථාපිත කර ඇත. සරල ව බැලීමේ දී ඉවුරු දෙපස විධිමත් ව සැකසීමෙන් පසු ඒ මත හා ඇළ තුළ විධිමත් ව පිහිටුවූ ගල්කණු උඩ හරස් අතට කෙටි ගල්පුවරු යොදා ඒ මත දික් අතට වඩා දිග ගල්පුවරු යොදා සම්බන්ධ කරමින් මෙම ගල්පාලම නිමවා ඇත. ඒ අනුව ගල් පාලමේ පළල් අතට සෙන්ටිමීටර් 130ක පරතරයක් ඇති වන ආකාරයෙන් ගල්කණු දෙක බැගින් ස්ථාපිත කර දිගු අතට මීටර් 2ක පරතරයකින් යුතු ව ගල්කණු පේළි හතරක් ස්ථාපිත කර තිබේ. ගල්පාලම නිර්මාණ අවධියේ දී මෙම ගල් කණු 8 මත හරස් අතට යෙදූ ගල්පුවරු මත පාලම ස්ථාපිත කර ඇත. දැන් පවතින සාධක අනුව මෙම කෙටි ගල් කුලුනක උපරිම උස සෙන්ටිමීටර් 150ක් පමණ වන අතර ඒ කණුවක දිග හා පළල සෙන්ටිමීටර් 30x24 ප්‍රමාණයේ ඒවා වේ. මෙම ගල් කණුවල ඉහළ කෙළවර සෙන්ටිමීටර් 6x6 ප්‍රමාණයේ කුඩුම්බි යොදා ඇත්තේ ඒවා හා හරස් අතට සම්බන්ධ වන ගල්පුවරු ශක්තිමත් ආකාරයෙන් ගල්කණු හා බද්ධ කිරීම සඳහා බව විද්වතුන් විශ්වාස කෙරේ.මෙලෙස හරස් අතට යෙදූ ගල්පුවරු පෙර කී ගල්කණුවල ඇති කුඩුම්බි සමඟ සම්බන්ධ කරන ගල් තව්වක දිග හා පළල සෙන්ටිමීටර් 8x8ක් වේ. මේ සඳහා යොදාගත් ගල්පුවරු මේ වන විට මේ ස්ථානයේ දැකගත නොහැකි වුවත් අවම වශයෙන් ඒ සඳහා යොදාගත් හරස් ගල්පුවරු මීටර් 2ක පමණ දිගකින් යුතු වන්නට ඇති අතර ඒවා මත දික් අතට යෙදූ ගල්පුවරු දිගින් මීටර් 2.5ක් පමණ වූ බව පවතින සාධක අනුව නිශ්චය කළ හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.128,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Ancient stone bridge kurundi.png|thumb|275px|පැරණි කුරුන්දි ගම්මානයේ පිහිටි පෞරාණික ගල් පාලමේ පැතිකඩ සටහන
(වර්ෂ 2021 දී)&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.126
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


​මෙම පුරාණ ගල්පාලමේ බටහිර කෙළවර ආසන්නයේ නිධන් හොරු විසින් අනවසරයෙන් කැණීම් කළ දිග මීටර් 2ක්, පළල මීටර් 2.5ක් හා මීටර් 1.3ක පමණ ගැඹුරකින් යුතු වලක් වාර්තා වී තිබේ. මේ කැණීම මඟින් මෙම පාලම සහිත බිමේ ස්ථාවරතාව වැඩි කිරීම සඳහා යොදාගත් ගල් ආදිය අක්‍රමවත් අයුරින් විසිරී ඇති ආකාරයත් දැකගත හැකි වේ.​මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ වූ ගල් පාලමක් වන මෙහි නටබුන් පිහිටා ඇති ස්ථානය අනුව සලකා බැලීමේ දී පැරණි කුරන්දිගම ආශ්‍රිත කාර්මික කලාපයේ සිට කුරුන්දිගම දක්වා වූ පිවිසුම් මාර්ගය මෙම ගල් පාලම ඔස්සේ යෙදී තිබුණු බව සිතිය හැකි වේ. සාමාන්‍යයෙන් වර්ෂාවෙන් තොර කාලයක දී කාර්මික කලාපයේ සිට කුරුඳු ගම දක්වා ගොඩබිමින් ගමන් කිරීමේ හැකියාව පැවතියත් කුරුඳු වැවේ බැම්මේ සිට නැගෙනහිර කලාපයේ පුරාණ විහාර ගොඩනැගිල්ලෙන් පසු සාමාන්‍ය ජනයාට ඒ හරහා ගමන් කිරීම සීමා වන්නට ඇත. අනෙක් අතට වර්ෂා සමයන්හි දී වාන් දමන කාලයේ දී අවට ප්‍රදේශය වැසි වතුරින් පිරී යාම ද මෙම කලාපයේ දැනටත් ස්වභාවයකි. කුරුඳු වැවේ වාන් ජලය ගලායන ඇළ මාර්ගය හරහා මෙම ගල්පාලම පිහිටා ඇති අතර විශේෂයෙන් ම, වැසි කාලයේ දී කාර්මික කලාපය හා කුරුන්දි ගම අතර සම්බන්ධතාව ගොඩනැගීමට මෙම පාලම භාවිත වන්නට ඇත. පාලමේ ප්‍රමාණය හා නිර්මාණ ලක්ෂණ අනුව ගවයන් යෙදූ සාමාන්‍ය කරත්තයකට ඒ හරහා අපහසුවකින් තොර ව ගමන් කිරීමට හැකි වන්නට ඇත. අනෙක් අතට කුරුඳු ගම හා කුරුන්දි කන්දේ විහාරය අතර පරිවහන සම්බන්ධතාව ද අඩු තරමින් වැසි සමයේ දී මෙම ගල්පාලම මඟින් සිදු වන්නට ඇති බව විද්වතුන් අනුමාන කරයි.දැනට මෙරටින් වාර්තා වී ඇති පුරාණ ගල්පාලම් අතුරින් උතුරු දිගින් ම පිහිටා ඇති එකක් වශයෙන් කුරුන්දි ගම ගල් පාලම හඳුනාගත හැකි ව පවතී. අනුරාධපුර යුගයේ අවසාන භාගයේ දී මුලතිව් හා තදශ්‍රිත කලාපයේ වර්ධනය වූ කාර්මික නිෂ්පාදන මුහුදු මාර්ග ඔස්සේ ජාතික හා ජාත්‍යන්තර වෙළෙඳ කටයුතු සඳහා සම්බන්ධ කිරීමට යොදාගත් මාර්ග ජාලය සමඟ සම්බන්ධ වීමට ද මෙම ගල් පාලම ඉවහල් වූ බව පෙන්වා දිය හැකි වේ. ඒ අනුව කාර්මික නිෂ්පාදන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය අමුද්‍රව්‍ය මෙන් ම නිෂ්පාදනයෙන් පසු අතුරු නිෂ්පාදන හා නිමි ද්‍රව්‍ය පරිවහනය සඳහා මෙම ගල්පාලම උපකාරී වූ බව නිශ්චය කළ හැකි වේ.කෙසේ නමුත් මෙම ගල්පාලම විදිමත් පුරාවිද්‍යා කැණීමකට ලක් කර නොමැත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.128,2nd,3rd and 4th paragraphs 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===කුරුන්දි විහාරය තදාශ්‍රිත ජනවාස සාධක හා ලෝහ නිෂ්පාදන කලාපය===
කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති කන්දට උතුරු පසින් පිහිටි, පුරාණ කුරුන්දි වැවේ බැම්මේ උතුරු කෙළවරින් ඔබ්බේ කුරුඳු ගමේ පිහිටියා වූ පුරාණ ලෝහ හා කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය පිළිබඳ සාධක විසිරී පැතිරී ඇති ආකාරය දැකගත හැකි වේ. මෙම කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය පෙර කී කුරුඳු වැවේ බැම්මේ උතුරු අන්තයත්, පුරාණ ගල්පාලමත් අතර බිමේ පිහිටා තිබේ. දැන් පවතින කුරුඳු වැවේ බැම්මේ උතුරු අන්තයේ නිමවා ඇති වැවේ පිටවාන ද&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;මෙම පිටවාන පුරාණ කුරුන්දි වැවේ පැවති අංගයක් නොවන බව මූලික කරුණු අනුව පෙනී යන අතර මෑත කාලීන සංවර්ධන කටයුතු වලදී වැව වඩා පුළුල් කිරීමේදී මෙය නව අංගයක් වශයෙන් එක් කරන්නට ඇති බව පෙනේ.&lt;/ref&gt; අයත් කලාපය මෙම පුරාණ කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපයට අයත් වී පැවති බව එහි විසිරී ඇති පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් අවශේෂ අනුව නිශ්චිත ව හඳුනාගත හැකි වේ.
​සමීප කාලීන ව සිදු කර ඇති වැවේ පුනරුත්ථාපන කටයුතු අතරතුර පිටවාන සැකසීමේ දී මෙම අගනා පුරාවිද්‍යා සාධක අන්තර්ගත වී ඇති කලාපයේ මතුපිට සිට අඩි 68 දක්වා වූ සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය අන්තර්ගත පස් තට්ටු ඉවත් වී ඇති අතර එම පස් කිසිදු අර්ථයකින් තොර ව අභිනව වැව් බැම්මට ඔබ්බෙන් වූ කට්ටකාඩුව තුළ ගොඩගසා ඇත. ඒ පස් පරීක්ෂා කිරීමේ දී පැරණි මැටි බඳුන් කොටස්, පබළු හා යබොර වැනි අවශේෂ හඳුනාගත හැකි වුවත්, මුල් පිහිටීම අහිමි වී ඇති බැවින් ඒවායේ පවතින පුරාවිද්‍යාත්මක වටිනාකම දැන් සම්පූර්ණයෙන් ම පාහේ ක්ෂය වී ඇත.​දැනට ඉතිරි වී ඇති තොරතුරු අනුව, අවම මානයන් අනුව ගණනය කර බැලීමේ දී එම ගොඩැල්ල මීටර් 110ක් දිග හා මීටර් 90ක පළලක් සහිත ප්‍රදේශයක (වර්ග මීටර් 9,900ක) පැතිර පවතින්නට ඇතැයි තක්සේරු කළ හැකි ය. එයින් මීටර් 72ක් දිග හා මීටර් 50ක් පළල වූ ප්‍රදේශයක (වර්ග මීටර් 3,600ක පමණ) පස් මතක සිදු කළ වාරි නිර්මාණ කටයුතු අතරතුර ඉවත් කර ඇත්තේ පෙර ද දක්වා ඇති පරිදි වැවේ නව පිටවාන සැකසීම සඳහා ය. මේ පුරාවිද්‍යා නාශක කටයුත්ත හේතුවෙන් අවම වශයෙන් සෙන්ටිමීටර් 230-250ක පමණ උස පස් තැන්පතුවක් ඉවත් කර ඇත්තේ ඒවායේ අන්තර්ගත, වටිනාකමේ නිමක් නොමැති සංස්කෘතික සාධක ද සමඟිනි. මේ හේතුවෙන් පුරාණ කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපයට අයත් පුරාවිද්‍යා සාධක අන්තර්ගත බිමෙන් අධ්‍යයන අවස්ථාව වන විට ශේෂ වී ඇත්තේ දිග මීටර් 47ක් හා පළල මීටර් 37ක් පමණ ප්‍රමාණයේ (වර්ග මීටර් 1,739ක) සීමිත ව්‍යාප්තියක් සහිත සංස්කෘතික සාධක අන්තර්ගත පස් ගොඩැල්ලක් පමණි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.122,3rd paragraph and p.123,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

මෙම ගොඩැල්ලේ දකුණු ඉම පෙර කී ආකාරයෙන් පිටවාන සඳහා නවීන ඉදිකිරීම් යොදා කපා පස් ඉවත් කර ඇති බැවින් එයින් ඇති වී තිබෙන පාංශු පැතිකඩ පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් මෙහි ව්‍යාප්තිය හා වටිනාකම හඳුනාගැනීම සඳහා පහසුවක් ඇති කර ඇත. සාමාන්‍ය මිනුම් අනුව සෙන්ටිමීටර් 230-250ක් පමණ (අඩි 68ක් පමණ) ඝනත්වයක් නියෝජනය කරනු ලබන මෙම ස්ථානයේ ඇති සංස්කෘතික පස් තට්ටු කිහිපයක් ම පුරාවිද්‍යාත්මක ව හඳුනාගත හැකි වේ. සෙන්ටිමීටර් 60-75ක් (අඩි 22.5) පමණ උපරිම ඝනත්වයක් දක්වන ඉහළින් ම පිහිටි පස් තට්ටුව පැරණි ලෝහ නිෂ්පාදනය සම්බන්ධයෙන් බෙහෙවින් සාරවත් පුරාවිද්‍යා සාධක අන්තර්ගත සංස්කෘතික පස් තැන්පතුවකි. මේ තුළ යකඩ නිෂ්පාදනය නිසා ඉවත් වන ලෝහ බොර හෙවත් යබොර, යකඩ නිෂ්පාදනය සඳහා අමුද්‍රව්‍ය වශයෙන් යොදාගත් යපස් කොටස් පමණක් නොව මැටි බඳුන් කොටස් හා පබළු ආදිය ද අන්තර්ගත වී ඇති ආකාරය හඳුනාගත හැකි වේ. මෙහි පවත්නා මැටි බඳුන් අවශේෂවල රූපීය ලක්ෂණ අනුව ක්‍රිස්තු වර්ෂයෙන් 9-10 සියවස් නියෝජනය කරනු ලබන බව දළ වශයෙන් එළඹිය හැකි කාලනිර්ණ නිගමනයකි. ඒ අනුව කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ පවත්නා නිර්මාණ ලක්ෂණ හා සමගාමී බැවින් මෙම කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය සක්‍රීය වූ කාලයේ දී ම කුරුන්දි කන්දේ විහාරයත් නිර්මාණය වූ බව හෝ කන්දේ විහාරය නිර්මාණය වීමට සමගාමී ව මෙම කාර්මික කලාපය ද සක්‍රීය ව පැවති බවට විද්වතුන් යෝජනා කරනු ලබයි. මෙම සංස්කෘතික පස් තට්ටුවෙන් පසු සංස්කෘතික සාධක අන්තර්ගත තවත් පස් ස්තර කිහිපයක් ම හඳුනාගත හැකි අතර ඒවා තුළ ද අනුරාධපුර යුගයේ අවසන් කාලයට අයත් මැටි බඳුන් ගැටි කොටස් සහ බඳ කොටස්, පබළු, උළු හා ගඩොල් පවතියි. මෙම කලාපයේ නැගෙනහිර කෙළවරට වන්නට මතුපිට සිට සෙන්ටිමීටර් 30-45ක් පමණ ගැඹුරින් සෙන්ටිමීටර් 10-15ක ඝනකමින් යුතු මුහුදු බෙලි කවච අන්තර්ගත පස් තැන්පතුවක් ද දැකගත හැකි වේ. මෙම තැන්පතුවේ මෙතැන් පටන් පහළට ම අඩුවැඩි වශයෙන් මැටි බඳුන් කොටස් වැනි විවිධ සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය අන්තර්ගත බව නිරීක්ෂණය කළ හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.123,2nd paragraph and p.124
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

මෙම සංස්කෘතික පස් තැන්පතුවේ දැනට ශේෂ වී ඇති කොටසේ බටහිර හා වයඹ කලාපයේ මතුපිට ලෝහ නිස්සාරණය සඳහා යොදා ගන්නා උඳුන් බිත්ති කොටස්, නළ කොටස්, අඟුරු හා අළු වැනි ලෝහ නිෂ්පාදනය හා සම්බන්ධ පැරණි සාධක විසිරී ඇති බව පැහැදිලි ව දැකගත හැකි වේ. මේ සාධක අනුව, ලෝහ නිස්සාරණය සඳහා යොදාගත් උඳුන් මෙහි පැවති බව නිගමනය කළ හැකි ය. වර්ග මීටර් 150ක පමණ කොටසක විසිරී පවතින මෙම සාධක අනුව, මෙහි ලෝහ නිෂ්පාදනය සඳහා යොදාගත් පැරණි උඳුන් 10-15ක පමණ සාධක තිබීමට හැකියාව ඇති බව විද්වතුන් අනුමාන කරයි. විසිරී පවතින සංස්කෘතික සාධක හා ඒවා ඇතුළත් වී පවතින පස් තැන්පතුවේ ඝනත්වය හා ව්‍යාප්තිය අනුව, මෙම ස්ථානය සීමිත කාලපරාසයක් තුළ එහෙත් සක්‍රිය ආකාරයේ කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපයක් ව පැවති බව මතුපිට දැකගත හැකි සාධක අනුව විස්තර කළ හැකි වේ. කුරුන්දි කන්දේ විහාරය හා තදාශ්‍රිත ප්‍රදේශයේ තැන් කිහිපයක ම ලෝහ බොර එක්රැස් වූ ස්ථාන හඳුනාගත ඇති අතර,නමුත් ලෝහ නිෂ්පාදන ක්‍රියාවලියක් සිදු වූ බව හඳුනාගත ඇත්තේ ඉන් ස්ථාන කිහිපයක පමණි. මෙම නිෂ්පාදන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය වන්නා වූ යකඩ සංඝටක අන්තර්ගත පස් (යපස්) කුරුන්දි කන්ද හා අවට කලාපයෙන් පහසුවෙන් සපයා ගන්නට හැකියාව පැවත ඇත. ප්‍රධාන වශයෙන් ම මෙම හැකියාව නිසා ම මෙම ස්ථානයේ බෙහෙවින් සක්‍රිය ලෝහ නිෂ්පාදනාගාර ඇති වීම සහේතුක වන බව විද්වතුන් විශ්වාස කරනු ලබයි.
​හිටපු පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් එච්.සී.පී. බෙල් 1905 දී සපයා ඇති පාලන වාර්තාවේ විස්තර කර ඇති පැරණි ' කුරුන්දන්ඌර් ' හෙවත් කුරුඳුගමට ම අයත් කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය ලෙස ද මෙම කලාපය හඳුනාගැනීමේ හැකියාව තිබේ.ඒ අනුව, මෙහි පවත්නා පුරාවිද්‍යා සාධක අනුව මෙම බිම්කඩ කුරුඳුගම ජනාවාස හා අත්‍යන්තයෙන් සහසම්බන්ධ වූ කාර්මික නිෂ්පාදන හා ජනාවාස බිම්කඩක් වශයෙන් ඒ අනුව හඳුනාගෙන තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.125,1st and 2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

==අභිලේඛන==
===කුරුන්දි පුවරු ලිපිය===

'''කුරුන්දි පුවරු (ඛණ්ඩ) ලිපිය''' යනු ක්‍රි.ව. 10 වන සියවසේ අග භාගයට අයත් [[මධ්‍යකාලීන සිංහල]] භාෂාවෙන් රචිත ශිලා ලිපියකි. මෙම ලිපිය IVවන උදය රජුගේ රාජ්‍ය කාලයට අයත් කතිකාවත් වර්ගයේ ශිලා ලිපියක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.ඛණ්ඩ ලෙස හඳුන්වන්නේ කැබලිවලට බිඳුණු අදහසින් ය.පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව මෙම ලිපිය කුරුන්දි වැව් බැම්ම ඉදිරිපස පහළ කොටසේ ඇති බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයේ පිහිටි පුරාණ පිළිම ගෙයක පිවිසුම් ස්ථානයේ තිබී සොයාගන්නා විට ද ලොකු කුඩා කැබලි 9 කට පමණ වෙන් කර ඇත.මෙම ශිලා ලිපිය ප්‍රථම වරට 1887 දී හෙන්රි පාකර් විසින් සටහන් කරන ලද &quot;Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys&quot; යන වාර්තාවේ (පිටු 314) සඳහන් කර ඇත.

{{Blockquote
|text='''&quot;පළමු වැනි සංගබෝධි (ක්‍රි.ව.246-248) බැම්මට පහළින් විහාරයක් ඉදි කළේය.සැලකිය යුතු පසු දිනක දී,එනම් මෙය ක්‍රි.ව. 965 පමණ පස් වැනි දප්පුල ... මෙහි පැමිණ,එක් විහාරයක භික්ෂූන් වහන්සේ නැවත පිහිටුවන ලදී.තුන්වැනි මහින්ද ( ක්‍රි.ව.  997-1013) ඔහුගේ රාජ්‍යයේ අට වැනි වසරේ දී තම මව(?) සහ දියණිය සමඟ වැවට ගොස්,සංඝබෝධි විසින් ඉදිකළ හා මහින්ද විසින් ප්‍රතිසංස්කරණයකරන ලද විහාරයේ විශාල ගල් පුවුරුවක දීර්ඝ සෙල්ලිපියක් දිවයිනේ ඇති දිගම සෙල්ලිපියක් පිහිටු විය.අවාසනාවකට, කැලානුරූපී ව ලිපිය සහිත මතුපිටට වූ හානි හේතුවෙන් මෙම සෙල්ලිපියේ බොහෝ වචන දැන් අපහැදිලි ය.මෙහි ප්‍රධාන වශයෙන් මිහින්ලාලේ පුවරුවල ඇති ආකාරයට මෙහි වැඩ සිටි භික්ෂූන් වහන්සේ විසින් පිළිපැදිය යුතු නීති මාලාවක් අඩංගු වේ.නමුත් පොදු කාරාණා කිහිපයක් පිළිබඳව ද එහි අවධානය යොමුකර ඇති අතර, 'රජුගේ මහා වැව' ( එය තන්නිමුරුප්පුව ලෙස පේනේ) සහ භෝග වගාවට හානිකර ලෙස බලපෑ සමහර ආරවුල් ගැන ද සඳහන් වේ.මෙම සෙල්ලිපයේ ලේඛකයා තමා බව පවසන රජු,මෙම ලේඛනයේ අක්ෂර පිළිබඳව යම් ගැටලුවක් හෝ සැකයක් ඇත්නම් ඒවා නොතකා ක්‍රියාකළ යුතු බවත් සටහන් කර ඇත.'''

'''සෙල්ලිපියේ කුරුන්ගම ලෙස හැදින්වෙන කුරුන්දන් කුලම් බැම්මේ පහළ ඉදිකරන ලද නගරය හෝ විශාල ගම්මානය පිහිටි ප්‍රදේශයේ ඇති කුඩා ජල මාර්ගවල මැටි බඳුන් කොටස් දැකිය හැකි වේ.&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys(1887) 
 |author= Henry Parker 
 |volume= 
 |language=en
 |isbn = 
}})}}}}&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Report on  the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys 
 |year=1887
 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886
}}&lt;/ref&gt;

}}

තවද 1895 දී J.P.Lewis විසින් ද &quot;Manual of the Vanni Districts&quot; යන තම කෘතිය තුල මෙම ලිපිය පිළිබඳව නැවත වාර්තා කර තිබේ.නමුත් හෙන්රි පාකර්ට හමු වූ අවස්ථාවේ නොබිදී තිබූ එම පුවරුව ඔහුට හමුවන අවසාථාවේ දී කැබලී තුනකට කැඩී තිබූ බව වාර්තා කරයි.පාදක සටහනට අනුව ඒ 1889 සැප්තැම්බර් 19 වැනි දින එනම් පාකර් ලිපිය සොයාගෙන වසර තුනකට පමණ පසුවය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1895.Manual of the Vanni Districts
 |author= Lewis,J.P
 |volume= pp.314
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; 
කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳව කෘතහස්ත වාර්තාවක් සපයන එවක පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් එච්.සී.පී.බෙල් මහතා දක්වන්නේ ලෙවිස් තම වන්නි අත්පොතේ ( Manual of the Vanni Districts ) දක්වා ඇති විශාල පුවරු ලිපිය තමනට දැකගැනීමට නොලැබුණු බවයි.&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=North-Central,Central, and Northern Provinces,Annual Report 1905
 |year=1905
 |publisher=H.C.P.Bell
}}&lt;/ref&gt;''Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon, 1949'' අනුව, 1931 දී කුරුන්දන්මලේ ප්‍රදේශය පුරාවිද්‍යා සංරක්ෂිත ප්‍රදේශයක් ලෙස නම් කිරීම සඳහා සිදු කළ සමීක්ෂණයේදී ද මෙම ශිලා ලිපිය සොයා ගැනීමට උත්සාහ කර ඇති නමුත් එය අසාර්ථක වී ඇත.පසුව[[ මහාචාර්ය චාල්ස් ගොඩකුඹුර]] මහතා විසින් 1949 දී මෙම ලිපිය නැවත සොයාගත් අතර,නිධන් වස්තු සොයන්නන්ගේ සහ වෙනත් අයගේ ක්‍රියාකාරකම් හේතුවෙන් එය කොටස් කිහිපයකට බිඳී තිබූ බව වාර්තා වේ.එය චාලස් ගොඩකුඹුර මහතා විසින් පිටපත් කර ඇති අතර එම අවස්ථාවේ ශිලා ලිපියේ මුලින් රේඛා 19ක් පමණ තිබූ බවත්, ඒවායෙන් රේඛා 16ක් පමණක් කොටස් වශයෙන් සුරක්ෂිතව තිබී ඇතිබවත් සිරමල් රණවැල්ල වාර්තා කර තිබේ.. &lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon
 |year=1949
 |publisher=Department of Archaeology
}}
&lt;/ref&gt;මේ මෑත කාලයක් දක්වා ප්‍රකාශට පත් කර තිබූ මෙම ලිපියේ ස්පර්ශ ලාංඡනය පැහැදිලිව කොටස් ත්‍රිත්වයකින්(කැබලි කොටස් තුනකින්) යුක්ත වේ.මහාචාර්ය [[සිරිමල් රණවැල්ල]] විසින් 2004 දී පළකර ඇති &quot;කුරුන්දන්මලේ කැබලි වූ පුවරු ලිපිය&quot; නම් සංස්කරණයේ දී පදනම් කරගෙන ඇත්තේ මේ ස්පර්ශ ලාංඡන පිටපත බව එය පරීක්ෂා කිරීමේ දී තහවුරු වේ.ඒ අනුව පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ නිලධාරීන් විසින් මෙම ලිපිය පිටපත් කර ඇත්තේ පුවරුව කැබලි ගණනාවකට කඩා දැමීමට පෙර 1889 ට පසු හා 1905 අතර කාලයකදී බව අනුමාන කෙරේ.නමුත් මුල් කාලීනව,යම් කිසි හේතුවක් නිසා මෙම ලිපියේ පහළ කොටස පිටපත් නොවී ඇති අතර,එම නිසා සෙනරත් පරණවිතානයන් එහි පහළ කොටස නොමැතිව ඉහළ කොටසේ ස්පර්ශ ලාංඡනයේ ඇති තොරතුරු අනුව අදහස් දක්වා ඇත.රණවැල්ල මහතාගේ සංස්කරණය ද පාදක කොට ඇත්තේ සෙනරත් පරණවිතානයන්ගේ එම ලිපිය පදනම් කරගෙන ය.පරණවිතානයන්, හෙන්රි පාකර් විසින් මිහින්තලේ පුවරු ලිපියේ දැක්වෙන වියවස්ථා මාලාවක් ඇති බවට දක්වා ඇති සටහන තහවුරු වන බව එහි වැඩිදුරටත් දක්වා ඇත.&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon by S.Paranavitana 
 |year=1949
 |publisher=Department of Archaeology
}}
&lt;/ref&gt;

වර්ෂ 2021 දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් සිදු කළ සිදුකළ ක්ෂේත්‍ර පරීක්ෂාවකදී මෙම ලිපිය නැවත හමු වී තිබූ අතර මහාචාර්ය සිරිමල් රණවැල්ල දක්වා තිබූ පරිදි පේළි 19 ක් නොව මීට පෙර පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව අනාවරණය කරගත් පේළි 34 කට නොඅඩු ප්‍රමාණයඛ් සහ මෑතක අනාවරණය කරගත් අපර කොටසේ පේළි 40 කට නොඅඩු ප්‍රමාණයක් වශයෙන් පේළි  75 කින් සමන්විත විශාල ලිපියක් වන බව තහවුරු විය.ලිපියේ අක්ෂර සහ භාෂාව ක්‍රි.ව. 10 වන සියවසේ මධ්‍ය භාගයට අයත් සිංහල භාෂාව ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.
මෙම ලිපිය “සිරිසංඝබෝ” යන රාජ නාමය දරා සිටි රජුගේ රාජ්‍ය කාලයේ 8 වන වසරට දිනංකිත කර ඇති අතර, විද්වතුන්ගේ අදහස අනුව එම රජු වන්නේ IV වන උදය රජු (ක්‍රි.ව. 946–954) ය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kurundi Plate of King Udaya IV.jpg|thumb|Kurundi Plate of King Udaya IV|thumb|300px|ආගමික අන්තවාදීන් විසින් කඩා බිඳදමා ඇති කුරුන්දි පුවරු ලිපියේ ස්පර්ශ ලාංඡනය]]

{{Blockquote
|text=
'''
*පෙළ
1.  ... ... ... ... ... යස දෙසින් දස අත්හි පැතිරැ රජ කළ අභා සලමෙවන් මහරද්හු පුත්&lt;br&gt;
2.  ... ...මඬුල් රන්දනා රජ්ලියෙහි මිණි වුටුනුයෙන් සිය මුන්දුන් පැහැයු ලක්දිව පොළො යොන පරපු&lt;br&gt;
3.  රෙන් හිමිවූ තුමා සරණ නිය රසින් අන් රජ මුන්දුන් බිසෙස්වු තික් තෙදින් හිරු පළැ කෙවින් මෙහැසුරු දළ දැපින් උවින්දු රජ විරතින් සුරින්දු පබන්ද දෙනෙන් දිනිසුරු සත්&lt;br&gt;
4.  සෙතින් කිතිසුරු පැණ සරින් සුරගුරු සෙබා ගුණෙන් නිසයුරු... ...නන් සරින් කප්තුරු රූ සරින් කදප් කුලුන රෙසෙන් බොසතු මෙරුවන් සුව සරින් සම&lt;br&gt;
5.  ... ... ... ... හුන් අභා සලමෙවන් මහරජ්හු තුමා සත් ලැඟු පළමුවන හවුරුදුයෙහි ඇසෙළ පුන් සන්ද් අවප් මස්හි දසපක් දව&lt;br&gt; 
6.  ස් ... ... සඟඅරම් සිරිසඟ්බෝ රජ් මහවෙහෙර්හි වත් සිරිත් විසිනැ සියතන් සහ ...සසන්දා තුන් නකාහි මහසඟ් වත්හිමියන් ... ...&lt;br&gt;
7.  ... ... ... ...පස එවුන් වන සියෙනැ පතෙ පොතෙහි ඇරැ සෙයින් අකර්වනු ඉසා ... ... සි හදව සිට පවත්නා කොට් මෙ සිලා ලෙබ ... ... ... ...&lt;br&gt;
8.  ... ... ... ... සිරිසඟ්බො අභය මහරජ අගසු(ද)ම් නම් වූ සඟ්බඩ් අප මෑණියන් ඉසා ... ... සිරිත් සන්දහා නියාමකින් ඉසා වරද් දෙවු පරෙයා ... ... ... ... ... ... ...&lt;br&gt;
9.  ... ... ... ... කතු ඉසා ... ... ... ...යා රක්රනුගම යුරෙහි අභයගිරි නකා පිළිබැදි කොට් ස ... ... ... කැරූ සඟරම් සිරිසඟ්බෝ රජ් මහවෙහෙරැ ක... ... ... ...&lt;br&gt;
10.  ... ... ... ...නු කොට් අටවනුයෙහි නවයැ සන්ද් අවප් මසැ දියවස් දවස් දළදාගෙයි ... ... ...මේ ... ...රට් මෙ අභය ඉසිරිපව් පියන්ගල් ක... ... ...කැමියන්&lt;br&gt;
11.  ... ... ... නිස්සන් හා සසන්දැ මෙ වෙහෙරට් පියන්ගලට් තුරු සිරිත් ඉසා විවරුණෙන් එක්සෙ කොට් තන් උවතකැ අර්වයි කැමි සැමියන් කළ විසි එක් ... ... ... ... &lt;br&gt;
12.  ... ... ... ...එක් පැකක් අභයිගිරි වෙහෙරැ ඉසා එක් පැකක් මෙ වෙහෙර්හි මහපහායි ඉසා තබනු කොට් වදාළහ වීම් කුසල්කැමි... තබය සතු&lt;br&gt;
13.  ... ... ... ... ගහනෙහි සෙයින් මෙ නිසගින් සනිටිහන් වු සිරිත් ඉසා මෙයට් දුන් කැබලි කටයුතු සෙ ඉසගිය කටයුතුය ඉසා මිනිස්නට් කම්... ... ...&lt;br&gt;
14.  ... ... ... ...නට් ලබනු දිවයුතු සෙ ඉසා එක් සෙ කොට් අර්වයි මෙ වෙහෙරැ තබනු කොට් වදාළ සිරිත් පොත්හි ... ... සිරිත් ලියි සත්දෙවාමි ලිමි මෙ වෙහෙරැ සිරිත් මෙ වෙහෙර්හි වෙහෙ&lt;br&gt;
15. ර්කැමියන් ... කැමියන් පිළිමගෙයි සිරිත්පොත්හි කී සෙයින් බුද් බතට් ගත යුතු ඉසා පිළිමගෙයි හම පුද සිරිත් සෙයිමැ ... ... ...කරනු ඉසා ආනන්ද පියන්ගල්හි අ(ටි)න් දොළොසැ&lt;br&gt; 
16.  ... ... ... ...පසැ ආවු වත්හිමයන් වැසි හිමියන් විසියා ... ... ..... ... ...&lt;br&gt;
17.  ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...&lt;br&gt;
18.  ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...&lt;br&gt;
19.  ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...&lt;br&gt;


*අන්තර්ගතය
&quot;-----දස දිසාවේ ම පැතිරුණු ඓශ්චර්යයෙන් සහ තේජසින් යුතු අභා සලමෙවන් (මහරජු ගේ පුත්----මුලු ප්‍රදේශයෙහිම රදා පැවති රාජකීය පරම්පරාවේ,හිස්මුදුනෙහි මැණික් ඇල්ලූ මිණි ඔටුන්නෙන් ප්‍රභාමත් කළ,ලක්දිව පොළොව නමැති මහී කාන්තාවගේ පරම්පරාවෙන් පැවත,එම සරණ ගොස් අභිශේඛයට පත්වුණු,තේජසින් සූර්යයා සේ ද, කෝපාග්නියෙන් මහේශ්වරයා සේ ද (ඊශ්වර දෙවියන්),දැඩි බවින් සහ ආඩම්බරයෙන් විෂ්ණු දෙවියන් සේ ද, රාජ්‍ය චාරිත්‍රානුකූලව ශක්‍ර දෙවියන් සේ ද,හිරු ගේ තීක්ෂණ ඇස් ලෙසින් ද,දැහැමි ගුණයෙන් සහ ශාන්තියෙන් අවලෝකිතේශ්වර මෙන් ද,ප්‍රඥාවෙන් බ්‍රහස්පති සේ ද,සෞම්‍ය ගුණයෙන් චන්ද්‍රයා සේ ද,----කල්ප වෘක්ෂයක් සේ ද,රූපශ්‍රීයෙන් සහ කරුණාව නැමැති ගුණයෙන් බෝධිසත්ත්වයකු සේ ද,මහමෙරක් සේ නොසැලෙන සැපයෙන් සහ සුවයෙන් උතුම් වූ -----අභාසලමෙවන් (සිව්වන උදය) මහරජතුමා ගේ රාජ්‍යත්වයෙන් පළමුවෙනි වර්ෂයෙහි ඇසළ මස අවපස දසවන දින කරවන ලද ශිලාලේඛනයකි.සංඟාරාම සිරිසඟබෝ රජමහා විහාරයෙහි සිදු කෙරෙන වත් පිළිවෙත් තමා විසින්ම පරීක්ෂා කර බලා තුන් නිකායෙහි(මහා විහාර - අභයගිරිය - ජේතවනය) සංඝරාජ මහා නායක හිමියන්ට-----අතීතයේ සිට පැවත ආ පරිදි පොත් පත්වල ලිඛිතව ලියා ඇති සහ දැනුම් දී ඇති පරිදි ක්‍රියාත්මක කළ යුතුය.ඉරහඳ පවත්නා තෙක් මේ ශිලා ලේඛනය කරවන ලදී-----සිරිසඟබෝ අභය මහරජුගේ (දෙවන සේන) අග බිසොව වූ ද,සංඝබෝධි (පස්වන කාශ්‍යප) සහ අපගේ (සිව්වන උදය) සුධම්ම නම් වූ මෑණියන් ද----------අභයගිරි නිකාය යටතේ----රක්රනුගම ඉවුරෙහි කරවන ලද සංඝාරාම සිරිසඟබෝ රජ මහා විහාරයෙහි-------අටවන වර්ෂයෙහි නවම් මස දසවක් දින දළදා ගේ-----අභය ඉසිරිපව් පියන්ගල (පධානඝරය)-----නිලධාරීන්-----යෝග්‍ය තැනැත්තන් පිළිබඳව සසඳා බලා මේ විහාරයේ පියංගල ආශ්‍රිතව පැවති සිරිත් ද,එහි අර්ථ ද පැහැදිලි කොට ඒ අයුරින්ම කරවා සේවකයන් සහ ස්වාමීන් එක්ව කරන ලද විසි එක්එ-------ක් කොටසක් අභයගිරි විහාරයේ ද,තවත් එක් කොටසක් මේ විහාරයේ මහා ප්‍රාසාද ගෙයෙහි ද තබන ලෙස වදාරණ ලදී.සුළු සේවකයන් ගේ භාරකරු තමන් සතු-----භික්ෂූන්ට ඇවැතක්  වන දේ පිළිබඳව පැවත ආ සිරිත් අනුව කටයුතු කළ යුතුය.දෙන ලද කොටස් සඳහා ද එලෙසම කටයුතු කළ යුතුය------මෙසේ සිදු කරනු ලබන සියලු විරිත් පොත් පත්හි නිරන්තරයෙන් ලියා මේ විහාරයේ තැන්පත් කළ යුතුය.එසේ වදාරන ලද සිරිත් විරිත් පොත් පත් හි ලියා තැබූ යේ සත්දෙවොමි යන මා විසිනි. ---- මේ විහාරයේ සිරිත් විරිත් ආදිය මෙහි ම සේවකයින් ද, ------පිළිමගෙයි සේවකයන් පොත් පත් හි ලියා තැබූ අයුරින් පිළිමගෙයි බුද්ධ පූජාවන් ආදිය එම සිරිත් වලට අනුකූලව ඉටු කළ යුතුය. -----ආනන්ද පියන්ගලෙහි (පධානඝරයෙහි) -----------&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|'''හැදින්වීම් නාමය''':කුරුන්දි පුවරු ලිපිය&lt;br&gt;'''රාජ්‍ය කාලය''':සිව්වන උදය රජ(සම්මත වර්ෂ 946-954)&lt;br&gt;
'''කාලය''':සම්මත වර්ෂ 10 වන සියවස&lt;br&gt;
'''අක්ෂර''':[[සිංහල භාෂාව|මධ්‍යකාලීන සිංහල]]&lt;br/&gt;'''භාෂාව''':[[සිංහල භාෂාව|මධ්‍යකාලීන සිංහල]]}}

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම:G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology,Ranwella,pp.221-224,en)}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

}}
}}


මෙම ශිලා ලිපිය කතිකාවත් හෙවත් භික්ෂූන් වෙනුවෙන් පොදු එකඟතාවන් සම්මත කරගත්  නීතිරීති සමූහයක් වර්ගයට අයත් වන අතර, අභයගිරි මහා විහාරයට අනුබද්ධ වූ “අභය–ඉසිරිපවි(සිරිසංඝබෝ විහාරය)&quot; නම් විහාරය සහ එයට අනුබද්ධ “ආනන්ද පියංගල” නම් භාවනා ශාලාව සම්බන්ධයෙන් භික්ෂූන්ගේ සාමාන්‍ය එකඟතාවයෙන් සම්මත කරගත් නියමාවලියක් ද මෙහි අන්තර්ගත වේ.එමෙන්ම, “අභ සලමේවන්” යන රාජ නාමය දරා සිටි රජුගේ රාජ්‍ය කාලයේ පළමු වසරේ පැවැත්වූ පෙර කතිකාවතක් පිළිබඳව ද මෙහි සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; මේ පිළිබඳව දීර්ඝ විස්තරයක් මහාචාර්ය [[සිරිමල් රණවැල්ල]] විසින් දක්වා තිබේ.

{{Blockquote
|text='''&quot; ශිලාලේඛනයේ දාතම දැක්වෙනුයේ සිරිසඟබෝ නමින් ම රජ කළ රජෙකුගේ සහ අගසු(ද)ම්  සංග්බඩ් නම් රැජිනකගේ පුතු වූ සිරිසඟබෝ නම් රජ කෙනෙකුගේ අට වැනි වර්ෂයට බවට යි. සිවුවැනි උදය (946-954) සහ සිවුවැනි මහින්ද (956-972) නමින් අනුරාධපුර අවසන් භාගයේ මෙම රාජ්‍ය නාමය දැරූ වසර අටක් හෝ ඊට වැඩි කාලයක් රජ කළ සහ මෙම නාමය දැරූ පියවරුන් සිටි රජවරු දෙදෙනෙක් වූහ. සිවුවැනි උදය රජුගේ පියා වූයේ සිවුවැනි කස්සප රජු (898-914) ද සිවුවැනි මහින්ද රජුගේ පියා තුන් වැනි උදය (935-938) විය. සිවුවැනි උදය සහ සිවුවැනි මහින්ද අතරින් දෙවැන්නාගේ මව එම රජුගේ ම ශිලාලේඛන කිහිපයක ම දැක්වෙන පරිදි දේවා (දේවි ගොන්බිසෝ රැජ්න) නම් වූ අග රැජනකි. එනිසා අප ඔහුව පසෙකට කර අපගේ මෙම ලේඛනයේ දැක්වෙන රජු සිවුවැනි උදය ලෙසට හඳුනාගත යුතු වේ. නමුත් ඔහුගේ මව, අගසු(ද)ම් සංග්බඩ් හඳුනා ගැනීම ද ගැටලුවක් වනුයේ වංශකතාවන්ට අනුව සිවුවැනි උදය රජුගේ මව තිස්සා නම් වූ අග රැජිනක් වීම නිසා වෙති. මෙම රැජින ද සමකාලීන අනෙක් රැජනන් මෙන් ම නම් කිහිපයකින් හඳුන්වා ඇති බව දැකීමට හැකි වේ. උදාහරණයක් වශයෙන්, සිවුවැනි දප්පුල රජුගේ මව දේවා සහ සංඝා යන නම් දෙකෙන් ම හඳුන්වා ඇති අතර වංශකතා සහ සිවුවැනි දප්පුල රජුගේ පුලියන්කුලම ශිලාලේඛනයට අනුව තුන් වැනි උදය රජුගේ මව කිතා නම් රැජිනක් වූ නමුත් එම රජුගේ පොළොන්නරුව ටැම් ලිපිය ඇයට දී ඇති නාමය සංඝා යි. පළමු වැනි විජයබාහු රජුගේ මව වංශකතාවන්ට අනුව ලෝකිතා නම් කුමරියක් වූ අතර රජුගේ අඹගමුව පර්වත ලිපියේ ඇය දැක්වෙනුයේ දේවා (දෙව්-ගොන්-රැජ්න) ලෙස යි.

'''​අපගේ ලේඛනය කතිකාවතක් හෙවත් භික්ෂූන් වෙනුවෙන් පොදු එකඟතාවෙන් සම්මත කර ගත් නීතිරීති සමූහයකි. එය අභයගිරිය විහාරයට අයත් අභය ඉසිරිපව් ලෙස මෙහි නම් කර ඇති, ආනන්ද පියන්ගල නම් පධානඝරයක් පැවති විහාරයක් වෙනුවෙන් වූවකි.ලේඛනය මීට පෙර අබා සලමෙවන් නමින් රජකම් කළ රජෙකුගේ පළමු වැනි රාජ්‍ය වර්ෂයේ සිදු කළ කතිකාවතක් පිළිබඳ ව ද දක්වයි. එය අබා සලමෙවන් නමින් රජ කළ දෙවැනි උදය රජුගේ පුතු වූ එම රාජ්‍ය නාමය ම භාවිත කළ තුන් වැනි සේන රජුගේ කස්සප පොකුණ පුවරු ලිපියට විෂය වස්තු වූ කතිකාවත බව පෙනී යයි. මෙම ශිලාලේඛනය සම්පූර්ණයෙන් ම ආරක්ෂා වී තිබුණි නම් දහ වැනි සියවසට අයත් උතුරු පළාතෙන් හමුවන වැදගත් ම වාර්තාවක් වීමට ඉඩ තිබුණි. මෙම ශිලාලේඛනය කැබලි වී තිබුණ ද එලෙසින් වුවත් ප්‍රකාශයට පත් කිරීම ඉතා වැදගත් ලිපියක් වනුයේ දිවයිනේ උතුරු ප්‍රදේශයෙන් හමුවන අල්පයක් වූ ශිලාලේඛන අතරින් එකක් වීම හේතුවෙනි. මෙම ලේඛනයේ පෙළ එතරම් ම පැහැදිලි නොමැති හෙයින් ඉංග්‍රීසි පරිවර්තනයක් දැක්වීමට බලාපොරොත්තු නොවෙමි.&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Kurundanmale Fragmentary Slab Inscription, Inscription of Ceylon
 |author= G.S Ranawella(2004)
 |volume= V,Part II,page 211
 |language=Si
 |isbn = 
}})}}}}
}}

මේ අනුව විද්වතුන්ගේ අදහස් සලකා බැලීමේ දී, මෙම පෙර කතිකාවත III වන සේන රජුගේ (ක්‍රි.ව. 938–946) කලුදිය පොකුණ ශිලා ලිපියෙන් හඳුන්වන කතිකාවතට සම්බන්ධ විය හැක. එම කතිකාවත III වන සේන රජුගේ රාජ්‍ය කාලයේ පළමු වසරේ පැවැත්වූ අතර,III වන සේන රජු සහ ඔහුගේ පියා වූ II වන උදය රජු (ක්‍රි.ව. 887–898) දෙදෙනාම “අභ සලමේවන්” යන රාජ නාමය භාවිතා කර තිබුණි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

ඒ අනුව ශිලා ලිපියේ ආරම්භක කොටසෙහි සිව්වන උදය රජු පිළිබඳ වර්ණනාත්මක සඳහනක් වේ.ලිපියේ සඳහන් වන අභයගිරි විහාරයට අනුබද්ධ විහාරයට අමතරව,භික්ෂූන්ගේ සාමාන්‍ය එකඟතාවයෙන් සම්ප්‍රදාය තුනක් සමඟ එකඟතාවයකට පැමිණීම (නිකාය සමඟියක් වැනි) පිළිබඳවද මෙහි සඳහන් වේ. එමෙන්ම, මෙම ස්ථානයේ පිහිටි විහාරයට හා පිළිමගෙයට අභයගිරි විහාරයට අනුයුක්ත නිලධාරීන් විසින් පිරිනමන ලද පූජා, වත්පිළිවෙත් හා චාරිත්‍ර පිළිබඳ තොරතුරුද මෙහි අන්තර්ගත වේ.

එයට පහළ කොටස්වල, සිරිත් ප්‍රකාරව පිළිමගෙය තුළ සිදු කළ යුතු බුද්ධ පූජා වත්පිළිවෙත් සහ මහා සංඝයා වහන්සේට සිදු කළ යුතු වත්පිළිවෙත් පිළිබඳ විස්තර ඇතුළත් වේ. එම නියමාවලිය ඉර සහ හඳ පවතින තුරු වලංගු වන බවද ශිලා ලිපියේ සඳහන් කර ඇත.

ශිලා ලිපියේ “සුදම්ම” නම් රජ බිසවක් පිළිබඳ සඳහනක් ද පවතී. එම බිසව, මෙම ශිලා ලිපිය කරවූ සිව්වන උදය රජුගේ සහෝදරයා වූ පස්වන කාශ්‍යප රජුගේ මෑණියන් බව විද්වතුන් විසින් හඳුනාගෙන ඇත. ශ්‍රී ලංකාවේ ශිලා ලිපිවල මවුවරුන්ගේ නම් සඳහන් වීම දුර්ලභ කරුණක් වන බැවින්, මෙම සඳහන විශේෂ වැදගත්කමක් ඇති බව සැලකේ.තවද, මෙම ස්ථානයේ දළදා ගෙයක් සහ විශාල පුස්තකාලයක් පැවති බවත් ශිලා ලිපියෙන් සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

===III වන මහින්ද රජුගේ ශිලා ලේඛනය===

Archaeological Survey of Ceylon: North-Central, Central and Northern Provinces, Annual Report 1905 කෘතිය අනුව, වර්තමාන කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ක්‍රි.ව. 812–816 කාලයට අයත් බවට සැලකෙන III වන මහින්ද හෙවත් මිහිඳු රජුගේ ශිලා ලිපියක් පැවති බව සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=2018,Pauranika Sthana Ha Smaraka:Mulathivu Distrikkaya
 |author= Asanga,M.V.G.K;Nishantha,I.P.S
 |volume= pp.151-153
 |language=si
 |isbn = 978-955-7457-25-3 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon
 |year=1949
 |publisher=Department of Archaeology
}}
&lt;/ref&gt;

තුන්වන මිහිඳු රජු තම මව සහ දියණිය සමඟ කුරන්ගමට පැමිණ කුරුන්දි වැවෙහි ජලය පිළිබඳව ඇතිව තිබූ ආරවුල සංසිඳුවා එතුමා විසින්ම සෙල් ලිපිය කරවූ බව සඳහන් වේ.ඊට අමතරව එම සෙල්ලිපියේ අකුරු වල වැරදි ඇතත් ඒවා නිවැරදි නොකරන ලෙසට නියෝග කර ඇත.ඒ පිළිබඳව ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් මහතා ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග නම් කෘතියේ මෙලෙස වාර්තා කර ඇත.

{{Blockquote
|text='''&quot;බැම්මට(කුරුඳු වැවෙහි) පහත පළමු සංඝබෝධි රජ (ක්‍රි.ව.246-248) විහාරයක් කරවූයේ ය.ඊට බොහෝ කලකට පසු, පස්වෙනි දප්පුල රජ තමන් රජ පැමිණි පළමුවන අවුරුද්දේ එක් විහාරයක නැවතත් සංඝයා නැවත්වූයේ ය.මෙහි ක්‍රි.ව.965 වෙන්ට පුළුවන.තුන්වෙනි මිහිඳු රජ තමන් රජ පැමිණි අටවැනි අවුරුද්දේ තම මෑණියන් හා දියණියනුත් සමඟ වැව(කුරුඳු වැව) බලන්ට ගොස් සංඝබෝධි රජ විසින් ගොඩනඟා මිහිඳුරජ විසින් ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද විහාරයේ මහත් ගල්පෝරුවක,ලංකාවේ සම්භවෙන ගල් සන්නස් වලින් ඉතාම දීර්ඝ එකක්වන් දික්ගල් සන්නසක් කොටවා තිබේ&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}})}}}}
}}

කෙසේ නමුත් මෙම ශිලා ලිපිය පුරාවිද්‍යා ස්ථානයෙන් අතුරුදන්ව ඇති අතර තවමත් හමු වී නොමැත.

===එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි විසින් වාර්තා කර ඇති ලිපිය===
කුරුන්දි විහාරයෙන් වාර්තා වන තවත් අභිලේඛනයක් පිළිබඳව එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන් විසින් &quot;ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ&quot; නම් කෘතිය තුළ වාර්තා කර තිබේ.ඒ උන්වහන්සේ මෙම ස්ථානයේ 20 සියවසේ අගභාගයේ සිදුකරන ලද ගවේෂණයකදී කුරුන්දි කන්දේ නටඹුන් වූ පැරණි ගොඩනැගිල්ලක් ආසන්නව බිම පෙරලී තිබූ ගල් කණුවක දුටු බව වාර්තා කරන අභිලේඛනයයි.ඒ පිළිබඳව උන්වහන්සේ මෙසේ සඳහන් කර තිබේ.

{{Blockquote
|text='''&quot;...යාර විස්සක් පමණ කන්ද නැගි පසු තැන්න බිමක් හමුවෙයි.එහි කුඩා ශාලාවකට අයත් බව පෙනෙන සිවුරැස් අත්තිවාරමක ගල්පළු අතුරා තිබේ.එහි ඇති වෙනත් කිසිවක් හඳුනාගත නොහැකිය. එහෙත් පෙරළා දමා ඇති ගල් කණුව ගොඩනැගිල්ලට අයත් එකක් බව සිතීමට පුළුවන. එය දිගින් අඩි 12.6 කි.මෙහි අක්ෂර පේළියක් කොටා ඇතත් එහි සමහර අක්ෂර ගෙවී ඇත.දළ වශයෙන් සිවුවන සියවසට පමණ අයත් විය හැකි මෙහි..........රකබල..........අක්ෂර කියවිය හැකිය.&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ 
 |author= එල්ලාවල මේධානන්ද ස්ථවිර
 |volume= p.62 
 |language=si
 |isbn = 
}})}}}}
}}

කෙසේ නමුත් මෙම ශිලා ලේඛනය ද තවමත් සොයාගැනීමට හැකියාව ලැබී නැත.

===වෙනත් ශිලා ලේඛන===

පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ නිළධාරීන් විසින් 2022 දී කුරුන්දි විහාරයේ පිළිමගෙයි සිදුකළ කැණීමේ දී එම ස්ථානයෙන් ශිලා ලිපියක් හමු විය.එය,අඩි 4 ක් පමණ දිග සහ අඩි 1 ක් පමණ පළල ගල් පුවරුවක් මත පැරණි සිංහල අක්ෂර භාවිතයෙන් සටහන් කර ඇති අතර එහි පේළි 14 ක් පමණ වාර්තා වී තිබේ.ලිපිය හමු වන විට මෙම අක්ෂර බෙහෙවින් ගෙවී ගොස් ඇති නමුත් ඒවා ක්‍රි.ව. 8 හෝ 9 වැනි සියවස් කාලයට අයත් බවට ගණන් බලා ඇත.එහෙත් තවමත් මෙම ලිපියේ අන්තර්ගතය පිළිබඳව ප්‍රකාශයට පත් කර නොමැත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාර වංසය 2022
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන
 |volume= pp.137
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;
[[File:Stone pillar of Kurundi Archaeological Site.jpg|thumb|250px|පිළිම ගේ කැණීමෙන් හමු වූ ශිලා ස්ථම්භය]]

==පූර්ව වාර්තා==

===හෙන්රි පාකර්ගේ වාර්තා===
යටත්විජිත සමය තුළ කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ ව තොරතුරු අන්තර්ගත කර මුලින් ඉදිරිපත් කළ වාර්තාව සම්පාදනය කර ඇත්තේ හෙන්රි පාකර් විසිනි. ඔහු විසින් රජයේ අවශ්‍යතාවක් අනුව සම්පාදනය කළ සැසි වාර්තාවක &quot;කුරුන්තනූර්මලේ&quot; යන ශීර්ෂය යටතේ මෙම ස්ථානය පිළිබඳ ව තොරතුරු අනාවරණය කර ඇත.පළාතේ විශාල ම ව්‍යාප්තියක් සහිත පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වන කුරුන්තනූර් මලේ පාකර්ගේ සිතැඟි අනුව 'කුරුන්තනූර් හෙවත් පියන්ගල බුදුහිමියන්ගේ දෙවැනි වර සිදු කළ ලංකා ගමනේ දී පාදස්පර්ශයෙන් ශුද්ධ භූමියක් බවට පත් වූවා යැයි සැලකෙන' ස්ථානයයි. මෙම ස්ථානයේ පවතින භූ දර්ශනය හා පුරාකෘති පිළිබඳ විස්තර කරන පාකර් ඒ නිර්මාණ අතුරින් බොහොමයක් පරිහානියට පත් වී ඇති බවත් එම පරිහානිය කාලානුක්‍රමික ව (එනම්, ස්වාභාවික ව) සිදු වන පරිහානියටත් වඩා පසු ව මෙම ස්ථානයට සේන්දු වූ දෙමළ පදිංචිකරුවන් විසින් සිතාමතා ම සිදු කරන ලද විකෘති කිරීම් බව ද ඔහු දක්වා තිබීම විශේෂයකි.&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Report on  the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys p.449 
 |year=1887
 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886
}}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote
|text='''&quot;I think it can be shown that the hill Kuruntanur-malai,or Piyangala,at the south end of the embankment, is the spot that is said to have been visited by Buddha on his second journey to Ceylon.....There are several ruins on the hill and at the back of the northern part of the bund;but they are all dilapidate,more through wilful defacement by the later Tamil occupants than by the action of time.&quot;'''
&lt;br&gt;
*සිංහල පරිවර්තනය 

'''&quot;වැව් බැම්මේ දකුණු කෙළවරේ පිහිටි කුරුන්තනූර්-මලේ හෙවත් පියන්ගල නම් කන්ද, බුදුන් වහන්සේ සිය දෙවන ලංකා ගමනයේදී වැඩම කළ බව කියවෙන ස්ථානය බව පෙන්වා දිය හැකි යැයි මම සිතමි.... මෙම කන්ද මත සහ වැව් බැම්මේ උතුරු කොටසට පිටුපසින් නටබුන් කිහිපයක් පවතී; නමුත් ඒ සියල්ල කාලයාගේ ඇවෑමට වඩා පසුකාලීන දෙමළ පදිංචිකරුවන් විසින් සිතාමතාම සිදු කරන ලද විකෘති කිරීම් හේතුවෙන් විනාශයට පත්ව ඇත.&quot;'''

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887)
 |author= Henry Parker 
 |volume= XLVI 1886
 |language=en
 |isbn = 
}})}}}}
}}
කුරුන්තන්කුලම වැව් බැම්මට පහළින් අනාවරණය වූ සෙල්ලිපියේ දැක්වෙන පරිදි 'කුරුන්ගම' (දෙමළෙන් කුරුන්තන් ඌර්) නම් නගරය හෝ සුවිසල් ගම පිහිටා තිබුණි. පහළින් ඇති දියපහරවල දැකගත හැකි මැටි බඳුන් අවශේෂ විශාල ප්‍රමාණයෙන් මේ බව තහවුරු කරගත හැකි වේ. පසු ව මෙහි පැමිණි දෙමළ වැසියන් විසින් මෙහි සංඝබෝධි විසින් ගොඩනගන ලද විහාරය හා අනෙකුත් ගොඩනැඟිලි සම්පූර්ණයෙන් ම විනාශ කරන ලද අතර ඒවායේ ගඩොල් හා කළුගල් නිර්මාණ ඉවත් කරන ලදී. එයින් පසු ඔවුන් විසින් මෙම ස්ථානයේ හින්දු කෝවිලක් නිර්මාණය කරන ලද බවත් පාකර් පැහැදිලි කර ඇත.&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Report on  the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys p.449 
 |year=1887
 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886
}}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote
|text='''&quot;The town or large village that was built on the low side of the embankment of Kuruntan-kulam,and traces of which are to be seen in the fragments of pottery that line the beds of the smaller water courses,is termed Kurungama in the Inscription, The Tamil name was Kuruntan-ur.The later Tamil residents builts a temple here,and they demolished the Wihara built by Sanghabodhi and other buildings, and removed nearly all the briks and stonework to it.&quot;'''
&lt;br&gt;
*සිංහල පරිවර්තනය 

'''&quot;කුරුන්තන්කුලම වැව් බැම්මට පහළින් පිහිටි නගරය හෝ විශාල ගම්මානය, ශිලා ලේඛනයෙහි 'කුරුන්ගම' ලෙස හඳුන්වා ඇත. එහි සාධක කුඩා දියපහරවල් දිගේ දක්නට ලැබෙන මැටි බඳුන් කැබලිවලින් පැහැදිලි වේ. මෙහි දෙමළ නාමය 'කුරුන්තන්-ඌර්' යන්නයි. පසුකාලීනව මෙහි පදිංචි වූ දෙමළ වැසියන් මෙහි කෝවිලක් ඉදිකළ අතර, ඔවුන් සංඝබෝධි රජු විසින් කරවන ලද විහාරය සහ අනෙකුත් ගොඩනැඟිලි කඩා බිඳ දමා, ඒවායේ තිබූ ගඩොල් සහ ගල් නිර්මාණ සියල්ලම පාහේ එම කෝවිල ඉදිකිරීම සඳහා රැගෙන ගොස් ඇත.&quot;'''

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887)
 |author= Henry Parker 
 |volume= XLVI 1886
 |language=en
 |isbn = 
}})}}}}
}}

​මෙම පුදබිමේ පෞරාණිකත්වය පිළිබඳ අදහස් දක්වමින් පාකර් සඳහන් කරන්නේ කුරුන්දි පුදබිම මෙන් ම කුරුන්තන්කුලම වැව ද ක්‍රිස්තු පූර්ව තෙවැනි සියවසේ මැද කාලයට අයත් විය හැකි බවයි. විහාරවාසී භික්ෂූන් වහන්සේගේ ජල අවශ්‍යතාවේ අනිවාර්ය බව නිසා වැව බිහි වීමට පෙර මෙම විහාරය ඉදිකිරීමට ඇති අවකාශය සීමිත බව පාකර්ගේ ප්‍රකාශයේ අධ්‍යාහාරගත ව ඇත. තන්නිර්මුරුප්පු වැවේ නිර්මාණ කාලය ඒ හා සමගාමී ද ඊට පසු කාලීන ද යන්න අවිනිශ්චිත බවත් ඔහු දක්වා තිබේ. මෙම වාපි කර්මාන්තයන්ගේ සොරොව් සඳහා යොදාගෙන ඇති ගඩොල් පසු කාලීන ලක්ෂණ නිරූපණය කළ ද එම සොරොව්වේ පසු ව සිදු කළ ප්‍රතිසංස්කරණයන්ගේ දී එක් වූ ඒවා බව
​ද ඔහු වැඩිදුරටත් පෙන්වා දී ඇත. ලක්දිව රාජාවලිය හෙබවූ සිංහල රජවරු, විටෙක සියලු රජවරුන් කුරුන්දි විහාරයට පැමිණෙන්නට ඇති බව කීමට තරම් පාකර් උත්සුක වීමෙන් ම ඔහු මෙම ස්ථානයේ දුන් වැදගත්කම පැහැදිලි වේ. පාකර්ට අනුව මෙරට ඇති වෙනත් ඕනෑම ප්‍රමුඛ පුදබිමක් හා සමාන තත්ත්වයෙහි ලා සැලකිය හැකි පුදබිමක් වශයෙන් කුරුන්දි විහාරය වටහා ගැනීමට හැකි ය.&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Report on  the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys p.449 
 |year=1887
 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1909,Ancient Ceylon 
 |author= Parker Henry(2011)
 |volume=
 |language=en
 |isbn =  
}}&lt;/ref&gt;

===ජේ.පී.ලෙවිස්ගේ වාර්තා===
1895 වසරේ දී වවුනියාව හා මුලතිව් දිස්ත්‍රික්ක ඇතුළත් වන්නි ප්‍රදේශය පිළිබඳ අත්පොත පළකළ මෙරට යටත් විජිත පාලකයෙකු වූ ජේ.පී. ලුවිස් විසින් 1884 වසරේ දී රාජකීය ආසියාතික සංගමයේ ලංකා ශාඛාවේ සඟරාව සඳහා සපයන ලද තරමක් දිගු ලිපිය සඳහා එක්කර ඇති සිතියමේ ද වත්මන් කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති ස්ථානයට තදානුරූපී අයුරින් 'කුරුන්දිමලේ (Kurundimalai)' නම් ස්ථානයත් ඊට සාබද ව තන්නිමුරුප්පු නම් ස්ථානයත් සඳහන් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1894.Arch.Eoijogy of the Wanni,journal of Royal Asiatic Society ( Ceylon )
 |author= Lewis,J.P
 |volume= XIII,No.45,pp.151-178
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;  එබැවින් කුරුන්දි විහාරයේ ස්ථානගත වීම පිළිබඳව පැහැදිලි කර ගැනීමේ දී මෙවැනි සටහන් ද බෙහෙවින් පාදක වන්නට ඇතැයි සිතිය හැකි වේ. ලුවිස් වවුනියාව හා මුලතිව් දිස්ත්‍රික්ක ඇතුළත් වන්නිය ප්‍රදේශය පිළිබඳ අත්පොත නම් කෘතියේ සටහන් කර ඇති පළාතේ පුරාවිද්‍යාව පිළිබඳ කොටසේ දී කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳ ව තොරතුරු ද අන්තර්ගත කිරීමට අමතක කර නැත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1895.Manual of the Vanni Districts
 |author= Lewis,J.P
 |volume= pp.298
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; තන්නිමුරුප්පු වැව පිළිබඳ සිදු කරන සාකච්ඡාව තුළ 'කුරුන්දිමලය වනාහි බුදුන් වහන්සේ දෙවැනි වර ලංකාවට වැඩම කළා යැයි පැවසෙන ස්ථානය බව' හෙන්රි පාකර් උපුටා දක්වමින් පෙන්වා ඇත. එමෙන් ම, ලුවිස් විසින් තම කෘතියේ දී පාකර් ද උපුටා දක්වමින් කුරුන්දි විහාරය හා තදාශ්‍රිත පුරාවිද්‍යා සාධක පිළිබඳ පිටු දෙකක පමණ සැලකිය යුතු විස්තරයක් සපයා ඇත. එහි ආරම්භයේ දී ම මෙම විහාරයේ ව්‍යාප්තිය පිළිබඳ දක්වමින් කුරුන්දන්කුලම වැවේ දකුණු අන්තයේ පිහිටා ඇති කුරුන්තන්මලේ හෝ පියන්ගල විහාරය වනාහි සමස්ත පළාතේ ම විශාල ම ව්‍යාප්තියක් දක්වන පෞරාණික විහාරය බව පෙන්වා දී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1895.Manual of the Vanni Districts
 |author= Lewis,J.P
 |volume= pp.298,310-312
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; 

​කුරුන්දි වැව ඉදිරිපස බැම්මට පහළ පිහිටි විහාර නිර්මාණයන්ගේ විනාශය පිළිබඳ දක්වමින් ලුවිස් තබා ඇති පාදක සටහන ද මෙම කතිකාවේ දී අත් නොහළ හැකි තොරතුරක් අනාවරණය කරයි. එහි දැක්වෙන අන්දමට, කුරුන්දන්මලේ විහාරයේ පැවති ගල්කණු එම ස්ථානයෙන් ඉවත් කර ඒවා භාවිතා කරමින් මුල්ලිවයික්කාල් කෝවිල නිර්මාණය කර ඇත.ඔහු විශ්වාස කරන පරිදි මෙය සිදු වී ඇත්තේ 1858 තරම් මෑත කාලයක දී ය.එම කෝවිලේ දොරටුව පවා නිර්මාණය කර ඇත්තේ කුරුන්දි කන්දෙන් රැගෙන ගිය කැටයම් කළ ගල් කුලුණුවලින් බව ද ඔහු වැඩිදුරටත් සඳහන් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1895.Manual of the Vanni Districts
 |author= Lewis,J.P
 |volume= pp.312
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; 
===එච්.සී.පී.බෙල්ගේ වාර්තා===

මෙරට පළමු වැනි පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් වූ එච්.සී.පී. බෙල් විසින් 1905 වසරට අදාළ ව 1909 වසරේ දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස්ගේ වාර්ෂික පාලන වාර්තාවේ 'කුරුන්දි විහාරය හා අවට කලාපය' පිළිබඳ පිටු කීපයක් පුරා ඇති විස්තරයක් දක්වා ඇත. එම ලේඛනයේ කුරුන්තන් මලේ (Kuruntan-malai) නම් ගිරිය පාමුල ඇති නටබුන් සහිත මෙම පුදබිම පිළිබඳ එකල සිටි පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් විසින් සපයා ඇති විස්තරය කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා බිම පිළිබඳ මෙතෙක් ලේඛනගත වී ඇති අගනා ම පුරාවිද්‍යා ක්ෂේත්‍ර වාර්තාවකි. කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා භූමිය පිළිබඳ පුළුල් විවරණයක් සපයමින් සිදු කර ඇති විස්තරය අනුව පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස්වරයා එම ස්ථානයේ සැලකිය යුතු කාලයක් ගත කර සම්පාදනය කළ විවරණයක් බව පෙනී යයි. මෙම ස්ථානයේ කන්ද මත හා ඒ වටා පිහිටා ඇති පෞරාණික නටබුන්, කන්ද පාමුල පිහිටි වැව හා තදාශ්‍රිත කලාපයේ විසිරී ඇති නටබුන් මෙන් ම පුරාවිද්‍යා සාධක පිළිබඳ ව ප්‍රමාණවත් සවිස්තරාත්මක කරුණු මෙම වාර්තාවේ ඇතුළත් වී පැවතීමෙන් මෙය සනාථ වේ. &lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.59
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
&lt;! _ _ ===සෙනරත් පරණවිතානයන්ගේ වාර්තා===  _ _ &gt;
&lt;! _ _ ===චාල්ස් ගොඩකුඹුරයන්ගේ වාර්තා=== _ _ &gt;

===එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ගේ වාර්තා===
කුරුඳු කන්දේ විහාරය පිළිබඳව අවස්ථා කිහිපයකදීම සටහන් සපයා ඇති ලේඛකයෙකු වශයෙන් එහි ප්‍රවර්ධනය මෙන්ම පුනරුත්ථාපනයක් අපේක්ෂා කළ යතිවරයන් වහන්සේ නමක වශයෙන් පුජ්‍ය එල්ලාවල මේධානන්ද නායක හිමියන් හඳුනාගත හැකි වේ. උන් වහන්සේ විසින් සම්පාදනය කරන ලද ලේඛන ගණනාවක් අතරින් ප්‍රමුඛ ලේඛනයක් වන &quot;නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය&quot; නම් කෘතියේදී මුලතිව්හි පිහිටි කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳව විශේෂ සටහනක් තබා ඇත.

එහිදී ලක්දිව බොහෝ තැන්වලදී වනවාටත් වඩා උතුරු හා නැගෙනහිර පළාත් තුළදී සියලු පුරාකෘතිවලට මෙන්ම විශේෂයෙන් බෞද්ධ පුරාකෘති අරබයා ඇති වී තිබෙන ව්‍යසනකාරී තත්ත්වය පිළිබඳ අදාළ බලධාරීන් නිසි කලෙකදී අවධානය යොමු කර අදාළ පිළිවෙත් යෙදුවේ නම් සමීප කාලීනව විනාශ කළ බොහෝ පුරාකෘති හා පුරාවිද්‍යා ස්ථාන ආරක්ෂා කරගත හැකිව පැවතිණු බව උන්වහන්සේ ප්‍රකාශ කරයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.412
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;
​
​එල්ලාවල මේධානන්ද හිමිපාණන් වහන්සේ මුල්වරට (එනම් 1964 වසරේ විය යුතුයි) මෙම පුදබිම ගවේෂණය සිදු කරන අවස්ථාවේදී එවකට මෙහි පැවති දුෂ්කරතාව සහ පුදබිම පිළිබඳව විස්තර කර තිබේ.

{{Blockquote 
|text=
'''​&quot;මේ සම්පූර්ණයෙන්ම වැසී ඇති ප්‍රදේශයකි. නෙල්ලාරු(මනල්ආරු යන්න විස්තර වේ) හරස් කර තන්නිමුරුප්පු වැව කර තිබේ. එය කුරුන්දම්මලේට දකුණින් පිහිටියේය. කන්දට උතුරු පැත්තෙන් කුරුන්දන්කුලම් වැව පිහිටියේය. මේ වැව් දෙකම පුරාණ නිර්මාණයක් බව ඒ ආශ්‍රිත නටබුන්වලින් පැහැදිලි වෙයි. වැව් දෙක එකට සම්බන්ධ කළැයි සැලකෙන ඇළක් ඇති බව අපට මඟ පෙන්වීමට ගිය දෙමළ ජාතිකයා කීයේය. මේ කන්දට සමහර විට පියන්කල්ලු යන්නද ව්‍යවහාර කෙරේ. එය පියන්ගල යන්නෙහි දෙමළ ඌරුවකි. කන්ද අක්කර සියයකට වැඩියයි සිතමි. මෙහි මුදුන ඕවාල හැඩය ගත් තැනකි. එතැනට පිවිසීමට ඇති උතුරු, දකුණු දෙපසින්ම මාර්ග තිබී ඇත. ඒවායේ ශේෂ දැනට (1964) දක්නට ලැබේ.&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.413
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.413
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;
}}

​කුරුන්දි විහාරයේ ඇති පෞරාණික වාස්තු නිර්මාණ පිළිබඳව එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන් විසින් තොරතුරු ඉදිරිපත් කර ඇතත් උන් වහන්සේ මෙම විහාර ආකෘතිය හෝ එහි සම්ප්‍රදාය පිළිබඳව හෝ අදහසක් ඉදිරිපත් කිරීමට උත්සුක වී නොමැත. මෙම කන්ද මුදුනේ ඇති වෘත්තාකාර වාස්තු ව්‍යුහය උන් වහන්සේ විසින් වටදාගෙයක් වශයෙන් හඳුනා ගැනීමට උත්සාහ ගෙන ඇතත් එම ව්‍යුහය බෝධිඝරයක් බව එහි දෘෂ්‍යමාන ලක්ෂණ අනුව නිශ්චිතව හඳුනාගත හැකිව පවතී.මෙම විහාරයේ විහාර ආකෘතිය පිළිබඳ අවධානය යොමු කරනවිට එම හඳුනාගැනීම විශ්වසනීය ආකාරයෙන් තහවුරු වේ.එමෙන්ම, උන්වහන්සේ විසින් එම ස්ථානයේ දැකගත හැකි ගඩොළු නිසැක වශයෙන් ම ඉතා පැරණි යුගයට අයත් බව දක්වා නැතත් එවැනි නිගමනයකට පැමිණීම සඳහා අදාළ කරගත් සාධක හෝ එවැනි නිගමනයකට එළැඹුණු ආකාරය පැහැදිලි කර නැත.

මේධානන්ද හිමියන්ගේ සටහනේ කුරුන්දි විහාරයෙන් අනාවරණය වී ඇති සෙල්ලිපිය පිළිබඳ ව ද තවදුරටත් තම නිරීක්ෂණයක් හා උපකල්පනයක් දක්වා ඇත.

{{Blockquote 
|text=
​'''&quot;කුරුන්දන්කුලම නම් වූ සෙල්ලිපියක තුන්වන මිහිඳු රජු (801-804) ගැන කියවෙන බවත්, ජලය පිළිබඳ ආරවුලක් විසඳීමට රජු එහි ගිය බවත්, ඒ ප්‍රදේශය 'කුරුන්ගම' නමින් ලිපියේ සඳහන් වන බවත් වාර්තාවක දක්වා ඇත. මේ ජල ප්‍රශ්නයට හේතු වූයේ තන්නිමුරුප්පු වැවේ ජලය බව සී.ඩබ්ලියු. නිකලස් මහතා දක්වයි. එහෙත් මේ ලිපිය සෑහෙන පමණ සෙවූ මුත් අපට සොයාගත නොහැකි විය.&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.414
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.414
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;
}}

​මෙහි දැක්වෙන සෙල්ලිපිය පිළිබඳ ව සෙවීමට උනන්දු වෙමින් එය අනාවරණය කරගත නොහැකි වූ බව උන් වහන්සේ දක්වා ඇතත් මෙම සෙල්ලිපිය කන්ද මුදුනේ නොව පහළ පිහිටි වැවේ බැම්මට පහළින් ස්ථානගත වූ විහාරයේ පිළිම ගෙයක් ඉදිරිපස පැවතිය දී 2020 දී හමු විය.ඊට අමතරව,​මෙම ප්‍රදේශය පිළිබඳව සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවල දැක්වෙන විවිධ කරුණු සංගෘහිත කරමින් එල්ලාවල මෙධානන්ද හිමියන් වැඩිදුරටත් කරුණු දක්වා තිබේ.

{{Blockquote 
|text=
'''&quot; ​'කුරුන්දක' නමින් ගමක් ගැන අට්ඨ කතාවල කීප විටකම දක්නට ලැබේ. කුරුඳුගමුරට යනුවෙන් කඩඉම් පොත්වල දැක්වෙනුයේ පෙදෙසක් ගැනය. පදී රට, කුරුඳු රටට සමීපව පිහිටි බව පූජාවලිය, නිකාය සංග්‍රහය ආදියෙන් පෙනී යයි. කුරුඳුගමු රට, කුරුඳු රට, කුරුන්දක ආදී වශයෙන් සඳහන් වන්නේ එකම පෙදෙසක් විය යුතුය. පදිරට යනු පදවිය නමින් දැන් හැඳින්වෙන ප්‍රදේශයයි. 2 වන පැරකුම්බා රජු (1236-1270) විසින් විනාශ කරන ලද කාලිංග මාඝගේ බල කඳවුරක් කුරුන්දියෙහි වූ බව මූලාශ්‍රවල දැක්වේ. ඊට ආසන්න කාලයේ ලංකාව ආක්‍රමණය කළ චන්ද්‍රභානුගේ කඳවුරක් මෙහි පිහිටුවා ගත් බවත්, එහි සිංහලයන් තමා වසඟයට ගත් බවත් දැක්වේ. කුරුඳුරට වර්තමාන කදෑකෝරළය හා තඩවන් කෝරළය යැයි අයිවර්ස් මහතා කියයි. වව්නියාව දිසාවට අයත් කරිකට්ටුමලෙයි දකුණු කොටස විය හැකි බව සමහරකුගේ මතයයි. 1 අග්බෝ රජු (571-604) කුරුන්ද නම් විහාරයක් කරවා ඇත්තේය. 1 විජයබාහු රජු (1055-1110) කුරුඳු විහාරය ප්‍රතිසංස්කරණය කරවා කුරුන්ද වාපී නමින් වැවක්ද, පොල් උයනක්ද කරවීය. ඛල්ලාඨ නාග රජු (100-103) කුරුන්දවාශෝක විහාරය තැන වූයේය. මේ ගැන සඳහන් වන පැරණිම වංශ කතා ගත සිද්ධිය මෙයයි. එහෙත් සමහර අට්ඨ කතා වංශ කතාවලට වඩා පැරණිය. සිංහලයේ පැවැති පැරණි හෙළ අටුවා අතර කුරුන්දට්ඨ කතාව එකකි. එයට මේ නම ඇති වූයේ කුරුන්දිකවෙලු විහාරයෙහි ලියන ලද නිසා බව සඳහන් වේ. ඛල්ලාට නාග රජු විසින් කරවන ලද විහාරය කුරුන්දපාසක, කුරුන්දවාශෝක වන දෙනමින්ම මහාවංස පිටපත්වල සඳහන් වී තිබේ.&quot;'''

&lt;br&gt;{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.414,415
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.414,415
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;
}}

​කාලානුරූපී ව ඓතිහාසික අනන්‍යතාව බොඳ වී පැවති මෙම ඓතිහාසික බෞද්ධ ප්‍රදේශයේ ස්ථාන නාමය පිළිබඳ ව අදහසක් ඉදිරිපත් කර ඇත.

{{Blockquote 
|text=
'''&quot;​කුරුන්දවාශෝක කුරුන්දවාපි අශෝක අනුමත කෙටිවීමක් බව පෙනේ. කුරුඳුවැව අසල වූ අශෝක විහාරය ඒ නමින් හැඳින්වූවා විය යුතුය. කෙසේ හෝ මේ සියල්ලේම කුරුන්ද යන කොටස සුරැකී තිබේ. මුලින් කී සෙල්ලිපියේ කුරුන්ගම ගැන සඳහන් වේ. වර්තමාන 'කුරුන්දම' යන මේ නමේම ව්‍යවහාරයකි. ඒ අනුව අට්ඨකතා (සීහලට්ඨ කතා) රචිත යුගයේ එනම් මිහිඳු මා හිමි යුගයේ සිටම කුරුන්දගම හා එම විහාරය පැවතියේය. එහි නම අද දක්වාම වෙනස් වී නැත. සිංහල අටුවා ලිවීමේදී මෙහිදී එක අටුවාවක් ලියැවිණි.එසේනම් ක්‍රිස්තු පූර්ව යුගයේ මේ ප්‍රදේශය දියුණුව තිබූ බවත් සිංහල බෞද්ධයන් පදිංචිව සිටි බවත් පැහදිලිය.&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.415
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.415
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;
}}

කුරුන්දි පුදබිම හා තන්නිමුරුප්පු වැව පිළිබඳව 2016 වසරේ දී උන් වහන්සේ විසින් නැවතත් කරුණු සංග්‍රහ කර ඇත. එහි දී උන් වහන්සේ දක්වා ඇති කරුණු අනුව, කඳුගැටය පාමුල හරියේ ත්‍රස්තවාදී උවදුර ඇති වීමට පෙර කාලයේ දී ස්වාමීන් වහන්සේ නමක් වැඩ සිටීම සඳහා නිමවන ලද ගොඩනැගිල්ලක ශේෂ පැවති බව සඳහන් කර ඇත. ඒ අනුව,  2023 දි සිදුකළ පුරාවිද්‍යාඥයන් සහ විද්‍යාර්ථයන් කුරුන්දිය අවට සිදුකරන ලද නිරීක්ෂණ චාරිකාවේ දී 1978 දී පමණ මෙම ස්ථානයේ බෞද්ධ භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් වැඩසිටි බවට තොරතුරු අනාවරණය කරගත හැකි විය. කුමාරපුරම් ප්‍රදේශවාසීන් විසින් මෙම කරුණ අනාවරණය කළ අතර ඔවුන් භික්ෂූන් වහන්සේට දානය පවා පූජා කළ බව වැඩිදුරටත් අනාවරණය කරන ලදී.ඒ අනුව මෙම පුද බිම සක්‍රීය කිරීමට යම් පිරිසක් උත්සුක වූ බව පැහැදිලි වේ.​උන් වහන්සේ දක්වා ඇති විස්තර අතර ඉහළ මළුවේ පිහිටි අඩි 12.6ක් දිග ගල් කණුවක දළ වශයෙන් ක්‍රිස්තු වර්ෂ සිව් වැනි සියවසට පමණ අයත් විය හැකි අකුරින් සටහන් කරන ලද ලිපියක් ඇති බවත් එහි ‘රකිබල’ යන කොටස කියවිය හැකි බවත් දක්වා ඇත.&lt;ref&gt; {{cite book
 |title=ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ (2016)
 |author= එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි
 |volume= p.62
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;නමුත් තවමත් එම ශිලා ස්ථම්භය හමු වී නොමැත.මෙම පුදබිමේ ඇති පිළිම ගේ පිළිබඳව විස්තර කරමින් උන් වහන්සේ පහත විස්තරය දක්වා ඇත.

{{Blockquote 
|text=
'''​&quot;මේ එක් ගොඩනැගිල්ලකට අයත් පියගැටපෙළක් කිසියම් සාහසිකයකු විසින් ගලවා පසෙකට පෙරළා ඇත්තේ නිධාන සෙවීමට විය යුතුය. එහි සම්පූර්ණ පිටතට දෙකක් හා කැබලි දෙකක් ඉවත දමා ඇති අතර, එකක් සඳකඩ පහණ සමඟ එක්ව සිටී. දෙපස කොරවක්ගල් දෙකකට හානි කර තිබේ. සඳකඩ පහණේ අර්ධපද්මය හා ගිනිසිළු පෙළ පමණක් නිරූපිත වන බැවින් එය වැඩෙමින් පැවති යුගයේ නිර්මාණයක් බව පෙනේ. ඒ අසල පැත්තක කොටු කැටයම් කළ ගල් පුවරුවක් වෙයි. එය කුමක් සඳහා යෙදුවක් ද යන්න පැහැදිලි නැත.&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|( {{cite book
 |title=ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ (2016)
 |author= එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි
 |volume= p.63,64
 |language=si
 |isbn = 
}})}}}}&lt;ref&gt; {{cite book
 |title=ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ (2016)
 |author= එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි
 |volume= p.63,64
 |language=si
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;
}}

​මෙම කෘතියේ කුරුන්දි විහාරයේ පුරාවස්තු ගවේෂණය පිළිබඳ ලිපියේ දී ද දක්වා ඇති පිළිම ගේ පියගැටපෙළ ආසන්න නිදන් හොරුන් විසින් සිදු කළ විනාශය 2016 වසර වන විටත් සිදු වී පැවති බව මේ සටහන අනුව තහවුරු වේ. මේ තොරතුරු හා මේ පිළිබඳ අනෙකුත් පුද්ගල විස්තර අනුව සැළකීමේ දී බොහෝ විට මෙම උපද්‍රව ත්‍රස්තවාදී යුද්ධය අවසන් වූ 2009 වසරින් පසුව හා 2016 කාලයට පෙරතුව සිදු වූ බව අනුමාන කිරීමට හැකියාවක් පවතී. මෙම සඳකඩ පහණේ දක්නට ලැබෙන කලාත්මක ලක්ෂණ විස්තර කරමින් උන්වහන්සේ සිදු කර ඇති නිගමනය වඩාත් පැහැදිලි කරන්නේ නම් මෙම නිර්මාණයේ පවතින කලාත්මක ලක්ෂණ අනුව අනුරාධපුර යුගයේ දෙවැනි භාගයේ මැද කාලයට අයත් වන්නක් බව දැකිය හැකි වේ. මෙම පිළිම ගේ වාස්තු ලක්ෂණ හා අවශේෂ පුරාවිද්‍යා සාධක ද ඊට සපුරා ම පාහේ අනුගත වන බවත් දැක්විය යුතු වේ. මේධානන්ද හිමියන් විසින් දක්වා ඇති කොටු සටහන් කළ ගල් පුවරුව අනෙකක් නොව මෙම පිළිමගේ තුළ බුද්ධ ප්‍රතිමාව වඩා හිඳවූ ස්ථානය යටින් පූජාර්හ නිධන් ද්‍රව්‍යය තැන්පත් කොට පැවති යන්ත්‍ර ගල (රත්නන්‍යාසය ) බවට වර්තමානයේ දී පුරාවිද්‍යාඥයන් හඳුනාගෙන තිබේ.

===ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර්ගේ වාර්තා===

ලක්දිව වාපි කර්මාන්ත හා වාරිමාර්ග නගා සිටුවීම මගින් කෘෂි කර්මාන්තය නගා සිටුවීමට මහත් වෙහෙසක් ගත්, ඒ වෙනුවෙන් අගනා කැපකිරීමක් සිදු කළ ඉංජිනේරු, රිචඩ් ලෙස්ලි බ්‍රෝහියර් විසින් මෙරට වාපි කර්මාන්ත අරභයා සම්පාදනය කරන ලද විශිෂ්ට නිබන්ධනයක් වූ &quot;ලක්දිව පුරාතන වාරිකර්මාන්ත&quot; නම් නිබන්ධනයේ දී ද මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ කරුණු දක්වා තිබේ.

​ලක්දිව, උතුරු කලාපයේ පිහිටි විශාල මෙන්ම වැදගත්ම වාපි කර්මාන්තයක් වූ ‘තන්නිමුරුප්පු වැව’ පිළිබඳ සාකච්ඡාව අතරතුර කුරුන්දි බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ප්‍රදේශය පිළිබඳව ද කරුණු දැක්වීමට එතුමා උත්සුක වී ඇති බව එම නිබන්ධනයෙන් පැහැදිලි වේ. පුරාවිද්‍යා හෝ ඉතිහාස විෂයයෙන් පරිබාහිර විෂයක් පිළිබඳ සිදු කළ නිබන්ධනයක දී ද මෙම විහාරය පිළිබඳ තොරතුරු අන්තර්ගත කිරීමට තරම් එතුමා උත්සුක වීමෙන් මෙම ඓතිහාසික ස්ථානය පිළිබඳ පවතින වැදගත්කමත් කොතෙක් ද යන්න ඒ තුළින් මනාව පෙන්නුම් කෙරෙයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග(1935) 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර්,පරිවර්තනය එල්.පියසේන(2001)
 |volume= pp.22,23
 |language=si
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote
|text='''&quot;මේ වැව් දෙක(තන්නිමුරුප්පු වැව සහ කුරුන්දි වැව) අතර පිහිටි කුරුන්තන්මලේ නොහොත් පියංගල කන්ද සර්වඥයන්වහන්සේ දෙවැනි වර ලංකාවට වැඩිය වර වැඩ සිටි ස්ථානයක් යයි පරම්පරානුගත හිමිකම් පවතී. මෙය ඉතා විශාල නටබුන්ගෙන් ඇති භූමියකි. ඒ අතර කුරුන්තන් කුලමේ වැව් බැම්ම කෙළවර පටන් කඳු මුදුන දක්වා යන ගල්පඩි පෙළක් තිබේ. කන්ද ක්‍රමයෙන් සිහින්ව ගොස් (කිකිළි බිජුවක ආකාර) මුදුන සමතලාවක් ය. ගල්පඩිපෙළට මූනලා තිබෙන පැත්තේ ඇතැම් විට මුදුන වටේ ම වෙන්ටත් පුළුවන. සතරැස් කොට කපන ලද ගලින් බැඳි අඩි 7 ක් හෝ 8 ක් උසැතිව තිබුණේ ය.

'''​මෙම කන්ද මුදුනේ තිබෙන නෂ්ටාවශේෂ හා ඒ අසළ තිබෙන්නා වූ තවත් දේද ස්ථානය සම්බන්ධව පවතින කථා ප්‍රවෘත්තිය සැබෑ බව ඔප්පු වීමට සහ ඉඩම ඇදින ගැනීමට ද ආධාර වේ. (මෙම දිරාපත්වීම කල්යාම නිසා සිදුවූවක් නොව ඕනෑකමින් කරන ලද කැඩීම් බිඳීම්ය.) කතාව නිවැරදි නම් කුරුන්ත කුලම අඩු වශයෙන් ක්‍රි.ව. ඉහත තුන්වෙනි ශතවර්ෂයේ මැද හරිය දක්වා අතීත කාලය පෙන්වයි. මක්නිසා ද යන හොත් මෙහි වාසය කළ සංඝයාට වැව් නැතිව නම් දිය ලබාගන්ට තැනක් නැති නිසාය.

'''​තන්නිමුරුප්පුවත් ඒ කාලයේදී ම කළා ද නැතුව පසුකාලයක කරණ ලද්දක් ද යනු නියම වශයෙන් දැන ගැනීමට යමක් නැත. පාකර් ලියන්නේ &quot;දියදොරටු දෙක බැඳීමට පාවිච්චි කර තිබෙන ගඩොල් මෑත කාලීන ඒවාය. නුමුත් ලංකාවේ උතුරු කොටසේ බොහෝ ස්ථානවල සිදු වී තිබෙන ප්‍රකාර මෙම දිය දොරටුවල පළමු බැම්ම කඩාගිය බොහෝ කාලයකට පසු නැවත බැඳි ඒවා වෙන්ට පුළුවන&quot; කියාය.

'''​එම මහතාගේම වැඩිපුර කීමක් නම්, මෙම ස්ථානය සිංහල රජවරු බොහෝ දෙනෙක් ඇතැම් විට සියල්ලෝමත් තමන් පැමිණි බව පෙන්වීමට වැඩි සලකුණු තබා නැතත්, මේ ස්ථානයට පැමිණිය හුය, කියා ය.&quot;

&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}})}}}}
}}

මෙහිදී අවධානය යොමු කළ යුතු කරුණ නම් පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සිදුව ඇති විනාශයන් ස්වභාවිකව සිදු වූවක් නොවන බවත් ඕනෑකමින් කිසියම් පිරිසක් විසින් සිදු කරන ලද ඒවා වන බවට වාර්තා කර තිබීමයි.ඊට අමතරව බුදුරජාණන් වහන්සේ දෙවැනිවර ලංකාගමනයේ දී වැඩි බවට වන ජනප්‍රවාදය හා පුරාවස්තු විසිරී පවතින ප්‍රදේශය කොපමණ ද යන්න දක්වා සිටියි.තවද,කුරුන්දි පුවරු ලිපිය පිළිබඳව ද හෙන්රි පාකර් තැබූ සටහන් විස්තර කරමින් විස්තරයක් හා කුරන්දි වැවේ වෑකන්දට පහළින් තිබූ ගම්මානය ගැන ද සංක්ෂිප්ත අදහසක් එතුමා දක්වා තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්,pp.22,23
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote 
|text='''​බැම්මට පහළ පළමුවෙනි සංඝබෝධි රජ (ක්‍රි.ව. 246-248) විහාරයක් කරවූයේ ය. ඊට බොහෝ කලකට පසු පස්වෙනි දප්පුල රජ තමන් රජ පැමිණි පළමුවන අවුරුද්දේ එක් විහාරයක නැවතත් සංඝයා නැවැත් වූයේ ය. මෙහි ක්‍රි.ව. 965 වෙන්ට පුළුවන. තුන්වෙනි මිහිඳු රජ තමන් රජ පැමිණි අටවැනි අවුරුද්දේ තම මෑණියන් හා දියණියනුත් සමඟ වැවබලන්ට ගොස් සංඝබෝධි රජ විසින් ගොඩනගා මිහිඳු රජ විසින් ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද විහාරයේ මහත් ගල්පොරුවක ලංකාවේ සමහවෙන ගල් සන්නස් වලින් ඉතාම දීර්ඝ එකක්වන දික්ගල් සන්නසක් කොටවා තිබේ.

'''​පාකර් තවත් කියන්නේ 'එය කොටා තිබෙන ගල් මුහුණට කල්යාමෙන් සිදුවී තිබෙන අනතුර නිසා සන්නසේ වචනවලින් වැඩි කොටස කියවන්ට බැරිකම කනගාටුදායකය. ප්‍රධාන කොටම එහි පදිංචි සංඝයා විසින් පිළිපැදිය යුතු ව්‍යවස්ථා පන්තියක් එහි සන්නසෙහි අඩංගු වේ. නුමුත් වඩා සැලකිය යුතු සාමාන්‍ය කරුණු ස්වල්පයක් එහි ඇතුළත් වේ. ‘රජ්ජුරුවන්ගේ මහා වැව' ගැන එහි සඳහනක් ඇත. (එය තන්නිමුරුප්පුව මෙන් පෙනේ.) තව ද ගොවිතැනට අනතුරු වන සමහර ආරවුල් ගැනද එහි සඳහන් වී තිබේ. රජතෙම (තමන්ගේ අක්ෂර වින්‍යාසය ගැන සැකසහිත වූයෙන්) සන්නස කපන ලද්දේ තමා විසින්ම බව කියා මෙම ව්‍යවස්ථා අක්ෂර අඩුවුනත් කිසිවෙකු විසින් කඩ කරන්නේවත්, අමුතු කරන්නේවත් නැතුව, බලපිහිටීම ඇතුව නොකඩවා ගෙන යන්නේ යයි අණකරන්නේ ය කියාය.

'''​කුරුන්තන් කුලමේ වැකන්දට පහත් පැත්තේ ගොඩනගා තිබුණ ගම හෝ නියම්ගම්, කුඩා දියපාරවල්වල සමහවෙන කැබිලිති කඩුවලින් ඒ ගැන විභාග කළ අයට සම්භ විය. ඉහත සඳහන් කළ පුරාණ ගල්සන්නසේ මෙම වාස භූමියට කුරුම් ගම යයි නම්කර ඇත.

&lt;br&gt;{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}})}}}}
}}

මීට අමතරව,දකුණු ඉන්දියානු ආක්‍රමණ වලින් විහාරයට වූ විනාශය සහ 13,14 වන සියවස් වලින් පසුව මෙම ප්‍රදේශයන් ජන ශුන්‍ය වූ බව පැහැදිලි අයුරින් බ්‍රෝහියර් තම වාර්තාව තුළ ප්‍රකාශ කර තිබේ.එයින් ගම්‍ය වන වැදගත් කරුණක් නම් වන්නේ උතුරේ ප්‍රදේශයට අයත් මුලතිව් සහ වවුනියා ආදී වන්නි ප්‍රදේශය සියවස් කිහිපයක් ජන ශුන්‍යව පැවතී බවත් හා දැන් එම ප්‍රදේශවල පදිංචිව සිටින දමිළ ජනතාව එහි පාරම්පරික ජනතාව නොවන බවයි.

{{Blockquote 
|text=
'''​එම ස්ථානයට දෙමළෙන් කරුන්තන්ඌරු යයි කියති. කල් යත් යත් දකුණු ඉන්දියාවෙන් ගොඩබැස එහි පදිංචි වූ අය සංඝබෝධි රජ විසින් කරවූ විහාරය ද, අනිකුත් ගොඩනැගිලිද බිඳහෙලා එහි ගල් ගඩොල් ආදියෙන් කෝවිලක් මෙහි සෑදූ බව පෙනේ. නමුත් පරම්පරානුගත කතාවකින් හෝ ඉතිහාසික ලියවිල්ලකින් හෝ වැව් බැම්ම බිඳුනු කාලයවත් නගරය පාළුවට හැරිය කාලයවත් පෙන්වන්නේ නැත. දකින්නට තිබෙන දේ මෙම භූමියෙහි දහ තුන්වෙනි හෝ දහ හතරවෙනි ශත වර්ෂයෙන් මෙහා එහි කිසිවෙක් පදිංචිව සිටි බවක් නොපෙන් වයි.&quot;'''

&lt;br&gt;{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්,pp 22,23
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1}}&lt;/ref&gt;
}}


​බ්‍රෝහියර් දක්වා ඇති සටහන අනුව ඔහුගේ කාලය වන විට විද්‍යාමාන වූ වැදගත් ලේඛන පිළිබඳ සුපරීක්ෂාකාරී වෙමින් මෙම පෞරාණික පුරාවිද්‍යා බිම පිළිබඳ සාරාංශය ම හකුළා දැක්වීමට තරම් සමත් වී ඇති බව පැහැදිලි වේ. එහි මෙම විහාරයේ ආරම්භය, ඒ සඳහා විවිධ අවස්ථාවල දායකත්වය දැක්වූ රජවරුන් හා ප්‍රධානීන්ගේ මැදිහත් වීම, ස්ථානයේ පැවැත්ම හා එහි පරිහානිය සම්බන්ධ අදාළ කරුණු ආදිය ද පෙළ ගස්වා ඇති ආකාරය ඔහුගේ වාර්තා තුළින් මනාව දැකගත හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}}&lt;/ref&gt;

===සී.ඩබ්.නිකලස්ගේ වාර්තා===

මෙරට ඓතිහාසික පුරාවිද්‍යාව අරබයා බිහි වූ ශ්‍රේෂ්ඨ විද්වතකු වන සිරිල් වේස් නිකලස් මහතා තමන් සම්පාදනය කළ &quot;පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය&quot; නම් කෘතියේ දී කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳව අඟනා විස්තරයක් සපයා ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය 
 |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන 
 |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය
 |language=si
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; විවිධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර,අභිලේඛන හා පුරාවිද්‍යා මූලාශ්‍ර විග්‍රහ කරමින් එතුමා දක්වා ඇති අදහස පහත පරිදි වේ.

{{Blockquote
|text='''&quot;ඛල්ලාටනාග (ක්‍රි.පූ. 110-103) කුරුන්දවාසෝක විහාරය තැනවීය. කුරුන්දක චුල්ලක නම් පිරිවෙණක් ද විය. කුරුන්දි අට්ඨකතාව සම්පාදනය කරන ලද්දේ කුරුන්දිවේලු විහාරයේ දීය. කුරුන්දක ග්‍රාමය අට්ඨකතාවල සඳහන්ව තිබේ. කුරුන්දි විහාරය තනවන ලද්දේ I වන අග්බෝධි (570-604) විසින් බව කියා ඇත. (සිංහල වංසකතාවල එය හඳුන්වා ඇත්තේ කුරුඳු වැව නමිනි.) ඔහු මෙය අවට යොදුන් 3ක් (සැතපුම් 25-30) පමණ පළල් පොල්වත්තක් වවන ලද බව ද කියා තිබේ. IV වන අග්බෝධිගේ (667-683) ඇමතියෙක් කුරුන්දපිල්ලක විහාරයෙහි පාසාදයක් තැනුවේය.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;නිකලස් මහාවංශය උපුටාදක්වමින් 'පොත්ථකූඨ' නම් නිලධාරියෙකු මේ ප්‍රසාදය ඉදිකළ බව පෙන්වා දී ඇත.නමුත් ලක්‍ෂ්මන් සුසන්ත පෙරේරයන් පෙන්වා දී ඇති පරිදි බුද්ධාගමේ දායකයෙකු ලෙස ක්‍රියාකළ පොත්ථකුට්ඨ නැමැති ධනවත් පුද්ගලයා ද්‍රවිඩයකු වූ බවයි.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=රජ පෙළපත් අස්ථිරව පැවති කාලපරිච්ඡේදය 289-303
 |author= ලක්‍ෂ්මන් සු.පෙරේරා 
 |volume= I කාණ්ඩය, I භාගය, p.302
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

''''I වන විජයබාහු (1055-1110) කුරුන්දි විහාරය යළි කරවීය. මේ සියලු නම් එකම විහාරයකට වූ විවිධ නම් වීමට බොහෝ ඉඩ තිබේ. මෙය පිහිටි කුරුන්දිරට්ඨ දැනට වවුනියා දිස්ත්‍රික්කයේ දකුණු කරිකට්ටමූල කොට්ඨාසයට සමානය. මේ පැරණි නම වර්තමාන කුරුන්තන් ඌර්හි නෂ්ඨාවශේෂ අතර රැකී තිබේ. කුරුන්දි දිසාව II පරාක්‍රමබාහු (1236-1271) කාලයේ දී දෙමළුන් අතේ විය. මෙය පසුකල චන්ද්‍රභානු නම් ආක්‍රමණිකයා විසින් ද අල්ලා ගන්නා ලදී. කුරුන්ද සමීපයෙහි I වන අග්බෝධි අම්බිලපස්සව විහාරය කරවීය.&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය 
 |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන 
 |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය
 |language=si
 |isbn =
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය 
 |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන 
 |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය,p.102
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
}}

​බ්‍රෝහියර් දක්වා ඇති පරිදි ම සී.ඩබ්ලිව්. නිකලස් ද මෙම ස්ථානයේ ඓතිහාසික ක්‍රම පිළිවෙල පිළිබඳව සංක්ෂේපයෙන් නමුත් විශ්වසනීය තොරතුරු රාශියක් සපයා ඇත. ඓතිහාසික මූලාශ්‍රයන්ගේ අන්තර්ගත තොරතුරු ඔස්සේ මෙම පැරණි විහාරය ඓතිහාසික භූමිශාස්ත්‍ර තොරතුරු සමඟ සම්පාත කිරීමද , වෙනත් ආගමිකයන්ගේ හා ආක්‍රමණිකයන්ගේ මැදිහත් වීම නිසා මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානයට සිදු වී ඇති බලපෑම පිළිබඳ නිවැරදි අයුරින් කරුණු දැක්වීම ද ඔහුගේ වාර්තා තුළ වැඩිදුරටත් දැකිය හැක.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය 
 |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන 
 |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;


===වෙනත් පූර්ව වාර්තා===
====වල්පොල රාහුල හිමියන්ගේ වාර්තා====
වල්පොල රාහුල හිමිපාණන් වහන්සේ තම දර්ශන විශාරද උපාධිය සඳහා ලංකා විශ්වවිද්‍යාලයට ඉදිරිපත් කරන ලද නිබන්ධනය ඇසුරින් 1956 වසරේ දී ප්‍රකාශයට පත් කළ History of Buddhism in Ceylon නම් කෘතියේ දක්වා ඇති ‘පුරාණ ලංකාව’ නම් ස්ථාන දක්වන සිතියමේ වත්මන් කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති ප්‍රදේශයට තදානුගත ව ඉතා පැහැදිලිව 'කුරුන්දි' යනුවෙන් දක්වා තිබීමෙන්&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලක්දිව බුදුසමයේ ඉතිහාසය 
 |author= වල්පොල රාහුල හිමි(2011)
 |volume= 
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt; උන්වහන්සේ මේ ප්‍රදේශය කුරුන්දි රට වශයෙන් පිළිගත් බව පැහැදිලි වේ. ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාණ සාහිත්‍ය පිළිබඳ ප්‍රශස්ත විචාරක්ෂියක් යොමු කළ ඒ හිමියන් ශාස්ත්‍රාලයීය මතය නියෝජනය කරමින් සම්පාදනය වූ, මේ ප්‍රාදේශීය අනන්‍යතා ස්ථාපනය වත්මන් කුරුන්දි විහාරයේ ස්ථානගත වීම ද හඳුනා ගැනීම සම්බන්ධව වැදගත් බව පෙන්වා දිය හැක.1956 වසරේ දී පළමුව ප්‍රකාශයට පැමිණි ලංකා විශ්වවිද්‍යාලයේ ලංකා ඉතිහාස කෘතියේ 158 හා 159 පිටු අතර රඳවා ඇති ‘ඈත අනුරාධපුර යුගයේ ලංකාව’ නම් ලංකාවේ පැරණි ම ඓතිහාසික යුගයේ ස්ථාන දක්වෙන්න සිතියමේ&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලංකා විශ්වවිද්‍යාලයේ ලංකා ඉතිහාසය 
 |author= සංස්.හේම් චන්ද්‍ර රාය
 |volume= පළමු මුද්‍රණය 1964,I කාණ්ඩය, I භාගය 
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;ද වත්මන් කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති ප්‍රදේශයම කුරුන්දි වශයෙන් ම හඳුනාගෙන සටහන් කර තිබේ. ප්‍රකට විද්වතුන් හේතුවෙන් සැලකිය යුතු වගකීමකින් තොර ව මෙම ප්‍රාදේශීය අනන්‍යතාව තහවුරු වන බව පෙන්වා දිය හැකි වේ.
====සී.එස්.නවරත්නම්ගේ වාර්තා====
සී.එස්. නවරත්නම් විසින් රචනා කරන ලද 'වන්නි හා වන්නියාස්' නම් කෘතියේ දී කුරුන්තන්කුලම් නම් ස්ථානයක හින්දු කෝවිලක නටබුන් ඇති බව '''&quot;There are ruins of Hindu Temples at Irasentirankulam,at Chinnapuvaraskulam and Kurunturkulam&quot;''' යනුවෙන් දක්වා ඇත.නමුත් එය විශ්වසනීය හෝ අදාළ ස්ථානය පිළිබඳ නිශ්චිත ස්ථාන විස්තර සහිත ව දක්වා නොතිබීම විමතියට කරුණකි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=C.S.Nawarathnam
 |author= Vanni &amp; Vanniyas
 |volume= p.1p
 |language=en
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
====ගුණපාල මලලසේකරයන්ගේ වාර්තා====
මෙරට විසු ප්‍රකට පඬිවරයෙකු වූ ගුණපාල මලලසේකර මහතා තම දර්ශනසූරි උපාධිය සඳහා සම්පාදනය කළ කෘතහස්ත කෘතියක් වූ 'ශ්‍රී ලංකාවේ පාලි සාහිත්‍ය' කෘතියේ විය යුතු පරිදි ම අවස්ථා කීපයක ම ලංකාවේ ප්‍රමුඛ අට්ඨකතාවක් වශයෙන් සැලකිය හැකි කුරුන්දි අටුවාව පිළිබඳව සංක්ෂේපයෙන් සඳහන් කර ඇත. එහි දේශීය භාෂාවන්ගෙන් සංග්‍රහ කරන ලද අටුවා පිළිබඳ දැක්වීමේ දී ශ්‍රී ලංකාවේ කුරුන්දවේළු විහාරයෙහි දී ලියන ලද නිසා කුරුන්දී නම් වූ අට්ඨකතාව' පිළිබඳ සඳහන් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ශ්‍රී ලංකාවේ පාලි සාහිත්‍යය (1965)
 |author= ගුණපාල මලලසේකර පරිවර්තනය.ඩබ්.දයාරත්න තිසේරා 
 |volume= p.61
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
====කුඩාවැල්ලේ ධීරානන්ද කලයාණිවංශ හිමියන්ගේ වාර්තා====
මෙරට ඓතිහාසික භූමි සිතියම් ගණනාවක් එක්තැන් කරමින් කුඩාවැල්ලේ ධීරානන්ද කලයාණිවංශ හිමියන් විසින් 1967 වසරේ දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද ඓතිහාසික සිතියම් සංග්‍රහයේ දක්වෙන සිතියම් කීපයකම ‘කුරුන්දි’ නම් ස්ථානය, වර්තමානයේ මුලතිව් සමීපයේ කුරුන්දි පුරාණ බෞද්ධ විහාරය පිහිටි කලාපයේ ම සලකුණු කර ඇති බව දැනගත හැකි වේ. එම කෘතියේ අන්තර්ගත කර ඇති සිතුවම් කීපයක ම මෙම ස්ථානය සටහන් කර ඇත. එහි ‘අනුරාධපුර පූර්ව යුගය : මහජන ව්‍යාප්තිය හා ග්‍රාම නාම’, ‘අනුරාධපුර මධ්‍යතන යුගය : නගර සහ ග්‍රාම නාම’ හා ‘පොළොන්නරු යුගය : නගර සහ ග්‍රාම නාම’ යන සිතියම් ත්‍රිත්වය විශේෂ අවධානයකට ලක් විය යුතු අතර ප්‍රමාණවත් මූලාශ්‍ර පදනම් කරගෙන සකසා ඇති මේ සිතියම් අනුරින් අනුරාධපුර පූර්ව යුගයේ සිට පොළොන්නරු කාල පරිච්ඡේදය දක්වා ම කුරුන්දි පූජා බිම අවධානයට පාත්‍ර වූ ද කලාපීය වශයෙන් කේන්ද්‍රීය ප්‍රදේශයක් වූ බව ද පැහැදිලි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලංකාවේ ඓතිහාසික භූමි සිතුවම්(1967)
 |author= කුඩාවැල්ලේ ධීරානන්ද කලයාණිවංශ හිමි 
 |volume= 
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
====එච්.ඒ.පී.අභයවර්ධනයන්ගේ වාර්තා====
එච්.ඒ.පී. අභයවර්ධන විසින් 1978 වසරේ දී පළමු වැනි වරට සිංහල බසින් ප්‍රසිද්ධියට පමුණුවන ලද ශ්‍රී ලංකාවේ පැරණි දේශ සීමා විස්තර කරන ප්‍රකට කෘතියක් වූ 'කඩයිම්පොත් විමර්ශනය' කෘතියේ සිව් වැනි පරිච්ඡේදය වූ ‘දේශ සීමා විස්තර’ පරිච්ඡේදයේ දී 'කුරුන්දගමු රට' නම් උපමාතෘකාව යටතේ සංග්‍රහ කර ඇති විස්තරය වර්තමාන කුරුන්දි විහාරය පිහිටි ප්‍රදේශය හා සම්පාත වේ. අබේගුණවර්ධනයන්,මෙයට ඉහත කෘති තුළ කුරුන්දිය සම්බන්ධයෙන් අන්තර්ගත වූ විස්තරයන්ගේ සාරසංක්ෂේපයක් දක්වමින් මේ පිළිබඳව වැඩිදුරටත් පැහැදිලි කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= කඩඉම්පොත් විමර්ශනය (1978)
 |author= එච්.ඒ.පී.අභයගුණවර්ධන 
 |volume= p.105
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote 
|text=​'''&quot;කුරුඳුගමුරට යන නමින් ශ්‍රී ලංකාවේ කඩයිම්පොතේ සඳහන් වන්නේ වංසකතාවේ එන කුරුන්දිරට්ඨය විය හැකිය.පදී සහ කුරුඳු යයි වංශකතාවේත්, පූජාවලියේත්, නිකාය සංග්‍රහයේත් සඳහන් වන ස්ථාන දෙකෙන් දෙවැන්න මෙකී කුරුඳුගමුරට යැයි සිතිය හැකිය. ඛල්ලාඨනාග (ක්‍රි.පූ. 110-103) රජ කුරුන්දවාසෝක විහාරය ඉදි කළ බව කියා තිබේ. එසේම කුරුන්දිවේලු විහාරයේ දී කුරුන්දි අට්ඨකතාව ලියන ලද බව ද සඳහන් වෙයි. මාඝගේ බලකොටුවක් කුරුන්දියෙහි තිබූ බවත්, එය II පරාක්‍රමබාහු රජ විසින් විනාශ කරන ලද බවත් වංසකතාව, පූජාවලිය සහ නිකාය සංග්‍රහය යන ග්‍රන්ථවල සඳහන් වේ. පසු කාලයේ දී ලක්දිව ආක්‍රමණය කළ චන්ද්‍රභානු රජු පදී සහ කුරුඳු රටවල සිංහලයන් තමන් වසඟයට ගත් බව පෙනේ.කුරුඳු රට නමින් සඳහන් වන්නේ අනුරාධපුරයට උතුරින් පිහිටි කැදෑ හා කඩවත් කෝරල දෙක යයි අයිවර්ස් කියයි.එහෙත් මේ මතය වැරදි බවත් වර්තමාන වව්නියාවට අයත් කරිකට්ටුමලෙයි දකුණු කොටස මෙයින් ගැණෙන බවත් නිකලස් පෙන්වා දෙයි.පැරණි කුරුන්දිරට්ඨ යන නම වර්තමාන කුරුන්තන්වූර් යන්නෙහි ගැබ් වී ඇති බව ඔහු වැඩිදුරටත් පෙන්වා දෙයි.&quot;'''

&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= කඩඉම්පොත් විමර්ශනය (1978)
 |author= එච්.ඒ.පී.අභයගුණවර්ධන 
 |volume= p.105
 |language=si
 |isbn = 
}})}}}}
}}
====රණවීර ගුණවර්ධනයන්ගේ වාර්තා====
රණවීර ගුණවර්ධන විසින් මහාවංශයේ දැක්වෙන වචනයක් පාදක කරගනිමින් කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳ වැදගත් නිරීක්ෂණයක් වාර්තා කර ඇත. ඒ, පළමු වැනි අග්‍රබෝධි රජු විසින් කරවන ලද කුරුන්දි විහාරය සියලු සංඝයා වහන්සේ සඳහා පූජා කරන ලද බවයි. මේ දැක්වෙන අග්ගබෝධි රජු විසින් කරවන ලද විහාරය එම නමින් ම(කුරන්දි විහාරය නමින්) පැවත ආ විහාරයේ සිදු කරන ලද අභිනව ඉදිකිරීමක් හෝ කටුකොහොල් ඇරීමක් විය යුතු ය.

{{Blockquote 
|text=
'''&quot;​පළමු වැනි අග්බෝධි (571-604) විසින් කරවන ලද කුරුන්දි විහාරය සකල සංඝයා සඳහා (සබ්බසංඝිකං) වී යැයි වාර්තා කරන විට චූලවංශය අදහස් කරන්නට ඇත්තේ එබඳු ස්වාධීන විහාරයක් ගැන විය හැකිය.සබ්බ සාංඝික ​යන වචනය වැදගත් කොට සලකන්නේ නම්, මේ වකවානුවේ දී ඉදිකරන ලද හෝ ප්‍රදානයන් ලබන ලද බොහෝ විහාර මෙන් නොව, මෙකී විහාරය කිසිම නිකායකට අනුබද්ධ වීමෙන් තොර වූවක් ලෙස සැලකිය හැකිය.&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= සිවුර සහ නඟුල,මධ්‍යතන යුගයේ මුල් භාගය තුළ ශ්‍රී ලංකාවේ විහාරස්ථ ජීවන සම්ප්‍රදාය සහ එහි ආර්ථික පාර්ශවයන් පිළිබඳ අධ්‍යයනයක්
 |author= රණවීර ගුණවර්ධන (1993)
 |volume= p.51
 |language=si
 |isbn =
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= සිවුර සහ නඟුල,මධ්‍යතන යුගයේ මුල් භාගය තුළ ශ්‍රී ලංකාවේ විහාරස්ථ ජීවන සම්ප්‍රදාය සහ එහි ආර්ථික පාර්ශවයන් පිළිබඳ අධ්‍යයනයක්
 |author= රණවීර ගුණවර්ධන (1993)
 |volume= p.51
 |language=si
 |isbn =}}&lt;/ref&gt;
}}

​සමකාලීන සමාජය තුළ බෞද්ධ ශාසනය තුළ පැවති නිකාය ප්‍රභේදනයක් පිළිබඳ සාධක ගුණවර්ධන උපුටා දක්වා ඇති කරුණින් තහවුරු වේ. සමකාලීන මෙන් ම පශ්චාත් කාලීන සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රය තුළ මුළු මහත් ලංකාව සම්බන්ධයෙන් ම මේ කරුණු සාධනය සඳහා දෙස් දෙන සාක්ෂි සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් හඳුනාගත හැකි ව පවතී. ඒ අනුව, පූර්ව කාලීන ව මහා විහාර සම්ප්‍රදාය නියෝජනය කළ විහාරයක් වශයෙන් පැවති කුරුන්දි විහාරය කාලානුක්‍රමික ව අභයගිරි සම්ප්‍රදාය වෙත විතැන් වූ අන්දම මෙම ස්ථානයෙන් ම(කුරුන්දි විහාරයෙන් ම) අනාවරණය වී ඇති අභිලේඛන තුළින් මෙන් ම පුරාවිද්‍යා ගවේෂණයේ දී අනාවරණය වූ පුරාවිද්‍යා සාධක තුළින් ද පැහැදිලි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= සිවුර සහ නඟුල,මධ්‍යතන යුගයේ මුල් භාගය තුළ ශ්‍රී ලංකාවේ විහාරස්ථ ජීවන සම්ප්‍රදාය සහ එහි ආර්ථික පාර්ශවයන් පිළිබඳ අධ්‍යයනයක්
 |author= රණවීර ගුණවර්ධන (1993)
 |volume= p.51
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

====එම්.එච්.සිරිසෝමයන්ගේ වාර්තා====
මෙරට උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි පිහිටි බෞද්ධ උරුමය පිළිබඳ විශේෂ අවධානයක් යොමු කරමින් මාහැඟි කාර්යභාරයක් සඵල කළ හිටපු පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස්වරයෙකු වූ එම්.එච්. සිරිසෝම ද කුරුන්දි මලේ විහාරය පිළිබඳව විස්තරයක් &quot;උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය&quot; යන ග්‍රන්ථයෙහි සදහන් කර ඇත. ඔහුගේ තක්සේරුව අනුව ද වවුනියා දිස්ත්‍රික්කය තුළ පිහිටි (එහෙත් වර්තමාන මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කයට අයත් වන) කුරුන්දන් මලෙයි නම් වූ ස්ථානය ප්‍රදේශයේ ඇති ඉතා පැරණි මෙන් ම ආගමික වශයෙන් වැදගත් බෞද්ධ විහාරයක අවශේෂ ඇති ස්ථානයකි. මේ ස්ථානය පිළිබඳ එතුමා සංක්ෂේපයෙන් පහත දැක්වෙන සටහන තබා ඇති අතර මේ සඳහා එච්.සී.පී. බෙල් විසින් සපයන ලද විස්තරයන් ද පාදක කරගෙන ඇති බව ද පෙනේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය 
 |author= එම්.එච්.සිරිසෝම 
 |volume= pp.42,43
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote 
|text=​'''&quot;මෙම ස්ථානයෙහි කඳු ගැටයක් මත විශාල ප්‍රදේශයක පැතිරුණු පැරණි ස්තූප, පොකුණු, ආරාම බුදු ගෙවල් සහ වෙනත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයන්හි අවශේෂයන් දැකිය හැකි ය. එය ඛල්ලාඨනාග රජතුමා විසින් ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේදී ගොඩනගන ලද කුරුන්දපාෂාණ විහාරය ලෙස හඳුනාගත හැකි ය. මෙම ස්ථානයෙහි දී 'කුරුන්දි අට්ඨකථා' නම් වූ සිංහල අටුවා ග්‍රන්ථය සම්පාදනය කරන ලදි. කුරුන්දි විහාරයේ නටබුන් අක්කර සියයක පමණ ප්‍රදේශයක පැතිර ඇත.&quot;'''

&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title=උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය 
 |author= එම්.එච්.සිරිසෝම 
 |volume= pp.42,43
 |language=si
 |isbn = 
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය 
 |author= එම්.එච්.සිරිසෝම 
 |volume= pp.42,43
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
}}
====කේ.සිරිල් මැතිව්ගේ වාර්තා====
​ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික උරුමය සුරක්ෂිත කිරීමෙහි ලා සන්ධිස්ථානයක් සේ සැලකිල්ලට බදුන් විය යුතු වූත්, ජාතික කර්තව්‍යයක් වශයෙන් අගය කළ යුතු වූත් අවස්ථාවක් වන, එවකට පැවති රජයේ කර්මාන්ත හා විද්‍යා කටයුතු පිළිබඳ ගරු අමාත්‍ය, කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් විසින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කරන ලද අභියාචනයේ දී ද&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983)
 |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම
 |volume=
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt; උතුරු පළාත තුළ පිහිටා ඇති මෙම වැදගත් පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙත අවධානය යොමු කර ඇත. එකී අභියාචනය සඳහා එවකට සහකාර පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් වූ එම්. එච්. සිරිසෝම විසින් සකසන ලද ස්ථාන දක්වන
​සිතියමේ 37 කුරුන්දන්කුලම් හා 38 කුරුන්දන් ඌර් යනුවෙන් තන්නිමුරුප්පු වැවත් මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානයත් දක්වා ඇත. මෙම ලේඛනයේ ම කුරුන්දන්මලෙයි යන ශීර්ෂය යටතේ සංක්ෂිප්ත විස්තරයක් ඉදිරිපත් කරනු ලබන අතර එහි දක්වන විස්තරය අනුව &quot;කුරුන්දි විහාරයේ නටබුන් පැතිර ගිය අක්කර 78, රූඩ් 2 සහ පර්චස් 13 ක භූමිභාගය(එවක භූමි ප්‍රමාණය), 1933 මැයි 12 වෙනි දින නිකුත් කරන ලද, අංක 7981 දරන ගැසට් පත්‍රයෙහි පළ කරන ලද නිවේදනයක් මගින් පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ප්‍රදේශයක් වශයෙන් ප්‍රකාශ කොට ඇත.&quot; &lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983)
 |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම
 |volume= pp.17,18
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;මෙම පෞරාණික ප්‍රදේශයේ අනන්‍යතාවය විකෘති කිරීම සඳහා සිරිල් මැතිව්ගේ සමකාලීන අවධියේ දී යම්කිසි අන්තවාදී පිරිසක් විසින් උත්සුක වූ අන්දම මෙම වාර්තාවේ ම ඇතුළත් කර ඇති බවක් එම අභියාචනයේ දැක්වේ.

{{Blockquote 
|text=
'''&quot;​1981 අගෝස්තුවේ දී ජාතිවාදී කලබල පැවති සමයේ හදිසි තත්ත්වයක් ප්‍රකාශයට පත්කොට තිබියදී ඇතැම් පුද්ගලයන් පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ප්‍රදේශයට අවසර නැතුව ඇතුළු වී, පසුව නවීන හින්දු කෝවිලක් බවට පරිවර්තනය කිරීමේ අදහසින්, පැරණි ගල් ගෙයක ඉතිරි වී ගිය ගල් කණු මත උපයෝගී කර ගත් වහලක් තනා තිබිණි. ගල් ගෙය ඇතුළත වියනෙහි කොන්ක්‍රීට් සහිත සිමෙන්ති දමා ත්‍රිශූලයක් ද සවි කොට තිබිණි. කපුරු ආදිය පත්තු කිරීම සඳහා, ත්‍රිශූලය ඉදිරිපස තබා තිබුණේ ගල් පුවරුව පුවත්පතේ ශ්‍රී පාද ලාංඡනය සහිත ගලකි. ත්‍රිශූලයක් සවි කිරීම සඳහා අසල තිබුණු ස්තූප ගොඩනැගිල්ලේ මතුපිට මට්ටම් කොට සිමෙන්ති දමා තිබේ. ඉතා පැරණි බෞද්ධ විහාරයක් තිබුණු ස්ථානයක හින්දු කෝවිලක් තැනීමට ප්‍රයත්නයක් දරා ඇති බව පෙනේ.&quot;'''&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;2022 වසරේ ශ්‍රීලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් සිදුකරන ලද පුරාවිද්‍යා කැණීමේ දී මෙහි දක්වන ලද පැරණි වාස්තු නිර්මාණය බෞද්ධ පිළිමගෙයක් බව කිසිඳු සැකයකින් තොරව තහවුරු වී ඇත.එම කැණීමෙන් පොළොව යට වැළලී තිබිය දී අනාවරණය වී ඇති බුදු පිළිම හා බෝසත් පිළිම මෙන්ම වෙනත් බෞද්ධ පුරාවස්තු වලින් මේ කරුණ නැවත නැවතත් සනාථ වී තිබේ.&lt;/ref&gt;
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983)
 |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම
 |volume= pp.17,18
 |language=si
 |isbn =
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983)
 |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම
 |volume= pp.17,18
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
}}

​එවකට පැවති රජයේ අමාත්‍යවරයෙකු වූ සිරිල් මැතිව්ගේ ප්‍රධානත්වයෙන් සිදු කරන ලද එකී වාර්තාව හේතුවෙන් මෙම පැරණි ප්‍රදේශයේ අනන්‍යතාවය තවදුරටත් විකෘති කිරීම හා කෙලෙසීම වැළකී ඇති අතර ම මෑත කාලීනව එම ප්‍රදේශයේ සිදු වන ආගමික මෙන්ම සාමාජීය සංවර්ධන වැඩකටයුතු සඳහා ප්‍රබල වශයෙන් සහයෝගය දක්වන ලේඛනයක් වශයෙන් ද බලගැන්වී ඇත. 

​එවකට පැවති රජයේ ගරු අමාත්‍යවරයෙකු වූ සිරිල් මැතිව්ගේ ගරු සභාපතිත්වයෙන් යුක්ත ව ගොඩනගන ලද රාජ්‍ය සංස්ථා බෞද්ධ සමිති සම්මේලනයේ ගරු ලේකම් වශයෙන් කටයුතු කළ සාහිත්‍යාචාර්ය, පියසේන එස්. ජයවීර විසින් කුරුන්දි වෙහෙර නැවත ගොඩනැඟීම සඳහා එ දවස් ගත් ක්‍රියාමාර්ගත් එහි දී පැනනැඟී විවිධ බාධාවන් පිළිබඳවත් ඔහු විසින් ම සම්පාදිත &quot;ලක්දිව බෞද්ධ උරුමයේ ජීවමාන සංකේත (වෙහෙරක් සොයා ගිය ගමන)&quot; යන කෘතියේ වැදගත් තොරතුරු ප්‍රමාණයක් අන්තර්ගත වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලක්දිව බෞද්ධ උරුමයේ ජීවමාන සංකේත(වෙහෙරක් සොයා ගිය ගමන)
 |author= පියසේන එස්.ජයවීර
 |volume= pp.29-32
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;

==වර්තමාන සංරක්ෂණය==
2018.05.16 වන දින කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයට වැඩම කළ ගල්ගමුවේ සාන්තබෝධි නායක ස්වාමීන් වහන්සේගේ මූලිකත්වයෙන් මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය සංරක්ෂණය කිරීමට අවශ්‍ය මූලික අඩිතාලම ආරම්භ විය.එම මස ම 17 වන දින උන්වහන්සේ විසින් පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල්වරයාට කුරුන්දි විහාරය සංරක්ෂණය කිරීමට දැනුවත් කර ඇති අතර 2018.08.09 දින පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල් විසින් වව්නියාව සහකාර පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂවරයා වෙත ලිපියක් යොමු කරමින් ගල්ගමුවේ සාන්තබෝධි හිමියන්ගේ ද සහය ලබා ගනිමින් කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය සංරක්ෂණය කිරීමට අවශ්‍ය වැඩ කටයුතු ආරම්භ කරන ලෙස දන්වා තිබේ.මෙම සංරක්ෂණය කටයුතු සඳහා ප්‍රධාන වශයෙන් මූල්‍යමය දායකත්වය ලබා දී ඇත්තේ බෞද්ධාලෝක පදනමයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.322-326
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===කැණීම් කටයුතු අතරතුර ප්‍රදේශයේ හින්දු ජනතාව සහ පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව අතර ඇති වූ මතභේද===

2018.09.04 දින සිට ආරම්භ වූ සංරක්ෂණය වැඩපිළිවෙළ සදහා දිගින් දිගටම ප්‍රදේශයේ හින්දු ජනතාවගේ සහ අන්තවාදී දෙමළ දේශපාලකයන්ගේ බාධා වීම් සිදුව තිබේ.කිහිපවතාවක් මේ සම්බන්ධව ඇතිවූ ගැටලු අධිකරණයේ නඩු ලෙස විභාග වී ඇති අතර මාස කිහිපයකට  පසු ඇණහිට තිබූ පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සංරක්ෂණය කටයුතු ආරම්භ කිරීමට මුලතිව් අධිකරණයේ අවසරය හිමි වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.327-333
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;කෙසේ නමුත් විවිධ හේතූන් නිසා සංරක්ෂණ කටයුතු ආරම්භ කිරීම 2020 වර්ෂය දක්වා කල් ගොස් ඇති අතර,එම වර්ෂයේ සැප්තැම්බරය් මස නැවත සංරක්ෂණය කටයුතු ආරම්භ වන දැනගත් අන්තවාදී දෙමළ පිරිසක් නැවත ගරු අධිකරණයට කුරුන්දි විහාරයේ සංරක්ෂණය කටයුතු ගැන පැමිණිලි කර ඇත. පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන්ගේ කරුණු දැක්වීම මත එම පැමිණිල්ල සාවද්‍ය බවත් නීත්‍යානුකූලව උසාවි නියෝගය අනුව සංරක්ෂණය කටයුතු වන බවටත් ගරු මුලතිව් අධිකරණයේ විනසුරුවරයා තීන්දු කරනු ලැබීය.පසුව පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සීමා නිර්ණය වැනි කටයුතු සිදු වූ අතර කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ මූලික කැණීම් 2021.01.18 දින ආරම්භ වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.333-347
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

පුරාවිද්‍යා කැණීම් වලදී ස්ථූපයේ යූප ගල මතුවීම නිසා ඇතැම් දෙමළ පිරිස් විසින් අනවබෝධය නිසා &quot;අෂ්ඨ තාරා ශිව ලිංගය&quot; ලෙස වැරදියට අර්ථකථනය කොට සමාජ මාධ්‍යට හා ප්‍රසිද්ධ දමිළ මාධ්‍ය හරහා ප්‍රචාරය කර තිබෙන බව වාර්තා වී ඇත.කැණීම් අවසන් වූ පසුව කුරුන්දි ස්ථූපය සංරක්ෂණය කිරීම ආරම්භ වූ අතර 2022 වර්ෂයේ මාර්තු මස දී ප්‍රතිමාගෘහයේ කැණීම් කටයුතු ආරම්භ විය.සංරක්ෂණය කටයුතු නිමවෙමින් පැවති කුරුන්දි ස්ථූපයේ ධාතු නිධානෝත්සවය 2022.06.12 දින ආරම්භ වීමට නියමිතව තිබූ අතර එම උත්සවයට 40 කට ආසන්න දෙමළ අන්තවාදී පිරිසක් උත්සවය පැවත්වෙන ස්ථානයට බලහත්කාරයෙන් ඇතුළුව එය කඩාකප්පල් කර තිබේ.එදින සවස ද යාපනයේ සිට පැමිණි දෙමළ පිරිසක් බස් රථයකින් පැමිණ සංරක්ෂණය කරමින් පැවති ස්ථූපය අසළ විරෝධතාවයක් දක්වා තිබේ.ආරක්ෂක අංශයන් ඔවුන් එම පරිශ්‍රයෙන් ඉවත් කිරීමට උත්සහ කළ ද ඔවුන් බෞද්ධ සැරසිලි ඉවත් කරන තුරු ඉවත් නොවන බවට ප්‍රකාශ කර ඇති බව වාර්තා වේ.ඒ අනුව බෞද්ධ සැරසිලි ඉවත් කළ පසු සවස 6.30 ට පමණ ඔවුන් එම ස්ථානයෙන් පිටත්ව ගොස් තිබේ.කෙසේ නමුත් සමහර අන්තවාදි දෙමළ දේශපාලකයන් සහ අන්තවාදී පිරිස් කුරුන්දි විහාරය පැරණි ශිව කෝවිලක් බව පවසමින් හා ඒ අවට ඉඩම් ගැටලු මූලික කොට සංරක්ෂණය කටයුතු සඳහා බාධා කිරීම් දිගින් දිගටම සිදු විය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.348-365
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===2022 මුලතිව් අධිකරණයේ මතභේදාත්මක නියෝගය===
වර්ෂ 2022 දී ජූලි මස 14 වන දින මුලතිව් මහේස්ත්‍රාත්වරයා විසින් කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳව විශේෂ තීන්දුවක් ලබා දෙමින් පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ කිසිඳු විමසීමකින් තොරව සංරක්ෂණය වෙමින් පවතින කුරුන්දි ස්ථූපය ගලවා ඉවත් කිරීමට ශ්‍රී ලංකා පොලීසිය වෙත නියෝගයක් ලබා දී තිබේ.සිංහල බෞද්ධයන්ගේ හඳ කම්පාකරවන එම පුවත සමාජ මාධ්‍ය සහ විද්‍යුත් මාධ්‍ය තුළ වේගයෙන් ප්‍රචාරය වූ අතර ඒ කාලසීමාව 2022 අරගල සමය වූ බැවින් මෙය විවිධ පිරිස් ගෝඨාභය රාජපක්ෂ ප්‍රමුඛ ආණ්ඩුව නැවත බලයට ගෙන ඒමේ උත්සාහයක් බවටත්,තවත් සමහරු මෙම ස්ථානය රැකගැනීම වෙනුවෙන් කටයුතු කළයුතු බවටත් තම අදහස් පලකර තිබෙනු දැකගත හැකි විය.ශ්‍රී ලංකා පොලීසිය විසින් නීතිපතිවරයාව මේ පිළිබඳව දැනුවත් කර ඇති අතර 2022 ජූලි මස 19 දින නීතිපතිවරයාගේ උපදෙස් පරිදි මුලතිව් අධිකරණයේ දී එම නඩුව නැවත කැඳවිණි.ඉන්පසු මහේස්ත්‍රාත්වරියා කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ නිරීක්ෂණය චාරිකාවකට එක්ව එහි තත්ත්වය අවබෝධ කරගත් පසු තමන් විසින් මීට පෙර ලබා දී තිබූ නියෝගය අත්හිටුවීමේ නියෝගයක් නිකුත් කරන ලදී.ඒ අනුව නැවතත් කුරුන්දි ස්ථූපය සංරක්ෂණය කිරීමට අවස්ථාව හිමි විණ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.366-367
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;


===2023 පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජනරාල්වරයාගේ හා මුලතිව් මහේස්ත්‍රාත්වරයාගේ ඉල්ලා අස්වීම්===

ඉහත සිදුවීමට පසුව නැවතත් ඇති වූ ගැටලු කිහිපයක් මත සංරක්ෂණය කටයුතු අත්හිටුවීමට නියෝග ලැබුණු අතර එම නියෝග අවසන් වී නැවත සංරක්ෂණය කටයුතු සඳහා අවසර හිමිව ඇත්තේ 2022 නොවැම්බර් මස දීය.උතුරු පළාත් ප්‍රධාන සංඝනායක පූජ්‍ය ගල්ගමුවේ සාන්තබෝධි නායක ස්වාමීන් වහන්සේගේ අනුශාසනා මත,දහසක් බාධක ගැටලු මැද 2018 මැයි මස දී ආරම්භ කළ කුරුන්දි පුදබිමේ කැණීම් සහ සංරක්ෂණය කටයුතු නොකඩවා සිදුකරමින් පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව,ශ්‍රී ලංකා රජරට විශ්වවිද්‍යාලය,ආරක්ෂක අංශ එක්ව සහ බෞද්ධාලෝක පදනමේ මූල්‍ය දායකත්වයෙන් 2023 මාර්තු මස 17 දින කුරුන්දි ස්ථූපයේ සංරක්ෂණ කටයුතු නිල වශයෙන් අවසන් කරනු ලැබීය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.389
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

කෙසේ නමුත් මාස කිහිපයකට පසු කුරුන්දි විහාරය හා වෙනත් මතභේදාත්මක සිදුවීම් සම්බන්ධ නඩු කිහිපයක් හේතුවෙන් තමාට විවිධ විවිධ පාර්ශව මඟින් පීඩන එල්ලවන බව පවසමින් මුලතිව් මහේස්ත්‍රාත්වරියා වන ටී.සරවනරාජා මහතා 2023 සැප්තැම්බර් මස  ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්වී විදේශගත වූ බව වාර්තා වී තිබේ.&lt;ref&gt;https://ceylontoday.lk/2023/09/30/mullaitivu-district-judges-sudden-resignation-creates-controversy/{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.dailymirror.lk/print/breaking-news/Mullaitivu-District-Judge-resigns/108-268166&lt;/ref&gt;

එසේම පුරාවිද්‍යා භූමියේ සීමා මායිම් ලකුණු කිරීම සහ අවට ජනතාව අනවසරයෙන් ඉඩම් අත්පත් කරගැනීම්&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;දෙමළ ජනතාව එම ඉඩම් ඔවුන්ගේ අයිතිය සහිත බව පෙන්වන නමුත් වන සංරක්ෂණ දෙපාර්තමේන්තුවට අයිතිය ඇති ඉඩම් ප්‍රමාණයක් &lt;/ref&gt; ආදිය ඇතුළව කුරුන්දි විහාරය මූලික කොට පැන නැගී ඇති ගැටලු පිළිබඳව සාකච්ඡාවක් 2023 ජුනි මස එවක අන්තර්වාර රජයේ ජනාධිපති වූ [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] , දෙමළ දේශපාඥයන් සහ පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන් සම්බන්ධ වී ජනාධිපති ලේකම් කාර්යාලයේ දී පැවැත්විණ.රනිල් වික්‍රමසිංහ අන්තර්වාර ජනාධිපතිවරයා නව පුරාවිද්‍යා සීමාවට අයත්වන ඉඩම් අක්කර 279 න් අක්කර 79 ක් නැවත ප්‍රදේශයේ ජනතාවට ලබාදෙන ලෙස පවසා ඇති අතර එවක පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල් වරයා වූ අනුර මනතුංග මහතා එම භූමියේ ඇති පුරාවිද්‍යා වටිනාකම හේතුවෙන් පුරාවිද්‍යා ආඥා පනත අනුව එසේ කල නොහැකි බව පෙන්වා දී ඇත.නමුත් දිගින් දිගටම ගැටලුකාරී ලෙස ගිය මෙම සාකච්ඡාවේ එක් අවස්ථාවක අන්තර්වාර රජයේ ජනාධිපති [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] &quot;ඔයා හදන්නේ මට ඉතිහාසය උගන්නන්නද?නැත්නම් මම ඔයාට උගන්වන්න ද?&quot; යනුවෙන් පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජනරාල් වරයා දෝෂදර්ශනයට ලක් කර තිබේ.එසේම අක්කර 279 ක පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය ගැන පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන් කරුණු දක්වන විට, &quot; ඇයි අක්කර 279 ක් ඕන?ඒක මහාවිහාරයට වඩා ලොකුද?මහා විහාරය,ජේතවනාරාමය සහ අභයගිරිය තුනම අක්කර 100 ක් ගන්නේ නැහැ &quot; යැයි [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] තම අදහසක් දකවමින් විරෝධය දක්වා තිබේ.මෙම සිදුවීමෙන් පසු දින පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල් මහාචාර්ය අනුර මනතුංග මහතා සිය ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්විය.&lt;ref&gt;{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=https://sinhala.mawratanews.lk/exclusive/director-general-of-archeology-professor-anura-manatunga-resigns/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260323070056/https://sinhala.mawratanews.lk/exclusive/director-general-of-archeology-professor-anura-manatunga-resigns/ |access-date=2026-02-20 |archive-date=2026-03-23}}&lt;/ref&gt;මීට පෙර ද,කුරුන්දි විහාරයේ කැණීම් ආරම්භ කළ මුල් අවස්ථාවේ දී එනම් 2018 දී ද එවකට අග්‍රාමාත්‍ය වූ [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] විසින් එවක පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජනරාල් වරයා වූ මහාචාර්ය [[පී.බී.මණ්ඩාවල]] මහතා වෙත ලිපියක් යවමින් එහි සංරක්ෂණ කටයුතු නවතා දමන ලෙස ලිඛිතව දැනුවත් කර තිබුණු බව ද වාර්තා වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.333 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

==වෙනත් ලිපි==
*[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]]
*[[ශ්‍රී ලංකාවේ මහායාන ආභාෂය ලද පැරණි බෞද්ධ ආරාම (පබ්බතාරාම)]]
*[[වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය]]
*[[කදුරුගොඩ විහාරය]]
*[[නාගදීප පුරාණ විහාරය]]
*[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]]
*[[සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය]]

==උපුටාගැනීම්==
{{Reflist|group=උපුටාගැනීම}}

==පැහදිලි කිරීම්==
&lt;references group=&quot;සවිස්තර&quot; /&gt;

==බාහිර සබැඳි==
*  [https://www.youtube.com/watch?v=jeqVchnZGG4 කුරුන්දි රජ මහා විහාරය පිළිබඳව වාර්තා වැඩසටහන]

==මූලාශ්‍ර==
*{{cite book
 | last = ඤාණානන්ද 
 |first = කිරිබත්ගොඩ 
 |title = මහාවංශය,ප්‍රථම භාගය 
 |publisher = මහාමේඝ ප්‍රකාශකයෝ
 |year = 2020
 |isbn = 978-955-687-185-2
 |language = si
}}
*{{cite book
 | last = ඤාණානන්ද 
 |first = කිරිබත්ගොඩ 
 |title = මහාවංශය,ද්විතීය භාගය 
 |publisher = මහාමේඝ ප්‍රකාශකයෝ
 |year = 2020
 |isbn = 978-955-687-182-1
 |language = si
}}
*{{cite book
 |last=  සුමේධ වීරවර්ධන 
|first= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල 
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය
 |publisher = සරසවි ප්‍රකාශකයෝ 
 |year=2023
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}

==වැඩිදුර කියවීම==
*කුරුන්දි විහාර වංසය
*පෞරාණික ස්ථාන හා ස්මාරක,මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය&lt;ref&gt; {{cite book
 |title=පෞරාණික ස්ථාන හා ස්මාරක,මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය
 |author= එම්.වී.ජී.කල්ප අසංග හා අයි.පී.එස්.නිශාන්ත(2018)
 |volume= 
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

== යොමු ==
{{reflist}}

{{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}}
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]]</text>
      <sha1>dud6086j6dqnetnastg4z69djp15dbq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>803637</id>
      <parentid>803636</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T12:07:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* ඉතිහාසය */</comment>
      <origin>803637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="353429" sha1="f6r6bdzfnn7pqlnsqhheudgywxszybf" xml:space="preserve">{{Infobox ancient site
 |name = මුලතිව් කුරුන්දි රජ මහා විහාරය&lt;br&gt; (කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය) 
 |alternate_name = කුරුන්දි පබ්බතාරාමය
 |image = [[File:Kurundi Stupa 1.jpg|thumb|කුරුන්දි ස්ථූපය]]
 |image_size = 275px
 |alt = 
 |caption =  
 |map_type = ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු පළාත 
 |relief=yes
 |map_alt = 
 |coordinates = {{coord|9|06|58.9|N|80|45|44.2|E|display=inline,title}}
|map_dot_label = කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය
 |location = [[මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය]],[[උතුරු පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]]
 |region = තන්නිමුරුප්පු 
 |type = පබ්බතාරාම බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය 
 |part_of = 
 |length = 
 |width = 
 |area = අක්කර 420 ක් පමණ
 |height = 
 |builder = [[ඛල්ලාඨනාග රජ|ඛල්ලාඨනාග මහ රජ]]
 |material = කබොක් පාෂාණය
 |built = ක්‍රි.පූ.109-104&lt;br&gt;(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස)
 |abandoned = ක්‍රි.ව.13 වන සියවස
 |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා
 |cultures = සිංහල බෞද්ධ 
 |dependency_of = 
 |occupants = 
 |event =●බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ලංකාගමනයේ දී වැඩම කළ ස්ථානයක් ලෙස ජනප්‍රවාදගතව සැලකේ.&lt;br&gt; ●කුරුන්දි අට්ඨකථා රචනා කළ ස්ථානය ලෙස සැලකේ.
 |excavations = 
 |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්&lt;br&gt;(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)&lt;br&gt; [[එච්. සී. පී. බෙල්]]&lt;br&gt;[[ජෝන් ස්ටිල්]]&lt;br&gt;[[හෙන්රි පාකර්]]&lt;br&gt;[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]]
 |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින
 |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] 
 |management = [[ශ්‍රී ලංකා අමරපුර මහා නිකාය|අමරපුර ශ්‍රී කල්‍යාණිවංශ නිකාය]]
 |public_access = හැක
 |website={{URL|https://kurundi.lk}}
 |notes = විහාරාධිපති ගල්ගමුවේ සාන්තබෝධි ස්ථවිර
| designation1          = APMSL
| designation1_offname  = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]&lt;br&gt;කුරුන්දි බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 
| designation1_date     = 2013.08.16(පුරාවිද්‍යා ස්මාරකය)

| designation1_number   = Gazette No 7981
| designation1_criteria = බෞද්ධ ආරාම 
| designation1_type  = පබ්බතාරාම සංකීර්ණ
| designation1_free1name = 
| designation1_free1value = 
| designation1_free2name = 
| designation1_free2value =
| designation2         = ARSL
| designation2_offname  = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]&lt;br&gt;කුරුන්දි බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 
| designation2_date     = 1933.05.12(පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය)

| designation2_number   = Gazette No 7981
| designation2_criteria = බෞද්ධ ආරාම 
| designation2_type  = පබ්බතාරාම සංකීර්ණ
| designation2_free1name = 
| designation2_free1value = 
| designation2_free2name = 
| designation2_free2value =
}}

'''කුරුන්දි රජ මහා විහාරය''' හෝ '''කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' ({{langx|en|Kurundhi Raja Maha Vihara}},{{langx|ta|குருந்தி ராஜ மகா விஹாரை}}) යනු [[උතුරු පළාත|උතුරු පළාතේ]] [[මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය|මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කයෙහි]] [[මුහුදුබඩපත්තුව ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසය|මුහුදුබඩපත්තුව ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] කොමලමුනේ මධ්‍යම ග්‍රාම නිළධාරී වසමේ පිහිටි ක්‍රි.පූ.2 වන සියවසේ දී [[ඛල්ලාඨනාග රජ|ඛල්ලාඨනාග මහ රජ]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයකි. කුරන්දාවශෝක, කුරුන්දපාසක, කුරුන්දචූලක, කුරුන්දපිල්ලක, කුරුන්දිවේලු, පියන්ගල ප්‍රාචීන විහාරය යන නම් වලින් ද විවිධ මූලාශ්‍ර තුළ හදුන්වා ඇත්තේ ද මෙම විහාරය ම වේ.

[[වවුනියාව]] නගරයේ සිට [[AA009 මාර්ගය (ශ්‍රී ලංකාව)|A9 මාර්ගය]] ඔස්සේ පුලියන්කුලම හරහා නෙදුන්කේනි නගරය පසුකර [[මුලතිව්]] දෙසට කිලෝමීටර 6 ක් ගමන් කළ විට හමුවන අතුරු මාර්ගය ඔස්සේ තන්නිමුරුප්පු රක්ෂිතය හරහා කිලෝමීටර 10 ක් පමණ ගමන් කළ විට මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙතට පිවිසිය හැක.ඊට අමතරව,මුලතිව්-කෝකිලායි B297 මාර්ගයේ [[මුලතිව්]] සිට කිලෝමීටර 11 ක් පමණ ගමන් කර අලම්පිල් හන්දියෙන් දකුණට හැරී හමුවන 24 වන බලැඇණිය ශ්‍රී ලංකා සිංහ රෙජිමේන්තු මූලස්ථානය  අසළින් දකුණු දෙසට ඇති මාර්ගයේ කිලෝමීටර 12 ක් පමණ ගමන් කළවිට හමුවන ප්‍රවේශ මාර්ග පුවරුව දැක්වෙන අතුරු මාර්ගය ඔස්සේ කිලෝමීටර 4 ක් පමණ ගමන් කළ විට ද මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙත පිවිසීමට හැකියාව තිබේ.

මෙම ආරාම සංකීර්ණය වර්ෂ 1933 මැයි මස 12 වන දින [[බ්‍රිතාන්‍ය ලංකාව|බ්‍රිතාන්‍ය ලංකා ආණ්ඩුව]] විසින් රජයේ ගැසට් අංක 7981 මඟින් පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයක් වශයෙන් ද වර්ෂ 2013 අගෝස්තු මස 16 වන දින ශ්‍රී ලංකා රජයේ ගැසට් අංක මගින් පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරකයක් වශයෙන් ද නම් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Gazette of the Government of British Ceylon|work=Government of British Ceylon|volume=No. 7981 |publication-date=12 May 1933}}&lt;/ref&gt;පුරාවිද්‍යාඥ හෙන්රි පාකර්ට අනුව උතුරු පළාතේ විශාලතම නටඹුන් සංකීර්ණය වන්නේ ද මෙම කුරුන්දාවශෝක විහාරය යි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Ancient Ceylon 
 |author= H.Parker 
 |volume= 
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

==ඉතිහාසය==
[[මහාවංශය]] වැනි වංශකතා හා අට්ඨකතා අනුව [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස මහ රජුගේ]] පුත්‍රයකු වන [[ඛල්ලාඨනාග රජ|ඛල්ලාඨනාග මහ රජ]] (ක්‍රි.පූ.119-103) විසින් ක්‍රි.පූ.2 වන සියවසේ දී කුරුඳු රට තුළ කුරුන්දි විහාරය හෙවත් කුරුන්දාවශෝක විහාරය නිර්මාණය කර තිබෙන බව '''&quot;සො ච කුරුන්දපාසකං විහාරඤ්ච අකාරයි&quot;''' යනුවෙන් මහාවංශය තුල විස්තර වේ.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|මහාවංශය1_ඤාණානන්ද|2020|p=456}}:තිස්තුන් වන පරිච්ඡේදය,29)ලජ්ජතිස්ස රජුගේ අභාවයෙන් පසු ඔහුගේ මළනුවන් වන ඛල්ලාඨනාග රජු සය අවුරුද්දක් පමණක් රාජ්‍ය කළේ ය. 32)ඒ රජුම කුරුන්දවාසක විහාරයත් කරවීය.තවත් බොහෝ පිනුත් කරගත්තේය.&lt;/ref&gt;ඊට අමතරව බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ලංකාගමනයේ දී සොලොස්මස්ථානයන්ට අමතරව මෙම කුරුන්දි විහාරය සුපුහිටි භූමියට පැමිණිබව ජනප්‍රවාදගතව තොරතුරු පවතින බව මේ ස්ථානය පිළිබඳව මුල්වරට වාර්තා කරමින් උතුරු පළාතේ රජයේ නියෝජිත වූ ජේ.පෙන්රි ලෙවිස් මහතා වාර්තාකර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Manual of Vanni Districts(Vavuniya and Mullaittivu),of the Northern Province, Ceylon1895
 |author= J.P.Lewis 
 |volume= p.310-312,314
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; පූජාවලිය,නිකාය සංග්‍රහය ආදී පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර තුළ කුරුඳු රට,කුරුඳුගම්මු රට,කුරුන්දක සහ කුරුන්දරට්ඨ යනුවෙන් ද හදුන්වා ඇත්තේ ද කුරුන්දි විහාරය පිහිටි මේ ප්‍රදේශයම බව පැහැදිලි වේ.සිංහලයේ කඩයිම් පොතට අනුව එය කුරුඳුගමු රට යනුවෙන් ද හඳුන්වා තිබේ.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;මෙහි කුරුඳු රට යනු කුරුඳු හෙවත් කුරුන්දි නම් ප්‍රදේශය වේ.රට යනු වර්තමානයේ පවතින දිස්ත්‍රික්ක බෙදීම් මෙන් එකල පැවති පාලන ප්‍රදේශ බෙදීම් ක්‍රමයක් විය හැකි බව විද්වත් මතය යි.&lt;/ref&gt;අනුරාධපුරයට උතුරින් වූ කැදෑ හා කඩවත් කෝරල දෙක කුරුඳු රට යනුවෙන් හඳුන්වන බවට ආර්.ඩබ්.ලෙවර්ස් මතයක් ඉදිරිපත් කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Manual of The North Central Province,government printer,Colombo(1899)
 |author= R.W.Levers
 |volume= p.21
 |language=en
 |isbn =  
}}&lt;/ref&gt;නමුත් ඒ මතය වැරදි බවත්,එම ප්‍රදේශය වත්මන් වව්නියාවට අයත් කරිකට්ටමලෙයි දකුණු කොටස වන බවත් සී.ඩබ්.නිකලස් පෙන්වා දෙයි.කුරුන්දිරට්ඨ යන නාමය වත්මන් කුරුන්තන්ඌර් යන්නෙහි ගැබ්ව ඇතැයි ඔහු වැඩිදුරටත් පෙන්වා දෙයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Historical topography of ancient and medieval Ceylon,Royal Asiatic Society,Colombo (1963)
 |author= C.W Nicholas 
 |volume= pp.86-87
 |language=en
 |isbn =  
}}&lt;/ref&gt;කුරුඳු රට,පදී රටට ආසන්නව තිබූ බවත් මේ පදී රට යැයි හදුන්වන්නේ වර්තමාන පදවිය ප්‍රදේශය බවත් කඩඉම්පොත් පිළිබඳ විමර්ශනයක් සිදු කළ එච්.ඒ.පී.අභයවර්ධන මහතාගේ අදහස වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කඩඉම්පොත් විමර්ශනය
 |author= එච්.ඒ.පී.අභයවර්ධන
 |volume= p.207
 |language=සිං
 |isbn =  
}}&lt;/ref&gt;

කුරුඳු රට යන නාමය ප්‍රදේශය පුරා විසිරී ඇති කබොක් හෙවත් කුරුඳු(කුරුවින්ද) පාෂාණය නිසා  ඇති වූ බවට සැලකේ.මෙම කුරුඳු පාෂාණය ද [[රුවන්වැලිමහාසෑයෙහි|රුවන්වැලිමහාසෑය]] අත්තිවාරම සකස් කිරීම සඳහා ද අතුරා ඇති බව '''&quot;තස්සෝපරි ඛරසුදං කුරුවින්දං තතොපරි&quot;'''' යනුවෙන් වංසත්ථප්පකාසිනී මහාවංස ටීකාව තුළ දැක්වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=වංසත්ථප්පකාසිනී;මහාවංස ටීකාව
 |author= අකුරුටියේ අමරවංස නා හිමි සහ හේමචන්ද්‍ර දිසානායක(2001) 
 |volume= p.411
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;කුරුඳු රටෙහි පිහිටි
මෙම විහාරයේ කුරුන්දචූලක/කුරුන්දපාසක නම් පිරිවෙණක් පැවති බවටත් සිංහල ප්‍රධාන අට්ඨකතා තුනෙන් එකක් වන කුරුන්දි අට්ඨකථා එහි දී රචනා වූ බවටත් සැලකේ.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;මඩිතියවෙල සිරි සුමංගල පාලි සිංහල ශබ්දකෝෂයට අනුව කුරුන්දි අට්ඨකථාව පිළිබඳව මත දෙකක් සඳහන් වේ.ඉන් එකක් වන්නේ,විනය මහඅටුවාව වන සමන්තපාසාදිකාව සිංහලයට පරිවර්තනය කර ඊට කුරුන්දි අට්ඨකථාව යැයි නම් කළ බව ය.අනෙක් මතය නම්,කුරුන්දිවෙල්ලි මහ වෙහෙරෙහි දී කළ අටුවාව කුරුන්දි අටුවාව යැයි හැඳින්වෙන බව ය.මින් දෙවැනි මතය වඩාත් පිළිගැනෙන මතය ලෙස සැලකේ.&lt;/ref&gt;මේ පිළිබඳව සාරත්ථදීපනී විනයට්ඨකතාවේ මෙසේ දැක්වේ.

{{Blockquote
|text='''&quot;කුරුන්දිවෙල්ලි විහාරො නාම අත්ථි තත්ථ කතත්තා කුරුන්දීති නාමං ජාතන්ති වදන්ති&quot;'''

&lt;br&gt;
'''කුරුන්දිවෙල්ලි නම් වූ විහාරයකදී එම කෘතිය රචිත වූ නිසා,ඒ අට්ඨකථාවට “කුරුන්දි” යන නම ලැබුණි. '''
{{smaller |{{smaller|(උපුටාගැනීම:සාරත්ථදීපනී විනයට්ඨකතාව}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=සාරත්ථදීපනී විනයට්ඨකතා ටීකා(1965)
 |author= (සංස්)බිහල්පොල දේවරක්ඛිත හිමි
 |volume= p.17
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;
}}
සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාවේ ද මේ පිළිබඳව සදහන් වේ.
&lt;br&gt;
{{Blockquote
|text='''&quot;සංවණ්ණනං තං ච සමාරහනේතා&lt;br&gt;තස්ස මහාඅට්ඨකථා සරීරං,&lt;br&gt;කත්වා මහාපච්චරියං තථෙව&lt;br&gt;කුරුන්දිනාමාදිසු විස්සුතාසු&quot;'''

&lt;br&gt;
'''ඒ සංවර්ණනාවද මනාකොට ආරම්භකරන්නා වූ මම,මහ අටුවාව ඒ සංවර්ණනාවෙහි ශරීරයකොට,මහාපච්චරි නම් අටුවාවෙහිද,කුරුන්දි ආදි නම් ඇති ප්‍රසිද්ධ වූ...'''

{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම:සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාව,පාරාජික කාණ්ඩය-අට්ඨකථාචාර්යය බුද්ධඝෝෂ මහා ස්ථවිර)}}}}
}}

මහාචාර්ය ගුණපාල මලලසේකර සඳහන් කරන්නේ සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාවේ නිතර නිතර කුරුන්දි සිංහල අට්ඨකතා ගැන සඳහන් වෙන නිසා එය ප්‍රධාන වශයෙන්ම විනය නීති වලට අදාළව පවතින්නට ඇති බවත් හා විනයධර භික්ෂූන්ගේ සහභාගීත්වයෙන් රචනා කරන්නට ඇති බවත් ය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලංකා පාලි සාහිත්‍යය 
 |author= ජී.පී.මලලසේකර
 |volume= p.6263
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;ඒ පිළිබඳව මෑත කාලීනව නිර්මාණය කළ කුරුන්දි විහාරය වන්දනා කිරීමේ ගාථාවෙද සඳහන් කර තිබේ.

{{Blockquote
|text='''&quot;ලඞ්කාය උත්තරදිසාය සමුජ්ජලන්තං&lt;br&gt;තං චේතියං ච කුරුවින්දුපලෙහි බද්ධං&lt;br&gt;යස්මිං කුරුන්දිවිනයට්ඨකථා කතා තං&lt;br&gt;වන්දාමි විස්සුතකුරුන්දිවිහාරමග්ගං&quot;'''

&lt;br&gt;
'''(මම) ලක්දිව උතුරු දෙස මොනවට බබළන්නාවූ,කුරුවින්ද පාෂාණයෙන් බඳනා ලද ඒ සෑය ද,කුරුන්දි නම් (සීහළ) විනය අටුවාව කළ,ඒ අග්‍ර වූ සුප්‍රසිද්ධ වූ කුරුන්දි විහාරය ද වන්දනා කරමි
'''
{{smaller|{{smaller|(කුරුන්දි මහ වෙහෙර වන්දනා ගාථාව,කුරුන්දිවිහාරවංසය,2023)}}}}
}}

පැරණි පාලි මූලාශ්‍ර ග්‍රන්ථ වලට අනුව කුරුන්දි විහාරය හැදින්වීම සඳහා පද කිහිපයක් භාවිතා කර තිබේ.ඒවා නම්, '''කුරුඤ්ඤ,කුරුන්දි,කුරුන්දී,කුරුන්ද විහාර,කුරුන්දචුල්ලක,කුරුන්දන්කුන්දිය,කුරුන්දපිල්ලක,කුරුන්දවාපි,කුරුන්දවාසෝක විහාර,කුරුන්දවේලු,කුරුන්දිවෙල්ලි,කුරුන්දිය විහාර,කුරුන්ද පාසක''' යන සංඥා නාමයන් ය.බුද්ධඝෝෂ මහා ස්ථවිරයන් විසින් රචිත සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාවේ පමණක් කුරුන්දි යන වචනය 102 වරක් සඳහන් වන බව හත්තොටුවේ ඉන්දරතන හිමි පවසයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=පාලි අට්ඨකථා සාහිත්‍යයෙන් හෙළිවන අවිද්‍යමාන වූ සීහළට්ඨකතා සාහිත්‍යය 
 |author= හත්තොටුවේ ඉන්දරතන හිමි
 |volume= p.117
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;ඊට අමතරව &quot;කුරුන්දි&quot; යන වචනය කඞඛාවිතරණියේ ද සඳහන් කර ඇතේ අතර ඉන් හා සමන්තපාසාදිකාවේ ද සඳහන් කුරුන්දි යන වචන තුළින් අදහස් කර ඇත්තේ කුරුන්දි අටුවාව බව  පෙනේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කඞඛාවිතරණී(1930)
 |author= (සංස්)හේමපාල මුණිදාස
 |volume= pp.111 සහ 140
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;සමන්තපාසාදිකාවේ සහ මනෝරථපූරණියෙහි කුරුන්දකවාසී ඵුස්සමිත්ත නම් තෙර නමක් පිළිබඳව සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මනෝරථපූරණිය(1945)
 |author= (සංස්)හේවාවිතාරණ 
 |volume= p.78
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

ඊට අමතරව [[පළමුවන අග්බෝ රජු]] (ක්‍රි.ව.561-595) විසින් මෙම විහාරය තවදුරටත් වැඩිදියුණු කරමින් නැවත කර වූ බවත්,කුරුඳු වැව නමින් වැවක් කර වූ බවත්,ඊට අමතරව තුන් යොදුනක් දුර සහිත පොල් උයනක් ද කරවා පූජා කළ බවත් මහාවංශයේ සඳහන් වේ.ඊටත් අමතරව අස්වැද්දීම උදෙසා මහා සිව නම් කුඹුරු යායක් ද,ආරාමික අතවැසියන් සියයක් ද ලබා දුන් බවත්,විහාරය අසලින් අම්බිලපණ්ණ නම් විහාරයක් හා ඒ නමින් යුතු ගමක් ද නිර්මාණය කර මහාවිහාරවාසී තපස්වී භික්ෂූන් වහන්සේලාහට ලබා දුන් බව මහාවංශය තුළ වැඩදුරටත් සඳහන් වේ.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|මහාවංශය2_ඤාණානන්ද|2020|p=95}}:සතළිස් එක්වන පිරිච්ඡේදය,15)සියලු දෙය සාංඝික වන පරිදි කුරුන්ද නම් විහාරය ද කරවා,එනමින් ම වැවක් කරවා,තුන් යොදුනක් පමණ පළල පොල් උයනක් ද කරවා,16)මහාසිව නමින් කුඹුරු යායක් ද අස්වද්දන්ට ලබා දී ලාභ සත්‍කාර සම්මාන සහිතව ආරාමිකයන් සියයක් ද දුන්නේ ය.17)ඒ විහාරය අසල අම්බිලපණ්ණ නමින් වෙහෙරක් කරවා එනමින් ම යුතු ගම්මානයක් මහාවිහාරවාසී තපස්වී භික්ෂූන් වහන්සේලාට දුන්නේය.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=සිංහල මහාවංශය, 41 වන පරිච්ඡේදය 
 |author= බෞද්ධ සංස්කෘතික මධ්‍යස්ථානය,නැදිමාල
 |volume= p.189
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

පැරණි කුරුඳු වැවෙහි බැම්මට පහළින් [[පළමුවෙනි සංඝබෝධි රජ]] හෙවත් සිරිසඟබෝ රජු (ක්‍රි.ව.246-248) විසින් තවත් විහාරයක් කරවූ බවටත්,ඊට බොහෝ කලකට පසු [[පස්වෙනි දප්පුල රජ]], පළමු රාජ්‍ය වර්ෂයේ (ක්‍රි.ව.965) මෙහි එක් විහාරයක නැවත භික්ෂු සංඝයා නතරකළ බවටත් මූලාශ්‍ර තොරතුරු වන බව ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් මහතා වැඩිදුරටත් සදහන් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}}&lt;/ref&gt;ඊටඅමතරව,තුන්වන සිරිසඟබෝ හෙවත් හතරවන අග්බෝ රජු (ක්‍රි.ව.662-678) විසින් කුරුන්දපිල්ලක පිරිවෙණෙහි ප්‍රාසාදයක් කරවූ බවත්,&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|මහාවංශය2_ඤාණානන්ද|2020|p=141}}:සතළිස් සතරවන පරිච්ඡේදය,21)මේ රජු කපුරු පිරිවෙණ ද,කුරුන්දපිල්ලක පිරිවෙණ ද,එසෙයින් ම මහාරාජාගාරයෙහි ද ප්‍රාසාදයක් කරවීය.&lt;/ref&gt;[[දෙවන දප්පුල රජ|දෙවන දප්පුල රජු]] සහ රජුගේ සේනා නැමැති රාජමෙහෙසිය විසින් ප්‍රාචීන විහාරය හෙවත් පූර්වාරාමයේ ප්‍රාසාදය පිළිසකර කළ බවත්,ඊට අයත්ව තිබූ උස්විටිගම නිසරුව තිබූ බැවින් එයද සරාසාර කරවූ බවත් මහාවංශයේ දැක්වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= මහාවංශය 2
 |author= කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි
 |volume= pp.181
 |language=si
 |isbn = 978-955-687-182-1
}}&lt;/ref&gt;එහි දැක්වෙන ප්‍රාචීන විහාරය බොහෝ විට පියන්ගල කන්දේ පිහිටි කුරුන්දි ප්‍රාචීන විහාරය විය හැකි බව හෙන්රි පාකර්ගේ මතය වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Ancient Ceylon 
 |author= H.Parker 
 |volume= 
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;වර්තමානයේ ද මෙම ස්ථානයට &quot;කුරුන්දන්මලේ පියංකල්ලු&quot; යන නමින් හැදින්වේ.එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ට අනුව &quot;පියංගල&quot; යන නම පසුකාලීනව එසේ &quot;පියංකල්ලු&quot; නමින් ව්‍යවහාර වන්නට ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.412-416
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;තුන්වන දප්පුල රජුගේ පුත්‍රයා වන [[තුන්වන මිහිඳු රජ|තුන්වන මිහිඳු රජු]] (ක්‍රි.ව.801-805) තම මව සහ දියණිය සමඟ කුරන්ගම හෙවත් කුරුන්දියට පැමිණ කුරුඳු වැවෙහි ජලය පිළිබඳව ඇතිව තිබූ ආරවුල සංසිදුවා
රජු විසින්ම ශිලා ලේඛනයක් ස්ථාපිත කළ බවත් එම ශිලා ලේඛනය මඟින් තහවුරු කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Archaeological Survey of Ceylon: North-Central,Central and Northern Provinces,Annual Report 1905
 |author= H.C.P.Bell
 |volume= pp.32-34
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;
දාඨෝපතිස්ස රජු දවස ජේතවන විහාරයට අයත් කුරුන්දචුල්ලක පිරිවෙනේ වැඩසිටි &quot;දාඨාවේධක&quot; නම් භික්ෂුවක් අන්‍ය වූ ප්‍රතිසංයුක්ත වචන ලියා තැබූ බව මහාවංස ටීකාව තුළ දැක්වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=වංසත්ථප්පකාසිනී,මහාවංස ටීකාව 2001
 |author= අකුරටියේ අමරවංස නාහිමි සහ හේමචන්ද්‍ර දිසානායක 
 |volume= pp.123
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; 
[[පළමුවන විජයබාහු රජ|පළමුවන විජයබාහු රජු]] (ක්‍රි.ව.1065-1120) විසින් සොලී ආක්‍රමණ හේතුවෙන් පරිහානියට පත් වූ කුරුන්දි මහා විහාරය නැවත කර වූ බවත් මහාවංශය තුළ දැක්වේ.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|මහාවංශය2_ඤාණානන්ද|2020|p=289}}:පනස් අටවන පරිච්ඡේදය,58)පණ්ඩුවාපි වෙහෙර,පාඨීන වෙහෙර,රක්ඛචේතිය පබ්බත විහාරය,එසේම මණ්ඩලගිරි විහාරය,මඩුලත්ථ විහාරය ද කරවීය.59)උරුවෙල නම් විහාරය ද දේවනගර විහාරය ද මහියංගණ විහාරය හා සිතලග්ගමක ලෙණත් කරවීය.60)දඹකොළ විහාරය ද එසේම ගිරිහඩු සෑ විහාරය ද කුරුන්දිය විහාරය ද සඳුන්ගිරි විහාරය ද කරවීය.&lt;/ref&gt;[[දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජ|දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජුගේ]] පාලන කාලයේ දකුණු ඉන්දීය ආක්‍රමණිකයන් වන කාළිංග මාඝ විසින් බඳින ලද කඳවුරු 15 අතරට කුරුන්දිය ද අයත් වූ බවත් එම කඳවුරු [[දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජ|දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජුගේ]] සේනාව විසින් මුදවාගත් බව මහාවංශයේ සහ නිකාය සංග්‍රහයේ සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= මහාවංශය 3 අවසාන භාගය
 |author= කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි
 |volume= pp.381
 |language=si
 |isbn = 978-955-687-186-9
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=නිකාය සංග්‍රහය(2011) 
 |author= (සංස්)සිරි තිලකසිරි
 |volume= p.46
 |language=සිංහල 
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.412-416
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Historical topography of ancient and medieval Ceylon
 |author= Nicholas C.W.
 |volume= Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society,New Series(Vol Vi)pp.86-87
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|සිංහල||407,410පිටු}}83 වන පරිච්ඡේදය: එකල්හි සම්පතින් ප්‍රසිද්ධ වූ පුලස්ති පුරයෙහි ද,කොටුසරගම් හිද,එසේම ගංතලාවෙහි ද,කාකාලය ගම්හි ද,පදී රට ද,කුරුන්දියෙහි ද,මනාමත්හි ද,මාතොට ද,එසේම මන්නාම් පටුනෙහි ද,පුලවෙෂටි නම් තොටද,එසේම වැලිගම ද,මහත් වූ ගෝනරට ද,එසේම ගෝනුසුරට ද, මීපා තොටද,එසේම හුරා තොට ද,මේ ආදී තන්හි කඳවුරු බැඳ බලාත්කාර කොට බොහෝ කල් වසන්නා වූ මාසේන්ද්‍ර,ජයබාහු නම් දෙමළ රජුන් දෙදෙනා ගේ සතළිස් දහසක් වූ ද්‍රවිඩ කේරළ යෝධයෝ කුන්තායුධ ගත් සිංහල යෝධයන් විසින් දැඩිසේ පෙලන ලද්දාහු...

{{harvnb|නිකාය_සංග්‍රහය,සංස්.සිරි තිලකසිරි|2011|46පිටුව}}විජයබාහු වත්හිමි නම් මහා රජාණන්ගේ අතිජාත පුත්‍ර වූ ශත්‍රැපංක විශේෂ විශෝෂණ ගරන්මාර්තණ්ඩ මණ්ඩලායමාන වූ ජම්බුණිපුර නිවාසී වූ කලිකාල සාහිත්‍ය සර්වඥ පණ්ඩිත පරාක්‍රමබාහු නම් මහ රජාණෝ සිරිලක රජ පැමිණ අධිකතර රාජාභිමාන උපදවා පොලොන්නරු, පුලච්චේරි, කොටසර, ගංතළා, කවුඩාපුලු,'''කුරුඳු''', පඳිමාන, මතුගොණ, දෙබර පටන, ඌරාතොට, ගොමුඩු, මිපාතොට, මණ්ඩලී, මන්නාරම් ආදී වූ ඒ ඒ ස්ථානයෙහි කඳවුරු බැඳ උන් දෙමළ, මළල, ජාවකාදී වූ සතුරු වියවුල් සන්සිඳුවා, සකල ලංකාතලය හස්තගත කොට, රාජ්‍ය ශ්‍රී විඳිමින්, ශ්‍රී වර්ධනපුරාදී නානා ස්ථානයෙහි විසිතුරු විහාර කරවා මහාසංඝයා වහන්සේ එහි වස්වා, චීවර, පිණ්ඩපාත, සයනාසන, ගිලාන ප්‍රත්‍යය යන සිවුපස දානයෙන් උපස්ථාන කොට වසන්නාහු....&quot;&lt;/ref&gt;

පසුව පැමිණි [[චන්ද්‍රභාණු]] නම් ආක්‍රමණිකයා ද [[දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජු|දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජ]] විසින් මුල් වරට පරාජය කර පළවා හරනු ලැබ දෙවන වර සොළීන් ද,ජාවක මහ සෙනඟක් ද සහිත ව කුරුන්දියේ සිංහල සෙනඟක් ද සහිතව ගොස් යාපහුවේ කඳවුරුලාගත් බව පූජාවලියේ දැක්වේ.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt; {{harvnb|පූජාවලිය_සංස්.කිරිඇල්ලේ_ඤාණවිමල_හිමි|1963|පිටුව 802}}​&quot;එකල පෙරවක් පිය රජහුගේ යුද්ධයෙහි පැරද පැලෑ චන්ද්‍රභානු රජු හා ජාවක මහ සෙනග සොළී පාඬින් ගෙන මාවටු බැස '''කුරුඳු''' පදී මානාවතු ගොනදෙබර පටන් ආදි තන්හි සිංහල බලසෙන් ගෙන පෙරලා අවුත්,යාපවු ගල් සිසාරා, අතුරු නොදී කඳවුරු බැඳ මේ වක පෙර වක සේ ආ පසුයෙහි නො යම්හ, මේ තුන් රජය තොපට නො හරිම්හ, දළදා පාත්‍ර ධාතු දෙව, රජ වොටුනු දෙව, රාජ්‍ය දෙව සටන් හෝ කරව යි සැහැසි වහසි කියා කියා යවූහ.&quot; &lt;/ref&gt;

නමුත් ඉතිහාසයේ වසර 21 ක් පුරාවට සිදුවූ දරුණු කාලිංගමාඝ ආක්‍රමණ සමඟ රජරට රාජධානි ශ්‍රී ලංකාවේ නිරිතදිග කොටසට සංක්‍රමණය වීමත් සමඟ මේ ප්‍රදේශ ද බොහෝ දුරට ජනශුන්‍ය වූ බව පෙනේ.ඒත් සමඟම මේ පුදබිම් ද වනාන්තරගත විය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= මහාවංශය 3 අවසාන භාගය 
 |author= කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි
 |volume= pp.357-360
 |language=si
 |isbn = 978-955-687-186-9
}}&lt;/ref&gt;පසු කාලිනව ලන්දේසී පාලන සමයේ දකුණු ඉන්දියාවේ සිට ලංකාවට වහල් සේවය සඳහා ගෙනෙන ලද වෙල්ලාල දමිළ ජනතාව මෙම ජන ශූන්‍ය ප්‍රදේශවල පදිංචි වීමත් සමඟ බොහෝ පුරාවිද්‍යා ස්ථාන විනාශ වූ බවත් මෙම පුරාවිද්‍යා භූමියෙහි ද ගොඩනැගිලි කඩා බිඳ දමා, ගෙන යා හැකි ද්‍රව්‍ය ඉවත් කර ගෙන ගිය බව යටත් විජිත සිවිල් සේවා නිලධාරියකු වූ අයිරිෂ් ජාතික ජෝන් පෙන්රි ලෙවිස් මහතා 1895 දී සිය A manual of the Vanni District, Ceylon කෘතියෙහි වැඩිදුරටත් සඳහන් කරයි.ඇතිව තිබෙන තත්ත්වය සැලකිල්ලට ගෙන 1933 දී රජයේ ගැසට් අංක 7981 මඟින් මෙම ස්ථානය පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයක් ලෙස නම් වන්නේ ඒ අනුවය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1895.Manual of the Vanni Districts
 |author= Lewis,J.P
 |volume= pp.314
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්==
===වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ===
අක්කර 420 ක පමණ වපසරියක විසිර පවතින මේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පැරණි බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදායක් වන පබ්බතාරාම බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය මූලික කොට නිර්මාණය කර තිබේ.ස්තූපය,බෝධිඝරය,ප්‍රතිමාඝරය හා උපෝසථඝරය යන ආගමික ගොඩනැගිලි සතර අඩංගු වූ මධ්‍ය චතුරස්‍රය උස් භූමිභාගයක පිහිටා එම චතුරස්‍රයට පිටතින් ප්‍රදක්ෂිණ පථයක් ද නේවාසික හා වෙනත් ආගමික නොවන ගොඩනැගිලි ප්‍රදක්ෂිණ පථයත් වාස්තු සීමාවේ පිහිටි දිය අඟලත් අතර වූ පහත් බිම් පෙදෙසේ විසිරී පැවතීම,මෙම ආරාම සම්ප්‍රදායේ ප්‍රධාන ලක්ෂණය වේ.මෙම සම්ප්‍රදාය මහායාන බෞද්ධාගමික බලපෑමට ලක් වූ විහාර සම්ප්‍රදායක් බව පිළිගෙන ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. xv-xxvii 
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

මේ බෞද්ධ විහාර සම්ප්‍රදාය පිළිබඳව පුළුල් හා විධිමත් න්‍යායයික විවරණයක් &quot;මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර&quot; නම් කෘතියෙන් ඉදිරිපත් කර ඇත.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;මහායාන සම්ප්‍රදායට අයත් කෘතියක් වන මෙය ක්‍රිස්තු වර්ෂ පස් වැනි සියවසත්,ක්‍රිස්තු වර්ෂ අටවැනි සියවසත් අතර කාලයේ අනුරාධපුර නගරය හා තදාසන්න කලාපයේත් රටෙහි වෙනත් ස්ථාන කිහිපයක් වර්ධනය වී පැවති විශේෂ මහායානික ආයතන පද්ධතියක් හා දැඩි සාම්‍යතාවක් උසුලන බැවින් ඒ හා සමාසන්න කාලයේ මෙම කෘතියේ මුල් අවස්ථාව සංස්ථාපනය කළ හැකි බව මහාචාර්ය වෝල්ටර් මාරසිංහයන්ගේ අදහසයි.ආරාම නිර්මාණයේ දී කලින් පිළිවෙළ කරගනු ලැබූ නිශ්චිත සැලැස්මක් පදනම් කරගෙන ඒවා ගොඩනැගූ බවට මූලික සාක්ෂ්‍ය ලැබෙන්නේ මෙම වාස්තුශාස්ත්‍ර කෘතියෙනි.&lt;/ref&gt;එහි විස්තර වන ආකාරය අනුව,මෙම පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරයක මැද මළුවක් තුළ යම්කිසි පූර්ව විචාල සැලැස්මකට අනුව විහාරයේ වඩා වැදගත් ගොඩනැගිලි ස්ථානගතව පවතී.වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයේ පළමු වැනි පරිච්ඡේදයේ දී මේ වර්ගයට අයත් ‘මූලික ආරාම දොළොසක්’ පිළිබඳ ව දක්වා ඒවායින් කොටසක් පිළිබඳ විස්තර ද දක්වා ඇත. ඒ මූලික ආරාම ප්‍රභේද වශයෙන් &quot;හස්ත්‍යාරාම, සිංහාරාම, දණ්ඩාරාම, පද්මාරාම, ශීතලාගුල්ම, භික්ෂුණ්‍යාරාම, ගෝකුලාරාම, අන්වාරාම, භුජංගඑණාරාම, චක්‍රාරාම, හංසපක්ෂ හා නවාකාර&quot; යන ආරාම ප්‍රභේද දැක්වේ. මෙම ආරාම ප්‍රභේද දොළොස ‘වාස්තු සැලසුම්’ හා ‘වික්‍රාන්ත’ වශයෙන් නැවත කොටස් දෙකකින් විග්‍රහ කෙරේ. ඒ අනුව මූලික ආරාම ප්‍රභේද විසි හතරක් ලැබේ. මේ එකිනෙක ආරාම සඳහා නම් යෙදීමේ දී ඒ ඒ නම්වලින් දැක්වෙන සතුන්ගේ හෝ ප්‍රපංචයන්ගේ ස්වරූප අනුව, එකී නම් තබා ඇති බව පෙනී යයි. ඒ අනුව හස්තියාගේ ස්වරූපය ගන්නා සැලසුම &quot;හස්ත්‍යාරාම&quot; නම් වේ. මෙම නම් තැබීමේ දී පංචාවාස ස්ථානගත කළ ආකාරය ඒ සඳහා වඩාත් බලපෑම් කරන්නට ඇති බව වෝල්ටර් මාරසිංහ මේ පිළිබඳ අදහස් දක්වමින් පෙන්වා දී ඇත. මෙම සැලසුම් හඳුනා ගැනීමේ දී මැද මළුවේ පිහිටි ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි සතර පිහිටි ස්ථාන පිළිබඳ සැලකිලිමත් වේ. කුරුන්දි විහාරයේ ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි ව්‍යාප්ත වී ඇති ආකාරය අනුව, මෙම විහාරය ‘හස්ත්‍යාරාම’ සැලැස්මට අනුකූල වන බවත්, තවදුරටත් එය ‘නැගෙනහිර දොරටුව සහිත හස්ත්‍යාරාම’ සැලැස්මට අනුකූල බවත් හඳුනාගත හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. xxxiii
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

[[File:The layout of the Vijayārāma Monastery.jpg|thumb|250px|පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරයක සැලසුම&lt;br&gt;( අනුරාධපුර විජයාරාම විහාරය )&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Sinhalese Monastic Architecture (1971)
 |author= Senake Bandaranaike 
 |volume= 
 |language=en
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;
]]

පබ්බත විහාරයන්හි බිම් සැලසුම් පරීක්ෂා කිරීමේ දී මුලතිව්, කුරුන්දි විහාරය ද අනුරාධපුර වෙස්සගිරිය හා අම්පාර පුළුකුනාවිය යන පබ්බත විහාර හා සමාන වාස්තු සැලසුමකට අනුගත වී ඇති පෞරාණික විහාරයක් බව තහවුරු වේ. මෙහි ඇති තවත් විශේෂත්වයක් වන්නේ මෙරට උතුරු ප්‍රදේශයේ වඩාත් ම දුරස්ථ ව පිහිටි පබ්බත විහාරය කුරුන්දි පබ්බත විහාරය වශයෙන් මේ දක්වා වාර්තා වීමයි. සූවිසි වැදෑරුම් ආරාම සැලසුම් අතුරින් කුරුන්දි විහාර සැලසුමෙන් ප්‍රකාශිත හස්ත්‍යාරාම ප්‍රභේදය පිහිටීම් ප්‍රදේශ වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රය කෘතිය තුළ වඩාත් හොදින් දැක්වේ.
&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;​{{harvnb|මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිතවාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර_පරි.වෝල්ටර්_මාරසිංහ|2014|p=7}}
හස්ත්‍යාරාමය ඛේටයක (නදියක් සහ කන්දක් අතර පිහිටි), ඛර්වටයක (කඳු වැටිවලින් වට වූ ගමක්), නගරයෙක, පුරදුර්ගයක, නදියක් අසබඩ, මුහුදු වෙරළක, උයනක, වනයක, නියම්ගමක, පටුනක (මුහුදක් අසල පිහිටි වෙළඳ නගරයක්), වනාන්තරයක හෝ දේශ සීමාවක පිහිටුවන්නේ යි. අන් තැනක (ඉදි) නොකරනු ලබන්නේ යි.&lt;/ref&gt;

​​මංජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයට අනුව, විහාරය තුළ පිහිටා ඇති සියලු ගොඩනැගිලි ‘මුඛ්‍ය’ හා ‘ගෞණ’ යනුවෙන් කොටස් දෙකකට බෙදනු ලැබේ. මුඛ්‍ය හෙවත් ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි පහකි. ඒවා නම්, චෛත්‍යය (ස්තූපය), බෝධිවේශ්මය (බෝධිගෘහය/බෝධීන් වහන්සේ), ප්‍රතිමාලය (පිළිම ගේ) හා සභා (පෝය ගෙය) යන ඉතා ම වැදගත් පූජනීය ගොඩනැගිලි හතරත්, භික්ෂූන් වහන්සේගේ වාසභවනය වූ ප්‍රාසාධයත් ය.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt; ‘ප්‍රාසාදය’ යනු පොදු ව්‍යවහාරයේ යෙදෙන්නක් වුව ද මේ අවස්ථාවේ දී එය විහාරයේ ප්‍රමුඛ භික්ෂූන් වහන්සේ වැඩ සිටි නේවාසික ගොඩනැගිල්ල වශයෙන් සැළකීම වඩා සුදුසු වේ.&lt;/ref&gt; පබ්බත ආරාමය අයත් වර්ගය අනුව, ඒ ඒ ගොඩනැගිලි පිහිටන ස්ථාන වෙනස් විය හැකි නමුත් ආරාම භූමිය තුළ එම එකිනෙක ගොඩනැගිලි බෙදී විහිදී යන ආකාරය පිළිබඳ පොදු මූලධර්ම ද දැකිය හැකි වේ. වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර කෘතියට අනුකූල ව, විහාරාභ්‍යන්තරයේ පිහිටා ඇති ගොඩනැගිලිවල ස්ථානගත වීම සාමාන්‍යයෙන් සිදු වන්නේ ප්‍රධාන දොරටුව නැතහොත් පිවිසුමේ පිහිටීම හා එහි දිශාගත වීම අනුව ය. ඒ අනුව, ශුද්ධ භූමියට ඇතුළු වන බැතිමතාට පළමුවෙන්ම ඇස ගැටෙන්නේ චෛත්‍යය හා බෝධීන් වහන්සේ යි. කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ මැද මළුවේ ඒ ඒ පූජනීය ගොඩනැගිලි විහිදී ඇති ආකාරය නැතිනම් ස්ථානගත වී ඇති ආකාරය පිළිබඳ අවධානය යොමු කිරීමේ දී මෙකී ශිල්ප ග්‍රන්ථාගත කරුණු ඒ සඳහා ද පොදු බව තහවුරු වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. xliv,xlvi
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;

​පබ්බත වර්ගයේ ආරාම නිර්මාණය කිරීමේ දී මූලික පදනම වන්නේ ‘පූර්වයෙන් අර්ථ දක්වන ලද සැලැස්මක්’ නොමැති නම් ‘මනඃකල්පිත වූ භූමි සැලැස්මකි.’ මෙහි දී අදාළ භූමි මණ්ඩලය කෝෂ්ට හෙවත් කොටු නවයකට නොහොත් 25කට බෙදනු ලැබේ. කෝෂ්ඨ නවයකින් යුතු වාස්තු මණ්ඩලය ‘පීඨ’ නමින් ද, කෝෂ්ඨ විසි පහකින් යුක්ත වාස්තු මණ්ඩලය ‘උපපීඨ’ නමින් ද හඳුන්වනු ලැබේ. මේ වාස්තු මණ්ඩලයක යම්කිසි කෝෂ්ටයක් හෙවත් පරිශ්‍රයක් සාමාන්‍යයෙන් නම් කරනු ලබන්නේ ඊට අධිගෘහිත යැයි සලකනු ලබන වාස්තු දේවතාවාගේ නමිනි.මේ පීඨයන්ගේ මධ්‍ය මණ්ඩලය නිශ්චිත ව ‘බ්‍රහ්ම’ වෙනුවෙන් වෙන් වේ..&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. xliv,261
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

[[File:Upapīṭha Vastu Maṇḍalaya.jpg|thumb|250px|උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩලය&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Comparison of the forty seven &quot;Panchavasa&quot; Monastery Plans with Archaeological Material,Manjusri Vastuvidyasastra
 |author= M.H.F.Jayasuriya,Leelananda Premathilake and Ronald Silva
 |volume= Bibiliotheca Zeylanica Series  
 |language=en
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;]]

​වාස්තු මණ්ඩලය නියෝජනය කරනු ලබන කෝෂ්ට හෙවත් කොටු ආරාමයට අයත් විවිධ ගොඩනැගිලි සඳහා වෙන් කරනු ලැබේ.උපපීඨ සැලැස්ම අනුව සංවිධානය වූ ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රභේදය වන්නේ කුරුන්දි විහාරයෙන් ද නියෝජනය වන හස්ත්‍යාරාම ප්‍රභේදයයි. (ප්‍රධාන පිවිසුම යෙදෙන දිශාව අනුව, හස්ත්‍යාරාමයේ තවත් ප්‍රභේද හතරක් හා හස්තිවික්‍රාන්තයේ ප්‍රභේද හතරක් වශයෙන් එකිනෙකට වෙනස් සැලසුම් අටක් පවතී). ඒ අනුව, මෙම විහාර සැලසුමේ දී ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි පහ, සිටගෙන සිටින ඉරියව්ව දක්වන විශාල හස්තියෙකුගේ විවිධ අඟපසග පොළොවේ ස්පර්ශ වන ස්ථාන අනුව පිහිටුවා ඇත..&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. xlvii
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
​මේ අනුව, නැගෙනහිර දෙසින් ප්‍රධාන පිවිසුම සහිත හස්ත්‍යාරාම ආකෘතියට අනුව ගොඩනඟා ඇති කුරුන්දි කන්දේ පබ්බත විහාරය ද ඇතුළු ඒ ප්‍රභේදයට අයත් ආරාමයක ඒ එකිනෙක ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි ස්ථානගත වී ඇති ආකාරය උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩල අනුව පහත අයුරින් මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර ග්‍රන්ථය තුළ විස්තර වේ.

{{Blockquote 
|text=
'''&quot;​පූර්වද්වාරය සහිත හස්ත්‍යාරාමය (පහත සඳහන් අයුරු) සැලසුම් කරනු ලබන්නේ යි. බ්‍රහ්මස්ථානයෙහි සභාශාලාව කරන්නේ යි. විතථයෙහි බෝධිය නියමකරන්නේ යි. ඊශානයෙහි චෛත්‍යය ද, සුග්‍රීවයෙහි ප්‍රතිමාලය ද, රුද්‍රරාජාංශයෙහි ප්‍රාසාදය ද වන්නේ ය. පංචාවාසයෝ (මෙසේ) විශේෂයෙන් (දක්වන ලදහ).&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. 51
 |language=si
 |isbn = }})&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. 51
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;}}}}}}


[[File:Upapīṭha Vastu Maṇḍala of Kurundi Vihara.jpg|thumb|250px|කුරුන්දි පබ්බත විහාරයේ උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩලය තුළ ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි පිහිටා ඇති ආකාරය]]

කුරුන්දි විහාරයේ උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩලය සලකා බැලූ විට ස්ථූපය &quot;ඊශ&quot; කෝෂ්ටය තුළ ද,බෝධිඝරය &quot;විතථ&quot; කෝෂ්ටය තුළ ද,පිළිමගෙය &quot;සුග්‍රීව&quot; කෝෂ්ටය තුළ ද,උපෝසථඝරය &quot;බ්‍රහ්මා&quot; කෝෂ්ටය තුළ ද හා ප්‍රාසාදය &quot;රුද්‍ර&quot; කෝෂ්ටය තුළ ද පිහිටා ඇත.

===ප්‍රධාන පිවිසුම් පියගැට පෙළ===
කුරුන්දි කන්ද මත පිහිටි පබ්බත විහාරයේ පූජනීය, වන්දනීය වාස්තු නිමැවුම් පිහිටි මැද මළුව දක්වා වූ ප්‍රධාන පිවිසුම කන්දේ උතුරු දෙසින් පැවති බවට විධිමත් වාස්තු ඉදිකිරීම් සාධක දැකගත හැකි වේ. කබොක් ගල් ප්‍රමුඛ ව කළු ගල් ද යොදාගනිමින් නිමවා පැවතින්නට ඇති මෙම පියගැටපෙළ කන්දේ උතුරු දෙසින් කුරුන්දි වාපි නැතිනම් ආසන්නයේ පිහිටි පෞරාණික වැවේ බැම්මේ දකුණු කෙළවර වෙත යොමු වී පැවත තිබී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.94
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

​
​දැනට මතුපිට පවතින සාධක අනුව වුව අගනා මෙන් ම මනස්කාන්ත වාස්තු නිමැවුමක් වශයෙන් හඳුනාගත හැකි මෙම පියගැට පෙළේ සාධක කන්දේ උතුරු ප්‍රපාතයේ ස්ථාන කිහිපයකින් ඉස්මතු වී ඇති ආකාරය දැක ගත හැකි වේ. එයින් තැන් දෙකක දී පියගැට පෙළේ දෙ පස ස්ථානගත කර පැවති මුරගල් යුගල දෙකක ඉහළ කොටස් දැකගත හැකි වේ. කන්ද පාමුලට ආසන්න ව දැකගත හැකි එක් මුරගල් යුග්මයක් එකිනෙක පරතරය මීටර් 4.5ක් වන සේ පිහිටා ඇත. ඒ තැන් සිට මීටර් කිහිපයක් ඉහළින් පිහිටා ඇති අනෙක් මුරගල් යුග්මයේ පරතරය මීටර් 3.9කි.
​දැනට පොළොවෙන් ඉස්මතු වී ඇති සාධක අනුව මෙම එක් මුරගලක පළල හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 40×16 ප්‍රමාණයේ වන අතර ඒවා කැටයම් රහිත වාම් නිර්මාණ බව පෙනී යයි. අනුරාධපුරය හා තදාශ්‍රිත පබ්බත විහාරාරාමයන්හි දැකගත හැකි එවැනි ආකාර මුරගල් සමඟ මෙම මුරගල් බෙහෙවින් සමපාත වන බව පෙනේ. මෙම පියගැට පෙළේ පඩි, කබොක් ගල් භාවිතයෙන් නිමවා ඇති සෙයක් පෙනී යයි. කෙසේ නමුත් තවමත් පිවිසුම් පියගැට පෙළ කැණීම් කර ඉස්මතු කර නොමැත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.95
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===මාධ්‍යමික මළුව(වන්දනීය මැද මළුව)===
අනුරාධපුර යුගයේ දෙවැනි භාගයේ දී වඩාත් ප්‍රචලිත වූ විහාර වර්ගයක් වන පබ්බත විහාරයක පවතින පොදු වාස්තුවිද්‍යා සැලැස්මට අනුගත ව එයට අයත් වන්දනීය වාස්තු නිර්මාණ ඉදිකරනුයේ පරිවාර වාස්තු නිමැවුම් අන්තර්ගත බිම් මට්ටමට වඩා උස් වූ මළුවක් මත ය. මේ මළුව ‘පූජනීය ගොඩනැගිලි අන්තර්ගත මළුව’ හෙවත් ‘මාධ්‍යමික මළුව’ වශයෙන් නම් කළ හැකි අතර ස්තූපය, පිළිම ගෙය, බෝධි වෘක්ෂය හා විනය කර්ම සිදු කළ පෝය ගෙය ඇතුළු පූජනීය ගොඩනැගිලි මෙම පරිශ්‍රය තුළ ස්ථාපිත කර ඇත. ඒ සම්ප්‍රදායට අනුගත ව කුරුන්දි කන්දේ විහාරයෙත් මැද මළුව ස්ථාපනය කර ඇත. අනුරාධපුරය පැරණි නගරයේ පිටත වළල්ලක ස්වරූපයෙන්,ස්ථාපනය කර ඇති කුරුන්දි විහාරය ඇතුලු බොහෝ පබ්බත විහාරයන්ගේ සැලසුම් පරීක්ෂා කිරීමේ දී පුරාණ ශිල්ප ග්‍රන්ථ වලට අනුකූල ආකාරයෙන් ඒවා ස්ථාපනය කර ඇති බව හඳුනාගත හැකි ය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.95,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

​කුරුන්දි කන්දේ මුදුනේ සිවු දෙසින් ම කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ප්‍රාකාර බඳවා ඒ තුළ සමතලා බිමක් ඇති කොට පූජනීය මළුව සකසාගෙන ඇත. මෙම මාධ්‍යමික මළුව නැගෙනහිර බටහිර දිශානුගත ව සැලකීමේ දී දිගින් මීටර් 120ක් පමණ හා පළලින් මීටර් 100ක් පමණ වේ. පෙර ද දැක්වූ පරිදි මෙම ප්‍රාකාරය විධිමත් ආකාරයෙන් කබොක් ගල් යොදාගෙන කරවා ඇති අතර සාමාන්‍ය උස, තැනක දී මීටර් 3ක් පමණ වන මුත් පොළොවේ පිහිටීම අනුව තැනින් තැනට එහි උස වෙනස් වේ. මෙම පූජනීය නිර්මාණ අන්තර්ගත වූ මධ්‍ය අංගණය සඳහා ඇති ප්‍රමුඛ ප්‍රවේශය මළුවේ නැගෙනහිර ඉමෙන් යොදවා ඇත. එම නැගෙනහිර ඉමේ දකුණු අන්තයේ සිට මීටර් 20ක් පමණ දුරින් මෙම පිවිසුම් පියගැටපෙළ ස්ථානගත කර ඇති අතර මීටර් දෙකක පුළුලකින් යුතු ගල්පඩි 7කින් එම පිවිසුම සමන්විත වේ. ඒ අනුව, මංජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයෙහි දක්වා ඇති ලක්ෂණ අනුව බැලීමේ දී කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ මැද පිහිටි, ප්‍රධාන මළුවේ ප්‍රධාන දොරටු දෙකක් වූ අතර එයින් ප්‍රධාන දොරටුව හෙවත් මහාද්වාරය නැගෙනහිර දෙසට මුහුණ ලා ඇති අතර ම උපප්‍රධාන දොරටුව හෙවත් පක්ෂ ද්වාරය(කුඩා දොරටුව) උතුරු දෙසට යොදවා ඇත. මේ අනුව, ප්‍රධාන දොරටුව මෙම ආරාමය වෙත පිවිසීම සඳහාත් පක්ෂ ද්වාරය වන්දනාව අවසන් කර එම මළුවෙන් පිටවීම සඳහාත් භාවිත වන්නට ඇත..&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.97,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව===

කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ වන්දනීය මැද මළුවේ ඊසානදිග කෙළවරට වන්නට පිහිටා ඇති මෙම ස්තූපය නටබුන් ව, ස්තූපයක් බව හඳුනාගැනීමට පවා නොහැකි තත්ත්වයෙන් පැවති බව පූර්ව වාර්තා තුළ දැකගත හැකි වේ. මෙම අගනා ස්තූපය 2021 වසරේ දී ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව මගින් ශ්‍රී ලංකා යුද හමුදාවේ ශ්‍රම දායකත්වය ඇතිව විධිමත් ආකාරයෙන් කැණීම් කර මතු කර තිබේ. 2023 මාර්තු වන විට මෙම ස්තූපයේ සංරක්ෂණ කටයුතු පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් අවසන් කර ඇත. කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ දැනට දැකගත හැකි වඩාත් වැදගත් ම හා ආකර්ෂණීය ම වාස්තු නිමැවුම වන්නේ මෙම ස්ථූපය යි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.97,3rd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

කුරුන්දි ස්තූපය කබොක් ගල් භාවිත කර ගොඩනැගූ මෙරට පැරණි ම ස්තූපය වේ.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;කෝට්ටේ යුගයට අයත් ප්‍රමාණයෙන් කුඩා කබොක් ස්තූප දෙකක් බැද්දගාන ප්‍රදේශයේ දැකගත හැකි වේ.නමුත් එම ස්ථූප දෙකට වඩා කුරුන්දි ස්ථූපය සියවස් ගණනාවක් පැරණිය.&lt;/ref&gt; ඒ අනුව, මෙරට පවතින විශේෂ ස්තූපයක් වශයෙන් මෙය හඳුනා ගැනීමේ වරදක් නැත. පවත්නා තත්ත්වය අනුව විෂ්කම්භය මීටර් 13කට ආසන්න මෙම ස්තූපය මළුව මට්ටමේ දී වටා ප්‍රමාණය මීටර් 40.6කට ආසන්න වේ. පශ්චාත් කාලීන ව නිධන් හොරුන් විසින් මෙම අගනා ස්තූපයේ මුදුනින් හාරා විනාශ කර ඇති බවට සාධක ස්තූපය ප්‍රතිසංස්කරණයට පෙර (2021 සැප්තැම්බර්) දැකගත හැකි විය. දෙමළ ඊළාම් ත්‍රස්තවාදීන් මෙම ප්‍රදේශයේ ක්‍රියාත්මක වූ කාලවකවානුවේ දී මෙම කලාපයේ උසින් වැඩි ම ස්ථානය වූ මෙම ස්තූපයේ මුදුන යුද්ධ ක්‍රියාකාරකම් සඳහා යොදාගත් බවටත් යම් යම් වාර්තා වීම් වී තිබේ. පුරාවිද්‍යා කැණීමෙන් ඉක්බිති සංරක්ෂණයට පූර්වයෙන් මෙම ස්තූපයේ උස ආසන්න වශයෙන් මීටර් 4ක් පමණ වේ. පේසා වළලු සහිත බෝඩම සෙන්ටිමීටර් 260ක් උසකට නිමවා ඇති අතර එයින් අනතුරු ව ස්තූප ගර්භය ගොඩනඟා ඇත. ස්වාභාවික හේතු හා නොමනා මිනිස් කටයුතු නිසා මෙම පූජනීය ස්තූපයේ උපරි කොටසින් සැලකිය යුතු කොටසක් විනාශ වී පවතියි. බොරදම ඇතුළු ස්තූපයේ යම් යම් ස්ථානවල දක්නට ඇති සාධක අනුව, මෙම හුරුබුහුටි අනර්ඝ ස්තූපය හුණු බදාම කපරාරු කර සුදුපිරියම් කර තිබූ බව ද සනාථ වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.103,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
[[File:Ground plan of the Kurundi Stupa.jpg|thumb|250px|2021 දී මුල් වරට කැණීම් කළපසු කුරුන්දි ස්ථූපයේ බිම් සැලසුම]]

​ලක්දිව පුරාණ කලා ඉතිහාසය පිළිබඳ ප්‍රාමාණික උගතකු වන, කැලණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ පුරාවිද්‍යාව පිළිබඳ මහාචාර්ය මාලිංග අමරසිංහ පෙන්වා දෙන ආකාරයට කැණීමෙන් ඉක්බිති අනාවරණය වූ මෙම ස්තූපය මෙරට දැනට පවතින පද්මාකාර හැඩයක් ගන්නා එක ම ස්තූපයයි.එහෙත් එතුමාට අනුව ස්තූපයේ සංරක්ෂණ කටයුතු අතරතුර දී ස්තූපයේ එකී පද්මාකාර ලක්ෂණ විනාශ වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.103, 3rd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

නැගෙනහිර සිට බටහිර දිශානුගත ව මීටර් 20.7ක දිගකින් හා උතුරේ සිට දකුණු දිශානුගත ව මීටර් 19.4ක පළලින් යුක්ත ව බිම් මට්ටමේ සිට මීටර් දෙකකට ආසන්න උසකින් ස්තූපය පිහිටුවා ඇති ස්ථූප මළුව සකසා ඇත. මෙම මළුව ද කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ම නිමවා ඇත. සාමාන්‍ය දිග පළල හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 35× 32×10 ප්‍රමාණයේ කබොක් ගල් ඒ සඳහා භාවිත කර ඇත.
​මෙම ස්තූප මළුවේ පැති හතර ම කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ම හැඩ ගැන්වූ මනබඳිනා බොරදම් හැඩ හා කැටයමින් අලංකාර කර තිබූ බවට පැහැදිලි සාධක පවතින අතර පොළොව මට්ටමේ සිට සෙන්ටිමීටර් 190ක උසක් දක්වා මෙම සාධක ශේෂයන් දැකගත හැකිය. මෙම පැති හතර ම ආවරණය කරමින් පැරණි ස්තූපයන්ගේ අනිවාර්ය අංගයක් වූ ‘ඇත් පවුරක් හෙවත් හස්ථිවේදියක්’ ද පැවතුණු බවට සාධක පවතින මුත් මේ වන විට එය බෙහෙවින් විනාශ වී පවතියි. කිසිදු අලංකාර අංගයකින් තොර ව පළමු ව ස්තූප මළුව සකසා ඉක්බිති, එයට බාහිරින් මෙම අලංකරණ අංග එකතු කර ඇති බව වාස්තු නිර්මාණකරණය පරීක්ෂා කිරීමේ දී පැහැදිලි වේ. ඒ බාහිර නවකම්, කාලයාගේ ඇවෑමෙන් එහි මුල් බැඳීම්වලින් දුරස් වී වෙන් වී යන ආකාරය කැණීමෙන් පසු පැහැදිලි ව දැකගත හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.97,3rd and 4th paragraphs
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kurundi Stupa after conservation.jpg|thumb|275px|කුරන්දි ස්ථූපය සංරක්ෂණය කිරීමෙන් පසු]]

​ඉදිකිරීම් සිදු කරන ලද අවධියේ ම ස්තූප මළුවේ මෙම අලංකරණ අංග සියල්ල ම ආවරණය වන ආකාරයෙන් සෙන්ටිමීටර් 2ක් පමණ ඝනකම හුණු කපරාරු මගින් ආවරණය කර අලංකාරය තවත් වැඩි කර තිබූ බවට සාධක වර්තමානය වන විටත් ශේෂ වී ඇති හුණු කපරාරු කොටස් මඟින් පැහැදිලි වේ.​ස්තූප මළුව මතට පිවිසීම සඳහා වන පියගැට පෙළ පිහිටා ඇත්තේ මළුවේ බටහිර ඉමෙනි. ඒ අනුව, ස්තූපය වෙත පිවිසෙන්නෙකු නැගෙනහිර දෙසට මුහුණ යොමා ස්තූප මළුව මතට පිවිසිය යුතු වේ. සැළකිය යුතු අවස්ථාවන් හි දී මෙවැනි ස්තූප සඳහා පිවිසුම් සතර දෙසින් පැවතියත් මෙම ස්තූපය සඳහා පිවිසුම් ඇත්තේ එකක් පමණි. මෙම ස්තූපය පිහිටා ඇති ස්ථානයේ ස්වභාවයත් පිවිසුම් එකක් පමණක් යෙදීමට අනුබලයක් සපයන්නට ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.99,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

​ස්තූපය දෙසට මුහුණ යොමු කරමින් ගල් පියගැට දෙකක් නැඟීමෙන් පසු එකී පිවිසුම දකුණු හා වම් අතට බෙදී වෙන් වී ගමන් කරයි. මීටරයක පුළුලින් යුක්ත ව එක් පසෙකට ගල් පඩි 13කින් සමන්විත මෙම පියගැටපෙළ සෙන්ටිමීටර් 330කින් දිග වන අතර අංශක 30ක පමණ නැඟීමකින් යුක්ත වේ. පියගැටපෙළ තරණය කර සලපතල මළුව වෙත පිවිසිය හැකි වේ. ඒ අනුව, වම් පස පියගැටපෙළ භාවිතයෙන් ස්තූප මළුව වෙත පිවිසෙන බැතිමතෙකුට දක්ෂිණාවර්ත ව ඇවිදිමින්, පුදපූජා කිරීමෙන් අනතුරු ව අනෙක් පියගැටපෙළ උපකාරයෙන් මළුවෙන් බැසිය හැකි වේ. මෙම පියගැටපෙළ ස්ථාපනය කර ඇති ආකාරය අනුව, ස්තූප මළුවට පිවිසෙන හෝ එයින් පිටවෙන අයෙකුට ස්තූපයට පිටු නොපාන ආකාරයෙන් එකී කටයුතු සිදු කළ හැකි ය.
​කබොක් ගල් යොදමින් ස්තූප මළුව සකසා ඇති නමුත් ස්තූපයේ වැලිකොන්දේ සීමාවේ සිට සෙන්ටිමීටර් 75ක් දුරින් ආරම්භ වී සෙන්ටිමීටර් 175ක් දක්වා කලාපය ආවරණය වන සේ ගල්පුවරු අතුරා ඇත. මිහින්තලේ පිහිටි කණ්ඨක චේතිය, කටුසෑය හා ඉඳිකටු සෑය වැනි ස්තූපවලත් මෙම ලක්ෂණය දැකගත හැකි වන අතර ක්‍රිස්තු වර්ෂයෙන් 7-8 සියවස් කාලයේ දී නිමවෙන බොහෝ කුඩා හා මධ්‍ය පරිමාණයේ ස්තූපයන්හි ස්තූප මළු මත මෙම ලක්ෂණය දැකගත හැකි වේ.මෙසේ අතුරා ඇති ගල්පුවරු 18 ක් මත යම් දෙයක් ඇඹරීම නිසා ඇතිවන ආවට සලකුණු දැකගත හැකි අතර මෙම ස්තූප වන්දනාවේ යෙදුණු බැතිමතුන් විසින් ඖෂධ හෝ වෙනත් පූජාර්හ දෑ ඇඹරීම නිසා මෙම සලකුණු ඇති වූ බව විද්වත් මතය වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.99,2nd and 3rd paragraphs
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Drawing art kurundi stupa.jpg|thumb|275px|සිංහල රජ දවස පැවති කුරුන්දි ස්ථූපය දැක්වෙන උපකල්පිත සිතුවමක්&lt;br&gt;( මහාචාර්ය මාලිංග අමරසිංහ විසින් සිතුවම් කරන ලද )&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.318
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


වැලි මළුව කෙරෙහි අවධානය යොමු කළවිට එහි උතුරු සීමාව පැහැදිලි ව හඳුනාගත හැකි අතර එහි ඉම, ස්තූප මළුවේ මුල සිට මීටර් 3.1ක පුළලකින් යුක්ත ය. මෙම වැලි මළුව මත අවශේෂ ශිලා නිර්මාණ කිහිපයක් ද දැකගත හැකි වේ. ඒ අතර, ස්තූප සෝපානයට(ස්ථූප පඩිපෙළට) ආසන්නයේ ගල්පඩියක් වශයෙන් භාවිතයට ගන්නට ඇතැයි සිතිය හැකි ගල් පුවරුවක් පවතින අතර මෙහි දිග, පළල හා උස සෙන්ටිමීටර් 110×20×15 ප්‍රමාණයේ පවති. මතුපිට සුමට කර වාත්තු හැඩයෙන් සකසා ඒ වටා ඉමට ආසන්න ව කාණුවක් කපා සකස් කරන ලද ගල් නිර්මාණයක් ද දැකගත හැකි අතර මෙය ප්‍රමාණයෙන් සෙන්ටි මීටර් 50×40×25 පමණ වේ. එමෙන් ම, දිග සෙන්ටි මීටර් 120ක් ද පළල සෙන්ටි මීටර් 38ක් හා උස සෙන්ටි මීටර් 14ක් වන මේ වන විට කොටස් තුනකට කැඩී ගිය ගල් පුවරුවක් ද වැලි මළුව මත දැකගත හැකි තවත් නිර්මාණයකි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.104,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
====මල් අසුන====
ස්ථූපයේ සලපතල මළුවට පිවිස දක්ෂිණාවර්තව ඇවිද යාමේදී වයඹ දෙසින් සෙන්ටිමීටර 240ක දිගින් හා සෙන්ටිමීටර 180ක පළලකින් යුතු මෙන්ම සෙන්ටිමීටර 90 පමණ උසකින් යුතු ආයත චතුරස්‍රාකාර නිමැවුමක් දැකගත හැකි අතර එය මල් ආසනයක් වශයෙන් ස්ථාපනය කරන ලද්දක් ලෙස විද්වතුන් අනුමාන කරනු ලබයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.100,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

====යූපස්ථම්භය====
ස්තූප මළුවේ නැගෙනහිර දිශානුගත ව, කොටස් තුනකට කැඩී වෙන් ව කරවිකඩ ටැඹ හෙවත් යූපස්ථම්භය,ස්ථූපය කැණීම් කිරීමේදී හමු විය.  මෙයටම වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයේ භාවිත වන්නේ ‘ගජස්ථම්භ’ යන නමයි. එයින් ‘හස්තියෙකු බැඳ තබන කණුව’ යන අදහස ජනිත කෙරේ..&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. 1xxiv
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;දිගින් සෙන්ටිමීටර් 160ක් වූ මෙම යූපස්ථම්භය අෂ්ටාකාර හැඩයක් ගන්නා අතර එහි ඉහළ කෙළවර පද්මාකාර ස්වරූපයක් ගන්නා අයුරින් මනරම් ව නිමවා ඇත. මෙම ලක්ෂණය මෙරට අභයගිරි සම්ප්‍රදායේ පුදබිම්වල පවතින ස්තූප හඳුනාගැනීමේ මූලික නිර්ණායකයක් වශයෙන් දැක්විය හැකි අතර අනුරාධපුර යුගයේ මධ්‍ය කාලයෙන් පසු ශීඝ්‍ර ලෙස ව්‍යාප්ත වූ අභයගිරි සම්ප්‍රදායේ නියෝජනය මෙයින් නිරූපණය කරනු ලබයි. ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව මගින් මෙම ස්තූපය කැණීම් සිදු කරන අවස්ථාවේ දී ස්ථූප මළුව මත වූ වජ්‍රාසනය මත සෘජු ව පැවතිය දී  මෙය කැණීම් මගින් හමු විය.මෙහි ඉහළ කොටස හින්දු අන්තවාදී කොටස් විසින් ශිව ලිංගයක් බවට අසත්‍ය තර්කානුකූල රහිත මතවාද ව්‍යාප්ත කිරීමට උත්සාහ කරනු ලැබී ය. නමුත්, පුරාවිද්‍යා සන්දර්භයක් තුළ තබා විග්‍රහ කිරීමේ දී මෙය පැරණි බෞද්ධ වාස්තුවිද්‍යා නිර්මාණය හා සැබැඳි ප්‍රධාන අංගයක් බව කිසි සේත් ම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට අවස්ථාවක් නොමැති බව විද්වතුන් පෙන්වා දී තිබේ.එයට හින්දු ආගමික ස්වරූපයක් ආදේශ කිරීමට අවම ප්‍රස්ථාවක් ද නොමැති බව ඓතිහාසික ආගමික වාස්තුවිද්‍යාව තුළින් තහවුරු කරනු ලබයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.100,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

====වජ්‍රාසනය====
කොටස් වූ යූපස්ථම්භය හමු වූ ස්ථානයට ආසන්නයේ නොමැති නම්, ස්තූප මළුවේ නැගෙනහිර පෙදෙසේ මධ්‍යගත ව දිග සෙන්ටිමීටර් 260ක් ද පළල සෙන්ටිමීටර් 110ක් හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 20ක් පමණ වන්නා වූ මැනවින් සකස් කළ, එහෙත් කාලයාගේ ඇවෑමෙන් කොටස් තුනකට කැඩී වෙන් වී ඇති ගල් පුවරුවක් දැකගත හැකි අතර මෙය සෙන්ටිමීටර් 55ක් උස වූ ගඩොළු ඝනාකාකාර ආධාරකයක් මත පිහිටුවා ඇත. මෙහි මතුපිට මටසිලිටි ආකාරයෙන් ඔප දමා ඇත. මෙම කදිම ගල් නිමැවුමට ආවරණයක් ද පැවති බවට පුරාවිද්‍යා සාධක පවති. ඒ අනුව, එකී ආවරණය දරා සිටි සෙන්ටිමීටර් 23×13 ප්‍රමාණයේ මීටර් දෙකක උසින් යුතු, මැනවින් සැකසූ ගල්කණු දෙකක් මෙම ගල්පුවරුවේ වම් පසින් සෙන්ටිමීටර් 120ක පරතරයක් ඇති ලෙස දැනටමත් දැකගත හැකි ය. එයට අයත් තවත්  එවැනි ගල් කණුවක් මෙම ස්තූපය කැණීම් අවස්ථාවේ දී මෙයින් විතැන් වී ආසන්නයේ ඇති බෑවුමේ රැඳී තිබිය දී සොයාගෙන තිබේ. මෙම නිමැවුම &quot;විදුරසුනක් හෙවත් වජ්‍රාසනයක්&quot; වශයෙන් කිසිදු සැකයකින් තොර ව හඳුනාගත හැකි ය. එනම්, මුල් කාලීන ව බුදුරජාණන් වහන්සේ නිරූපණය කිරීම සඳහා යොදා ගත් බුද්ධ සංකේත අතරට මෙම විදුරසුන අයත් වන අතර බොහෝ විට බුදුපිළිමය නිරූපණය කිරීමට පූර්වයෙන් බුද්ධ වන්දනා සඳහා බෙහෙවින් ප්‍රකට අනුරුවක් වශයෙන් විදුරසුන හඳුනාගත හැකි වේ. විදුරසුනින්, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ බුද්ධත්වය නිරූපණය කරනු ලබයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.100,3rd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Vajrāsana of the Kurundi Stupa.jpg|thumb|225px|ස්ථූප මළුවේ ඇති වජ්‍රාසනය හෙවත් විදුරසුන හා දෙපස ඇති ගල්කණු සහිත වජ්‍රාසනඝරය සංරක්ෂණය කිරීමෙන් පසු]]

පුරාවිද්‍යා හඳුනා ගැනීම් අනුව මෙම ස්ථානයේ දැකගත හැකි බෙහෙවින් ම පැරණි නිර්මාණය මෙම විදුරසුන බව බොහෝ පුරාවිදයාඥයන් පෙන්වා දෙයි. මෙම ස්තූපය හා අනෙකුත් වාස්තු අංග නිමවුණු අවධියට වඩා පැරණි කාලයකට මෙම නිර්මාණය අයත් විය යුතු බව ඔවුන්ගේ අදහසයි. ඒ අනුව, මෙහි පවත්නා පූජනීය වටිනාකම හේතුවෙන් මෙම කුරුන්දි ස්තූපය නිර්මාණය කරන අවස්ථාවේ දී මෙහි ගෙනැවිත් ස්ථාපනය කළ බව සිතිය හැකි වේ.​පසු කාලීන, මිනිස් කටයුතු හේතුවෙන් මෙම විදුරසුන මතුපිට යම් විකෘතිතා ඇති වී පවතින බව දැකගත හැකිය. එනම්, යම් කිසි ද්‍රව්‍යයක් ඇඹරීම සඳහා මෙම අසුන භාවිත කර ඇති හෙයින් ඒ මත දළ ආවාට ඇති වී ඇති අතර විවිධ ප්‍රමාණයේ ආවාට 10ක් දක්නට ඇත. පසු කාලීන ව මේ ස්ථානයේ අභයගිරි සම්ප්‍රදායේ ව්‍යාප්තියත් සමඟ බැතිමතුන් විසින් පූජාකර්ම සඳහා ගලගෑම නොහොත් ඇඹරීම සඳහා මෙම ගල් පුවරුව යොදා ගැනීම හේතුවෙන් මේ ලකුණු නිර්මාණය වී ඇති බව විද්වතුන්ගේ නිගමනය වී තිබේ. මුල් කාලීන ව විදුරසුනේ ඇති ආගමික හා පූජනීය වටිනාකම අවම වී ​යාම පෙන්නුම් කෙරෙන අවස්ථාවක් වශයෙන් ද මෙය පෙන්වා දිය හැකි වේ. මෙවැනි ඇඹරුම් නිසා ඇති වූ ආවාට සලපතල මළුවේ ඇති ගල් පුවරු මත ද දැකගත හැකි ය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.101-103 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

====පා දෝවනිය====
ස්තූපයට බටහිර දිශාවෙන් තරමක් වම් පසට වන්නට වැලි මළුවේ දිග හා පළල මීටර් 2 බැගින් ද උස සෙන්ටි මීටර් 40ක් ද ගැඹුර සෙන්ටිමීටර් 23ක් ද වූ කබොක් ගලින් සකස් කළ චතුරස්‍රාකාර නිර්මාණයක් දැකගත හැකි වේ. මෙහි මතුපිට හුණු කපරාරු කර තිබූ බවට සාධක ද එය සියුම් ව පරීක්ෂා කිරීමේ දී දැකගත හැකි වේ. ස්තූපය වන්දනා කිරීමේ අරමුණින් ස්තූප මළුවට පිවිසෙන සැදැහැවත් බැතිමතුන්ගේ පාද දෝවනය කිරීම සඳහා අවශ්‍ය ජලය රැස්කර තිබූ නිර්මාණයක් හෙවත් පාද දෝවනියක් වශයෙන් මෙය නම් කළ හැකි වේ. අනුරාධපුර ආදී ප්‍රදේශයන්හි පවතින පුරාණ පූජනීය ස්ථානයන්හි විශේෂයෙන් ම අභයගිරි සම්ප්‍රදායට අයත් පූජනීය ස්ථානයන්හි මෙවැනි ආකාරයේ ගලින් සකස් කළ පා දෝවනි සුලභ වශයෙන් දැකගත හැකි වේ.​මෙම පාද දෝවනියට බටහිර පසින් දිග සෙන්ටිමීටර් 320ක් හා පළල සෙන්ටිමීටර් 310ක් වූ කබොක් ගල් යොදාගනිමින් ම සකස් කළ ඉදිකිරීමකට අයත් පාදමක අවශේෂ ද දැකගත හැකි අතර මෙය කුමක් දැයි නිශ්චය කිරීමට තරම් ප්‍රමාණවත් සාධක මතුපිට ශේෂ වී නොමැත. එහෙත් ස්තූපය සඳහා පුදපූජා සිදු කරනු ලබන අවස්ථාවන්හි දී ඊට අදාළ පූජාර්හ දෑ තැන්පත් කිරීමට යොදාගත් වාස්තු ඉදිකිරීමක ශේෂ විය හැකි බවට විද්වතුන් මත පල කර තිබේ.නමුත්, මේ පිළිබඳ පැහැදිලි සාධක නොලැබෙන නිසා මෙම නිර්මාණය මෑතක කළ එකක් වීමට ද ඉඩ ඇති බවට සමහර විද්වතුන් මුල් අදහසට විරුද්ධ මතයක් ද පල කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.103,3nd and 4rt paragraphs
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 80%; width: 100%;&quot;
|-
|+ style=&quot;background:#CD853F; font-size: 100%; text-align: center&quot;|කුරුන්දි විහාරයේ ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව කැණීමෙන් ලැබුණු පුරාවස්තු&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.150-155
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;background:#DEB887; text-align:center&quot;|[[File:Kurundi stupa excavation.jpg|200px]]කුරුන්දි ස්ථූපය&lt;br /&gt;( පුරාවිද්‍යා කැණීමෙන් පසු දිස්වුන ආකාරය )
|
&lt;gallery&gt;
File:Artifacts kurundi stupa11.jpg|ස්ථූපයේ පද්ම බොරදම ඊසාන කාර්තුව
File:Artifacts kurundi stupa 12.jpg|ස්ථූපයේ නටබුන් වී ඇති හස්ති ප්‍රාකාරය 
File:Artifacts kurundi stupa15.jpg|කැබලි තුනකට වෙන්ව ඇති යූපස්ථම්භය 
File:Artifacts kurundi stupa13.jpg|කැබලි වලට කැඩී ඇති විදුරසුන හෙවත් වජ්‍රාසනය 
File:Artifacts kurundi stupa14.jpg|හුණු දියකිරීම සඳහා යොදාගන්නට ඇති ගඩොළි මගින් සකස් කළ කොටුවක්
File:Artifacts kurundi stupa1.jpg|පොලොන්නරුව යුගයේ කාසි අංක 1
File:Artifacts kurundi stupa2.jpg|පොලොන්නරුව යුගයේ කාසි අංක 2
File:Artifacts kurundi stupa3.jpg|යටත් විජිත යුගයේ කාසියක්
File:Artifacts kurundi stupa4.jpg|මැටි බිම් ඇතුරුම් ගල්
File:Artifacts kurundi stupa7.jpg|පැතලි මැටි උළු
File:Artifacts kurundi stupa6.jpg| පැරණි කම්මල් ඇණ
File:Artifacts kurundi stupa 5.jpg|සැරසිලි සඳහා යොදාගත් ගඩොළු
File:Artifacts kurundi stupa8.jpg|විවිධ හැඩැති පුරාවස්තු 1
File:Artifacts kurundi stupa9.jpg|විවිධ හැඩැති පුරාවස්තු 2
File:Artifacts kurundi stupa10.jpg|විවිධ හැඩැති පුරාවස්තු 3
&lt;/gallery&gt;
|}

===පිළිමගෙය===
පෝය ගෙයට මීටර් 20ක් පමණ නුදුරින් නිරිත දෙසට නටබුන් 'පිළිම ගෙය' , 'පටිමාඝරය' නැතහොත් 'ප්‍රතිමාගෘහය' පිහිටා ඇත. කබොක් ගල් යොදාගනිමින් නිර්මාණය කළ, දිග මීටර් 26.5ක් ද හා පළල මීටර් 17ක් ද පොළොව මට්ටමේ සිට උස මීටර් 1.2ක් ද වන උස මළුවක් මත මෙම පිළිම ගේ ස්ථාපනය කර තිබේ. බිම්බාලය, ප්‍රතිමාලය, ප්‍රතිමාධාර ආදී විවිධ නම්වලින් හැඳින්වෙන ප්‍රතිමාගෘහය ආරාමයක චෛත්‍ය ළඟට වඩාත්ම කැපී පෙනෙන වැදගත්කමක් සහිත ගොඩනැගිල්ල වශයෙන් හඳුනා ගැනේ.
​පිළිමගේ සහිත මළුවට පිවිසීම සඳහා එහි නැගෙනහිර දෙසින් පියගැටපෙළ සකසා ඇත. කළුගල් යොදාගනිමින් නිමවා ඇති මෙහි පිවිසුම සෙන්ටිමීටර් 230ක පළලකින් යුක්ත වේ. මෙම පිවිසුමේ සඳකඩ පහණ පැවති ස්ථානයේ එම සඳකඩ පහණ කඩා එතැනින් පසෙකට ඇද දමා නිධන් සොරුන් විසින් සිදු කළා යැයි අනුමාන කෙරෙන මීටර් 1.7ක දිග හා පළලකින් යුතු මීටර් 2.7 ගැඹුරකිනු යුතු වලක් වාර්තා විය.සඳකඩ පහණ, කොරවක්ගල් හා ගල් පඩි කඩා විසුරුවා දමා ඇති ආකාරයක් මුල්වරට පුරාවිද්‍යා කැණීම් සිදු කිරීමේදී වාර්තා විය.කැබලි වන සේ කඩා විසිරුවා ඇති ​සඳකඩ පහණෙහි කොටස් පිළිම ගෙය ආසන්නයේ දක්නට ලැබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.105 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Side elevation plan of the Kurundi image house.png|thumb|275px|ප්‍රතිමාගෘහයේ පැතිකඩ සැලසුමක්( වර්ෂ 2021)&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.109 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]

[[File:Front elevation plan of the image house of t Kurundi.png|thumb|275px|කැණීමට පෙර කුරුන්දි විහාරයේ පිළිමගෙයි ඉදිරිපස සැලසුමක්&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.175
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


පවත්නා සාධක අනුව කළුගල් සඳකඩ පහණේ අරය සෙන්ටිමීටර් 90කි. පහණ මැද ඇති නෙළුම් පද්මය, පලා පෙති හා ගිනිදැල් මෝස්තර පමණක් නිරූපණය කර ඇත. කොරවක්ගල් ද කැටයම් රහිත නැමී හා වක සහිත සරල ලක්ෂණ නිරූපණය කරයි. ගල්පඩිවල මුහුණ පෙදෙස කැටයමින් සරසා ඇත. දොරටුවේ ඇති කළුගලින් සකස් කළ කොරවක්ගල හා සඳකඩපහණ සරල ස්වරූපයෙන් නිමවා ඇත්තේ සංකීර්ණ සැරසිලිවලින් තොර ව ය. මෙම පිවිසුමට අයත් දොරටුපාල රූ නැතහොත් මුරගල් මතුපිට ගවේෂණයේ දී වාර්තා නොවී ඇත.​මෙකී පඩිපෙළ හරහා ගමන් කරමින් පිළිම ගෙයට පිවිසිය හැකි වන අතර බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටි, ගන්ධ කුටි ආකෘතිය නිරූපණය කරමින් ප්‍රතිමාගෘහ ආකෘතියට ම නිමවා ඇති මෙම පිළිම ගේ දිගින් මීටර් 15.6ක් හා පළලින් මීටර් 8.2ක් වේ. අන්තරාලයට පිවිසෙන ස්ථානයේ තවත් පිවිසුමක් පැවති බවට සාධක පවතින අතර එහි පිවිසුම් ද්වාරයක් වූ බවට සාධක ඇත. මෙහි ගලින් කළ පිවිසුම් ද්වාර උළුවස්සට අයත් උඩළිපත දැකගත හැකි අතර එය මනරම් වාමන රූ හා වෙනත් රූකම්වලින් අලංකාර කර ඇත. මීටර් 7.6ක දිගින් හා මීටර් 4.2ක පළලින් යුත් අන්තරාලයෙහි සැලැස්ම දැනට ශේෂ වී ඇති ගල්කණුවලින් ප්‍රතිනිර්මාණය කළ හැකි වේ. පොදුවේ සලකා බැලීමේ දී පිළිම ගේ නිමවීම සඳහා මීටර් 2.75 ක උසකින් යුතු දිග හා පළල සෙන්ටිමීටර් 26×20 ප්‍රමාණයේ වන ගල්කණු යොදාගෙන ඇති අතර එවැනි ගල්කණු 27ක් මුල් පුරාවිද්‍යා කැණීම සිදු කරන අවස්ථාවේ දී වාර්තා වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.106
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

​පිළිම ගේ ගර්භ ගෘහයේ දිග මීටර් 8ක් හා පළල මීටර් 8.2ක් වේ. පිළිම ගේ බටහිර අන්තයේ මැද කොටසේ දිග, පළල හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 75×47×25 ප්‍රමාණයේ මල් ආසනයක් තැන්පත් කර ඇති නමුත් එම නිර්මාණය එහි මුල් පිහිටුමෙන් වෙනස් කර ඇති බවක් මුල්වරට කැණීම් කළ පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන්ට නිරීක්ෂණය වී තිබේ.ගර්භ ගෘහයේ පැවති බුද්ධ ප්‍රතිමාවේ කිසිදු සාධකයක් මතුපිටින් දක්නට නොමැති නමුත් මෙහි හිටි පිළිමයක් වැඩ හිඳි බව සිතිය හැකි අතර එම බුද්ධ ප්‍රතිමාව වටා පැදකුණු කළ හැකි ආකාරයෙන් පිළිමගෙය නිර්මාණය කර තිබූ බව පෙනේ. කබොක් ගලින් කරවූ මළුව මත පැරණි ප්‍රතිමා ගෘහය නිර්මාණය කිරීමට යොදාගත් උළු, ගඩොල් හා ගල්කණු කොටස් විසිරී පවතින ආකාරය ද දැකගත හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.107,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Reconstructed sketch of the Buddha statue at Kurundi Vihara.jpg|thumb|150px|කුරුන්දි විහාරයේ පිළිමගෙය කැණීමේදී අනාවරණය වූ බුද්ධ ප්‍රතිමාවේ අවශේෂ අනුසාරයෙන් ප්‍රතිනිර්මිත බුද්ධ ප්‍රතිමා සටහනක්&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.378 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


[[File:Front of the image house of Kurundi.jpg|thumb|275px|කැණීමෙන් පසු පිළිමගෙයි ඉදිරිපස&lt;br&gt;(සංරක්ෂණය කර නොමැත)]]


​ගරු අමාත්‍ය, සිරිල් මැතිව්ගේ කාලයේ දී එනම් 1980 දශකයේ ආරම්භයේ දී හින්දු බැතිමතුන් විසින් මෙම ස්ථානයේ ඉදි කළා යැයි පැවසෙන හින්දු කෝවිල ද මෙම පිළිම ගේ තුළ ම ඉදි කර පැවති බවට සාධක පවතිි. එයින් පසු වත් 2020 වසරේ දී පමණ නැවතත් මෙම පිළිම ගෙයි පුරාණ පිළිම ස්ථාපිත ව පැවති ස්ථානයේ ම හින්දු ශිව දේවාලයේ ත්‍රිශූල ආදිය ස්ථාපිත කර තිබූ බව ද වාර්තා වී තිබේ. ඒ අනුව මෙම ස්ථානය හින්දු පූජනීය ස්ථානයක් බව පවසමින්, අන්තවාදීන් විසින් මෙම ගර්භගෘහයේ බුද්ධ ප්‍රතිමා ස්ථාපිත ව පැවති ස්ථානයේ මීටර් 2×1.5 ප්‍රමාණයේ බිමක, පෝට්ලන්ඩ් සිමෙන්ති භාවිතයෙන් බිම සකසා ඇති බව වාර්තා වී තිබේ.ඒ මත පෙර කී මල් ආසනය තබා එය ඔවුන්ගේ පුදුසුන බවට ​පත්කර ඇති අතර ගර්භගෘහයේ පිවිසුම් ද්වාරයේ ගල් කැබැල්ලක් මත තැබූ කොරවක්ගලෙහි ඇත් සොඬය නියෝජනය කරන වටකුරු ගල් කොටස තබා එයට ශිවලිංග නාමාදේශ කොට මෙම පෞරාණික බෞද්ධ පිළිම ගෙය හින්දු කෝවිලක් බවට පරිවර්තනය කිරීමට උත්සාහ කර තිබුණ බවක් පෙනේ.මෑතක් වන තුරු පිළිමගෙයි ගර්භගෘහය ආවරණය වන පරිදි වහලයක් ද කරවා පැවති බව එම ස්ථානයේ දැකිය හැකි මෑත කාලයට අයත් උළු හා ගඩොල්වලින් තහවුරු වෙයි. මෙම පිළිම ගෙයි පවතින සිමෙන්ති වැලි කපරාරුවෙන් සකස් කළ අනුකරණ ගල් කුළුණු ද යොදාගනිමින් හින්දු ආගමික අන්තවාදීන් අනවසර ලෙස පුරාවිද්‍යා ස්ථානය විකෘතිකර තිබේ.වර්තමානය වන විට මෙම අනවසර ඉදිකිරීම් ඉවත් කර ප්‍රතිමාගෘහය පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් කැණීම් කර අවසන් කර බෞද්ධ අනන්‍යතාව තහවුරු කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.107.3rd paragraph,108
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

පිළිමගෙය කැණීම මගින් කවන්ධ හිඳි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක්,හිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක කොටසක්,අවලෝකිතේශ්වර බෝධිසත්ව ශීර්ෂයක්,තවත් බෝධිසත්ව ශීර්ෂයක්,බෝධිසත්ව කවන්ධ ප්‍රතිමාවක්,වජ්‍රයක කොටසක්,චක්‍ර සලකුණක් සහ ඊට අමතරව කුඩා ලෝහ මූර්ති කිහිපයක් ප්‍රධාන වශයෙන් හමු වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.155-171
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;


{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 80%; width: 100%;&quot;
|-
|+ style=&quot;background:#CD853F; font-size: 100%; text-align: center&quot;|කුරුන්දි විහාරයේ ප්‍රතිමාගෘහය කැණීමෙන් හමු වූ පුරාවස්තු&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.108,156-171
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;background:#DEB887; text-align:center&quot;|[[File:Image house of kurundi viharaya.jpg|200px]]ප්‍රතිමාගෘහය&lt;br /&gt;(කැණීමෙන් පසු ඉහළ පෙනුම)
|
&lt;gallery&gt;
File:Udalipatha at the image house of the Kurundi.jpg| ඇතුළු පිවිසුමේ උළුවස්සේ ඇති උඩලිපත
File:Sandakadapahana of Kurundi Vihara.jpg|පිවිසුමේ ඇති කැබලි කළ සඳකඩපහණෙහි කොටසක්
File:Torso Buddha statue kurundi.jpg|කවන්ධ කුඩා හිඳි බුද්ධ ප්‍රතිමාව 
File:Standing Buddha statue kurundi.jpg|හිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක කොටසක්
File:Avalokiteshvara statue kurundi.jpg|අවලෝකිතේශ්වර බෝධිසත්ව ශීර්ෂය 
File:Bodhisattva statue kurundi.jpg|තවත් බෝධිසත්ව ශීර්ෂයක්
File:Torso bodhisattva statue kurundi.jpg|කවන්ධ බෝධිසත්ව ප්‍රතිමාවක්
File:Vajra fragment kurundi.jpg|වජ්‍ර කොටස
File:Chakra fragment Kurundi.jpg|පූජනීය චක්‍රය
File:Small metal figurine kurundi.jpg|කුඩා ලෝහ මූර්තිය
File:Carved stone slab kurundi.jpg|කුඩා කැටයම් ඵලකය
File:Bodhisattva torso2 kurundi.jpg|ත්‍රිභංග බෝධිසත්ව කවන්ධය
&lt;/gallery&gt;
|}


===බෝධිඝරය===
ස්තූපයේ සිට මීටර් 60ක් පමණ දුරින් ඊට නිරිත දෙසින් බෝධිඝරය ස්ථානගත වී පවතිී. සමස්ත වශයෙන් සලකා බැලීමේ දී වෘත්තාකාර හැඩයක් ගන්නා වාස්තු ඉදිකිරීමක් වන මෙහි අරය දළ වශයෙන් මීටර් 5කි. මෙම බෝධිඝර ගොඩනැගිල්ල සඳහා වූ පිවිසුම් දොරටුව උතුරු දිශානුගත ව ස්ථාපනය කර තිබෙන අතර ඒ අනුව එය ස්තූපය දෙසට යොමු කර තිබෙන බව දැකගත හැකි වේ. මෙම පිවිසුම සෙන්ටිමීටර් 120ක පුළුලින් යුතු ව ගල්පඩි භාවිතයෙන් සකසා තිබූ බව පවතින සාධක අනුව තහවුරු වේ.​කාලයාගේ ඇවෑමෙන් බෝධිඝරය ආවරණය කරමින් වර්ධනය වී ඇති ගොඩැල්ල උපරිම වශයෙන් සෙන්ටිමීටර් 110ක් පමණ උස් වේ.​මෙම ගොඩැල්ලේ මැද සිට මීටර් 2.5ක දුරකින් යුතු ගල්කණු 4කින් සමන්විත පළමු වැනි ගල්කණු පෙළක සහ මධ්‍යයේ සිට මීටර් 5ක අරයක් ඇති වන සේ ගල්කණු 8කින් යුතු දෙවැනි ගල්කණු පෙළක නටඹුන් හඳුනාගත හැකිය. මෙම අවස්ථාවේ දී (2021 දී) මතු කරගනු ලැබූ සාධක අනුව මෙහි වට දෙකක් ඇති ගල්කණුවක් සාමාන්‍ය වශයෙන් සෙන්ටිමීටර් 20×20 ප්‍රමාණයෙන් යුතු අතර ඒවායේ උපරිම උස පොළොව මට්ටමේ සිට සෙන්ටිමීටර් 120කි. දෙවැනි ගල්කණු පෙළින් පිටතට විසිරී ඇති කබොක් ගල් සාධක අනුව මෙම බෝධිඝරයේ පාදම ද අනෙකුත් ගොඩනැගිලි මෙන් ම කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ම නිමවා තිබූ බව අනාවරණය වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.109,111_1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Bodhigara plan of Kurundi Vihara.png|thumb|250px|කැණීම් කිරීමට පෙර කුරුන්දි විහාරයේ බෝධිඝරයේ පැතිකඩ සැලසුමක්(වර්ෂ 2021 දී)&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.113 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


​බෝධිඝරයට බෙහෙවින් ආසන්න ව ඊසාන දෙසින් කබොක් ගලින් නිම කළ මීටර් 3.6ක් දිග සහ මීටර් 2.7ක් පුළුලින් යුතු ආයත චතුරස්‍රාකාර හැඩැති යම්කිසි වාස්තු ඉදිකිරීමක් පැවති බවට සාධක දැකගත හැකි වේ. මෙහි දැනට දැකගත හැක්කේ පාදම පිළිබඳ සාධක පමණක් වීමත් විශේෂත්වයකි. පෙර විස්තර කර ඇති පරිදි ස්තූපය ආසන්නයේ ද මෙවැනි නිර්මාණයක් දැකගත හැකි අතර මෙම වන්දනීය ස්ථානයෙහි කාර්ය හා සම්බන්ධ නිර්මාණ අවයව වශයෙන් සැලකීමට අවස්ථාව පවතින බවත්,ඇතැම් විට මෙය බෝධිඝරයේ කාර්යභාරය හා සම්බන්ධ ඉදි කිරීමක් විය හැකි බවත් විද්වත් මතය වී තිබේ.කෙසේ නමුත් මේ දක්වා බෝධිඝරයෙහි කිසිඳු පුරාවිද්‍යා කැණීමක් සිදුව නොමැත. &lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.111,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===උපෝසථඝරය===
පබ්බත විහාර ආකෘතියේ මැද මළුවේ පිහිටි වැදගත් වාස්තු නිර්මාණ අතර 'පොහොය ගෙය' නැතහොත් 'උපෝසථඝරයට' වැදගත් තැනක් හිමි වේ. සාමාන්‍යයෙන්, භික්ෂූන් වහන්සේ විසින් සිදු කරනු ලැබිය යුතු පොහොය විචාරීම හෙවත් භික්ෂු විනය හා සම්බන්ධව කටයුතු සිදුකිරීම පෝය ගෙය තුළ සිදු කරනු ලබයි. ඊට අමතර ව, විශේෂ අවස්ථාවන්හි දී භික්ෂූන් වහන්සේ එක්රැස් වන ස්ථානයක් වශයෙන් ද එනම්, සන්නිපාත ශාලාවක් වශයෙන් ද පෝය ගෙය භාවිත කරන්නට ඇත.​ස්තූපයට බටහිර දෙසින් ඊට මීටර් 56ක් පමණ නුදුරින් පිහිටි මෙම වාස්තු ඉදිකිරීමේ පිවිසුම නැගෙනහිර දෙසට මුහුණ ලා ඇත. එම පිවිසුමේ වන ගල්පඩි පසින් යට වී පවතින ආකාරය දැකගත හැකි වේ. ඒ අනුව ස්තූපයේ පිවිසුම හා මෙම පෝය ගේ පිවිසුම එකිනෙකට මුහුණ ලා ඇති ආකාරයකින් පවතියි. ආසන්න වශයෙන්, දිග මීටර් 16.5ක් හා පළල මීටර් 9ක් පමණ වන මෙම වාස්තු නිර්මාණයේ සැලසුම ආයත චතුරස්‍රාකාර හැඩයක් ගනී.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.104,2nd and 3rd paragraphs 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Uposathaghara plan of Kurundi Vihara.png|thumb|275px|කැණීම් කිරීමට පෙර උපෝසථඝරය හෙවත් පෝය ගෙයි පැතිකඩ සැලසුමක් (වර්ෂ 2021 දී)&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.106
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


​වෙනත් ඕනෑ ම පුරාණ විහාරයක දැකිය හැකි පෝය ගෙවල් මෙන් ම මෙම පෝය ගෙය ද විශාල ප්‍රමාණයේ ගල්කණු භාවිතයෙන් නිමවා ඇත. මෙම වාස්තු නිර්මාණයේ සම්පූර්ණ මුල් සැලසුම අනුව, දිගු අතට ගල්කණු 6 බැගින් වන පළල පේළි 4කින් යුතු ව නිමවා තිබූ මෙම ගොඩනැගිල්ලේ මේ වන විට ගල් කණු 13ක් ආරක්ෂා වී ඇති ආකාරය හඳුනාගත හැකි වේ. අනෙකුත් ගල්කණුවලට අයත් කොටස් මෙම ගොඩනැගිල්ලට අයත් භූමිය තුළ ම පතිත වී ඇත. මුල් තත්ත්වයෙන් පවතින ගල්කණු 4ක් දැකගත හැකි අතර ඒවායේ මිනුම් අනුව, සෙන්ටි මීටර් 32x35 ප්‍රමාණයේ ගල්කණුවක පොළොව මට්ටම සිට උස මීටර් 4කි. මෙම වාස්තු ඉදිකිරීමේ මධ්‍යයේ පිහිටි ගල්කණුවලට වඩා පිටත වටයේ පිහිටා ඇති ගල්කණු වට ප්‍රමාණයෙන් තරමක් කුඩා ඒවා වේ.​මෙම පෝය ගෙයට අයත් සීමාව තුළ පැරණි ගඩොල් කැබලි මෙන් ම උළු කැබලි ද විසිරී ඇති අතර ඒවා මෙම නිර්මාණය මුලින් පැවති ආකාරය පිළිබඳ අදහසක් ඇති කර ගැනීම සඳහා රුකුලක් සපයයි. ඒ අනුව මෙම ගොඩනැගිල්ලේ වහළය මැටි උළු සෙවිලි කර තිබෙන්නට ඇත. ගොඩනැගිල්ලේ තැන් දෙකක් නිධන් සොරුන් විසින් සිදුකරන අනවසර කැණීම් මඟින් විනාශ කර තිබෙන බවක් වාර්තා වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.104,4th and 5th paragraphs
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===විහාරයේ ඇති වෙනත් නටඹුන්===
ප්‍රධාන මළුව හෙවත් ඉහළ මළුව තුල ඇති ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි නටඹුන් වලට අමතරව වෙනත් ගොඩනැගිලි සාධක නටඹුන් විශාල ප්‍රමාණයක් විහාරයේ දෙවැනි මළුව තුළ සහ ඉන් පිටතත් දැකිය හැකි වේ.
====කුරුන්දි විහාරයේ දෙවැනි මළුව====
විහාරයේ උන්නතාංශය වැඩි ම ප්‍රදේශය ආවරණය කරමින් සකසා තිබූ පූජනීය අංගණයේ බටහිර පසින් එහි පැවති ස්වාභාවික පරිසර ලක්ෂණ අනුව යමින් එම ප්‍රදේශයේ බිම් සැලසුම සකස් කර තිබූ බව දැකගත හැකි වේ. ඒ අනුව කබොක් ගල් යොදාගෙන එම මළුවේ සීමා ප්‍රාකාර ඉදිකරවා මෙම දෙවැනි මළුව සකසා ඇති බව ඒ පිළිබඳ සියුම් ආකාරයෙන් විමර්ශනය කිරීමේ දී පෙනී යයි. මිනුම් අනුව පූජනීය ගොඩනැගිලි පිහිටි මැද මළුවට සාපේක්ෂ ව මීටර් 1.5ක් පමණ පහත් වන ආකාරයට මෙම දෙවැනි මළුව සැලසුම් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.114,3rd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;​මැද පිහිටි පූජනීය ගොඩනැගිලි සහිත අංගණයේ වයඹදිග අන්තයේ සිට මීටර් 6කට ආසන්න නුදුරකින් දකුණු පසට වන්නට මෙම පහළින් පිහිටි දෙවැනි මළුවේ එක් කෙළවරක් සීමා වන අතර එහි දකුණු කෙළවර පූජනීය අංගණයේ නිරිතදිග කෙළවර දක්වා ගමන් කරයි. අර්ධකවාකාර ස්වරූපයකින් යුතු ව කඳුවැටියේ ව්‍යාප්තියට අනුරූප වන ආකාරයෙන් බටහිර දෙසට තවත් මීටර් 100ක පමණ දුරකට මෙම දෙවැනි මළුවේ ව්‍යාප්තිය පවතියි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.115,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
====විහාරයේ පොකුණ====
දෙවැනි මළුවේ පිහිටා ඇති මෙම පොකුණ පිළිම ගෙය යනුවෙන් විස්තර කළ ගොඩනැගිල්ලට බටහිර දිශානුගතව පිහිටා ඇත. පොළොව මට්ටමේ සිට ගැඹුර දළ වශයෙන් මීටර් 5ක් පමණ වේ. නැගෙනහිර හා බටහිර දිශානුගතව දිග මීටර් 35ක් පමණ ද උතුරු හා දකුණු දිශානුගතව මීටර් 23ක පළලකින් ද යුතු මෙම පොකුණ අනුරාධපුර කාල සීමාවට අයත් වෙනත් මෙවැනි පොකුණු හා සසඳා බැලීමේ දී මධ්‍යම ප්‍රමාණය ඉක්මවා යන නිර්මාණයක් වශයෙන් දැක්විය හැකි වේ. මෙම මනරම් පොකුණේ සිවු දෙසට ඇති සීමා ඉවුරු කබොක් ගල් බැඳ මැනවින් සකසා තිබූ බවට සාධක වර්තමානයේ වුව දැකගත හැකි වේ.
කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ වැඩවාසය කළ භික්ෂූන් වහන්සේගේ දෛනික ජල අවශ්‍යතාව සම්පූර්ණ කිරීම පිණිස මෙම පොකුණේ එකතු වී පැවති ජලය භාවිත වූ බවට විශ්වාස කෙරේ.උල්පත් ජලය නොලැබෙන මෙම පොකුණ සඳහා වැසි සමයේ දී ඉහළ මළුව හා දෙවැනි මළුව වෙත පතිත වන වැසි ජලය මෙම පොකුණ වෙත ඇදී එන ආකාරයේ සැලසුමක් තත් යුගයේ දී පවතින්නට ඇති බවට විද්වතුන් අදහස් පළ කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.114,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

====වෙනත් ගොඩනැගිලි====
කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ මැද මළුව(ප්‍රධාන මළුව), දෙවැනි මළුව හා ඉන් පරිබාහිර ව කඳු බෑවුමේ විවිධ තැන්වලත් විවිධ ස්වරූපයේ හඳුනානොගත් වාස්තු ඉදිකිරීම් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් පවතින බව වාර්තා වී තිබේ.ඒ අනුව ප්‍රධාන මළුවේ එවැනි ගොඩනැගිලි 5 ක්,දෙවැනි මළුවේ හඳුනානොගත් ගොඩනැගිලි 3 ක් සහ ඊට පරිබාහිරව විහාර භූමිය තුළ හඳුනානොගත් තවත් ගොඩනැගිලි 19 ක් හා එක් කුඩා පොකුණක් වාර්තා වී තිබේ.මෙම වාස්තු නිර්මාණ පිළිබඳ යම්කිසි නිශ්චිත අදහසකට පැමිණීමට තරම් ප්‍රමාණවත් සාධක මතුපිට තත්ත්වය අනුව දැකගත හැකි නොවුණත් විධිමත් ව සිදුකෙරෙන පුරාවිද්‍යා කැණීම් තුළින් වඩාත් ඵලදායී සාධක මතු කර ගැනීමෙන් පසු ඒ පිළිබඳ වඩා පුළුල් අදහසක් ඇති කර ගැනීමට අවස්ථාව පවතියි. සාපේක්ෂ ව කුඩා ප්‍රමාණයේ මෙම ගොඩනැගිලි බොහෝ විට භික්ෂූන් වහන්සේලාට වැඩවාසය කිරීම සඳහා තනවා තිබූ නේවාසික කුටි විය හැකි බවට විද්වතුන් අනුමාන කෙරේ. මෙම ගොඩනැගිලි සියල්ලක ම පාහේ කබොක් ගල් භාවිතයෙන්, භූමියේ ස්වාභාවික ව පවතින බෑවුම පිළිබඳ සැලකිලිමත් වෙමින් ඒවාට අනුකූල ව දිශානුගත කර ඉදිකර තිබෙන අයුරක් හඳුනාගත හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.111-119 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===කුරුන්දි වැව===
[[පළමුවන අග්බෝ රජු|පළමුවන අග්බෝ රජු]] විසින් කුරුන්දි විහාරය වැඩිදියුණු කර නැවත ඉදිකරන විට කුරුඳු වැව ඉදිකළ බව මහාවංශයේ සඳහන් වේ.කුරුඳු වැව හෙවත් කුරුන්දි වාපි වර්තමානයේ තන්නිමුරුප්පු වැව බව සී.ඩබ්ලිව්.නිකලස් මහතාගේ අදහස වේ.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය_නිකලස්,සිංහල පරිවර්තනය_සෝමපාලජයවර්ධන|1979|}}:මේ සියලු නම් එකම විහාරයකට වූ විවිධ නම් වීමට බොහෝ ඉඩ තිබේ.මෙය පිහිටි කුරුන්දිරට්ඨ දැනට වවුනියා දිස්ත්‍රික්කයේ දකුණු කරිකට්ටමූල කොට්ඨාසයට සමානය.මේ පැරණි නම වර්තමාන කුරුන්තන් ඌර්හි නෂ්ඨාවශේෂ අතර රැකී තිබේ.&lt;/ref&gt;නමුත් ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් මහතා කුරුන්තන් කුළම් සහ තන්නිමරුප්පු කුළම් නමින් ආසන්නව පිහිටි පුරාණ වැව් දෙකක් පිළිබඳව සදහන් කරයි.නමුත් වර්තමානයේ කුරුන්තන් කුළම යනු අතීතයේ දී පළමුවන අග්‍රබෝධි හෙවත් අග්බෝ රජු කළ කුරුඳු වැව විය හැකි බවට තවත් අදහසක් විවෘතව පවතී.

{{Blockquote
|text='''&quot;පළමුවෙන් කියන ලද ගඟ මිටියාවතේ සිතියම්වල තන්නිමුරුප්පු කුලම් නමින් සඳහන් කර තිබෙන පාළුවට ගොස් නටබුන් වී තිබෙන ඉතා ලක්ෂණ පුරාණ වැවක් ඇත්තේය.මෙම ශක්තිමත් පුරාණ කර්මාන්තයෙහි බැම්ම,උතුරු දකුණු දෙසට පිහිටා තිබේ.නමුත් දැනට එය දියපාර දෙකකින් නරක අන්දමට කැඩී දියකඳ දෙක මනල්ආරු නමින් එකක් වී,දියබෑවුමේ ප්‍රධාන ගංගාව දියකඳ වැඩි කරන්නේ ය.'''

'''දැනට වැව් බැම්ම සහ පුරාණ කුඹුරුත් ඇතුළුව,වැව පිහිටි බිම මුළුදා ම ඝන කැලෑවෙන් සහ මූකලානින් වැසී තිබේ.ඉතාම මෑත කාලයක් වනතුරු ඊට ආසන්න භූමි ප්‍රදේශය එහෙම පිටින් ම වන ගත වෙන්ට හැර ඒ සම්බන්ධව කිසිවෙක් කිසිවක් නොදැන සිටියෝ ය.මෙයාකාරයෙන් පුරාණ වටිනා දේපලක් නොපෙනී සැඟවී තිබුන බව පෙනේ.'''

'''තවත් කරුත්ත කුලම් නම්ලත් පුරාණ වැවක් හැතැප්ම බාගයක් පමණ උතුරින් ඊසාන දෙසට පිහිටා තිබේ.එය සාදා තිබෙන්නේ කුඩා මිටියාවතක් මැදින් ගලා යන,වාන්ආරු නම්ලත් ශාඛා දියපාරක් හරහා බැම්මක් බැඳීමෙන් ය.මෙයාකාරයෙන් කුරුන්ත කුලම සහ තන්නිමුරුප්පුව,ඊට යා වූ මිටියාවත් තුනේ ම දිය ගලායෑම හරස් කප්නනේ ය.'''

'''නමුත් මේ පුරාණ වැව් දෙකේ පවතින අගය තවත් කරුණකින් වැඩිපුරද උසස් කරන්නේ ය.වැවෙන් ඉතිරී යන මහත් ජලයෙන් කොටසක් කඳුවැටිය හරහා,යාව තිබෙන ජලාසයට ගෙනයනු සඳහා තන්නිමුරිප්පු වැව් බැම්මේ කෙළවර පසුකොට අඩි විස්සක් පළලැති ජඹුර ඇළක් කපා තිබෙන බව පෙනේ.&quot;'''

{{smaller|
{{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}}
}}
}}

හෙන්රි පාකර්ට අනුව නයාරු නිම්නය හරස් කර බැඳි මහා ජලාශය තන්නිමුරුප්පුව බවත්,ඉන් සැතපුම් දෙකක් ඊසාන දෙසින් කුරුන්දිකන්ද(කුරුඳුමලේ) අසල පිහිටි වැව කුරුන්දන්කුලම් බවත් ය.තන්නිමුරුප්පුව යන දෙමළ වචනයේ සිංහල අර්ථය වන්නේ දියකඩනය යන්නයි.ඔහුට අනුව තන්නිමුරුප්පුව වැව පාකර් එහි යෑමට පෙර වන්නියේ සහකාර නියෝජිත එස්.හෝටන් සොයාගන්නා තෙක් මුළුමනින්ම මිනිස් වාසයෙන් තොර විය.පාකර් විසින් කුරුන්දි විහාරය අසල ඇති කුඩා වැවට කුරුන්දන්කුලම ලෙස එම නම ලබා දී ඇත්තේ වැව් බැම්ම අසල තිබූ ශිලා ලේඛනයක වැවට පහළ ජනාවාස ප්‍රදේශය &quot;කුරුන්ගම&quot; ලෙස හඳුන්වා තිබූ බැවිනි.එහි දෙමළ පරිවර්තනය &quot;කුරුන්තන් ඌර්&quot; ය..&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887)
 |author= Henry Parker 
 |volume=p.449
 |language=en
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.216
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Naga muragala kurundi.jpg|thumb|275px|තන්නිමුරුප්පු වැව අසලින් හමු වූ පෙන 5 ක් සහිත නාග රුව දැක්වෙන ඵලකය&lt;br&gt;(මෙම ඵලක වාරි කර්මාන්ත වර සලකුණක් ලෙස අතීතයේ භාවිතා වූ බවට විශ්වාස කෙරේ)&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.202
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


පාකර්ගේම සටහනක දක්වා ඇත්තේ ගොවිතැන් කටයුතු වලට වඩා අසල විහාරයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට සහ වැව් බැම්මට පහළ ජනාවාසයේ දෛනික අවශ්‍යතා සඳහා යොදා ගැනීමට &quot; කුරුන්දන්කුලම &quot; ලෙස ඔහු විසින් හදුන්වනු ලබන විහාරය අසල කුඩා වැව තනා ඇති බවයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887)
 |author= Henry Parker 
 |volume=p.448
 |language=en
 |isbn = }}&lt;/ref&gt; වර්තමානයේ කුරුන්දන්කුලම ලෙස හදුන්වන කුඩා වැව පිහිටා ඇත්තේ තන්නිමුරුප්පුව වැව හෙවත් පැරණි කුරුන්දි වැවට ඉහළ ඉන්නතාංශයක බැවින් තන්නිමුරුප්පුවේ සිට කුරුඳු විහාරයට හෝ ඒ අසල කුරුඳුගමට ජලය රැගෙන යාමට නොහැකි බවත් මේ නිසා කුරුන්දි විහාරයේ සහ කුරුඳුගම ජනතාවගේ ජල අවශ්‍යතා සැපිරීමට එය ආසන්නයේ සාපේක්ෂව කුඩා වැවක් නිර්මාණය කරන්නට ඇති බවත් පුරාවිද්‍යා විශේෂඥයන්ගේ මතය වී තිබේ. පුලේන්ද්‍රන් නේසන්ට අනුව පාකර් විසින්  කුරුන්දන්කුලම ලෙස නම් කළ වැව ප්‍රදේශවාසීන් හඳුන්වන්නේ විලාතිකුලම් ( දිවුල්වැව ) යන නමිනි.කුරුන්දි කන්ද අසල ඇතැයි කියවෙන කුඹුරු ඉඩම්වලට ඔප්පු තිබෙන බවත් ඒවායේ මෙම කුරුන්දන්කුලම වැව හදුන්වා ඇත්තේ විලාතිකුලම් යනුවෙන් බවත් ඔවුන් දක්වා ඇත.මේ අනුව වැලිඔය නිම්නයේ (තන්නිමුරුප්පු) වැව් බැම්මේ සිට නයාරු කලපුව තෙක් අක්කර 12,000 කට වැඩි භූමි ප්‍රදේශයක් යල-මහ කන්න දෙකෙහිම වගා කිරීමට හැකි වන සේ සිදු කළ මහා වාරි නිර්මාණය පළමු වැනි අග්බෝ රජු කරවූ කුරුන්දි වැව ලෙස හදුනා ගැනීම වඩා තාර්කික බව විද්වත් මතය වී තිබේ.සී.ඩබ්.නිකලස්ගේ අදහස ද වන්නේ පළමු වැනි අග්බෝ රජු කළ කුරුන්දවාපිය නම් දැන් තන්නිමුරුප්පු වැව බවයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මෑත යුගයේ සභ්‍යත්වය (1972)
 |author= සී.ඩබ්.නිකලස්
 |volume=I කාණ්ඩය, I භාගය
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;පාකර් කුරුන්දන්කුලම ලෙස නම් කර ඇත්තේ නියම කුරුන්දි වැවේ ( තන්නිමුරුප්පු වැවේ ) සිට කිලෝමීටර දෙකක් පමණ ඊසාන දිගින් කුරුඳු විහාරය අසබඩ පිහිටි පියංගල හෙවත් විලාතිකුලම් වැව ( දිවුල් වැව) යි.පදවිය වැවෙන් දියවර ලබන මා ඔය නිම්නය &quot;පදී රට&quot; ලෙස හැදින්වූවා සේ,කලා වැවෙන් දියවර ලබන කලා ඔය නිම්නය &quot;කලා ගං රට&quot; ලෙස හැදින්වූවා සේ,පළමු වැනි අග්බෝ රජු කළ කුරුන්දි වැවෙන් ( තන්නිමුරුප්පු ජලාශයෙන් ) දියවර ලබන වැලිඔය නිම්නය කුරුන්දි රට ලෙස ගැනීම නිරවද්‍ය බව විද්වතුන් සනාථ කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume=p
217,218
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===කුරුන්දි වැව් බැම්මට පහළින් පිහිටි විහාර නටඹුන්===

කුරුන්දි විහාරය යන්නෙන් හැඟෙන පැරණි බෞද්ධ වාස්තු නටබුන් හා මානව ජනාවාස සාධක මෙන් ප්‍රමාණයක් සංකේන්ද්‍රණය වූ බිමේ තවත් වැදගත් බිම් කොටසක් වශයෙන් පුරාණ කුරුන්දි වැවට ඉදිරියෙන් ව්‍යාප්ත වූ නටබුන් කලාපය හඳුනාගත හැකි වේ. කුරුන්දි පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ විවිධ විද්වතුන්ගේ වාර්තා, මේ වන විට දැකගත හැකි විවිධ ආකාරයේ වාස්තු නටබුන් හා වෙනත් පුරාවස්තු වැනි දේවල් පිළිබඳ අවධානය යොමුකිරීමේ දී මෙම කලාපයේ පවතින සාධක මෙන් ම මෙම කලාපය බෙහෙවින් ම වැදගත් බිම්කඩක් වශයෙන් දැකගත හැකි වේ. නමුත් වළක්වාගත නොහැකි හේතු කිහිපයක් පුරාණ කාලයේ සිට ( අවම වශයෙන් කුරුන්දිවාපියේ වැව් බැම්ම බිඳී යාමෙන් පසුව හා මෙම ස්ථානය නටබුන් ස්ථානයක් වීමෙන් අනතුරුව ) මෙම බිම් පෙදෙසේ ඇති වූ හුදකලා බවත් නොසලකා හැරීමත් මෙන් ම කලින් කලට සිදුවූ ජලයෙන් යට වීම් හේතුවෙන් මෙම කලාපයේ පුරාවස්තු බෙහෙවින් ම පොළොවට යට වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.120
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

කුරුන්දි විහාර සංකීර්ණයේ දැකගත හැකි වඩාත් පෞරාණික නිර්මාණ වැව් බැම්මට පහළ කොටසේ ඇති බව මූලික නිරීක්ෂණ අනුව වුවත් පැහැදිලි වන අතර සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රයේ දැක්වෙන ආකාරයේ වඩාත් පැරණි නිර්මාණ මෙම බිමේ පිහිටා තිබෙන්නට ඇත. වඩාත් කතාබහට ලක්වී ඇති කුරුන්දි විහාර පුවරු ලිපිය වුව මෙම කලාපයේ ම පවතින පිළිම ගෙයක පිවිසුම් ස්ථානයේ පිහිටුවා තිබුණි. ඒ අනුව විහාරයක් හා සම්බන්ධ සම්පූර්ණ විහාර වාස්තු නිර්මාණ මෙම බිමේ පැවති බවට සාධක පවතියි. නමුත් පසු කාලීන මිනිස් කටයුතු හේතුවෙන් මෙම අනුරාධපුර යුගයට අයත් වාස්තු නිර්මාණ අතුරින් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් දැනටමත් විනාශ වී ඇත. නමුත් පොදුවේ සලකා බැලීමේ දී විහාර සංකීර්ණයක් හා සම්බන්ධ ස්තූප පාදම් කිහිපයක්, පිළිම ගෙවල් පාදම්, නේවාසික ගෘහ, වෙනත් වාස්තු නිර්මාණ මෙන් ම හා පොකුණු පිළිබඳ මූලික සාධක මෙම කලාපයෙන් නිශ්චිත ව අනාවරණය වේ. මෙම වාස්තු නිර්මාණයන් පිළිබඳ අවධානය යොමු කිරීමේ දී නිසැක වශයෙන් ම මෙම නටබුන් සියල්ල ම පාහේ බෞද්ධ ආගමික වාස්තු නිර්මාණ වන බව හඳුනාගෙන තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.121 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Muragal kurundi vihara 1.jpg|thumb|275px|කුරුන්දි විහාරය අසල ඇති වැවෙහි වැව් බැම්මට පහළින් හමු වූ පැරණි මුරගලක්]]


තදාශ්‍රිත ජනයාගේ නොවිධිමත් කෘෂි භූමි ව්‍යාප්තිය හේතුවෙන් මෙම කලාපයේ පුරාවස්තු විසිරී ඇති බිම් ද අතික්‍රමණය කරමින් ඒවා වගාබිම් වන බව දැකගත හැකි වේ. ඒ නිසාත් මිනිසුන් විසින් සිදුකරනු ලබන විවිධ නොමනා ක්‍රියා හේතුවෙනුත් මෙම කලාපයේ පුරාවස්තු බෙහෙවින් තර්ජනයට ලක් ව පවතියි. ඊට අමතර ව හඳුනාගත හැකි ආකාරයෙන් කුරුන්දි ජනාවාස කලාපය වෙත ඓතිහාසික යුගයේ දී ආක්‍රමණ එල්ල වූ අවස්ථාවන්හි දී ද සෘජු ව මෙම කලාපයේ පැවති නිර්මාණ සංහාරයකට බඳුන් වූ බව විද්වත් මතය වී තිබේ. පසු කාලීන ලේඛකයින් විසින් දක්වා ඇති නන්දි රජු දැක්වෙන ගල් නිර්මාණය ද මෙම කොටසේ පැවති බව ද ඒ දක්වා ඇති විස්තර අනුව අනුමාන කළ හැකි වේ.​කුරුන්දි පැරණි වැවත්, කුරුන්දි ගමත් වෙළෙඳ, කාර්මික කලාපයත් සමඟ සමීප වශයෙන් සම්බන්ධ වී පැවති මෙම විහාරස්ථානය පුරාණ කුරුන්දි ක්ෂේත්‍රයේ කේන්ද්‍රීය බිමක් වූ බව මේ දක්වා සිදු කර ඇති පුරාවිද්‍යා ගවේෂණ මඟින් පැහැදිලි වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.122,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===කුරුඳුගම පැරණි ගල් පාලම===
කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති කන්දේ, උතුරු අන්තයේ පාමුල පුරාණ කුරුන්දි වැව පිහිටා ඇති අතර මෙම වැරි කර්මාන්තය වර්ෂ 2010න් පසු කාලයේ දී විශාල කර, නවීකරණය කර තිබේ. කුරුන්දි ගම සිට කුරුන්දි කන්දේ විහාරය දක්වා වූ මාර්ගයක් මෙම පුරාණ වැවේ බැම්ම මතින් ගමන් කළ බව පවතින සාධක හා පුරාවිද්‍යා නටබුන්වල විසිරීම අනුව පැහැදිලි වේ. කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ ප්‍රධාන නටබුන් පිවිසුම් පඩිපෙළ දැනට ද මැද මළුවේ සිට උතුරු දෙසට ගමන් කර වත්මන් කුරුන්දි වැව් බැම්මේ දකුණු කෙළවර හා සම්බන්ධ වේ. ඒ අනුව කුරුන්දි වැවේ බැම්ම මතින් මීටර් 1,200ක් පමණ ගමන් කළ විට එහි උතුරු කෙළවර පිහිටි වැවේ පිටවාන අසලට පිවිසිය හැකි වේ. මෙම වානේ උතුරු කෙළවරේ සිට මීටර් 170ක් පමණ උතුරු දෙසට වන්නට මෙම පුරාණ ගල්පාලමේ නටබුන් පිහිටා ඇත. නැගෙනහිර සිට බටහිර දිගානුගත ව ස්ථාපිත කර ඇති මෙම ගල්පාලම, පුරාණ වැවෙහි සිට ගලා ගිය ඇළ මාර්ගයක් හරහා පිහිටුවා පැවති අතර එය යටින් ගලා යන ඇළ මාර්ගය එතැනින් සිට තවත් මීටර් 25ක් පමණ උතුරු දෙසට ගලා ගොස් නැගෙනහිර සිට බටහිර දිගානුගත ව ගලා එන ප්‍රධාන ඇළ මාර්ගය හා සම්බන්ධ වේ. මේ පිහිටීම අනුව මෙකී ප්‍රධාන ඇළ මාර්ගයෙන් මෙපිට හා පුරාණ කුරුන්දි වැව් බැම්මෙන් ඉදිරිපස හෙවත් නැගෙනහිර දෙසින් පිහිටි කලාපය (එනම් එක්තරා ආකාරයකට වැව් බැම්මේ දකුණු ඉවුරු කලාපය අතර) බිම් සම්බන්ධයක් ගොඩනැගීම මෙම ගල් පාලමේ යෙදීමේ අරමුණ වූ බව පැහැදිලි වේ. ලංකා මිනුම් දෙපාර්තමේන්තුව විසින් 1936 වසරේ දී සංස්කරණය කරන ලද 1:63,360 මුලතිව් සිතියමේ දැක්වෙන අන්දමින් කුරුන්දන් කුලම වැවේ උතුරු පසින් එයට ආසන්න ව පිහිටා ඇති මලවරායන් කුලම නම් කුඩා වැවේ සිට කුරුන්දි වැව දක්වා ජලය ගෙන ඒමට ඇළ මාර්ගයක් පැවත ඇත. ඒ අනුව, මෙම ගල් පාලම එම ඇළ ඔස්සේ තිබූ බව සිතියම අනුව පැහැදිලි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.125,126
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

පොදුවේ සලකා බැලීමේ දී මීටර් 16ක් දිග හා මීටර් 7ක් පළල් වූ බිම් වපසරියක මෙම කුරුන්දිගම ගල්පාලමේ නටබුන් විසිරී පවතියි. දැන් පවතින සාධක අනුව, මෙම ගල් පාලම අවම වශයෙන් මීටර් 10කට වඩා දිගින් යුක්ත ව පවතින්නට ඇත. මෙහි පළල මීටර් 3ක් පමණ බව සැලකිය හැකි ය. වර්තමානයේ පවතින තත්ත්වය අනුව, මෙම ගල්පාලම නිමකිරීම සඳහා යොදාගෙන තිබූ ගල්කණු හා ගල් පුවරුවලින් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් අස්ථානගත ව ඇත. මෙම ගල්පාලම සඳහා යොදාගෙන තිබූ ගල්පුවරුවලින් සමහර ඒවා වෙනත් ඉදිකිරීම් සඳහා පශ්චාත් කාලීන ව විතැන් කර ඇති බව සිතිය හැකි ය.වර්තමානයේ පාලමට උතුරු දිගින් පිහිටි ඇළ මාර්ගය හරහා ට්‍රැක්ටර් ගමන් කිරීමට පහසු කර ගැනීම සඳහාත් මෙම නිර්මාණයට අයත් ගල්කණු ගෙන ගොස් දමා ඇති බව දැකගත හැකි වේ.​දැන් පවතින සාධක අනුව බැලීමේ දී ගල්පාලම පිහිටුවීමට යෝග්‍ය ආකාරයෙන් කුරුඳු වැවේ පිටවානෙන් ගලා එන ජල මාර්ගයේ අදාළ ස්ථානයේ ඉවුරු දෙපස ගල් ආදිය යොදා බිම සකස් කිරීමෙන් පසු මෙම ගල්පාලම ස්ථාපිත කර ඇත. සරල ව බැලීමේ දී ඉවුරු දෙපස විධිමත් ව සැකසීමෙන් පසු ඒ මත හා ඇළ තුළ විධිමත් ව පිහිටුවූ ගල්කණු උඩ හරස් අතට කෙටි ගල්පුවරු යොදා ඒ මත දික් අතට වඩා දිග ගල්පුවරු යොදා සම්බන්ධ කරමින් මෙම ගල්පාලම නිමවා ඇත. ඒ අනුව ගල් පාලමේ පළල් අතට සෙන්ටිමීටර් 130ක පරතරයක් ඇති වන ආකාරයෙන් ගල්කණු දෙක බැගින් ස්ථාපිත කර දිගු අතට මීටර් 2ක පරතරයකින් යුතු ව ගල්කණු පේළි හතරක් ස්ථාපිත කර තිබේ. ගල්පාලම නිර්මාණ අවධියේ දී මෙම ගල් කණු 8 මත හරස් අතට යෙදූ ගල්පුවරු මත පාලම ස්ථාපිත කර ඇත. දැන් පවතින සාධක අනුව මෙම කෙටි ගල් කුලුනක උපරිම උස සෙන්ටිමීටර් 150ක් පමණ වන අතර ඒ කණුවක දිග හා පළල සෙන්ටිමීටර් 30x24 ප්‍රමාණයේ ඒවා වේ. මෙම ගල් කණුවල ඉහළ කෙළවර සෙන්ටිමීටර් 6x6 ප්‍රමාණයේ කුඩුම්බි යොදා ඇත්තේ ඒවා හා හරස් අතට සම්බන්ධ වන ගල්පුවරු ශක්තිමත් ආකාරයෙන් ගල්කණු හා බද්ධ කිරීම සඳහා බව විද්වතුන් විශ්වාස කෙරේ.මෙලෙස හරස් අතට යෙදූ ගල්පුවරු පෙර කී ගල්කණුවල ඇති කුඩුම්බි සමඟ සම්බන්ධ කරන ගල් තව්වක දිග හා පළල සෙන්ටිමීටර් 8x8ක් වේ. මේ සඳහා යොදාගත් ගල්පුවරු මේ වන විට මේ ස්ථානයේ දැකගත නොහැකි වුවත් අවම වශයෙන් ඒ සඳහා යොදාගත් හරස් ගල්පුවරු මීටර් 2ක පමණ දිගකින් යුතු වන්නට ඇති අතර ඒවා මත දික් අතට යෙදූ ගල්පුවරු දිගින් මීටර් 2.5ක් පමණ වූ බව පවතින සාධක අනුව නිශ්චය කළ හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.128,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Ancient stone bridge kurundi.png|thumb|275px|පැරණි කුරුන්දි ගම්මානයේ පිහිටි පෞරාණික ගල් පාලමේ පැතිකඩ සටහන
(වර්ෂ 2021 දී)&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.126
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


​මෙම පුරාණ ගල්පාලමේ බටහිර කෙළවර ආසන්නයේ නිධන් හොරු විසින් අනවසරයෙන් කැණීම් කළ දිග මීටර් 2ක්, පළල මීටර් 2.5ක් හා මීටර් 1.3ක පමණ ගැඹුරකින් යුතු වලක් වාර්තා වී තිබේ. මේ කැණීම මඟින් මෙම පාලම සහිත බිමේ ස්ථාවරතාව වැඩි කිරීම සඳහා යොදාගත් ගල් ආදිය අක්‍රමවත් අයුරින් විසිරී ඇති ආකාරයත් දැකගත හැකි වේ.​මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ වූ ගල් පාලමක් වන මෙහි නටබුන් පිහිටා ඇති ස්ථානය අනුව සලකා බැලීමේ දී පැරණි කුරන්දිගම ආශ්‍රිත කාර්මික කලාපයේ සිට කුරුන්දිගම දක්වා වූ පිවිසුම් මාර්ගය මෙම ගල් පාලම ඔස්සේ යෙදී තිබුණු බව සිතිය හැකි වේ. සාමාන්‍යයෙන් වර්ෂාවෙන් තොර කාලයක දී කාර්මික කලාපයේ සිට කුරුඳු ගම දක්වා ගොඩබිමින් ගමන් කිරීමේ හැකියාව පැවතියත් කුරුඳු වැවේ බැම්මේ සිට නැගෙනහිර කලාපයේ පුරාණ විහාර ගොඩනැගිල්ලෙන් පසු සාමාන්‍ය ජනයාට ඒ හරහා ගමන් කිරීම සීමා වන්නට ඇත. අනෙක් අතට වර්ෂා සමයන්හි දී වාන් දමන කාලයේ දී අවට ප්‍රදේශය වැසි වතුරින් පිරී යාම ද මෙම කලාපයේ දැනටත් ස්වභාවයකි. කුරුඳු වැවේ වාන් ජලය ගලායන ඇළ මාර්ගය හරහා මෙම ගල්පාලම පිහිටා ඇති අතර විශේෂයෙන් ම, වැසි කාලයේ දී කාර්මික කලාපය හා කුරුන්දි ගම අතර සම්බන්ධතාව ගොඩනැගීමට මෙම පාලම භාවිත වන්නට ඇත. පාලමේ ප්‍රමාණය හා නිර්මාණ ලක්ෂණ අනුව ගවයන් යෙදූ සාමාන්‍ය කරත්තයකට ඒ හරහා අපහසුවකින් තොර ව ගමන් කිරීමට හැකි වන්නට ඇත. අනෙක් අතට කුරුඳු ගම හා කුරුන්දි කන්දේ විහාරය අතර පරිවහන සම්බන්ධතාව ද අඩු තරමින් වැසි සමයේ දී මෙම ගල්පාලම මඟින් සිදු වන්නට ඇති බව විද්වතුන් අනුමාන කරයි.දැනට මෙරටින් වාර්තා වී ඇති පුරාණ ගල්පාලම් අතුරින් උතුරු දිගින් ම පිහිටා ඇති එකක් වශයෙන් කුරුන්දි ගම ගල් පාලම හඳුනාගත හැකි ව පවතී. අනුරාධපුර යුගයේ අවසාන භාගයේ දී මුලතිව් හා තදශ්‍රිත කලාපයේ වර්ධනය වූ කාර්මික නිෂ්පාදන මුහුදු මාර්ග ඔස්සේ ජාතික හා ජාත්‍යන්තර වෙළෙඳ කටයුතු සඳහා සම්බන්ධ කිරීමට යොදාගත් මාර්ග ජාලය සමඟ සම්බන්ධ වීමට ද මෙම ගල් පාලම ඉවහල් වූ බව පෙන්වා දිය හැකි වේ. ඒ අනුව කාර්මික නිෂ්පාදන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය අමුද්‍රව්‍ය මෙන් ම නිෂ්පාදනයෙන් පසු අතුරු නිෂ්පාදන හා නිමි ද්‍රව්‍ය පරිවහනය සඳහා මෙම ගල්පාලම උපකාරී වූ බව නිශ්චය කළ හැකි වේ.කෙසේ නමුත් මෙම ගල්පාලම විදිමත් පුරාවිද්‍යා කැණීමකට ලක් කර නොමැත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.128,2nd,3rd and 4th paragraphs 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===කුරුන්දි විහාරය තදාශ්‍රිත ජනවාස සාධක හා ලෝහ නිෂ්පාදන කලාපය===
කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති කන්දට උතුරු පසින් පිහිටි, පුරාණ කුරුන්දි වැවේ බැම්මේ උතුරු කෙළවරින් ඔබ්බේ කුරුඳු ගමේ පිහිටියා වූ පුරාණ ලෝහ හා කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය පිළිබඳ සාධක විසිරී පැතිරී ඇති ආකාරය දැකගත හැකි වේ. මෙම කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය පෙර කී කුරුඳු වැවේ බැම්මේ උතුරු අන්තයත්, පුරාණ ගල්පාලමත් අතර බිමේ පිහිටා තිබේ. දැන් පවතින කුරුඳු වැවේ බැම්මේ උතුරු අන්තයේ නිමවා ඇති වැවේ පිටවාන ද&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;මෙම පිටවාන පුරාණ කුරුන්දි වැවේ පැවති අංගයක් නොවන බව මූලික කරුණු අනුව පෙනී යන අතර මෑත කාලීන සංවර්ධන කටයුතු වලදී වැව වඩා පුළුල් කිරීමේදී මෙය නව අංගයක් වශයෙන් එක් කරන්නට ඇති බව පෙනේ.&lt;/ref&gt; අයත් කලාපය මෙම පුරාණ කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපයට අයත් වී පැවති බව එහි විසිරී ඇති පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් අවශේෂ අනුව නිශ්චිත ව හඳුනාගත හැකි වේ.
​සමීප කාලීන ව සිදු කර ඇති වැවේ පුනරුත්ථාපන කටයුතු අතරතුර පිටවාන සැකසීමේ දී මෙම අගනා පුරාවිද්‍යා සාධක අන්තර්ගත වී ඇති කලාපයේ මතුපිට සිට අඩි 68 දක්වා වූ සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය අන්තර්ගත පස් තට්ටු ඉවත් වී ඇති අතර එම පස් කිසිදු අර්ථයකින් තොර ව අභිනව වැව් බැම්මට ඔබ්බෙන් වූ කට්ටකාඩුව තුළ ගොඩගසා ඇත. ඒ පස් පරීක්ෂා කිරීමේ දී පැරණි මැටි බඳුන් කොටස්, පබළු හා යබොර වැනි අවශේෂ හඳුනාගත හැකි වුවත්, මුල් පිහිටීම අහිමි වී ඇති බැවින් ඒවායේ පවතින පුරාවිද්‍යාත්මක වටිනාකම දැන් සම්පූර්ණයෙන් ම පාහේ ක්ෂය වී ඇත.​දැනට ඉතිරි වී ඇති තොරතුරු අනුව, අවම මානයන් අනුව ගණනය කර බැලීමේ දී එම ගොඩැල්ල මීටර් 110ක් දිග හා මීටර් 90ක පළලක් සහිත ප්‍රදේශයක (වර්ග මීටර් 9,900ක) පැතිර පවතින්නට ඇතැයි තක්සේරු කළ හැකි ය. එයින් මීටර් 72ක් දිග හා මීටර් 50ක් පළල වූ ප්‍රදේශයක (වර්ග මීටර් 3,600ක පමණ) පස් මතක සිදු කළ වාරි නිර්මාණ කටයුතු අතරතුර ඉවත් කර ඇත්තේ පෙර ද දක්වා ඇති පරිදි වැවේ නව පිටවාන සැකසීම සඳහා ය. මේ පුරාවිද්‍යා නාශක කටයුත්ත හේතුවෙන් අවම වශයෙන් සෙන්ටිමීටර් 230-250ක පමණ උස පස් තැන්පතුවක් ඉවත් කර ඇත්තේ ඒවායේ අන්තර්ගත, වටිනාකමේ නිමක් නොමැති සංස්කෘතික සාධක ද සමඟිනි. මේ හේතුවෙන් පුරාණ කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපයට අයත් පුරාවිද්‍යා සාධක අන්තර්ගත බිමෙන් අධ්‍යයන අවස්ථාව වන විට ශේෂ වී ඇත්තේ දිග මීටර් 47ක් හා පළල මීටර් 37ක් පමණ ප්‍රමාණයේ (වර්ග මීටර් 1,739ක) සීමිත ව්‍යාප්තියක් සහිත සංස්කෘතික සාධක අන්තර්ගත පස් ගොඩැල්ලක් පමණි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.122,3rd paragraph and p.123,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

මෙම ගොඩැල්ලේ දකුණු ඉම පෙර කී ආකාරයෙන් පිටවාන සඳහා නවීන ඉදිකිරීම් යොදා කපා පස් ඉවත් කර ඇති බැවින් එයින් ඇති වී තිබෙන පාංශු පැතිකඩ පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් මෙහි ව්‍යාප්තිය හා වටිනාකම හඳුනාගැනීම සඳහා පහසුවක් ඇති කර ඇත. සාමාන්‍ය මිනුම් අනුව සෙන්ටිමීටර් 230-250ක් පමණ (අඩි 68ක් පමණ) ඝනත්වයක් නියෝජනය කරනු ලබන මෙම ස්ථානයේ ඇති සංස්කෘතික පස් තට්ටු කිහිපයක් ම පුරාවිද්‍යාත්මක ව හඳුනාගත හැකි වේ. සෙන්ටිමීටර් 60-75ක් (අඩි 22.5) පමණ උපරිම ඝනත්වයක් දක්වන ඉහළින් ම පිහිටි පස් තට්ටුව පැරණි ලෝහ නිෂ්පාදනය සම්බන්ධයෙන් බෙහෙවින් සාරවත් පුරාවිද්‍යා සාධක අන්තර්ගත සංස්කෘතික පස් තැන්පතුවකි. මේ තුළ යකඩ නිෂ්පාදනය නිසා ඉවත් වන ලෝහ බොර හෙවත් යබොර, යකඩ නිෂ්පාදනය සඳහා අමුද්‍රව්‍ය වශයෙන් යොදාගත් යපස් කොටස් පමණක් නොව මැටි බඳුන් කොටස් හා පබළු ආදිය ද අන්තර්ගත වී ඇති ආකාරය හඳුනාගත හැකි වේ. මෙහි පවත්නා මැටි බඳුන් අවශේෂවල රූපීය ලක්ෂණ අනුව ක්‍රිස්තු වර්ෂයෙන් 9-10 සියවස් නියෝජනය කරනු ලබන බව දළ වශයෙන් එළඹිය හැකි කාලනිර්ණ නිගමනයකි. ඒ අනුව කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ පවත්නා නිර්මාණ ලක්ෂණ හා සමගාමී බැවින් මෙම කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය සක්‍රීය වූ කාලයේ දී ම කුරුන්දි කන්දේ විහාරයත් නිර්මාණය වූ බව හෝ කන්දේ විහාරය නිර්මාණය වීමට සමගාමී ව මෙම කාර්මික කලාපය ද සක්‍රීය ව පැවති බවට විද්වතුන් යෝජනා කරනු ලබයි. මෙම සංස්කෘතික පස් තට්ටුවෙන් පසු සංස්කෘතික සාධක අන්තර්ගත තවත් පස් ස්තර කිහිපයක් ම හඳුනාගත හැකි අතර ඒවා තුළ ද අනුරාධපුර යුගයේ අවසන් කාලයට අයත් මැටි බඳුන් ගැටි කොටස් සහ බඳ කොටස්, පබළු, උළු හා ගඩොල් පවතියි. මෙම කලාපයේ නැගෙනහිර කෙළවරට වන්නට මතුපිට සිට සෙන්ටිමීටර් 30-45ක් පමණ ගැඹුරින් සෙන්ටිමීටර් 10-15ක ඝනකමින් යුතු මුහුදු බෙලි කවච අන්තර්ගත පස් තැන්පතුවක් ද දැකගත හැකි වේ. මෙම තැන්පතුවේ මෙතැන් පටන් පහළට ම අඩුවැඩි වශයෙන් මැටි බඳුන් කොටස් වැනි විවිධ සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය අන්තර්ගත බව නිරීක්ෂණය කළ හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.123,2nd paragraph and p.124
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

මෙම සංස්කෘතික පස් තැන්පතුවේ දැනට ශේෂ වී ඇති කොටසේ බටහිර හා වයඹ කලාපයේ මතුපිට ලෝහ නිස්සාරණය සඳහා යොදා ගන්නා උඳුන් බිත්ති කොටස්, නළ කොටස්, අඟුරු හා අළු වැනි ලෝහ නිෂ්පාදනය හා සම්බන්ධ පැරණි සාධක විසිරී ඇති බව පැහැදිලි ව දැකගත හැකි වේ. මේ සාධක අනුව, ලෝහ නිස්සාරණය සඳහා යොදාගත් උඳුන් මෙහි පැවති බව නිගමනය කළ හැකි ය. වර්ග මීටර් 150ක පමණ කොටසක විසිරී පවතින මෙම සාධක අනුව, මෙහි ලෝහ නිෂ්පාදනය සඳහා යොදාගත් පැරණි උඳුන් 10-15ක පමණ සාධක තිබීමට හැකියාව ඇති බව විද්වතුන් අනුමාන කරයි. විසිරී පවතින සංස්කෘතික සාධක හා ඒවා ඇතුළත් වී පවතින පස් තැන්පතුවේ ඝනත්වය හා ව්‍යාප්තිය අනුව, මෙම ස්ථානය සීමිත කාලපරාසයක් තුළ එහෙත් සක්‍රිය ආකාරයේ කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපයක් ව පැවති බව මතුපිට දැකගත හැකි සාධක අනුව විස්තර කළ හැකි වේ. කුරුන්දි කන්දේ විහාරය හා තදාශ්‍රිත ප්‍රදේශයේ තැන් කිහිපයක ම ලෝහ බොර එක්රැස් වූ ස්ථාන හඳුනාගත ඇති අතර,නමුත් ලෝහ නිෂ්පාදන ක්‍රියාවලියක් සිදු වූ බව හඳුනාගත ඇත්තේ ඉන් ස්ථාන කිහිපයක පමණි. මෙම නිෂ්පාදන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය වන්නා වූ යකඩ සංඝටක අන්තර්ගත පස් (යපස්) කුරුන්දි කන්ද හා අවට කලාපයෙන් පහසුවෙන් සපයා ගන්නට හැකියාව පැවත ඇත. ප්‍රධාන වශයෙන් ම මෙම හැකියාව නිසා ම මෙම ස්ථානයේ බෙහෙවින් සක්‍රිය ලෝහ නිෂ්පාදනාගාර ඇති වීම සහේතුක වන බව විද්වතුන් විශ්වාස කරනු ලබයි.
​හිටපු පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් එච්.සී.පී. බෙල් 1905 දී සපයා ඇති පාලන වාර්තාවේ විස්තර කර ඇති පැරණි ' කුරුන්දන්ඌර් ' හෙවත් කුරුඳුගමට ම අයත් කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය ලෙස ද මෙම කලාපය හඳුනාගැනීමේ හැකියාව තිබේ.ඒ අනුව, මෙහි පවත්නා පුරාවිද්‍යා සාධක අනුව මෙම බිම්කඩ කුරුඳුගම ජනාවාස හා අත්‍යන්තයෙන් සහසම්බන්ධ වූ කාර්මික නිෂ්පාදන හා ජනාවාස බිම්කඩක් වශයෙන් ඒ අනුව හඳුනාගෙන තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.125,1st and 2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

==අභිලේඛන==
===කුරුන්දි පුවරු ලිපිය===

'''කුරුන්දි පුවරු (ඛණ්ඩ) ලිපිය''' යනු ක්‍රි.ව. 10 වන සියවසේ අග භාගයට අයත් [[මධ්‍යකාලීන සිංහල]] භාෂාවෙන් රචිත ශිලා ලිපියකි. මෙම ලිපිය IVවන උදය රජුගේ රාජ්‍ය කාලයට අයත් කතිකාවත් වර්ගයේ ශිලා ලිපියක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.ඛණ්ඩ ලෙස හඳුන්වන්නේ කැබලිවලට බිඳුණු අදහසින් ය.පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව මෙම ලිපිය කුරුන්දි වැව් බැම්ම ඉදිරිපස පහළ කොටසේ ඇති බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයේ පිහිටි පුරාණ පිළිම ගෙයක පිවිසුම් ස්ථානයේ තිබී සොයාගන්නා විට ද ලොකු කුඩා කැබලි 9 කට පමණ වෙන් කර ඇත.මෙම ශිලා ලිපිය ප්‍රථම වරට 1887 දී හෙන්රි පාකර් විසින් සටහන් කරන ලද &quot;Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys&quot; යන වාර්තාවේ (පිටු 314) සඳහන් කර ඇත.

{{Blockquote
|text='''&quot;පළමු වැනි සංගබෝධි (ක්‍රි.ව.246-248) බැම්මට පහළින් විහාරයක් ඉදි කළේය.සැලකිය යුතු පසු දිනක දී,එනම් මෙය ක්‍රි.ව. 965 පමණ පස් වැනි දප්පුල ... මෙහි පැමිණ,එක් විහාරයක භික්ෂූන් වහන්සේ නැවත පිහිටුවන ලදී.තුන්වැනි මහින්ද ( ක්‍රි.ව.  997-1013) ඔහුගේ රාජ්‍යයේ අට වැනි වසරේ දී තම මව(?) සහ දියණිය සමඟ වැවට ගොස්,සංඝබෝධි විසින් ඉදිකළ හා මහින්ද විසින් ප්‍රතිසංස්කරණයකරන ලද විහාරයේ විශාල ගල් පුවුරුවක දීර්ඝ සෙල්ලිපියක් දිවයිනේ ඇති දිගම සෙල්ලිපියක් පිහිටු විය.අවාසනාවකට, කැලානුරූපී ව ලිපිය සහිත මතුපිටට වූ හානි හේතුවෙන් මෙම සෙල්ලිපියේ බොහෝ වචන දැන් අපහැදිලි ය.මෙහි ප්‍රධාන වශයෙන් මිහින්ලාලේ පුවරුවල ඇති ආකාරයට මෙහි වැඩ සිටි භික්ෂූන් වහන්සේ විසින් පිළිපැදිය යුතු නීති මාලාවක් අඩංගු වේ.නමුත් පොදු කාරාණා කිහිපයක් පිළිබඳව ද එහි අවධානය යොමුකර ඇති අතර, 'රජුගේ මහා වැව' ( එය තන්නිමුරුප්පුව ලෙස පේනේ) සහ භෝග වගාවට හානිකර ලෙස බලපෑ සමහර ආරවුල් ගැන ද සඳහන් වේ.මෙම සෙල්ලිපයේ ලේඛකයා තමා බව පවසන රජු,මෙම ලේඛනයේ අක්ෂර පිළිබඳව යම් ගැටලුවක් හෝ සැකයක් ඇත්නම් ඒවා නොතකා ක්‍රියාකළ යුතු බවත් සටහන් කර ඇත.'''

'''සෙල්ලිපියේ කුරුන්ගම ලෙස හැදින්වෙන කුරුන්දන් කුලම් බැම්මේ පහළ ඉදිකරන ලද නගරය හෝ විශාල ගම්මානය පිහිටි ප්‍රදේශයේ ඇති කුඩා ජල මාර්ගවල මැටි බඳුන් කොටස් දැකිය හැකි වේ.&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys(1887) 
 |author= Henry Parker 
 |volume= 
 |language=en
 |isbn = 
}})}}}}&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Report on  the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys 
 |year=1887
 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886
}}&lt;/ref&gt;

}}

තවද 1895 දී J.P.Lewis විසින් ද &quot;Manual of the Vanni Districts&quot; යන තම කෘතිය තුල මෙම ලිපිය පිළිබඳව නැවත වාර්තා කර තිබේ.නමුත් හෙන්රි පාකර්ට හමු වූ අවස්ථාවේ නොබිදී තිබූ එම පුවරුව ඔහුට හමුවන අවසාථාවේ දී කැබලී තුනකට කැඩී තිබූ බව වාර්තා කරයි.පාදක සටහනට අනුව ඒ 1889 සැප්තැම්බර් 19 වැනි දින එනම් පාකර් ලිපිය සොයාගෙන වසර තුනකට පමණ පසුවය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1895.Manual of the Vanni Districts
 |author= Lewis,J.P
 |volume= pp.314
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; 
කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳව කෘතහස්ත වාර්තාවක් සපයන එවක පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් එච්.සී.පී.බෙල් මහතා දක්වන්නේ ලෙවිස් තම වන්නි අත්පොතේ ( Manual of the Vanni Districts ) දක්වා ඇති විශාල පුවරු ලිපිය තමනට දැකගැනීමට නොලැබුණු බවයි.&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=North-Central,Central, and Northern Provinces,Annual Report 1905
 |year=1905
 |publisher=H.C.P.Bell
}}&lt;/ref&gt;''Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon, 1949'' අනුව, 1931 දී කුරුන්දන්මලේ ප්‍රදේශය පුරාවිද්‍යා සංරක්ෂිත ප්‍රදේශයක් ලෙස නම් කිරීම සඳහා සිදු කළ සමීක්ෂණයේදී ද මෙම ශිලා ලිපිය සොයා ගැනීමට උත්සාහ කර ඇති නමුත් එය අසාර්ථක වී ඇත.පසුව[[ මහාචාර්ය චාල්ස් ගොඩකුඹුර]] මහතා විසින් 1949 දී මෙම ලිපිය නැවත සොයාගත් අතර,නිධන් වස්තු සොයන්නන්ගේ සහ වෙනත් අයගේ ක්‍රියාකාරකම් හේතුවෙන් එය කොටස් කිහිපයකට බිඳී තිබූ බව වාර්තා වේ.එය චාලස් ගොඩකුඹුර මහතා විසින් පිටපත් කර ඇති අතර එම අවස්ථාවේ ශිලා ලිපියේ මුලින් රේඛා 19ක් පමණ තිබූ බවත්, ඒවායෙන් රේඛා 16ක් පමණක් කොටස් වශයෙන් සුරක්ෂිතව තිබී ඇතිබවත් සිරමල් රණවැල්ල වාර්තා කර තිබේ.. &lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon
 |year=1949
 |publisher=Department of Archaeology
}}
&lt;/ref&gt;මේ මෑත කාලයක් දක්වා ප්‍රකාශට පත් කර තිබූ මෙම ලිපියේ ස්පර්ශ ලාංඡනය පැහැදිලිව කොටස් ත්‍රිත්වයකින්(කැබලි කොටස් තුනකින්) යුක්ත වේ.මහාචාර්ය [[සිරිමල් රණවැල්ල]] විසින් 2004 දී පළකර ඇති &quot;කුරුන්දන්මලේ කැබලි වූ පුවරු ලිපිය&quot; නම් සංස්කරණයේ දී පදනම් කරගෙන ඇත්තේ මේ ස්පර්ශ ලාංඡන පිටපත බව එය පරීක්ෂා කිරීමේ දී තහවුරු වේ.ඒ අනුව පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ නිලධාරීන් විසින් මෙම ලිපිය පිටපත් කර ඇත්තේ පුවරුව කැබලි ගණනාවකට කඩා දැමීමට පෙර 1889 ට පසු හා 1905 අතර කාලයකදී බව අනුමාන කෙරේ.නමුත් මුල් කාලීනව,යම් කිසි හේතුවක් නිසා මෙම ලිපියේ පහළ කොටස පිටපත් නොවී ඇති අතර,එම නිසා සෙනරත් පරණවිතානයන් එහි පහළ කොටස නොමැතිව ඉහළ කොටසේ ස්පර්ශ ලාංඡනයේ ඇති තොරතුරු අනුව අදහස් දක්වා ඇත.රණවැල්ල මහතාගේ සංස්කරණය ද පාදක කොට ඇත්තේ සෙනරත් පරණවිතානයන්ගේ එම ලිපිය පදනම් කරගෙන ය.පරණවිතානයන්, හෙන්රි පාකර් විසින් මිහින්තලේ පුවරු ලිපියේ දැක්වෙන වියවස්ථා මාලාවක් ඇති බවට දක්වා ඇති සටහන තහවුරු වන බව එහි වැඩිදුරටත් දක්වා ඇත.&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon by S.Paranavitana 
 |year=1949
 |publisher=Department of Archaeology
}}
&lt;/ref&gt;

වර්ෂ 2021 දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් සිදු කළ සිදුකළ ක්ෂේත්‍ර පරීක්ෂාවකදී මෙම ලිපිය නැවත හමු වී තිබූ අතර මහාචාර්ය සිරිමල් රණවැල්ල දක්වා තිබූ පරිදි පේළි 19 ක් නොව මීට පෙර පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව අනාවරණය කරගත් පේළි 34 කට නොඅඩු ප්‍රමාණයඛ් සහ මෑතක අනාවරණය කරගත් අපර කොටසේ පේළි 40 කට නොඅඩු ප්‍රමාණයක් වශයෙන් පේළි  75 කින් සමන්විත විශාල ලිපියක් වන බව තහවුරු විය.ලිපියේ අක්ෂර සහ භාෂාව ක්‍රි.ව. 10 වන සියවසේ මධ්‍ය භාගයට අයත් සිංහල භාෂාව ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.
මෙම ලිපිය “සිරිසංඝබෝ” යන රාජ නාමය දරා සිටි රජුගේ රාජ්‍ය කාලයේ 8 වන වසරට දිනංකිත කර ඇති අතර, විද්වතුන්ගේ අදහස අනුව එම රජු වන්නේ IV වන උදය රජු (ක්‍රි.ව. 946–954) ය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kurundi Plate of King Udaya IV.jpg|thumb|Kurundi Plate of King Udaya IV|thumb|300px|ආගමික අන්තවාදීන් විසින් කඩා බිඳදමා ඇති කුරුන්දි පුවරු ලිපියේ ස්පර්ශ ලාංඡනය]]

{{Blockquote
|text=
'''
*පෙළ
1.  ... ... ... ... ... යස දෙසින් දස අත්හි පැතිරැ රජ කළ අභා සලමෙවන් මහරද්හු පුත්&lt;br&gt;
2.  ... ...මඬුල් රන්දනා රජ්ලියෙහි මිණි වුටුනුයෙන් සිය මුන්දුන් පැහැයු ලක්දිව පොළො යොන පරපු&lt;br&gt;
3.  රෙන් හිමිවූ තුමා සරණ නිය රසින් අන් රජ මුන්දුන් බිසෙස්වු තික් තෙදින් හිරු පළැ කෙවින් මෙහැසුරු දළ දැපින් උවින්දු රජ විරතින් සුරින්දු පබන්ද දෙනෙන් දිනිසුරු සත්&lt;br&gt;
4.  සෙතින් කිතිසුරු පැණ සරින් සුරගුරු සෙබා ගුණෙන් නිසයුරු... ...නන් සරින් කප්තුරු රූ සරින් කදප් කුලුන රෙසෙන් බොසතු මෙරුවන් සුව සරින් සම&lt;br&gt;
5.  ... ... ... ... හුන් අභා සලමෙවන් මහරජ්හු තුමා සත් ලැඟු පළමුවන හවුරුදුයෙහි ඇසෙළ පුන් සන්ද් අවප් මස්හි දසපක් දව&lt;br&gt; 
6.  ස් ... ... සඟඅරම් සිරිසඟ්බෝ රජ් මහවෙහෙර්හි වත් සිරිත් විසිනැ සියතන් සහ ...සසන්දා තුන් නකාහි මහසඟ් වත්හිමියන් ... ...&lt;br&gt;
7.  ... ... ... ...පස එවුන් වන සියෙනැ පතෙ පොතෙහි ඇරැ සෙයින් අකර්වනු ඉසා ... ... සි හදව සිට පවත්නා කොට් මෙ සිලා ලෙබ ... ... ... ...&lt;br&gt;
8.  ... ... ... ... සිරිසඟ්බො අභය මහරජ අගසු(ද)ම් නම් වූ සඟ්බඩ් අප මෑණියන් ඉසා ... ... සිරිත් සන්දහා නියාමකින් ඉසා වරද් දෙවු පරෙයා ... ... ... ... ... ... ...&lt;br&gt;
9.  ... ... ... ... කතු ඉසා ... ... ... ...යා රක්රනුගම යුරෙහි අභයගිරි නකා පිළිබැදි කොට් ස ... ... ... කැරූ සඟරම් සිරිසඟ්බෝ රජ් මහවෙහෙරැ ක... ... ... ...&lt;br&gt;
10.  ... ... ... ...නු කොට් අටවනුයෙහි නවයැ සන්ද් අවප් මසැ දියවස් දවස් දළදාගෙයි ... ... ...මේ ... ...රට් මෙ අභය ඉසිරිපව් පියන්ගල් ක... ... ...කැමියන්&lt;br&gt;
11.  ... ... ... නිස්සන් හා සසන්දැ මෙ වෙහෙරට් පියන්ගලට් තුරු සිරිත් ඉසා විවරුණෙන් එක්සෙ කොට් තන් උවතකැ අර්වයි කැමි සැමියන් කළ විසි එක් ... ... ... ... &lt;br&gt;
12.  ... ... ... ...එක් පැකක් අභයිගිරි වෙහෙරැ ඉසා එක් පැකක් මෙ වෙහෙර්හි මහපහායි ඉසා තබනු කොට් වදාළහ වීම් කුසල්කැමි... තබය සතු&lt;br&gt;
13.  ... ... ... ... ගහනෙහි සෙයින් මෙ නිසගින් සනිටිහන් වු සිරිත් ඉසා මෙයට් දුන් කැබලි කටයුතු සෙ ඉසගිය කටයුතුය ඉසා මිනිස්නට් කම්... ... ...&lt;br&gt;
14.  ... ... ... ...නට් ලබනු දිවයුතු සෙ ඉසා එක් සෙ කොට් අර්වයි මෙ වෙහෙරැ තබනු කොට් වදාළ සිරිත් පොත්හි ... ... සිරිත් ලියි සත්දෙවාමි ලිමි මෙ වෙහෙරැ සිරිත් මෙ වෙහෙර්හි වෙහෙ&lt;br&gt;
15. ර්කැමියන් ... කැමියන් පිළිමගෙයි සිරිත්පොත්හි කී සෙයින් බුද් බතට් ගත යුතු ඉසා පිළිමගෙයි හම පුද සිරිත් සෙයිමැ ... ... ...කරනු ඉසා ආනන්ද පියන්ගල්හි අ(ටි)න් දොළොසැ&lt;br&gt; 
16.  ... ... ... ...පසැ ආවු වත්හිමයන් වැසි හිමියන් විසියා ... ... ..... ... ...&lt;br&gt;
17.  ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...&lt;br&gt;
18.  ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...&lt;br&gt;
19.  ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...&lt;br&gt;


*අන්තර්ගතය
&quot;-----දස දිසාවේ ම පැතිරුණු ඓශ්චර්යයෙන් සහ තේජසින් යුතු අභා සලමෙවන් (මහරජු ගේ පුත්----මුලු ප්‍රදේශයෙහිම රදා පැවති රාජකීය පරම්පරාවේ,හිස්මුදුනෙහි මැණික් ඇල්ලූ මිණි ඔටුන්නෙන් ප්‍රභාමත් කළ,ලක්දිව පොළොව නමැති මහී කාන්තාවගේ පරම්පරාවෙන් පැවත,එම සරණ ගොස් අභිශේඛයට පත්වුණු,තේජසින් සූර්යයා සේ ද, කෝපාග්නියෙන් මහේශ්වරයා සේ ද (ඊශ්වර දෙවියන්),දැඩි බවින් සහ ආඩම්බරයෙන් විෂ්ණු දෙවියන් සේ ද, රාජ්‍ය චාරිත්‍රානුකූලව ශක්‍ර දෙවියන් සේ ද,හිරු ගේ තීක්ෂණ ඇස් ලෙසින් ද,දැහැමි ගුණයෙන් සහ ශාන්තියෙන් අවලෝකිතේශ්වර මෙන් ද,ප්‍රඥාවෙන් බ්‍රහස්පති සේ ද,සෞම්‍ය ගුණයෙන් චන්ද්‍රයා සේ ද,----කල්ප වෘක්ෂයක් සේ ද,රූපශ්‍රීයෙන් සහ කරුණාව නැමැති ගුණයෙන් බෝධිසත්ත්වයකු සේ ද,මහමෙරක් සේ නොසැලෙන සැපයෙන් සහ සුවයෙන් උතුම් වූ -----අභාසලමෙවන් (සිව්වන උදය) මහරජතුමා ගේ රාජ්‍යත්වයෙන් පළමුවෙනි වර්ෂයෙහි ඇසළ මස අවපස දසවන දින කරවන ලද ශිලාලේඛනයකි.සංඟාරාම සිරිසඟබෝ රජමහා විහාරයෙහි සිදු කෙරෙන වත් පිළිවෙත් තමා විසින්ම පරීක්ෂා කර බලා තුන් නිකායෙහි(මහා විහාර - අභයගිරිය - ජේතවනය) සංඝරාජ මහා නායක හිමියන්ට-----අතීතයේ සිට පැවත ආ පරිදි පොත් පත්වල ලිඛිතව ලියා ඇති සහ දැනුම් දී ඇති පරිදි ක්‍රියාත්මක කළ යුතුය.ඉරහඳ පවත්නා තෙක් මේ ශිලා ලේඛනය කරවන ලදී-----සිරිසඟබෝ අභය මහරජුගේ (දෙවන සේන) අග බිසොව වූ ද,සංඝබෝධි (පස්වන කාශ්‍යප) සහ අපගේ (සිව්වන උදය) සුධම්ම නම් වූ මෑණියන් ද----------අභයගිරි නිකාය යටතේ----රක්රනුගම ඉවුරෙහි කරවන ලද සංඝාරාම සිරිසඟබෝ රජ මහා විහාරයෙහි-------අටවන වර්ෂයෙහි නවම් මස දසවක් දින දළදා ගේ-----අභය ඉසිරිපව් පියන්ගල (පධානඝරය)-----නිලධාරීන්-----යෝග්‍ය තැනැත්තන් පිළිබඳව සසඳා බලා මේ විහාරයේ පියංගල ආශ්‍රිතව පැවති සිරිත් ද,එහි අර්ථ ද පැහැදිලි කොට ඒ අයුරින්ම කරවා සේවකයන් සහ ස්වාමීන් එක්ව කරන ලද විසි එක්එ-------ක් කොටසක් අභයගිරි විහාරයේ ද,තවත් එක් කොටසක් මේ විහාරයේ මහා ප්‍රාසාද ගෙයෙහි ද තබන ලෙස වදාරණ ලදී.සුළු සේවකයන් ගේ භාරකරු තමන් සතු-----භික්ෂූන්ට ඇවැතක්  වන දේ පිළිබඳව පැවත ආ සිරිත් අනුව කටයුතු කළ යුතුය.දෙන ලද කොටස් සඳහා ද එලෙසම කටයුතු කළ යුතුය------මෙසේ සිදු කරනු ලබන සියලු විරිත් පොත් පත්හි නිරන්තරයෙන් ලියා මේ විහාරයේ තැන්පත් කළ යුතුය.එසේ වදාරන ලද සිරිත් විරිත් පොත් පත් හි ලියා තැබූ යේ සත්දෙවොමි යන මා විසිනි. ---- මේ විහාරයේ සිරිත් විරිත් ආදිය මෙහි ම සේවකයින් ද, ------පිළිමගෙයි සේවකයන් පොත් පත් හි ලියා තැබූ අයුරින් පිළිමගෙයි බුද්ධ පූජාවන් ආදිය එම සිරිත් වලට අනුකූලව ඉටු කළ යුතුය. -----ආනන්ද පියන්ගලෙහි (පධානඝරයෙහි) -----------&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|'''හැදින්වීම් නාමය''':කුරුන්දි පුවරු ලිපිය&lt;br&gt;'''රාජ්‍ය කාලය''':සිව්වන උදය රජ(සම්මත වර්ෂ 946-954)&lt;br&gt;
'''කාලය''':සම්මත වර්ෂ 10 වන සියවස&lt;br&gt;
'''අක්ෂර''':[[සිංහල භාෂාව|මධ්‍යකාලීන සිංහල]]&lt;br/&gt;'''භාෂාව''':[[සිංහල භාෂාව|මධ්‍යකාලීන සිංහල]]}}

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම:G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology,Ranwella,pp.221-224,en)}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

}}
}}


මෙම ශිලා ලිපිය කතිකාවත් හෙවත් භික්ෂූන් වෙනුවෙන් පොදු එකඟතාවන් සම්මත කරගත්  නීතිරීති සමූහයක් වර්ගයට අයත් වන අතර, අභයගිරි මහා විහාරයට අනුබද්ධ වූ “අභය–ඉසිරිපවි(සිරිසංඝබෝ විහාරය)&quot; නම් විහාරය සහ එයට අනුබද්ධ “ආනන්ද පියංගල” නම් භාවනා ශාලාව සම්බන්ධයෙන් භික්ෂූන්ගේ සාමාන්‍ය එකඟතාවයෙන් සම්මත කරගත් නියමාවලියක් ද මෙහි අන්තර්ගත වේ.එමෙන්ම, “අභ සලමේවන්” යන රාජ නාමය දරා සිටි රජුගේ රාජ්‍ය කාලයේ පළමු වසරේ පැවැත්වූ පෙර කතිකාවතක් පිළිබඳව ද මෙහි සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; මේ පිළිබඳව දීර්ඝ විස්තරයක් මහාචාර්ය [[සිරිමල් රණවැල්ල]] විසින් දක්වා තිබේ.

{{Blockquote
|text='''&quot; ශිලාලේඛනයේ දාතම දැක්වෙනුයේ සිරිසඟබෝ නමින් ම රජ කළ රජෙකුගේ සහ අගසු(ද)ම්  සංග්බඩ් නම් රැජිනකගේ පුතු වූ සිරිසඟබෝ නම් රජ කෙනෙකුගේ අට වැනි වර්ෂයට බවට යි. සිවුවැනි උදය (946-954) සහ සිවුවැනි මහින්ද (956-972) නමින් අනුරාධපුර අවසන් භාගයේ මෙම රාජ්‍ය නාමය දැරූ වසර අටක් හෝ ඊට වැඩි කාලයක් රජ කළ සහ මෙම නාමය දැරූ පියවරුන් සිටි රජවරු දෙදෙනෙක් වූහ. සිවුවැනි උදය රජුගේ පියා වූයේ සිවුවැනි කස්සප රජු (898-914) ද සිවුවැනි මහින්ද රජුගේ පියා තුන් වැනි උදය (935-938) විය. සිවුවැනි උදය සහ සිවුවැනි මහින්ද අතරින් දෙවැන්නාගේ මව එම රජුගේ ම ශිලාලේඛන කිහිපයක ම දැක්වෙන පරිදි දේවා (දේවි ගොන්බිසෝ රැජ්න) නම් වූ අග රැජනකි. එනිසා අප ඔහුව පසෙකට කර අපගේ මෙම ලේඛනයේ දැක්වෙන රජු සිවුවැනි උදය ලෙසට හඳුනාගත යුතු වේ. නමුත් ඔහුගේ මව, අගසු(ද)ම් සංග්බඩ් හඳුනා ගැනීම ද ගැටලුවක් වනුයේ වංශකතාවන්ට අනුව සිවුවැනි උදය රජුගේ මව තිස්සා නම් වූ අග රැජිනක් වීම නිසා වෙති. මෙම රැජින ද සමකාලීන අනෙක් රැජනන් මෙන් ම නම් කිහිපයකින් හඳුන්වා ඇති බව දැකීමට හැකි වේ. උදාහරණයක් වශයෙන්, සිවුවැනි දප්පුල රජුගේ මව දේවා සහ සංඝා යන නම් දෙකෙන් ම හඳුන්වා ඇති අතර වංශකතා සහ සිවුවැනි දප්පුල රජුගේ පුලියන්කුලම ශිලාලේඛනයට අනුව තුන් වැනි උදය රජුගේ මව කිතා නම් රැජිනක් වූ නමුත් එම රජුගේ පොළොන්නරුව ටැම් ලිපිය ඇයට දී ඇති නාමය සංඝා යි. පළමු වැනි විජයබාහු රජුගේ මව වංශකතාවන්ට අනුව ලෝකිතා නම් කුමරියක් වූ අතර රජුගේ අඹගමුව පර්වත ලිපියේ ඇය දැක්වෙනුයේ දේවා (දෙව්-ගොන්-රැජ්න) ලෙස යි.

'''​අපගේ ලේඛනය කතිකාවතක් හෙවත් භික්ෂූන් වෙනුවෙන් පොදු එකඟතාවෙන් සම්මත කර ගත් නීතිරීති සමූහයකි. එය අභයගිරිය විහාරයට අයත් අභය ඉසිරිපව් ලෙස මෙහි නම් කර ඇති, ආනන්ද පියන්ගල නම් පධානඝරයක් පැවති විහාරයක් වෙනුවෙන් වූවකි.ලේඛනය මීට පෙර අබා සලමෙවන් නමින් රජකම් කළ රජෙකුගේ පළමු වැනි රාජ්‍ය වර්ෂයේ සිදු කළ කතිකාවතක් පිළිබඳ ව ද දක්වයි. එය අබා සලමෙවන් නමින් රජ කළ දෙවැනි උදය රජුගේ පුතු වූ එම රාජ්‍ය නාමය ම භාවිත කළ තුන් වැනි සේන රජුගේ කස්සප පොකුණ පුවරු ලිපියට විෂය වස්තු වූ කතිකාවත බව පෙනී යයි. මෙම ශිලාලේඛනය සම්පූර්ණයෙන් ම ආරක්ෂා වී තිබුණි නම් දහ වැනි සියවසට අයත් උතුරු පළාතෙන් හමුවන වැදගත් ම වාර්තාවක් වීමට ඉඩ තිබුණි. මෙම ශිලාලේඛනය කැබලි වී තිබුණ ද එලෙසින් වුවත් ප්‍රකාශයට පත් කිරීම ඉතා වැදගත් ලිපියක් වනුයේ දිවයිනේ උතුරු ප්‍රදේශයෙන් හමුවන අල්පයක් වූ ශිලාලේඛන අතරින් එකක් වීම හේතුවෙනි. මෙම ලේඛනයේ පෙළ එතරම් ම පැහැදිලි නොමැති හෙයින් ඉංග්‍රීසි පරිවර්තනයක් දැක්වීමට බලාපොරොත්තු නොවෙමි.&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Kurundanmale Fragmentary Slab Inscription, Inscription of Ceylon
 |author= G.S Ranawella(2004)
 |volume= V,Part II,page 211
 |language=Si
 |isbn = 
}})}}}}
}}

මේ අනුව විද්වතුන්ගේ අදහස් සලකා බැලීමේ දී, මෙම පෙර කතිකාවත III වන සේන රජුගේ (ක්‍රි.ව. 938–946) කලුදිය පොකුණ ශිලා ලිපියෙන් හඳුන්වන කතිකාවතට සම්බන්ධ විය හැක. එම කතිකාවත III වන සේන රජුගේ රාජ්‍ය කාලයේ පළමු වසරේ පැවැත්වූ අතර,III වන සේන රජු සහ ඔහුගේ පියා වූ II වන උදය රජු (ක්‍රි.ව. 887–898) දෙදෙනාම “අභ සලමේවන්” යන රාජ නාමය භාවිතා කර තිබුණි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

ඒ අනුව ශිලා ලිපියේ ආරම්භක කොටසෙහි සිව්වන උදය රජු පිළිබඳ වර්ණනාත්මක සඳහනක් වේ.ලිපියේ සඳහන් වන අභයගිරි විහාරයට අනුබද්ධ විහාරයට අමතරව,භික්ෂූන්ගේ සාමාන්‍ය එකඟතාවයෙන් සම්ප්‍රදාය තුනක් සමඟ එකඟතාවයකට පැමිණීම (නිකාය සමඟියක් වැනි) පිළිබඳවද මෙහි සඳහන් වේ. එමෙන්ම, මෙම ස්ථානයේ පිහිටි විහාරයට හා පිළිමගෙයට අභයගිරි විහාරයට අනුයුක්ත නිලධාරීන් විසින් පිරිනමන ලද පූජා, වත්පිළිවෙත් හා චාරිත්‍ර පිළිබඳ තොරතුරුද මෙහි අන්තර්ගත වේ.

එයට පහළ කොටස්වල, සිරිත් ප්‍රකාරව පිළිමගෙය තුළ සිදු කළ යුතු බුද්ධ පූජා වත්පිළිවෙත් සහ මහා සංඝයා වහන්සේට සිදු කළ යුතු වත්පිළිවෙත් පිළිබඳ විස්තර ඇතුළත් වේ. එම නියමාවලිය ඉර සහ හඳ පවතින තුරු වලංගු වන බවද ශිලා ලිපියේ සඳහන් කර ඇත.

ශිලා ලිපියේ “සුදම්ම” නම් රජ බිසවක් පිළිබඳ සඳහනක් ද පවතී. එම බිසව, මෙම ශිලා ලිපිය කරවූ සිව්වන උදය රජුගේ සහෝදරයා වූ පස්වන කාශ්‍යප රජුගේ මෑණියන් බව විද්වතුන් විසින් හඳුනාගෙන ඇත. ශ්‍රී ලංකාවේ ශිලා ලිපිවල මවුවරුන්ගේ නම් සඳහන් වීම දුර්ලභ කරුණක් වන බැවින්, මෙම සඳහන විශේෂ වැදගත්කමක් ඇති බව සැලකේ.තවද, මෙම ස්ථානයේ දළදා ගෙයක් සහ විශාල පුස්තකාලයක් පැවති බවත් ශිලා ලිපියෙන් සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

===III වන මහින්ද රජුගේ ශිලා ලේඛනය===

Archaeological Survey of Ceylon: North-Central, Central and Northern Provinces, Annual Report 1905 කෘතිය අනුව, වර්තමාන කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ක්‍රි.ව. 812–816 කාලයට අයත් බවට සැලකෙන III වන මහින්ද හෙවත් මිහිඳු රජුගේ ශිලා ලිපියක් පැවති බව සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=2018,Pauranika Sthana Ha Smaraka:Mulathivu Distrikkaya
 |author= Asanga,M.V.G.K;Nishantha,I.P.S
 |volume= pp.151-153
 |language=si
 |isbn = 978-955-7457-25-3 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon
 |year=1949
 |publisher=Department of Archaeology
}}
&lt;/ref&gt;

තුන්වන මිහිඳු රජු තම මව සහ දියණිය සමඟ කුරන්ගමට පැමිණ කුරුන්දි වැවෙහි ජලය පිළිබඳව ඇතිව තිබූ ආරවුල සංසිඳුවා එතුමා විසින්ම සෙල් ලිපිය කරවූ බව සඳහන් වේ.ඊට අමතරව එම සෙල්ලිපියේ අකුරු වල වැරදි ඇතත් ඒවා නිවැරදි නොකරන ලෙසට නියෝග කර ඇත.ඒ පිළිබඳව ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් මහතා ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග නම් කෘතියේ මෙලෙස වාර්තා කර ඇත.

{{Blockquote
|text='''&quot;බැම්මට(කුරුඳු වැවෙහි) පහත පළමු සංඝබෝධි රජ (ක්‍රි.ව.246-248) විහාරයක් කරවූයේ ය.ඊට බොහෝ කලකට පසු, පස්වෙනි දප්පුල රජ තමන් රජ පැමිණි පළමුවන අවුරුද්දේ එක් විහාරයක නැවතත් සංඝයා නැවත්වූයේ ය.මෙහි ක්‍රි.ව.965 වෙන්ට පුළුවන.තුන්වෙනි මිහිඳු රජ තමන් රජ පැමිණි අටවැනි අවුරුද්දේ තම මෑණියන් හා දියණියනුත් සමඟ වැව(කුරුඳු වැව) බලන්ට ගොස් සංඝබෝධි රජ විසින් ගොඩනඟා මිහිඳුරජ විසින් ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද විහාරයේ මහත් ගල්පෝරුවක,ලංකාවේ සම්භවෙන ගල් සන්නස් වලින් ඉතාම දීර්ඝ එකක්වන් දික්ගල් සන්නසක් කොටවා තිබේ&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}})}}}}
}}

කෙසේ නමුත් මෙම ශිලා ලිපිය පුරාවිද්‍යා ස්ථානයෙන් අතුරුදන්ව ඇති අතර තවමත් හමු වී නොමැත.

===එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි විසින් වාර්තා කර ඇති ලිපිය===
කුරුන්දි විහාරයෙන් වාර්තා වන තවත් අභිලේඛනයක් පිළිබඳව එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන් විසින් &quot;ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ&quot; නම් කෘතිය තුළ වාර්තා කර තිබේ.ඒ උන්වහන්සේ මෙම ස්ථානයේ 20 සියවසේ අගභාගයේ සිදුකරන ලද ගවේෂණයකදී කුරුන්දි කන්දේ නටඹුන් වූ පැරණි ගොඩනැගිල්ලක් ආසන්නව බිම පෙරලී තිබූ ගල් කණුවක දුටු බව වාර්තා කරන අභිලේඛනයයි.ඒ පිළිබඳව උන්වහන්සේ මෙසේ සඳහන් කර තිබේ.

{{Blockquote
|text='''&quot;...යාර විස්සක් පමණ කන්ද නැගි පසු තැන්න බිමක් හමුවෙයි.එහි කුඩා ශාලාවකට අයත් බව පෙනෙන සිවුරැස් අත්තිවාරමක ගල්පළු අතුරා තිබේ.එහි ඇති වෙනත් කිසිවක් හඳුනාගත නොහැකිය. එහෙත් පෙරළා දමා ඇති ගල් කණුව ගොඩනැගිල්ලට අයත් එකක් බව සිතීමට පුළුවන. එය දිගින් අඩි 12.6 කි.මෙහි අක්ෂර පේළියක් කොටා ඇතත් එහි සමහර අක්ෂර ගෙවී ඇත.දළ වශයෙන් සිවුවන සියවසට පමණ අයත් විය හැකි මෙහි..........රකබල..........අක්ෂර කියවිය හැකිය.&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ 
 |author= එල්ලාවල මේධානන්ද ස්ථවිර
 |volume= p.62 
 |language=si
 |isbn = 
}})}}}}
}}

කෙසේ නමුත් මෙම ශිලා ලේඛනය ද තවමත් සොයාගැනීමට හැකියාව ලැබී නැත.

===වෙනත් ශිලා ලේඛන===

පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ නිළධාරීන් විසින් 2022 දී කුරුන්දි විහාරයේ පිළිමගෙයි සිදුකළ කැණීමේ දී එම ස්ථානයෙන් ශිලා ලිපියක් හමු විය.එය,අඩි 4 ක් පමණ දිග සහ අඩි 1 ක් පමණ පළල ගල් පුවරුවක් මත පැරණි සිංහල අක්ෂර භාවිතයෙන් සටහන් කර ඇති අතර එහි පේළි 14 ක් පමණ වාර්තා වී තිබේ.ලිපිය හමු වන විට මෙම අක්ෂර බෙහෙවින් ගෙවී ගොස් ඇති නමුත් ඒවා ක්‍රි.ව. 8 හෝ 9 වැනි සියවස් කාලයට අයත් බවට ගණන් බලා ඇත.එහෙත් තවමත් මෙම ලිපියේ අන්තර්ගතය පිළිබඳව ප්‍රකාශයට පත් කර නොමැත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාර වංසය 2022
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන
 |volume= pp.137
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;
[[File:Stone pillar of Kurundi Archaeological Site.jpg|thumb|250px|පිළිම ගේ කැණීමෙන් හමු වූ ශිලා ස්ථම්භය]]

==පූර්ව වාර්තා==

===හෙන්රි පාකර්ගේ වාර්තා===
යටත්විජිත සමය තුළ කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ ව තොරතුරු අන්තර්ගත කර මුලින් ඉදිරිපත් කළ වාර්තාව සම්පාදනය කර ඇත්තේ හෙන්රි පාකර් විසිනි. ඔහු විසින් රජයේ අවශ්‍යතාවක් අනුව සම්පාදනය කළ සැසි වාර්තාවක &quot;කුරුන්තනූර්මලේ&quot; යන ශීර්ෂය යටතේ මෙම ස්ථානය පිළිබඳ ව තොරතුරු අනාවරණය කර ඇත.පළාතේ විශාල ම ව්‍යාප්තියක් සහිත පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වන කුරුන්තනූර් මලේ පාකර්ගේ සිතැඟි අනුව 'කුරුන්තනූර් හෙවත් පියන්ගල බුදුහිමියන්ගේ දෙවැනි වර සිදු කළ ලංකා ගමනේ දී පාදස්පර්ශයෙන් ශුද්ධ භූමියක් බවට පත් වූවා යැයි සැලකෙන' ස්ථානයයි. මෙම ස්ථානයේ පවතින භූ දර්ශනය හා පුරාකෘති පිළිබඳ විස්තර කරන පාකර් ඒ නිර්මාණ අතුරින් බොහොමයක් පරිහානියට පත් වී ඇති බවත් එම පරිහානිය කාලානුක්‍රමික ව (එනම්, ස්වාභාවික ව) සිදු වන පරිහානියටත් වඩා පසු ව මෙම ස්ථානයට සේන්දු වූ දෙමළ පදිංචිකරුවන් විසින් සිතාමතා ම සිදු කරන ලද විකෘති කිරීම් බව ද ඔහු දක්වා තිබීම විශේෂයකි.&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Report on  the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys p.449 
 |year=1887
 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886
}}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote
|text='''&quot;I think it can be shown that the hill Kuruntanur-malai,or Piyangala,at the south end of the embankment, is the spot that is said to have been visited by Buddha on his second journey to Ceylon.....There are several ruins on the hill and at the back of the northern part of the bund;but they are all dilapidate,more through wilful defacement by the later Tamil occupants than by the action of time.&quot;'''
&lt;br&gt;
*සිංහල පරිවර්තනය 

'''&quot;වැව් බැම්මේ දකුණු කෙළවරේ පිහිටි කුරුන්තනූර්-මලේ හෙවත් පියන්ගල නම් කන්ද, බුදුන් වහන්සේ සිය දෙවන ලංකා ගමනයේදී වැඩම කළ බව කියවෙන ස්ථානය බව පෙන්වා දිය හැකි යැයි මම සිතමි.... මෙම කන්ද මත සහ වැව් බැම්මේ උතුරු කොටසට පිටුපසින් නටබුන් කිහිපයක් පවතී; නමුත් ඒ සියල්ල කාලයාගේ ඇවෑමට වඩා පසුකාලීන දෙමළ පදිංචිකරුවන් විසින් සිතාමතාම සිදු කරන ලද විකෘති කිරීම් හේතුවෙන් විනාශයට පත්ව ඇත.&quot;'''

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887)
 |author= Henry Parker 
 |volume= XLVI 1886
 |language=en
 |isbn = 
}})}}}}
}}
කුරුන්තන්කුලම වැව් බැම්මට පහළින් අනාවරණය වූ සෙල්ලිපියේ දැක්වෙන පරිදි 'කුරුන්ගම' (දෙමළෙන් කුරුන්තන් ඌර්) නම් නගරය හෝ සුවිසල් ගම පිහිටා තිබුණි. පහළින් ඇති දියපහරවල දැකගත හැකි මැටි බඳුන් අවශේෂ විශාල ප්‍රමාණයෙන් මේ බව තහවුරු කරගත හැකි වේ. පසු ව මෙහි පැමිණි දෙමළ වැසියන් විසින් මෙහි සංඝබෝධි විසින් ගොඩනගන ලද විහාරය හා අනෙකුත් ගොඩනැඟිලි සම්පූර්ණයෙන් ම විනාශ කරන ලද අතර ඒවායේ ගඩොල් හා කළුගල් නිර්මාණ ඉවත් කරන ලදී. එයින් පසු ඔවුන් විසින් මෙම ස්ථානයේ හින්දු කෝවිලක් නිර්මාණය කරන ලද බවත් පාකර් පැහැදිලි කර ඇත.&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Report on  the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys p.449 
 |year=1887
 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886
}}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote
|text='''&quot;The town or large village that was built on the low side of the embankment of Kuruntan-kulam,and traces of which are to be seen in the fragments of pottery that line the beds of the smaller water courses,is termed Kurungama in the Inscription, The Tamil name was Kuruntan-ur.The later Tamil residents builts a temple here,and they demolished the Wihara built by Sanghabodhi and other buildings, and removed nearly all the briks and stonework to it.&quot;'''
&lt;br&gt;
*සිංහල පරිවර්තනය 

'''&quot;කුරුන්තන්කුලම වැව් බැම්මට පහළින් පිහිටි නගරය හෝ විශාල ගම්මානය, ශිලා ලේඛනයෙහි 'කුරුන්ගම' ලෙස හඳුන්වා ඇත. එහි සාධක කුඩා දියපහරවල් දිගේ දක්නට ලැබෙන මැටි බඳුන් කැබලිවලින් පැහැදිලි වේ. මෙහි දෙමළ නාමය 'කුරුන්තන්-ඌර්' යන්නයි. පසුකාලීනව මෙහි පදිංචි වූ දෙමළ වැසියන් මෙහි කෝවිලක් ඉදිකළ අතර, ඔවුන් සංඝබෝධි රජු විසින් කරවන ලද විහාරය සහ අනෙකුත් ගොඩනැඟිලි කඩා බිඳ දමා, ඒවායේ තිබූ ගඩොල් සහ ගල් නිර්මාණ සියල්ලම පාහේ එම කෝවිල ඉදිකිරීම සඳහා රැගෙන ගොස් ඇත.&quot;'''

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887)
 |author= Henry Parker 
 |volume= XLVI 1886
 |language=en
 |isbn = 
}})}}}}
}}

​මෙම පුදබිමේ පෞරාණිකත්වය පිළිබඳ අදහස් දක්වමින් පාකර් සඳහන් කරන්නේ කුරුන්දි පුදබිම මෙන් ම කුරුන්තන්කුලම වැව ද ක්‍රිස්තු පූර්ව තෙවැනි සියවසේ මැද කාලයට අයත් විය හැකි බවයි. විහාරවාසී භික්ෂූන් වහන්සේගේ ජල අවශ්‍යතාවේ අනිවාර්ය බව නිසා වැව බිහි වීමට පෙර මෙම විහාරය ඉදිකිරීමට ඇති අවකාශය සීමිත බව පාකර්ගේ ප්‍රකාශයේ අධ්‍යාහාරගත ව ඇත. තන්නිර්මුරුප්පු වැවේ නිර්මාණ කාලය ඒ හා සමගාමී ද ඊට පසු කාලීන ද යන්න අවිනිශ්චිත බවත් ඔහු දක්වා තිබේ. මෙම වාපි කර්මාන්තයන්ගේ සොරොව් සඳහා යොදාගෙන ඇති ගඩොල් පසු කාලීන ලක්ෂණ නිරූපණය කළ ද එම සොරොව්වේ පසු ව සිදු කළ ප්‍රතිසංස්කරණයන්ගේ දී එක් වූ ඒවා බව
​ද ඔහු වැඩිදුරටත් පෙන්වා දී ඇත. ලක්දිව රාජාවලිය හෙබවූ සිංහල රජවරු, විටෙක සියලු රජවරුන් කුරුන්දි විහාරයට පැමිණෙන්නට ඇති බව කීමට තරම් පාකර් උත්සුක වීමෙන් ම ඔහු මෙම ස්ථානයේ දුන් වැදගත්කම පැහැදිලි වේ. පාකර්ට අනුව මෙරට ඇති වෙනත් ඕනෑම ප්‍රමුඛ පුදබිමක් හා සමාන තත්ත්වයෙහි ලා සැලකිය හැකි පුදබිමක් වශයෙන් කුරුන්දි විහාරය වටහා ගැනීමට හැකි ය.&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Report on  the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys p.449 
 |year=1887
 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1909,Ancient Ceylon 
 |author= Parker Henry(2011)
 |volume=
 |language=en
 |isbn =  
}}&lt;/ref&gt;

===ජේ.පී.ලෙවිස්ගේ වාර්තා===
1895 වසරේ දී වවුනියාව හා මුලතිව් දිස්ත්‍රික්ක ඇතුළත් වන්නි ප්‍රදේශය පිළිබඳ අත්පොත පළකළ මෙරට යටත් විජිත පාලකයෙකු වූ ජේ.පී. ලුවිස් විසින් 1884 වසරේ දී රාජකීය ආසියාතික සංගමයේ ලංකා ශාඛාවේ සඟරාව සඳහා සපයන ලද තරමක් දිගු ලිපිය සඳහා එක්කර ඇති සිතියමේ ද වත්මන් කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති ස්ථානයට තදානුරූපී අයුරින් 'කුරුන්දිමලේ (Kurundimalai)' නම් ස්ථානයත් ඊට සාබද ව තන්නිමුරුප්පු නම් ස්ථානයත් සඳහන් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1894.Arch.Eoijogy of the Wanni,journal of Royal Asiatic Society ( Ceylon )
 |author= Lewis,J.P
 |volume= XIII,No.45,pp.151-178
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;  එබැවින් කුරුන්දි විහාරයේ ස්ථානගත වීම පිළිබඳව පැහැදිලි කර ගැනීමේ දී මෙවැනි සටහන් ද බෙහෙවින් පාදක වන්නට ඇතැයි සිතිය හැකි වේ. ලුවිස් වවුනියාව හා මුලතිව් දිස්ත්‍රික්ක ඇතුළත් වන්නිය ප්‍රදේශය පිළිබඳ අත්පොත නම් කෘතියේ සටහන් කර ඇති පළාතේ පුරාවිද්‍යාව පිළිබඳ කොටසේ දී කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳ ව තොරතුරු ද අන්තර්ගත කිරීමට අමතක කර නැත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1895.Manual of the Vanni Districts
 |author= Lewis,J.P
 |volume= pp.298
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; තන්නිමුරුප්පු වැව පිළිබඳ සිදු කරන සාකච්ඡාව තුළ 'කුරුන්දිමලය වනාහි බුදුන් වහන්සේ දෙවැනි වර ලංකාවට වැඩම කළා යැයි පැවසෙන ස්ථානය බව' හෙන්රි පාකර් උපුටා දක්වමින් පෙන්වා ඇත. එමෙන් ම, ලුවිස් විසින් තම කෘතියේ දී පාකර් ද උපුටා දක්වමින් කුරුන්දි විහාරය හා තදාශ්‍රිත පුරාවිද්‍යා සාධක පිළිබඳ පිටු දෙකක පමණ සැලකිය යුතු විස්තරයක් සපයා ඇත. එහි ආරම්භයේ දී ම මෙම විහාරයේ ව්‍යාප්තිය පිළිබඳ දක්වමින් කුරුන්දන්කුලම වැවේ දකුණු අන්තයේ පිහිටා ඇති කුරුන්තන්මලේ හෝ පියන්ගල විහාරය වනාහි සමස්ත පළාතේ ම විශාල ම ව්‍යාප්තියක් දක්වන පෞරාණික විහාරය බව පෙන්වා දී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1895.Manual of the Vanni Districts
 |author= Lewis,J.P
 |volume= pp.298,310-312
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; 

​කුරුන්දි වැව ඉදිරිපස බැම්මට පහළ පිහිටි විහාර නිර්මාණයන්ගේ විනාශය පිළිබඳ දක්වමින් ලුවිස් තබා ඇති පාදක සටහන ද මෙම කතිකාවේ දී අත් නොහළ හැකි තොරතුරක් අනාවරණය කරයි. එහි දැක්වෙන අන්දමට, කුරුන්දන්මලේ විහාරයේ පැවති ගල්කණු එම ස්ථානයෙන් ඉවත් කර ඒවා භාවිතා කරමින් මුල්ලිවයික්කාල් කෝවිල නිර්මාණය කර ඇත.ඔහු විශ්වාස කරන පරිදි මෙය සිදු වී ඇත්තේ 1858 තරම් මෑත කාලයක දී ය.එම කෝවිලේ දොරටුව පවා නිර්මාණය කර ඇත්තේ කුරුන්දි කන්දෙන් රැගෙන ගිය කැටයම් කළ ගල් කුලුණුවලින් බව ද ඔහු වැඩිදුරටත් සඳහන් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1895.Manual of the Vanni Districts
 |author= Lewis,J.P
 |volume= pp.312
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; 
===එච්.සී.පී.බෙල්ගේ වාර්තා===

මෙරට පළමු වැනි පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් වූ එච්.සී.පී. බෙල් විසින් 1905 වසරට අදාළ ව 1909 වසරේ දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස්ගේ වාර්ෂික පාලන වාර්තාවේ 'කුරුන්දි විහාරය හා අවට කලාපය' පිළිබඳ පිටු කීපයක් පුරා ඇති විස්තරයක් දක්වා ඇත. එම ලේඛනයේ කුරුන්තන් මලේ (Kuruntan-malai) නම් ගිරිය පාමුල ඇති නටබුන් සහිත මෙම පුදබිම පිළිබඳ එකල සිටි පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් විසින් සපයා ඇති විස්තරය කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා බිම පිළිබඳ මෙතෙක් ලේඛනගත වී ඇති අගනා ම පුරාවිද්‍යා ක්ෂේත්‍ර වාර්තාවකි. කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා භූමිය පිළිබඳ පුළුල් විවරණයක් සපයමින් සිදු කර ඇති විස්තරය අනුව පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස්වරයා එම ස්ථානයේ සැලකිය යුතු කාලයක් ගත කර සම්පාදනය කළ විවරණයක් බව පෙනී යයි. මෙම ස්ථානයේ කන්ද මත හා ඒ වටා පිහිටා ඇති පෞරාණික නටබුන්, කන්ද පාමුල පිහිටි වැව හා තදාශ්‍රිත කලාපයේ විසිරී ඇති නටබුන් මෙන් ම පුරාවිද්‍යා සාධක පිළිබඳ ව ප්‍රමාණවත් සවිස්තරාත්මක කරුණු මෙම වාර්තාවේ ඇතුළත් වී පැවතීමෙන් මෙය සනාථ වේ. &lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.59
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
&lt;! _ _ ===සෙනරත් පරණවිතානයන්ගේ වාර්තා===  _ _ &gt;
&lt;! _ _ ===චාල්ස් ගොඩකුඹුරයන්ගේ වාර්තා=== _ _ &gt;

===එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ගේ වාර්තා===
කුරුඳු කන්දේ විහාරය පිළිබඳව අවස්ථා කිහිපයකදීම සටහන් සපයා ඇති ලේඛකයෙකු වශයෙන් එහි ප්‍රවර්ධනය මෙන්ම පුනරුත්ථාපනයක් අපේක්ෂා කළ යතිවරයන් වහන්සේ නමක වශයෙන් පුජ්‍ය එල්ලාවල මේධානන්ද නායක හිමියන් හඳුනාගත හැකි වේ. උන් වහන්සේ විසින් සම්පාදනය කරන ලද ලේඛන ගණනාවක් අතරින් ප්‍රමුඛ ලේඛනයක් වන &quot;නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය&quot; නම් කෘතියේදී මුලතිව්හි පිහිටි කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳව විශේෂ සටහනක් තබා ඇත.

එහිදී ලක්දිව බොහෝ තැන්වලදී වනවාටත් වඩා උතුරු හා නැගෙනහිර පළාත් තුළදී සියලු පුරාකෘතිවලට මෙන්ම විශේෂයෙන් බෞද්ධ පුරාකෘති අරබයා ඇති වී තිබෙන ව්‍යසනකාරී තත්ත්වය පිළිබඳ අදාළ බලධාරීන් නිසි කලෙකදී අවධානය යොමු කර අදාළ පිළිවෙත් යෙදුවේ නම් සමීප කාලීනව විනාශ කළ බොහෝ පුරාකෘති හා පුරාවිද්‍යා ස්ථාන ආරක්ෂා කරගත හැකිව පැවතිණු බව උන්වහන්සේ ප්‍රකාශ කරයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.412
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;
​
​එල්ලාවල මේධානන්ද හිමිපාණන් වහන්සේ මුල්වරට (එනම් 1964 වසරේ විය යුතුයි) මෙම පුදබිම ගවේෂණය සිදු කරන අවස්ථාවේදී එවකට මෙහි පැවති දුෂ්කරතාව සහ පුදබිම පිළිබඳව විස්තර කර තිබේ.

{{Blockquote 
|text=
'''​&quot;මේ සම්පූර්ණයෙන්ම වැසී ඇති ප්‍රදේශයකි. නෙල්ලාරු(මනල්ආරු යන්න විස්තර වේ) හරස් කර තන්නිමුරුප්පු වැව කර තිබේ. එය කුරුන්දම්මලේට දකුණින් පිහිටියේය. කන්දට උතුරු පැත්තෙන් කුරුන්දන්කුලම් වැව පිහිටියේය. මේ වැව් දෙකම පුරාණ නිර්මාණයක් බව ඒ ආශ්‍රිත නටබුන්වලින් පැහැදිලි වෙයි. වැව් දෙක එකට සම්බන්ධ කළැයි සැලකෙන ඇළක් ඇති බව අපට මඟ පෙන්වීමට ගිය දෙමළ ජාතිකයා කීයේය. මේ කන්දට සමහර විට පියන්කල්ලු යන්නද ව්‍යවහාර කෙරේ. එය පියන්ගල යන්නෙහි දෙමළ ඌරුවකි. කන්ද අක්කර සියයකට වැඩියයි සිතමි. මෙහි මුදුන ඕවාල හැඩය ගත් තැනකි. එතැනට පිවිසීමට ඇති උතුරු, දකුණු දෙපසින්ම මාර්ග තිබී ඇත. ඒවායේ ශේෂ දැනට (1964) දක්නට ලැබේ.&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.413
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.413
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;
}}

​කුරුන්දි විහාරයේ ඇති පෞරාණික වාස්තු නිර්මාණ පිළිබඳව එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන් විසින් තොරතුරු ඉදිරිපත් කර ඇතත් උන් වහන්සේ මෙම විහාර ආකෘතිය හෝ එහි සම්ප්‍රදාය පිළිබඳව හෝ අදහසක් ඉදිරිපත් කිරීමට උත්සුක වී නොමැත. මෙම කන්ද මුදුනේ ඇති වෘත්තාකාර වාස්තු ව්‍යුහය උන් වහන්සේ විසින් වටදාගෙයක් වශයෙන් හඳුනා ගැනීමට උත්සාහ ගෙන ඇතත් එම ව්‍යුහය බෝධිඝරයක් බව එහි දෘෂ්‍යමාන ලක්ෂණ අනුව නිශ්චිතව හඳුනාගත හැකිව පවතී.මෙම විහාරයේ විහාර ආකෘතිය පිළිබඳ අවධානය යොමු කරනවිට එම හඳුනාගැනීම විශ්වසනීය ආකාරයෙන් තහවුරු වේ.එමෙන්ම, උන්වහන්සේ විසින් එම ස්ථානයේ දැකගත හැකි ගඩොළු නිසැක වශයෙන් ම ඉතා පැරණි යුගයට අයත් බව දක්වා නැතත් එවැනි නිගමනයකට පැමිණීම සඳහා අදාළ කරගත් සාධක හෝ එවැනි නිගමනයකට එළැඹුණු ආකාරය පැහැදිලි කර නැත.

මේධානන්ද හිමියන්ගේ සටහනේ කුරුන්දි විහාරයෙන් අනාවරණය වී ඇති සෙල්ලිපිය පිළිබඳ ව ද තවදුරටත් තම නිරීක්ෂණයක් හා උපකල්පනයක් දක්වා ඇත.

{{Blockquote 
|text=
​'''&quot;කුරුන්දන්කුලම නම් වූ සෙල්ලිපියක තුන්වන මිහිඳු රජු (801-804) ගැන කියවෙන බවත්, ජලය පිළිබඳ ආරවුලක් විසඳීමට රජු එහි ගිය බවත්, ඒ ප්‍රදේශය 'කුරුන්ගම' නමින් ලිපියේ සඳහන් වන බවත් වාර්තාවක දක්වා ඇත. මේ ජල ප්‍රශ්නයට හේතු වූයේ තන්නිමුරුප්පු වැවේ ජලය බව සී.ඩබ්ලියු. නිකලස් මහතා දක්වයි. එහෙත් මේ ලිපිය සෑහෙන පමණ සෙවූ මුත් අපට සොයාගත නොහැකි විය.&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.414
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.414
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;
}}

​මෙහි දැක්වෙන සෙල්ලිපිය පිළිබඳ ව සෙවීමට උනන්දු වෙමින් එය අනාවරණය කරගත නොහැකි වූ බව උන් වහන්සේ දක්වා ඇතත් මෙම සෙල්ලිපිය කන්ද මුදුනේ නොව පහළ පිහිටි වැවේ බැම්මට පහළින් ස්ථානගත වූ විහාරයේ පිළිම ගෙයක් ඉදිරිපස පැවතිය දී 2020 දී හමු විය.ඊට අමතරව,​මෙම ප්‍රදේශය පිළිබඳව සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවල දැක්වෙන විවිධ කරුණු සංගෘහිත කරමින් එල්ලාවල මෙධානන්ද හිමියන් වැඩිදුරටත් කරුණු දක්වා තිබේ.

{{Blockquote 
|text=
'''&quot; ​'කුරුන්දක' නමින් ගමක් ගැන අට්ඨ කතාවල කීප විටකම දක්නට ලැබේ. කුරුඳුගමුරට යනුවෙන් කඩඉම් පොත්වල දැක්වෙනුයේ පෙදෙසක් ගැනය. පදී රට, කුරුඳු රටට සමීපව පිහිටි බව පූජාවලිය, නිකාය සංග්‍රහය ආදියෙන් පෙනී යයි. කුරුඳුගමු රට, කුරුඳු රට, කුරුන්දක ආදී වශයෙන් සඳහන් වන්නේ එකම පෙදෙසක් විය යුතුය. පදිරට යනු පදවිය නමින් දැන් හැඳින්වෙන ප්‍රදේශයයි. 2 වන පැරකුම්බා රජු (1236-1270) විසින් විනාශ කරන ලද කාලිංග මාඝගේ බල කඳවුරක් කුරුන්දියෙහි වූ බව මූලාශ්‍රවල දැක්වේ. ඊට ආසන්න කාලයේ ලංකාව ආක්‍රමණය කළ චන්ද්‍රභානුගේ කඳවුරක් මෙහි පිහිටුවා ගත් බවත්, එහි සිංහලයන් තමා වසඟයට ගත් බවත් දැක්වේ. කුරුඳුරට වර්තමාන කදෑකෝරළය හා තඩවන් කෝරළය යැයි අයිවර්ස් මහතා කියයි. වව්නියාව දිසාවට අයත් කරිකට්ටුමලෙයි දකුණු කොටස විය හැකි බව සමහරකුගේ මතයයි. 1 අග්බෝ රජු (571-604) කුරුන්ද නම් විහාරයක් කරවා ඇත්තේය. 1 විජයබාහු රජු (1055-1110) කුරුඳු විහාරය ප්‍රතිසංස්කරණය කරවා කුරුන්ද වාපී නමින් වැවක්ද, පොල් උයනක්ද කරවීය. ඛල්ලාඨ නාග රජු (100-103) කුරුන්දවාශෝක විහාරය තැන වූයේය. මේ ගැන සඳහන් වන පැරණිම වංශ කතා ගත සිද්ධිය මෙයයි. එහෙත් සමහර අට්ඨ කතා වංශ කතාවලට වඩා පැරණිය. සිංහලයේ පැවැති පැරණි හෙළ අටුවා අතර කුරුන්දට්ඨ කතාව එකකි. එයට මේ නම ඇති වූයේ කුරුන්දිකවෙලු විහාරයෙහි ලියන ලද නිසා බව සඳහන් වේ. ඛල්ලාට නාග රජු විසින් කරවන ලද විහාරය කුරුන්දපාසක, කුරුන්දවාශෝක වන දෙනමින්ම මහාවංස පිටපත්වල සඳහන් වී තිබේ.&quot;'''

&lt;br&gt;{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.414,415
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.414,415
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;
}}

​කාලානුරූපී ව ඓතිහාසික අනන්‍යතාව බොඳ වී පැවති මෙම ඓතිහාසික බෞද්ධ ප්‍රදේශයේ ස්ථාන නාමය පිළිබඳ ව අදහසක් ඉදිරිපත් කර ඇත.

{{Blockquote 
|text=
'''&quot;​කුරුන්දවාශෝක කුරුන්දවාපි අශෝක අනුමත කෙටිවීමක් බව පෙනේ. කුරුඳුවැව අසල වූ අශෝක විහාරය ඒ නමින් හැඳින්වූවා විය යුතුය. කෙසේ හෝ මේ සියල්ලේම කුරුන්ද යන කොටස සුරැකී තිබේ. මුලින් කී සෙල්ලිපියේ කුරුන්ගම ගැන සඳහන් වේ. වර්තමාන 'කුරුන්දම' යන මේ නමේම ව්‍යවහාරයකි. ඒ අනුව අට්ඨකතා (සීහලට්ඨ කතා) රචිත යුගයේ එනම් මිහිඳු මා හිමි යුගයේ සිටම කුරුන්දගම හා එම විහාරය පැවතියේය. එහි නම අද දක්වාම වෙනස් වී නැත. සිංහල අටුවා ලිවීමේදී මෙහිදී එක අටුවාවක් ලියැවිණි.එසේනම් ක්‍රිස්තු පූර්ව යුගයේ මේ ප්‍රදේශය දියුණුව තිබූ බවත් සිංහල බෞද්ධයන් පදිංචිව සිටි බවත් පැහදිලිය.&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.415
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.415
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;
}}

කුරුන්දි පුදබිම හා තන්නිමුරුප්පු වැව පිළිබඳව 2016 වසරේ දී උන් වහන්සේ විසින් නැවතත් කරුණු සංග්‍රහ කර ඇත. එහි දී උන් වහන්සේ දක්වා ඇති කරුණු අනුව, කඳුගැටය පාමුල හරියේ ත්‍රස්තවාදී උවදුර ඇති වීමට පෙර කාලයේ දී ස්වාමීන් වහන්සේ නමක් වැඩ සිටීම සඳහා නිමවන ලද ගොඩනැගිල්ලක ශේෂ පැවති බව සඳහන් කර ඇත. ඒ අනුව,  2023 දි සිදුකළ පුරාවිද්‍යාඥයන් සහ විද්‍යාර්ථයන් කුරුන්දිය අවට සිදුකරන ලද නිරීක්ෂණ චාරිකාවේ දී 1978 දී පමණ මෙම ස්ථානයේ බෞද්ධ භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් වැඩසිටි බවට තොරතුරු අනාවරණය කරගත හැකි විය. කුමාරපුරම් ප්‍රදේශවාසීන් විසින් මෙම කරුණ අනාවරණය කළ අතර ඔවුන් භික්ෂූන් වහන්සේට දානය පවා පූජා කළ බව වැඩිදුරටත් අනාවරණය කරන ලදී.ඒ අනුව මෙම පුද බිම සක්‍රීය කිරීමට යම් පිරිසක් උත්සුක වූ බව පැහැදිලි වේ.​උන් වහන්සේ දක්වා ඇති විස්තර අතර ඉහළ මළුවේ පිහිටි අඩි 12.6ක් දිග ගල් කණුවක දළ වශයෙන් ක්‍රිස්තු වර්ෂ සිව් වැනි සියවසට පමණ අයත් විය හැකි අකුරින් සටහන් කරන ලද ලිපියක් ඇති බවත් එහි ‘රකිබල’ යන කොටස කියවිය හැකි බවත් දක්වා ඇත.&lt;ref&gt; {{cite book
 |title=ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ (2016)
 |author= එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි
 |volume= p.62
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;නමුත් තවමත් එම ශිලා ස්ථම්භය හමු වී නොමැත.මෙම පුදබිමේ ඇති පිළිම ගේ පිළිබඳව විස්තර කරමින් උන් වහන්සේ පහත විස්තරය දක්වා ඇත.

{{Blockquote 
|text=
'''​&quot;මේ එක් ගොඩනැගිල්ලකට අයත් පියගැටපෙළක් කිසියම් සාහසිකයකු විසින් ගලවා පසෙකට පෙරළා ඇත්තේ නිධාන සෙවීමට විය යුතුය. එහි සම්පූර්ණ පිටතට දෙකක් හා කැබලි දෙකක් ඉවත දමා ඇති අතර, එකක් සඳකඩ පහණ සමඟ එක්ව සිටී. දෙපස කොරවක්ගල් දෙකකට හානි කර තිබේ. සඳකඩ පහණේ අර්ධපද්මය හා ගිනිසිළු පෙළ පමණක් නිරූපිත වන බැවින් එය වැඩෙමින් පැවති යුගයේ නිර්මාණයක් බව පෙනේ. ඒ අසල පැත්තක කොටු කැටයම් කළ ගල් පුවරුවක් වෙයි. එය කුමක් සඳහා යෙදුවක් ද යන්න පැහැදිලි නැත.&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|( {{cite book
 |title=ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ (2016)
 |author= එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි
 |volume= p.63,64
 |language=si
 |isbn = 
}})}}}}&lt;ref&gt; {{cite book
 |title=ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ (2016)
 |author= එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි
 |volume= p.63,64
 |language=si
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;
}}

​මෙම කෘතියේ කුරුන්දි විහාරයේ පුරාවස්තු ගවේෂණය පිළිබඳ ලිපියේ දී ද දක්වා ඇති පිළිම ගේ පියගැටපෙළ ආසන්න නිදන් හොරුන් විසින් සිදු කළ විනාශය 2016 වසර වන විටත් සිදු වී පැවති බව මේ සටහන අනුව තහවුරු වේ. මේ තොරතුරු හා මේ පිළිබඳ අනෙකුත් පුද්ගල විස්තර අනුව සැළකීමේ දී බොහෝ විට මෙම උපද්‍රව ත්‍රස්තවාදී යුද්ධය අවසන් වූ 2009 වසරින් පසුව හා 2016 කාලයට පෙරතුව සිදු වූ බව අනුමාන කිරීමට හැකියාවක් පවතී. මෙම සඳකඩ පහණේ දක්නට ලැබෙන කලාත්මක ලක්ෂණ විස්තර කරමින් උන්වහන්සේ සිදු කර ඇති නිගමනය වඩාත් පැහැදිලි කරන්නේ නම් මෙම නිර්මාණයේ පවතින කලාත්මක ලක්ෂණ අනුව අනුරාධපුර යුගයේ දෙවැනි භාගයේ මැද කාලයට අයත් වන්නක් බව දැකිය හැකි වේ. මෙම පිළිම ගේ වාස්තු ලක්ෂණ හා අවශේෂ පුරාවිද්‍යා සාධක ද ඊට සපුරා ම පාහේ අනුගත වන බවත් දැක්විය යුතු වේ. මේධානන්ද හිමියන් විසින් දක්වා ඇති කොටු සටහන් කළ ගල් පුවරුව අනෙකක් නොව මෙම පිළිමගේ තුළ බුද්ධ ප්‍රතිමාව වඩා හිඳවූ ස්ථානය යටින් පූජාර්හ නිධන් ද්‍රව්‍යය තැන්පත් කොට පැවති යන්ත්‍ර ගල (රත්නන්‍යාසය ) බවට වර්තමානයේ දී පුරාවිද්‍යාඥයන් හඳුනාගෙන තිබේ.

===ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර්ගේ වාර්තා===

ලක්දිව වාපි කර්මාන්ත හා වාරිමාර්ග නගා සිටුවීම මගින් කෘෂි කර්මාන්තය නගා සිටුවීමට මහත් වෙහෙසක් ගත්, ඒ වෙනුවෙන් අගනා කැපකිරීමක් සිදු කළ ඉංජිනේරු, රිචඩ් ලෙස්ලි බ්‍රෝහියර් විසින් මෙරට වාපි කර්මාන්ත අරභයා සම්පාදනය කරන ලද විශිෂ්ට නිබන්ධනයක් වූ &quot;ලක්දිව පුරාතන වාරිකර්මාන්ත&quot; නම් නිබන්ධනයේ දී ද මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ කරුණු දක්වා තිබේ.

​ලක්දිව, උතුරු කලාපයේ පිහිටි විශාල මෙන්ම වැදගත්ම වාපි කර්මාන්තයක් වූ ‘තන්නිමුරුප්පු වැව’ පිළිබඳ සාකච්ඡාව අතරතුර කුරුන්දි බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ප්‍රදේශය පිළිබඳව ද කරුණු දැක්වීමට එතුමා උත්සුක වී ඇති බව එම නිබන්ධනයෙන් පැහැදිලි වේ. පුරාවිද්‍යා හෝ ඉතිහාස විෂයයෙන් පරිබාහිර විෂයක් පිළිබඳ සිදු කළ නිබන්ධනයක දී ද මෙම විහාරය පිළිබඳ තොරතුරු අන්තර්ගත කිරීමට තරම් එතුමා උත්සුක වීමෙන් මෙම ඓතිහාසික ස්ථානය පිළිබඳ පවතින වැදගත්කමත් කොතෙක් ද යන්න ඒ තුළින් මනාව පෙන්නුම් කෙරෙයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග(1935) 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර්,පරිවර්තනය එල්.පියසේන(2001)
 |volume= pp.22,23
 |language=si
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote
|text='''&quot;මේ වැව් දෙක(තන්නිමුරුප්පු වැව සහ කුරුන්දි වැව) අතර පිහිටි කුරුන්තන්මලේ නොහොත් පියංගල කන්ද සර්වඥයන්වහන්සේ දෙවැනි වර ලංකාවට වැඩිය වර වැඩ සිටි ස්ථානයක් යයි පරම්පරානුගත හිමිකම් පවතී. මෙය ඉතා විශාල නටබුන්ගෙන් ඇති භූමියකි. ඒ අතර කුරුන්තන් කුලමේ වැව් බැම්ම කෙළවර පටන් කඳු මුදුන දක්වා යන ගල්පඩි පෙළක් තිබේ. කන්ද ක්‍රමයෙන් සිහින්ව ගොස් (කිකිළි බිජුවක ආකාර) මුදුන සමතලාවක් ය. ගල්පඩිපෙළට මූනලා තිබෙන පැත්තේ ඇතැම් විට මුදුන වටේ ම වෙන්ටත් පුළුවන. සතරැස් කොට කපන ලද ගලින් බැඳි අඩි 7 ක් හෝ 8 ක් උසැතිව තිබුණේ ය.

'''​මෙම කන්ද මුදුනේ තිබෙන නෂ්ටාවශේෂ හා ඒ අසළ තිබෙන්නා වූ තවත් දේද ස්ථානය සම්බන්ධව පවතින කථා ප්‍රවෘත්තිය සැබෑ බව ඔප්පු වීමට සහ ඉඩම ඇදින ගැනීමට ද ආධාර වේ. (මෙම දිරාපත්වීම කල්යාම නිසා සිදුවූවක් නොව ඕනෑකමින් කරන ලද කැඩීම් බිඳීම්ය.) කතාව නිවැරදි නම් කුරුන්ත කුලම අඩු වශයෙන් ක්‍රි.ව. ඉහත තුන්වෙනි ශතවර්ෂයේ මැද හරිය දක්වා අතීත කාලය පෙන්වයි. මක්නිසා ද යන හොත් මෙහි වාසය කළ සංඝයාට වැව් නැතිව නම් දිය ලබාගන්ට තැනක් නැති නිසාය.

'''​තන්නිමුරුප්පුවත් ඒ කාලයේදී ම කළා ද නැතුව පසුකාලයක කරණ ලද්දක් ද යනු නියම වශයෙන් දැන ගැනීමට යමක් නැත. පාකර් ලියන්නේ &quot;දියදොරටු දෙක බැඳීමට පාවිච්චි කර තිබෙන ගඩොල් මෑත කාලීන ඒවාය. නුමුත් ලංකාවේ උතුරු කොටසේ බොහෝ ස්ථානවල සිදු වී තිබෙන ප්‍රකාර මෙම දිය දොරටුවල පළමු බැම්ම කඩාගිය බොහෝ කාලයකට පසු නැවත බැඳි ඒවා වෙන්ට පුළුවන&quot; කියාය.

'''​එම මහතාගේම වැඩිපුර කීමක් නම්, මෙම ස්ථානය සිංහල රජවරු බොහෝ දෙනෙක් ඇතැම් විට සියල්ලෝමත් තමන් පැමිණි බව පෙන්වීමට වැඩි සලකුණු තබා නැතත්, මේ ස්ථානයට පැමිණිය හුය, කියා ය.&quot;

&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}})}}}}
}}

මෙහිදී අවධානය යොමු කළ යුතු කරුණ නම් පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සිදුව ඇති විනාශයන් ස්වභාවිකව සිදු වූවක් නොවන බවත් ඕනෑකමින් කිසියම් පිරිසක් විසින් සිදු කරන ලද ඒවා වන බවට වාර්තා කර තිබීමයි.ඊට අමතරව බුදුරජාණන් වහන්සේ දෙවැනිවර ලංකාගමනයේ දී වැඩි බවට වන ජනප්‍රවාදය හා පුරාවස්තු විසිරී පවතින ප්‍රදේශය කොපමණ ද යන්න දක්වා සිටියි.තවද,කුරුන්දි පුවරු ලිපිය පිළිබඳව ද හෙන්රි පාකර් තැබූ සටහන් විස්තර කරමින් විස්තරයක් හා කුරන්දි වැවේ වෑකන්දට පහළින් තිබූ ගම්මානය ගැන ද සංක්ෂිප්ත අදහසක් එතුමා දක්වා තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්,pp.22,23
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote 
|text='''​බැම්මට පහළ පළමුවෙනි සංඝබෝධි රජ (ක්‍රි.ව. 246-248) විහාරයක් කරවූයේ ය. ඊට බොහෝ කලකට පසු පස්වෙනි දප්පුල රජ තමන් රජ පැමිණි පළමුවන අවුරුද්දේ එක් විහාරයක නැවතත් සංඝයා නැවැත් වූයේ ය. මෙහි ක්‍රි.ව. 965 වෙන්ට පුළුවන. තුන්වෙනි මිහිඳු රජ තමන් රජ පැමිණි අටවැනි අවුරුද්දේ තම මෑණියන් හා දියණියනුත් සමඟ වැවබලන්ට ගොස් සංඝබෝධි රජ විසින් ගොඩනගා මිහිඳු රජ විසින් ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද විහාරයේ මහත් ගල්පොරුවක ලංකාවේ සමහවෙන ගල් සන්නස් වලින් ඉතාම දීර්ඝ එකක්වන දික්ගල් සන්නසක් කොටවා තිබේ.

'''​පාකර් තවත් කියන්නේ 'එය කොටා තිබෙන ගල් මුහුණට කල්යාමෙන් සිදුවී තිබෙන අනතුර නිසා සන්නසේ වචනවලින් වැඩි කොටස කියවන්ට බැරිකම කනගාටුදායකය. ප්‍රධාන කොටම එහි පදිංචි සංඝයා විසින් පිළිපැදිය යුතු ව්‍යවස්ථා පන්තියක් එහි සන්නසෙහි අඩංගු වේ. නුමුත් වඩා සැලකිය යුතු සාමාන්‍ය කරුණු ස්වල්පයක් එහි ඇතුළත් වේ. ‘රජ්ජුරුවන්ගේ මහා වැව' ගැන එහි සඳහනක් ඇත. (එය තන්නිමුරුප්පුව මෙන් පෙනේ.) තව ද ගොවිතැනට අනතුරු වන සමහර ආරවුල් ගැනද එහි සඳහන් වී තිබේ. රජතෙම (තමන්ගේ අක්ෂර වින්‍යාසය ගැන සැකසහිත වූයෙන්) සන්නස කපන ලද්දේ තමා විසින්ම බව කියා මෙම ව්‍යවස්ථා අක්ෂර අඩුවුනත් කිසිවෙකු විසින් කඩ කරන්නේවත්, අමුතු කරන්නේවත් නැතුව, බලපිහිටීම ඇතුව නොකඩවා ගෙන යන්නේ යයි අණකරන්නේ ය කියාය.

'''​කුරුන්තන් කුලමේ වැකන්දට පහත් පැත්තේ ගොඩනගා තිබුණ ගම හෝ නියම්ගම්, කුඩා දියපාරවල්වල සමහවෙන කැබිලිති කඩුවලින් ඒ ගැන විභාග කළ අයට සම්භ විය. ඉහත සඳහන් කළ පුරාණ ගල්සන්නසේ මෙම වාස භූමියට කුරුම් ගම යයි නම්කර ඇත.

&lt;br&gt;{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}})}}}}
}}

මීට අමතරව,දකුණු ඉන්දියානු ආක්‍රමණ වලින් විහාරයට වූ විනාශය සහ 13,14 වන සියවස් වලින් පසුව මෙම ප්‍රදේශයන් ජන ශුන්‍ය වූ බව පැහැදිලි අයුරින් බ්‍රෝහියර් තම වාර්තාව තුළ ප්‍රකාශ කර තිබේ.එයින් ගම්‍ය වන වැදගත් කරුණක් නම් වන්නේ උතුරේ ප්‍රදේශයට අයත් මුලතිව් සහ වවුනියා ආදී වන්නි ප්‍රදේශය සියවස් කිහිපයක් ජන ශුන්‍යව පැවතී බවත් හා දැන් එම ප්‍රදේශවල පදිංචිව සිටින දමිළ ජනතාව එහි පාරම්පරික ජනතාව නොවන බවයි.

{{Blockquote 
|text=
'''​එම ස්ථානයට දෙමළෙන් කරුන්තන්ඌරු යයි කියති. කල් යත් යත් දකුණු ඉන්දියාවෙන් ගොඩබැස එහි පදිංචි වූ අය සංඝබෝධි රජ විසින් කරවූ විහාරය ද, අනිකුත් ගොඩනැගිලිද බිඳහෙලා එහි ගල් ගඩොල් ආදියෙන් කෝවිලක් මෙහි සෑදූ බව පෙනේ. නමුත් පරම්පරානුගත කතාවකින් හෝ ඉතිහාසික ලියවිල්ලකින් හෝ වැව් බැම්ම බිඳුනු කාලයවත් නගරය පාළුවට හැරිය කාලයවත් පෙන්වන්නේ නැත. දකින්නට තිබෙන දේ මෙම භූමියෙහි දහ තුන්වෙනි හෝ දහ හතරවෙනි ශත වර්ෂයෙන් මෙහා එහි කිසිවෙක් පදිංචිව සිටි බවක් නොපෙන් වයි.&quot;'''

&lt;br&gt;{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්,pp 22,23
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1}}&lt;/ref&gt;
}}


​බ්‍රෝහියර් දක්වා ඇති සටහන අනුව ඔහුගේ කාලය වන විට විද්‍යාමාන වූ වැදගත් ලේඛන පිළිබඳ සුපරීක්ෂාකාරී වෙමින් මෙම පෞරාණික පුරාවිද්‍යා බිම පිළිබඳ සාරාංශය ම හකුළා දැක්වීමට තරම් සමත් වී ඇති බව පැහැදිලි වේ. එහි මෙම විහාරයේ ආරම්භය, ඒ සඳහා විවිධ අවස්ථාවල දායකත්වය දැක්වූ රජවරුන් හා ප්‍රධානීන්ගේ මැදිහත් වීම, ස්ථානයේ පැවැත්ම හා එහි පරිහානිය සම්බන්ධ අදාළ කරුණු ආදිය ද පෙළ ගස්වා ඇති ආකාරය ඔහුගේ වාර්තා තුළින් මනාව දැකගත හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}}&lt;/ref&gt;

===සී.ඩබ්.නිකලස්ගේ වාර්තා===

මෙරට ඓතිහාසික පුරාවිද්‍යාව අරබයා බිහි වූ ශ්‍රේෂ්ඨ විද්වතකු වන සිරිල් වේස් නිකලස් මහතා තමන් සම්පාදනය කළ &quot;පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය&quot; නම් කෘතියේ දී කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳව අඟනා විස්තරයක් සපයා ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය 
 |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන 
 |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය
 |language=si
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; විවිධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර,අභිලේඛන හා පුරාවිද්‍යා මූලාශ්‍ර විග්‍රහ කරමින් එතුමා දක්වා ඇති අදහස පහත පරිදි වේ.

{{Blockquote
|text='''&quot;ඛල්ලාටනාග (ක්‍රි.පූ. 110-103) කුරුන්දවාසෝක විහාරය තැනවීය. කුරුන්දක චුල්ලක නම් පිරිවෙණක් ද විය. කුරුන්දි අට්ඨකතාව සම්පාදනය කරන ලද්දේ කුරුන්දිවේලු විහාරයේ දීය. කුරුන්දක ග්‍රාමය අට්ඨකතාවල සඳහන්ව තිබේ. කුරුන්දි විහාරය තනවන ලද්දේ I වන අග්බෝධි (570-604) විසින් බව කියා ඇත. (සිංහල වංසකතාවල එය හඳුන්වා ඇත්තේ කුරුඳු වැව නමිනි.) ඔහු මෙය අවට යොදුන් 3ක් (සැතපුම් 25-30) පමණ පළල් පොල්වත්තක් වවන ලද බව ද කියා තිබේ. IV වන අග්බෝධිගේ (667-683) ඇමතියෙක් කුරුන්දපිල්ලක විහාරයෙහි පාසාදයක් තැනුවේය.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;නිකලස් මහාවංශය උපුටාදක්වමින් 'පොත්ථකූඨ' නම් නිලධාරියෙකු මේ ප්‍රසාදය ඉදිකළ බව පෙන්වා දී ඇත.නමුත් ලක්‍ෂ්මන් සුසන්ත පෙරේරයන් පෙන්වා දී ඇති පරිදි බුද්ධාගමේ දායකයෙකු ලෙස ක්‍රියාකළ පොත්ථකුට්ඨ නැමැති ධනවත් පුද්ගලයා ද්‍රවිඩයකු වූ බවයි.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=රජ පෙළපත් අස්ථිරව පැවති කාලපරිච්ඡේදය 289-303
 |author= ලක්‍ෂ්මන් සු.පෙරේරා 
 |volume= I කාණ්ඩය, I භාගය, p.302
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

''''I වන විජයබාහු (1055-1110) කුරුන්දි විහාරය යළි කරවීය. මේ සියලු නම් එකම විහාරයකට වූ විවිධ නම් වීමට බොහෝ ඉඩ තිබේ. මෙය පිහිටි කුරුන්දිරට්ඨ දැනට වවුනියා දිස්ත්‍රික්කයේ දකුණු කරිකට්ටමූල කොට්ඨාසයට සමානය. මේ පැරණි නම වර්තමාන කුරුන්තන් ඌර්හි නෂ්ඨාවශේෂ අතර රැකී තිබේ. කුරුන්දි දිසාව II පරාක්‍රමබාහු (1236-1271) කාලයේ දී දෙමළුන් අතේ විය. මෙය පසුකල චන්ද්‍රභානු නම් ආක්‍රමණිකයා විසින් ද අල්ලා ගන්නා ලදී. කුරුන්ද සමීපයෙහි I වන අග්බෝධි අම්බිලපස්සව විහාරය කරවීය.&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය 
 |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන 
 |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය
 |language=si
 |isbn =
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය 
 |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන 
 |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය,p.102
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
}}

​බ්‍රෝහියර් දක්වා ඇති පරිදි ම සී.ඩබ්ලිව්. නිකලස් ද මෙම ස්ථානයේ ඓතිහාසික ක්‍රම පිළිවෙල පිළිබඳව සංක්ෂේපයෙන් නමුත් විශ්වසනීය තොරතුරු රාශියක් සපයා ඇත. ඓතිහාසික මූලාශ්‍රයන්ගේ අන්තර්ගත තොරතුරු ඔස්සේ මෙම පැරණි විහාරය ඓතිහාසික භූමිශාස්ත්‍ර තොරතුරු සමඟ සම්පාත කිරීමද , වෙනත් ආගමිකයන්ගේ හා ආක්‍රමණිකයන්ගේ මැදිහත් වීම නිසා මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානයට සිදු වී ඇති බලපෑම පිළිබඳ නිවැරදි අයුරින් කරුණු දැක්වීම ද ඔහුගේ වාර්තා තුළ වැඩිදුරටත් දැකිය හැක.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය 
 |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන 
 |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;


===වෙනත් පූර්ව වාර්තා===
====වල්පොල රාහුල හිමියන්ගේ වාර්තා====
වල්පොල රාහුල හිමිපාණන් වහන්සේ තම දර්ශන විශාරද උපාධිය සඳහා ලංකා විශ්වවිද්‍යාලයට ඉදිරිපත් කරන ලද නිබන්ධනය ඇසුරින් 1956 වසරේ දී ප්‍රකාශයට පත් කළ History of Buddhism in Ceylon නම් කෘතියේ දක්වා ඇති ‘පුරාණ ලංකාව’ නම් ස්ථාන දක්වන සිතියමේ වත්මන් කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති ප්‍රදේශයට තදානුගත ව ඉතා පැහැදිලිව 'කුරුන්දි' යනුවෙන් දක්වා තිබීමෙන්&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලක්දිව බුදුසමයේ ඉතිහාසය 
 |author= වල්පොල රාහුල හිමි(2011)
 |volume= 
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt; උන්වහන්සේ මේ ප්‍රදේශය කුරුන්දි රට වශයෙන් පිළිගත් බව පැහැදිලි වේ. ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාණ සාහිත්‍ය පිළිබඳ ප්‍රශස්ත විචාරක්ෂියක් යොමු කළ ඒ හිමියන් ශාස්ත්‍රාලයීය මතය නියෝජනය කරමින් සම්පාදනය වූ, මේ ප්‍රාදේශීය අනන්‍යතා ස්ථාපනය වත්මන් කුරුන්දි විහාරයේ ස්ථානගත වීම ද හඳුනා ගැනීම සම්බන්ධව වැදගත් බව පෙන්වා දිය හැක.1956 වසරේ දී පළමුව ප්‍රකාශයට පැමිණි ලංකා විශ්වවිද්‍යාලයේ ලංකා ඉතිහාස කෘතියේ 158 හා 159 පිටු අතර රඳවා ඇති ‘ඈත අනුරාධපුර යුගයේ ලංකාව’ නම් ලංකාවේ පැරණි ම ඓතිහාසික යුගයේ ස්ථාන දක්වෙන්න සිතියමේ&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලංකා විශ්වවිද්‍යාලයේ ලංකා ඉතිහාසය 
 |author= සංස්.හේම් චන්ද්‍ර රාය
 |volume= පළමු මුද්‍රණය 1964,I කාණ්ඩය, I භාගය 
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;ද වත්මන් කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති ප්‍රදේශයම කුරුන්දි වශයෙන් ම හඳුනාගෙන සටහන් කර තිබේ. ප්‍රකට විද්වතුන් හේතුවෙන් සැලකිය යුතු වගකීමකින් තොර ව මෙම ප්‍රාදේශීය අනන්‍යතාව තහවුරු වන බව පෙන්වා දිය හැකි වේ.
====සී.එස්.නවරත්නම්ගේ වාර්තා====
සී.එස්. නවරත්නම් විසින් රචනා කරන ලද 'වන්නි හා වන්නියාස්' නම් කෘතියේ දී කුරුන්තන්කුලම් නම් ස්ථානයක හින්දු කෝවිලක නටබුන් ඇති බව '''&quot;There are ruins of Hindu Temples at Irasentirankulam,at Chinnapuvaraskulam and Kurunturkulam&quot;''' යනුවෙන් දක්වා ඇත.නමුත් එය විශ්වසනීය හෝ අදාළ ස්ථානය පිළිබඳ නිශ්චිත ස්ථාන විස්තර සහිත ව දක්වා නොතිබීම විමතියට කරුණකි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=C.S.Nawarathnam
 |author= Vanni &amp; Vanniyas
 |volume= p.1p
 |language=en
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
====ගුණපාල මලලසේකරයන්ගේ වාර්තා====
මෙරට විසු ප්‍රකට පඬිවරයෙකු වූ ගුණපාල මලලසේකර මහතා තම දර්ශනසූරි උපාධිය සඳහා සම්පාදනය කළ කෘතහස්ත කෘතියක් වූ 'ශ්‍රී ලංකාවේ පාලි සාහිත්‍ය' කෘතියේ විය යුතු පරිදි ම අවස්ථා කීපයක ම ලංකාවේ ප්‍රමුඛ අට්ඨකතාවක් වශයෙන් සැලකිය හැකි කුරුන්දි අටුවාව පිළිබඳව සංක්ෂේපයෙන් සඳහන් කර ඇත. එහි දේශීය භාෂාවන්ගෙන් සංග්‍රහ කරන ලද අටුවා පිළිබඳ දැක්වීමේ දී ශ්‍රී ලංකාවේ කුරුන්දවේළු විහාරයෙහි දී ලියන ලද නිසා කුරුන්දී නම් වූ අට්ඨකතාව' පිළිබඳ සඳහන් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ශ්‍රී ලංකාවේ පාලි සාහිත්‍යය (1965)
 |author= ගුණපාල මලලසේකර පරිවර්තනය.ඩබ්.දයාරත්න තිසේරා 
 |volume= p.61
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
====කුඩාවැල්ලේ ධීරානන්ද කලයාණිවංශ හිමියන්ගේ වාර්තා====
මෙරට ඓතිහාසික භූමි සිතියම් ගණනාවක් එක්තැන් කරමින් කුඩාවැල්ලේ ධීරානන්ද කලයාණිවංශ හිමියන් විසින් 1967 වසරේ දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද ඓතිහාසික සිතියම් සංග්‍රහයේ දක්වෙන සිතියම් කීපයකම ‘කුරුන්දි’ නම් ස්ථානය, වර්තමානයේ මුලතිව් සමීපයේ කුරුන්දි පුරාණ බෞද්ධ විහාරය පිහිටි කලාපයේ ම සලකුණු කර ඇති බව දැනගත හැකි වේ. එම කෘතියේ අන්තර්ගත කර ඇති සිතුවම් කීපයක ම මෙම ස්ථානය සටහන් කර ඇත. එහි ‘අනුරාධපුර පූර්ව යුගය : මහජන ව්‍යාප්තිය හා ග්‍රාම නාම’, ‘අනුරාධපුර මධ්‍යතන යුගය : නගර සහ ග්‍රාම නාම’ හා ‘පොළොන්නරු යුගය : නගර සහ ග්‍රාම නාම’ යන සිතියම් ත්‍රිත්වය විශේෂ අවධානයකට ලක් විය යුතු අතර ප්‍රමාණවත් මූලාශ්‍ර පදනම් කරගෙන සකසා ඇති මේ සිතියම් අනුරින් අනුරාධපුර පූර්ව යුගයේ සිට පොළොන්නරු කාල පරිච්ඡේදය දක්වා ම කුරුන්දි පූජා බිම අවධානයට පාත්‍ර වූ ද කලාපීය වශයෙන් කේන්ද්‍රීය ප්‍රදේශයක් වූ බව ද පැහැදිලි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලංකාවේ ඓතිහාසික භූමි සිතුවම්(1967)
 |author= කුඩාවැල්ලේ ධීරානන්ද කලයාණිවංශ හිමි 
 |volume= 
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
====එච්.ඒ.පී.අභයවර්ධනයන්ගේ වාර්තා====
එච්.ඒ.පී. අභයවර්ධන විසින් 1978 වසරේ දී පළමු වැනි වරට සිංහල බසින් ප්‍රසිද්ධියට පමුණුවන ලද ශ්‍රී ලංකාවේ පැරණි දේශ සීමා විස්තර කරන ප්‍රකට කෘතියක් වූ 'කඩයිම්පොත් විමර්ශනය' කෘතියේ සිව් වැනි පරිච්ඡේදය වූ ‘දේශ සීමා විස්තර’ පරිච්ඡේදයේ දී 'කුරුන්දගමු රට' නම් උපමාතෘකාව යටතේ සංග්‍රහ කර ඇති විස්තරය වර්තමාන කුරුන්දි විහාරය පිහිටි ප්‍රදේශය හා සම්පාත වේ. අබේගුණවර්ධනයන්,මෙයට ඉහත කෘති තුළ කුරුන්දිය සම්බන්ධයෙන් අන්තර්ගත වූ විස්තරයන්ගේ සාරසංක්ෂේපයක් දක්වමින් මේ පිළිබඳව වැඩිදුරටත් පැහැදිලි කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= කඩඉම්පොත් විමර්ශනය (1978)
 |author= එච්.ඒ.පී.අභයගුණවර්ධන 
 |volume= p.105
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote 
|text=​'''&quot;කුරුඳුගමුරට යන නමින් ශ්‍රී ලංකාවේ කඩයිම්පොතේ සඳහන් වන්නේ වංසකතාවේ එන කුරුන්දිරට්ඨය විය හැකිය.පදී සහ කුරුඳු යයි වංශකතාවේත්, පූජාවලියේත්, නිකාය සංග්‍රහයේත් සඳහන් වන ස්ථාන දෙකෙන් දෙවැන්න මෙකී කුරුඳුගමුරට යැයි සිතිය හැකිය. ඛල්ලාඨනාග (ක්‍රි.පූ. 110-103) රජ කුරුන්දවාසෝක විහාරය ඉදි කළ බව කියා තිබේ. එසේම කුරුන්දිවේලු විහාරයේ දී කුරුන්දි අට්ඨකතාව ලියන ලද බව ද සඳහන් වෙයි. මාඝගේ බලකොටුවක් කුරුන්දියෙහි තිබූ බවත්, එය II පරාක්‍රමබාහු රජ විසින් විනාශ කරන ලද බවත් වංසකතාව, පූජාවලිය සහ නිකාය සංග්‍රහය යන ග්‍රන්ථවල සඳහන් වේ. පසු කාලයේ දී ලක්දිව ආක්‍රමණය කළ චන්ද්‍රභානු රජු පදී සහ කුරුඳු රටවල සිංහලයන් තමන් වසඟයට ගත් බව පෙනේ.කුරුඳු රට නමින් සඳහන් වන්නේ අනුරාධපුරයට උතුරින් පිහිටි කැදෑ හා කඩවත් කෝරල දෙක යයි අයිවර්ස් කියයි.එහෙත් මේ මතය වැරදි බවත් වර්තමාන වව්නියාවට අයත් කරිකට්ටුමලෙයි දකුණු කොටස මෙයින් ගැණෙන බවත් නිකලස් පෙන්වා දෙයි.පැරණි කුරුන්දිරට්ඨ යන නම වර්තමාන කුරුන්තන්වූර් යන්නෙහි ගැබ් වී ඇති බව ඔහු වැඩිදුරටත් පෙන්වා දෙයි.&quot;'''

&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= කඩඉම්පොත් විමර්ශනය (1978)
 |author= එච්.ඒ.පී.අභයගුණවර්ධන 
 |volume= p.105
 |language=si
 |isbn = 
}})}}}}
}}
====රණවීර ගුණවර්ධනයන්ගේ වාර්තා====
රණවීර ගුණවර්ධන විසින් මහාවංශයේ දැක්වෙන වචනයක් පාදක කරගනිමින් කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳ වැදගත් නිරීක්ෂණයක් වාර්තා කර ඇත. ඒ, පළමු වැනි අග්‍රබෝධි රජු විසින් කරවන ලද කුරුන්දි විහාරය සියලු සංඝයා වහන්සේ සඳහා පූජා කරන ලද බවයි. මේ දැක්වෙන අග්ගබෝධි රජු විසින් කරවන ලද විහාරය එම නමින් ම(කුරන්දි විහාරය නමින්) පැවත ආ විහාරයේ සිදු කරන ලද අභිනව ඉදිකිරීමක් හෝ කටුකොහොල් ඇරීමක් විය යුතු ය.

{{Blockquote 
|text=
'''&quot;​පළමු වැනි අග්බෝධි (571-604) විසින් කරවන ලද කුරුන්දි විහාරය සකල සංඝයා සඳහා (සබ්බසංඝිකං) වී යැයි වාර්තා කරන විට චූලවංශය අදහස් කරන්නට ඇත්තේ එබඳු ස්වාධීන විහාරයක් ගැන විය හැකිය.සබ්බ සාංඝික ​යන වචනය වැදගත් කොට සලකන්නේ නම්, මේ වකවානුවේ දී ඉදිකරන ලද හෝ ප්‍රදානයන් ලබන ලද බොහෝ විහාර මෙන් නොව, මෙකී විහාරය කිසිම නිකායකට අනුබද්ධ වීමෙන් තොර වූවක් ලෙස සැලකිය හැකිය.&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= සිවුර සහ නඟුල,මධ්‍යතන යුගයේ මුල් භාගය තුළ ශ්‍රී ලංකාවේ විහාරස්ථ ජීවන සම්ප්‍රදාය සහ එහි ආර්ථික පාර්ශවයන් පිළිබඳ අධ්‍යයනයක්
 |author= රණවීර ගුණවර්ධන (1993)
 |volume= p.51
 |language=si
 |isbn =
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= සිවුර සහ නඟුල,මධ්‍යතන යුගයේ මුල් භාගය තුළ ශ්‍රී ලංකාවේ විහාරස්ථ ජීවන සම්ප්‍රදාය සහ එහි ආර්ථික පාර්ශවයන් පිළිබඳ අධ්‍යයනයක්
 |author= රණවීර ගුණවර්ධන (1993)
 |volume= p.51
 |language=si
 |isbn =}}&lt;/ref&gt;
}}

​සමකාලීන සමාජය තුළ බෞද්ධ ශාසනය තුළ පැවති නිකාය ප්‍රභේදනයක් පිළිබඳ සාධක ගුණවර්ධන උපුටා දක්වා ඇති කරුණින් තහවුරු වේ. සමකාලීන මෙන් ම පශ්චාත් කාලීන සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රය තුළ මුළු මහත් ලංකාව සම්බන්ධයෙන් ම මේ කරුණු සාධනය සඳහා දෙස් දෙන සාක්ෂි සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් හඳුනාගත හැකි ව පවතී. ඒ අනුව, පූර්ව කාලීන ව මහා විහාර සම්ප්‍රදාය නියෝජනය කළ විහාරයක් වශයෙන් පැවති කුරුන්දි විහාරය කාලානුක්‍රමික ව අභයගිරි සම්ප්‍රදාය වෙත විතැන් වූ අන්දම මෙම ස්ථානයෙන් ම(කුරුන්දි විහාරයෙන් ම) අනාවරණය වී ඇති අභිලේඛන තුළින් මෙන් ම පුරාවිද්‍යා ගවේෂණයේ දී අනාවරණය වූ පුරාවිද්‍යා සාධක තුළින් ද පැහැදිලි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= සිවුර සහ නඟුල,මධ්‍යතන යුගයේ මුල් භාගය තුළ ශ්‍රී ලංකාවේ විහාරස්ථ ජීවන සම්ප්‍රදාය සහ එහි ආර්ථික පාර්ශවයන් පිළිබඳ අධ්‍යයනයක්
 |author= රණවීර ගුණවර්ධන (1993)
 |volume= p.51
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

====එම්.එච්.සිරිසෝමයන්ගේ වාර්තා====
මෙරට උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි පිහිටි බෞද්ධ උරුමය පිළිබඳ විශේෂ අවධානයක් යොමු කරමින් මාහැඟි කාර්යභාරයක් සඵල කළ හිටපු පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස්වරයෙකු වූ එම්.එච්. සිරිසෝම ද කුරුන්දි මලේ විහාරය පිළිබඳව විස්තරයක් &quot;උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය&quot; යන ග්‍රන්ථයෙහි සදහන් කර ඇත. ඔහුගේ තක්සේරුව අනුව ද වවුනියා දිස්ත්‍රික්කය තුළ පිහිටි (එහෙත් වර්තමාන මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කයට අයත් වන) කුරුන්දන් මලෙයි නම් වූ ස්ථානය ප්‍රදේශයේ ඇති ඉතා පැරණි මෙන් ම ආගමික වශයෙන් වැදගත් බෞද්ධ විහාරයක අවශේෂ ඇති ස්ථානයකි. මේ ස්ථානය පිළිබඳ එතුමා සංක්ෂේපයෙන් පහත දැක්වෙන සටහන තබා ඇති අතර මේ සඳහා එච්.සී.පී. බෙල් විසින් සපයන ලද විස්තරයන් ද පාදක කරගෙන ඇති බව ද පෙනේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය 
 |author= එම්.එච්.සිරිසෝම 
 |volume= pp.42,43
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote 
|text=​'''&quot;මෙම ස්ථානයෙහි කඳු ගැටයක් මත විශාල ප්‍රදේශයක පැතිරුණු පැරණි ස්තූප, පොකුණු, ආරාම බුදු ගෙවල් සහ වෙනත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයන්හි අවශේෂයන් දැකිය හැකි ය. එය ඛල්ලාඨනාග රජතුමා විසින් ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේදී ගොඩනගන ලද කුරුන්දපාෂාණ විහාරය ලෙස හඳුනාගත හැකි ය. මෙම ස්ථානයෙහි දී 'කුරුන්දි අට්ඨකථා' නම් වූ සිංහල අටුවා ග්‍රන්ථය සම්පාදනය කරන ලදි. කුරුන්දි විහාරයේ නටබුන් අක්කර සියයක පමණ ප්‍රදේශයක පැතිර ඇත.&quot;'''

&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title=උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය 
 |author= එම්.එච්.සිරිසෝම 
 |volume= pp.42,43
 |language=si
 |isbn = 
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය 
 |author= එම්.එච්.සිරිසෝම 
 |volume= pp.42,43
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
}}
====කේ.සිරිල් මැතිව්ගේ වාර්තා====
​ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික උරුමය සුරක්ෂිත කිරීමෙහි ලා සන්ධිස්ථානයක් සේ සැලකිල්ලට බදුන් විය යුතු වූත්, ජාතික කර්තව්‍යයක් වශයෙන් අගය කළ යුතු වූත් අවස්ථාවක් වන, එවකට පැවති රජයේ කර්මාන්ත හා විද්‍යා කටයුතු පිළිබඳ ගරු අමාත්‍ය, කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් විසින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කරන ලද අභියාචනයේ දී ද&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983)
 |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම
 |volume=
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt; උතුරු පළාත තුළ පිහිටා ඇති මෙම වැදගත් පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙත අවධානය යොමු කර ඇත. එකී අභියාචනය සඳහා එවකට සහකාර පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් වූ එම්. එච්. සිරිසෝම විසින් සකසන ලද ස්ථාන දක්වන
​සිතියමේ 37 කුරුන්දන්කුලම් හා 38 කුරුන්දන් ඌර් යනුවෙන් තන්නිමුරුප්පු වැවත් මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානයත් දක්වා ඇත. මෙම ලේඛනයේ ම කුරුන්දන්මලෙයි යන ශීර්ෂය යටතේ සංක්ෂිප්ත විස්තරයක් ඉදිරිපත් කරනු ලබන අතර එහි දක්වන විස්තරය අනුව &quot;කුරුන්දි විහාරයේ නටබුන් පැතිර ගිය අක්කර 78, රූඩ් 2 සහ පර්චස් 13 ක භූමිභාගය(එවක භූමි ප්‍රමාණය), 1933 මැයි 12 වෙනි දින නිකුත් කරන ලද, අංක 7981 දරන ගැසට් පත්‍රයෙහි පළ කරන ලද නිවේදනයක් මගින් පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ප්‍රදේශයක් වශයෙන් ප්‍රකාශ කොට ඇත.&quot; &lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983)
 |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම
 |volume= pp.17,18
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;මෙම පෞරාණික ප්‍රදේශයේ අනන්‍යතාවය විකෘති කිරීම සඳහා සිරිල් මැතිව්ගේ සමකාලීන අවධියේ දී යම්කිසි අන්තවාදී පිරිසක් විසින් උත්සුක වූ අන්දම මෙම වාර්තාවේ ම ඇතුළත් කර ඇති බවක් එම අභියාචනයේ දැක්වේ.

{{Blockquote 
|text=
'''&quot;​1981 අගෝස්තුවේ දී ජාතිවාදී කලබල පැවති සමයේ හදිසි තත්ත්වයක් ප්‍රකාශයට පත්කොට තිබියදී ඇතැම් පුද්ගලයන් පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ප්‍රදේශයට අවසර නැතුව ඇතුළු වී, පසුව නවීන හින්දු කෝවිලක් බවට පරිවර්තනය කිරීමේ අදහසින්, පැරණි ගල් ගෙයක ඉතිරි වී ගිය ගල් කණු මත උපයෝගී කර ගත් වහලක් තනා තිබිණි. ගල් ගෙය ඇතුළත වියනෙහි කොන්ක්‍රීට් සහිත සිමෙන්ති දමා ත්‍රිශූලයක් ද සවි කොට තිබිණි. කපුරු ආදිය පත්තු කිරීම සඳහා, ත්‍රිශූලය ඉදිරිපස තබා තිබුණේ ගල් පුවරුව පුවත්පතේ ශ්‍රී පාද ලාංඡනය සහිත ගලකි. ත්‍රිශූලයක් සවි කිරීම සඳහා අසල තිබුණු ස්තූප ගොඩනැගිල්ලේ මතුපිට මට්ටම් කොට සිමෙන්ති දමා තිබේ. ඉතා පැරණි බෞද්ධ විහාරයක් තිබුණු ස්ථානයක හින්දු කෝවිලක් තැනීමට ප්‍රයත්නයක් දරා ඇති බව පෙනේ.&quot;'''&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;2022 වසරේ ශ්‍රීලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් සිදුකරන ලද පුරාවිද්‍යා කැණීමේ දී මෙහි දක්වන ලද පැරණි වාස්තු නිර්මාණය බෞද්ධ පිළිමගෙයක් බව කිසිඳු සැකයකින් තොරව තහවුරු වී ඇත.එම කැණීමෙන් පොළොව යට වැළලී තිබිය දී අනාවරණය වී ඇති බුදු පිළිම හා බෝසත් පිළිම මෙන්ම වෙනත් බෞද්ධ පුරාවස්තු වලින් මේ කරුණ නැවත නැවතත් සනාථ වී තිබේ.&lt;/ref&gt;
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983)
 |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම
 |volume= pp.17,18
 |language=si
 |isbn =
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983)
 |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම
 |volume= pp.17,18
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
}}

​එවකට පැවති රජයේ අමාත්‍යවරයෙකු වූ සිරිල් මැතිව්ගේ ප්‍රධානත්වයෙන් සිදු කරන ලද එකී වාර්තාව හේතුවෙන් මෙම පැරණි ප්‍රදේශයේ අනන්‍යතාවය තවදුරටත් විකෘති කිරීම හා කෙලෙසීම වැළකී ඇති අතර ම මෑත කාලීනව එම ප්‍රදේශයේ සිදු වන ආගමික මෙන්ම සාමාජීය සංවර්ධන වැඩකටයුතු සඳහා ප්‍රබල වශයෙන් සහයෝගය දක්වන ලේඛනයක් වශයෙන් ද බලගැන්වී ඇත. 

​එවකට පැවති රජයේ ගරු අමාත්‍යවරයෙකු වූ සිරිල් මැතිව්ගේ ගරු සභාපතිත්වයෙන් යුක්ත ව ගොඩනගන ලද රාජ්‍ය සංස්ථා බෞද්ධ සමිති සම්මේලනයේ ගරු ලේකම් වශයෙන් කටයුතු කළ සාහිත්‍යාචාර්ය, පියසේන එස්. ජයවීර විසින් කුරුන්දි වෙහෙර නැවත ගොඩනැඟීම සඳහා එ දවස් ගත් ක්‍රියාමාර්ගත් එහි දී පැනනැඟී විවිධ බාධාවන් පිළිබඳවත් ඔහු විසින් ම සම්පාදිත &quot;ලක්දිව බෞද්ධ උරුමයේ ජීවමාන සංකේත (වෙහෙරක් සොයා ගිය ගමන)&quot; යන කෘතියේ වැදගත් තොරතුරු ප්‍රමාණයක් අන්තර්ගත වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලක්දිව බෞද්ධ උරුමයේ ජීවමාන සංකේත(වෙහෙරක් සොයා ගිය ගමන)
 |author= පියසේන එස්.ජයවීර
 |volume= pp.29-32
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;

==වර්තමාන සංරක්ෂණය==
2018.05.16 වන දින කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයට වැඩම කළ ගල්ගමුවේ සාන්තබෝධි නායක ස්වාමීන් වහන්සේගේ මූලිකත්වයෙන් මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය සංරක්ෂණය කිරීමට අවශ්‍ය මූලික අඩිතාලම ආරම්භ විය.එම මස ම 17 වන දින උන්වහන්සේ විසින් පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල්වරයාට කුරුන්දි විහාරය සංරක්ෂණය කිරීමට දැනුවත් කර ඇති අතර 2018.08.09 දින පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල් විසින් වව්නියාව සහකාර පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂවරයා වෙත ලිපියක් යොමු කරමින් ගල්ගමුවේ සාන්තබෝධි හිමියන්ගේ ද සහය ලබා ගනිමින් කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය සංරක්ෂණය කිරීමට අවශ්‍ය වැඩ කටයුතු ආරම්භ කරන ලෙස දන්වා තිබේ.මෙම සංරක්ෂණය කටයුතු සඳහා ප්‍රධාන වශයෙන් මූල්‍යමය දායකත්වය ලබා දී ඇත්තේ බෞද්ධාලෝක පදනමයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.322-326
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===කැණීම් කටයුතු අතරතුර ප්‍රදේශයේ හින්දු ජනතාව සහ පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව අතර ඇති වූ මතභේද===

2018.09.04 දින සිට ආරම්භ වූ සංරක්ෂණය වැඩපිළිවෙළ සදහා දිගින් දිගටම ප්‍රදේශයේ හින්දු ජනතාවගේ සහ අන්තවාදී දෙමළ දේශපාලකයන්ගේ බාධා වීම් සිදුව තිබේ.කිහිපවතාවක් මේ සම්බන්ධව ඇතිවූ ගැටලු අධිකරණයේ නඩු ලෙස විභාග වී ඇති අතර මාස කිහිපයකට  පසු ඇණහිට තිබූ පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සංරක්ෂණය කටයුතු ආරම්භ කිරීමට මුලතිව් අධිකරණයේ අවසරය හිමි වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.327-333
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;කෙසේ නමුත් විවිධ හේතූන් නිසා සංරක්ෂණ කටයුතු ආරම්භ කිරීම 2020 වර්ෂය දක්වා කල් ගොස් ඇති අතර,එම වර්ෂයේ සැප්තැම්බරය් මස නැවත සංරක්ෂණය කටයුතු ආරම්භ වන දැනගත් අන්තවාදී දෙමළ පිරිසක් නැවත ගරු අධිකරණයට කුරුන්දි විහාරයේ සංරක්ෂණය කටයුතු ගැන පැමිණිලි කර ඇත. පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන්ගේ කරුණු දැක්වීම මත එම පැමිණිල්ල සාවද්‍ය බවත් නීත්‍යානුකූලව උසාවි නියෝගය අනුව සංරක්ෂණය කටයුතු වන බවටත් ගරු මුලතිව් අධිකරණයේ විනසුරුවරයා තීන්දු කරනු ලැබීය.පසුව පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සීමා නිර්ණය වැනි කටයුතු සිදු වූ අතර කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ මූලික කැණීම් 2021.01.18 දින ආරම්භ වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.333-347
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

පුරාවිද්‍යා කැණීම් වලදී ස්ථූපයේ යූප ගල මතුවීම නිසා ඇතැම් දෙමළ පිරිස් විසින් අනවබෝධය නිසා &quot;අෂ්ඨ තාරා ශිව ලිංගය&quot; ලෙස වැරදියට අර්ථකථනය කොට සමාජ මාධ්‍යට හා ප්‍රසිද්ධ දමිළ මාධ්‍ය හරහා ප්‍රචාරය කර තිබෙන බව වාර්තා වී ඇත.කැණීම් අවසන් වූ පසුව කුරුන්දි ස්ථූපය සංරක්ෂණය කිරීම ආරම්භ වූ අතර 2022 වර්ෂයේ මාර්තු මස දී ප්‍රතිමාගෘහයේ කැණීම් කටයුතු ආරම්භ විය.සංරක්ෂණය කටයුතු නිමවෙමින් පැවති කුරුන්දි ස්ථූපයේ ධාතු නිධානෝත්සවය 2022.06.12 දින ආරම්භ වීමට නියමිතව තිබූ අතර එම උත්සවයට 40 කට ආසන්න දෙමළ අන්තවාදී පිරිසක් උත්සවය පැවත්වෙන ස්ථානයට බලහත්කාරයෙන් ඇතුළුව එය කඩාකප්පල් කර තිබේ.එදින සවස ද යාපනයේ සිට පැමිණි දෙමළ පිරිසක් බස් රථයකින් පැමිණ සංරක්ෂණය කරමින් පැවති ස්ථූපය අසළ විරෝධතාවයක් දක්වා තිබේ.ආරක්ෂක අංශයන් ඔවුන් එම පරිශ්‍රයෙන් ඉවත් කිරීමට උත්සහ කළ ද ඔවුන් බෞද්ධ සැරසිලි ඉවත් කරන තුරු ඉවත් නොවන බවට ප්‍රකාශ කර ඇති බව වාර්තා වේ.ඒ අනුව බෞද්ධ සැරසිලි ඉවත් කළ පසු සවස 6.30 ට පමණ ඔවුන් එම ස්ථානයෙන් පිටත්ව ගොස් තිබේ.කෙසේ නමුත් සමහර අන්තවාදි දෙමළ දේශපාලකයන් සහ අන්තවාදී පිරිස් කුරුන්දි විහාරය පැරණි ශිව කෝවිලක් බව පවසමින් හා ඒ අවට ඉඩම් ගැටලු මූලික කොට සංරක්ෂණය කටයුතු සඳහා බාධා කිරීම් දිගින් දිගටම සිදු විය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.348-365
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===2022 මුලතිව් අධිකරණයේ මතභේදාත්මක නියෝගය===
වර්ෂ 2022 දී ජූලි මස 14 වන දින මුලතිව් මහේස්ත්‍රාත්වරයා විසින් කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳව විශේෂ තීන්දුවක් ලබා දෙමින් පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ කිසිඳු විමසීමකින් තොරව සංරක්ෂණය වෙමින් පවතින කුරුන්දි ස්ථූපය ගලවා ඉවත් කිරීමට ශ්‍රී ලංකා පොලීසිය වෙත නියෝගයක් ලබා දී තිබේ.සිංහල බෞද්ධයන්ගේ හඳ කම්පාකරවන එම පුවත සමාජ මාධ්‍ය සහ විද්‍යුත් මාධ්‍ය තුළ වේගයෙන් ප්‍රචාරය වූ අතර ඒ කාලසීමාව 2022 අරගල සමය වූ බැවින් මෙය විවිධ පිරිස් ගෝඨාභය රාජපක්ෂ ප්‍රමුඛ ආණ්ඩුව නැවත බලයට ගෙන ඒමේ උත්සාහයක් බවටත්,තවත් සමහරු මෙම ස්ථානය රැකගැනීම වෙනුවෙන් කටයුතු කළයුතු බවටත් තම අදහස් පලකර තිබෙනු දැකගත හැකි විය.ශ්‍රී ලංකා පොලීසිය විසින් නීතිපතිවරයාව මේ පිළිබඳව දැනුවත් කර ඇති අතර 2022 ජූලි මස 19 දින නීතිපතිවරයාගේ උපදෙස් පරිදි මුලතිව් අධිකරණයේ දී එම නඩුව නැවත කැඳවිණි.ඉන්පසු මහේස්ත්‍රාත්වරියා කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ නිරීක්ෂණය චාරිකාවකට එක්ව එහි තත්ත්වය අවබෝධ කරගත් පසු තමන් විසින් මීට පෙර ලබා දී තිබූ නියෝගය අත්හිටුවීමේ නියෝගයක් නිකුත් කරන ලදී.ඒ අනුව නැවතත් කුරුන්දි ස්ථූපය සංරක්ෂණය කිරීමට අවස්ථාව හිමි විණ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.366-367
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;


===2023 පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජනරාල්වරයාගේ හා මුලතිව් මහේස්ත්‍රාත්වරයාගේ ඉල්ලා අස්වීම්===

ඉහත සිදුවීමට පසුව නැවතත් ඇති වූ ගැටලු කිහිපයක් මත සංරක්ෂණය කටයුතු අත්හිටුවීමට නියෝග ලැබුණු අතර එම නියෝග අවසන් වී නැවත සංරක්ෂණය කටයුතු සඳහා අවසර හිමිව ඇත්තේ 2022 නොවැම්බර් මස දීය.උතුරු පළාත් ප්‍රධාන සංඝනායක පූජ්‍ය ගල්ගමුවේ සාන්තබෝධි නායක ස්වාමීන් වහන්සේගේ අනුශාසනා මත,දහසක් බාධක ගැටලු මැද 2018 මැයි මස දී ආරම්භ කළ කුරුන්දි පුදබිමේ කැණීම් සහ සංරක්ෂණය කටයුතු නොකඩවා සිදුකරමින් පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව,ශ්‍රී ලංකා රජරට විශ්වවිද්‍යාලය,ආරක්ෂක අංශ එක්ව සහ බෞද්ධාලෝක පදනමේ මූල්‍ය දායකත්වයෙන් 2023 මාර්තු මස 17 දින කුරුන්දි ස්ථූපයේ සංරක්ෂණ කටයුතු නිල වශයෙන් අවසන් කරනු ලැබීය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.389
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

කෙසේ නමුත් මාස කිහිපයකට පසු කුරුන්දි විහාරය හා වෙනත් මතභේදාත්මක සිදුවීම් සම්බන්ධ නඩු කිහිපයක් හේතුවෙන් තමාට විවිධ විවිධ පාර්ශව මඟින් පීඩන එල්ලවන බව පවසමින් මුලතිව් මහේස්ත්‍රාත්වරියා වන ටී.සරවනරාජා මහතා 2023 සැප්තැම්බර් මස  ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්වී විදේශගත වූ බව වාර්තා වී තිබේ.&lt;ref&gt;https://ceylontoday.lk/2023/09/30/mullaitivu-district-judges-sudden-resignation-creates-controversy/{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.dailymirror.lk/print/breaking-news/Mullaitivu-District-Judge-resigns/108-268166&lt;/ref&gt;

එසේම පුරාවිද්‍යා භූමියේ සීමා මායිම් ලකුණු කිරීම සහ අවට ජනතාව අනවසරයෙන් ඉඩම් අත්පත් කරගැනීම්&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;දෙමළ ජනතාව එම ඉඩම් ඔවුන්ගේ අයිතිය සහිත බව පෙන්වන නමුත් වන සංරක්ෂණ දෙපාර්තමේන්තුවට අයිතිය ඇති ඉඩම් ප්‍රමාණයක් &lt;/ref&gt; ආදිය ඇතුළව කුරුන්දි විහාරය මූලික කොට පැන නැගී ඇති ගැටලු පිළිබඳව සාකච්ඡාවක් 2023 ජුනි මස එවක අන්තර්වාර රජයේ ජනාධිපති වූ [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] , දෙමළ දේශපාඥයන් සහ පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන් සම්බන්ධ වී ජනාධිපති ලේකම් කාර්යාලයේ දී පැවැත්විණ.රනිල් වික්‍රමසිංහ අන්තර්වාර ජනාධිපතිවරයා නව පුරාවිද්‍යා සීමාවට අයත්වන ඉඩම් අක්කර 279 න් අක්කර 79 ක් නැවත ප්‍රදේශයේ ජනතාවට ලබාදෙන ලෙස පවසා ඇති අතර එවක පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල් වරයා වූ අනුර මනතුංග මහතා එම භූමියේ ඇති පුරාවිද්‍යා වටිනාකම හේතුවෙන් පුරාවිද්‍යා ආඥා පනත අනුව එසේ කල නොහැකි බව පෙන්වා දී ඇත.නමුත් දිගින් දිගටම ගැටලුකාරී ලෙස ගිය මෙම සාකච්ඡාවේ එක් අවස්ථාවක අන්තර්වාර රජයේ ජනාධිපති [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] &quot;ඔයා හදන්නේ මට ඉතිහාසය උගන්නන්නද?නැත්නම් මම ඔයාට උගන්වන්න ද?&quot; යනුවෙන් පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජනරාල් වරයා දෝෂදර්ශනයට ලක් කර තිබේ.එසේම අක්කර 279 ක පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය ගැන පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන් කරුණු දක්වන විට, &quot; ඇයි අක්කර 279 ක් ඕන?ඒක මහාවිහාරයට වඩා ලොකුද?මහා විහාරය,ජේතවනාරාමය සහ අභයගිරිය තුනම අක්කර 100 ක් ගන්නේ නැහැ &quot; යැයි [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] තම අදහසක් දකවමින් විරෝධය දක්වා තිබේ.මෙම සිදුවීමෙන් පසු දින පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල් මහාචාර්ය අනුර මනතුංග මහතා සිය ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්විය.&lt;ref&gt;{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=https://sinhala.mawratanews.lk/exclusive/director-general-of-archeology-professor-anura-manatunga-resigns/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260323070056/https://sinhala.mawratanews.lk/exclusive/director-general-of-archeology-professor-anura-manatunga-resigns/ |access-date=2026-02-20 |archive-date=2026-03-23}}&lt;/ref&gt;මීට පෙර ද,කුරුන්දි විහාරයේ කැණීම් ආරම්භ කළ මුල් අවස්ථාවේ දී එනම් 2018 දී ද එවකට අග්‍රාමාත්‍ය වූ [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] විසින් එවක පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජනරාල් වරයා වූ මහාචාර්ය [[පී.බී.මණ්ඩාවල]] මහතා වෙත ලිපියක් යවමින් එහි සංරක්ෂණ කටයුතු නවතා දමන ලෙස ලිඛිතව දැනුවත් කර තිබුණු බව ද වාර්තා වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.333 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

==වෙනත් ලිපි==
*[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]]
*[[ශ්‍රී ලංකාවේ මහායාන ආභාෂය ලද පැරණි බෞද්ධ ආරාම (පබ්බතාරාම)]]
*[[වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය]]
*[[කදුරුගොඩ විහාරය]]
*[[නාගදීප පුරාණ විහාරය]]
*[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]]
*[[සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය]]

==උපුටාගැනීම්==
{{Reflist|group=උපුටාගැනීම}}

==පැහදිලි කිරීම්==
&lt;references group=&quot;සවිස්තර&quot; /&gt;

==බාහිර සබැඳි==
*  [https://www.youtube.com/watch?v=jeqVchnZGG4 කුරුන්දි රජ මහා විහාරය පිළිබඳව වාර්තා වැඩසටහන]

==මූලාශ්‍ර==
*{{cite book
 | last = ඤාණානන්ද 
 |first = කිරිබත්ගොඩ 
 |title = මහාවංශය,ප්‍රථම භාගය 
 |publisher = මහාමේඝ ප්‍රකාශකයෝ
 |year = 2020
 |isbn = 978-955-687-185-2
 |language = si
}}
*{{cite book
 | last = ඤාණානන්ද 
 |first = කිරිබත්ගොඩ 
 |title = මහාවංශය,ද්විතීය භාගය 
 |publisher = මහාමේඝ ප්‍රකාශකයෝ
 |year = 2020
 |isbn = 978-955-687-182-1
 |language = si
}}
*{{cite book
 |last=  සුමේධ වීරවර්ධන 
|first= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල 
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය
 |publisher = සරසවි ප්‍රකාශකයෝ 
 |year=2023
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}

==වැඩිදුර කියවීම==
*කුරුන්දි විහාර වංසය
*පෞරාණික ස්ථාන හා ස්මාරක,මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය&lt;ref&gt; {{cite book
 |title=පෞරාණික ස්ථාන හා ස්මාරක,මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය
 |author= එම්.වී.ජී.කල්ප අසංග හා අයි.පී.එස්.නිශාන්ත(2018)
 |volume= 
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

== යොමු ==
{{reflist}}

{{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}}
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]]</text>
      <sha1>f6r6bdzfnn7pqlnsqhheudgywxszybf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>803638</id>
      <parentid>803637</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T12:09:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>/* ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව */</comment>
      <origin>803638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="353432" sha1="hym4wluq07e1h6ou4kgtrsyj1l7htsc" xml:space="preserve">{{Infobox ancient site
 |name = මුලතිව් කුරුන්දි රජ මහා විහාරය&lt;br&gt; (කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය) 
 |alternate_name = කුරුන්දි පබ්බතාරාමය
 |image = [[File:Kurundi Stupa 1.jpg|thumb|කුරුන්දි ස්ථූපය]]
 |image_size = 275px
 |alt = 
 |caption =  
 |map_type = ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු පළාත 
 |relief=yes
 |map_alt = 
 |coordinates = {{coord|9|06|58.9|N|80|45|44.2|E|display=inline,title}}
|map_dot_label = කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය
 |location = [[මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය]],[[උතුරු පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]]
 |region = තන්නිමුරුප්පු 
 |type = පබ්බතාරාම බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය 
 |part_of = 
 |length = 
 |width = 
 |area = අක්කර 420 ක් පමණ
 |height = 
 |builder = [[ඛල්ලාඨනාග රජ|ඛල්ලාඨනාග මහ රජ]]
 |material = කබොක් පාෂාණය
 |built = ක්‍රි.පූ.109-104&lt;br&gt;(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස)
 |abandoned = ක්‍රි.ව.13 වන සියවස
 |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා
 |cultures = සිංහල බෞද්ධ 
 |dependency_of = 
 |occupants = 
 |event =●බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ලංකාගමනයේ දී වැඩම කළ ස්ථානයක් ලෙස ජනප්‍රවාදගතව සැලකේ.&lt;br&gt; ●කුරුන්දි අට්ඨකථා රචනා කළ ස්ථානය ලෙස සැලකේ.
 |excavations = 
 |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්&lt;br&gt;(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)&lt;br&gt; [[එච්. සී. පී. බෙල්]]&lt;br&gt;[[ජෝන් ස්ටිල්]]&lt;br&gt;[[හෙන්රි පාකර්]]&lt;br&gt;[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]]
 |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින
 |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] 
 |management = [[ශ්‍රී ලංකා අමරපුර මහා නිකාය|අමරපුර ශ්‍රී කල්‍යාණිවංශ නිකාය]]
 |public_access = හැක
 |website={{URL|https://kurundi.lk}}
 |notes = විහාරාධිපති ගල්ගමුවේ සාන්තබෝධි ස්ථවිර
| designation1          = APMSL
| designation1_offname  = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]&lt;br&gt;කුරුන්දි බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 
| designation1_date     = 2013.08.16(පුරාවිද්‍යා ස්මාරකය)

| designation1_number   = Gazette No 7981
| designation1_criteria = බෞද්ධ ආරාම 
| designation1_type  = පබ්බතාරාම සංකීර්ණ
| designation1_free1name = 
| designation1_free1value = 
| designation1_free2name = 
| designation1_free2value =
| designation2         = ARSL
| designation2_offname  = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]&lt;br&gt;කුරුන්දි බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 
| designation2_date     = 1933.05.12(පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය)

| designation2_number   = Gazette No 7981
| designation2_criteria = බෞද්ධ ආරාම 
| designation2_type  = පබ්බතාරාම සංකීර්ණ
| designation2_free1name = 
| designation2_free1value = 
| designation2_free2name = 
| designation2_free2value =
}}

'''කුරුන්දි රජ මහා විහාරය''' හෝ '''කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' ({{langx|en|Kurundhi Raja Maha Vihara}},{{langx|ta|குருந்தி ராஜ மகா விஹாரை}}) යනු [[උතුරු පළාත|උතුරු පළාතේ]] [[මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය|මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කයෙහි]] [[මුහුදුබඩපත්තුව ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසය|මුහුදුබඩපත්තුව ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] කොමලමුනේ මධ්‍යම ග්‍රාම නිළධාරී වසමේ පිහිටි ක්‍රි.පූ.2 වන සියවසේ දී [[ඛල්ලාඨනාග රජ|ඛල්ලාඨනාග මහ රජ]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයකි. කුරන්දාවශෝක, කුරුන්දපාසක, කුරුන්දචූලක, කුරුන්දපිල්ලක, කුරුන්දිවේලු, පියන්ගල ප්‍රාචීන විහාරය යන නම් වලින් ද විවිධ මූලාශ්‍ර තුළ හදුන්වා ඇත්තේ ද මෙම විහාරය ම වේ.

[[වවුනියාව]] නගරයේ සිට [[AA009 මාර්ගය (ශ්‍රී ලංකාව)|A9 මාර්ගය]] ඔස්සේ පුලියන්කුලම හරහා නෙදුන්කේනි නගරය පසුකර [[මුලතිව්]] දෙසට කිලෝමීටර 6 ක් ගමන් කළ විට හමුවන අතුරු මාර්ගය ඔස්සේ තන්නිමුරුප්පු රක්ෂිතය හරහා කිලෝමීටර 10 ක් පමණ ගමන් කළ විට මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙතට පිවිසිය හැක.ඊට අමතරව,මුලතිව්-කෝකිලායි B297 මාර්ගයේ [[මුලතිව්]] සිට කිලෝමීටර 11 ක් පමණ ගමන් කර අලම්පිල් හන්දියෙන් දකුණට හැරී හමුවන 24 වන බලැඇණිය ශ්‍රී ලංකා සිංහ රෙජිමේන්තු මූලස්ථානය  අසළින් දකුණු දෙසට ඇති මාර්ගයේ කිලෝමීටර 12 ක් පමණ ගමන් කළවිට හමුවන ප්‍රවේශ මාර්ග පුවරුව දැක්වෙන අතුරු මාර්ගය ඔස්සේ කිලෝමීටර 4 ක් පමණ ගමන් කළ විට ද මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙත පිවිසීමට හැකියාව තිබේ.

මෙම ආරාම සංකීර්ණය වර්ෂ 1933 මැයි මස 12 වන දින [[බ්‍රිතාන්‍ය ලංකාව|බ්‍රිතාන්‍ය ලංකා ආණ්ඩුව]] විසින් රජයේ ගැසට් අංක 7981 මඟින් පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයක් වශයෙන් ද වර්ෂ 2013 අගෝස්තු මස 16 වන දින ශ්‍රී ලංකා රජයේ ගැසට් අංක මගින් පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරකයක් වශයෙන් ද නම් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Gazette of the Government of British Ceylon|work=Government of British Ceylon|volume=No. 7981 |publication-date=12 May 1933}}&lt;/ref&gt;පුරාවිද්‍යාඥ හෙන්රි පාකර්ට අනුව උතුරු පළාතේ විශාලතම නටඹුන් සංකීර්ණය වන්නේ ද මෙම කුරුන්දාවශෝක විහාරය යි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Ancient Ceylon 
 |author= H.Parker 
 |volume= 
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

==ඉතිහාසය==
[[මහාවංශය]] වැනි වංශකතා හා අට්ඨකතා අනුව [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස මහ රජුගේ]] පුත්‍රයකු වන [[ඛල්ලාඨනාග රජ|ඛල්ලාඨනාග මහ රජ]] (ක්‍රි.පූ.119-103) විසින් ක්‍රි.පූ.2 වන සියවසේ දී කුරුඳු රට තුළ කුරුන්දි විහාරය හෙවත් කුරුන්දාවශෝක විහාරය නිර්මාණය කර තිබෙන බව '''&quot;සො ච කුරුන්දපාසකං විහාරඤ්ච අකාරයි&quot;''' යනුවෙන් මහාවංශය තුල විස්තර වේ.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|මහාවංශය1_ඤාණානන්ද|2020|p=456}}:තිස්තුන් වන පරිච්ඡේදය,29)ලජ්ජතිස්ස රජුගේ අභාවයෙන් පසු ඔහුගේ මළනුවන් වන ඛල්ලාඨනාග රජු සය අවුරුද්දක් පමණක් රාජ්‍ය කළේ ය. 32)ඒ රජුම කුරුන්දවාසක විහාරයත් කරවීය.තවත් බොහෝ පිනුත් කරගත්තේය.&lt;/ref&gt;ඊට අමතරව බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ලංකාගමනයේ දී සොලොස්මස්ථානයන්ට අමතරව මෙම කුරුන්දි විහාරය සුපුහිටි භූමියට පැමිණිබව ජනප්‍රවාදගතව තොරතුරු පවතින බව මේ ස්ථානය පිළිබඳව මුල්වරට වාර්තා කරමින් උතුරු පළාතේ රජයේ නියෝජිත වූ ජේ.පෙන්රි ලෙවිස් මහතා වාර්තාකර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Manual of Vanni Districts(Vavuniya and Mullaittivu),of the Northern Province, Ceylon1895
 |author= J.P.Lewis 
 |volume= p.310-312,314
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; පූජාවලිය,නිකාය සංග්‍රහය ආදී පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර තුළ කුරුඳු රට,කුරුඳුගම්මු රට,කුරුන්දක සහ කුරුන්දරට්ඨ යනුවෙන් ද හදුන්වා ඇත්තේ ද කුරුන්දි විහාරය පිහිටි මේ ප්‍රදේශයම බව පැහැදිලි වේ.සිංහලයේ කඩයිම් පොතට අනුව එය කුරුඳුගමු රට යනුවෙන් ද හඳුන්වා තිබේ.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;මෙහි කුරුඳු රට යනු කුරුඳු හෙවත් කුරුන්දි නම් ප්‍රදේශය වේ.රට යනු වර්තමානයේ පවතින දිස්ත්‍රික්ක බෙදීම් මෙන් එකල පැවති පාලන ප්‍රදේශ බෙදීම් ක්‍රමයක් විය හැකි බව විද්වත් මතය යි.&lt;/ref&gt;අනුරාධපුරයට උතුරින් වූ කැදෑ හා කඩවත් කෝරල දෙක කුරුඳු රට යනුවෙන් හඳුන්වන බවට ආර්.ඩබ්.ලෙවර්ස් මතයක් ඉදිරිපත් කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Manual of The North Central Province,government printer,Colombo(1899)
 |author= R.W.Levers
 |volume= p.21
 |language=en
 |isbn =  
}}&lt;/ref&gt;නමුත් ඒ මතය වැරදි බවත්,එම ප්‍රදේශය වත්මන් වව්නියාවට අයත් කරිකට්ටමලෙයි දකුණු කොටස වන බවත් සී.ඩබ්.නිකලස් පෙන්වා දෙයි.කුරුන්දිරට්ඨ යන නාමය වත්මන් කුරුන්තන්ඌර් යන්නෙහි ගැබ්ව ඇතැයි ඔහු වැඩිදුරටත් පෙන්වා දෙයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Historical topography of ancient and medieval Ceylon,Royal Asiatic Society,Colombo (1963)
 |author= C.W Nicholas 
 |volume= pp.86-87
 |language=en
 |isbn =  
}}&lt;/ref&gt;කුරුඳු රට,පදී රටට ආසන්නව තිබූ බවත් මේ පදී රට යැයි හදුන්වන්නේ වර්තමාන පදවිය ප්‍රදේශය බවත් කඩඉම්පොත් පිළිබඳ විමර්ශනයක් සිදු කළ එච්.ඒ.පී.අභයවර්ධන මහතාගේ අදහස වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කඩඉම්පොත් විමර්ශනය
 |author= එච්.ඒ.පී.අභයවර්ධන
 |volume= p.207
 |language=සිං
 |isbn =  
}}&lt;/ref&gt;

කුරුඳු රට යන නාමය ප්‍රදේශය පුරා විසිරී ඇති කබොක් හෙවත් කුරුඳු(කුරුවින්ද) පාෂාණය නිසා  ඇති වූ බවට සැලකේ.මෙම කුරුඳු පාෂාණය ද [[රුවන්වැලිමහාසෑයෙහි|රුවන්වැලිමහාසෑය]] අත්තිවාරම සකස් කිරීම සඳහා ද අතුරා ඇති බව '''&quot;තස්සෝපරි ඛරසුදං කුරුවින්දං තතොපරි&quot;'''' යනුවෙන් වංසත්ථප්පකාසිනී මහාවංස ටීකාව තුළ දැක්වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=වංසත්ථප්පකාසිනී;මහාවංස ටීකාව
 |author= අකුරුටියේ අමරවංස නා හිමි සහ හේමචන්ද්‍ර දිසානායක(2001) 
 |volume= p.411
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;කුරුඳු රටෙහි පිහිටි
මෙම විහාරයේ කුරුන්දචූලක/කුරුන්දපාසක නම් පිරිවෙණක් පැවති බවටත් සිංහල ප්‍රධාන අට්ඨකතා තුනෙන් එකක් වන කුරුන්දි අට්ඨකථා එහි දී රචනා වූ බවටත් සැලකේ.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;මඩිතියවෙල සිරි සුමංගල පාලි සිංහල ශබ්දකෝෂයට අනුව කුරුන්දි අට්ඨකථාව පිළිබඳව මත දෙකක් සඳහන් වේ.ඉන් එකක් වන්නේ,විනය මහඅටුවාව වන සමන්තපාසාදිකාව සිංහලයට පරිවර්තනය කර ඊට කුරුන්දි අට්ඨකථාව යැයි නම් කළ බව ය.අනෙක් මතය නම්,කුරුන්දිවෙල්ලි මහ වෙහෙරෙහි දී කළ අටුවාව කුරුන්දි අටුවාව යැයි හැඳින්වෙන බව ය.මින් දෙවැනි මතය වඩාත් පිළිගැනෙන මතය ලෙස සැලකේ.&lt;/ref&gt;මේ පිළිබඳව සාරත්ථදීපනී විනයට්ඨකතාවේ මෙසේ දැක්වේ.

{{Blockquote
|text='''&quot;කුරුන්දිවෙල්ලි විහාරො නාම අත්ථි තත්ථ කතත්තා කුරුන්දීති නාමං ජාතන්ති වදන්ති&quot;'''

&lt;br&gt;
'''කුරුන්දිවෙල්ලි නම් වූ විහාරයකදී එම කෘතිය රචිත වූ නිසා,ඒ අට්ඨකථාවට “කුරුන්දි” යන නම ලැබුණි. '''
{{smaller |{{smaller|(උපුටාගැනීම:සාරත්ථදීපනී විනයට්ඨකතාව}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=සාරත්ථදීපනී විනයට්ඨකතා ටීකා(1965)
 |author= (සංස්)බිහල්පොල දේවරක්ඛිත හිමි
 |volume= p.17
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;
}}
සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාවේ ද මේ පිළිබඳව සදහන් වේ.
&lt;br&gt;
{{Blockquote
|text='''&quot;සංවණ්ණනං තං ච සමාරහනේතා&lt;br&gt;තස්ස මහාඅට්ඨකථා සරීරං,&lt;br&gt;කත්වා මහාපච්චරියං තථෙව&lt;br&gt;කුරුන්දිනාමාදිසු විස්සුතාසු&quot;'''

&lt;br&gt;
'''ඒ සංවර්ණනාවද මනාකොට ආරම්භකරන්නා වූ මම,මහ අටුවාව ඒ සංවර්ණනාවෙහි ශරීරයකොට,මහාපච්චරි නම් අටුවාවෙහිද,කුරුන්දි ආදි නම් ඇති ප්‍රසිද්ධ වූ...'''

{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම:සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාව,පාරාජික කාණ්ඩය-අට්ඨකථාචාර්යය බුද්ධඝෝෂ මහා ස්ථවිර)}}}}
}}

මහාචාර්ය ගුණපාල මලලසේකර සඳහන් කරන්නේ සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාවේ නිතර නිතර කුරුන්දි සිංහල අට්ඨකතා ගැන සඳහන් වෙන නිසා එය ප්‍රධාන වශයෙන්ම විනය නීති වලට අදාළව පවතින්නට ඇති බවත් හා විනයධර භික්ෂූන්ගේ සහභාගීත්වයෙන් රචනා කරන්නට ඇති බවත් ය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලංකා පාලි සාහිත්‍යය 
 |author= ජී.පී.මලලසේකර
 |volume= p.6263
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;ඒ පිළිබඳව මෑත කාලීනව නිර්මාණය කළ කුරුන්දි විහාරය වන්දනා කිරීමේ ගාථාවෙද සඳහන් කර තිබේ.

{{Blockquote
|text='''&quot;ලඞ්කාය උත්තරදිසාය සමුජ්ජලන්තං&lt;br&gt;තං චේතියං ච කුරුවින්දුපලෙහි බද්ධං&lt;br&gt;යස්මිං කුරුන්දිවිනයට්ඨකථා කතා තං&lt;br&gt;වන්දාමි විස්සුතකුරුන්දිවිහාරමග්ගං&quot;'''

&lt;br&gt;
'''(මම) ලක්දිව උතුරු දෙස මොනවට බබළන්නාවූ,කුරුවින්ද පාෂාණයෙන් බඳනා ලද ඒ සෑය ද,කුරුන්දි නම් (සීහළ) විනය අටුවාව කළ,ඒ අග්‍ර වූ සුප්‍රසිද්ධ වූ කුරුන්දි විහාරය ද වන්දනා කරමි
'''
{{smaller|{{smaller|(කුරුන්දි මහ වෙහෙර වන්දනා ගාථාව,කුරුන්දිවිහාරවංසය,2023)}}}}
}}

පැරණි පාලි මූලාශ්‍ර ග්‍රන්ථ වලට අනුව කුරුන්දි විහාරය හැදින්වීම සඳහා පද කිහිපයක් භාවිතා කර තිබේ.ඒවා නම්, '''කුරුඤ්ඤ,කුරුන්දි,කුරුන්දී,කුරුන්ද විහාර,කුරුන්දචුල්ලක,කුරුන්දන්කුන්දිය,කුරුන්දපිල්ලක,කුරුන්දවාපි,කුරුන්දවාසෝක විහාර,කුරුන්දවේලු,කුරුන්දිවෙල්ලි,කුරුන්දිය විහාර,කුරුන්ද පාසක''' යන සංඥා නාමයන් ය.බුද්ධඝෝෂ මහා ස්ථවිරයන් විසින් රචිත සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාවේ පමණක් කුරුන්දි යන වචනය 102 වරක් සඳහන් වන බව හත්තොටුවේ ඉන්දරතන හිමි පවසයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=පාලි අට්ඨකථා සාහිත්‍යයෙන් හෙළිවන අවිද්‍යමාන වූ සීහළට්ඨකතා සාහිත්‍යය 
 |author= හත්තොටුවේ ඉන්දරතන හිමි
 |volume= p.117
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;ඊට අමතරව &quot;කුරුන්දි&quot; යන වචනය කඞඛාවිතරණියේ ද සඳහන් කර ඇතේ අතර ඉන් හා සමන්තපාසාදිකාවේ ද සඳහන් කුරුන්දි යන වචන තුළින් අදහස් කර ඇත්තේ කුරුන්දි අටුවාව බව  පෙනේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කඞඛාවිතරණී(1930)
 |author= (සංස්)හේමපාල මුණිදාස
 |volume= pp.111 සහ 140
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;සමන්තපාසාදිකාවේ සහ මනෝරථපූරණියෙහි කුරුන්දකවාසී ඵුස්සමිත්ත නම් තෙර නමක් පිළිබඳව සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මනෝරථපූරණිය(1945)
 |author= (සංස්)හේවාවිතාරණ 
 |volume= p.78
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

ඊට අමතරව [[පළමුවන අග්බෝ රජු]] (ක්‍රි.ව.561-595) විසින් මෙම විහාරය තවදුරටත් වැඩිදියුණු කරමින් නැවත කර වූ බවත්,කුරුඳු වැව නමින් වැවක් කර වූ බවත්,ඊට අමතරව තුන් යොදුනක් දුර සහිත පොල් උයනක් ද කරවා පූජා කළ බවත් මහාවංශයේ සඳහන් වේ.ඊටත් අමතරව අස්වැද්දීම උදෙසා මහා සිව නම් කුඹුරු යායක් ද,ආරාමික අතවැසියන් සියයක් ද ලබා දුන් බවත්,විහාරය අසලින් අම්බිලපණ්ණ නම් විහාරයක් හා ඒ නමින් යුතු ගමක් ද නිර්මාණය කර මහාවිහාරවාසී තපස්වී භික්ෂූන් වහන්සේලාහට ලබා දුන් බව මහාවංශය තුළ වැඩදුරටත් සඳහන් වේ.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|මහාවංශය2_ඤාණානන්ද|2020|p=95}}:සතළිස් එක්වන පිරිච්ඡේදය,15)සියලු දෙය සාංඝික වන පරිදි කුරුන්ද නම් විහාරය ද කරවා,එනමින් ම වැවක් කරවා,තුන් යොදුනක් පමණ පළල පොල් උයනක් ද කරවා,16)මහාසිව නමින් කුඹුරු යායක් ද අස්වද්දන්ට ලබා දී ලාභ සත්‍කාර සම්මාන සහිතව ආරාමිකයන් සියයක් ද දුන්නේ ය.17)ඒ විහාරය අසල අම්බිලපණ්ණ නමින් වෙහෙරක් කරවා එනමින් ම යුතු ගම්මානයක් මහාවිහාරවාසී තපස්වී භික්ෂූන් වහන්සේලාට දුන්නේය.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=සිංහල මහාවංශය, 41 වන පරිච්ඡේදය 
 |author= බෞද්ධ සංස්කෘතික මධ්‍යස්ථානය,නැදිමාල
 |volume= p.189
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

පැරණි කුරුඳු වැවෙහි බැම්මට පහළින් [[පළමුවෙනි සංඝබෝධි රජ]] හෙවත් සිරිසඟබෝ රජු (ක්‍රි.ව.246-248) විසින් තවත් විහාරයක් කරවූ බවටත්,ඊට බොහෝ කලකට පසු [[පස්වෙනි දප්පුල රජ]], පළමු රාජ්‍ය වර්ෂයේ (ක්‍රි.ව.965) මෙහි එක් විහාරයක නැවත භික්ෂු සංඝයා නතරකළ බවටත් මූලාශ්‍ර තොරතුරු වන බව ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් මහතා වැඩිදුරටත් සදහන් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}}&lt;/ref&gt;ඊටඅමතරව,තුන්වන සිරිසඟබෝ හෙවත් හතරවන අග්බෝ රජු (ක්‍රි.ව.662-678) විසින් කුරුන්දපිල්ලක පිරිවෙණෙහි ප්‍රාසාදයක් කරවූ බවත්,&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|මහාවංශය2_ඤාණානන්ද|2020|p=141}}:සතළිස් සතරවන පරිච්ඡේදය,21)මේ රජු කපුරු පිරිවෙණ ද,කුරුන්දපිල්ලක පිරිවෙණ ද,එසෙයින් ම මහාරාජාගාරයෙහි ද ප්‍රාසාදයක් කරවීය.&lt;/ref&gt;[[දෙවන දප්පුල රජ|දෙවන දප්පුල රජු]] සහ රජුගේ සේනා නැමැති රාජමෙහෙසිය විසින් ප්‍රාචීන විහාරය හෙවත් පූර්වාරාමයේ ප්‍රාසාදය පිළිසකර කළ බවත්,ඊට අයත්ව තිබූ උස්විටිගම නිසරුව තිබූ බැවින් එයද සරාසාර කරවූ බවත් මහාවංශයේ දැක්වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= මහාවංශය 2
 |author= කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි
 |volume= pp.181
 |language=si
 |isbn = 978-955-687-182-1
}}&lt;/ref&gt;එහි දැක්වෙන ප්‍රාචීන විහාරය බොහෝ විට පියන්ගල කන්දේ පිහිටි කුරුන්දි ප්‍රාචීන විහාරය විය හැකි බව හෙන්රි පාකර්ගේ මතය වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Ancient Ceylon 
 |author= H.Parker 
 |volume= 
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;වර්තමානයේ ද මෙම ස්ථානයට &quot;කුරුන්දන්මලේ පියංකල්ලු&quot; යන නමින් හැදින්වේ.එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ට අනුව &quot;පියංගල&quot; යන නම පසුකාලීනව එසේ &quot;පියංකල්ලු&quot; නමින් ව්‍යවහාර වන්නට ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.412-416
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;තුන්වන දප්පුල රජුගේ පුත්‍රයා වන [[තුන්වන මිහිඳු රජ|තුන්වන මිහිඳු රජු]] (ක්‍රි.ව.801-805) තම මව සහ දියණිය සමඟ කුරන්ගම හෙවත් කුරුන්දියට පැමිණ කුරුඳු වැවෙහි ජලය පිළිබඳව ඇතිව තිබූ ආරවුල සංසිදුවා
රජු විසින්ම ශිලා ලේඛනයක් ස්ථාපිත කළ බවත් එම ශිලා ලේඛනය මඟින් තහවුරු කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Archaeological Survey of Ceylon: North-Central,Central and Northern Provinces,Annual Report 1905
 |author= H.C.P.Bell
 |volume= pp.32-34
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;
දාඨෝපතිස්ස රජු දවස ජේතවන විහාරයට අයත් කුරුන්දචුල්ලක පිරිවෙනේ වැඩසිටි &quot;දාඨාවේධක&quot; නම් භික්ෂුවක් අන්‍ය වූ ප්‍රතිසංයුක්ත වචන ලියා තැබූ බව මහාවංස ටීකාව තුළ දැක්වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=වංසත්ථප්පකාසිනී,මහාවංස ටීකාව 2001
 |author= අකුරටියේ අමරවංස නාහිමි සහ හේමචන්ද්‍ර දිසානායක 
 |volume= pp.123
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; 
[[පළමුවන විජයබාහු රජ|පළමුවන විජයබාහු රජු]] (ක්‍රි.ව.1065-1120) විසින් සොලී ආක්‍රමණ හේතුවෙන් පරිහානියට පත් වූ කුරුන්දි මහා විහාරය නැවත කර වූ බවත් මහාවංශය තුළ දැක්වේ.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|මහාවංශය2_ඤාණානන්ද|2020|p=289}}:පනස් අටවන පරිච්ඡේදය,58)පණ්ඩුවාපි වෙහෙර,පාඨීන වෙහෙර,රක්ඛචේතිය පබ්බත විහාරය,එසේම මණ්ඩලගිරි විහාරය,මඩුලත්ථ විහාරය ද කරවීය.59)උරුවෙල නම් විහාරය ද දේවනගර විහාරය ද මහියංගණ විහාරය හා සිතලග්ගමක ලෙණත් කරවීය.60)දඹකොළ විහාරය ද එසේම ගිරිහඩු සෑ විහාරය ද කුරුන්දිය විහාරය ද සඳුන්ගිරි විහාරය ද කරවීය.&lt;/ref&gt;[[දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජ|දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජුගේ]] පාලන කාලයේ දකුණු ඉන්දීය ආක්‍රමණිකයන් වන කාළිංග මාඝ විසින් බඳින ලද කඳවුරු 15 අතරට කුරුන්දිය ද අයත් වූ බවත් එම කඳවුරු [[දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජ|දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජුගේ]] සේනාව විසින් මුදවාගත් බව මහාවංශයේ සහ නිකාය සංග්‍රහයේ සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= මහාවංශය 3 අවසාන භාගය
 |author= කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි
 |volume= pp.381
 |language=si
 |isbn = 978-955-687-186-9
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=නිකාය සංග්‍රහය(2011) 
 |author= (සංස්)සිරි තිලකසිරි
 |volume= p.46
 |language=සිංහල 
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.412-416
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Historical topography of ancient and medieval Ceylon
 |author= Nicholas C.W.
 |volume= Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society,New Series(Vol Vi)pp.86-87
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|සිංහල||407,410පිටු}}83 වන පරිච්ඡේදය: එකල්හි සම්පතින් ප්‍රසිද්ධ වූ පුලස්ති පුරයෙහි ද,කොටුසරගම් හිද,එසේම ගංතලාවෙහි ද,කාකාලය ගම්හි ද,පදී රට ද,කුරුන්දියෙහි ද,මනාමත්හි ද,මාතොට ද,එසේම මන්නාම් පටුනෙහි ද,පුලවෙෂටි නම් තොටද,එසේම වැලිගම ද,මහත් වූ ගෝනරට ද,එසේම ගෝනුසුරට ද, මීපා තොටද,එසේම හුරා තොට ද,මේ ආදී තන්හි කඳවුරු බැඳ බලාත්කාර කොට බොහෝ කල් වසන්නා වූ මාසේන්ද්‍ර,ජයබාහු නම් දෙමළ රජුන් දෙදෙනා ගේ සතළිස් දහසක් වූ ද්‍රවිඩ කේරළ යෝධයෝ කුන්තායුධ ගත් සිංහල යෝධයන් විසින් දැඩිසේ පෙලන ලද්දාහු...

{{harvnb|නිකාය_සංග්‍රහය,සංස්.සිරි තිලකසිරි|2011|46පිටුව}}විජයබාහු වත්හිමි නම් මහා රජාණන්ගේ අතිජාත පුත්‍ර වූ ශත්‍රැපංක විශේෂ විශෝෂණ ගරන්මාර්තණ්ඩ මණ්ඩලායමාන වූ ජම්බුණිපුර නිවාසී වූ කලිකාල සාහිත්‍ය සර්වඥ පණ්ඩිත පරාක්‍රමබාහු නම් මහ රජාණෝ සිරිලක රජ පැමිණ අධිකතර රාජාභිමාන උපදවා පොලොන්නරු, පුලච්චේරි, කොටසර, ගංතළා, කවුඩාපුලු,'''කුරුඳු''', පඳිමාන, මතුගොණ, දෙබර පටන, ඌරාතොට, ගොමුඩු, මිපාතොට, මණ්ඩලී, මන්නාරම් ආදී වූ ඒ ඒ ස්ථානයෙහි කඳවුරු බැඳ උන් දෙමළ, මළල, ජාවකාදී වූ සතුරු වියවුල් සන්සිඳුවා, සකල ලංකාතලය හස්තගත කොට, රාජ්‍ය ශ්‍රී විඳිමින්, ශ්‍රී වර්ධනපුරාදී නානා ස්ථානයෙහි විසිතුරු විහාර කරවා මහාසංඝයා වහන්සේ එහි වස්වා, චීවර, පිණ්ඩපාත, සයනාසන, ගිලාන ප්‍රත්‍යය යන සිවුපස දානයෙන් උපස්ථාන කොට වසන්නාහු....&quot;&lt;/ref&gt;

පසුව පැමිණි [[චන්ද්‍රභාණු]] නම් ආක්‍රමණිකයා ද [[දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජු|දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජ]] විසින් මුල් වරට පරාජය කර පළවා හරනු ලැබ දෙවන වර සොළීන් ද,ජාවක මහ සෙනඟක් ද සහිත ව කුරුන්දියේ සිංහල සෙනඟක් ද සහිතව ගොස් යාපහුවේ කඳවුරුලාගත් බව පූජාවලියේ දැක්වේ.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt; {{harvnb|පූජාවලිය_සංස්.කිරිඇල්ලේ_ඤාණවිමල_හිමි|1963|පිටුව 802}}​&quot;එකල පෙරවක් පිය රජහුගේ යුද්ධයෙහි පැරද පැලෑ චන්ද්‍රභානු රජු හා ජාවක මහ සෙනග සොළී පාඬින් ගෙන මාවටු බැස '''කුරුඳු''' පදී මානාවතු ගොනදෙබර පටන් ආදි තන්හි සිංහල බලසෙන් ගෙන පෙරලා අවුත්,යාපවු ගල් සිසාරා, අතුරු නොදී කඳවුරු බැඳ මේ වක පෙර වක සේ ආ පසුයෙහි නො යම්හ, මේ තුන් රජය තොපට නො හරිම්හ, දළදා පාත්‍ර ධාතු දෙව, රජ වොටුනු දෙව, රාජ්‍ය දෙව සටන් හෝ කරව යි සැහැසි වහසි කියා කියා යවූහ.&quot; &lt;/ref&gt;

නමුත් ඉතිහාසයේ වසර 21 ක් පුරාවට සිදුවූ දරුණු කාලිංගමාඝ ආක්‍රමණ සමඟ රජරට රාජධානි ශ්‍රී ලංකාවේ නිරිතදිග කොටසට සංක්‍රමණය වීමත් සමඟ මේ ප්‍රදේශ ද බොහෝ දුරට ජනශුන්‍ය වූ බව පෙනේ.ඒත් සමඟම මේ පුදබිම් ද වනාන්තරගත විය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= මහාවංශය 3 අවසාන භාගය 
 |author= කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි
 |volume= pp.357-360
 |language=si
 |isbn = 978-955-687-186-9
}}&lt;/ref&gt;පසු කාලිනව ලන්දේසී පාලන සමයේ දකුණු ඉන්දියාවේ සිට ලංකාවට වහල් සේවය සඳහා ගෙනෙන ලද වෙල්ලාල දමිළ ජනතාව මෙම ජන ශූන්‍ය ප්‍රදේශවල පදිංචි වීමත් සමඟ බොහෝ පුරාවිද්‍යා ස්ථාන විනාශ වූ බවත් මෙම පුරාවිද්‍යා භූමියෙහි ද ගොඩනැගිලි කඩා බිඳ දමා, ගෙන යා හැකි ද්‍රව්‍ය ඉවත් කර ගෙන ගිය බව යටත් විජිත සිවිල් සේවා නිලධාරියකු වූ අයිරිෂ් ජාතික ජෝන් පෙන්රි ලෙවිස් මහතා 1895 දී සිය A manual of the Vanni District, Ceylon කෘතියෙහි වැඩිදුරටත් සඳහන් කරයි.ඇතිව තිබෙන තත්ත්වය සැලකිල්ලට ගෙන 1933 දී රජයේ ගැසට් අංක 7981 මඟින් මෙම ස්ථානය පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයක් ලෙස නම් වන්නේ ඒ අනුවය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1895.Manual of the Vanni Districts
 |author= Lewis,J.P
 |volume= pp.314
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්==
===වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ===
අක්කර 420 ක පමණ වපසරියක විසිර පවතින මේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පැරණි බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදායක් වන පබ්බතාරාම බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය මූලික කොට නිර්මාණය කර තිබේ.ස්තූපය,බෝධිඝරය,ප්‍රතිමාඝරය හා උපෝසථඝරය යන ආගමික ගොඩනැගිලි සතර අඩංගු වූ මධ්‍ය චතුරස්‍රය උස් භූමිභාගයක පිහිටා එම චතුරස්‍රයට පිටතින් ප්‍රදක්ෂිණ පථයක් ද නේවාසික හා වෙනත් ආගමික නොවන ගොඩනැගිලි ප්‍රදක්ෂිණ පථයත් වාස්තු සීමාවේ පිහිටි දිය අඟලත් අතර වූ පහත් බිම් පෙදෙසේ විසිරී පැවතීම,මෙම ආරාම සම්ප්‍රදායේ ප්‍රධාන ලක්ෂණය වේ.මෙම සම්ප්‍රදාය මහායාන බෞද්ධාගමික බලපෑමට ලක් වූ විහාර සම්ප්‍රදායක් බව පිළිගෙන ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. xv-xxvii 
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

මේ බෞද්ධ විහාර සම්ප්‍රදාය පිළිබඳව පුළුල් හා විධිමත් න්‍යායයික විවරණයක් &quot;මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර&quot; නම් කෘතියෙන් ඉදිරිපත් කර ඇත.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;මහායාන සම්ප්‍රදායට අයත් කෘතියක් වන මෙය ක්‍රිස්තු වර්ෂ පස් වැනි සියවසත්,ක්‍රිස්තු වර්ෂ අටවැනි සියවසත් අතර කාලයේ අනුරාධපුර නගරය හා තදාසන්න කලාපයේත් රටෙහි වෙනත් ස්ථාන කිහිපයක් වර්ධනය වී පැවති විශේෂ මහායානික ආයතන පද්ධතියක් හා දැඩි සාම්‍යතාවක් උසුලන බැවින් ඒ හා සමාසන්න කාලයේ මෙම කෘතියේ මුල් අවස්ථාව සංස්ථාපනය කළ හැකි බව මහාචාර්ය වෝල්ටර් මාරසිංහයන්ගේ අදහසයි.ආරාම නිර්මාණයේ දී කලින් පිළිවෙළ කරගනු ලැබූ නිශ්චිත සැලැස්මක් පදනම් කරගෙන ඒවා ගොඩනැගූ බවට මූලික සාක්ෂ්‍ය ලැබෙන්නේ මෙම වාස්තුශාස්ත්‍ර කෘතියෙනි.&lt;/ref&gt;එහි විස්තර වන ආකාරය අනුව,මෙම පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරයක මැද මළුවක් තුළ යම්කිසි පූර්ව විචාල සැලැස්මකට අනුව විහාරයේ වඩා වැදගත් ගොඩනැගිලි ස්ථානගතව පවතී.වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයේ පළමු වැනි පරිච්ඡේදයේ දී මේ වර්ගයට අයත් ‘මූලික ආරාම දොළොසක්’ පිළිබඳ ව දක්වා ඒවායින් කොටසක් පිළිබඳ විස්තර ද දක්වා ඇත. ඒ මූලික ආරාම ප්‍රභේද වශයෙන් &quot;හස්ත්‍යාරාම, සිංහාරාම, දණ්ඩාරාම, පද්මාරාම, ශීතලාගුල්ම, භික්ෂුණ්‍යාරාම, ගෝකුලාරාම, අන්වාරාම, භුජංගඑණාරාම, චක්‍රාරාම, හංසපක්ෂ හා නවාකාර&quot; යන ආරාම ප්‍රභේද දැක්වේ. මෙම ආරාම ප්‍රභේද දොළොස ‘වාස්තු සැලසුම්’ හා ‘වික්‍රාන්ත’ වශයෙන් නැවත කොටස් දෙකකින් විග්‍රහ කෙරේ. ඒ අනුව මූලික ආරාම ප්‍රභේද විසි හතරක් ලැබේ. මේ එකිනෙක ආරාම සඳහා නම් යෙදීමේ දී ඒ ඒ නම්වලින් දැක්වෙන සතුන්ගේ හෝ ප්‍රපංචයන්ගේ ස්වරූප අනුව, එකී නම් තබා ඇති බව පෙනී යයි. ඒ අනුව හස්තියාගේ ස්වරූපය ගන්නා සැලසුම &quot;හස්ත්‍යාරාම&quot; නම් වේ. මෙම නම් තැබීමේ දී පංචාවාස ස්ථානගත කළ ආකාරය ඒ සඳහා වඩාත් බලපෑම් කරන්නට ඇති බව වෝල්ටර් මාරසිංහ මේ පිළිබඳ අදහස් දක්වමින් පෙන්වා දී ඇත. මෙම සැලසුම් හඳුනා ගැනීමේ දී මැද මළුවේ පිහිටි ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි සතර පිහිටි ස්ථාන පිළිබඳ සැලකිලිමත් වේ. කුරුන්දි විහාරයේ ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි ව්‍යාප්ත වී ඇති ආකාරය අනුව, මෙම විහාරය ‘හස්ත්‍යාරාම’ සැලැස්මට අනුකූල වන බවත්, තවදුරටත් එය ‘නැගෙනහිර දොරටුව සහිත හස්ත්‍යාරාම’ සැලැස්මට අනුකූල බවත් හඳුනාගත හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. xxxiii
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

[[File:The layout of the Vijayārāma Monastery.jpg|thumb|250px|පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරයක සැලසුම&lt;br&gt;( අනුරාධපුර විජයාරාම විහාරය )&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Sinhalese Monastic Architecture (1971)
 |author= Senake Bandaranaike 
 |volume= 
 |language=en
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;
]]

පබ්බත විහාරයන්හි බිම් සැලසුම් පරීක්ෂා කිරීමේ දී මුලතිව්, කුරුන්දි විහාරය ද අනුරාධපුර වෙස්සගිරිය හා අම්පාර පුළුකුනාවිය යන පබ්බත විහාර හා සමාන වාස්තු සැලසුමකට අනුගත වී ඇති පෞරාණික විහාරයක් බව තහවුරු වේ. මෙහි ඇති තවත් විශේෂත්වයක් වන්නේ මෙරට උතුරු ප්‍රදේශයේ වඩාත් ම දුරස්ථ ව පිහිටි පබ්බත විහාරය කුරුන්දි පබ්බත විහාරය වශයෙන් මේ දක්වා වාර්තා වීමයි. සූවිසි වැදෑරුම් ආරාම සැලසුම් අතුරින් කුරුන්දි විහාර සැලසුමෙන් ප්‍රකාශිත හස්ත්‍යාරාම ප්‍රභේදය පිහිටීම් ප්‍රදේශ වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රය කෘතිය තුළ වඩාත් හොදින් දැක්වේ.
&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;​{{harvnb|මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිතවාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර_පරි.වෝල්ටර්_මාරසිංහ|2014|p=7}}
හස්ත්‍යාරාමය ඛේටයක (නදියක් සහ කන්දක් අතර පිහිටි), ඛර්වටයක (කඳු වැටිවලින් වට වූ ගමක්), නගරයෙක, පුරදුර්ගයක, නදියක් අසබඩ, මුහුදු වෙරළක, උයනක, වනයක, නියම්ගමක, පටුනක (මුහුදක් අසල පිහිටි වෙළඳ නගරයක්), වනාන්තරයක හෝ දේශ සීමාවක පිහිටුවන්නේ යි. අන් තැනක (ඉදි) නොකරනු ලබන්නේ යි.&lt;/ref&gt;

​​මංජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයට අනුව, විහාරය තුළ පිහිටා ඇති සියලු ගොඩනැගිලි ‘මුඛ්‍ය’ හා ‘ගෞණ’ යනුවෙන් කොටස් දෙකකට බෙදනු ලැබේ. මුඛ්‍ය හෙවත් ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි පහකි. ඒවා නම්, චෛත්‍යය (ස්තූපය), බෝධිවේශ්මය (බෝධිගෘහය/බෝධීන් වහන්සේ), ප්‍රතිමාලය (පිළිම ගේ) හා සභා (පෝය ගෙය) යන ඉතා ම වැදගත් පූජනීය ගොඩනැගිලි හතරත්, භික්ෂූන් වහන්සේගේ වාසභවනය වූ ප්‍රාසාධයත් ය.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt; ‘ප්‍රාසාදය’ යනු පොදු ව්‍යවහාරයේ යෙදෙන්නක් වුව ද මේ අවස්ථාවේ දී එය විහාරයේ ප්‍රමුඛ භික්ෂූන් වහන්සේ වැඩ සිටි නේවාසික ගොඩනැගිල්ල වශයෙන් සැළකීම වඩා සුදුසු වේ.&lt;/ref&gt; පබ්බත ආරාමය අයත් වර්ගය අනුව, ඒ ඒ ගොඩනැගිලි පිහිටන ස්ථාන වෙනස් විය හැකි නමුත් ආරාම භූමිය තුළ එම එකිනෙක ගොඩනැගිලි බෙදී විහිදී යන ආකාරය පිළිබඳ පොදු මූලධර්ම ද දැකිය හැකි වේ. වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර කෘතියට අනුකූල ව, විහාරාභ්‍යන්තරයේ පිහිටා ඇති ගොඩනැගිලිවල ස්ථානගත වීම සාමාන්‍යයෙන් සිදු වන්නේ ප්‍රධාන දොරටුව නැතහොත් පිවිසුමේ පිහිටීම හා එහි දිශාගත වීම අනුව ය. ඒ අනුව, ශුද්ධ භූමියට ඇතුළු වන බැතිමතාට පළමුවෙන්ම ඇස ගැටෙන්නේ චෛත්‍යය හා බෝධීන් වහන්සේ යි. කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ මැද මළුවේ ඒ ඒ පූජනීය ගොඩනැගිලි විහිදී ඇති ආකාරය නැතිනම් ස්ථානගත වී ඇති ආකාරය පිළිබඳ අවධානය යොමු කිරීමේ දී මෙකී ශිල්ප ග්‍රන්ථාගත කරුණු ඒ සඳහා ද පොදු බව තහවුරු වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. xliv,xlvi
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;

​පබ්බත වර්ගයේ ආරාම නිර්මාණය කිරීමේ දී මූලික පදනම වන්නේ ‘පූර්වයෙන් අර්ථ දක්වන ලද සැලැස්මක්’ නොමැති නම් ‘මනඃකල්පිත වූ භූමි සැලැස්මකි.’ මෙහි දී අදාළ භූමි මණ්ඩලය කෝෂ්ට හෙවත් කොටු නවයකට නොහොත් 25කට බෙදනු ලැබේ. කෝෂ්ඨ නවයකින් යුතු වාස්තු මණ්ඩලය ‘පීඨ’ නමින් ද, කෝෂ්ඨ විසි පහකින් යුක්ත වාස්තු මණ්ඩලය ‘උපපීඨ’ නමින් ද හඳුන්වනු ලැබේ. මේ වාස්තු මණ්ඩලයක යම්කිසි කෝෂ්ටයක් හෙවත් පරිශ්‍රයක් සාමාන්‍යයෙන් නම් කරනු ලබන්නේ ඊට අධිගෘහිත යැයි සලකනු ලබන වාස්තු දේවතාවාගේ නමිනි.මේ පීඨයන්ගේ මධ්‍ය මණ්ඩලය නිශ්චිත ව ‘බ්‍රහ්ම’ වෙනුවෙන් වෙන් වේ..&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. xliv,261
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

[[File:Upapīṭha Vastu Maṇḍalaya.jpg|thumb|250px|උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩලය&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Comparison of the forty seven &quot;Panchavasa&quot; Monastery Plans with Archaeological Material,Manjusri Vastuvidyasastra
 |author= M.H.F.Jayasuriya,Leelananda Premathilake and Ronald Silva
 |volume= Bibiliotheca Zeylanica Series  
 |language=en
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;]]

​වාස්තු මණ්ඩලය නියෝජනය කරනු ලබන කෝෂ්ට හෙවත් කොටු ආරාමයට අයත් විවිධ ගොඩනැගිලි සඳහා වෙන් කරනු ලැබේ.උපපීඨ සැලැස්ම අනුව සංවිධානය වූ ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රභේදය වන්නේ කුරුන්දි විහාරයෙන් ද නියෝජනය වන හස්ත්‍යාරාම ප්‍රභේදයයි. (ප්‍රධාන පිවිසුම යෙදෙන දිශාව අනුව, හස්ත්‍යාරාමයේ තවත් ප්‍රභේද හතරක් හා හස්තිවික්‍රාන්තයේ ප්‍රභේද හතරක් වශයෙන් එකිනෙකට වෙනස් සැලසුම් අටක් පවතී). ඒ අනුව, මෙම විහාර සැලසුමේ දී ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි පහ, සිටගෙන සිටින ඉරියව්ව දක්වන විශාල හස්තියෙකුගේ විවිධ අඟපසග පොළොවේ ස්පර්ශ වන ස්ථාන අනුව පිහිටුවා ඇත..&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. xlvii
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
​මේ අනුව, නැගෙනහිර දෙසින් ප්‍රධාන පිවිසුම සහිත හස්ත්‍යාරාම ආකෘතියට අනුව ගොඩනඟා ඇති කුරුන්දි කන්දේ පබ්බත විහාරය ද ඇතුළු ඒ ප්‍රභේදයට අයත් ආරාමයක ඒ එකිනෙක ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි ස්ථානගත වී ඇති ආකාරය උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩල අනුව පහත අයුරින් මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර ග්‍රන්ථය තුළ විස්තර වේ.

{{Blockquote 
|text=
'''&quot;​පූර්වද්වාරය සහිත හස්ත්‍යාරාමය (පහත සඳහන් අයුරු) සැලසුම් කරනු ලබන්නේ යි. බ්‍රහ්මස්ථානයෙහි සභාශාලාව කරන්නේ යි. විතථයෙහි බෝධිය නියමකරන්නේ යි. ඊශානයෙහි චෛත්‍යය ද, සුග්‍රීවයෙහි ප්‍රතිමාලය ද, රුද්‍රරාජාංශයෙහි ප්‍රාසාදය ද වන්නේ ය. පංචාවාසයෝ (මෙසේ) විශේෂයෙන් (දක්වන ලදහ).&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. 51
 |language=si
 |isbn = }})&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. 51
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;}}}}}}


[[File:Upapīṭha Vastu Maṇḍala of Kurundi Vihara.jpg|thumb|250px|කුරුන්දි පබ්බත විහාරයේ උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩලය තුළ ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි පිහිටා ඇති ආකාරය]]

කුරුන්දි විහාරයේ උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩලය සලකා බැලූ විට ස්ථූපය &quot;ඊශ&quot; කෝෂ්ටය තුළ ද,බෝධිඝරය &quot;විතථ&quot; කෝෂ්ටය තුළ ද,පිළිමගෙය &quot;සුග්‍රීව&quot; කෝෂ්ටය තුළ ද,උපෝසථඝරය &quot;බ්‍රහ්මා&quot; කෝෂ්ටය තුළ ද හා ප්‍රාසාදය &quot;රුද්‍ර&quot; කෝෂ්ටය තුළ ද පිහිටා ඇත.

===ප්‍රධාන පිවිසුම් පියගැට පෙළ===
කුරුන්දි කන්ද මත පිහිටි පබ්බත විහාරයේ පූජනීය, වන්දනීය වාස්තු නිමැවුම් පිහිටි මැද මළුව දක්වා වූ ප්‍රධාන පිවිසුම කන්දේ උතුරු දෙසින් පැවති බවට විධිමත් වාස්තු ඉදිකිරීම් සාධක දැකගත හැකි වේ. කබොක් ගල් ප්‍රමුඛ ව කළු ගල් ද යොදාගනිමින් නිමවා පැවතින්නට ඇති මෙම පියගැටපෙළ කන්දේ උතුරු දෙසින් කුරුන්දි වාපි නැතිනම් ආසන්නයේ පිහිටි පෞරාණික වැවේ බැම්මේ දකුණු කෙළවර වෙත යොමු වී පැවත තිබී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.94
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

​
​දැනට මතුපිට පවතින සාධක අනුව වුව අගනා මෙන් ම මනස්කාන්ත වාස්තු නිමැවුමක් වශයෙන් හඳුනාගත හැකි මෙම පියගැට පෙළේ සාධක කන්දේ උතුරු ප්‍රපාතයේ ස්ථාන කිහිපයකින් ඉස්මතු වී ඇති ආකාරය දැක ගත හැකි වේ. එයින් තැන් දෙකක දී පියගැට පෙළේ දෙ පස ස්ථානගත කර පැවති මුරගල් යුගල දෙකක ඉහළ කොටස් දැකගත හැකි වේ. කන්ද පාමුලට ආසන්න ව දැකගත හැකි එක් මුරගල් යුග්මයක් එකිනෙක පරතරය මීටර් 4.5ක් වන සේ පිහිටා ඇත. ඒ තැන් සිට මීටර් කිහිපයක් ඉහළින් පිහිටා ඇති අනෙක් මුරගල් යුග්මයේ පරතරය මීටර් 3.9කි.
​දැනට පොළොවෙන් ඉස්මතු වී ඇති සාධක අනුව මෙම එක් මුරගලක පළල හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 40×16 ප්‍රමාණයේ වන අතර ඒවා කැටයම් රහිත වාම් නිර්මාණ බව පෙනී යයි. අනුරාධපුරය හා තදාශ්‍රිත පබ්බත විහාරාරාමයන්හි දැකගත හැකි එවැනි ආකාර මුරගල් සමඟ මෙම මුරගල් බෙහෙවින් සමපාත වන බව පෙනේ. මෙම පියගැට පෙළේ පඩි, කබොක් ගල් භාවිතයෙන් නිමවා ඇති සෙයක් පෙනී යයි. කෙසේ නමුත් තවමත් පිවිසුම් පියගැට පෙළ කැණීම් කර ඉස්මතු කර නොමැත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.95
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===මාධ්‍යමික මළුව(වන්දනීය මැද මළුව)===
අනුරාධපුර යුගයේ දෙවැනි භාගයේ දී වඩාත් ප්‍රචලිත වූ විහාර වර්ගයක් වන පබ්බත විහාරයක පවතින පොදු වාස්තුවිද්‍යා සැලැස්මට අනුගත ව එයට අයත් වන්දනීය වාස්තු නිර්මාණ ඉදිකරනුයේ පරිවාර වාස්තු නිමැවුම් අන්තර්ගත බිම් මට්ටමට වඩා උස් වූ මළුවක් මත ය. මේ මළුව ‘පූජනීය ගොඩනැගිලි අන්තර්ගත මළුව’ හෙවත් ‘මාධ්‍යමික මළුව’ වශයෙන් නම් කළ හැකි අතර ස්තූපය, පිළිම ගෙය, බෝධි වෘක්ෂය හා විනය කර්ම සිදු කළ පෝය ගෙය ඇතුළු පූජනීය ගොඩනැගිලි මෙම පරිශ්‍රය තුළ ස්ථාපිත කර ඇත. ඒ සම්ප්‍රදායට අනුගත ව කුරුන්දි කන්දේ විහාරයෙත් මැද මළුව ස්ථාපනය කර ඇත. අනුරාධපුරය පැරණි නගරයේ පිටත වළල්ලක ස්වරූපයෙන්,ස්ථාපනය කර ඇති කුරුන්දි විහාරය ඇතුලු බොහෝ පබ්බත විහාරයන්ගේ සැලසුම් පරීක්ෂා කිරීමේ දී පුරාණ ශිල්ප ග්‍රන්ථ වලට අනුකූල ආකාරයෙන් ඒවා ස්ථාපනය කර ඇති බව හඳුනාගත හැකි ය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.95,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

​කුරුන්දි කන්දේ මුදුනේ සිවු දෙසින් ම කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ප්‍රාකාර බඳවා ඒ තුළ සමතලා බිමක් ඇති කොට පූජනීය මළුව සකසාගෙන ඇත. මෙම මාධ්‍යමික මළුව නැගෙනහිර බටහිර දිශානුගත ව සැලකීමේ දී දිගින් මීටර් 120ක් පමණ හා පළලින් මීටර් 100ක් පමණ වේ. පෙර ද දැක්වූ පරිදි මෙම ප්‍රාකාරය විධිමත් ආකාරයෙන් කබොක් ගල් යොදාගෙන කරවා ඇති අතර සාමාන්‍ය උස, තැනක දී මීටර් 3ක් පමණ වන මුත් පොළොවේ පිහිටීම අනුව තැනින් තැනට එහි උස වෙනස් වේ. මෙම පූජනීය නිර්මාණ අන්තර්ගත වූ මධ්‍ය අංගණය සඳහා ඇති ප්‍රමුඛ ප්‍රවේශය මළුවේ නැගෙනහිර ඉමෙන් යොදවා ඇත. එම නැගෙනහිර ඉමේ දකුණු අන්තයේ සිට මීටර් 20ක් පමණ දුරින් මෙම පිවිසුම් පියගැටපෙළ ස්ථානගත කර ඇති අතර මීටර් දෙකක පුළුලකින් යුතු ගල්පඩි 7කින් එම පිවිසුම සමන්විත වේ. ඒ අනුව, මංජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයෙහි දක්වා ඇති ලක්ෂණ අනුව බැලීමේ දී කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ මැද පිහිටි, ප්‍රධාන මළුවේ ප්‍රධාන දොරටු දෙකක් වූ අතර එයින් ප්‍රධාන දොරටුව හෙවත් මහාද්වාරය නැගෙනහිර දෙසට මුහුණ ලා ඇති අතර ම උපප්‍රධාන දොරටුව හෙවත් පක්ෂ ද්වාරය(කුඩා දොරටුව) උතුරු දෙසට යොදවා ඇත. මේ අනුව, ප්‍රධාන දොරටුව මෙම ආරාමය වෙත පිවිසීම සඳහාත් පක්ෂ ද්වාරය වන්දනාව අවසන් කර එම මළුවෙන් පිටවීම සඳහාත් භාවිත වන්නට ඇත..&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.97,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව===

කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ වන්දනීය මැද මළුවේ ඊසානදිග කෙළවරට වන්නට පිහිටා ඇති මෙම ස්තූපය නටබුන් ව, ස්තූපයක් බව හඳුනාගැනීමට පවා නොහැකි තත්ත්වයෙන් පැවති බව පූර්ව වාර්තා තුළ දැකගත හැකි වේ. මෙම අගනා ස්තූපය 2021 වසරේ දී ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව මගින් ශ්‍රී ලංකා යුද හමුදාවේ ශ්‍රම දායකත්වය ඇතිව විධිමත් ආකාරයෙන් කැණීම් කර මතු කර තිබේ. 2023 මාර්තු වන විට මෙම ස්තූපයේ සංරක්ෂණ කටයුතු පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් අවසන් කර ඇත. කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ දැනට දැකගත හැකි වඩාත් වැදගත් ම හා ආකර්ෂණීය ම වාස්තු නිමැවුම වන්නේ මෙම ස්ථූපය යි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.97,3rd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

කුරුන්දි ස්තූපය කබොක් ගල් භාවිත කර ගොඩනැගූ මෙරට පැරණි ම ස්තූපය වේ.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;කෝට්ටේ යුගයට අයත් ප්‍රමාණයෙන් කුඩා කබොක් ස්තූප දෙකක් බැද්දගාන ප්‍රදේශයේ දැකගත හැකි වේ.නමුත් එම ස්ථූප දෙකට වඩා කුරුන්දි ස්ථූපය සියවස් ගණනාවක් පැරණිය.&lt;/ref&gt; ඒ අනුව, මෙරට පවතින විශේෂ ස්තූපයක් වශයෙන් මෙය හඳුනා ගැනීමේ වරදක් නැත. පවත්නා තත්ත්වය අනුව විෂ්කම්භය මීටර් 13කට ආසන්න මෙම ස්තූපය මළුව මට්ටමේ දී වටා ප්‍රමාණය මීටර් 40.6කට ආසන්න වේ. පශ්චාත් කාලීන ව නිධන් හොරුන් විසින් මෙම අගනා ස්තූපයේ මුදුනින් හාරා විනාශ කර ඇති බවට සාධක ස්තූපය ප්‍රතිසංස්කරණයට පෙර (2021 සැප්තැම්බර්) දැකගත හැකි විය. දෙමළ ඊළාම් ත්‍රස්තවාදීන් මෙම ප්‍රදේශයේ ක්‍රියාත්මක වූ කාලවකවානුවේ දී මෙම කලාපයේ උසින් වැඩි ම ස්ථානය වූ මෙම ස්තූපයේ මුදුන යුද්ධ ක්‍රියාකාරකම් සඳහා යොදාගත් බවටත් යම් යම් වාර්තා වීම් වී තිබේ. පුරාවිද්‍යා කැණීමෙන් ඉක්බිති සංරක්ෂණයට පූර්වයෙන් මෙම ස්තූපයේ උස ආසන්න වශයෙන් මීටර් 4ක් පමණ වේ. පේසා වළලු සහිත බෝඩම සෙන්ටිමීටර් 260ක් උසකට නිමවා ඇති අතර එයින් අනතුරු ව ස්තූප ගර්භය ගොඩනඟා ඇත. ස්වාභාවික හේතු හා නොමනා මිනිස් කටයුතු නිසා මෙම පූජනීය ස්තූපයේ උපරි කොටසින් සැලකිය යුතු කොටසක් විනාශ වී පවතියි. බොරදම ඇතුළු ස්තූපයේ යම් යම් ස්ථානවල දක්නට ඇති සාධක අනුව, මෙම හුරුබුහුටි අනර්ඝ ස්තූපය හුණු බදාම කපරාරු කර සුදුපිරියම් කර තිබූ බව ද සනාථ වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.103,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
[[File:Ground plan of the Kurundi Stupa.jpg|thumb|250px|2021 දී මුල් වරට කැණීම් කළපසු කුරුන්දි ස්ථූපයේ බිම් සැලසුම]]

​ලක්දිව පුරාණ කලා ඉතිහාසය පිළිබඳ ප්‍රාමාණික උගතකු වන, කැලණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ පුරාවිද්‍යාව පිළිබඳ මහාචාර්ය මාලිංග අමරසිංහ පෙන්වා දෙන ආකාරයට කැණීමෙන් ඉක්බිති අනාවරණය වූ මෙම ස්තූපය මෙරට දැනට පවතින පද්මාකාර හැඩයක් ගන්නා එක ම ස්තූපයයි.එහෙත් එතුමාට අනුව ස්තූපයේ සංරක්ෂණ කටයුතු අතරතුර දී ස්තූපයේ එකී පද්මාකාර ලක්ෂණ විනාශ වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.103, 3rd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

නැගෙනහිර සිට බටහිර දිශානුගත ව මීටර් 20.7ක දිගකින් හා උතුරේ සිට දකුණු දිශානුගත ව මීටර් 19.4ක පළලින් යුක්ත ව බිම් මට්ටමේ සිට මීටර් දෙකකට ආසන්න උසකින් ස්තූපය පිහිටුවා ඇති ස්ථූප මළුව සකසා ඇත. මෙම මළුව ද කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ම නිමවා ඇත. සාමාන්‍ය දිග පළල හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 35× 32×10 ප්‍රමාණයේ කබොක් ගල් ඒ සඳහා භාවිත කර ඇත.
​මෙම ස්තූප මළුවේ පැති හතර ම කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ම හැඩ ගැන්වූ මනබඳිනා බොරදම් හැඩ හා කැටයමින් අලංකාර කර තිබූ බවට පැහැදිලි සාධක පවතින අතර පොළොව මට්ටමේ සිට සෙන්ටිමීටර් 190ක උසක් දක්වා මෙම සාධක ශේෂයන් දැකගත හැකිය. මෙම පැති හතර ම ආවරණය කරමින් පැරණි ස්තූපයන්ගේ අනිවාර්ය අංගයක් වූ ‘ඇත් පවුරක් හෙවත් හස්ථිවේදියක්’ ද පැවතුණු බවට සාධක පවතින මුත් මේ වන විට එය බෙහෙවින් විනාශ වී පවතියි. කිසිදු අලංකාර අංගයකින් තොර ව පළමු ව ස්තූප මළුව සකසා ඉක්බිති, එයට බාහිරින් මෙම අලංකරණ අංග එකතු කර ඇති බව වාස්තු නිර්මාණකරණය පරීක්ෂා කිරීමේ දී පැහැදිලි වේ. ඒ බාහිර නවකම්, කාලයාගේ ඇවෑමෙන් එහි මුල් බැඳීම්වලින් දුරස් වී වෙන් වී යන ආකාරය කැණීමෙන් පසු පැහැදිලි ව දැකගත හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.97,3rd and 4th paragraphs
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[ගොනුව:Ancient Kurundi Viharaya.png|thumb|275px|කුරන්දි ස්ථූපය සංරක්ෂණය කිරීමෙන් පසු]]

​ඉදිකිරීම් සිදු කරන ලද අවධියේ ම ස්තූප මළුවේ මෙම අලංකරණ අංග සියල්ල ම ආවරණය වන ආකාරයෙන් සෙන්ටිමීටර් 2ක් පමණ ඝනකම හුණු කපරාරු මගින් ආවරණය කර අලංකාරය තවත් වැඩි කර තිබූ බවට සාධක වර්තමානය වන විටත් ශේෂ වී ඇති හුණු කපරාරු කොටස් මඟින් පැහැදිලි වේ.​ස්තූප මළුව මතට පිවිසීම සඳහා වන පියගැට පෙළ පිහිටා ඇත්තේ මළුවේ බටහිර ඉමෙනි. ඒ අනුව, ස්තූපය වෙත පිවිසෙන්නෙකු නැගෙනහිර දෙසට මුහුණ යොමා ස්තූප මළුව මතට පිවිසිය යුතු වේ. සැළකිය යුතු අවස්ථාවන් හි දී මෙවැනි ස්තූප සඳහා පිවිසුම් සතර දෙසින් පැවතියත් මෙම ස්තූපය සඳහා පිවිසුම් ඇත්තේ එකක් පමණි. මෙම ස්තූපය පිහිටා ඇති ස්ථානයේ ස්වභාවයත් පිවිසුම් එකක් පමණක් යෙදීමට අනුබලයක් සපයන්නට ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.99,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

​ස්තූපය දෙසට මුහුණ යොමු කරමින් ගල් පියගැට දෙකක් නැඟීමෙන් පසු එකී පිවිසුම දකුණු හා වම් අතට බෙදී වෙන් වී ගමන් කරයි. මීටරයක පුළුලින් යුක්ත ව එක් පසෙකට ගල් පඩි 13කින් සමන්විත මෙම පියගැටපෙළ සෙන්ටිමීටර් 330කින් දිග වන අතර අංශක 30ක පමණ නැඟීමකින් යුක්ත වේ. පියගැටපෙළ තරණය කර සලපතල මළුව වෙත පිවිසිය හැකි වේ. ඒ අනුව, වම් පස පියගැටපෙළ භාවිතයෙන් ස්තූප මළුව වෙත පිවිසෙන බැතිමතෙකුට දක්ෂිණාවර්ත ව ඇවිදිමින්, පුදපූජා කිරීමෙන් අනතුරු ව අනෙක් පියගැටපෙළ උපකාරයෙන් මළුවෙන් බැසිය හැකි වේ. මෙම පියගැටපෙළ ස්ථාපනය කර ඇති ආකාරය අනුව, ස්තූප මළුවට පිවිසෙන හෝ එයින් පිටවෙන අයෙකුට ස්තූපයට පිටු නොපාන ආකාරයෙන් එකී කටයුතු සිදු කළ හැකි ය.
​කබොක් ගල් යොදමින් ස්තූප මළුව සකසා ඇති නමුත් ස්තූපයේ වැලිකොන්දේ සීමාවේ සිට සෙන්ටිමීටර් 75ක් දුරින් ආරම්භ වී සෙන්ටිමීටර් 175ක් දක්වා කලාපය ආවරණය වන සේ ගල්පුවරු අතුරා ඇත. මිහින්තලේ පිහිටි කණ්ඨක චේතිය, කටුසෑය හා ඉඳිකටු සෑය වැනි ස්තූපවලත් මෙම ලක්ෂණය දැකගත හැකි වන අතර ක්‍රිස්තු වර්ෂයෙන් 7-8 සියවස් කාලයේ දී නිමවෙන බොහෝ කුඩා හා මධ්‍ය පරිමාණයේ ස්තූපයන්හි ස්තූප මළු මත මෙම ලක්ෂණය දැකගත හැකි වේ.මෙසේ අතුරා ඇති ගල්පුවරු 18 ක් මත යම් දෙයක් ඇඹරීම නිසා ඇතිවන ආවට සලකුණු දැකගත හැකි අතර මෙම ස්තූප වන්දනාවේ යෙදුණු බැතිමතුන් විසින් ඖෂධ හෝ වෙනත් පූජාර්හ දෑ ඇඹරීම නිසා මෙම සලකුණු ඇති වූ බව විද්වත් මතය වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.99,2nd and 3rd paragraphs
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Drawing art kurundi stupa.jpg|thumb|275px|සිංහල රජ දවස පැවති කුරුන්දි ස්ථූපය දැක්වෙන උපකල්පිත සිතුවමක්&lt;br&gt;( මහාචාර්ය මාලිංග අමරසිංහ විසින් සිතුවම් කරන ලද )&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.318
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


වැලි මළුව කෙරෙහි අවධානය යොමු කළවිට එහි උතුරු සීමාව පැහැදිලි ව හඳුනාගත හැකි අතර එහි ඉම, ස්තූප මළුවේ මුල සිට මීටර් 3.1ක පුළලකින් යුක්ත ය. මෙම වැලි මළුව මත අවශේෂ ශිලා නිර්මාණ කිහිපයක් ද දැකගත හැකි වේ. ඒ අතර, ස්තූප සෝපානයට(ස්ථූප පඩිපෙළට) ආසන්නයේ ගල්පඩියක් වශයෙන් භාවිතයට ගන්නට ඇතැයි සිතිය හැකි ගල් පුවරුවක් පවතින අතර මෙහි දිග, පළල හා උස සෙන්ටිමීටර් 110×20×15 ප්‍රමාණයේ පවති. මතුපිට සුමට කර වාත්තු හැඩයෙන් සකසා ඒ වටා ඉමට ආසන්න ව කාණුවක් කපා සකස් කරන ලද ගල් නිර්මාණයක් ද දැකගත හැකි අතර මෙය ප්‍රමාණයෙන් සෙන්ටි මීටර් 50×40×25 පමණ වේ. එමෙන් ම, දිග සෙන්ටි මීටර් 120ක් ද පළල සෙන්ටි මීටර් 38ක් හා උස සෙන්ටි මීටර් 14ක් වන මේ වන විට කොටස් තුනකට කැඩී ගිය ගල් පුවරුවක් ද වැලි මළුව මත දැකගත හැකි තවත් නිර්මාණයකි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.104,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
====මල් අසුන====
ස්ථූපයේ සලපතල මළුවට පිවිස දක්ෂිණාවර්තව ඇවිද යාමේදී වයඹ දෙසින් සෙන්ටිමීටර 240ක දිගින් හා සෙන්ටිමීටර 180ක පළලකින් යුතු මෙන්ම සෙන්ටිමීටර 90 පමණ උසකින් යුතු ආයත චතුරස්‍රාකාර නිමැවුමක් දැකගත හැකි අතර එය මල් ආසනයක් වශයෙන් ස්ථාපනය කරන ලද්දක් ලෙස විද්වතුන් අනුමාන කරනු ලබයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.100,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

====යූපස්ථම්භය====
ස්තූප මළුවේ නැගෙනහිර දිශානුගත ව, කොටස් තුනකට කැඩී වෙන් ව කරවිකඩ ටැඹ හෙවත් යූපස්ථම්භය,ස්ථූපය කැණීම් කිරීමේදී හමු විය.  මෙයටම වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයේ භාවිත වන්නේ ‘ගජස්ථම්භ’ යන නමයි. එයින් ‘හස්තියෙකු බැඳ තබන කණුව’ යන අදහස ජනිත කෙරේ..&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. 1xxiv
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;දිගින් සෙන්ටිමීටර් 160ක් වූ මෙම යූපස්ථම්භය අෂ්ටාකාර හැඩයක් ගන්නා අතර එහි ඉහළ කෙළවර පද්මාකාර ස්වරූපයක් ගන්නා අයුරින් මනරම් ව නිමවා ඇත. මෙම ලක්ෂණය මෙරට අභයගිරි සම්ප්‍රදායේ පුදබිම්වල පවතින ස්තූප හඳුනාගැනීමේ මූලික නිර්ණායකයක් වශයෙන් දැක්විය හැකි අතර අනුරාධපුර යුගයේ මධ්‍ය කාලයෙන් පසු ශීඝ්‍ර ලෙස ව්‍යාප්ත වූ අභයගිරි සම්ප්‍රදායේ නියෝජනය මෙයින් නිරූපණය කරනු ලබයි. ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව මගින් මෙම ස්තූපය කැණීම් සිදු කරන අවස්ථාවේ දී ස්ථූප මළුව මත වූ වජ්‍රාසනය මත සෘජු ව පැවතිය දී  මෙය කැණීම් මගින් හමු විය.මෙහි ඉහළ කොටස හින්දු අන්තවාදී කොටස් විසින් ශිව ලිංගයක් බවට අසත්‍ය තර්කානුකූල රහිත මතවාද ව්‍යාප්ත කිරීමට උත්සාහ කරනු ලැබී ය. නමුත්, පුරාවිද්‍යා සන්දර්භයක් තුළ තබා විග්‍රහ කිරීමේ දී මෙය පැරණි බෞද්ධ වාස්තුවිද්‍යා නිර්මාණය හා සැබැඳි ප්‍රධාන අංගයක් බව කිසි සේත් ම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට අවස්ථාවක් නොමැති බව විද්වතුන් පෙන්වා දී තිබේ.එයට හින්දු ආගමික ස්වරූපයක් ආදේශ කිරීමට අවම ප්‍රස්ථාවක් ද නොමැති බව ඓතිහාසික ආගමික වාස්තුවිද්‍යාව තුළින් තහවුරු කරනු ලබයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.100,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

====වජ්‍රාසනය====
කොටස් වූ යූපස්ථම්භය හමු වූ ස්ථානයට ආසන්නයේ නොමැති නම්, ස්තූප මළුවේ නැගෙනහිර පෙදෙසේ මධ්‍යගත ව දිග සෙන්ටිමීටර් 260ක් ද පළල සෙන්ටිමීටර් 110ක් හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 20ක් පමණ වන්නා වූ මැනවින් සකස් කළ, එහෙත් කාලයාගේ ඇවෑමෙන් කොටස් තුනකට කැඩී වෙන් වී ඇති ගල් පුවරුවක් දැකගත හැකි අතර මෙය සෙන්ටිමීටර් 55ක් උස වූ ගඩොළු ඝනාකාකාර ආධාරකයක් මත පිහිටුවා ඇත. මෙහි මතුපිට මටසිලිටි ආකාරයෙන් ඔප දමා ඇත. මෙම කදිම ගල් නිමැවුමට ආවරණයක් ද පැවති බවට පුරාවිද්‍යා සාධක පවති. ඒ අනුව, එකී ආවරණය දරා සිටි සෙන්ටිමීටර් 23×13 ප්‍රමාණයේ මීටර් දෙකක උසින් යුතු, මැනවින් සැකසූ ගල්කණු දෙකක් මෙම ගල්පුවරුවේ වම් පසින් සෙන්ටිමීටර් 120ක පරතරයක් ඇති ලෙස දැනටමත් දැකගත හැකි ය. එයට අයත් තවත්  එවැනි ගල් කණුවක් මෙම ස්තූපය කැණීම් අවස්ථාවේ දී මෙයින් විතැන් වී ආසන්නයේ ඇති බෑවුමේ රැඳී තිබිය දී සොයාගෙන තිබේ. මෙම නිමැවුම &quot;විදුරසුනක් හෙවත් වජ්‍රාසනයක්&quot; වශයෙන් කිසිදු සැකයකින් තොර ව හඳුනාගත හැකි ය. එනම්, මුල් කාලීන ව බුදුරජාණන් වහන්සේ නිරූපණය කිරීම සඳහා යොදා ගත් බුද්ධ සංකේත අතරට මෙම විදුරසුන අයත් වන අතර බොහෝ විට බුදුපිළිමය නිරූපණය කිරීමට පූර්වයෙන් බුද්ධ වන්දනා සඳහා බෙහෙවින් ප්‍රකට අනුරුවක් වශයෙන් විදුරසුන හඳුනාගත හැකි වේ. විදුරසුනින්, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ බුද්ධත්වය නිරූපණය කරනු ලබයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.100,3rd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Vajrāsana of the Kurundi Stupa.jpg|thumb|225px|ස්ථූප මළුවේ ඇති වජ්‍රාසනය හෙවත් විදුරසුන හා දෙපස ඇති ගල්කණු සහිත වජ්‍රාසනඝරය සංරක්ෂණය කිරීමෙන් පසු]]

පුරාවිද්‍යා හඳුනා ගැනීම් අනුව මෙම ස්ථානයේ දැකගත හැකි බෙහෙවින් ම පැරණි නිර්මාණය මෙම විදුරසුන බව බොහෝ පුරාවිදයාඥයන් පෙන්වා දෙයි. මෙම ස්තූපය හා අනෙකුත් වාස්තු අංග නිමවුණු අවධියට වඩා පැරණි කාලයකට මෙම නිර්මාණය අයත් විය යුතු බව ඔවුන්ගේ අදහසයි. ඒ අනුව, මෙහි පවත්නා පූජනීය වටිනාකම හේතුවෙන් මෙම කුරුන්දි ස්තූපය නිර්මාණය කරන අවස්ථාවේ දී මෙහි ගෙනැවිත් ස්ථාපනය කළ බව සිතිය හැකි වේ.​පසු කාලීන, මිනිස් කටයුතු හේතුවෙන් මෙම විදුරසුන මතුපිට යම් විකෘතිතා ඇති වී පවතින බව දැකගත හැකිය. එනම්, යම් කිසි ද්‍රව්‍යයක් ඇඹරීම සඳහා මෙම අසුන භාවිත කර ඇති හෙයින් ඒ මත දළ ආවාට ඇති වී ඇති අතර විවිධ ප්‍රමාණයේ ආවාට 10ක් දක්නට ඇත. පසු කාලීන ව මේ ස්ථානයේ අභයගිරි සම්ප්‍රදායේ ව්‍යාප්තියත් සමඟ බැතිමතුන් විසින් පූජාකර්ම සඳහා ගලගෑම නොහොත් ඇඹරීම සඳහා මෙම ගල් පුවරුව යොදා ගැනීම හේතුවෙන් මේ ලකුණු නිර්මාණය වී ඇති බව විද්වතුන්ගේ නිගමනය වී තිබේ. මුල් කාලීන ව විදුරසුනේ ඇති ආගමික හා පූජනීය වටිනාකම අවම වී ​යාම පෙන්නුම් කෙරෙන අවස්ථාවක් වශයෙන් ද මෙය පෙන්වා දිය හැකි වේ. මෙවැනි ඇඹරුම් නිසා ඇති වූ ආවාට සලපතල මළුවේ ඇති ගල් පුවරු මත ද දැකගත හැකි ය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.101-103 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

====පා දෝවනිය====
ස්තූපයට බටහිර දිශාවෙන් තරමක් වම් පසට වන්නට වැලි මළුවේ දිග හා පළල මීටර් 2 බැගින් ද උස සෙන්ටි මීටර් 40ක් ද ගැඹුර සෙන්ටිමීටර් 23ක් ද වූ කබොක් ගලින් සකස් කළ චතුරස්‍රාකාර නිර්මාණයක් දැකගත හැකි වේ. මෙහි මතුපිට හුණු කපරාරු කර තිබූ බවට සාධක ද එය සියුම් ව පරීක්ෂා කිරීමේ දී දැකගත හැකි වේ. ස්තූපය වන්දනා කිරීමේ අරමුණින් ස්තූප මළුවට පිවිසෙන සැදැහැවත් බැතිමතුන්ගේ පාද දෝවනය කිරීම සඳහා අවශ්‍ය ජලය රැස්කර තිබූ නිර්මාණයක් හෙවත් පාද දෝවනියක් වශයෙන් මෙය නම් කළ හැකි වේ. අනුරාධපුර ආදී ප්‍රදේශයන්හි පවතින පුරාණ පූජනීය ස්ථානයන්හි විශේෂයෙන් ම අභයගිරි සම්ප්‍රදායට අයත් පූජනීය ස්ථානයන්හි මෙවැනි ආකාරයේ ගලින් සකස් කළ පා දෝවනි සුලභ වශයෙන් දැකගත හැකි වේ.​මෙම පාද දෝවනියට බටහිර පසින් දිග සෙන්ටිමීටර් 320ක් හා පළල සෙන්ටිමීටර් 310ක් වූ කබොක් ගල් යොදාගනිමින් ම සකස් කළ ඉදිකිරීමකට අයත් පාදමක අවශේෂ ද දැකගත හැකි අතර මෙය කුමක් දැයි නිශ්චය කිරීමට තරම් ප්‍රමාණවත් සාධක මතුපිට ශේෂ වී නොමැත. එහෙත් ස්තූපය සඳහා පුදපූජා සිදු කරනු ලබන අවස්ථාවන්හි දී ඊට අදාළ පූජාර්හ දෑ තැන්පත් කිරීමට යොදාගත් වාස්තු ඉදිකිරීමක ශේෂ විය හැකි බවට විද්වතුන් මත පල කර තිබේ.නමුත්, මේ පිළිබඳ පැහැදිලි සාධක නොලැබෙන නිසා මෙම නිර්මාණය මෑතක කළ එකක් වීමට ද ඉඩ ඇති බවට සමහර විද්වතුන් මුල් අදහසට විරුද්ධ මතයක් ද පල කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.103,3nd and 4rt paragraphs
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 80%; width: 100%;&quot;
|-
|+ style=&quot;background:#CD853F; font-size: 100%; text-align: center&quot;|කුරුන්දි විහාරයේ ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව කැණීමෙන් ලැබුණු පුරාවස්තු&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.150-155
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;background:#DEB887; text-align:center&quot;|[[File:Kurundi stupa excavation.jpg|200px]]කුරුන්දි ස්ථූපය&lt;br /&gt;( පුරාවිද්‍යා කැණීමෙන් පසු දිස්වුන ආකාරය )
|
&lt;gallery&gt;
File:Artifacts kurundi stupa11.jpg|ස්ථූපයේ පද්ම බොරදම ඊසාන කාර්තුව
File:Artifacts kurundi stupa 12.jpg|ස්ථූපයේ නටබුන් වී ඇති හස්ති ප්‍රාකාරය 
File:Artifacts kurundi stupa15.jpg|කැබලි තුනකට වෙන්ව ඇති යූපස්ථම්භය 
File:Artifacts kurundi stupa13.jpg|කැබලි වලට කැඩී ඇති විදුරසුන හෙවත් වජ්‍රාසනය 
File:Artifacts kurundi stupa14.jpg|හුණු දියකිරීම සඳහා යොදාගන්නට ඇති ගඩොළි මගින් සකස් කළ කොටුවක්
File:Artifacts kurundi stupa1.jpg|පොලොන්නරුව යුගයේ කාසි අංක 1
File:Artifacts kurundi stupa2.jpg|පොලොන්නරුව යුගයේ කාසි අංක 2
File:Artifacts kurundi stupa3.jpg|යටත් විජිත යුගයේ කාසියක්
File:Artifacts kurundi stupa4.jpg|මැටි බිම් ඇතුරුම් ගල්
File:Artifacts kurundi stupa7.jpg|පැතලි මැටි උළු
File:Artifacts kurundi stupa6.jpg| පැරණි කම්මල් ඇණ
File:Artifacts kurundi stupa 5.jpg|සැරසිලි සඳහා යොදාගත් ගඩොළු
File:Artifacts kurundi stupa8.jpg|විවිධ හැඩැති පුරාවස්තු 1
File:Artifacts kurundi stupa9.jpg|විවිධ හැඩැති පුරාවස්තු 2
File:Artifacts kurundi stupa10.jpg|විවිධ හැඩැති පුරාවස්තු 3
&lt;/gallery&gt;
|}

===පිළිමගෙය===
පෝය ගෙයට මීටර් 20ක් පමණ නුදුරින් නිරිත දෙසට නටබුන් 'පිළිම ගෙය' , 'පටිමාඝරය' නැතහොත් 'ප්‍රතිමාගෘහය' පිහිටා ඇත. කබොක් ගල් යොදාගනිමින් නිර්මාණය කළ, දිග මීටර් 26.5ක් ද හා පළල මීටර් 17ක් ද පොළොව මට්ටමේ සිට උස මීටර් 1.2ක් ද වන උස මළුවක් මත මෙම පිළිම ගේ ස්ථාපනය කර තිබේ. බිම්බාලය, ප්‍රතිමාලය, ප්‍රතිමාධාර ආදී විවිධ නම්වලින් හැඳින්වෙන ප්‍රතිමාගෘහය ආරාමයක චෛත්‍ය ළඟට වඩාත්ම කැපී පෙනෙන වැදගත්කමක් සහිත ගොඩනැගිල්ල වශයෙන් හඳුනා ගැනේ.
​පිළිමගේ සහිත මළුවට පිවිසීම සඳහා එහි නැගෙනහිර දෙසින් පියගැටපෙළ සකසා ඇත. කළුගල් යොදාගනිමින් නිමවා ඇති මෙහි පිවිසුම සෙන්ටිමීටර් 230ක පළලකින් යුක්ත වේ. මෙම පිවිසුමේ සඳකඩ පහණ පැවති ස්ථානයේ එම සඳකඩ පහණ කඩා එතැනින් පසෙකට ඇද දමා නිධන් සොරුන් විසින් සිදු කළා යැයි අනුමාන කෙරෙන මීටර් 1.7ක දිග හා පළලකින් යුතු මීටර් 2.7 ගැඹුරකිනු යුතු වලක් වාර්තා විය.සඳකඩ පහණ, කොරවක්ගල් හා ගල් පඩි කඩා විසුරුවා දමා ඇති ආකාරයක් මුල්වරට පුරාවිද්‍යා කැණීම් සිදු කිරීමේදී වාර්තා විය.කැබලි වන සේ කඩා විසිරුවා ඇති ​සඳකඩ පහණෙහි කොටස් පිළිම ගෙය ආසන්නයේ දක්නට ලැබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.105 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Side elevation plan of the Kurundi image house.png|thumb|275px|ප්‍රතිමාගෘහයේ පැතිකඩ සැලසුමක්( වර්ෂ 2021)&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.109 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]

[[File:Front elevation plan of the image house of t Kurundi.png|thumb|275px|කැණීමට පෙර කුරුන්දි විහාරයේ පිළිමගෙයි ඉදිරිපස සැලසුමක්&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.175
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


පවත්නා සාධක අනුව කළුගල් සඳකඩ පහණේ අරය සෙන්ටිමීටර් 90කි. පහණ මැද ඇති නෙළුම් පද්මය, පලා පෙති හා ගිනිදැල් මෝස්තර පමණක් නිරූපණය කර ඇත. කොරවක්ගල් ද කැටයම් රහිත නැමී හා වක සහිත සරල ලක්ෂණ නිරූපණය කරයි. ගල්පඩිවල මුහුණ පෙදෙස කැටයමින් සරසා ඇත. දොරටුවේ ඇති කළුගලින් සකස් කළ කොරවක්ගල හා සඳකඩපහණ සරල ස්වරූපයෙන් නිමවා ඇත්තේ සංකීර්ණ සැරසිලිවලින් තොර ව ය. මෙම පිවිසුමට අයත් දොරටුපාල රූ නැතහොත් මුරගල් මතුපිට ගවේෂණයේ දී වාර්තා නොවී ඇත.​මෙකී පඩිපෙළ හරහා ගමන් කරමින් පිළිම ගෙයට පිවිසිය හැකි වන අතර බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටි, ගන්ධ කුටි ආකෘතිය නිරූපණය කරමින් ප්‍රතිමාගෘහ ආකෘතියට ම නිමවා ඇති මෙම පිළිම ගේ දිගින් මීටර් 15.6ක් හා පළලින් මීටර් 8.2ක් වේ. අන්තරාලයට පිවිසෙන ස්ථානයේ තවත් පිවිසුමක් පැවති බවට සාධක පවතින අතර එහි පිවිසුම් ද්වාරයක් වූ බවට සාධක ඇත. මෙහි ගලින් කළ පිවිසුම් ද්වාර උළුවස්සට අයත් උඩළිපත දැකගත හැකි අතර එය මනරම් වාමන රූ හා වෙනත් රූකම්වලින් අලංකාර කර ඇත. මීටර් 7.6ක දිගින් හා මීටර් 4.2ක පළලින් යුත් අන්තරාලයෙහි සැලැස්ම දැනට ශේෂ වී ඇති ගල්කණුවලින් ප්‍රතිනිර්මාණය කළ හැකි වේ. පොදුවේ සලකා බැලීමේ දී පිළිම ගේ නිමවීම සඳහා මීටර් 2.75 ක උසකින් යුතු දිග හා පළල සෙන්ටිමීටර් 26×20 ප්‍රමාණයේ වන ගල්කණු යොදාගෙන ඇති අතර එවැනි ගල්කණු 27ක් මුල් පුරාවිද්‍යා කැණීම සිදු කරන අවස්ථාවේ දී වාර්තා වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.106
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

​පිළිම ගේ ගර්භ ගෘහයේ දිග මීටර් 8ක් හා පළල මීටර් 8.2ක් වේ. පිළිම ගේ බටහිර අන්තයේ මැද කොටසේ දිග, පළල හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 75×47×25 ප්‍රමාණයේ මල් ආසනයක් තැන්පත් කර ඇති නමුත් එම නිර්මාණය එහි මුල් පිහිටුමෙන් වෙනස් කර ඇති බවක් මුල්වරට කැණීම් කළ පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන්ට නිරීක්ෂණය වී තිබේ.ගර්භ ගෘහයේ පැවති බුද්ධ ප්‍රතිමාවේ කිසිදු සාධකයක් මතුපිටින් දක්නට නොමැති නමුත් මෙහි හිටි පිළිමයක් වැඩ හිඳි බව සිතිය හැකි අතර එම බුද්ධ ප්‍රතිමාව වටා පැදකුණු කළ හැකි ආකාරයෙන් පිළිමගෙය නිර්මාණය කර තිබූ බව පෙනේ. කබොක් ගලින් කරවූ මළුව මත පැරණි ප්‍රතිමා ගෘහය නිර්මාණය කිරීමට යොදාගත් උළු, ගඩොල් හා ගල්කණු කොටස් විසිරී පවතින ආකාරය ද දැකගත හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.107,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Reconstructed sketch of the Buddha statue at Kurundi Vihara.jpg|thumb|150px|කුරුන්දි විහාරයේ පිළිමගෙය කැණීමේදී අනාවරණය වූ බුද්ධ ප්‍රතිමාවේ අවශේෂ අනුසාරයෙන් ප්‍රතිනිර්මිත බුද්ධ ප්‍රතිමා සටහනක්&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.378 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


[[File:Front of the image house of Kurundi.jpg|thumb|275px|කැණීමෙන් පසු පිළිමගෙයි ඉදිරිපස&lt;br&gt;(සංරක්ෂණය කර නොමැත)]]


​ගරු අමාත්‍ය, සිරිල් මැතිව්ගේ කාලයේ දී එනම් 1980 දශකයේ ආරම්භයේ දී හින්දු බැතිමතුන් විසින් මෙම ස්ථානයේ ඉදි කළා යැයි පැවසෙන හින්දු කෝවිල ද මෙම පිළිම ගේ තුළ ම ඉදි කර පැවති බවට සාධක පවතිි. එයින් පසු වත් 2020 වසරේ දී පමණ නැවතත් මෙම පිළිම ගෙයි පුරාණ පිළිම ස්ථාපිත ව පැවති ස්ථානයේ ම හින්දු ශිව දේවාලයේ ත්‍රිශූල ආදිය ස්ථාපිත කර තිබූ බව ද වාර්තා වී තිබේ. ඒ අනුව මෙම ස්ථානය හින්දු පූජනීය ස්ථානයක් බව පවසමින්, අන්තවාදීන් විසින් මෙම ගර්භගෘහයේ බුද්ධ ප්‍රතිමා ස්ථාපිත ව පැවති ස්ථානයේ මීටර් 2×1.5 ප්‍රමාණයේ බිමක, පෝට්ලන්ඩ් සිමෙන්ති භාවිතයෙන් බිම සකසා ඇති බව වාර්තා වී තිබේ.ඒ මත පෙර කී මල් ආසනය තබා එය ඔවුන්ගේ පුදුසුන බවට ​පත්කර ඇති අතර ගර්භගෘහයේ පිවිසුම් ද්වාරයේ ගල් කැබැල්ලක් මත තැබූ කොරවක්ගලෙහි ඇත් සොඬය නියෝජනය කරන වටකුරු ගල් කොටස තබා එයට ශිවලිංග නාමාදේශ කොට මෙම පෞරාණික බෞද්ධ පිළිම ගෙය හින්දු කෝවිලක් බවට පරිවර්තනය කිරීමට උත්සාහ කර තිබුණ බවක් පෙනේ.මෑතක් වන තුරු පිළිමගෙයි ගර්භගෘහය ආවරණය වන පරිදි වහලයක් ද කරවා පැවති බව එම ස්ථානයේ දැකිය හැකි මෑත කාලයට අයත් උළු හා ගඩොල්වලින් තහවුරු වෙයි. මෙම පිළිම ගෙයි පවතින සිමෙන්ති වැලි කපරාරුවෙන් සකස් කළ අනුකරණ ගල් කුළුණු ද යොදාගනිමින් හින්දු ආගමික අන්තවාදීන් අනවසර ලෙස පුරාවිද්‍යා ස්ථානය විකෘතිකර තිබේ.වර්තමානය වන විට මෙම අනවසර ඉදිකිරීම් ඉවත් කර ප්‍රතිමාගෘහය පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් කැණීම් කර අවසන් කර බෞද්ධ අනන්‍යතාව තහවුරු කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.107.3rd paragraph,108
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

පිළිමගෙය කැණීම මගින් කවන්ධ හිඳි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක්,හිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක කොටසක්,අවලෝකිතේශ්වර බෝධිසත්ව ශීර්ෂයක්,තවත් බෝධිසත්ව ශීර්ෂයක්,බෝධිසත්ව කවන්ධ ප්‍රතිමාවක්,වජ්‍රයක කොටසක්,චක්‍ර සලකුණක් සහ ඊට අමතරව කුඩා ලෝහ මූර්ති කිහිපයක් ප්‍රධාන වශයෙන් හමු වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.155-171
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;


{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 80%; width: 100%;&quot;
|-
|+ style=&quot;background:#CD853F; font-size: 100%; text-align: center&quot;|කුරුන්දි විහාරයේ ප්‍රතිමාගෘහය කැණීමෙන් හමු වූ පුරාවස්තු&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.108,156-171
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;background:#DEB887; text-align:center&quot;|[[File:Image house of kurundi viharaya.jpg|200px]]ප්‍රතිමාගෘහය&lt;br /&gt;(කැණීමෙන් පසු ඉහළ පෙනුම)
|
&lt;gallery&gt;
File:Udalipatha at the image house of the Kurundi.jpg| ඇතුළු පිවිසුමේ උළුවස්සේ ඇති උඩලිපත
File:Sandakadapahana of Kurundi Vihara.jpg|පිවිසුමේ ඇති කැබලි කළ සඳකඩපහණෙහි කොටසක්
File:Torso Buddha statue kurundi.jpg|කවන්ධ කුඩා හිඳි බුද්ධ ප්‍රතිමාව 
File:Standing Buddha statue kurundi.jpg|හිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක කොටසක්
File:Avalokiteshvara statue kurundi.jpg|අවලෝකිතේශ්වර බෝධිසත්ව ශීර්ෂය 
File:Bodhisattva statue kurundi.jpg|තවත් බෝධිසත්ව ශීර්ෂයක්
File:Torso bodhisattva statue kurundi.jpg|කවන්ධ බෝධිසත්ව ප්‍රතිමාවක්
File:Vajra fragment kurundi.jpg|වජ්‍ර කොටස
File:Chakra fragment Kurundi.jpg|පූජනීය චක්‍රය
File:Small metal figurine kurundi.jpg|කුඩා ලෝහ මූර්තිය
File:Carved stone slab kurundi.jpg|කුඩා කැටයම් ඵලකය
File:Bodhisattva torso2 kurundi.jpg|ත්‍රිභංග බෝධිසත්ව කවන්ධය
&lt;/gallery&gt;
|}


===බෝධිඝරය===
ස්තූපයේ සිට මීටර් 60ක් පමණ දුරින් ඊට නිරිත දෙසින් බෝධිඝරය ස්ථානගත වී පවතිී. සමස්ත වශයෙන් සලකා බැලීමේ දී වෘත්තාකාර හැඩයක් ගන්නා වාස්තු ඉදිකිරීමක් වන මෙහි අරය දළ වශයෙන් මීටර් 5කි. මෙම බෝධිඝර ගොඩනැගිල්ල සඳහා වූ පිවිසුම් දොරටුව උතුරු දිශානුගත ව ස්ථාපනය කර තිබෙන අතර ඒ අනුව එය ස්තූපය දෙසට යොමු කර තිබෙන බව දැකගත හැකි වේ. මෙම පිවිසුම සෙන්ටිමීටර් 120ක පුළුලින් යුතු ව ගල්පඩි භාවිතයෙන් සකසා තිබූ බව පවතින සාධක අනුව තහවුරු වේ.​කාලයාගේ ඇවෑමෙන් බෝධිඝරය ආවරණය කරමින් වර්ධනය වී ඇති ගොඩැල්ල උපරිම වශයෙන් සෙන්ටිමීටර් 110ක් පමණ උස් වේ.​මෙම ගොඩැල්ලේ මැද සිට මීටර් 2.5ක දුරකින් යුතු ගල්කණු 4කින් සමන්විත පළමු වැනි ගල්කණු පෙළක සහ මධ්‍යයේ සිට මීටර් 5ක අරයක් ඇති වන සේ ගල්කණු 8කින් යුතු දෙවැනි ගල්කණු පෙළක නටඹුන් හඳුනාගත හැකිය. මෙම අවස්ථාවේ දී (2021 දී) මතු කරගනු ලැබූ සාධක අනුව මෙහි වට දෙකක් ඇති ගල්කණුවක් සාමාන්‍ය වශයෙන් සෙන්ටිමීටර් 20×20 ප්‍රමාණයෙන් යුතු අතර ඒවායේ උපරිම උස පොළොව මට්ටමේ සිට සෙන්ටිමීටර් 120කි. දෙවැනි ගල්කණු පෙළින් පිටතට විසිරී ඇති කබොක් ගල් සාධක අනුව මෙම බෝධිඝරයේ පාදම ද අනෙකුත් ගොඩනැගිලි මෙන් ම කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ම නිමවා තිබූ බව අනාවරණය වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.109,111_1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Bodhigara plan of Kurundi Vihara.png|thumb|250px|කැණීම් කිරීමට පෙර කුරුන්දි විහාරයේ බෝධිඝරයේ පැතිකඩ සැලසුමක්(වර්ෂ 2021 දී)&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.113 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


​බෝධිඝරයට බෙහෙවින් ආසන්න ව ඊසාන දෙසින් කබොක් ගලින් නිම කළ මීටර් 3.6ක් දිග සහ මීටර් 2.7ක් පුළුලින් යුතු ආයත චතුරස්‍රාකාර හැඩැති යම්කිසි වාස්තු ඉදිකිරීමක් පැවති බවට සාධක දැකගත හැකි වේ. මෙහි දැනට දැකගත හැක්කේ පාදම පිළිබඳ සාධක පමණක් වීමත් විශේෂත්වයකි. පෙර විස්තර කර ඇති පරිදි ස්තූපය ආසන්නයේ ද මෙවැනි නිර්මාණයක් දැකගත හැකි අතර මෙම වන්දනීය ස්ථානයෙහි කාර්ය හා සම්බන්ධ නිර්මාණ අවයව වශයෙන් සැලකීමට අවස්ථාව පවතින බවත්,ඇතැම් විට මෙය බෝධිඝරයේ කාර්යභාරය හා සම්බන්ධ ඉදි කිරීමක් විය හැකි බවත් විද්වත් මතය වී තිබේ.කෙසේ නමුත් මේ දක්වා බෝධිඝරයෙහි කිසිඳු පුරාවිද්‍යා කැණීමක් සිදුව නොමැත. &lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.111,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===උපෝසථඝරය===
පබ්බත විහාර ආකෘතියේ මැද මළුවේ පිහිටි වැදගත් වාස්තු නිර්මාණ අතර 'පොහොය ගෙය' නැතහොත් 'උපෝසථඝරයට' වැදගත් තැනක් හිමි වේ. සාමාන්‍යයෙන්, භික්ෂූන් වහන්සේ විසින් සිදු කරනු ලැබිය යුතු පොහොය විචාරීම හෙවත් භික්ෂු විනය හා සම්බන්ධව කටයුතු සිදුකිරීම පෝය ගෙය තුළ සිදු කරනු ලබයි. ඊට අමතර ව, විශේෂ අවස්ථාවන්හි දී භික්ෂූන් වහන්සේ එක්රැස් වන ස්ථානයක් වශයෙන් ද එනම්, සන්නිපාත ශාලාවක් වශයෙන් ද පෝය ගෙය භාවිත කරන්නට ඇත.​ස්තූපයට බටහිර දෙසින් ඊට මීටර් 56ක් පමණ නුදුරින් පිහිටි මෙම වාස්තු ඉදිකිරීමේ පිවිසුම නැගෙනහිර දෙසට මුහුණ ලා ඇත. එම පිවිසුමේ වන ගල්පඩි පසින් යට වී පවතින ආකාරය දැකගත හැකි වේ. ඒ අනුව ස්තූපයේ පිවිසුම හා මෙම පෝය ගේ පිවිසුම එකිනෙකට මුහුණ ලා ඇති ආකාරයකින් පවතියි. ආසන්න වශයෙන්, දිග මීටර් 16.5ක් හා පළල මීටර් 9ක් පමණ වන මෙම වාස්තු නිර්මාණයේ සැලසුම ආයත චතුරස්‍රාකාර හැඩයක් ගනී.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.104,2nd and 3rd paragraphs 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Uposathaghara plan of Kurundi Vihara.png|thumb|275px|කැණීම් කිරීමට පෙර උපෝසථඝරය හෙවත් පෝය ගෙයි පැතිකඩ සැලසුමක් (වර්ෂ 2021 දී)&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.106
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


​වෙනත් ඕනෑ ම පුරාණ විහාරයක දැකිය හැකි පෝය ගෙවල් මෙන් ම මෙම පෝය ගෙය ද විශාල ප්‍රමාණයේ ගල්කණු භාවිතයෙන් නිමවා ඇත. මෙම වාස්තු නිර්මාණයේ සම්පූර්ණ මුල් සැලසුම අනුව, දිගු අතට ගල්කණු 6 බැගින් වන පළල පේළි 4කින් යුතු ව නිමවා තිබූ මෙම ගොඩනැගිල්ලේ මේ වන විට ගල් කණු 13ක් ආරක්ෂා වී ඇති ආකාරය හඳුනාගත හැකි වේ. අනෙකුත් ගල්කණුවලට අයත් කොටස් මෙම ගොඩනැගිල්ලට අයත් භූමිය තුළ ම පතිත වී ඇත. මුල් තත්ත්වයෙන් පවතින ගල්කණු 4ක් දැකගත හැකි අතර ඒවායේ මිනුම් අනුව, සෙන්ටි මීටර් 32x35 ප්‍රමාණයේ ගල්කණුවක පොළොව මට්ටම සිට උස මීටර් 4කි. මෙම වාස්තු ඉදිකිරීමේ මධ්‍යයේ පිහිටි ගල්කණුවලට වඩා පිටත වටයේ පිහිටා ඇති ගල්කණු වට ප්‍රමාණයෙන් තරමක් කුඩා ඒවා වේ.​මෙම පෝය ගෙයට අයත් සීමාව තුළ පැරණි ගඩොල් කැබලි මෙන් ම උළු කැබලි ද විසිරී ඇති අතර ඒවා මෙම නිර්මාණය මුලින් පැවති ආකාරය පිළිබඳ අදහසක් ඇති කර ගැනීම සඳහා රුකුලක් සපයයි. ඒ අනුව මෙම ගොඩනැගිල්ලේ වහළය මැටි උළු සෙවිලි කර තිබෙන්නට ඇත. ගොඩනැගිල්ලේ තැන් දෙකක් නිධන් සොරුන් විසින් සිදුකරන අනවසර කැණීම් මඟින් විනාශ කර තිබෙන බවක් වාර්තා වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.104,4th and 5th paragraphs
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===විහාරයේ ඇති වෙනත් නටඹුන්===
ප්‍රධාන මළුව හෙවත් ඉහළ මළුව තුල ඇති ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි නටඹුන් වලට අමතරව වෙනත් ගොඩනැගිලි සාධක නටඹුන් විශාල ප්‍රමාණයක් විහාරයේ දෙවැනි මළුව තුළ සහ ඉන් පිටතත් දැකිය හැකි වේ.
====කුරුන්දි විහාරයේ දෙවැනි මළුව====
විහාරයේ උන්නතාංශය වැඩි ම ප්‍රදේශය ආවරණය කරමින් සකසා තිබූ පූජනීය අංගණයේ බටහිර පසින් එහි පැවති ස්වාභාවික පරිසර ලක්ෂණ අනුව යමින් එම ප්‍රදේශයේ බිම් සැලසුම සකස් කර තිබූ බව දැකගත හැකි වේ. ඒ අනුව කබොක් ගල් යොදාගෙන එම මළුවේ සීමා ප්‍රාකාර ඉදිකරවා මෙම දෙවැනි මළුව සකසා ඇති බව ඒ පිළිබඳ සියුම් ආකාරයෙන් විමර්ශනය කිරීමේ දී පෙනී යයි. මිනුම් අනුව පූජනීය ගොඩනැගිලි පිහිටි මැද මළුවට සාපේක්ෂ ව මීටර් 1.5ක් පමණ පහත් වන ආකාරයට මෙම දෙවැනි මළුව සැලසුම් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.114,3rd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;​මැද පිහිටි පූජනීය ගොඩනැගිලි සහිත අංගණයේ වයඹදිග අන්තයේ සිට මීටර් 6කට ආසන්න නුදුරකින් දකුණු පසට වන්නට මෙම පහළින් පිහිටි දෙවැනි මළුවේ එක් කෙළවරක් සීමා වන අතර එහි දකුණු කෙළවර පූජනීය අංගණයේ නිරිතදිග කෙළවර දක්වා ගමන් කරයි. අර්ධකවාකාර ස්වරූපයකින් යුතු ව කඳුවැටියේ ව්‍යාප්තියට අනුරූප වන ආකාරයෙන් බටහිර දෙසට තවත් මීටර් 100ක පමණ දුරකට මෙම දෙවැනි මළුවේ ව්‍යාප්තිය පවතියි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.115,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
====විහාරයේ පොකුණ====
දෙවැනි මළුවේ පිහිටා ඇති මෙම පොකුණ පිළිම ගෙය යනුවෙන් විස්තර කළ ගොඩනැගිල්ලට බටහිර දිශානුගතව පිහිටා ඇත. පොළොව මට්ටමේ සිට ගැඹුර දළ වශයෙන් මීටර් 5ක් පමණ වේ. නැගෙනහිර හා බටහිර දිශානුගතව දිග මීටර් 35ක් පමණ ද උතුරු හා දකුණු දිශානුගතව මීටර් 23ක පළලකින් ද යුතු මෙම පොකුණ අනුරාධපුර කාල සීමාවට අයත් වෙනත් මෙවැනි පොකුණු හා සසඳා බැලීමේ දී මධ්‍යම ප්‍රමාණය ඉක්මවා යන නිර්මාණයක් වශයෙන් දැක්විය හැකි වේ. මෙම මනරම් පොකුණේ සිවු දෙසට ඇති සීමා ඉවුරු කබොක් ගල් බැඳ මැනවින් සකසා තිබූ බවට සාධක වර්තමානයේ වුව දැකගත හැකි වේ.
කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ වැඩවාසය කළ භික්ෂූන් වහන්සේගේ දෛනික ජල අවශ්‍යතාව සම්පූර්ණ කිරීම පිණිස මෙම පොකුණේ එකතු වී පැවති ජලය භාවිත වූ බවට විශ්වාස කෙරේ.උල්පත් ජලය නොලැබෙන මෙම පොකුණ සඳහා වැසි සමයේ දී ඉහළ මළුව හා දෙවැනි මළුව වෙත පතිත වන වැසි ජලය මෙම පොකුණ වෙත ඇදී එන ආකාරයේ සැලසුමක් තත් යුගයේ දී පවතින්නට ඇති බවට විද්වතුන් අදහස් පළ කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.114,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

====වෙනත් ගොඩනැගිලි====
කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ මැද මළුව(ප්‍රධාන මළුව), දෙවැනි මළුව හා ඉන් පරිබාහිර ව කඳු බෑවුමේ විවිධ තැන්වලත් විවිධ ස්වරූපයේ හඳුනානොගත් වාස්තු ඉදිකිරීම් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් පවතින බව වාර්තා වී තිබේ.ඒ අනුව ප්‍රධාන මළුවේ එවැනි ගොඩනැගිලි 5 ක්,දෙවැනි මළුවේ හඳුනානොගත් ගොඩනැගිලි 3 ක් සහ ඊට පරිබාහිරව විහාර භූමිය තුළ හඳුනානොගත් තවත් ගොඩනැගිලි 19 ක් හා එක් කුඩා පොකුණක් වාර්තා වී තිබේ.මෙම වාස්තු නිර්මාණ පිළිබඳ යම්කිසි නිශ්චිත අදහසකට පැමිණීමට තරම් ප්‍රමාණවත් සාධක මතුපිට තත්ත්වය අනුව දැකගත හැකි නොවුණත් විධිමත් ව සිදුකෙරෙන පුරාවිද්‍යා කැණීම් තුළින් වඩාත් ඵලදායී සාධක මතු කර ගැනීමෙන් පසු ඒ පිළිබඳ වඩා පුළුල් අදහසක් ඇති කර ගැනීමට අවස්ථාව පවතියි. සාපේක්ෂ ව කුඩා ප්‍රමාණයේ මෙම ගොඩනැගිලි බොහෝ විට භික්ෂූන් වහන්සේලාට වැඩවාසය කිරීම සඳහා තනවා තිබූ නේවාසික කුටි විය හැකි බවට විද්වතුන් අනුමාන කෙරේ. මෙම ගොඩනැගිලි සියල්ලක ම පාහේ කබොක් ගල් භාවිතයෙන්, භූමියේ ස්වාභාවික ව පවතින බෑවුම පිළිබඳ සැලකිලිමත් වෙමින් ඒවාට අනුකූල ව දිශානුගත කර ඉදිකර තිබෙන අයුරක් හඳුනාගත හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.111-119 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===කුරුන්දි වැව===
[[පළමුවන අග්බෝ රජු|පළමුවන අග්බෝ රජු]] විසින් කුරුන්දි විහාරය වැඩිදියුණු කර නැවත ඉදිකරන විට කුරුඳු වැව ඉදිකළ බව මහාවංශයේ සඳහන් වේ.කුරුඳු වැව හෙවත් කුරුන්දි වාපි වර්තමානයේ තන්නිමුරුප්පු වැව බව සී.ඩබ්ලිව්.නිකලස් මහතාගේ අදහස වේ.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය_නිකලස්,සිංහල පරිවර්තනය_සෝමපාලජයවර්ධන|1979|}}:මේ සියලු නම් එකම විහාරයකට වූ විවිධ නම් වීමට බොහෝ ඉඩ තිබේ.මෙය පිහිටි කුරුන්දිරට්ඨ දැනට වවුනියා දිස්ත්‍රික්කයේ දකුණු කරිකට්ටමූල කොට්ඨාසයට සමානය.මේ පැරණි නම වර්තමාන කුරුන්තන් ඌර්හි නෂ්ඨාවශේෂ අතර රැකී තිබේ.&lt;/ref&gt;නමුත් ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් මහතා කුරුන්තන් කුළම් සහ තන්නිමරුප්පු කුළම් නමින් ආසන්නව පිහිටි පුරාණ වැව් දෙකක් පිළිබඳව සදහන් කරයි.නමුත් වර්තමානයේ කුරුන්තන් කුළම යනු අතීතයේ දී පළමුවන අග්‍රබෝධි හෙවත් අග්බෝ රජු කළ කුරුඳු වැව විය හැකි බවට තවත් අදහසක් විවෘතව පවතී.

{{Blockquote
|text='''&quot;පළමුවෙන් කියන ලද ගඟ මිටියාවතේ සිතියම්වල තන්නිමුරුප්පු කුලම් නමින් සඳහන් කර තිබෙන පාළුවට ගොස් නටබුන් වී තිබෙන ඉතා ලක්ෂණ පුරාණ වැවක් ඇත්තේය.මෙම ශක්තිමත් පුරාණ කර්මාන්තයෙහි බැම්ම,උතුරු දකුණු දෙසට පිහිටා තිබේ.නමුත් දැනට එය දියපාර දෙකකින් නරක අන්දමට කැඩී දියකඳ දෙක මනල්ආරු නමින් එකක් වී,දියබෑවුමේ ප්‍රධාන ගංගාව දියකඳ වැඩි කරන්නේ ය.'''

'''දැනට වැව් බැම්ම සහ පුරාණ කුඹුරුත් ඇතුළුව,වැව පිහිටි බිම මුළුදා ම ඝන කැලෑවෙන් සහ මූකලානින් වැසී තිබේ.ඉතාම මෑත කාලයක් වනතුරු ඊට ආසන්න භූමි ප්‍රදේශය එහෙම පිටින් ම වන ගත වෙන්ට හැර ඒ සම්බන්ධව කිසිවෙක් කිසිවක් නොදැන සිටියෝ ය.මෙයාකාරයෙන් පුරාණ වටිනා දේපලක් නොපෙනී සැඟවී තිබුන බව පෙනේ.'''

'''තවත් කරුත්ත කුලම් නම්ලත් පුරාණ වැවක් හැතැප්ම බාගයක් පමණ උතුරින් ඊසාන දෙසට පිහිටා තිබේ.එය සාදා තිබෙන්නේ කුඩා මිටියාවතක් මැදින් ගලා යන,වාන්ආරු නම්ලත් ශාඛා දියපාරක් හරහා බැම්මක් බැඳීමෙන් ය.මෙයාකාරයෙන් කුරුන්ත කුලම සහ තන්නිමුරුප්පුව,ඊට යා වූ මිටියාවත් තුනේ ම දිය ගලායෑම හරස් කප්නනේ ය.'''

'''නමුත් මේ පුරාණ වැව් දෙකේ පවතින අගය තවත් කරුණකින් වැඩිපුරද උසස් කරන්නේ ය.වැවෙන් ඉතිරී යන මහත් ජලයෙන් කොටසක් කඳුවැටිය හරහා,යාව තිබෙන ජලාසයට ගෙනයනු සඳහා තන්නිමුරිප්පු වැව් බැම්මේ කෙළවර පසුකොට අඩි විස්සක් පළලැති ජඹුර ඇළක් කපා තිබෙන බව පෙනේ.&quot;'''

{{smaller|
{{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}}
}}
}}

හෙන්රි පාකර්ට අනුව නයාරු නිම්නය හරස් කර බැඳි මහා ජලාශය තන්නිමුරුප්පුව බවත්,ඉන් සැතපුම් දෙකක් ඊසාන දෙසින් කුරුන්දිකන්ද(කුරුඳුමලේ) අසල පිහිටි වැව කුරුන්දන්කුලම් බවත් ය.තන්නිමුරුප්පුව යන දෙමළ වචනයේ සිංහල අර්ථය වන්නේ දියකඩනය යන්නයි.ඔහුට අනුව තන්නිමුරුප්පුව වැව පාකර් එහි යෑමට පෙර වන්නියේ සහකාර නියෝජිත එස්.හෝටන් සොයාගන්නා තෙක් මුළුමනින්ම මිනිස් වාසයෙන් තොර විය.පාකර් විසින් කුරුන්දි විහාරය අසල ඇති කුඩා වැවට කුරුන්දන්කුලම ලෙස එම නම ලබා දී ඇත්තේ වැව් බැම්ම අසල තිබූ ශිලා ලේඛනයක වැවට පහළ ජනාවාස ප්‍රදේශය &quot;කුරුන්ගම&quot; ලෙස හඳුන්වා තිබූ බැවිනි.එහි දෙමළ පරිවර්තනය &quot;කුරුන්තන් ඌර්&quot; ය..&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887)
 |author= Henry Parker 
 |volume=p.449
 |language=en
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.216
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Naga muragala kurundi.jpg|thumb|275px|තන්නිමුරුප්පු වැව අසලින් හමු වූ පෙන 5 ක් සහිත නාග රුව දැක්වෙන ඵලකය&lt;br&gt;(මෙම ඵලක වාරි කර්මාන්ත වර සලකුණක් ලෙස අතීතයේ භාවිතා වූ බවට විශ්වාස කෙරේ)&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.202
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


පාකර්ගේම සටහනක දක්වා ඇත්තේ ගොවිතැන් කටයුතු වලට වඩා අසල විහාරයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට සහ වැව් බැම්මට පහළ ජනාවාසයේ දෛනික අවශ්‍යතා සඳහා යොදා ගැනීමට &quot; කුරුන්දන්කුලම &quot; ලෙස ඔහු විසින් හදුන්වනු ලබන විහාරය අසල කුඩා වැව තනා ඇති බවයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887)
 |author= Henry Parker 
 |volume=p.448
 |language=en
 |isbn = }}&lt;/ref&gt; වර්තමානයේ කුරුන්දන්කුලම ලෙස හදුන්වන කුඩා වැව පිහිටා ඇත්තේ තන්නිමුරුප්පුව වැව හෙවත් පැරණි කුරුන්දි වැවට ඉහළ ඉන්නතාංශයක බැවින් තන්නිමුරුප්පුවේ සිට කුරුඳු විහාරයට හෝ ඒ අසල කුරුඳුගමට ජලය රැගෙන යාමට නොහැකි බවත් මේ නිසා කුරුන්දි විහාරයේ සහ කුරුඳුගම ජනතාවගේ ජල අවශ්‍යතා සැපිරීමට එය ආසන්නයේ සාපේක්ෂව කුඩා වැවක් නිර්මාණය කරන්නට ඇති බවත් පුරාවිද්‍යා විශේෂඥයන්ගේ මතය වී තිබේ. පුලේන්ද්‍රන් නේසන්ට අනුව පාකර් විසින්  කුරුන්දන්කුලම ලෙස නම් කළ වැව ප්‍රදේශවාසීන් හඳුන්වන්නේ විලාතිකුලම් ( දිවුල්වැව ) යන නමිනි.කුරුන්දි කන්ද අසල ඇතැයි කියවෙන කුඹුරු ඉඩම්වලට ඔප්පු තිබෙන බවත් ඒවායේ මෙම කුරුන්දන්කුලම වැව හදුන්වා ඇත්තේ විලාතිකුලම් යනුවෙන් බවත් ඔවුන් දක්වා ඇත.මේ අනුව වැලිඔය නිම්නයේ (තන්නිමුරුප්පු) වැව් බැම්මේ සිට නයාරු කලපුව තෙක් අක්කර 12,000 කට වැඩි භූමි ප්‍රදේශයක් යල-මහ කන්න දෙකෙහිම වගා කිරීමට හැකි වන සේ සිදු කළ මහා වාරි නිර්මාණය පළමු වැනි අග්බෝ රජු කරවූ කුරුන්දි වැව ලෙස හදුනා ගැනීම වඩා තාර්කික බව විද්වත් මතය වී තිබේ.සී.ඩබ්.නිකලස්ගේ අදහස ද වන්නේ පළමු වැනි අග්බෝ රජු කළ කුරුන්දවාපිය නම් දැන් තන්නිමුරුප්පු වැව බවයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මෑත යුගයේ සභ්‍යත්වය (1972)
 |author= සී.ඩබ්.නිකලස්
 |volume=I කාණ්ඩය, I භාගය
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;පාකර් කුරුන්දන්කුලම ලෙස නම් කර ඇත්තේ නියම කුරුන්දි වැවේ ( තන්නිමුරුප්පු වැවේ ) සිට කිලෝමීටර දෙකක් පමණ ඊසාන දිගින් කුරුඳු විහාරය අසබඩ පිහිටි පියංගල හෙවත් විලාතිකුලම් වැව ( දිවුල් වැව) යි.පදවිය වැවෙන් දියවර ලබන මා ඔය නිම්නය &quot;පදී රට&quot; ලෙස හැදින්වූවා සේ,කලා වැවෙන් දියවර ලබන කලා ඔය නිම්නය &quot;කලා ගං රට&quot; ලෙස හැදින්වූවා සේ,පළමු වැනි අග්බෝ රජු කළ කුරුන්දි වැවෙන් ( තන්නිමුරුප්පු ජලාශයෙන් ) දියවර ලබන වැලිඔය නිම්නය කුරුන්දි රට ලෙස ගැනීම නිරවද්‍ය බව විද්වතුන් සනාථ කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume=p
217,218
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===කුරුන්දි වැව් බැම්මට පහළින් පිහිටි විහාර නටඹුන්===

කුරුන්දි විහාරය යන්නෙන් හැඟෙන පැරණි බෞද්ධ වාස්තු නටබුන් හා මානව ජනාවාස සාධක මෙන් ප්‍රමාණයක් සංකේන්ද්‍රණය වූ බිමේ තවත් වැදගත් බිම් කොටසක් වශයෙන් පුරාණ කුරුන්දි වැවට ඉදිරියෙන් ව්‍යාප්ත වූ නටබුන් කලාපය හඳුනාගත හැකි වේ. කුරුන්දි පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ විවිධ විද්වතුන්ගේ වාර්තා, මේ වන විට දැකගත හැකි විවිධ ආකාරයේ වාස්තු නටබුන් හා වෙනත් පුරාවස්තු වැනි දේවල් පිළිබඳ අවධානය යොමුකිරීමේ දී මෙම කලාපයේ පවතින සාධක මෙන් ම මෙම කලාපය බෙහෙවින් ම වැදගත් බිම්කඩක් වශයෙන් දැකගත හැකි වේ. නමුත් වළක්වාගත නොහැකි හේතු කිහිපයක් පුරාණ කාලයේ සිට ( අවම වශයෙන් කුරුන්දිවාපියේ වැව් බැම්ම බිඳී යාමෙන් පසුව හා මෙම ස්ථානය නටබුන් ස්ථානයක් වීමෙන් අනතුරුව ) මෙම බිම් පෙදෙසේ ඇති වූ හුදකලා බවත් නොසලකා හැරීමත් මෙන් ම කලින් කලට සිදුවූ ජලයෙන් යට වීම් හේතුවෙන් මෙම කලාපයේ පුරාවස්තු බෙහෙවින් ම පොළොවට යට වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.120
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

කුරුන්දි විහාර සංකීර්ණයේ දැකගත හැකි වඩාත් පෞරාණික නිර්මාණ වැව් බැම්මට පහළ කොටසේ ඇති බව මූලික නිරීක්ෂණ අනුව වුවත් පැහැදිලි වන අතර සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රයේ දැක්වෙන ආකාරයේ වඩාත් පැරණි නිර්මාණ මෙම බිමේ පිහිටා තිබෙන්නට ඇත. වඩාත් කතාබහට ලක්වී ඇති කුරුන්දි විහාර පුවරු ලිපිය වුව මෙම කලාපයේ ම පවතින පිළිම ගෙයක පිවිසුම් ස්ථානයේ පිහිටුවා තිබුණි. ඒ අනුව විහාරයක් හා සම්බන්ධ සම්පූර්ණ විහාර වාස්තු නිර්මාණ මෙම බිමේ පැවති බවට සාධක පවතියි. නමුත් පසු කාලීන මිනිස් කටයුතු හේතුවෙන් මෙම අනුරාධපුර යුගයට අයත් වාස්තු නිර්මාණ අතුරින් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් දැනටමත් විනාශ වී ඇත. නමුත් පොදුවේ සලකා බැලීමේ දී විහාර සංකීර්ණයක් හා සම්බන්ධ ස්තූප පාදම් කිහිපයක්, පිළිම ගෙවල් පාදම්, නේවාසික ගෘහ, වෙනත් වාස්තු නිර්මාණ මෙන් ම හා පොකුණු පිළිබඳ මූලික සාධක මෙම කලාපයෙන් නිශ්චිත ව අනාවරණය වේ. මෙම වාස්තු නිර්මාණයන් පිළිබඳ අවධානය යොමු කිරීමේ දී නිසැක වශයෙන් ම මෙම නටබුන් සියල්ල ම පාහේ බෞද්ධ ආගමික වාස්තු නිර්මාණ වන බව හඳුනාගෙන තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.121 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Muragal kurundi vihara 1.jpg|thumb|275px|කුරුන්දි විහාරය අසල ඇති වැවෙහි වැව් බැම්මට පහළින් හමු වූ පැරණි මුරගලක්]]


තදාශ්‍රිත ජනයාගේ නොවිධිමත් කෘෂි භූමි ව්‍යාප්තිය හේතුවෙන් මෙම කලාපයේ පුරාවස්තු විසිරී ඇති බිම් ද අතික්‍රමණය කරමින් ඒවා වගාබිම් වන බව දැකගත හැකි වේ. ඒ නිසාත් මිනිසුන් විසින් සිදුකරනු ලබන විවිධ නොමනා ක්‍රියා හේතුවෙනුත් මෙම කලාපයේ පුරාවස්තු බෙහෙවින් තර්ජනයට ලක් ව පවතියි. ඊට අමතර ව හඳුනාගත හැකි ආකාරයෙන් කුරුන්දි ජනාවාස කලාපය වෙත ඓතිහාසික යුගයේ දී ආක්‍රමණ එල්ල වූ අවස්ථාවන්හි දී ද සෘජු ව මෙම කලාපයේ පැවති නිර්මාණ සංහාරයකට බඳුන් වූ බව විද්වත් මතය වී තිබේ. පසු කාලීන ලේඛකයින් විසින් දක්වා ඇති නන්දි රජු දැක්වෙන ගල් නිර්මාණය ද මෙම කොටසේ පැවති බව ද ඒ දක්වා ඇති විස්තර අනුව අනුමාන කළ හැකි වේ.​කුරුන්දි පැරණි වැවත්, කුරුන්දි ගමත් වෙළෙඳ, කාර්මික කලාපයත් සමඟ සමීප වශයෙන් සම්බන්ධ වී පැවති මෙම විහාරස්ථානය පුරාණ කුරුන්දි ක්ෂේත්‍රයේ කේන්ද්‍රීය බිමක් වූ බව මේ දක්වා සිදු කර ඇති පුරාවිද්‍යා ගවේෂණ මඟින් පැහැදිලි වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.122,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===කුරුඳුගම පැරණි ගල් පාලම===
කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති කන්දේ, උතුරු අන්තයේ පාමුල පුරාණ කුරුන්දි වැව පිහිටා ඇති අතර මෙම වැරි කර්මාන්තය වර්ෂ 2010න් පසු කාලයේ දී විශාල කර, නවීකරණය කර තිබේ. කුරුන්දි ගම සිට කුරුන්දි කන්දේ විහාරය දක්වා වූ මාර්ගයක් මෙම පුරාණ වැවේ බැම්ම මතින් ගමන් කළ බව පවතින සාධක හා පුරාවිද්‍යා නටබුන්වල විසිරීම අනුව පැහැදිලි වේ. කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ ප්‍රධාන නටබුන් පිවිසුම් පඩිපෙළ දැනට ද මැද මළුවේ සිට උතුරු දෙසට ගමන් කර වත්මන් කුරුන්දි වැව් බැම්මේ දකුණු කෙළවර හා සම්බන්ධ වේ. ඒ අනුව කුරුන්දි වැවේ බැම්ම මතින් මීටර් 1,200ක් පමණ ගමන් කළ විට එහි උතුරු කෙළවර පිහිටි වැවේ පිටවාන අසලට පිවිසිය හැකි වේ. මෙම වානේ උතුරු කෙළවරේ සිට මීටර් 170ක් පමණ උතුරු දෙසට වන්නට මෙම පුරාණ ගල්පාලමේ නටබුන් පිහිටා ඇත. නැගෙනහිර සිට බටහිර දිගානුගත ව ස්ථාපිත කර ඇති මෙම ගල්පාලම, පුරාණ වැවෙහි සිට ගලා ගිය ඇළ මාර්ගයක් හරහා පිහිටුවා පැවති අතර එය යටින් ගලා යන ඇළ මාර්ගය එතැනින් සිට තවත් මීටර් 25ක් පමණ උතුරු දෙසට ගලා ගොස් නැගෙනහිර සිට බටහිර දිගානුගත ව ගලා එන ප්‍රධාන ඇළ මාර්ගය හා සම්බන්ධ වේ. මේ පිහිටීම අනුව මෙකී ප්‍රධාන ඇළ මාර්ගයෙන් මෙපිට හා පුරාණ කුරුන්දි වැව් බැම්මෙන් ඉදිරිපස හෙවත් නැගෙනහිර දෙසින් පිහිටි කලාපය (එනම් එක්තරා ආකාරයකට වැව් බැම්මේ දකුණු ඉවුරු කලාපය අතර) බිම් සම්බන්ධයක් ගොඩනැගීම මෙම ගල් පාලමේ යෙදීමේ අරමුණ වූ බව පැහැදිලි වේ. ලංකා මිනුම් දෙපාර්තමේන්තුව විසින් 1936 වසරේ දී සංස්කරණය කරන ලද 1:63,360 මුලතිව් සිතියමේ දැක්වෙන අන්දමින් කුරුන්දන් කුලම වැවේ උතුරු පසින් එයට ආසන්න ව පිහිටා ඇති මලවරායන් කුලම නම් කුඩා වැවේ සිට කුරුන්දි වැව දක්වා ජලය ගෙන ඒමට ඇළ මාර්ගයක් පැවත ඇත. ඒ අනුව, මෙම ගල් පාලම එම ඇළ ඔස්සේ තිබූ බව සිතියම අනුව පැහැදිලි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.125,126
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

පොදුවේ සලකා බැලීමේ දී මීටර් 16ක් දිග හා මීටර් 7ක් පළල් වූ බිම් වපසරියක මෙම කුරුන්දිගම ගල්පාලමේ නටබුන් විසිරී පවතියි. දැන් පවතින සාධක අනුව, මෙම ගල් පාලම අවම වශයෙන් මීටර් 10කට වඩා දිගින් යුක්ත ව පවතින්නට ඇත. මෙහි පළල මීටර් 3ක් පමණ බව සැලකිය හැකි ය. වර්තමානයේ පවතින තත්ත්වය අනුව, මෙම ගල්පාලම නිමකිරීම සඳහා යොදාගෙන තිබූ ගල්කණු හා ගල් පුවරුවලින් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් අස්ථානගත ව ඇත. මෙම ගල්පාලම සඳහා යොදාගෙන තිබූ ගල්පුවරුවලින් සමහර ඒවා වෙනත් ඉදිකිරීම් සඳහා පශ්චාත් කාලීන ව විතැන් කර ඇති බව සිතිය හැකි ය.වර්තමානයේ පාලමට උතුරු දිගින් පිහිටි ඇළ මාර්ගය හරහා ට්‍රැක්ටර් ගමන් කිරීමට පහසු කර ගැනීම සඳහාත් මෙම නිර්මාණයට අයත් ගල්කණු ගෙන ගොස් දමා ඇති බව දැකගත හැකි වේ.​දැන් පවතින සාධක අනුව බැලීමේ දී ගල්පාලම පිහිටුවීමට යෝග්‍ය ආකාරයෙන් කුරුඳු වැවේ පිටවානෙන් ගලා එන ජල මාර්ගයේ අදාළ ස්ථානයේ ඉවුරු දෙපස ගල් ආදිය යොදා බිම සකස් කිරීමෙන් පසු මෙම ගල්පාලම ස්ථාපිත කර ඇත. සරල ව බැලීමේ දී ඉවුරු දෙපස විධිමත් ව සැකසීමෙන් පසු ඒ මත හා ඇළ තුළ විධිමත් ව පිහිටුවූ ගල්කණු උඩ හරස් අතට කෙටි ගල්පුවරු යොදා ඒ මත දික් අතට වඩා දිග ගල්පුවරු යොදා සම්බන්ධ කරමින් මෙම ගල්පාලම නිමවා ඇත. ඒ අනුව ගල් පාලමේ පළල් අතට සෙන්ටිමීටර් 130ක පරතරයක් ඇති වන ආකාරයෙන් ගල්කණු දෙක බැගින් ස්ථාපිත කර දිගු අතට මීටර් 2ක පරතරයකින් යුතු ව ගල්කණු පේළි හතරක් ස්ථාපිත කර තිබේ. ගල්පාලම නිර්මාණ අවධියේ දී මෙම ගල් කණු 8 මත හරස් අතට යෙදූ ගල්පුවරු මත පාලම ස්ථාපිත කර ඇත. දැන් පවතින සාධක අනුව මෙම කෙටි ගල් කුලුනක උපරිම උස සෙන්ටිමීටර් 150ක් පමණ වන අතර ඒ කණුවක දිග හා පළල සෙන්ටිමීටර් 30x24 ප්‍රමාණයේ ඒවා වේ. මෙම ගල් කණුවල ඉහළ කෙළවර සෙන්ටිමීටර් 6x6 ප්‍රමාණයේ කුඩුම්බි යොදා ඇත්තේ ඒවා හා හරස් අතට සම්බන්ධ වන ගල්පුවරු ශක්තිමත් ආකාරයෙන් ගල්කණු හා බද්ධ කිරීම සඳහා බව විද්වතුන් විශ්වාස කෙරේ.මෙලෙස හරස් අතට යෙදූ ගල්පුවරු පෙර කී ගල්කණුවල ඇති කුඩුම්බි සමඟ සම්බන්ධ කරන ගල් තව්වක දිග හා පළල සෙන්ටිමීටර් 8x8ක් වේ. මේ සඳහා යොදාගත් ගල්පුවරු මේ වන විට මේ ස්ථානයේ දැකගත නොහැකි වුවත් අවම වශයෙන් ඒ සඳහා යොදාගත් හරස් ගල්පුවරු මීටර් 2ක පමණ දිගකින් යුතු වන්නට ඇති අතර ඒවා මත දික් අතට යෙදූ ගල්පුවරු දිගින් මීටර් 2.5ක් පමණ වූ බව පවතින සාධක අනුව නිශ්චය කළ හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.128,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Ancient stone bridge kurundi.png|thumb|275px|පැරණි කුරුන්දි ගම්මානයේ පිහිටි පෞරාණික ගල් පාලමේ පැතිකඩ සටහන
(වර්ෂ 2021 දී)&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.126
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


​මෙම පුරාණ ගල්පාලමේ බටහිර කෙළවර ආසන්නයේ නිධන් හොරු විසින් අනවසරයෙන් කැණීම් කළ දිග මීටර් 2ක්, පළල මීටර් 2.5ක් හා මීටර් 1.3ක පමණ ගැඹුරකින් යුතු වලක් වාර්තා වී තිබේ. මේ කැණීම මඟින් මෙම පාලම සහිත බිමේ ස්ථාවරතාව වැඩි කිරීම සඳහා යොදාගත් ගල් ආදිය අක්‍රමවත් අයුරින් විසිරී ඇති ආකාරයත් දැකගත හැකි වේ.​මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ වූ ගල් පාලමක් වන මෙහි නටබුන් පිහිටා ඇති ස්ථානය අනුව සලකා බැලීමේ දී පැරණි කුරන්දිගම ආශ්‍රිත කාර්මික කලාපයේ සිට කුරුන්දිගම දක්වා වූ පිවිසුම් මාර්ගය මෙම ගල් පාලම ඔස්සේ යෙදී තිබුණු බව සිතිය හැකි වේ. සාමාන්‍යයෙන් වර්ෂාවෙන් තොර කාලයක දී කාර්මික කලාපයේ සිට කුරුඳු ගම දක්වා ගොඩබිමින් ගමන් කිරීමේ හැකියාව පැවතියත් කුරුඳු වැවේ බැම්මේ සිට නැගෙනහිර කලාපයේ පුරාණ විහාර ගොඩනැගිල්ලෙන් පසු සාමාන්‍ය ජනයාට ඒ හරහා ගමන් කිරීම සීමා වන්නට ඇත. අනෙක් අතට වර්ෂා සමයන්හි දී වාන් දමන කාලයේ දී අවට ප්‍රදේශය වැසි වතුරින් පිරී යාම ද මෙම කලාපයේ දැනටත් ස්වභාවයකි. කුරුඳු වැවේ වාන් ජලය ගලායන ඇළ මාර්ගය හරහා මෙම ගල්පාලම පිහිටා ඇති අතර විශේෂයෙන් ම, වැසි කාලයේ දී කාර්මික කලාපය හා කුරුන්දි ගම අතර සම්බන්ධතාව ගොඩනැගීමට මෙම පාලම භාවිත වන්නට ඇත. පාලමේ ප්‍රමාණය හා නිර්මාණ ලක්ෂණ අනුව ගවයන් යෙදූ සාමාන්‍ය කරත්තයකට ඒ හරහා අපහසුවකින් තොර ව ගමන් කිරීමට හැකි වන්නට ඇත. අනෙක් අතට කුරුඳු ගම හා කුරුන්දි කන්දේ විහාරය අතර පරිවහන සම්බන්ධතාව ද අඩු තරමින් වැසි සමයේ දී මෙම ගල්පාලම මඟින් සිදු වන්නට ඇති බව විද්වතුන් අනුමාන කරයි.දැනට මෙරටින් වාර්තා වී ඇති පුරාණ ගල්පාලම් අතුරින් උතුරු දිගින් ම පිහිටා ඇති එකක් වශයෙන් කුරුන්දි ගම ගල් පාලම හඳුනාගත හැකි ව පවතී. අනුරාධපුර යුගයේ අවසාන භාගයේ දී මුලතිව් හා තදශ්‍රිත කලාපයේ වර්ධනය වූ කාර්මික නිෂ්පාදන මුහුදු මාර්ග ඔස්සේ ජාතික හා ජාත්‍යන්තර වෙළෙඳ කටයුතු සඳහා සම්බන්ධ කිරීමට යොදාගත් මාර්ග ජාලය සමඟ සම්බන්ධ වීමට ද මෙම ගල් පාලම ඉවහල් වූ බව පෙන්වා දිය හැකි වේ. ඒ අනුව කාර්මික නිෂ්පාදන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය අමුද්‍රව්‍ය මෙන් ම නිෂ්පාදනයෙන් පසු අතුරු නිෂ්පාදන හා නිමි ද්‍රව්‍ය පරිවහනය සඳහා මෙම ගල්පාලම උපකාරී වූ බව නිශ්චය කළ හැකි වේ.කෙසේ නමුත් මෙම ගල්පාලම විදිමත් පුරාවිද්‍යා කැණීමකට ලක් කර නොමැත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.128,2nd,3rd and 4th paragraphs 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===කුරුන්දි විහාරය තදාශ්‍රිත ජනවාස සාධක හා ලෝහ නිෂ්පාදන කලාපය===
කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති කන්දට උතුරු පසින් පිහිටි, පුරාණ කුරුන්දි වැවේ බැම්මේ උතුරු කෙළවරින් ඔබ්බේ කුරුඳු ගමේ පිහිටියා වූ පුරාණ ලෝහ හා කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය පිළිබඳ සාධක විසිරී පැතිරී ඇති ආකාරය දැකගත හැකි වේ. මෙම කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය පෙර කී කුරුඳු වැවේ බැම්මේ උතුරු අන්තයත්, පුරාණ ගල්පාලමත් අතර බිමේ පිහිටා තිබේ. දැන් පවතින කුරුඳු වැවේ බැම්මේ උතුරු අන්තයේ නිමවා ඇති වැවේ පිටවාන ද&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;මෙම පිටවාන පුරාණ කුරුන්දි වැවේ පැවති අංගයක් නොවන බව මූලික කරුණු අනුව පෙනී යන අතර මෑත කාලීන සංවර්ධන කටයුතු වලදී වැව වඩා පුළුල් කිරීමේදී මෙය නව අංගයක් වශයෙන් එක් කරන්නට ඇති බව පෙනේ.&lt;/ref&gt; අයත් කලාපය මෙම පුරාණ කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපයට අයත් වී පැවති බව එහි විසිරී ඇති පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් අවශේෂ අනුව නිශ්චිත ව හඳුනාගත හැකි වේ.
​සමීප කාලීන ව සිදු කර ඇති වැවේ පුනරුත්ථාපන කටයුතු අතරතුර පිටවාන සැකසීමේ දී මෙම අගනා පුරාවිද්‍යා සාධක අන්තර්ගත වී ඇති කලාපයේ මතුපිට සිට අඩි 68 දක්වා වූ සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය අන්තර්ගත පස් තට්ටු ඉවත් වී ඇති අතර එම පස් කිසිදු අර්ථයකින් තොර ව අභිනව වැව් බැම්මට ඔබ්බෙන් වූ කට්ටකාඩුව තුළ ගොඩගසා ඇත. ඒ පස් පරීක්ෂා කිරීමේ දී පැරණි මැටි බඳුන් කොටස්, පබළු හා යබොර වැනි අවශේෂ හඳුනාගත හැකි වුවත්, මුල් පිහිටීම අහිමි වී ඇති බැවින් ඒවායේ පවතින පුරාවිද්‍යාත්මක වටිනාකම දැන් සම්පූර්ණයෙන් ම පාහේ ක්ෂය වී ඇත.​දැනට ඉතිරි වී ඇති තොරතුරු අනුව, අවම මානයන් අනුව ගණනය කර බැලීමේ දී එම ගොඩැල්ල මීටර් 110ක් දිග හා මීටර් 90ක පළලක් සහිත ප්‍රදේශයක (වර්ග මීටර් 9,900ක) පැතිර පවතින්නට ඇතැයි තක්සේරු කළ හැකි ය. එයින් මීටර් 72ක් දිග හා මීටර් 50ක් පළල වූ ප්‍රදේශයක (වර්ග මීටර් 3,600ක පමණ) පස් මතක සිදු කළ වාරි නිර්මාණ කටයුතු අතරතුර ඉවත් කර ඇත්තේ පෙර ද දක්වා ඇති පරිදි වැවේ නව පිටවාන සැකසීම සඳහා ය. මේ පුරාවිද්‍යා නාශක කටයුත්ත හේතුවෙන් අවම වශයෙන් සෙන්ටිමීටර් 230-250ක පමණ උස පස් තැන්පතුවක් ඉවත් කර ඇත්තේ ඒවායේ අන්තර්ගත, වටිනාකමේ නිමක් නොමැති සංස්කෘතික සාධක ද සමඟිනි. මේ හේතුවෙන් පුරාණ කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපයට අයත් පුරාවිද්‍යා සාධක අන්තර්ගත බිමෙන් අධ්‍යයන අවස්ථාව වන විට ශේෂ වී ඇත්තේ දිග මීටර් 47ක් හා පළල මීටර් 37ක් පමණ ප්‍රමාණයේ (වර්ග මීටර් 1,739ක) සීමිත ව්‍යාප්තියක් සහිත සංස්කෘතික සාධක අන්තර්ගත පස් ගොඩැල්ලක් පමණි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.122,3rd paragraph and p.123,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

මෙම ගොඩැල්ලේ දකුණු ඉම පෙර කී ආකාරයෙන් පිටවාන සඳහා නවීන ඉදිකිරීම් යොදා කපා පස් ඉවත් කර ඇති බැවින් එයින් ඇති වී තිබෙන පාංශු පැතිකඩ පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් මෙහි ව්‍යාප්තිය හා වටිනාකම හඳුනාගැනීම සඳහා පහසුවක් ඇති කර ඇත. සාමාන්‍ය මිනුම් අනුව සෙන්ටිමීටර් 230-250ක් පමණ (අඩි 68ක් පමණ) ඝනත්වයක් නියෝජනය කරනු ලබන මෙම ස්ථානයේ ඇති සංස්කෘතික පස් තට්ටු කිහිපයක් ම පුරාවිද්‍යාත්මක ව හඳුනාගත හැකි වේ. සෙන්ටිමීටර් 60-75ක් (අඩි 22.5) පමණ උපරිම ඝනත්වයක් දක්වන ඉහළින් ම පිහිටි පස් තට්ටුව පැරණි ලෝහ නිෂ්පාදනය සම්බන්ධයෙන් බෙහෙවින් සාරවත් පුරාවිද්‍යා සාධක අන්තර්ගත සංස්කෘතික පස් තැන්පතුවකි. මේ තුළ යකඩ නිෂ්පාදනය නිසා ඉවත් වන ලෝහ බොර හෙවත් යබොර, යකඩ නිෂ්පාදනය සඳහා අමුද්‍රව්‍ය වශයෙන් යොදාගත් යපස් කොටස් පමණක් නොව මැටි බඳුන් කොටස් හා පබළු ආදිය ද අන්තර්ගත වී ඇති ආකාරය හඳුනාගත හැකි වේ. මෙහි පවත්නා මැටි බඳුන් අවශේෂවල රූපීය ලක්ෂණ අනුව ක්‍රිස්තු වර්ෂයෙන් 9-10 සියවස් නියෝජනය කරනු ලබන බව දළ වශයෙන් එළඹිය හැකි කාලනිර්ණ නිගමනයකි. ඒ අනුව කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ පවත්නා නිර්මාණ ලක්ෂණ හා සමගාමී බැවින් මෙම කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය සක්‍රීය වූ කාලයේ දී ම කුරුන්දි කන්දේ විහාරයත් නිර්මාණය වූ බව හෝ කන්දේ විහාරය නිර්මාණය වීමට සමගාමී ව මෙම කාර්මික කලාපය ද සක්‍රීය ව පැවති බවට විද්වතුන් යෝජනා කරනු ලබයි. මෙම සංස්කෘතික පස් තට්ටුවෙන් පසු සංස්කෘතික සාධක අන්තර්ගත තවත් පස් ස්තර කිහිපයක් ම හඳුනාගත හැකි අතර ඒවා තුළ ද අනුරාධපුර යුගයේ අවසන් කාලයට අයත් මැටි බඳුන් ගැටි කොටස් සහ බඳ කොටස්, පබළු, උළු හා ගඩොල් පවතියි. මෙම කලාපයේ නැගෙනහිර කෙළවරට වන්නට මතුපිට සිට සෙන්ටිමීටර් 30-45ක් පමණ ගැඹුරින් සෙන්ටිමීටර් 10-15ක ඝනකමින් යුතු මුහුදු බෙලි කවච අන්තර්ගත පස් තැන්පතුවක් ද දැකගත හැකි වේ. මෙම තැන්පතුවේ මෙතැන් පටන් පහළට ම අඩුවැඩි වශයෙන් මැටි බඳුන් කොටස් වැනි විවිධ සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය අන්තර්ගත බව නිරීක්ෂණය කළ හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.123,2nd paragraph and p.124
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

මෙම සංස්කෘතික පස් තැන්පතුවේ දැනට ශේෂ වී ඇති කොටසේ බටහිර හා වයඹ කලාපයේ මතුපිට ලෝහ නිස්සාරණය සඳහා යොදා ගන්නා උඳුන් බිත්ති කොටස්, නළ කොටස්, අඟුරු හා අළු වැනි ලෝහ නිෂ්පාදනය හා සම්බන්ධ පැරණි සාධක විසිරී ඇති බව පැහැදිලි ව දැකගත හැකි වේ. මේ සාධක අනුව, ලෝහ නිස්සාරණය සඳහා යොදාගත් උඳුන් මෙහි පැවති බව නිගමනය කළ හැකි ය. වර්ග මීටර් 150ක පමණ කොටසක විසිරී පවතින මෙම සාධක අනුව, මෙහි ලෝහ නිෂ්පාදනය සඳහා යොදාගත් පැරණි උඳුන් 10-15ක පමණ සාධක තිබීමට හැකියාව ඇති බව විද්වතුන් අනුමාන කරයි. විසිරී පවතින සංස්කෘතික සාධක හා ඒවා ඇතුළත් වී පවතින පස් තැන්පතුවේ ඝනත්වය හා ව්‍යාප්තිය අනුව, මෙම ස්ථානය සීමිත කාලපරාසයක් තුළ එහෙත් සක්‍රිය ආකාරයේ කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපයක් ව පැවති බව මතුපිට දැකගත හැකි සාධක අනුව විස්තර කළ හැකි වේ. කුරුන්දි කන්දේ විහාරය හා තදාශ්‍රිත ප්‍රදේශයේ තැන් කිහිපයක ම ලෝහ බොර එක්රැස් වූ ස්ථාන හඳුනාගත ඇති අතර,නමුත් ලෝහ නිෂ්පාදන ක්‍රියාවලියක් සිදු වූ බව හඳුනාගත ඇත්තේ ඉන් ස්ථාන කිහිපයක පමණි. මෙම නිෂ්පාදන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය වන්නා වූ යකඩ සංඝටක අන්තර්ගත පස් (යපස්) කුරුන්දි කන්ද හා අවට කලාපයෙන් පහසුවෙන් සපයා ගන්නට හැකියාව පැවත ඇත. ප්‍රධාන වශයෙන් ම මෙම හැකියාව නිසා ම මෙම ස්ථානයේ බෙහෙවින් සක්‍රිය ලෝහ නිෂ්පාදනාගාර ඇති වීම සහේතුක වන බව විද්වතුන් විශ්වාස කරනු ලබයි.
​හිටපු පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් එච්.සී.පී. බෙල් 1905 දී සපයා ඇති පාලන වාර්තාවේ විස්තර කර ඇති පැරණි ' කුරුන්දන්ඌර් ' හෙවත් කුරුඳුගමට ම අයත් කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය ලෙස ද මෙම කලාපය හඳුනාගැනීමේ හැකියාව තිබේ.ඒ අනුව, මෙහි පවත්නා පුරාවිද්‍යා සාධක අනුව මෙම බිම්කඩ කුරුඳුගම ජනාවාස හා අත්‍යන්තයෙන් සහසම්බන්ධ වූ කාර්මික නිෂ්පාදන හා ජනාවාස බිම්කඩක් වශයෙන් ඒ අනුව හඳුනාගෙන තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.125,1st and 2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

==අභිලේඛන==
===කුරුන්දි පුවරු ලිපිය===

'''කුරුන්දි පුවරු (ඛණ්ඩ) ලිපිය''' යනු ක්‍රි.ව. 10 වන සියවසේ අග භාගයට අයත් [[මධ්‍යකාලීන සිංහල]] භාෂාවෙන් රචිත ශිලා ලිපියකි. මෙම ලිපිය IVවන උදය රජුගේ රාජ්‍ය කාලයට අයත් කතිකාවත් වර්ගයේ ශිලා ලිපියක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.ඛණ්ඩ ලෙස හඳුන්වන්නේ කැබලිවලට බිඳුණු අදහසින් ය.පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව මෙම ලිපිය කුරුන්දි වැව් බැම්ම ඉදිරිපස පහළ කොටසේ ඇති බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයේ පිහිටි පුරාණ පිළිම ගෙයක පිවිසුම් ස්ථානයේ තිබී සොයාගන්නා විට ද ලොකු කුඩා කැබලි 9 කට පමණ වෙන් කර ඇත.මෙම ශිලා ලිපිය ප්‍රථම වරට 1887 දී හෙන්රි පාකර් විසින් සටහන් කරන ලද &quot;Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys&quot; යන වාර්තාවේ (පිටු 314) සඳහන් කර ඇත.

{{Blockquote
|text='''&quot;පළමු වැනි සංගබෝධි (ක්‍රි.ව.246-248) බැම්මට පහළින් විහාරයක් ඉදි කළේය.සැලකිය යුතු පසු දිනක දී,එනම් මෙය ක්‍රි.ව. 965 පමණ පස් වැනි දප්පුල ... මෙහි පැමිණ,එක් විහාරයක භික්ෂූන් වහන්සේ නැවත පිහිටුවන ලදී.තුන්වැනි මහින්ද ( ක්‍රි.ව.  997-1013) ඔහුගේ රාජ්‍යයේ අට වැනි වසරේ දී තම මව(?) සහ දියණිය සමඟ වැවට ගොස්,සංඝබෝධි විසින් ඉදිකළ හා මහින්ද විසින් ප්‍රතිසංස්කරණයකරන ලද විහාරයේ විශාල ගල් පුවුරුවක දීර්ඝ සෙල්ලිපියක් දිවයිනේ ඇති දිගම සෙල්ලිපියක් පිහිටු විය.අවාසනාවකට, කැලානුරූපී ව ලිපිය සහිත මතුපිටට වූ හානි හේතුවෙන් මෙම සෙල්ලිපියේ බොහෝ වචන දැන් අපහැදිලි ය.මෙහි ප්‍රධාන වශයෙන් මිහින්ලාලේ පුවරුවල ඇති ආකාරයට මෙහි වැඩ සිටි භික්ෂූන් වහන්සේ විසින් පිළිපැදිය යුතු නීති මාලාවක් අඩංගු වේ.නමුත් පොදු කාරාණා කිහිපයක් පිළිබඳව ද එහි අවධානය යොමුකර ඇති අතර, 'රජුගේ මහා වැව' ( එය තන්නිමුරුප්පුව ලෙස පේනේ) සහ භෝග වගාවට හානිකර ලෙස බලපෑ සමහර ආරවුල් ගැන ද සඳහන් වේ.මෙම සෙල්ලිපයේ ලේඛකයා තමා බව පවසන රජු,මෙම ලේඛනයේ අක්ෂර පිළිබඳව යම් ගැටලුවක් හෝ සැකයක් ඇත්නම් ඒවා නොතකා ක්‍රියාකළ යුතු බවත් සටහන් කර ඇත.'''

'''සෙල්ලිපියේ කුරුන්ගම ලෙස හැදින්වෙන කුරුන්දන් කුලම් බැම්මේ පහළ ඉදිකරන ලද නගරය හෝ විශාල ගම්මානය පිහිටි ප්‍රදේශයේ ඇති කුඩා ජල මාර්ගවල මැටි බඳුන් කොටස් දැකිය හැකි වේ.&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys(1887) 
 |author= Henry Parker 
 |volume= 
 |language=en
 |isbn = 
}})}}}}&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Report on  the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys 
 |year=1887
 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886
}}&lt;/ref&gt;

}}

තවද 1895 දී J.P.Lewis විසින් ද &quot;Manual of the Vanni Districts&quot; යන තම කෘතිය තුල මෙම ලිපිය පිළිබඳව නැවත වාර්තා කර තිබේ.නමුත් හෙන්රි පාකර්ට හමු වූ අවස්ථාවේ නොබිදී තිබූ එම පුවරුව ඔහුට හමුවන අවසාථාවේ දී කැබලී තුනකට කැඩී තිබූ බව වාර්තා කරයි.පාදක සටහනට අනුව ඒ 1889 සැප්තැම්බර් 19 වැනි දින එනම් පාකර් ලිපිය සොයාගෙන වසර තුනකට පමණ පසුවය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1895.Manual of the Vanni Districts
 |author= Lewis,J.P
 |volume= pp.314
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; 
කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳව කෘතහස්ත වාර්තාවක් සපයන එවක පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් එච්.සී.පී.බෙල් මහතා දක්වන්නේ ලෙවිස් තම වන්නි අත්පොතේ ( Manual of the Vanni Districts ) දක්වා ඇති විශාල පුවරු ලිපිය තමනට දැකගැනීමට නොලැබුණු බවයි.&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=North-Central,Central, and Northern Provinces,Annual Report 1905
 |year=1905
 |publisher=H.C.P.Bell
}}&lt;/ref&gt;''Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon, 1949'' අනුව, 1931 දී කුරුන්දන්මලේ ප්‍රදේශය පුරාවිද්‍යා සංරක්ෂිත ප්‍රදේශයක් ලෙස නම් කිරීම සඳහා සිදු කළ සමීක්ෂණයේදී ද මෙම ශිලා ලිපිය සොයා ගැනීමට උත්සාහ කර ඇති නමුත් එය අසාර්ථක වී ඇත.පසුව[[ මහාචාර්ය චාල්ස් ගොඩකුඹුර]] මහතා විසින් 1949 දී මෙම ලිපිය නැවත සොයාගත් අතර,නිධන් වස්තු සොයන්නන්ගේ සහ වෙනත් අයගේ ක්‍රියාකාරකම් හේතුවෙන් එය කොටස් කිහිපයකට බිඳී තිබූ බව වාර්තා වේ.එය චාලස් ගොඩකුඹුර මහතා විසින් පිටපත් කර ඇති අතර එම අවස්ථාවේ ශිලා ලිපියේ මුලින් රේඛා 19ක් පමණ තිබූ බවත්, ඒවායෙන් රේඛා 16ක් පමණක් කොටස් වශයෙන් සුරක්ෂිතව තිබී ඇතිබවත් සිරමල් රණවැල්ල වාර්තා කර තිබේ.. &lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon
 |year=1949
 |publisher=Department of Archaeology
}}
&lt;/ref&gt;මේ මෑත කාලයක් දක්වා ප්‍රකාශට පත් කර තිබූ මෙම ලිපියේ ස්පර්ශ ලාංඡනය පැහැදිලිව කොටස් ත්‍රිත්වයකින්(කැබලි කොටස් තුනකින්) යුක්ත වේ.මහාචාර්ය [[සිරිමල් රණවැල්ල]] විසින් 2004 දී පළකර ඇති &quot;කුරුන්දන්මලේ කැබලි වූ පුවරු ලිපිය&quot; නම් සංස්කරණයේ දී පදනම් කරගෙන ඇත්තේ මේ ස්පර්ශ ලාංඡන පිටපත බව එය පරීක්ෂා කිරීමේ දී තහවුරු වේ.ඒ අනුව පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ නිලධාරීන් විසින් මෙම ලිපිය පිටපත් කර ඇත්තේ පුවරුව කැබලි ගණනාවකට කඩා දැමීමට පෙර 1889 ට පසු හා 1905 අතර කාලයකදී බව අනුමාන කෙරේ.නමුත් මුල් කාලීනව,යම් කිසි හේතුවක් නිසා මෙම ලිපියේ පහළ කොටස පිටපත් නොවී ඇති අතර,එම නිසා සෙනරත් පරණවිතානයන් එහි පහළ කොටස නොමැතිව ඉහළ කොටසේ ස්පර්ශ ලාංඡනයේ ඇති තොරතුරු අනුව අදහස් දක්වා ඇත.රණවැල්ල මහතාගේ සංස්කරණය ද පාදක කොට ඇත්තේ සෙනරත් පරණවිතානයන්ගේ එම ලිපිය පදනම් කරගෙන ය.පරණවිතානයන්, හෙන්රි පාකර් විසින් මිහින්තලේ පුවරු ලිපියේ දැක්වෙන වියවස්ථා මාලාවක් ඇති බවට දක්වා ඇති සටහන තහවුරු වන බව එහි වැඩිදුරටත් දක්වා ඇත.&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon by S.Paranavitana 
 |year=1949
 |publisher=Department of Archaeology
}}
&lt;/ref&gt;

වර්ෂ 2021 දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් සිදු කළ සිදුකළ ක්ෂේත්‍ර පරීක්ෂාවකදී මෙම ලිපිය නැවත හමු වී තිබූ අතර මහාචාර්ය සිරිමල් රණවැල්ල දක්වා තිබූ පරිදි පේළි 19 ක් නොව මීට පෙර පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව අනාවරණය කරගත් පේළි 34 කට නොඅඩු ප්‍රමාණයඛ් සහ මෑතක අනාවරණය කරගත් අපර කොටසේ පේළි 40 කට නොඅඩු ප්‍රමාණයක් වශයෙන් පේළි  75 කින් සමන්විත විශාල ලිපියක් වන බව තහවුරු විය.ලිපියේ අක්ෂර සහ භාෂාව ක්‍රි.ව. 10 වන සියවසේ මධ්‍ය භාගයට අයත් සිංහල භාෂාව ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.
මෙම ලිපිය “සිරිසංඝබෝ” යන රාජ නාමය දරා සිටි රජුගේ රාජ්‍ය කාලයේ 8 වන වසරට දිනංකිත කර ඇති අතර, විද්වතුන්ගේ අදහස අනුව එම රජු වන්නේ IV වන උදය රජු (ක්‍රි.ව. 946–954) ය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kurundi Plate of King Udaya IV.jpg|thumb|Kurundi Plate of King Udaya IV|thumb|300px|ආගමික අන්තවාදීන් විසින් කඩා බිඳදමා ඇති කුරුන්දි පුවරු ලිපියේ ස්පර්ශ ලාංඡනය]]

{{Blockquote
|text=
'''
*පෙළ
1.  ... ... ... ... ... යස දෙසින් දස අත්හි පැතිරැ රජ කළ අභා සලමෙවන් මහරද්හු පුත්&lt;br&gt;
2.  ... ...මඬුල් රන්දනා රජ්ලියෙහි මිණි වුටුනුයෙන් සිය මුන්දුන් පැහැයු ලක්දිව පොළො යොන පරපු&lt;br&gt;
3.  රෙන් හිමිවූ තුමා සරණ නිය රසින් අන් රජ මුන්දුන් බිසෙස්වු තික් තෙදින් හිරු පළැ කෙවින් මෙහැසුරු දළ දැපින් උවින්දු රජ විරතින් සුරින්දු පබන්ද දෙනෙන් දිනිසුරු සත්&lt;br&gt;
4.  සෙතින් කිතිසුරු පැණ සරින් සුරගුරු සෙබා ගුණෙන් නිසයුරු... ...නන් සරින් කප්තුරු රූ සරින් කදප් කුලුන රෙසෙන් බොසතු මෙරුවන් සුව සරින් සම&lt;br&gt;
5.  ... ... ... ... හුන් අභා සලමෙවන් මහරජ්හු තුමා සත් ලැඟු පළමුවන හවුරුදුයෙහි ඇසෙළ පුන් සන්ද් අවප් මස්හි දසපක් දව&lt;br&gt; 
6.  ස් ... ... සඟඅරම් සිරිසඟ්බෝ රජ් මහවෙහෙර්හි වත් සිරිත් විසිනැ සියතන් සහ ...සසන්දා තුන් නකාහි මහසඟ් වත්හිමියන් ... ...&lt;br&gt;
7.  ... ... ... ...පස එවුන් වන සියෙනැ පතෙ පොතෙහි ඇරැ සෙයින් අකර්වනු ඉසා ... ... සි හදව සිට පවත්නා කොට් මෙ සිලා ලෙබ ... ... ... ...&lt;br&gt;
8.  ... ... ... ... සිරිසඟ්බො අභය මහරජ අගසු(ද)ම් නම් වූ සඟ්බඩ් අප මෑණියන් ඉසා ... ... සිරිත් සන්දහා නියාමකින් ඉසා වරද් දෙවු පරෙයා ... ... ... ... ... ... ...&lt;br&gt;
9.  ... ... ... ... කතු ඉසා ... ... ... ...යා රක්රනුගම යුරෙහි අභයගිරි නකා පිළිබැදි කොට් ස ... ... ... කැරූ සඟරම් සිරිසඟ්බෝ රජ් මහවෙහෙරැ ක... ... ... ...&lt;br&gt;
10.  ... ... ... ...නු කොට් අටවනුයෙහි නවයැ සන්ද් අවප් මසැ දියවස් දවස් දළදාගෙයි ... ... ...මේ ... ...රට් මෙ අභය ඉසිරිපව් පියන්ගල් ක... ... ...කැමියන්&lt;br&gt;
11.  ... ... ... නිස්සන් හා සසන්දැ මෙ වෙහෙරට් පියන්ගලට් තුරු සිරිත් ඉසා විවරුණෙන් එක්සෙ කොට් තන් උවතකැ අර්වයි කැමි සැමියන් කළ විසි එක් ... ... ... ... &lt;br&gt;
12.  ... ... ... ...එක් පැකක් අභයිගිරි වෙහෙරැ ඉසා එක් පැකක් මෙ වෙහෙර්හි මහපහායි ඉසා තබනු කොට් වදාළහ වීම් කුසල්කැමි... තබය සතු&lt;br&gt;
13.  ... ... ... ... ගහනෙහි සෙයින් මෙ නිසගින් සනිටිහන් වු සිරිත් ඉසා මෙයට් දුන් කැබලි කටයුතු සෙ ඉසගිය කටයුතුය ඉසා මිනිස්නට් කම්... ... ...&lt;br&gt;
14.  ... ... ... ...නට් ලබනු දිවයුතු සෙ ඉසා එක් සෙ කොට් අර්වයි මෙ වෙහෙරැ තබනු කොට් වදාළ සිරිත් පොත්හි ... ... සිරිත් ලියි සත්දෙවාමි ලිමි මෙ වෙහෙරැ සිරිත් මෙ වෙහෙර්හි වෙහෙ&lt;br&gt;
15. ර්කැමියන් ... කැමියන් පිළිමගෙයි සිරිත්පොත්හි කී සෙයින් බුද් බතට් ගත යුතු ඉසා පිළිමගෙයි හම පුද සිරිත් සෙයිමැ ... ... ...කරනු ඉසා ආනන්ද පියන්ගල්හි අ(ටි)න් දොළොසැ&lt;br&gt; 
16.  ... ... ... ...පසැ ආවු වත්හිමයන් වැසි හිමියන් විසියා ... ... ..... ... ...&lt;br&gt;
17.  ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...&lt;br&gt;
18.  ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...&lt;br&gt;
19.  ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...&lt;br&gt;


*අන්තර්ගතය
&quot;-----දස දිසාවේ ම පැතිරුණු ඓශ්චර්යයෙන් සහ තේජසින් යුතු අභා සලමෙවන් (මහරජු ගේ පුත්----මුලු ප්‍රදේශයෙහිම රදා පැවති රාජකීය පරම්පරාවේ,හිස්මුදුනෙහි මැණික් ඇල්ලූ මිණි ඔටුන්නෙන් ප්‍රභාමත් කළ,ලක්දිව පොළොව නමැති මහී කාන්තාවගේ පරම්පරාවෙන් පැවත,එම සරණ ගොස් අභිශේඛයට පත්වුණු,තේජසින් සූර්යයා සේ ද, කෝපාග්නියෙන් මහේශ්වරයා සේ ද (ඊශ්වර දෙවියන්),දැඩි බවින් සහ ආඩම්බරයෙන් විෂ්ණු දෙවියන් සේ ද, රාජ්‍ය චාරිත්‍රානුකූලව ශක්‍ර දෙවියන් සේ ද,හිරු ගේ තීක්ෂණ ඇස් ලෙසින් ද,දැහැමි ගුණයෙන් සහ ශාන්තියෙන් අවලෝකිතේශ්වර මෙන් ද,ප්‍රඥාවෙන් බ්‍රහස්පති සේ ද,සෞම්‍ය ගුණයෙන් චන්ද්‍රයා සේ ද,----කල්ප වෘක්ෂයක් සේ ද,රූපශ්‍රීයෙන් සහ කරුණාව නැමැති ගුණයෙන් බෝධිසත්ත්වයකු සේ ද,මහමෙරක් සේ නොසැලෙන සැපයෙන් සහ සුවයෙන් උතුම් වූ -----අභාසලමෙවන් (සිව්වන උදය) මහරජතුමා ගේ රාජ්‍යත්වයෙන් පළමුවෙනි වර්ෂයෙහි ඇසළ මස අවපස දසවන දින කරවන ලද ශිලාලේඛනයකි.සංඟාරාම සිරිසඟබෝ රජමහා විහාරයෙහි සිදු කෙරෙන වත් පිළිවෙත් තමා විසින්ම පරීක්ෂා කර බලා තුන් නිකායෙහි(මහා විහාර - අභයගිරිය - ජේතවනය) සංඝරාජ මහා නායක හිමියන්ට-----අතීතයේ සිට පැවත ආ පරිදි පොත් පත්වල ලිඛිතව ලියා ඇති සහ දැනුම් දී ඇති පරිදි ක්‍රියාත්මක කළ යුතුය.ඉරහඳ පවත්නා තෙක් මේ ශිලා ලේඛනය කරවන ලදී-----සිරිසඟබෝ අභය මහරජුගේ (දෙවන සේන) අග බිසොව වූ ද,සංඝබෝධි (පස්වන කාශ්‍යප) සහ අපගේ (සිව්වන උදය) සුධම්ම නම් වූ මෑණියන් ද----------අභයගිරි නිකාය යටතේ----රක්රනුගම ඉවුරෙහි කරවන ලද සංඝාරාම සිරිසඟබෝ රජ මහා විහාරයෙහි-------අටවන වර්ෂයෙහි නවම් මස දසවක් දින දළදා ගේ-----අභය ඉසිරිපව් පියන්ගල (පධානඝරය)-----නිලධාරීන්-----යෝග්‍ය තැනැත්තන් පිළිබඳව සසඳා බලා මේ විහාරයේ පියංගල ආශ්‍රිතව පැවති සිරිත් ද,එහි අර්ථ ද පැහැදිලි කොට ඒ අයුරින්ම කරවා සේවකයන් සහ ස්වාමීන් එක්ව කරන ලද විසි එක්එ-------ක් කොටසක් අභයගිරි විහාරයේ ද,තවත් එක් කොටසක් මේ විහාරයේ මහා ප්‍රාසාද ගෙයෙහි ද තබන ලෙස වදාරණ ලදී.සුළු සේවකයන් ගේ භාරකරු තමන් සතු-----භික්ෂූන්ට ඇවැතක්  වන දේ පිළිබඳව පැවත ආ සිරිත් අනුව කටයුතු කළ යුතුය.දෙන ලද කොටස් සඳහා ද එලෙසම කටයුතු කළ යුතුය------මෙසේ සිදු කරනු ලබන සියලු විරිත් පොත් පත්හි නිරන්තරයෙන් ලියා මේ විහාරයේ තැන්පත් කළ යුතුය.එසේ වදාරන ලද සිරිත් විරිත් පොත් පත් හි ලියා තැබූ යේ සත්දෙවොමි යන මා විසිනි. ---- මේ විහාරයේ සිරිත් විරිත් ආදිය මෙහි ම සේවකයින් ද, ------පිළිමගෙයි සේවකයන් පොත් පත් හි ලියා තැබූ අයුරින් පිළිමගෙයි බුද්ධ පූජාවන් ආදිය එම සිරිත් වලට අනුකූලව ඉටු කළ යුතුය. -----ආනන්ද පියන්ගලෙහි (පධානඝරයෙහි) -----------&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|'''හැදින්වීම් නාමය''':කුරුන්දි පුවරු ලිපිය&lt;br&gt;'''රාජ්‍ය කාලය''':සිව්වන උදය රජ(සම්මත වර්ෂ 946-954)&lt;br&gt;
'''කාලය''':සම්මත වර්ෂ 10 වන සියවස&lt;br&gt;
'''අක්ෂර''':[[සිංහල භාෂාව|මධ්‍යකාලීන සිංහල]]&lt;br/&gt;'''භාෂාව''':[[සිංහල භාෂාව|මධ්‍යකාලීන සිංහල]]}}

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම:G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology,Ranwella,pp.221-224,en)}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

}}
}}


මෙම ශිලා ලිපිය කතිකාවත් හෙවත් භික්ෂූන් වෙනුවෙන් පොදු එකඟතාවන් සම්මත කරගත්  නීතිරීති සමූහයක් වර්ගයට අයත් වන අතර, අභයගිරි මහා විහාරයට අනුබද්ධ වූ “අභය–ඉසිරිපවි(සිරිසංඝබෝ විහාරය)&quot; නම් විහාරය සහ එයට අනුබද්ධ “ආනන්ද පියංගල” නම් භාවනා ශාලාව සම්බන්ධයෙන් භික්ෂූන්ගේ සාමාන්‍ය එකඟතාවයෙන් සම්මත කරගත් නියමාවලියක් ද මෙහි අන්තර්ගත වේ.එමෙන්ම, “අභ සලමේවන්” යන රාජ නාමය දරා සිටි රජුගේ රාජ්‍ය කාලයේ පළමු වසරේ පැවැත්වූ පෙර කතිකාවතක් පිළිබඳව ද මෙහි සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; මේ පිළිබඳව දීර්ඝ විස්තරයක් මහාචාර්ය [[සිරිමල් රණවැල්ල]] විසින් දක්වා තිබේ.

{{Blockquote
|text='''&quot; ශිලාලේඛනයේ දාතම දැක්වෙනුයේ සිරිසඟබෝ නමින් ම රජ කළ රජෙකුගේ සහ අගසු(ද)ම්  සංග්බඩ් නම් රැජිනකගේ පුතු වූ සිරිසඟබෝ නම් රජ කෙනෙකුගේ අට වැනි වර්ෂයට බවට යි. සිවුවැනි උදය (946-954) සහ සිවුවැනි මහින්ද (956-972) නමින් අනුරාධපුර අවසන් භාගයේ මෙම රාජ්‍ය නාමය දැරූ වසර අටක් හෝ ඊට වැඩි කාලයක් රජ කළ සහ මෙම නාමය දැරූ පියවරුන් සිටි රජවරු දෙදෙනෙක් වූහ. සිවුවැනි උදය රජුගේ පියා වූයේ සිවුවැනි කස්සප රජු (898-914) ද සිවුවැනි මහින්ද රජුගේ පියා තුන් වැනි උදය (935-938) විය. සිවුවැනි උදය සහ සිවුවැනි මහින්ද අතරින් දෙවැන්නාගේ මව එම රජුගේ ම ශිලාලේඛන කිහිපයක ම දැක්වෙන පරිදි දේවා (දේවි ගොන්බිසෝ රැජ්න) නම් වූ අග රැජනකි. එනිසා අප ඔහුව පසෙකට කර අපගේ මෙම ලේඛනයේ දැක්වෙන රජු සිවුවැනි උදය ලෙසට හඳුනාගත යුතු වේ. නමුත් ඔහුගේ මව, අගසු(ද)ම් සංග්බඩ් හඳුනා ගැනීම ද ගැටලුවක් වනුයේ වංශකතාවන්ට අනුව සිවුවැනි උදය රජුගේ මව තිස්සා නම් වූ අග රැජිනක් වීම නිසා වෙති. මෙම රැජින ද සමකාලීන අනෙක් රැජනන් මෙන් ම නම් කිහිපයකින් හඳුන්වා ඇති බව දැකීමට හැකි වේ. උදාහරණයක් වශයෙන්, සිවුවැනි දප්පුල රජුගේ මව දේවා සහ සංඝා යන නම් දෙකෙන් ම හඳුන්වා ඇති අතර වංශකතා සහ සිවුවැනි දප්පුල රජුගේ පුලියන්කුලම ශිලාලේඛනයට අනුව තුන් වැනි උදය රජුගේ මව කිතා නම් රැජිනක් වූ නමුත් එම රජුගේ පොළොන්නරුව ටැම් ලිපිය ඇයට දී ඇති නාමය සංඝා යි. පළමු වැනි විජයබාහු රජුගේ මව වංශකතාවන්ට අනුව ලෝකිතා නම් කුමරියක් වූ අතර රජුගේ අඹගමුව පර්වත ලිපියේ ඇය දැක්වෙනුයේ දේවා (දෙව්-ගොන්-රැජ්න) ලෙස යි.

'''​අපගේ ලේඛනය කතිකාවතක් හෙවත් භික්ෂූන් වෙනුවෙන් පොදු එකඟතාවෙන් සම්මත කර ගත් නීතිරීති සමූහයකි. එය අභයගිරිය විහාරයට අයත් අභය ඉසිරිපව් ලෙස මෙහි නම් කර ඇති, ආනන්ද පියන්ගල නම් පධානඝරයක් පැවති විහාරයක් වෙනුවෙන් වූවකි.ලේඛනය මීට පෙර අබා සලමෙවන් නමින් රජකම් කළ රජෙකුගේ පළමු වැනි රාජ්‍ය වර්ෂයේ සිදු කළ කතිකාවතක් පිළිබඳ ව ද දක්වයි. එය අබා සලමෙවන් නමින් රජ කළ දෙවැනි උදය රජුගේ පුතු වූ එම රාජ්‍ය නාමය ම භාවිත කළ තුන් වැනි සේන රජුගේ කස්සප පොකුණ පුවරු ලිපියට විෂය වස්තු වූ කතිකාවත බව පෙනී යයි. මෙම ශිලාලේඛනය සම්පූර්ණයෙන් ම ආරක්ෂා වී තිබුණි නම් දහ වැනි සියවසට අයත් උතුරු පළාතෙන් හමුවන වැදගත් ම වාර්තාවක් වීමට ඉඩ තිබුණි. මෙම ශිලාලේඛනය කැබලි වී තිබුණ ද එලෙසින් වුවත් ප්‍රකාශයට පත් කිරීම ඉතා වැදගත් ලිපියක් වනුයේ දිවයිනේ උතුරු ප්‍රදේශයෙන් හමුවන අල්පයක් වූ ශිලාලේඛන අතරින් එකක් වීම හේතුවෙනි. මෙම ලේඛනයේ පෙළ එතරම් ම පැහැදිලි නොමැති හෙයින් ඉංග්‍රීසි පරිවර්තනයක් දැක්වීමට බලාපොරොත්තු නොවෙමි.&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Kurundanmale Fragmentary Slab Inscription, Inscription of Ceylon
 |author= G.S Ranawella(2004)
 |volume= V,Part II,page 211
 |language=Si
 |isbn = 
}})}}}}
}}

මේ අනුව විද්වතුන්ගේ අදහස් සලකා බැලීමේ දී, මෙම පෙර කතිකාවත III වන සේන රජුගේ (ක්‍රි.ව. 938–946) කලුදිය පොකුණ ශිලා ලිපියෙන් හඳුන්වන කතිකාවතට සම්බන්ධ විය හැක. එම කතිකාවත III වන සේන රජුගේ රාජ්‍ය කාලයේ පළමු වසරේ පැවැත්වූ අතර,III වන සේන රජු සහ ඔහුගේ පියා වූ II වන උදය රජු (ක්‍රි.ව. 887–898) දෙදෙනාම “අභ සලමේවන්” යන රාජ නාමය භාවිතා කර තිබුණි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

ඒ අනුව ශිලා ලිපියේ ආරම්භක කොටසෙහි සිව්වන උදය රජු පිළිබඳ වර්ණනාත්මක සඳහනක් වේ.ලිපියේ සඳහන් වන අභයගිරි විහාරයට අනුබද්ධ විහාරයට අමතරව,භික්ෂූන්ගේ සාමාන්‍ය එකඟතාවයෙන් සම්ප්‍රදාය තුනක් සමඟ එකඟතාවයකට පැමිණීම (නිකාය සමඟියක් වැනි) පිළිබඳවද මෙහි සඳහන් වේ. එමෙන්ම, මෙම ස්ථානයේ පිහිටි විහාරයට හා පිළිමගෙයට අභයගිරි විහාරයට අනුයුක්ත නිලධාරීන් විසින් පිරිනමන ලද පූජා, වත්පිළිවෙත් හා චාරිත්‍ර පිළිබඳ තොරතුරුද මෙහි අන්තර්ගත වේ.

එයට පහළ කොටස්වල, සිරිත් ප්‍රකාරව පිළිමගෙය තුළ සිදු කළ යුතු බුද්ධ පූජා වත්පිළිවෙත් සහ මහා සංඝයා වහන්සේට සිදු කළ යුතු වත්පිළිවෙත් පිළිබඳ විස්තර ඇතුළත් වේ. එම නියමාවලිය ඉර සහ හඳ පවතින තුරු වලංගු වන බවද ශිලා ලිපියේ සඳහන් කර ඇත.

ශිලා ලිපියේ “සුදම්ම” නම් රජ බිසවක් පිළිබඳ සඳහනක් ද පවතී. එම බිසව, මෙම ශිලා ලිපිය කරවූ සිව්වන උදය රජුගේ සහෝදරයා වූ පස්වන කාශ්‍යප රජුගේ මෑණියන් බව විද්වතුන් විසින් හඳුනාගෙන ඇත. ශ්‍රී ලංකාවේ ශිලා ලිපිවල මවුවරුන්ගේ නම් සඳහන් වීම දුර්ලභ කරුණක් වන බැවින්, මෙම සඳහන විශේෂ වැදගත්කමක් ඇති බව සැලකේ.තවද, මෙම ස්ථානයේ දළදා ගෙයක් සහ විශාල පුස්තකාලයක් පැවති බවත් ශිලා ලිපියෙන් සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

===III වන මහින්ද රජුගේ ශිලා ලේඛනය===

Archaeological Survey of Ceylon: North-Central, Central and Northern Provinces, Annual Report 1905 කෘතිය අනුව, වර්තමාන කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ක්‍රි.ව. 812–816 කාලයට අයත් බවට සැලකෙන III වන මහින්ද හෙවත් මිහිඳු රජුගේ ශිලා ලිපියක් පැවති බව සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=2018,Pauranika Sthana Ha Smaraka:Mulathivu Distrikkaya
 |author= Asanga,M.V.G.K;Nishantha,I.P.S
 |volume= pp.151-153
 |language=si
 |isbn = 978-955-7457-25-3 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon
 |year=1949
 |publisher=Department of Archaeology
}}
&lt;/ref&gt;

තුන්වන මිහිඳු රජු තම මව සහ දියණිය සමඟ කුරන්ගමට පැමිණ කුරුන්දි වැවෙහි ජලය පිළිබඳව ඇතිව තිබූ ආරවුල සංසිඳුවා එතුමා විසින්ම සෙල් ලිපිය කරවූ බව සඳහන් වේ.ඊට අමතරව එම සෙල්ලිපියේ අකුරු වල වැරදි ඇතත් ඒවා නිවැරදි නොකරන ලෙසට නියෝග කර ඇත.ඒ පිළිබඳව ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් මහතා ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග නම් කෘතියේ මෙලෙස වාර්තා කර ඇත.

{{Blockquote
|text='''&quot;බැම්මට(කුරුඳු වැවෙහි) පහත පළමු සංඝබෝධි රජ (ක්‍රි.ව.246-248) විහාරයක් කරවූයේ ය.ඊට බොහෝ කලකට පසු, පස්වෙනි දප්පුල රජ තමන් රජ පැමිණි පළමුවන අවුරුද්දේ එක් විහාරයක නැවතත් සංඝයා නැවත්වූයේ ය.මෙහි ක්‍රි.ව.965 වෙන්ට පුළුවන.තුන්වෙනි මිහිඳු රජ තමන් රජ පැමිණි අටවැනි අවුරුද්දේ තම මෑණියන් හා දියණියනුත් සමඟ වැව(කුරුඳු වැව) බලන්ට ගොස් සංඝබෝධි රජ විසින් ගොඩනඟා මිහිඳුරජ විසින් ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද විහාරයේ මහත් ගල්පෝරුවක,ලංකාවේ සම්භවෙන ගල් සන්නස් වලින් ඉතාම දීර්ඝ එකක්වන් දික්ගල් සන්නසක් කොටවා තිබේ&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}})}}}}
}}

කෙසේ නමුත් මෙම ශිලා ලිපිය පුරාවිද්‍යා ස්ථානයෙන් අතුරුදන්ව ඇති අතර තවමත් හමු වී නොමැත.

===එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි විසින් වාර්තා කර ඇති ලිපිය===
කුරුන්දි විහාරයෙන් වාර්තා වන තවත් අභිලේඛනයක් පිළිබඳව එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන් විසින් &quot;ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ&quot; නම් කෘතිය තුළ වාර්තා කර තිබේ.ඒ උන්වහන්සේ මෙම ස්ථානයේ 20 සියවසේ අගභාගයේ සිදුකරන ලද ගවේෂණයකදී කුරුන්දි කන්දේ නටඹුන් වූ පැරණි ගොඩනැගිල්ලක් ආසන්නව බිම පෙරලී තිබූ ගල් කණුවක දුටු බව වාර්තා කරන අභිලේඛනයයි.ඒ පිළිබඳව උන්වහන්සේ මෙසේ සඳහන් කර තිබේ.

{{Blockquote
|text='''&quot;...යාර විස්සක් පමණ කන්ද නැගි පසු තැන්න බිමක් හමුවෙයි.එහි කුඩා ශාලාවකට අයත් බව පෙනෙන සිවුරැස් අත්තිවාරමක ගල්පළු අතුරා තිබේ.එහි ඇති වෙනත් කිසිවක් හඳුනාගත නොහැකිය. එහෙත් පෙරළා දමා ඇති ගල් කණුව ගොඩනැගිල්ලට අයත් එකක් බව සිතීමට පුළුවන. එය දිගින් අඩි 12.6 කි.මෙහි අක්ෂර පේළියක් කොටා ඇතත් එහි සමහර අක්ෂර ගෙවී ඇත.දළ වශයෙන් සිවුවන සියවසට පමණ අයත් විය හැකි මෙහි..........රකබල..........අක්ෂර කියවිය හැකිය.&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ 
 |author= එල්ලාවල මේධානන්ද ස්ථවිර
 |volume= p.62 
 |language=si
 |isbn = 
}})}}}}
}}

කෙසේ නමුත් මෙම ශිලා ලේඛනය ද තවමත් සොයාගැනීමට හැකියාව ලැබී නැත.

===වෙනත් ශිලා ලේඛන===

පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ නිළධාරීන් විසින් 2022 දී කුරුන්දි විහාරයේ පිළිමගෙයි සිදුකළ කැණීමේ දී එම ස්ථානයෙන් ශිලා ලිපියක් හමු විය.එය,අඩි 4 ක් පමණ දිග සහ අඩි 1 ක් පමණ පළල ගල් පුවරුවක් මත පැරණි සිංහල අක්ෂර භාවිතයෙන් සටහන් කර ඇති අතර එහි පේළි 14 ක් පමණ වාර්තා වී තිබේ.ලිපිය හමු වන විට මෙම අක්ෂර බෙහෙවින් ගෙවී ගොස් ඇති නමුත් ඒවා ක්‍රි.ව. 8 හෝ 9 වැනි සියවස් කාලයට අයත් බවට ගණන් බලා ඇත.එහෙත් තවමත් මෙම ලිපියේ අන්තර්ගතය පිළිබඳව ප්‍රකාශයට පත් කර නොමැත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාර වංසය 2022
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන
 |volume= pp.137
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;
[[File:Stone pillar of Kurundi Archaeological Site.jpg|thumb|250px|පිළිම ගේ කැණීමෙන් හමු වූ ශිලා ස්ථම්භය]]

==පූර්ව වාර්තා==

===හෙන්රි පාකර්ගේ වාර්තා===
යටත්විජිත සමය තුළ කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ ව තොරතුරු අන්තර්ගත කර මුලින් ඉදිරිපත් කළ වාර්තාව සම්පාදනය කර ඇත්තේ හෙන්රි පාකර් විසිනි. ඔහු විසින් රජයේ අවශ්‍යතාවක් අනුව සම්පාදනය කළ සැසි වාර්තාවක &quot;කුරුන්තනූර්මලේ&quot; යන ශීර්ෂය යටතේ මෙම ස්ථානය පිළිබඳ ව තොරතුරු අනාවරණය කර ඇත.පළාතේ විශාල ම ව්‍යාප්තියක් සහිත පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වන කුරුන්තනූර් මලේ පාකර්ගේ සිතැඟි අනුව 'කුරුන්තනූර් හෙවත් පියන්ගල බුදුහිමියන්ගේ දෙවැනි වර සිදු කළ ලංකා ගමනේ දී පාදස්පර්ශයෙන් ශුද්ධ භූමියක් බවට පත් වූවා යැයි සැලකෙන' ස්ථානයයි. මෙම ස්ථානයේ පවතින භූ දර්ශනය හා පුරාකෘති පිළිබඳ විස්තර කරන පාකර් ඒ නිර්මාණ අතුරින් බොහොමයක් පරිහානියට පත් වී ඇති බවත් එම පරිහානිය කාලානුක්‍රමික ව (එනම්, ස්වාභාවික ව) සිදු වන පරිහානියටත් වඩා පසු ව මෙම ස්ථානයට සේන්දු වූ දෙමළ පදිංචිකරුවන් විසින් සිතාමතා ම සිදු කරන ලද විකෘති කිරීම් බව ද ඔහු දක්වා තිබීම විශේෂයකි.&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Report on  the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys p.449 
 |year=1887
 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886
}}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote
|text='''&quot;I think it can be shown that the hill Kuruntanur-malai,or Piyangala,at the south end of the embankment, is the spot that is said to have been visited by Buddha on his second journey to Ceylon.....There are several ruins on the hill and at the back of the northern part of the bund;but they are all dilapidate,more through wilful defacement by the later Tamil occupants than by the action of time.&quot;'''
&lt;br&gt;
*සිංහල පරිවර්තනය 

'''&quot;වැව් බැම්මේ දකුණු කෙළවරේ පිහිටි කුරුන්තනූර්-මලේ හෙවත් පියන්ගල නම් කන්ද, බුදුන් වහන්සේ සිය දෙවන ලංකා ගමනයේදී වැඩම කළ බව කියවෙන ස්ථානය බව පෙන්වා දිය හැකි යැයි මම සිතමි.... මෙම කන්ද මත සහ වැව් බැම්මේ උතුරු කොටසට පිටුපසින් නටබුන් කිහිපයක් පවතී; නමුත් ඒ සියල්ල කාලයාගේ ඇවෑමට වඩා පසුකාලීන දෙමළ පදිංචිකරුවන් විසින් සිතාමතාම සිදු කරන ලද විකෘති කිරීම් හේතුවෙන් විනාශයට පත්ව ඇත.&quot;'''

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887)
 |author= Henry Parker 
 |volume= XLVI 1886
 |language=en
 |isbn = 
}})}}}}
}}
කුරුන්තන්කුලම වැව් බැම්මට පහළින් අනාවරණය වූ සෙල්ලිපියේ දැක්වෙන පරිදි 'කුරුන්ගම' (දෙමළෙන් කුරුන්තන් ඌර්) නම් නගරය හෝ සුවිසල් ගම පිහිටා තිබුණි. පහළින් ඇති දියපහරවල දැකගත හැකි මැටි බඳුන් අවශේෂ විශාල ප්‍රමාණයෙන් මේ බව තහවුරු කරගත හැකි වේ. පසු ව මෙහි පැමිණි දෙමළ වැසියන් විසින් මෙහි සංඝබෝධි විසින් ගොඩනගන ලද විහාරය හා අනෙකුත් ගොඩනැඟිලි සම්පූර්ණයෙන් ම විනාශ කරන ලද අතර ඒවායේ ගඩොල් හා කළුගල් නිර්මාණ ඉවත් කරන ලදී. එයින් පසු ඔවුන් විසින් මෙම ස්ථානයේ හින්දු කෝවිලක් නිර්මාණය කරන ලද බවත් පාකර් පැහැදිලි කර ඇත.&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Report on  the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys p.449 
 |year=1887
 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886
}}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote
|text='''&quot;The town or large village that was built on the low side of the embankment of Kuruntan-kulam,and traces of which are to be seen in the fragments of pottery that line the beds of the smaller water courses,is termed Kurungama in the Inscription, The Tamil name was Kuruntan-ur.The later Tamil residents builts a temple here,and they demolished the Wihara built by Sanghabodhi and other buildings, and removed nearly all the briks and stonework to it.&quot;'''
&lt;br&gt;
*සිංහල පරිවර්තනය 

'''&quot;කුරුන්තන්කුලම වැව් බැම්මට පහළින් පිහිටි නගරය හෝ විශාල ගම්මානය, ශිලා ලේඛනයෙහි 'කුරුන්ගම' ලෙස හඳුන්වා ඇත. එහි සාධක කුඩා දියපහරවල් දිගේ දක්නට ලැබෙන මැටි බඳුන් කැබලිවලින් පැහැදිලි වේ. මෙහි දෙමළ නාමය 'කුරුන්තන්-ඌර්' යන්නයි. පසුකාලීනව මෙහි පදිංචි වූ දෙමළ වැසියන් මෙහි කෝවිලක් ඉදිකළ අතර, ඔවුන් සංඝබෝධි රජු විසින් කරවන ලද විහාරය සහ අනෙකුත් ගොඩනැඟිලි කඩා බිඳ දමා, ඒවායේ තිබූ ගඩොල් සහ ගල් නිර්මාණ සියල්ලම පාහේ එම කෝවිල ඉදිකිරීම සඳහා රැගෙන ගොස් ඇත.&quot;'''

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887)
 |author= Henry Parker 
 |volume= XLVI 1886
 |language=en
 |isbn = 
}})}}}}
}}

​මෙම පුදබිමේ පෞරාණිකත්වය පිළිබඳ අදහස් දක්වමින් පාකර් සඳහන් කරන්නේ කුරුන්දි පුදබිම මෙන් ම කුරුන්තන්කුලම වැව ද ක්‍රිස්තු පූර්ව තෙවැනි සියවසේ මැද කාලයට අයත් විය හැකි බවයි. විහාරවාසී භික්ෂූන් වහන්සේගේ ජල අවශ්‍යතාවේ අනිවාර්ය බව නිසා වැව බිහි වීමට පෙර මෙම විහාරය ඉදිකිරීමට ඇති අවකාශය සීමිත බව පාකර්ගේ ප්‍රකාශයේ අධ්‍යාහාරගත ව ඇත. තන්නිර්මුරුප්පු වැවේ නිර්මාණ කාලය ඒ හා සමගාමී ද ඊට පසු කාලීන ද යන්න අවිනිශ්චිත බවත් ඔහු දක්වා තිබේ. මෙම වාපි කර්මාන්තයන්ගේ සොරොව් සඳහා යොදාගෙන ඇති ගඩොල් පසු කාලීන ලක්ෂණ නිරූපණය කළ ද එම සොරොව්වේ පසු ව සිදු කළ ප්‍රතිසංස්කරණයන්ගේ දී එක් වූ ඒවා බව
​ද ඔහු වැඩිදුරටත් පෙන්වා දී ඇත. ලක්දිව රාජාවලිය හෙබවූ සිංහල රජවරු, විටෙක සියලු රජවරුන් කුරුන්දි විහාරයට පැමිණෙන්නට ඇති බව කීමට තරම් පාකර් උත්සුක වීමෙන් ම ඔහු මෙම ස්ථානයේ දුන් වැදගත්කම පැහැදිලි වේ. පාකර්ට අනුව මෙරට ඇති වෙනත් ඕනෑම ප්‍රමුඛ පුදබිමක් හා සමාන තත්ත්වයෙහි ලා සැලකිය හැකි පුදබිමක් වශයෙන් කුරුන්දි විහාරය වටහා ගැනීමට හැකි ය.&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Report on  the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys p.449 
 |year=1887
 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1909,Ancient Ceylon 
 |author= Parker Henry(2011)
 |volume=
 |language=en
 |isbn =  
}}&lt;/ref&gt;

===ජේ.පී.ලෙවිස්ගේ වාර්තා===
1895 වසරේ දී වවුනියාව හා මුලතිව් දිස්ත්‍රික්ක ඇතුළත් වන්නි ප්‍රදේශය පිළිබඳ අත්පොත පළකළ මෙරට යටත් විජිත පාලකයෙකු වූ ජේ.පී. ලුවිස් විසින් 1884 වසරේ දී රාජකීය ආසියාතික සංගමයේ ලංකා ශාඛාවේ සඟරාව සඳහා සපයන ලද තරමක් දිගු ලිපිය සඳහා එක්කර ඇති සිතියමේ ද වත්මන් කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති ස්ථානයට තදානුරූපී අයුරින් 'කුරුන්දිමලේ (Kurundimalai)' නම් ස්ථානයත් ඊට සාබද ව තන්නිමුරුප්පු නම් ස්ථානයත් සඳහන් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1894.Arch.Eoijogy of the Wanni,journal of Royal Asiatic Society ( Ceylon )
 |author= Lewis,J.P
 |volume= XIII,No.45,pp.151-178
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;  එබැවින් කුරුන්දි විහාරයේ ස්ථානගත වීම පිළිබඳව පැහැදිලි කර ගැනීමේ දී මෙවැනි සටහන් ද බෙහෙවින් පාදක වන්නට ඇතැයි සිතිය හැකි වේ. ලුවිස් වවුනියාව හා මුලතිව් දිස්ත්‍රික්ක ඇතුළත් වන්නිය ප්‍රදේශය පිළිබඳ අත්පොත නම් කෘතියේ සටහන් කර ඇති පළාතේ පුරාවිද්‍යාව පිළිබඳ කොටසේ දී කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳ ව තොරතුරු ද අන්තර්ගත කිරීමට අමතක කර නැත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1895.Manual of the Vanni Districts
 |author= Lewis,J.P
 |volume= pp.298
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; තන්නිමුරුප්පු වැව පිළිබඳ සිදු කරන සාකච්ඡාව තුළ 'කුරුන්දිමලය වනාහි බුදුන් වහන්සේ දෙවැනි වර ලංකාවට වැඩම කළා යැයි පැවසෙන ස්ථානය බව' හෙන්රි පාකර් උපුටා දක්වමින් පෙන්වා ඇත. එමෙන් ම, ලුවිස් විසින් තම කෘතියේ දී පාකර් ද උපුටා දක්වමින් කුරුන්දි විහාරය හා තදාශ්‍රිත පුරාවිද්‍යා සාධක පිළිබඳ පිටු දෙකක පමණ සැලකිය යුතු විස්තරයක් සපයා ඇත. එහි ආරම්භයේ දී ම මෙම විහාරයේ ව්‍යාප්තිය පිළිබඳ දක්වමින් කුරුන්දන්කුලම වැවේ දකුණු අන්තයේ පිහිටා ඇති කුරුන්තන්මලේ හෝ පියන්ගල විහාරය වනාහි සමස්ත පළාතේ ම විශාල ම ව්‍යාප්තියක් දක්වන පෞරාණික විහාරය බව පෙන්වා දී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1895.Manual of the Vanni Districts
 |author= Lewis,J.P
 |volume= pp.298,310-312
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; 

​කුරුන්දි වැව ඉදිරිපස බැම්මට පහළ පිහිටි විහාර නිර්මාණයන්ගේ විනාශය පිළිබඳ දක්වමින් ලුවිස් තබා ඇති පාදක සටහන ද මෙම කතිකාවේ දී අත් නොහළ හැකි තොරතුරක් අනාවරණය කරයි. එහි දැක්වෙන අන්දමට, කුරුන්දන්මලේ විහාරයේ පැවති ගල්කණු එම ස්ථානයෙන් ඉවත් කර ඒවා භාවිතා කරමින් මුල්ලිවයික්කාල් කෝවිල නිර්මාණය කර ඇත.ඔහු විශ්වාස කරන පරිදි මෙය සිදු වී ඇත්තේ 1858 තරම් මෑත කාලයක දී ය.එම කෝවිලේ දොරටුව පවා නිර්මාණය කර ඇත්තේ කුරුන්දි කන්දෙන් රැගෙන ගිය කැටයම් කළ ගල් කුලුණුවලින් බව ද ඔහු වැඩිදුරටත් සඳහන් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1895.Manual of the Vanni Districts
 |author= Lewis,J.P
 |volume= pp.312
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; 
===එච්.සී.පී.බෙල්ගේ වාර්තා===

මෙරට පළමු වැනි පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් වූ එච්.සී.පී. බෙල් විසින් 1905 වසරට අදාළ ව 1909 වසරේ දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස්ගේ වාර්ෂික පාලන වාර්තාවේ 'කුරුන්දි විහාරය හා අවට කලාපය' පිළිබඳ පිටු කීපයක් පුරා ඇති විස්තරයක් දක්වා ඇත. එම ලේඛනයේ කුරුන්තන් මලේ (Kuruntan-malai) නම් ගිරිය පාමුල ඇති නටබුන් සහිත මෙම පුදබිම පිළිබඳ එකල සිටි පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් විසින් සපයා ඇති විස්තරය කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා බිම පිළිබඳ මෙතෙක් ලේඛනගත වී ඇති අගනා ම පුරාවිද්‍යා ක්ෂේත්‍ර වාර්තාවකි. කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා භූමිය පිළිබඳ පුළුල් විවරණයක් සපයමින් සිදු කර ඇති විස්තරය අනුව පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස්වරයා එම ස්ථානයේ සැලකිය යුතු කාලයක් ගත කර සම්පාදනය කළ විවරණයක් බව පෙනී යයි. මෙම ස්ථානයේ කන්ද මත හා ඒ වටා පිහිටා ඇති පෞරාණික නටබුන්, කන්ද පාමුල පිහිටි වැව හා තදාශ්‍රිත කලාපයේ විසිරී ඇති නටබුන් මෙන් ම පුරාවිද්‍යා සාධක පිළිබඳ ව ප්‍රමාණවත් සවිස්තරාත්මක කරුණු මෙම වාර්තාවේ ඇතුළත් වී පැවතීමෙන් මෙය සනාථ වේ. &lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.59
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
&lt;! _ _ ===සෙනරත් පරණවිතානයන්ගේ වාර්තා===  _ _ &gt;
&lt;! _ _ ===චාල්ස් ගොඩකුඹුරයන්ගේ වාර්තා=== _ _ &gt;

===එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ගේ වාර්තා===
කුරුඳු කන්දේ විහාරය පිළිබඳව අවස්ථා කිහිපයකදීම සටහන් සපයා ඇති ලේඛකයෙකු වශයෙන් එහි ප්‍රවර්ධනය මෙන්ම පුනරුත්ථාපනයක් අපේක්ෂා කළ යතිවරයන් වහන්සේ නමක වශයෙන් පුජ්‍ය එල්ලාවල මේධානන්ද නායක හිමියන් හඳුනාගත හැකි වේ. උන් වහන්සේ විසින් සම්පාදනය කරන ලද ලේඛන ගණනාවක් අතරින් ප්‍රමුඛ ලේඛනයක් වන &quot;නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය&quot; නම් කෘතියේදී මුලතිව්හි පිහිටි කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳව විශේෂ සටහනක් තබා ඇත.

එහිදී ලක්දිව බොහෝ තැන්වලදී වනවාටත් වඩා උතුරු හා නැගෙනහිර පළාත් තුළදී සියලු පුරාකෘතිවලට මෙන්ම විශේෂයෙන් බෞද්ධ පුරාකෘති අරබයා ඇති වී තිබෙන ව්‍යසනකාරී තත්ත්වය පිළිබඳ අදාළ බලධාරීන් නිසි කලෙකදී අවධානය යොමු කර අදාළ පිළිවෙත් යෙදුවේ නම් සමීප කාලීනව විනාශ කළ බොහෝ පුරාකෘති හා පුරාවිද්‍යා ස්ථාන ආරක්ෂා කරගත හැකිව පැවතිණු බව උන්වහන්සේ ප්‍රකාශ කරයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.412
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;
​
​එල්ලාවල මේධානන්ද හිමිපාණන් වහන්සේ මුල්වරට (එනම් 1964 වසරේ විය යුතුයි) මෙම පුදබිම ගවේෂණය සිදු කරන අවස්ථාවේදී එවකට මෙහි පැවති දුෂ්කරතාව සහ පුදබිම පිළිබඳව විස්තර කර තිබේ.

{{Blockquote 
|text=
'''​&quot;මේ සම්පූර්ණයෙන්ම වැසී ඇති ප්‍රදේශයකි. නෙල්ලාරු(මනල්ආරු යන්න විස්තර වේ) හරස් කර තන්නිමුරුප්පු වැව කර තිබේ. එය කුරුන්දම්මලේට දකුණින් පිහිටියේය. කන්දට උතුරු පැත්තෙන් කුරුන්දන්කුලම් වැව පිහිටියේය. මේ වැව් දෙකම පුරාණ නිර්මාණයක් බව ඒ ආශ්‍රිත නටබුන්වලින් පැහැදිලි වෙයි. වැව් දෙක එකට සම්බන්ධ කළැයි සැලකෙන ඇළක් ඇති බව අපට මඟ පෙන්වීමට ගිය දෙමළ ජාතිකයා කීයේය. මේ කන්දට සමහර විට පියන්කල්ලු යන්නද ව්‍යවහාර කෙරේ. එය පියන්ගල යන්නෙහි දෙමළ ඌරුවකි. කන්ද අක්කර සියයකට වැඩියයි සිතමි. මෙහි මුදුන ඕවාල හැඩය ගත් තැනකි. එතැනට පිවිසීමට ඇති උතුරු, දකුණු දෙපසින්ම මාර්ග තිබී ඇත. ඒවායේ ශේෂ දැනට (1964) දක්නට ලැබේ.&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.413
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.413
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;
}}

​කුරුන්දි විහාරයේ ඇති පෞරාණික වාස්තු නිර්මාණ පිළිබඳව එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන් විසින් තොරතුරු ඉදිරිපත් කර ඇතත් උන් වහන්සේ මෙම විහාර ආකෘතිය හෝ එහි සම්ප්‍රදාය පිළිබඳව හෝ අදහසක් ඉදිරිපත් කිරීමට උත්සුක වී නොමැත. මෙම කන්ද මුදුනේ ඇති වෘත්තාකාර වාස්තු ව්‍යුහය උන් වහන්සේ විසින් වටදාගෙයක් වශයෙන් හඳුනා ගැනීමට උත්සාහ ගෙන ඇතත් එම ව්‍යුහය බෝධිඝරයක් බව එහි දෘෂ්‍යමාන ලක්ෂණ අනුව නිශ්චිතව හඳුනාගත හැකිව පවතී.මෙම විහාරයේ විහාර ආකෘතිය පිළිබඳ අවධානය යොමු කරනවිට එම හඳුනාගැනීම විශ්වසනීය ආකාරයෙන් තහවුරු වේ.එමෙන්ම, උන්වහන්සේ විසින් එම ස්ථානයේ දැකගත හැකි ගඩොළු නිසැක වශයෙන් ම ඉතා පැරණි යුගයට අයත් බව දක්වා නැතත් එවැනි නිගමනයකට පැමිණීම සඳහා අදාළ කරගත් සාධක හෝ එවැනි නිගමනයකට එළැඹුණු ආකාරය පැහැදිලි කර නැත.

මේධානන්ද හිමියන්ගේ සටහනේ කුරුන්දි විහාරයෙන් අනාවරණය වී ඇති සෙල්ලිපිය පිළිබඳ ව ද තවදුරටත් තම නිරීක්ෂණයක් හා උපකල්පනයක් දක්වා ඇත.

{{Blockquote 
|text=
​'''&quot;කුරුන්දන්කුලම නම් වූ සෙල්ලිපියක තුන්වන මිහිඳු රජු (801-804) ගැන කියවෙන බවත්, ජලය පිළිබඳ ආරවුලක් විසඳීමට රජු එහි ගිය බවත්, ඒ ප්‍රදේශය 'කුරුන්ගම' නමින් ලිපියේ සඳහන් වන බවත් වාර්තාවක දක්වා ඇත. මේ ජල ප්‍රශ්නයට හේතු වූයේ තන්නිමුරුප්පු වැවේ ජලය බව සී.ඩබ්ලියු. නිකලස් මහතා දක්වයි. එහෙත් මේ ලිපිය සෑහෙන පමණ සෙවූ මුත් අපට සොයාගත නොහැකි විය.&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.414
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.414
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;
}}

​මෙහි දැක්වෙන සෙල්ලිපිය පිළිබඳ ව සෙවීමට උනන්දු වෙමින් එය අනාවරණය කරගත නොහැකි වූ බව උන් වහන්සේ දක්වා ඇතත් මෙම සෙල්ලිපිය කන්ද මුදුනේ නොව පහළ පිහිටි වැවේ බැම්මට පහළින් ස්ථානගත වූ විහාරයේ පිළිම ගෙයක් ඉදිරිපස පැවතිය දී 2020 දී හමු විය.ඊට අමතරව,​මෙම ප්‍රදේශය පිළිබඳව සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවල දැක්වෙන විවිධ කරුණු සංගෘහිත කරමින් එල්ලාවල මෙධානන්ද හිමියන් වැඩිදුරටත් කරුණු දක්වා තිබේ.

{{Blockquote 
|text=
'''&quot; ​'කුරුන්දක' නමින් ගමක් ගැන අට්ඨ කතාවල කීප විටකම දක්නට ලැබේ. කුරුඳුගමුරට යනුවෙන් කඩඉම් පොත්වල දැක්වෙනුයේ පෙදෙසක් ගැනය. පදී රට, කුරුඳු රටට සමීපව පිහිටි බව පූජාවලිය, නිකාය සංග්‍රහය ආදියෙන් පෙනී යයි. කුරුඳුගමු රට, කුරුඳු රට, කුරුන්දක ආදී වශයෙන් සඳහන් වන්නේ එකම පෙදෙසක් විය යුතුය. පදිරට යනු පදවිය නමින් දැන් හැඳින්වෙන ප්‍රදේශයයි. 2 වන පැරකුම්බා රජු (1236-1270) විසින් විනාශ කරන ලද කාලිංග මාඝගේ බල කඳවුරක් කුරුන්දියෙහි වූ බව මූලාශ්‍රවල දැක්වේ. ඊට ආසන්න කාලයේ ලංකාව ආක්‍රමණය කළ චන්ද්‍රභානුගේ කඳවුරක් මෙහි පිහිටුවා ගත් බවත්, එහි සිංහලයන් තමා වසඟයට ගත් බවත් දැක්වේ. කුරුඳුරට වර්තමාන කදෑකෝරළය හා තඩවන් කෝරළය යැයි අයිවර්ස් මහතා කියයි. වව්නියාව දිසාවට අයත් කරිකට්ටුමලෙයි දකුණු කොටස විය හැකි බව සමහරකුගේ මතයයි. 1 අග්බෝ රජු (571-604) කුරුන්ද නම් විහාරයක් කරවා ඇත්තේය. 1 විජයබාහු රජු (1055-1110) කුරුඳු විහාරය ප්‍රතිසංස්කරණය කරවා කුරුන්ද වාපී නමින් වැවක්ද, පොල් උයනක්ද කරවීය. ඛල්ලාඨ නාග රජු (100-103) කුරුන්දවාශෝක විහාරය තැන වූයේය. මේ ගැන සඳහන් වන පැරණිම වංශ කතා ගත සිද්ධිය මෙයයි. එහෙත් සමහර අට්ඨ කතා වංශ කතාවලට වඩා පැරණිය. සිංහලයේ පැවැති පැරණි හෙළ අටුවා අතර කුරුන්දට්ඨ කතාව එකකි. එයට මේ නම ඇති වූයේ කුරුන්දිකවෙලු විහාරයෙහි ලියන ලද නිසා බව සඳහන් වේ. ඛල්ලාට නාග රජු විසින් කරවන ලද විහාරය කුරුන්දපාසක, කුරුන්දවාශෝක වන දෙනමින්ම මහාවංස පිටපත්වල සඳහන් වී තිබේ.&quot;'''

&lt;br&gt;{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.414,415
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.414,415
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;
}}

​කාලානුරූපී ව ඓතිහාසික අනන්‍යතාව බොඳ වී පැවති මෙම ඓතිහාසික බෞද්ධ ප්‍රදේශයේ ස්ථාන නාමය පිළිබඳ ව අදහසක් ඉදිරිපත් කර ඇත.

{{Blockquote 
|text=
'''&quot;​කුරුන්දවාශෝක කුරුන්දවාපි අශෝක අනුමත කෙටිවීමක් බව පෙනේ. කුරුඳුවැව අසල වූ අශෝක විහාරය ඒ නමින් හැඳින්වූවා විය යුතුය. කෙසේ හෝ මේ සියල්ලේම කුරුන්ද යන කොටස සුරැකී තිබේ. මුලින් කී සෙල්ලිපියේ කුරුන්ගම ගැන සඳහන් වේ. වර්තමාන 'කුරුන්දම' යන මේ නමේම ව්‍යවහාරයකි. ඒ අනුව අට්ඨකතා (සීහලට්ඨ කතා) රචිත යුගයේ එනම් මිහිඳු මා හිමි යුගයේ සිටම කුරුන්දගම හා එම විහාරය පැවතියේය. එහි නම අද දක්වාම වෙනස් වී නැත. සිංහල අටුවා ලිවීමේදී මෙහිදී එක අටුවාවක් ලියැවිණි.එසේනම් ක්‍රිස්තු පූර්ව යුගයේ මේ ප්‍රදේශය දියුණුව තිබූ බවත් සිංහල බෞද්ධයන් පදිංචිව සිටි බවත් පැහදිලිය.&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.415
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.415
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;
}}

කුරුන්දි පුදබිම හා තන්නිමුරුප්පු වැව පිළිබඳව 2016 වසරේ දී උන් වහන්සේ විසින් නැවතත් කරුණු සංග්‍රහ කර ඇත. එහි දී උන් වහන්සේ දක්වා ඇති කරුණු අනුව, කඳුගැටය පාමුල හරියේ ත්‍රස්තවාදී උවදුර ඇති වීමට පෙර කාලයේ දී ස්වාමීන් වහන්සේ නමක් වැඩ සිටීම සඳහා නිමවන ලද ගොඩනැගිල්ලක ශේෂ පැවති බව සඳහන් කර ඇත. ඒ අනුව,  2023 දි සිදුකළ පුරාවිද්‍යාඥයන් සහ විද්‍යාර්ථයන් කුරුන්දිය අවට සිදුකරන ලද නිරීක්ෂණ චාරිකාවේ දී 1978 දී පමණ මෙම ස්ථානයේ බෞද්ධ භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් වැඩසිටි බවට තොරතුරු අනාවරණය කරගත හැකි විය. කුමාරපුරම් ප්‍රදේශවාසීන් විසින් මෙම කරුණ අනාවරණය කළ අතර ඔවුන් භික්ෂූන් වහන්සේට දානය පවා පූජා කළ බව වැඩිදුරටත් අනාවරණය කරන ලදී.ඒ අනුව මෙම පුද බිම සක්‍රීය කිරීමට යම් පිරිසක් උත්සුක වූ බව පැහැදිලි වේ.​උන් වහන්සේ දක්වා ඇති විස්තර අතර ඉහළ මළුවේ පිහිටි අඩි 12.6ක් දිග ගල් කණුවක දළ වශයෙන් ක්‍රිස්තු වර්ෂ සිව් වැනි සියවසට පමණ අයත් විය හැකි අකුරින් සටහන් කරන ලද ලිපියක් ඇති බවත් එහි ‘රකිබල’ යන කොටස කියවිය හැකි බවත් දක්වා ඇත.&lt;ref&gt; {{cite book
 |title=ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ (2016)
 |author= එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි
 |volume= p.62
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;නමුත් තවමත් එම ශිලා ස්ථම්භය හමු වී නොමැත.මෙම පුදබිමේ ඇති පිළිම ගේ පිළිබඳව විස්තර කරමින් උන් වහන්සේ පහත විස්තරය දක්වා ඇත.

{{Blockquote 
|text=
'''​&quot;මේ එක් ගොඩනැගිල්ලකට අයත් පියගැටපෙළක් කිසියම් සාහසිකයකු විසින් ගලවා පසෙකට පෙරළා ඇත්තේ නිධාන සෙවීමට විය යුතුය. එහි සම්පූර්ණ පිටතට දෙකක් හා කැබලි දෙකක් ඉවත දමා ඇති අතර, එකක් සඳකඩ පහණ සමඟ එක්ව සිටී. දෙපස කොරවක්ගල් දෙකකට හානි කර තිබේ. සඳකඩ පහණේ අර්ධපද්මය හා ගිනිසිළු පෙළ පමණක් නිරූපිත වන බැවින් එය වැඩෙමින් පැවති යුගයේ නිර්මාණයක් බව පෙනේ. ඒ අසල පැත්තක කොටු කැටයම් කළ ගල් පුවරුවක් වෙයි. එය කුමක් සඳහා යෙදුවක් ද යන්න පැහැදිලි නැත.&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|( {{cite book
 |title=ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ (2016)
 |author= එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි
 |volume= p.63,64
 |language=si
 |isbn = 
}})}}}}&lt;ref&gt; {{cite book
 |title=ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ (2016)
 |author= එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි
 |volume= p.63,64
 |language=si
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;
}}

​මෙම කෘතියේ කුරුන්දි විහාරයේ පුරාවස්තු ගවේෂණය පිළිබඳ ලිපියේ දී ද දක්වා ඇති පිළිම ගේ පියගැටපෙළ ආසන්න නිදන් හොරුන් විසින් සිදු කළ විනාශය 2016 වසර වන විටත් සිදු වී පැවති බව මේ සටහන අනුව තහවුරු වේ. මේ තොරතුරු හා මේ පිළිබඳ අනෙකුත් පුද්ගල විස්තර අනුව සැළකීමේ දී බොහෝ විට මෙම උපද්‍රව ත්‍රස්තවාදී යුද්ධය අවසන් වූ 2009 වසරින් පසුව හා 2016 කාලයට පෙරතුව සිදු වූ බව අනුමාන කිරීමට හැකියාවක් පවතී. මෙම සඳකඩ පහණේ දක්නට ලැබෙන කලාත්මක ලක්ෂණ විස්තර කරමින් උන්වහන්සේ සිදු කර ඇති නිගමනය වඩාත් පැහැදිලි කරන්නේ නම් මෙම නිර්මාණයේ පවතින කලාත්මක ලක්ෂණ අනුව අනුරාධපුර යුගයේ දෙවැනි භාගයේ මැද කාලයට අයත් වන්නක් බව දැකිය හැකි වේ. මෙම පිළිම ගේ වාස්තු ලක්ෂණ හා අවශේෂ පුරාවිද්‍යා සාධක ද ඊට සපුරා ම පාහේ අනුගත වන බවත් දැක්විය යුතු වේ. මේධානන්ද හිමියන් විසින් දක්වා ඇති කොටු සටහන් කළ ගල් පුවරුව අනෙකක් නොව මෙම පිළිමගේ තුළ බුද්ධ ප්‍රතිමාව වඩා හිඳවූ ස්ථානය යටින් පූජාර්හ නිධන් ද්‍රව්‍යය තැන්පත් කොට පැවති යන්ත්‍ර ගල (රත්නන්‍යාසය ) බවට වර්තමානයේ දී පුරාවිද්‍යාඥයන් හඳුනාගෙන තිබේ.

===ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර්ගේ වාර්තා===

ලක්දිව වාපි කර්මාන්ත හා වාරිමාර්ග නගා සිටුවීම මගින් කෘෂි කර්මාන්තය නගා සිටුවීමට මහත් වෙහෙසක් ගත්, ඒ වෙනුවෙන් අගනා කැපකිරීමක් සිදු කළ ඉංජිනේරු, රිචඩ් ලෙස්ලි බ්‍රෝහියර් විසින් මෙරට වාපි කර්මාන්ත අරභයා සම්පාදනය කරන ලද විශිෂ්ට නිබන්ධනයක් වූ &quot;ලක්දිව පුරාතන වාරිකර්මාන්ත&quot; නම් නිබන්ධනයේ දී ද මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ කරුණු දක්වා තිබේ.

​ලක්දිව, උතුරු කලාපයේ පිහිටි විශාල මෙන්ම වැදගත්ම වාපි කර්මාන්තයක් වූ ‘තන්නිමුරුප්පු වැව’ පිළිබඳ සාකච්ඡාව අතරතුර කුරුන්දි බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ප්‍රදේශය පිළිබඳව ද කරුණු දැක්වීමට එතුමා උත්සුක වී ඇති බව එම නිබන්ධනයෙන් පැහැදිලි වේ. පුරාවිද්‍යා හෝ ඉතිහාස විෂයයෙන් පරිබාහිර විෂයක් පිළිබඳ සිදු කළ නිබන්ධනයක දී ද මෙම විහාරය පිළිබඳ තොරතුරු අන්තර්ගත කිරීමට තරම් එතුමා උත්සුක වීමෙන් මෙම ඓතිහාසික ස්ථානය පිළිබඳ පවතින වැදගත්කමත් කොතෙක් ද යන්න ඒ තුළින් මනාව පෙන්නුම් කෙරෙයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග(1935) 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර්,පරිවර්තනය එල්.පියසේන(2001)
 |volume= pp.22,23
 |language=si
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote
|text='''&quot;මේ වැව් දෙක(තන්නිමුරුප්පු වැව සහ කුරුන්දි වැව) අතර පිහිටි කුරුන්තන්මලේ නොහොත් පියංගල කන්ද සර්වඥයන්වහන්සේ දෙවැනි වර ලංකාවට වැඩිය වර වැඩ සිටි ස්ථානයක් යයි පරම්පරානුගත හිමිකම් පවතී. මෙය ඉතා විශාල නටබුන්ගෙන් ඇති භූමියකි. ඒ අතර කුරුන්තන් කුලමේ වැව් බැම්ම කෙළවර පටන් කඳු මුදුන දක්වා යන ගල්පඩි පෙළක් තිබේ. කන්ද ක්‍රමයෙන් සිහින්ව ගොස් (කිකිළි බිජුවක ආකාර) මුදුන සමතලාවක් ය. ගල්පඩිපෙළට මූනලා තිබෙන පැත්තේ ඇතැම් විට මුදුන වටේ ම වෙන්ටත් පුළුවන. සතරැස් කොට කපන ලද ගලින් බැඳි අඩි 7 ක් හෝ 8 ක් උසැතිව තිබුණේ ය.

'''​මෙම කන්ද මුදුනේ තිබෙන නෂ්ටාවශේෂ හා ඒ අසළ තිබෙන්නා වූ තවත් දේද ස්ථානය සම්බන්ධව පවතින කථා ප්‍රවෘත්තිය සැබෑ බව ඔප්පු වීමට සහ ඉඩම ඇදින ගැනීමට ද ආධාර වේ. (මෙම දිරාපත්වීම කල්යාම නිසා සිදුවූවක් නොව ඕනෑකමින් කරන ලද කැඩීම් බිඳීම්ය.) කතාව නිවැරදි නම් කුරුන්ත කුලම අඩු වශයෙන් ක්‍රි.ව. ඉහත තුන්වෙනි ශතවර්ෂයේ මැද හරිය දක්වා අතීත කාලය පෙන්වයි. මක්නිසා ද යන හොත් මෙහි වාසය කළ සංඝයාට වැව් නැතිව නම් දිය ලබාගන්ට තැනක් නැති නිසාය.

'''​තන්නිමුරුප්පුවත් ඒ කාලයේදී ම කළා ද නැතුව පසුකාලයක කරණ ලද්දක් ද යනු නියම වශයෙන් දැන ගැනීමට යමක් නැත. පාකර් ලියන්නේ &quot;දියදොරටු දෙක බැඳීමට පාවිච්චි කර තිබෙන ගඩොල් මෑත කාලීන ඒවාය. නුමුත් ලංකාවේ උතුරු කොටසේ බොහෝ ස්ථානවල සිදු වී තිබෙන ප්‍රකාර මෙම දිය දොරටුවල පළමු බැම්ම කඩාගිය බොහෝ කාලයකට පසු නැවත බැඳි ඒවා වෙන්ට පුළුවන&quot; කියාය.

'''​එම මහතාගේම වැඩිපුර කීමක් නම්, මෙම ස්ථානය සිංහල රජවරු බොහෝ දෙනෙක් ඇතැම් විට සියල්ලෝමත් තමන් පැමිණි බව පෙන්වීමට වැඩි සලකුණු තබා නැතත්, මේ ස්ථානයට පැමිණිය හුය, කියා ය.&quot;

&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}})}}}}
}}

මෙහිදී අවධානය යොමු කළ යුතු කරුණ නම් පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සිදුව ඇති විනාශයන් ස්වභාවිකව සිදු වූවක් නොවන බවත් ඕනෑකමින් කිසියම් පිරිසක් විසින් සිදු කරන ලද ඒවා වන බවට වාර්තා කර තිබීමයි.ඊට අමතරව බුදුරජාණන් වහන්සේ දෙවැනිවර ලංකාගමනයේ දී වැඩි බවට වන ජනප්‍රවාදය හා පුරාවස්තු විසිරී පවතින ප්‍රදේශය කොපමණ ද යන්න දක්වා සිටියි.තවද,කුරුන්දි පුවරු ලිපිය පිළිබඳව ද හෙන්රි පාකර් තැබූ සටහන් විස්තර කරමින් විස්තරයක් හා කුරන්දි වැවේ වෑකන්දට පහළින් තිබූ ගම්මානය ගැන ද සංක්ෂිප්ත අදහසක් එතුමා දක්වා තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්,pp.22,23
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote 
|text='''​බැම්මට පහළ පළමුවෙනි සංඝබෝධි රජ (ක්‍රි.ව. 246-248) විහාරයක් කරවූයේ ය. ඊට බොහෝ කලකට පසු පස්වෙනි දප්පුල රජ තමන් රජ පැමිණි පළමුවන අවුරුද්දේ එක් විහාරයක නැවතත් සංඝයා නැවැත් වූයේ ය. මෙහි ක්‍රි.ව. 965 වෙන්ට පුළුවන. තුන්වෙනි මිහිඳු රජ තමන් රජ පැමිණි අටවැනි අවුරුද්දේ තම මෑණියන් හා දියණියනුත් සමඟ වැවබලන්ට ගොස් සංඝබෝධි රජ විසින් ගොඩනගා මිහිඳු රජ විසින් ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද විහාරයේ මහත් ගල්පොරුවක ලංකාවේ සමහවෙන ගල් සන්නස් වලින් ඉතාම දීර්ඝ එකක්වන දික්ගල් සන්නසක් කොටවා තිබේ.

'''​පාකර් තවත් කියන්නේ 'එය කොටා තිබෙන ගල් මුහුණට කල්යාමෙන් සිදුවී තිබෙන අනතුර නිසා සන්නසේ වචනවලින් වැඩි කොටස කියවන්ට බැරිකම කනගාටුදායකය. ප්‍රධාන කොටම එහි පදිංචි සංඝයා විසින් පිළිපැදිය යුතු ව්‍යවස්ථා පන්තියක් එහි සන්නසෙහි අඩංගු වේ. නුමුත් වඩා සැලකිය යුතු සාමාන්‍ය කරුණු ස්වල්පයක් එහි ඇතුළත් වේ. ‘රජ්ජුරුවන්ගේ මහා වැව' ගැන එහි සඳහනක් ඇත. (එය තන්නිමුරුප්පුව මෙන් පෙනේ.) තව ද ගොවිතැනට අනතුරු වන සමහර ආරවුල් ගැනද එහි සඳහන් වී තිබේ. රජතෙම (තමන්ගේ අක්ෂර වින්‍යාසය ගැන සැකසහිත වූයෙන්) සන්නස කපන ලද්දේ තමා විසින්ම බව කියා මෙම ව්‍යවස්ථා අක්ෂර අඩුවුනත් කිසිවෙකු විසින් කඩ කරන්නේවත්, අමුතු කරන්නේවත් නැතුව, බලපිහිටීම ඇතුව නොකඩවා ගෙන යන්නේ යයි අණකරන්නේ ය කියාය.

'''​කුරුන්තන් කුලමේ වැකන්දට පහත් පැත්තේ ගොඩනගා තිබුණ ගම හෝ නියම්ගම්, කුඩා දියපාරවල්වල සමහවෙන කැබිලිති කඩුවලින් ඒ ගැන විභාග කළ අයට සම්භ විය. ඉහත සඳහන් කළ පුරාණ ගල්සන්නසේ මෙම වාස භූමියට කුරුම් ගම යයි නම්කර ඇත.

&lt;br&gt;{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}})}}}}
}}

මීට අමතරව,දකුණු ඉන්දියානු ආක්‍රමණ වලින් විහාරයට වූ විනාශය සහ 13,14 වන සියවස් වලින් පසුව මෙම ප්‍රදේශයන් ජන ශුන්‍ය වූ බව පැහැදිලි අයුරින් බ්‍රෝහියර් තම වාර්තාව තුළ ප්‍රකාශ කර තිබේ.එයින් ගම්‍ය වන වැදගත් කරුණක් නම් වන්නේ උතුරේ ප්‍රදේශයට අයත් මුලතිව් සහ වවුනියා ආදී වන්නි ප්‍රදේශය සියවස් කිහිපයක් ජන ශුන්‍යව පැවතී බවත් හා දැන් එම ප්‍රදේශවල පදිංචිව සිටින දමිළ ජනතාව එහි පාරම්පරික ජනතාව නොවන බවයි.

{{Blockquote 
|text=
'''​එම ස්ථානයට දෙමළෙන් කරුන්තන්ඌරු යයි කියති. කල් යත් යත් දකුණු ඉන්දියාවෙන් ගොඩබැස එහි පදිංචි වූ අය සංඝබෝධි රජ විසින් කරවූ විහාරය ද, අනිකුත් ගොඩනැගිලිද බිඳහෙලා එහි ගල් ගඩොල් ආදියෙන් කෝවිලක් මෙහි සෑදූ බව පෙනේ. නමුත් පරම්පරානුගත කතාවකින් හෝ ඉතිහාසික ලියවිල්ලකින් හෝ වැව් බැම්ම බිඳුනු කාලයවත් නගරය පාළුවට හැරිය කාලයවත් පෙන්වන්නේ නැත. දකින්නට තිබෙන දේ මෙම භූමියෙහි දහ තුන්වෙනි හෝ දහ හතරවෙනි ශත වර්ෂයෙන් මෙහා එහි කිසිවෙක් පදිංචිව සිටි බවක් නොපෙන් වයි.&quot;'''

&lt;br&gt;{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්,pp 22,23
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1}}&lt;/ref&gt;
}}


​බ්‍රෝහියර් දක්වා ඇති සටහන අනුව ඔහුගේ කාලය වන විට විද්‍යාමාන වූ වැදගත් ලේඛන පිළිබඳ සුපරීක්ෂාකාරී වෙමින් මෙම පෞරාණික පුරාවිද්‍යා බිම පිළිබඳ සාරාංශය ම හකුළා දැක්වීමට තරම් සමත් වී ඇති බව පැහැදිලි වේ. එහි මෙම විහාරයේ ආරම්භය, ඒ සඳහා විවිධ අවස්ථාවල දායකත්වය දැක්වූ රජවරුන් හා ප්‍රධානීන්ගේ මැදිහත් වීම, ස්ථානයේ පැවැත්ම හා එහි පරිහානිය සම්බන්ධ අදාළ කරුණු ආදිය ද පෙළ ගස්වා ඇති ආකාරය ඔහුගේ වාර්තා තුළින් මනාව දැකගත හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}}&lt;/ref&gt;

===සී.ඩබ්.නිකලස්ගේ වාර්තා===

මෙරට ඓතිහාසික පුරාවිද්‍යාව අරබයා බිහි වූ ශ්‍රේෂ්ඨ විද්වතකු වන සිරිල් වේස් නිකලස් මහතා තමන් සම්පාදනය කළ &quot;පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය&quot; නම් කෘතියේ දී කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳව අඟනා විස්තරයක් සපයා ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය 
 |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන 
 |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය
 |language=si
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; විවිධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර,අභිලේඛන හා පුරාවිද්‍යා මූලාශ්‍ර විග්‍රහ කරමින් එතුමා දක්වා ඇති අදහස පහත පරිදි වේ.

{{Blockquote
|text='''&quot;ඛල්ලාටනාග (ක්‍රි.පූ. 110-103) කුරුන්දවාසෝක විහාරය තැනවීය. කුරුන්දක චුල්ලක නම් පිරිවෙණක් ද විය. කුරුන්දි අට්ඨකතාව සම්පාදනය කරන ලද්දේ කුරුන්දිවේලු විහාරයේ දීය. කුරුන්දක ග්‍රාමය අට්ඨකතාවල සඳහන්ව තිබේ. කුරුන්දි විහාරය තනවන ලද්දේ I වන අග්බෝධි (570-604) විසින් බව කියා ඇත. (සිංහල වංසකතාවල එය හඳුන්වා ඇත්තේ කුරුඳු වැව නමිනි.) ඔහු මෙය අවට යොදුන් 3ක් (සැතපුම් 25-30) පමණ පළල් පොල්වත්තක් වවන ලද බව ද කියා තිබේ. IV වන අග්බෝධිගේ (667-683) ඇමතියෙක් කුරුන්දපිල්ලක විහාරයෙහි පාසාදයක් තැනුවේය.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;නිකලස් මහාවංශය උපුටාදක්වමින් 'පොත්ථකූඨ' නම් නිලධාරියෙකු මේ ප්‍රසාදය ඉදිකළ බව පෙන්වා දී ඇත.නමුත් ලක්‍ෂ්මන් සුසන්ත පෙරේරයන් පෙන්වා දී ඇති පරිදි බුද්ධාගමේ දායකයෙකු ලෙස ක්‍රියාකළ පොත්ථකුට්ඨ නැමැති ධනවත් පුද්ගලයා ද්‍රවිඩයකු වූ බවයි.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=රජ පෙළපත් අස්ථිරව පැවති කාලපරිච්ඡේදය 289-303
 |author= ලක්‍ෂ්මන් සු.පෙරේරා 
 |volume= I කාණ්ඩය, I භාගය, p.302
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

''''I වන විජයබාහු (1055-1110) කුරුන්දි විහාරය යළි කරවීය. මේ සියලු නම් එකම විහාරයකට වූ විවිධ නම් වීමට බොහෝ ඉඩ තිබේ. මෙය පිහිටි කුරුන්දිරට්ඨ දැනට වවුනියා දිස්ත්‍රික්කයේ දකුණු කරිකට්ටමූල කොට්ඨාසයට සමානය. මේ පැරණි නම වර්තමාන කුරුන්තන් ඌර්හි නෂ්ඨාවශේෂ අතර රැකී තිබේ. කුරුන්දි දිසාව II පරාක්‍රමබාහු (1236-1271) කාලයේ දී දෙමළුන් අතේ විය. මෙය පසුකල චන්ද්‍රභානු නම් ආක්‍රමණිකයා විසින් ද අල්ලා ගන්නා ලදී. කුරුන්ද සමීපයෙහි I වන අග්බෝධි අම්බිලපස්සව විහාරය කරවීය.&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය 
 |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන 
 |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය
 |language=si
 |isbn =
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය 
 |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන 
 |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය,p.102
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
}}

​බ්‍රෝහියර් දක්වා ඇති පරිදි ම සී.ඩබ්ලිව්. නිකලස් ද මෙම ස්ථානයේ ඓතිහාසික ක්‍රම පිළිවෙල පිළිබඳව සංක්ෂේපයෙන් නමුත් විශ්වසනීය තොරතුරු රාශියක් සපයා ඇත. ඓතිහාසික මූලාශ්‍රයන්ගේ අන්තර්ගත තොරතුරු ඔස්සේ මෙම පැරණි විහාරය ඓතිහාසික භූමිශාස්ත්‍ර තොරතුරු සමඟ සම්පාත කිරීමද , වෙනත් ආගමිකයන්ගේ හා ආක්‍රමණිකයන්ගේ මැදිහත් වීම නිසා මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානයට සිදු වී ඇති බලපෑම පිළිබඳ නිවැරදි අයුරින් කරුණු දැක්වීම ද ඔහුගේ වාර්තා තුළ වැඩිදුරටත් දැකිය හැක.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය 
 |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන 
 |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;


===වෙනත් පූර්ව වාර්තා===
====වල්පොල රාහුල හිමියන්ගේ වාර්තා====
වල්පොල රාහුල හිමිපාණන් වහන්සේ තම දර්ශන විශාරද උපාධිය සඳහා ලංකා විශ්වවිද්‍යාලයට ඉදිරිපත් කරන ලද නිබන්ධනය ඇසුරින් 1956 වසරේ දී ප්‍රකාශයට පත් කළ History of Buddhism in Ceylon නම් කෘතියේ දක්වා ඇති ‘පුරාණ ලංකාව’ නම් ස්ථාන දක්වන සිතියමේ වත්මන් කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති ප්‍රදේශයට තදානුගත ව ඉතා පැහැදිලිව 'කුරුන්දි' යනුවෙන් දක්වා තිබීමෙන්&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලක්දිව බුදුසමයේ ඉතිහාසය 
 |author= වල්පොල රාහුල හිමි(2011)
 |volume= 
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt; උන්වහන්සේ මේ ප්‍රදේශය කුරුන්දි රට වශයෙන් පිළිගත් බව පැහැදිලි වේ. ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාණ සාහිත්‍ය පිළිබඳ ප්‍රශස්ත විචාරක්ෂියක් යොමු කළ ඒ හිමියන් ශාස්ත්‍රාලයීය මතය නියෝජනය කරමින් සම්පාදනය වූ, මේ ප්‍රාදේශීය අනන්‍යතා ස්ථාපනය වත්මන් කුරුන්දි විහාරයේ ස්ථානගත වීම ද හඳුනා ගැනීම සම්බන්ධව වැදගත් බව පෙන්වා දිය හැක.1956 වසරේ දී පළමුව ප්‍රකාශයට පැමිණි ලංකා විශ්වවිද්‍යාලයේ ලංකා ඉතිහාස කෘතියේ 158 හා 159 පිටු අතර රඳවා ඇති ‘ඈත අනුරාධපුර යුගයේ ලංකාව’ නම් ලංකාවේ පැරණි ම ඓතිහාසික යුගයේ ස්ථාන දක්වෙන්න සිතියමේ&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලංකා විශ්වවිද්‍යාලයේ ලංකා ඉතිහාසය 
 |author= සංස්.හේම් චන්ද්‍ර රාය
 |volume= පළමු මුද්‍රණය 1964,I කාණ්ඩය, I භාගය 
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;ද වත්මන් කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති ප්‍රදේශයම කුරුන්දි වශයෙන් ම හඳුනාගෙන සටහන් කර තිබේ. ප්‍රකට විද්වතුන් හේතුවෙන් සැලකිය යුතු වගකීමකින් තොර ව මෙම ප්‍රාදේශීය අනන්‍යතාව තහවුරු වන බව පෙන්වා දිය හැකි වේ.
====සී.එස්.නවරත්නම්ගේ වාර්තා====
සී.එස්. නවරත්නම් විසින් රචනා කරන ලද 'වන්නි හා වන්නියාස්' නම් කෘතියේ දී කුරුන්තන්කුලම් නම් ස්ථානයක හින්දු කෝවිලක නටබුන් ඇති බව '''&quot;There are ruins of Hindu Temples at Irasentirankulam,at Chinnapuvaraskulam and Kurunturkulam&quot;''' යනුවෙන් දක්වා ඇත.නමුත් එය විශ්වසනීය හෝ අදාළ ස්ථානය පිළිබඳ නිශ්චිත ස්ථාන විස්තර සහිත ව දක්වා නොතිබීම විමතියට කරුණකි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=C.S.Nawarathnam
 |author= Vanni &amp; Vanniyas
 |volume= p.1p
 |language=en
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
====ගුණපාල මලලසේකරයන්ගේ වාර්තා====
මෙරට විසු ප්‍රකට පඬිවරයෙකු වූ ගුණපාල මලලසේකර මහතා තම දර්ශනසූරි උපාධිය සඳහා සම්පාදනය කළ කෘතහස්ත කෘතියක් වූ 'ශ්‍රී ලංකාවේ පාලි සාහිත්‍ය' කෘතියේ විය යුතු පරිදි ම අවස්ථා කීපයක ම ලංකාවේ ප්‍රමුඛ අට්ඨකතාවක් වශයෙන් සැලකිය හැකි කුරුන්දි අටුවාව පිළිබඳව සංක්ෂේපයෙන් සඳහන් කර ඇත. එහි දේශීය භාෂාවන්ගෙන් සංග්‍රහ කරන ලද අටුවා පිළිබඳ දැක්වීමේ දී ශ්‍රී ලංකාවේ කුරුන්දවේළු විහාරයෙහි දී ලියන ලද නිසා කුරුන්දී නම් වූ අට්ඨකතාව' පිළිබඳ සඳහන් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ශ්‍රී ලංකාවේ පාලි සාහිත්‍යය (1965)
 |author= ගුණපාල මලලසේකර පරිවර්තනය.ඩබ්.දයාරත්න තිසේරා 
 |volume= p.61
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
====කුඩාවැල්ලේ ධීරානන්ද කලයාණිවංශ හිමියන්ගේ වාර්තා====
මෙරට ඓතිහාසික භූමි සිතියම් ගණනාවක් එක්තැන් කරමින් කුඩාවැල්ලේ ධීරානන්ද කලයාණිවංශ හිමියන් විසින් 1967 වසරේ දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද ඓතිහාසික සිතියම් සංග්‍රහයේ දක්වෙන සිතියම් කීපයකම ‘කුරුන්දි’ නම් ස්ථානය, වර්තමානයේ මුලතිව් සමීපයේ කුරුන්දි පුරාණ බෞද්ධ විහාරය පිහිටි කලාපයේ ම සලකුණු කර ඇති බව දැනගත හැකි වේ. එම කෘතියේ අන්තර්ගත කර ඇති සිතුවම් කීපයක ම මෙම ස්ථානය සටහන් කර ඇත. එහි ‘අනුරාධපුර පූර්ව යුගය : මහජන ව්‍යාප්තිය හා ග්‍රාම නාම’, ‘අනුරාධපුර මධ්‍යතන යුගය : නගර සහ ග්‍රාම නාම’ හා ‘පොළොන්නරු යුගය : නගර සහ ග්‍රාම නාම’ යන සිතියම් ත්‍රිත්වය විශේෂ අවධානයකට ලක් විය යුතු අතර ප්‍රමාණවත් මූලාශ්‍ර පදනම් කරගෙන සකසා ඇති මේ සිතියම් අනුරින් අනුරාධපුර පූර්ව යුගයේ සිට පොළොන්නරු කාල පරිච්ඡේදය දක්වා ම කුරුන්දි පූජා බිම අවධානයට පාත්‍ර වූ ද කලාපීය වශයෙන් කේන්ද්‍රීය ප්‍රදේශයක් වූ බව ද පැහැදිලි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලංකාවේ ඓතිහාසික භූමි සිතුවම්(1967)
 |author= කුඩාවැල්ලේ ධීරානන්ද කලයාණිවංශ හිමි 
 |volume= 
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
====එච්.ඒ.පී.අභයවර්ධනයන්ගේ වාර්තා====
එච්.ඒ.පී. අභයවර්ධන විසින් 1978 වසරේ දී පළමු වැනි වරට සිංහල බසින් ප්‍රසිද්ධියට පමුණුවන ලද ශ්‍රී ලංකාවේ පැරණි දේශ සීමා විස්තර කරන ප්‍රකට කෘතියක් වූ 'කඩයිම්පොත් විමර්ශනය' කෘතියේ සිව් වැනි පරිච්ඡේදය වූ ‘දේශ සීමා විස්තර’ පරිච්ඡේදයේ දී 'කුරුන්දගමු රට' නම් උපමාතෘකාව යටතේ සංග්‍රහ කර ඇති විස්තරය වර්තමාන කුරුන්දි විහාරය පිහිටි ප්‍රදේශය හා සම්පාත වේ. අබේගුණවර්ධනයන්,මෙයට ඉහත කෘති තුළ කුරුන්දිය සම්බන්ධයෙන් අන්තර්ගත වූ විස්තරයන්ගේ සාරසංක්ෂේපයක් දක්වමින් මේ පිළිබඳව වැඩිදුරටත් පැහැදිලි කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= කඩඉම්පොත් විමර්ශනය (1978)
 |author= එච්.ඒ.පී.අභයගුණවර්ධන 
 |volume= p.105
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote 
|text=​'''&quot;කුරුඳුගමුරට යන නමින් ශ්‍රී ලංකාවේ කඩයිම්පොතේ සඳහන් වන්නේ වංසකතාවේ එන කුරුන්දිරට්ඨය විය හැකිය.පදී සහ කුරුඳු යයි වංශකතාවේත්, පූජාවලියේත්, නිකාය සංග්‍රහයේත් සඳහන් වන ස්ථාන දෙකෙන් දෙවැන්න මෙකී කුරුඳුගමුරට යැයි සිතිය හැකිය. ඛල්ලාඨනාග (ක්‍රි.පූ. 110-103) රජ කුරුන්දවාසෝක විහාරය ඉදි කළ බව කියා තිබේ. එසේම කුරුන්දිවේලු විහාරයේ දී කුරුන්දි අට්ඨකතාව ලියන ලද බව ද සඳහන් වෙයි. මාඝගේ බලකොටුවක් කුරුන්දියෙහි තිබූ බවත්, එය II පරාක්‍රමබාහු රජ විසින් විනාශ කරන ලද බවත් වංසකතාව, පූජාවලිය සහ නිකාය සංග්‍රහය යන ග්‍රන්ථවල සඳහන් වේ. පසු කාලයේ දී ලක්දිව ආක්‍රමණය කළ චන්ද්‍රභානු රජු පදී සහ කුරුඳු රටවල සිංහලයන් තමන් වසඟයට ගත් බව පෙනේ.කුරුඳු රට නමින් සඳහන් වන්නේ අනුරාධපුරයට උතුරින් පිහිටි කැදෑ හා කඩවත් කෝරල දෙක යයි අයිවර්ස් කියයි.එහෙත් මේ මතය වැරදි බවත් වර්තමාන වව්නියාවට අයත් කරිකට්ටුමලෙයි දකුණු කොටස මෙයින් ගැණෙන බවත් නිකලස් පෙන්වා දෙයි.පැරණි කුරුන්දිරට්ඨ යන නම වර්තමාන කුරුන්තන්වූර් යන්නෙහි ගැබ් වී ඇති බව ඔහු වැඩිදුරටත් පෙන්වා දෙයි.&quot;'''

&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= කඩඉම්පොත් විමර්ශනය (1978)
 |author= එච්.ඒ.පී.අභයගුණවර්ධන 
 |volume= p.105
 |language=si
 |isbn = 
}})}}}}
}}
====රණවීර ගුණවර්ධනයන්ගේ වාර්තා====
රණවීර ගුණවර්ධන විසින් මහාවංශයේ දැක්වෙන වචනයක් පාදක කරගනිමින් කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳ වැදගත් නිරීක්ෂණයක් වාර්තා කර ඇත. ඒ, පළමු වැනි අග්‍රබෝධි රජු විසින් කරවන ලද කුරුන්දි විහාරය සියලු සංඝයා වහන්සේ සඳහා පූජා කරන ලද බවයි. මේ දැක්වෙන අග්ගබෝධි රජු විසින් කරවන ලද විහාරය එම නමින් ම(කුරන්දි විහාරය නමින්) පැවත ආ විහාරයේ සිදු කරන ලද අභිනව ඉදිකිරීමක් හෝ කටුකොහොල් ඇරීමක් විය යුතු ය.

{{Blockquote 
|text=
'''&quot;​පළමු වැනි අග්බෝධි (571-604) විසින් කරවන ලද කුරුන්දි විහාරය සකල සංඝයා සඳහා (සබ්බසංඝිකං) වී යැයි වාර්තා කරන විට චූලවංශය අදහස් කරන්නට ඇත්තේ එබඳු ස්වාධීන විහාරයක් ගැන විය හැකිය.සබ්බ සාංඝික ​යන වචනය වැදගත් කොට සලකන්නේ නම්, මේ වකවානුවේ දී ඉදිකරන ලද හෝ ප්‍රදානයන් ලබන ලද බොහෝ විහාර මෙන් නොව, මෙකී විහාරය කිසිම නිකායකට අනුබද්ධ වීමෙන් තොර වූවක් ලෙස සැලකිය හැකිය.&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= සිවුර සහ නඟුල,මධ්‍යතන යුගයේ මුල් භාගය තුළ ශ්‍රී ලංකාවේ විහාරස්ථ ජීවන සම්ප්‍රදාය සහ එහි ආර්ථික පාර්ශවයන් පිළිබඳ අධ්‍යයනයක්
 |author= රණවීර ගුණවර්ධන (1993)
 |volume= p.51
 |language=si
 |isbn =
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= සිවුර සහ නඟුල,මධ්‍යතන යුගයේ මුල් භාගය තුළ ශ්‍රී ලංකාවේ විහාරස්ථ ජීවන සම්ප්‍රදාය සහ එහි ආර්ථික පාර්ශවයන් පිළිබඳ අධ්‍යයනයක්
 |author= රණවීර ගුණවර්ධන (1993)
 |volume= p.51
 |language=si
 |isbn =}}&lt;/ref&gt;
}}

​සමකාලීන සමාජය තුළ බෞද්ධ ශාසනය තුළ පැවති නිකාය ප්‍රභේදනයක් පිළිබඳ සාධක ගුණවර්ධන උපුටා දක්වා ඇති කරුණින් තහවුරු වේ. සමකාලීන මෙන් ම පශ්චාත් කාලීන සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රය තුළ මුළු මහත් ලංකාව සම්බන්ධයෙන් ම මේ කරුණු සාධනය සඳහා දෙස් දෙන සාක්ෂි සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් හඳුනාගත හැකි ව පවතී. ඒ අනුව, පූර්ව කාලීන ව මහා විහාර සම්ප්‍රදාය නියෝජනය කළ විහාරයක් වශයෙන් පැවති කුරුන්දි විහාරය කාලානුක්‍රමික ව අභයගිරි සම්ප්‍රදාය වෙත විතැන් වූ අන්දම මෙම ස්ථානයෙන් ම(කුරුන්දි විහාරයෙන් ම) අනාවරණය වී ඇති අභිලේඛන තුළින් මෙන් ම පුරාවිද්‍යා ගවේෂණයේ දී අනාවරණය වූ පුරාවිද්‍යා සාධක තුළින් ද පැහැදිලි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= සිවුර සහ නඟුල,මධ්‍යතන යුගයේ මුල් භාගය තුළ ශ්‍රී ලංකාවේ විහාරස්ථ ජීවන සම්ප්‍රදාය සහ එහි ආර්ථික පාර්ශවයන් පිළිබඳ අධ්‍යයනයක්
 |author= රණවීර ගුණවර්ධන (1993)
 |volume= p.51
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

====එම්.එච්.සිරිසෝමයන්ගේ වාර්තා====
මෙරට උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි පිහිටි බෞද්ධ උරුමය පිළිබඳ විශේෂ අවධානයක් යොමු කරමින් මාහැඟි කාර්යභාරයක් සඵල කළ හිටපු පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස්වරයෙකු වූ එම්.එච්. සිරිසෝම ද කුරුන්දි මලේ විහාරය පිළිබඳව විස්තරයක් &quot;උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය&quot; යන ග්‍රන්ථයෙහි සදහන් කර ඇත. ඔහුගේ තක්සේරුව අනුව ද වවුනියා දිස්ත්‍රික්කය තුළ පිහිටි (එහෙත් වර්තමාන මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කයට අයත් වන) කුරුන්දන් මලෙයි නම් වූ ස්ථානය ප්‍රදේශයේ ඇති ඉතා පැරණි මෙන් ම ආගමික වශයෙන් වැදගත් බෞද්ධ විහාරයක අවශේෂ ඇති ස්ථානයකි. මේ ස්ථානය පිළිබඳ එතුමා සංක්ෂේපයෙන් පහත දැක්වෙන සටහන තබා ඇති අතර මේ සඳහා එච්.සී.පී. බෙල් විසින් සපයන ලද විස්තරයන් ද පාදක කරගෙන ඇති බව ද පෙනේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය 
 |author= එම්.එච්.සිරිසෝම 
 |volume= pp.42,43
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote 
|text=​'''&quot;මෙම ස්ථානයෙහි කඳු ගැටයක් මත විශාල ප්‍රදේශයක පැතිරුණු පැරණි ස්තූප, පොකුණු, ආරාම බුදු ගෙවල් සහ වෙනත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයන්හි අවශේෂයන් දැකිය හැකි ය. එය ඛල්ලාඨනාග රජතුමා විසින් ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේදී ගොඩනගන ලද කුරුන්දපාෂාණ විහාරය ලෙස හඳුනාගත හැකි ය. මෙම ස්ථානයෙහි දී 'කුරුන්දි අට්ඨකථා' නම් වූ සිංහල අටුවා ග්‍රන්ථය සම්පාදනය කරන ලදි. කුරුන්දි විහාරයේ නටබුන් අක්කර සියයක පමණ ප්‍රදේශයක පැතිර ඇත.&quot;'''

&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title=උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය 
 |author= එම්.එච්.සිරිසෝම 
 |volume= pp.42,43
 |language=si
 |isbn = 
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය 
 |author= එම්.එච්.සිරිසෝම 
 |volume= pp.42,43
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
}}
====කේ.සිරිල් මැතිව්ගේ වාර්තා====
​ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික උරුමය සුරක්ෂිත කිරීමෙහි ලා සන්ධිස්ථානයක් සේ සැලකිල්ලට බදුන් විය යුතු වූත්, ජාතික කර්තව්‍යයක් වශයෙන් අගය කළ යුතු වූත් අවස්ථාවක් වන, එවකට පැවති රජයේ කර්මාන්ත හා විද්‍යා කටයුතු පිළිබඳ ගරු අමාත්‍ය, කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් විසින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කරන ලද අභියාචනයේ දී ද&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983)
 |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම
 |volume=
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt; උතුරු පළාත තුළ පිහිටා ඇති මෙම වැදගත් පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙත අවධානය යොමු කර ඇත. එකී අභියාචනය සඳහා එවකට සහකාර පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් වූ එම්. එච්. සිරිසෝම විසින් සකසන ලද ස්ථාන දක්වන
​සිතියමේ 37 කුරුන්දන්කුලම් හා 38 කුරුන්දන් ඌර් යනුවෙන් තන්නිමුරුප්පු වැවත් මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානයත් දක්වා ඇත. මෙම ලේඛනයේ ම කුරුන්දන්මලෙයි යන ශීර්ෂය යටතේ සංක්ෂිප්ත විස්තරයක් ඉදිරිපත් කරනු ලබන අතර එහි දක්වන විස්තරය අනුව &quot;කුරුන්දි විහාරයේ නටබුන් පැතිර ගිය අක්කර 78, රූඩ් 2 සහ පර්චස් 13 ක භූමිභාගය(එවක භූමි ප්‍රමාණය), 1933 මැයි 12 වෙනි දින නිකුත් කරන ලද, අංක 7981 දරන ගැසට් පත්‍රයෙහි පළ කරන ලද නිවේදනයක් මගින් පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ප්‍රදේශයක් වශයෙන් ප්‍රකාශ කොට ඇත.&quot; &lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983)
 |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම
 |volume= pp.17,18
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;මෙම පෞරාණික ප්‍රදේශයේ අනන්‍යතාවය විකෘති කිරීම සඳහා සිරිල් මැතිව්ගේ සමකාලීන අවධියේ දී යම්කිසි අන්තවාදී පිරිසක් විසින් උත්සුක වූ අන්දම මෙම වාර්තාවේ ම ඇතුළත් කර ඇති බවක් එම අභියාචනයේ දැක්වේ.

{{Blockquote 
|text=
'''&quot;​1981 අගෝස්තුවේ දී ජාතිවාදී කලබල පැවති සමයේ හදිසි තත්ත්වයක් ප්‍රකාශයට පත්කොට තිබියදී ඇතැම් පුද්ගලයන් පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ප්‍රදේශයට අවසර නැතුව ඇතුළු වී, පසුව නවීන හින්දු කෝවිලක් බවට පරිවර්තනය කිරීමේ අදහසින්, පැරණි ගල් ගෙයක ඉතිරි වී ගිය ගල් කණු මත උපයෝගී කර ගත් වහලක් තනා තිබිණි. ගල් ගෙය ඇතුළත වියනෙහි කොන්ක්‍රීට් සහිත සිමෙන්ති දමා ත්‍රිශූලයක් ද සවි කොට තිබිණි. කපුරු ආදිය පත්තු කිරීම සඳහා, ත්‍රිශූලය ඉදිරිපස තබා තිබුණේ ගල් පුවරුව පුවත්පතේ ශ්‍රී පාද ලාංඡනය සහිත ගලකි. ත්‍රිශූලයක් සවි කිරීම සඳහා අසල තිබුණු ස්තූප ගොඩනැගිල්ලේ මතුපිට මට්ටම් කොට සිමෙන්ති දමා තිබේ. ඉතා පැරණි බෞද්ධ විහාරයක් තිබුණු ස්ථානයක හින්දු කෝවිලක් තැනීමට ප්‍රයත්නයක් දරා ඇති බව පෙනේ.&quot;'''&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;2022 වසරේ ශ්‍රීලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් සිදුකරන ලද පුරාවිද්‍යා කැණීමේ දී මෙහි දක්වන ලද පැරණි වාස්තු නිර්මාණය බෞද්ධ පිළිමගෙයක් බව කිසිඳු සැකයකින් තොරව තහවුරු වී ඇත.එම කැණීමෙන් පොළොව යට වැළලී තිබිය දී අනාවරණය වී ඇති බුදු පිළිම හා බෝසත් පිළිම මෙන්ම වෙනත් බෞද්ධ පුරාවස්තු වලින් මේ කරුණ නැවත නැවතත් සනාථ වී තිබේ.&lt;/ref&gt;
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983)
 |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම
 |volume= pp.17,18
 |language=si
 |isbn =
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983)
 |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම
 |volume= pp.17,18
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
}}

​එවකට පැවති රජයේ අමාත්‍යවරයෙකු වූ සිරිල් මැතිව්ගේ ප්‍රධානත්වයෙන් සිදු කරන ලද එකී වාර්තාව හේතුවෙන් මෙම පැරණි ප්‍රදේශයේ අනන්‍යතාවය තවදුරටත් විකෘති කිරීම හා කෙලෙසීම වැළකී ඇති අතර ම මෑත කාලීනව එම ප්‍රදේශයේ සිදු වන ආගමික මෙන්ම සාමාජීය සංවර්ධන වැඩකටයුතු සඳහා ප්‍රබල වශයෙන් සහයෝගය දක්වන ලේඛනයක් වශයෙන් ද බලගැන්වී ඇත. 

​එවකට පැවති රජයේ ගරු අමාත්‍යවරයෙකු වූ සිරිල් මැතිව්ගේ ගරු සභාපතිත්වයෙන් යුක්ත ව ගොඩනගන ලද රාජ්‍ය සංස්ථා බෞද්ධ සමිති සම්මේලනයේ ගරු ලේකම් වශයෙන් කටයුතු කළ සාහිත්‍යාචාර්ය, පියසේන එස්. ජයවීර විසින් කුරුන්දි වෙහෙර නැවත ගොඩනැඟීම සඳහා එ දවස් ගත් ක්‍රියාමාර්ගත් එහි දී පැනනැඟී විවිධ බාධාවන් පිළිබඳවත් ඔහු විසින් ම සම්පාදිත &quot;ලක්දිව බෞද්ධ උරුමයේ ජීවමාන සංකේත (වෙහෙරක් සොයා ගිය ගමන)&quot; යන කෘතියේ වැදගත් තොරතුරු ප්‍රමාණයක් අන්තර්ගත වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලක්දිව බෞද්ධ උරුමයේ ජීවමාන සංකේත(වෙහෙරක් සොයා ගිය ගමන)
 |author= පියසේන එස්.ජයවීර
 |volume= pp.29-32
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;

==වර්තමාන සංරක්ෂණය==
2018.05.16 වන දින කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයට වැඩම කළ ගල්ගමුවේ සාන්තබෝධි නායක ස්වාමීන් වහන්සේගේ මූලිකත්වයෙන් මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය සංරක්ෂණය කිරීමට අවශ්‍ය මූලික අඩිතාලම ආරම්භ විය.එම මස ම 17 වන දින උන්වහන්සේ විසින් පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල්වරයාට කුරුන්දි විහාරය සංරක්ෂණය කිරීමට දැනුවත් කර ඇති අතර 2018.08.09 දින පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල් විසින් වව්නියාව සහකාර පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂවරයා වෙත ලිපියක් යොමු කරමින් ගල්ගමුවේ සාන්තබෝධි හිමියන්ගේ ද සහය ලබා ගනිමින් කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය සංරක්ෂණය කිරීමට අවශ්‍ය වැඩ කටයුතු ආරම්භ කරන ලෙස දන්වා තිබේ.මෙම සංරක්ෂණය කටයුතු සඳහා ප්‍රධාන වශයෙන් මූල්‍යමය දායකත්වය ලබා දී ඇත්තේ බෞද්ධාලෝක පදනමයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.322-326
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===කැණීම් කටයුතු අතරතුර ප්‍රදේශයේ හින්දු ජනතාව සහ පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව අතර ඇති වූ මතභේද===

2018.09.04 දින සිට ආරම්භ වූ සංරක්ෂණය වැඩපිළිවෙළ සදහා දිගින් දිගටම ප්‍රදේශයේ හින්දු ජනතාවගේ සහ අන්තවාදී දෙමළ දේශපාලකයන්ගේ බාධා වීම් සිදුව තිබේ.කිහිපවතාවක් මේ සම්බන්ධව ඇතිවූ ගැටලු අධිකරණයේ නඩු ලෙස විභාග වී ඇති අතර මාස කිහිපයකට  පසු ඇණහිට තිබූ පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සංරක්ෂණය කටයුතු ආරම්භ කිරීමට මුලතිව් අධිකරණයේ අවසරය හිමි වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.327-333
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;කෙසේ නමුත් විවිධ හේතූන් නිසා සංරක්ෂණ කටයුතු ආරම්භ කිරීම 2020 වර්ෂය දක්වා කල් ගොස් ඇති අතර,එම වර්ෂයේ සැප්තැම්බරය් මස නැවත සංරක්ෂණය කටයුතු ආරම්භ වන දැනගත් අන්තවාදී දෙමළ පිරිසක් නැවත ගරු අධිකරණයට කුරුන්දි විහාරයේ සංරක්ෂණය කටයුතු ගැන පැමිණිලි කර ඇත. පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන්ගේ කරුණු දැක්වීම මත එම පැමිණිල්ල සාවද්‍ය බවත් නීත්‍යානුකූලව උසාවි නියෝගය අනුව සංරක්ෂණය කටයුතු වන බවටත් ගරු මුලතිව් අධිකරණයේ විනසුරුවරයා තීන්දු කරනු ලැබීය.පසුව පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සීමා නිර්ණය වැනි කටයුතු සිදු වූ අතර කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ මූලික කැණීම් 2021.01.18 දින ආරම්භ වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.333-347
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

පුරාවිද්‍යා කැණීම් වලදී ස්ථූපයේ යූප ගල මතුවීම නිසා ඇතැම් දෙමළ පිරිස් විසින් අනවබෝධය නිසා &quot;අෂ්ඨ තාරා ශිව ලිංගය&quot; ලෙස වැරදියට අර්ථකථනය කොට සමාජ මාධ්‍යට හා ප්‍රසිද්ධ දමිළ මාධ්‍ය හරහා ප්‍රචාරය කර තිබෙන බව වාර්තා වී ඇත.කැණීම් අවසන් වූ පසුව කුරුන්දි ස්ථූපය සංරක්ෂණය කිරීම ආරම්භ වූ අතර 2022 වර්ෂයේ මාර්තු මස දී ප්‍රතිමාගෘහයේ කැණීම් කටයුතු ආරම්භ විය.සංරක්ෂණය කටයුතු නිමවෙමින් පැවති කුරුන්දි ස්ථූපයේ ධාතු නිධානෝත්සවය 2022.06.12 දින ආරම්භ වීමට නියමිතව තිබූ අතර එම උත්සවයට 40 කට ආසන්න දෙමළ අන්තවාදී පිරිසක් උත්සවය පැවත්වෙන ස්ථානයට බලහත්කාරයෙන් ඇතුළුව එය කඩාකප්පල් කර තිබේ.එදින සවස ද යාපනයේ සිට පැමිණි දෙමළ පිරිසක් බස් රථයකින් පැමිණ සංරක්ෂණය කරමින් පැවති ස්ථූපය අසළ විරෝධතාවයක් දක්වා තිබේ.ආරක්ෂක අංශයන් ඔවුන් එම පරිශ්‍රයෙන් ඉවත් කිරීමට උත්සහ කළ ද ඔවුන් බෞද්ධ සැරසිලි ඉවත් කරන තුරු ඉවත් නොවන බවට ප්‍රකාශ කර ඇති බව වාර්තා වේ.ඒ අනුව බෞද්ධ සැරසිලි ඉවත් කළ පසු සවස 6.30 ට පමණ ඔවුන් එම ස්ථානයෙන් පිටත්ව ගොස් තිබේ.කෙසේ නමුත් සමහර අන්තවාදි දෙමළ දේශපාලකයන් සහ අන්තවාදී පිරිස් කුරුන්දි විහාරය පැරණි ශිව කෝවිලක් බව පවසමින් හා ඒ අවට ඉඩම් ගැටලු මූලික කොට සංරක්ෂණය කටයුතු සඳහා බාධා කිරීම් දිගින් දිගටම සිදු විය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.348-365
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===2022 මුලතිව් අධිකරණයේ මතභේදාත්මක නියෝගය===
වර්ෂ 2022 දී ජූලි මස 14 වන දින මුලතිව් මහේස්ත්‍රාත්වරයා විසින් කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳව විශේෂ තීන්දුවක් ලබා දෙමින් පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ කිසිඳු විමසීමකින් තොරව සංරක්ෂණය වෙමින් පවතින කුරුන්දි ස්ථූපය ගලවා ඉවත් කිරීමට ශ්‍රී ලංකා පොලීසිය වෙත නියෝගයක් ලබා දී තිබේ.සිංහල බෞද්ධයන්ගේ හඳ කම්පාකරවන එම පුවත සමාජ මාධ්‍ය සහ විද්‍යුත් මාධ්‍ය තුළ වේගයෙන් ප්‍රචාරය වූ අතර ඒ කාලසීමාව 2022 අරගල සමය වූ බැවින් මෙය විවිධ පිරිස් ගෝඨාභය රාජපක්ෂ ප්‍රමුඛ ආණ්ඩුව නැවත බලයට ගෙන ඒමේ උත්සාහයක් බවටත්,තවත් සමහරු මෙම ස්ථානය රැකගැනීම වෙනුවෙන් කටයුතු කළයුතු බවටත් තම අදහස් පලකර තිබෙනු දැකගත හැකි විය.ශ්‍රී ලංකා පොලීසිය විසින් නීතිපතිවරයාව මේ පිළිබඳව දැනුවත් කර ඇති අතර 2022 ජූලි මස 19 දින නීතිපතිවරයාගේ උපදෙස් පරිදි මුලතිව් අධිකරණයේ දී එම නඩුව නැවත කැඳවිණි.ඉන්පසු මහේස්ත්‍රාත්වරියා කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ නිරීක්ෂණය චාරිකාවකට එක්ව එහි තත්ත්වය අවබෝධ කරගත් පසු තමන් විසින් මීට පෙර ලබා දී තිබූ නියෝගය අත්හිටුවීමේ නියෝගයක් නිකුත් කරන ලදී.ඒ අනුව නැවතත් කුරුන්දි ස්ථූපය සංරක්ෂණය කිරීමට අවස්ථාව හිමි විණ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.366-367
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;


===2023 පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජනරාල්වරයාගේ හා මුලතිව් මහේස්ත්‍රාත්වරයාගේ ඉල්ලා අස්වීම්===

ඉහත සිදුවීමට පසුව නැවතත් ඇති වූ ගැටලු කිහිපයක් මත සංරක්ෂණය කටයුතු අත්හිටුවීමට නියෝග ලැබුණු අතර එම නියෝග අවසන් වී නැවත සංරක්ෂණය කටයුතු සඳහා අවසර හිමිව ඇත්තේ 2022 නොවැම්බර් මස දීය.උතුරු පළාත් ප්‍රධාන සංඝනායක පූජ්‍ය ගල්ගමුවේ සාන්තබෝධි නායක ස්වාමීන් වහන්සේගේ අනුශාසනා මත,දහසක් බාධක ගැටලු මැද 2018 මැයි මස දී ආරම්භ කළ කුරුන්දි පුදබිමේ කැණීම් සහ සංරක්ෂණය කටයුතු නොකඩවා සිදුකරමින් පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව,ශ්‍රී ලංකා රජරට විශ්වවිද්‍යාලය,ආරක්ෂක අංශ එක්ව සහ බෞද්ධාලෝක පදනමේ මූල්‍ය දායකත්වයෙන් 2023 මාර්තු මස 17 දින කුරුන්දි ස්ථූපයේ සංරක්ෂණ කටයුතු නිල වශයෙන් අවසන් කරනු ලැබීය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.389
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

කෙසේ නමුත් මාස කිහිපයකට පසු කුරුන්දි විහාරය හා වෙනත් මතභේදාත්මක සිදුවීම් සම්බන්ධ නඩු කිහිපයක් හේතුවෙන් තමාට විවිධ විවිධ පාර්ශව මඟින් පීඩන එල්ලවන බව පවසමින් මුලතිව් මහේස්ත්‍රාත්වරියා වන ටී.සරවනරාජා මහතා 2023 සැප්තැම්බර් මස  ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්වී විදේශගත වූ බව වාර්තා වී තිබේ.&lt;ref&gt;https://ceylontoday.lk/2023/09/30/mullaitivu-district-judges-sudden-resignation-creates-controversy/{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.dailymirror.lk/print/breaking-news/Mullaitivu-District-Judge-resigns/108-268166&lt;/ref&gt;

එසේම පුරාවිද්‍යා භූමියේ සීමා මායිම් ලකුණු කිරීම සහ අවට ජනතාව අනවසරයෙන් ඉඩම් අත්පත් කරගැනීම්&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;දෙමළ ජනතාව එම ඉඩම් ඔවුන්ගේ අයිතිය සහිත බව පෙන්වන නමුත් වන සංරක්ෂණ දෙපාර්තමේන්තුවට අයිතිය ඇති ඉඩම් ප්‍රමාණයක් &lt;/ref&gt; ආදිය ඇතුළව කුරුන්දි විහාරය මූලික කොට පැන නැගී ඇති ගැටලු පිළිබඳව සාකච්ඡාවක් 2023 ජුනි මස එවක අන්තර්වාර රජයේ ජනාධිපති වූ [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] , දෙමළ දේශපාඥයන් සහ පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන් සම්බන්ධ වී ජනාධිපති ලේකම් කාර්යාලයේ දී පැවැත්විණ.රනිල් වික්‍රමසිංහ අන්තර්වාර ජනාධිපතිවරයා නව පුරාවිද්‍යා සීමාවට අයත්වන ඉඩම් අක්කර 279 න් අක්කර 79 ක් නැවත ප්‍රදේශයේ ජනතාවට ලබාදෙන ලෙස පවසා ඇති අතර එවක පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල් වරයා වූ අනුර මනතුංග මහතා එම භූමියේ ඇති පුරාවිද්‍යා වටිනාකම හේතුවෙන් පුරාවිද්‍යා ආඥා පනත අනුව එසේ කල නොහැකි බව පෙන්වා දී ඇත.නමුත් දිගින් දිගටම ගැටලුකාරී ලෙස ගිය මෙම සාකච්ඡාවේ එක් අවස්ථාවක අන්තර්වාර රජයේ ජනාධිපති [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] &quot;ඔයා හදන්නේ මට ඉතිහාසය උගන්නන්නද?නැත්නම් මම ඔයාට උගන්වන්න ද?&quot; යනුවෙන් පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජනරාල් වරයා දෝෂදර්ශනයට ලක් කර තිබේ.එසේම අක්කර 279 ක පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය ගැන පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන් කරුණු දක්වන විට, &quot; ඇයි අක්කර 279 ක් ඕන?ඒක මහාවිහාරයට වඩා ලොකුද?මහා විහාරය,ජේතවනාරාමය සහ අභයගිරිය තුනම අක්කර 100 ක් ගන්නේ නැහැ &quot; යැයි [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] තම අදහසක් දකවමින් විරෝධය දක්වා තිබේ.මෙම සිදුවීමෙන් පසු දින පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල් මහාචාර්ය අනුර මනතුංග මහතා සිය ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්විය.&lt;ref&gt;{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=https://sinhala.mawratanews.lk/exclusive/director-general-of-archeology-professor-anura-manatunga-resigns/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260323070056/https://sinhala.mawratanews.lk/exclusive/director-general-of-archeology-professor-anura-manatunga-resigns/ |access-date=2026-02-20 |archive-date=2026-03-23}}&lt;/ref&gt;මීට පෙර ද,කුරුන්දි විහාරයේ කැණීම් ආරම්භ කළ මුල් අවස්ථාවේ දී එනම් 2018 දී ද එවකට අග්‍රාමාත්‍ය වූ [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] විසින් එවක පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජනරාල් වරයා වූ මහාචාර්ය [[පී.බී.මණ්ඩාවල]] මහතා වෙත ලිපියක් යවමින් එහි සංරක්ෂණ කටයුතු නවතා දමන ලෙස ලිඛිතව දැනුවත් කර තිබුණු බව ද වාර්තා වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.333 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

==වෙනත් ලිපි==
*[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]]
*[[ශ්‍රී ලංකාවේ මහායාන ආභාෂය ලද පැරණි බෞද්ධ ආරාම (පබ්බතාරාම)]]
*[[වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය]]
*[[කදුරුගොඩ විහාරය]]
*[[නාගදීප පුරාණ විහාරය]]
*[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]]
*[[සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය]]

==උපුටාගැනීම්==
{{Reflist|group=උපුටාගැනීම}}

==පැහදිලි කිරීම්==
&lt;references group=&quot;සවිස්තර&quot; /&gt;

==බාහිර සබැඳි==
*  [https://www.youtube.com/watch?v=jeqVchnZGG4 කුරුන්දි රජ මහා විහාරය පිළිබඳව වාර්තා වැඩසටහන]

==මූලාශ්‍ර==
*{{cite book
 | last = ඤාණානන්ද 
 |first = කිරිබත්ගොඩ 
 |title = මහාවංශය,ප්‍රථම භාගය 
 |publisher = මහාමේඝ ප්‍රකාශකයෝ
 |year = 2020
 |isbn = 978-955-687-185-2
 |language = si
}}
*{{cite book
 | last = ඤාණානන්ද 
 |first = කිරිබත්ගොඩ 
 |title = මහාවංශය,ද්විතීය භාගය 
 |publisher = මහාමේඝ ප්‍රකාශකයෝ
 |year = 2020
 |isbn = 978-955-687-182-1
 |language = si
}}
*{{cite book
 |last=  සුමේධ වීරවර්ධන 
|first= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල 
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය
 |publisher = සරසවි ප්‍රකාශකයෝ 
 |year=2023
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}

==වැඩිදුර කියවීම==
*කුරුන්දි විහාර වංසය
*පෞරාණික ස්ථාන හා ස්මාරක,මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය&lt;ref&gt; {{cite book
 |title=පෞරාණික ස්ථාන හා ස්මාරක,මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය
 |author= එම්.වී.ජී.කල්ප අසංග හා අයි.පී.එස්.නිශාන්ත(2018)
 |volume= 
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

== යොමු ==
{{reflist}}

{{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}}
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]]</text>
      <sha1>hym4wluq07e1h6ou4kgtrsyj1l7htsc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>803679</id>
      <parentid>803638</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T21:44:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261105) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>803679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="353566" sha1="72ry3znrllxgbjmkjxwpdqhnuygq03z" xml:space="preserve">{{Infobox ancient site
 |name = මුලතිව් කුරුන්දි රජ මහා විහාරය&lt;br&gt; (කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය) 
 |alternate_name = කුරුන්දි පබ්බතාරාමය
 |image = [[File:Kurundi Stupa 1.jpg|thumb|කුරුන්දි ස්ථූපය]]
 |image_size = 275px
 |alt = 
 |caption =  
 |map_type = ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු පළාත 
 |relief=yes
 |map_alt = 
 |coordinates = {{coord|9|06|58.9|N|80|45|44.2|E|display=inline,title}}
|map_dot_label = කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය
 |location = [[මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය]],[[උතුරු පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]]
 |region = තන්නිමුරුප්පු 
 |type = පබ්බතාරාම බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය 
 |part_of = 
 |length = 
 |width = 
 |area = අක්කර 420 ක් පමණ
 |height = 
 |builder = [[ඛල්ලාඨනාග රජ|ඛල්ලාඨනාග මහ රජ]]
 |material = කබොක් පාෂාණය
 |built = ක්‍රි.පූ.109-104&lt;br&gt;(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස)
 |abandoned = ක්‍රි.ව.13 වන සියවස
 |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා
 |cultures = සිංහල බෞද්ධ 
 |dependency_of = 
 |occupants = 
 |event =●බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ලංකාගමනයේ දී වැඩම කළ ස්ථානයක් ලෙස ජනප්‍රවාදගතව සැලකේ.&lt;br&gt; ●කුරුන්දි අට්ඨකථා රචනා කළ ස්ථානය ලෙස සැලකේ.
 |excavations = 
 |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්&lt;br&gt;(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)&lt;br&gt; [[එච්. සී. පී. බෙල්]]&lt;br&gt;[[ජෝන් ස්ටිල්]]&lt;br&gt;[[හෙන්රි පාකර්]]&lt;br&gt;[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]]
 |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින
 |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] 
 |management = [[ශ්‍රී ලංකා අමරපුර මහා නිකාය|අමරපුර ශ්‍රී කල්‍යාණිවංශ නිකාය]]
 |public_access = හැක
 |website={{URL|https://kurundi.lk}}
 |notes = විහාරාධිපති ගල්ගමුවේ සාන්තබෝධි ස්ථවිර
| designation1          = APMSL
| designation1_offname  = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]&lt;br&gt;කුරුන්දි බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 
| designation1_date     = 2013.08.16(පුරාවිද්‍යා ස්මාරකය)

| designation1_number   = Gazette No 7981
| designation1_criteria = බෞද්ධ ආරාම 
| designation1_type  = පබ්බතාරාම සංකීර්ණ
| designation1_free1name = 
| designation1_free1value = 
| designation1_free2name = 
| designation1_free2value =
| designation2         = ARSL
| designation2_offname  = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]&lt;br&gt;කුරුන්දි බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 
| designation2_date     = 1933.05.12(පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය)

| designation2_number   = Gazette No 7981
| designation2_criteria = බෞද්ධ ආරාම 
| designation2_type  = පබ්බතාරාම සංකීර්ණ
| designation2_free1name = 
| designation2_free1value = 
| designation2_free2name = 
| designation2_free2value =
}}

'''කුරුන්දි රජ මහා විහාරය''' හෝ '''කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' ({{langx|en|Kurundhi Raja Maha Vihara}},{{langx|ta|குருந்தி ராஜ மகா விஹாரை}}) යනු [[උතුරු පළාත|උතුරු පළාතේ]] [[මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය|මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කයෙහි]] [[මුහුදුබඩපත්තුව ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසය|මුහුදුබඩපත්තුව ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] කොමලමුනේ මධ්‍යම ග්‍රාම නිළධාරී වසමේ පිහිටි ක්‍රි.පූ.2 වන සියවසේ දී [[ඛල්ලාඨනාග රජ|ඛල්ලාඨනාග මහ රජ]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයකි. කුරන්දාවශෝක, කුරුන්දපාසක, කුරුන්දචූලක, කුරුන්දපිල්ලක, කුරුන්දිවේලු, පියන්ගල ප්‍රාචීන විහාරය යන නම් වලින් ද විවිධ මූලාශ්‍ර තුළ හදුන්වා ඇත්තේ ද මෙම විහාරය ම වේ.

[[වවුනියාව]] නගරයේ සිට [[AA009 මාර්ගය (ශ්‍රී ලංකාව)|A9 මාර්ගය]] ඔස්සේ පුලියන්කුලම හරහා නෙදුන්කේනි නගරය පසුකර [[මුලතිව්]] දෙසට කිලෝමීටර 6 ක් ගමන් කළ විට හමුවන අතුරු මාර්ගය ඔස්සේ තන්නිමුරුප්පු රක්ෂිතය හරහා කිලෝමීටර 10 ක් පමණ ගමන් කළ විට මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙතට පිවිසිය හැක.ඊට අමතරව,මුලතිව්-කෝකිලායි B297 මාර්ගයේ [[මුලතිව්]] සිට කිලෝමීටර 11 ක් පමණ ගමන් කර අලම්පිල් හන්දියෙන් දකුණට හැරී හමුවන 24 වන බලැඇණිය ශ්‍රී ලංකා සිංහ රෙජිමේන්තු මූලස්ථානය  අසළින් දකුණු දෙසට ඇති මාර්ගයේ කිලෝමීටර 12 ක් පමණ ගමන් කළවිට හමුවන ප්‍රවේශ මාර්ග පුවරුව දැක්වෙන අතුරු මාර්ගය ඔස්සේ කිලෝමීටර 4 ක් පමණ ගමන් කළ විට ද මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙත පිවිසීමට හැකියාව තිබේ.

මෙම ආරාම සංකීර්ණය වර්ෂ 1933 මැයි මස 12 වන දින [[බ්‍රිතාන්‍ය ලංකාව|බ්‍රිතාන්‍ය ලංකා ආණ්ඩුව]] විසින් රජයේ ගැසට් අංක 7981 මඟින් පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයක් වශයෙන් ද වර්ෂ 2013 අගෝස්තු මස 16 වන දින ශ්‍රී ලංකා රජයේ ගැසට් අංක මගින් පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරකයක් වශයෙන් ද නම් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Gazette of the Government of British Ceylon|work=Government of British Ceylon|volume=No. 7981 |publication-date=12 May 1933}}&lt;/ref&gt;පුරාවිද්‍යාඥ හෙන්රි පාකර්ට අනුව උතුරු පළාතේ විශාලතම නටඹුන් සංකීර්ණය වන්නේ ද මෙම කුරුන්දාවශෝක විහාරය යි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Ancient Ceylon 
 |year= 1909
 |url= https://archive.org/details/in.gov.ignca.13912
 |author= H.Parker 
 |volume= 
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

==ඉතිහාසය==
[[මහාවංශය]] වැනි වංශකතා හා අට්ඨකතා අනුව [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස මහ රජුගේ]] පුත්‍රයකු වන [[ඛල්ලාඨනාග රජ|ඛල්ලාඨනාග මහ රජ]] (ක්‍රි.පූ.119-103) විසින් ක්‍රි.පූ.2 වන සියවසේ දී කුරුඳු රට තුළ කුරුන්දි විහාරය හෙවත් කුරුන්දාවශෝක විහාරය නිර්මාණය කර තිබෙන බව '''&quot;සො ච කුරුන්දපාසකං විහාරඤ්ච අකාරයි&quot;''' යනුවෙන් මහාවංශය තුල විස්තර වේ.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|මහාවංශය1_ඤාණානන්ද|2020|p=456}}:තිස්තුන් වන පරිච්ඡේදය,29)ලජ්ජතිස්ස රජුගේ අභාවයෙන් පසු ඔහුගේ මළනුවන් වන ඛල්ලාඨනාග රජු සය අවුරුද්දක් පමණක් රාජ්‍ය කළේ ය. 32)ඒ රජුම කුරුන්දවාසක විහාරයත් කරවීය.තවත් බොහෝ පිනුත් කරගත්තේය.&lt;/ref&gt;ඊට අමතරව බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ලංකාගමනයේ දී සොලොස්මස්ථානයන්ට අමතරව මෙම කුරුන්දි විහාරය සුපුහිටි භූමියට පැමිණිබව ජනප්‍රවාදගතව තොරතුරු පවතින බව මේ ස්ථානය පිළිබඳව මුල්වරට වාර්තා කරමින් උතුරු පළාතේ රජයේ නියෝජිත වූ ජේ.පෙන්රි ලෙවිස් මහතා වාර්තාකර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Manual of Vanni Districts(Vavuniya and Mullaittivu),of the Northern Province, Ceylon1895
 |author= J.P.Lewis 
 |volume= p.310-312,314
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; පූජාවලිය,නිකාය සංග්‍රහය ආදී පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර තුළ කුරුඳු රට,කුරුඳුගම්මු රට,කුරුන්දක සහ කුරුන්දරට්ඨ යනුවෙන් ද හදුන්වා ඇත්තේ ද කුරුන්දි විහාරය පිහිටි මේ ප්‍රදේශයම බව පැහැදිලි වේ.සිංහලයේ කඩයිම් පොතට අනුව එය කුරුඳුගමු රට යනුවෙන් ද හඳුන්වා තිබේ.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;මෙහි කුරුඳු රට යනු කුරුඳු හෙවත් කුරුන්දි නම් ප්‍රදේශය වේ.රට යනු වර්තමානයේ පවතින දිස්ත්‍රික්ක බෙදීම් මෙන් එකල පැවති පාලන ප්‍රදේශ බෙදීම් ක්‍රමයක් විය හැකි බව විද්වත් මතය යි.&lt;/ref&gt;අනුරාධපුරයට උතුරින් වූ කැදෑ හා කඩවත් කෝරල දෙක කුරුඳු රට යනුවෙන් හඳුන්වන බවට ආර්.ඩබ්.ලෙවර්ස් මතයක් ඉදිරිපත් කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Manual of The North Central Province,government printer,Colombo(1899)
 |author= R.W.Levers
 |volume= p.21
 |language=en
 |isbn =  
}}&lt;/ref&gt;නමුත් ඒ මතය වැරදි බවත්,එම ප්‍රදේශය වත්මන් වව්නියාවට අයත් කරිකට්ටමලෙයි දකුණු කොටස වන බවත් සී.ඩබ්.නිකලස් පෙන්වා දෙයි.කුරුන්දිරට්ඨ යන නාමය වත්මන් කුරුන්තන්ඌර් යන්නෙහි ගැබ්ව ඇතැයි ඔහු වැඩිදුරටත් පෙන්වා දෙයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Historical topography of ancient and medieval Ceylon,Royal Asiatic Society,Colombo (1963)
 |author= C.W Nicholas 
 |volume= pp.86-87
 |language=en
 |isbn =  
}}&lt;/ref&gt;කුරුඳු රට,පදී රටට ආසන්නව තිබූ බවත් මේ පදී රට යැයි හදුන්වන්නේ වර්තමාන පදවිය ප්‍රදේශය බවත් කඩඉම්පොත් පිළිබඳ විමර්ශනයක් සිදු කළ එච්.ඒ.පී.අභයවර්ධන මහතාගේ අදහස වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කඩඉම්පොත් විමර්ශනය
 |author= එච්.ඒ.පී.අභයවර්ධන
 |volume= p.207
 |language=සිං
 |isbn =  
}}&lt;/ref&gt;

කුරුඳු රට යන නාමය ප්‍රදේශය පුරා විසිරී ඇති කබොක් හෙවත් කුරුඳු(කුරුවින්ද) පාෂාණය නිසා  ඇති වූ බවට සැලකේ.මෙම කුරුඳු පාෂාණය ද [[රුවන්වැලිමහාසෑයෙහි|රුවන්වැලිමහාසෑය]] අත්තිවාරම සකස් කිරීම සඳහා ද අතුරා ඇති බව '''&quot;තස්සෝපරි ඛරසුදං කුරුවින්දං තතොපරි&quot;'''' යනුවෙන් වංසත්ථප්පකාසිනී මහාවංස ටීකාව තුළ දැක්වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=වංසත්ථප්පකාසිනී;මහාවංස ටීකාව
 |author= අකුරුටියේ අමරවංස නා හිමි සහ හේමචන්ද්‍ර දිසානායක(2001) 
 |volume= p.411
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;කුරුඳු රටෙහි පිහිටි
මෙම විහාරයේ කුරුන්දචූලක/කුරුන්දපාසක නම් පිරිවෙණක් පැවති බවටත් සිංහල ප්‍රධාන අට්ඨකතා තුනෙන් එකක් වන කුරුන්දි අට්ඨකථා එහි දී රචනා වූ බවටත් සැලකේ.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;මඩිතියවෙල සිරි සුමංගල පාලි සිංහල ශබ්දකෝෂයට අනුව කුරුන්දි අට්ඨකථාව පිළිබඳව මත දෙකක් සඳහන් වේ.ඉන් එකක් වන්නේ,විනය මහඅටුවාව වන සමන්තපාසාදිකාව සිංහලයට පරිවර්තනය කර ඊට කුරුන්දි අට්ඨකථාව යැයි නම් කළ බව ය.අනෙක් මතය නම්,කුරුන්දිවෙල්ලි මහ වෙහෙරෙහි දී කළ අටුවාව කුරුන්දි අටුවාව යැයි හැඳින්වෙන බව ය.මින් දෙවැනි මතය වඩාත් පිළිගැනෙන මතය ලෙස සැලකේ.&lt;/ref&gt;මේ පිළිබඳව සාරත්ථදීපනී විනයට්ඨකතාවේ මෙසේ දැක්වේ.

{{Blockquote
|text='''&quot;කුරුන්දිවෙල්ලි විහාරො නාම අත්ථි තත්ථ කතත්තා කුරුන්දීති නාමං ජාතන්ති වදන්ති&quot;'''

&lt;br&gt;
'''කුරුන්දිවෙල්ලි නම් වූ විහාරයකදී එම කෘතිය රචිත වූ නිසා,ඒ අට්ඨකථාවට “කුරුන්දි” යන නම ලැබුණි. '''
{{smaller |{{smaller|(උපුටාගැනීම:සාරත්ථදීපනී විනයට්ඨකතාව}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=සාරත්ථදීපනී විනයට්ඨකතා ටීකා(1965)
 |author= (සංස්)බිහල්පොල දේවරක්ඛිත හිමි
 |volume= p.17
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;
}}
සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාවේ ද මේ පිළිබඳව සදහන් වේ.
&lt;br&gt;
{{Blockquote
|text='''&quot;සංවණ්ණනං තං ච සමාරහනේතා&lt;br&gt;තස්ස මහාඅට්ඨකථා සරීරං,&lt;br&gt;කත්වා මහාපච්චරියං තථෙව&lt;br&gt;කුරුන්දිනාමාදිසු විස්සුතාසු&quot;'''

&lt;br&gt;
'''ඒ සංවර්ණනාවද මනාකොට ආරම්භකරන්නා වූ මම,මහ අටුවාව ඒ සංවර්ණනාවෙහි ශරීරයකොට,මහාපච්චරි නම් අටුවාවෙහිද,කුරුන්දි ආදි නම් ඇති ප්‍රසිද්ධ වූ...'''

{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම:සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාව,පාරාජික කාණ්ඩය-අට්ඨකථාචාර්යය බුද්ධඝෝෂ මහා ස්ථවිර)}}}}
}}

මහාචාර්ය ගුණපාල මලලසේකර සඳහන් කරන්නේ සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාවේ නිතර නිතර කුරුන්දි සිංහල අට්ඨකතා ගැන සඳහන් වෙන නිසා එය ප්‍රධාන වශයෙන්ම විනය නීති වලට අදාළව පවතින්නට ඇති බවත් හා විනයධර භික්ෂූන්ගේ සහභාගීත්වයෙන් රචනා කරන්නට ඇති බවත් ය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලංකා පාලි සාහිත්‍යය 
 |author= ජී.පී.මලලසේකර
 |volume= p.6263
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;ඒ පිළිබඳව මෑත කාලීනව නිර්මාණය කළ කුරුන්දි විහාරය වන්දනා කිරීමේ ගාථාවෙද සඳහන් කර තිබේ.

{{Blockquote
|text='''&quot;ලඞ්කාය උත්තරදිසාය සමුජ්ජලන්තං&lt;br&gt;තං චේතියං ච කුරුවින්දුපලෙහි බද්ධං&lt;br&gt;යස්මිං කුරුන්දිවිනයට්ඨකථා කතා තං&lt;br&gt;වන්දාමි විස්සුතකුරුන්දිවිහාරමග්ගං&quot;'''

&lt;br&gt;
'''(මම) ලක්දිව උතුරු දෙස මොනවට බබළන්නාවූ,කුරුවින්ද පාෂාණයෙන් බඳනා ලද ඒ සෑය ද,කුරුන්දි නම් (සීහළ) විනය අටුවාව කළ,ඒ අග්‍ර වූ සුප්‍රසිද්ධ වූ කුරුන්දි විහාරය ද වන්දනා කරමි
'''
{{smaller|{{smaller|(කුරුන්දි මහ වෙහෙර වන්දනා ගාථාව,කුරුන්දිවිහාරවංසය,2023)}}}}
}}

පැරණි පාලි මූලාශ්‍ර ග්‍රන්ථ වලට අනුව කුරුන්දි විහාරය හැදින්වීම සඳහා පද කිහිපයක් භාවිතා කර තිබේ.ඒවා නම්, '''කුරුඤ්ඤ,කුරුන්දි,කුරුන්දී,කුරුන්ද විහාර,කුරුන්දචුල්ලක,කුරුන්දන්කුන්දිය,කුරුන්දපිල්ලක,කුරුන්දවාපි,කුරුන්දවාසෝක විහාර,කුරුන්දවේලු,කුරුන්දිවෙල්ලි,කුරුන්දිය විහාර,කුරුන්ද පාසක''' යන සංඥා නාමයන් ය.බුද්ධඝෝෂ මහා ස්ථවිරයන් විසින් රචිත සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාවේ පමණක් කුරුන්දි යන වචනය 102 වරක් සඳහන් වන බව හත්තොටුවේ ඉන්දරතන හිමි පවසයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=පාලි අට්ඨකථා සාහිත්‍යයෙන් හෙළිවන අවිද්‍යමාන වූ සීහළට්ඨකතා සාහිත්‍යය 
 |author= හත්තොටුවේ ඉන්දරතන හිමි
 |volume= p.117
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;ඊට අමතරව &quot;කුරුන්දි&quot; යන වචනය කඞඛාවිතරණියේ ද සඳහන් කර ඇතේ අතර ඉන් හා සමන්තපාසාදිකාවේ ද සඳහන් කුරුන්දි යන වචන තුළින් අදහස් කර ඇත්තේ කුරුන්දි අටුවාව බව  පෙනේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කඞඛාවිතරණී(1930)
 |author= (සංස්)හේමපාල මුණිදාස
 |volume= pp.111 සහ 140
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;සමන්තපාසාදිකාවේ සහ මනෝරථපූරණියෙහි කුරුන්දකවාසී ඵුස්සමිත්ත නම් තෙර නමක් පිළිබඳව සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මනෝරථපූරණිය(1945)
 |author= (සංස්)හේවාවිතාරණ 
 |volume= p.78
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

ඊට අමතරව [[පළමුවන අග්බෝ රජු]] (ක්‍රි.ව.561-595) විසින් මෙම විහාරය තවදුරටත් වැඩිදියුණු කරමින් නැවත කර වූ බවත්,කුරුඳු වැව නමින් වැවක් කර වූ බවත්,ඊට අමතරව තුන් යොදුනක් දුර සහිත පොල් උයනක් ද කරවා පූජා කළ බවත් මහාවංශයේ සඳහන් වේ.ඊටත් අමතරව අස්වැද්දීම උදෙසා මහා සිව නම් කුඹුරු යායක් ද,ආරාමික අතවැසියන් සියයක් ද ලබා දුන් බවත්,විහාරය අසලින් අම්බිලපණ්ණ නම් විහාරයක් හා ඒ නමින් යුතු ගමක් ද නිර්මාණය කර මහාවිහාරවාසී තපස්වී භික්ෂූන් වහන්සේලාහට ලබා දුන් බව මහාවංශය තුළ වැඩදුරටත් සඳහන් වේ.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|මහාවංශය2_ඤාණානන්ද|2020|p=95}}:සතළිස් එක්වන පිරිච්ඡේදය,15)සියලු දෙය සාංඝික වන පරිදි කුරුන්ද නම් විහාරය ද කරවා,එනමින් ම වැවක් කරවා,තුන් යොදුනක් පමණ පළල පොල් උයනක් ද කරවා,16)මහාසිව නමින් කුඹුරු යායක් ද අස්වද්දන්ට ලබා දී ලාභ සත්‍කාර සම්මාන සහිතව ආරාමිකයන් සියයක් ද දුන්නේ ය.17)ඒ විහාරය අසල අම්බිලපණ්ණ නමින් වෙහෙරක් කරවා එනමින් ම යුතු ගම්මානයක් මහාවිහාරවාසී තපස්වී භික්ෂූන් වහන්සේලාට දුන්නේය.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=සිංහල මහාවංශය, 41 වන පරිච්ඡේදය 
 |author= බෞද්ධ සංස්කෘතික මධ්‍යස්ථානය,නැදිමාල
 |volume= p.189
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

පැරණි කුරුඳු වැවෙහි බැම්මට පහළින් [[පළමුවෙනි සංඝබෝධි රජ]] හෙවත් සිරිසඟබෝ රජු (ක්‍රි.ව.246-248) විසින් තවත් විහාරයක් කරවූ බවටත්,ඊට බොහෝ කලකට පසු [[පස්වෙනි දප්පුල රජ]], පළමු රාජ්‍ය වර්ෂයේ (ක්‍රි.ව.965) මෙහි එක් විහාරයක නැවත භික්ෂු සංඝයා නතරකළ බවටත් මූලාශ්‍ර තොරතුරු වන බව ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් මහතා වැඩිදුරටත් සදහන් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}}&lt;/ref&gt;ඊටඅමතරව,තුන්වන සිරිසඟබෝ හෙවත් හතරවන අග්බෝ රජු (ක්‍රි.ව.662-678) විසින් කුරුන්දපිල්ලක පිරිවෙණෙහි ප්‍රාසාදයක් කරවූ බවත්,&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|මහාවංශය2_ඤාණානන්ද|2020|p=141}}:සතළිස් සතරවන පරිච්ඡේදය,21)මේ රජු කපුරු පිරිවෙණ ද,කුරුන්දපිල්ලක පිරිවෙණ ද,එසෙයින් ම මහාරාජාගාරයෙහි ද ප්‍රාසාදයක් කරවීය.&lt;/ref&gt;[[දෙවන දප්පුල රජ|දෙවන දප්පුල රජු]] සහ රජුගේ සේනා නැමැති රාජමෙහෙසිය විසින් ප්‍රාචීන විහාරය හෙවත් පූර්වාරාමයේ ප්‍රාසාදය පිළිසකර කළ බවත්,ඊට අයත්ව තිබූ උස්විටිගම නිසරුව තිබූ බැවින් එයද සරාසාර කරවූ බවත් මහාවංශයේ දැක්වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= මහාවංශය 2
 |author= කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි
 |volume= pp.181
 |language=si
 |isbn = 978-955-687-182-1
}}&lt;/ref&gt;එහි දැක්වෙන ප්‍රාචීන විහාරය බොහෝ විට පියන්ගල කන්දේ පිහිටි කුරුන්දි ප්‍රාචීන විහාරය විය හැකි බව හෙන්රි පාකර්ගේ මතය වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Ancient Ceylon 
 |year= 1909
 |url= https://archive.org/details/in.gov.ignca.13912
 |author= H.Parker 
 |volume= 
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;වර්තමානයේ ද මෙම ස්ථානයට &quot;කුරුන්දන්මලේ පියංකල්ලු&quot; යන නමින් හැදින්වේ.එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ට අනුව &quot;පියංගල&quot; යන නම පසුකාලීනව එසේ &quot;පියංකල්ලු&quot; නමින් ව්‍යවහාර වන්නට ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.412-416
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;තුන්වන දප්පුල රජුගේ පුත්‍රයා වන [[තුන්වන මිහිඳු රජ|තුන්වන මිහිඳු රජු]] (ක්‍රි.ව.801-805) තම මව සහ දියණිය සමඟ කුරන්ගම හෙවත් කුරුන්දියට පැමිණ කුරුඳු වැවෙහි ජලය පිළිබඳව ඇතිව තිබූ ආරවුල සංසිදුවා
රජු විසින්ම ශිලා ලේඛනයක් ස්ථාපිත කළ බවත් එම ශිලා ලේඛනය මඟින් තහවුරු කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Archaeological Survey of Ceylon: North-Central,Central and Northern Provinces,Annual Report 1905
 |author= H.C.P.Bell
 |volume= pp.32-34
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;
දාඨෝපතිස්ස රජු දවස ජේතවන විහාරයට අයත් කුරුන්දචුල්ලක පිරිවෙනේ වැඩසිටි &quot;දාඨාවේධක&quot; නම් භික්ෂුවක් අන්‍ය වූ ප්‍රතිසංයුක්ත වචන ලියා තැබූ බව මහාවංස ටීකාව තුළ දැක්වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=වංසත්ථප්පකාසිනී,මහාවංස ටීකාව 2001
 |author= අකුරටියේ අමරවංස නාහිමි සහ හේමචන්ද්‍ර දිසානායක 
 |volume= pp.123
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; 
[[පළමුවන විජයබාහු රජ|පළමුවන විජයබාහු රජු]] (ක්‍රි.ව.1065-1120) විසින් සොලී ආක්‍රමණ හේතුවෙන් පරිහානියට පත් වූ කුරුන්දි මහා විහාරය නැවත කර වූ බවත් මහාවංශය තුළ දැක්වේ.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|මහාවංශය2_ඤාණානන්ද|2020|p=289}}:පනස් අටවන පරිච්ඡේදය,58)පණ්ඩුවාපි වෙහෙර,පාඨීන වෙහෙර,රක්ඛචේතිය පබ්බත විහාරය,එසේම මණ්ඩලගිරි විහාරය,මඩුලත්ථ විහාරය ද කරවීය.59)උරුවෙල නම් විහාරය ද දේවනගර විහාරය ද මහියංගණ විහාරය හා සිතලග්ගමක ලෙණත් කරවීය.60)දඹකොළ විහාරය ද එසේම ගිරිහඩු සෑ විහාරය ද කුරුන්දිය විහාරය ද සඳුන්ගිරි විහාරය ද කරවීය.&lt;/ref&gt;[[දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජ|දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජුගේ]] පාලන කාලයේ දකුණු ඉන්දීය ආක්‍රමණිකයන් වන කාළිංග මාඝ විසින් බඳින ලද කඳවුරු 15 අතරට කුරුන්දිය ද අයත් වූ බවත් එම කඳවුරු [[දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජ|දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජුගේ]] සේනාව විසින් මුදවාගත් බව මහාවංශයේ සහ නිකාය සංග්‍රහයේ සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= මහාවංශය 3 අවසාන භාගය
 |author= කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි
 |volume= pp.381
 |language=si
 |isbn = 978-955-687-186-9
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=නිකාය සංග්‍රහය(2011) 
 |author= (සංස්)සිරි තිලකසිරි
 |volume= p.46
 |language=සිංහල 
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.412-416
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Historical topography of ancient and medieval Ceylon
 |author= Nicholas C.W.
 |volume= Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society,New Series(Vol Vi)pp.86-87
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|සිංහල||407,410පිටු}}83 වන පරිච්ඡේදය: එකල්හි සම්පතින් ප්‍රසිද්ධ වූ පුලස්ති පුරයෙහි ද,කොටුසරගම් හිද,එසේම ගංතලාවෙහි ද,කාකාලය ගම්හි ද,පදී රට ද,කුරුන්දියෙහි ද,මනාමත්හි ද,මාතොට ද,එසේම මන්නාම් පටුනෙහි ද,පුලවෙෂටි නම් තොටද,එසේම වැලිගම ද,මහත් වූ ගෝනරට ද,එසේම ගෝනුසුරට ද, මීපා තොටද,එසේම හුරා තොට ද,මේ ආදී තන්හි කඳවුරු බැඳ බලාත්කාර කොට බොහෝ කල් වසන්නා වූ මාසේන්ද්‍ර,ජයබාහු නම් දෙමළ රජුන් දෙදෙනා ගේ සතළිස් දහසක් වූ ද්‍රවිඩ කේරළ යෝධයෝ කුන්තායුධ ගත් සිංහල යෝධයන් විසින් දැඩිසේ පෙලන ලද්දාහු...

{{harvnb|නිකාය_සංග්‍රහය,සංස්.සිරි තිලකසිරි|2011|46පිටුව}}විජයබාහු වත්හිමි නම් මහා රජාණන්ගේ අතිජාත පුත්‍ර වූ ශත්‍රැපංක විශේෂ විශෝෂණ ගරන්මාර්තණ්ඩ මණ්ඩලායමාන වූ ජම්බුණිපුර නිවාසී වූ කලිකාල සාහිත්‍ය සර්වඥ පණ්ඩිත පරාක්‍රමබාහු නම් මහ රජාණෝ සිරිලක රජ පැමිණ අධිකතර රාජාභිමාන උපදවා පොලොන්නරු, පුලච්චේරි, කොටසර, ගංතළා, කවුඩාපුලු,'''කුරුඳු''', පඳිමාන, මතුගොණ, දෙබර පටන, ඌරාතොට, ගොමුඩු, මිපාතොට, මණ්ඩලී, මන්නාරම් ආදී වූ ඒ ඒ ස්ථානයෙහි කඳවුරු බැඳ උන් දෙමළ, මළල, ජාවකාදී වූ සතුරු වියවුල් සන්සිඳුවා, සකල ලංකාතලය හස්තගත කොට, රාජ්‍ය ශ්‍රී විඳිමින්, ශ්‍රී වර්ධනපුරාදී නානා ස්ථානයෙහි විසිතුරු විහාර කරවා මහාසංඝයා වහන්සේ එහි වස්වා, චීවර, පිණ්ඩපාත, සයනාසන, ගිලාන ප්‍රත්‍යය යන සිවුපස දානයෙන් උපස්ථාන කොට වසන්නාහු....&quot;&lt;/ref&gt;

පසුව පැමිණි [[චන්ද්‍රභාණු]] නම් ආක්‍රමණිකයා ද [[දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජු|දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජ]] විසින් මුල් වරට පරාජය කර පළවා හරනු ලැබ දෙවන වර සොළීන් ද,ජාවක මහ සෙනඟක් ද සහිත ව කුරුන්දියේ සිංහල සෙනඟක් ද සහිතව ගොස් යාපහුවේ කඳවුරුලාගත් බව පූජාවලියේ දැක්වේ.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt; {{harvnb|පූජාවලිය_සංස්.කිරිඇල්ලේ_ඤාණවිමල_හිමි|1963|පිටුව 802}}​&quot;එකල පෙරවක් පිය රජහුගේ යුද්ධයෙහි පැරද පැලෑ චන්ද්‍රභානු රජු හා ජාවක මහ සෙනග සොළී පාඬින් ගෙන මාවටු බැස '''කුරුඳු''' පදී මානාවතු ගොනදෙබර පටන් ආදි තන්හි සිංහල බලසෙන් ගෙන පෙරලා අවුත්,යාපවු ගල් සිසාරා, අතුරු නොදී කඳවුරු බැඳ මේ වක පෙර වක සේ ආ පසුයෙහි නො යම්හ, මේ තුන් රජය තොපට නො හරිම්හ, දළදා පාත්‍ර ධාතු දෙව, රජ වොටුනු දෙව, රාජ්‍ය දෙව සටන් හෝ කරව යි සැහැසි වහසි කියා කියා යවූහ.&quot; &lt;/ref&gt;

නමුත් ඉතිහාසයේ වසර 21 ක් පුරාවට සිදුවූ දරුණු කාලිංගමාඝ ආක්‍රමණ සමඟ රජරට රාජධානි ශ්‍රී ලංකාවේ නිරිතදිග කොටසට සංක්‍රමණය වීමත් සමඟ මේ ප්‍රදේශ ද බොහෝ දුරට ජනශුන්‍ය වූ බව පෙනේ.ඒත් සමඟම මේ පුදබිම් ද වනාන්තරගත විය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= මහාවංශය 3 අවසාන භාගය 
 |author= කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි
 |volume= pp.357-360
 |language=si
 |isbn = 978-955-687-186-9
}}&lt;/ref&gt;පසු කාලිනව ලන්දේසී පාලන සමයේ දකුණු ඉන්දියාවේ සිට ලංකාවට වහල් සේවය සඳහා ගෙනෙන ලද වෙල්ලාල දමිළ ජනතාව මෙම ජන ශූන්‍ය ප්‍රදේශවල පදිංචි වීමත් සමඟ බොහෝ පුරාවිද්‍යා ස්ථාන විනාශ වූ බවත් මෙම පුරාවිද්‍යා භූමියෙහි ද ගොඩනැගිලි කඩා බිඳ දමා, ගෙන යා හැකි ද්‍රව්‍ය ඉවත් කර ගෙන ගිය බව යටත් විජිත සිවිල් සේවා නිලධාරියකු වූ අයිරිෂ් ජාතික ජෝන් පෙන්රි ලෙවිස් මහතා 1895 දී සිය A manual of the Vanni District, Ceylon කෘතියෙහි වැඩිදුරටත් සඳහන් කරයි.ඇතිව තිබෙන තත්ත්වය සැලකිල්ලට ගෙන 1933 දී රජයේ ගැසට් අංක 7981 මඟින් මෙම ස්ථානය පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයක් ලෙස නම් වන්නේ ඒ අනුවය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1895.Manual of the Vanni Districts
 |author= Lewis,J.P
 |volume= pp.314
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්==
===වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ===
අක්කර 420 ක පමණ වපසරියක විසිර පවතින මේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පැරණි බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදායක් වන පබ්බතාරාම බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය මූලික කොට නිර්මාණය කර තිබේ.ස්තූපය,බෝධිඝරය,ප්‍රතිමාඝරය හා උපෝසථඝරය යන ආගමික ගොඩනැගිලි සතර අඩංගු වූ මධ්‍ය චතුරස්‍රය උස් භූමිභාගයක පිහිටා එම චතුරස්‍රයට පිටතින් ප්‍රදක්ෂිණ පථයක් ද නේවාසික හා වෙනත් ආගමික නොවන ගොඩනැගිලි ප්‍රදක්ෂිණ පථයත් වාස්තු සීමාවේ පිහිටි දිය අඟලත් අතර වූ පහත් බිම් පෙදෙසේ විසිරී පැවතීම,මෙම ආරාම සම්ප්‍රදායේ ප්‍රධාන ලක්ෂණය වේ.මෙම සම්ප්‍රදාය මහායාන බෞද්ධාගමික බලපෑමට ලක් වූ විහාර සම්ප්‍රදායක් බව පිළිගෙන ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. xv-xxvii 
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

මේ බෞද්ධ විහාර සම්ප්‍රදාය පිළිබඳව පුළුල් හා විධිමත් න්‍යායයික විවරණයක් &quot;මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර&quot; නම් කෘතියෙන් ඉදිරිපත් කර ඇත.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;මහායාන සම්ප්‍රදායට අයත් කෘතියක් වන මෙය ක්‍රිස්තු වර්ෂ පස් වැනි සියවසත්,ක්‍රිස්තු වර්ෂ අටවැනි සියවසත් අතර කාලයේ අනුරාධපුර නගරය හා තදාසන්න කලාපයේත් රටෙහි වෙනත් ස්ථාන කිහිපයක් වර්ධනය වී පැවති විශේෂ මහායානික ආයතන පද්ධතියක් හා දැඩි සාම්‍යතාවක් උසුලන බැවින් ඒ හා සමාසන්න කාලයේ මෙම කෘතියේ මුල් අවස්ථාව සංස්ථාපනය කළ හැකි බව මහාචාර්ය වෝල්ටර් මාරසිංහයන්ගේ අදහසයි.ආරාම නිර්මාණයේ දී කලින් පිළිවෙළ කරගනු ලැබූ නිශ්චිත සැලැස්මක් පදනම් කරගෙන ඒවා ගොඩනැගූ බවට මූලික සාක්ෂ්‍ය ලැබෙන්නේ මෙම වාස්තුශාස්ත්‍ර කෘතියෙනි.&lt;/ref&gt;එහි විස්තර වන ආකාරය අනුව,මෙම පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරයක මැද මළුවක් තුළ යම්කිසි පූර්ව විචාල සැලැස්මකට අනුව විහාරයේ වඩා වැදගත් ගොඩනැගිලි ස්ථානගතව පවතී.වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයේ පළමු වැනි පරිච්ඡේදයේ දී මේ වර්ගයට අයත් ‘මූලික ආරාම දොළොසක්’ පිළිබඳ ව දක්වා ඒවායින් කොටසක් පිළිබඳ විස්තර ද දක්වා ඇත. ඒ මූලික ආරාම ප්‍රභේද වශයෙන් &quot;හස්ත්‍යාරාම, සිංහාරාම, දණ්ඩාරාම, පද්මාරාම, ශීතලාගුල්ම, භික්ෂුණ්‍යාරාම, ගෝකුලාරාම, අන්වාරාම, භුජංගඑණාරාම, චක්‍රාරාම, හංසපක්ෂ හා නවාකාර&quot; යන ආරාම ප්‍රභේද දැක්වේ. මෙම ආරාම ප්‍රභේද දොළොස ‘වාස්තු සැලසුම්’ හා ‘වික්‍රාන්ත’ වශයෙන් නැවත කොටස් දෙකකින් විග්‍රහ කෙරේ. ඒ අනුව මූලික ආරාම ප්‍රභේද විසි හතරක් ලැබේ. මේ එකිනෙක ආරාම සඳහා නම් යෙදීමේ දී ඒ ඒ නම්වලින් දැක්වෙන සතුන්ගේ හෝ ප්‍රපංචයන්ගේ ස්වරූප අනුව, එකී නම් තබා ඇති බව පෙනී යයි. ඒ අනුව හස්තියාගේ ස්වරූපය ගන්නා සැලසුම &quot;හස්ත්‍යාරාම&quot; නම් වේ. මෙම නම් තැබීමේ දී පංචාවාස ස්ථානගත කළ ආකාරය ඒ සඳහා වඩාත් බලපෑම් කරන්නට ඇති බව වෝල්ටර් මාරසිංහ මේ පිළිබඳ අදහස් දක්වමින් පෙන්වා දී ඇත. මෙම සැලසුම් හඳුනා ගැනීමේ දී මැද මළුවේ පිහිටි ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි සතර පිහිටි ස්ථාන පිළිබඳ සැලකිලිමත් වේ. කුරුන්දි විහාරයේ ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි ව්‍යාප්ත වී ඇති ආකාරය අනුව, මෙම විහාරය ‘හස්ත්‍යාරාම’ සැලැස්මට අනුකූල වන බවත්, තවදුරටත් එය ‘නැගෙනහිර දොරටුව සහිත හස්ත්‍යාරාම’ සැලැස්මට අනුකූල බවත් හඳුනාගත හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. xxxiii
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

[[File:The layout of the Vijayārāma Monastery.jpg|thumb|250px|පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරයක සැලසුම&lt;br&gt;( අනුරාධපුර විජයාරාම විහාරය )&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Sinhalese Monastic Architecture (1971)
 |author= Senake Bandaranaike 
 |volume= 
 |language=en
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;
]]

පබ්බත විහාරයන්හි බිම් සැලසුම් පරීක්ෂා කිරීමේ දී මුලතිව්, කුරුන්දි විහාරය ද අනුරාධපුර වෙස්සගිරිය හා අම්පාර පුළුකුනාවිය යන පබ්බත විහාර හා සමාන වාස්තු සැලසුමකට අනුගත වී ඇති පෞරාණික විහාරයක් බව තහවුරු වේ. මෙහි ඇති තවත් විශේෂත්වයක් වන්නේ මෙරට උතුරු ප්‍රදේශයේ වඩාත් ම දුරස්ථ ව පිහිටි පබ්බත විහාරය කුරුන්දි පබ්බත විහාරය වශයෙන් මේ දක්වා වාර්තා වීමයි. සූවිසි වැදෑරුම් ආරාම සැලසුම් අතුරින් කුරුන්දි විහාර සැලසුමෙන් ප්‍රකාශිත හස්ත්‍යාරාම ප්‍රභේදය පිහිටීම් ප්‍රදේශ වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රය කෘතිය තුළ වඩාත් හොදින් දැක්වේ.
&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;​{{harvnb|මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිතවාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර_පරි.වෝල්ටර්_මාරසිංහ|2014|p=7}}
හස්ත්‍යාරාමය ඛේටයක (නදියක් සහ කන්දක් අතර පිහිටි), ඛර්වටයක (කඳු වැටිවලින් වට වූ ගමක්), නගරයෙක, පුරදුර්ගයක, නදියක් අසබඩ, මුහුදු වෙරළක, උයනක, වනයක, නියම්ගමක, පටුනක (මුහුදක් අසල පිහිටි වෙළඳ නගරයක්), වනාන්තරයක හෝ දේශ සීමාවක පිහිටුවන්නේ යි. අන් තැනක (ඉදි) නොකරනු ලබන්නේ යි.&lt;/ref&gt;

​​මංජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයට අනුව, විහාරය තුළ පිහිටා ඇති සියලු ගොඩනැගිලි ‘මුඛ්‍ය’ හා ‘ගෞණ’ යනුවෙන් කොටස් දෙකකට බෙදනු ලැබේ. මුඛ්‍ය හෙවත් ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි පහකි. ඒවා නම්, චෛත්‍යය (ස්තූපය), බෝධිවේශ්මය (බෝධිගෘහය/බෝධීන් වහන්සේ), ප්‍රතිමාලය (පිළිම ගේ) හා සභා (පෝය ගෙය) යන ඉතා ම වැදගත් පූජනීය ගොඩනැගිලි හතරත්, භික්ෂූන් වහන්සේගේ වාසභවනය වූ ප්‍රාසාධයත් ය.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt; ‘ප්‍රාසාදය’ යනු පොදු ව්‍යවහාරයේ යෙදෙන්නක් වුව ද මේ අවස්ථාවේ දී එය විහාරයේ ප්‍රමුඛ භික්ෂූන් වහන්සේ වැඩ සිටි නේවාසික ගොඩනැගිල්ල වශයෙන් සැළකීම වඩා සුදුසු වේ.&lt;/ref&gt; පබ්බත ආරාමය අයත් වර්ගය අනුව, ඒ ඒ ගොඩනැගිලි පිහිටන ස්ථාන වෙනස් විය හැකි නමුත් ආරාම භූමිය තුළ එම එකිනෙක ගොඩනැගිලි බෙදී විහිදී යන ආකාරය පිළිබඳ පොදු මූලධර්ම ද දැකිය හැකි වේ. වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර කෘතියට අනුකූල ව, විහාරාභ්‍යන්තරයේ පිහිටා ඇති ගොඩනැගිලිවල ස්ථානගත වීම සාමාන්‍යයෙන් සිදු වන්නේ ප්‍රධාන දොරටුව නැතහොත් පිවිසුමේ පිහිටීම හා එහි දිශාගත වීම අනුව ය. ඒ අනුව, ශුද්ධ භූමියට ඇතුළු වන බැතිමතාට පළමුවෙන්ම ඇස ගැටෙන්නේ චෛත්‍යය හා බෝධීන් වහන්සේ යි. කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ මැද මළුවේ ඒ ඒ පූජනීය ගොඩනැගිලි විහිදී ඇති ආකාරය නැතිනම් ස්ථානගත වී ඇති ආකාරය පිළිබඳ අවධානය යොමු කිරීමේ දී මෙකී ශිල්ප ග්‍රන්ථාගත කරුණු ඒ සඳහා ද පොදු බව තහවුරු වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. xliv,xlvi
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;

​පබ්බත වර්ගයේ ආරාම නිර්මාණය කිරීමේ දී මූලික පදනම වන්නේ ‘පූර්වයෙන් අර්ථ දක්වන ලද සැලැස්මක්’ නොමැති නම් ‘මනඃකල්පිත වූ භූමි සැලැස්මකි.’ මෙහි දී අදාළ භූමි මණ්ඩලය කෝෂ්ට හෙවත් කොටු නවයකට නොහොත් 25කට බෙදනු ලැබේ. කෝෂ්ඨ නවයකින් යුතු වාස්තු මණ්ඩලය ‘පීඨ’ නමින් ද, කෝෂ්ඨ විසි පහකින් යුක්ත වාස්තු මණ්ඩලය ‘උපපීඨ’ නමින් ද හඳුන්වනු ලැබේ. මේ වාස්තු මණ්ඩලයක යම්කිසි කෝෂ්ටයක් හෙවත් පරිශ්‍රයක් සාමාන්‍යයෙන් නම් කරනු ලබන්නේ ඊට අධිගෘහිත යැයි සලකනු ලබන වාස්තු දේවතාවාගේ නමිනි.මේ පීඨයන්ගේ මධ්‍ය මණ්ඩලය නිශ්චිත ව ‘බ්‍රහ්ම’ වෙනුවෙන් වෙන් වේ..&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. xliv,261
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

[[File:Upapīṭha Vastu Maṇḍalaya.jpg|thumb|250px|උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩලය&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Comparison of the forty seven &quot;Panchavasa&quot; Monastery Plans with Archaeological Material,Manjusri Vastuvidyasastra
 |author= M.H.F.Jayasuriya,Leelananda Premathilake and Ronald Silva
 |volume= Bibiliotheca Zeylanica Series  
 |language=en
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;]]

​වාස්තු මණ්ඩලය නියෝජනය කරනු ලබන කෝෂ්ට හෙවත් කොටු ආරාමයට අයත් විවිධ ගොඩනැගිලි සඳහා වෙන් කරනු ලැබේ.උපපීඨ සැලැස්ම අනුව සංවිධානය වූ ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රභේදය වන්නේ කුරුන්දි විහාරයෙන් ද නියෝජනය වන හස්ත්‍යාරාම ප්‍රභේදයයි. (ප්‍රධාන පිවිසුම යෙදෙන දිශාව අනුව, හස්ත්‍යාරාමයේ තවත් ප්‍රභේද හතරක් හා හස්තිවික්‍රාන්තයේ ප්‍රභේද හතරක් වශයෙන් එකිනෙකට වෙනස් සැලසුම් අටක් පවතී). ඒ අනුව, මෙම විහාර සැලසුමේ දී ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි පහ, සිටගෙන සිටින ඉරියව්ව දක්වන විශාල හස්තියෙකුගේ විවිධ අඟපසග පොළොවේ ස්පර්ශ වන ස්ථාන අනුව පිහිටුවා ඇත..&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. xlvii
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
​මේ අනුව, නැගෙනහිර දෙසින් ප්‍රධාන පිවිසුම සහිත හස්ත්‍යාරාම ආකෘතියට අනුව ගොඩනඟා ඇති කුරුන්දි කන්දේ පබ්බත විහාරය ද ඇතුළු ඒ ප්‍රභේදයට අයත් ආරාමයක ඒ එකිනෙක ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි ස්ථානගත වී ඇති ආකාරය උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩල අනුව පහත අයුරින් මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර ග්‍රන්ථය තුළ විස්තර වේ.

{{Blockquote 
|text=
'''&quot;​පූර්වද්වාරය සහිත හස්ත්‍යාරාමය (පහත සඳහන් අයුරු) සැලසුම් කරනු ලබන්නේ යි. බ්‍රහ්මස්ථානයෙහි සභාශාලාව කරන්නේ යි. විතථයෙහි බෝධිය නියමකරන්නේ යි. ඊශානයෙහි චෛත්‍යය ද, සුග්‍රීවයෙහි ප්‍රතිමාලය ද, රුද්‍රරාජාංශයෙහි ප්‍රාසාදය ද වන්නේ ය. පංචාවාසයෝ (මෙසේ) විශේෂයෙන් (දක්වන ලදහ).&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. 51
 |language=si
 |isbn = }})&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. 51
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;}}}}}}


[[File:Upapīṭha Vastu Maṇḍala of Kurundi Vihara.jpg|thumb|250px|කුරුන්දි පබ්බත විහාරයේ උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩලය තුළ ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි පිහිටා ඇති ආකාරය]]

කුරුන්දි විහාරයේ උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩලය සලකා බැලූ විට ස්ථූපය &quot;ඊශ&quot; කෝෂ්ටය තුළ ද,බෝධිඝරය &quot;විතථ&quot; කෝෂ්ටය තුළ ද,පිළිමගෙය &quot;සුග්‍රීව&quot; කෝෂ්ටය තුළ ද,උපෝසථඝරය &quot;බ්‍රහ්මා&quot; කෝෂ්ටය තුළ ද හා ප්‍රාසාදය &quot;රුද්‍ර&quot; කෝෂ්ටය තුළ ද පිහිටා ඇත.

===ප්‍රධාන පිවිසුම් පියගැට පෙළ===
කුරුන්දි කන්ද මත පිහිටි පබ්බත විහාරයේ පූජනීය, වන්දනීය වාස්තු නිමැවුම් පිහිටි මැද මළුව දක්වා වූ ප්‍රධාන පිවිසුම කන්දේ උතුරු දෙසින් පැවති බවට විධිමත් වාස්තු ඉදිකිරීම් සාධක දැකගත හැකි වේ. කබොක් ගල් ප්‍රමුඛ ව කළු ගල් ද යොදාගනිමින් නිමවා පැවතින්නට ඇති මෙම පියගැටපෙළ කන්දේ උතුරු දෙසින් කුරුන්දි වාපි නැතිනම් ආසන්නයේ පිහිටි පෞරාණික වැවේ බැම්මේ දකුණු කෙළවර වෙත යොමු වී පැවත තිබී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.94
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

​
​දැනට මතුපිට පවතින සාධක අනුව වුව අගනා මෙන් ම මනස්කාන්ත වාස්තු නිමැවුමක් වශයෙන් හඳුනාගත හැකි මෙම පියගැට පෙළේ සාධක කන්දේ උතුරු ප්‍රපාතයේ ස්ථාන කිහිපයකින් ඉස්මතු වී ඇති ආකාරය දැක ගත හැකි වේ. එයින් තැන් දෙකක දී පියගැට පෙළේ දෙ පස ස්ථානගත කර පැවති මුරගල් යුගල දෙකක ඉහළ කොටස් දැකගත හැකි වේ. කන්ද පාමුලට ආසන්න ව දැකගත හැකි එක් මුරගල් යුග්මයක් එකිනෙක පරතරය මීටර් 4.5ක් වන සේ පිහිටා ඇත. ඒ තැන් සිට මීටර් කිහිපයක් ඉහළින් පිහිටා ඇති අනෙක් මුරගල් යුග්මයේ පරතරය මීටර් 3.9කි.
​දැනට පොළොවෙන් ඉස්මතු වී ඇති සාධක අනුව මෙම එක් මුරගලක පළල හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 40×16 ප්‍රමාණයේ වන අතර ඒවා කැටයම් රහිත වාම් නිර්මාණ බව පෙනී යයි. අනුරාධපුරය හා තදාශ්‍රිත පබ්බත විහාරාරාමයන්හි දැකගත හැකි එවැනි ආකාර මුරගල් සමඟ මෙම මුරගල් බෙහෙවින් සමපාත වන බව පෙනේ. මෙම පියගැට පෙළේ පඩි, කබොක් ගල් භාවිතයෙන් නිමවා ඇති සෙයක් පෙනී යයි. කෙසේ නමුත් තවමත් පිවිසුම් පියගැට පෙළ කැණීම් කර ඉස්මතු කර නොමැත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.95
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===මාධ්‍යමික මළුව(වන්දනීය මැද මළුව)===
අනුරාධපුර යුගයේ දෙවැනි භාගයේ දී වඩාත් ප්‍රචලිත වූ විහාර වර්ගයක් වන පබ්බත විහාරයක පවතින පොදු වාස්තුවිද්‍යා සැලැස්මට අනුගත ව එයට අයත් වන්දනීය වාස්තු නිර්මාණ ඉදිකරනුයේ පරිවාර වාස්තු නිමැවුම් අන්තර්ගත බිම් මට්ටමට වඩා උස් වූ මළුවක් මත ය. මේ මළුව ‘පූජනීය ගොඩනැගිලි අන්තර්ගත මළුව’ හෙවත් ‘මාධ්‍යමික මළුව’ වශයෙන් නම් කළ හැකි අතර ස්තූපය, පිළිම ගෙය, බෝධි වෘක්ෂය හා විනය කර්ම සිදු කළ පෝය ගෙය ඇතුළු පූජනීය ගොඩනැගිලි මෙම පරිශ්‍රය තුළ ස්ථාපිත කර ඇත. ඒ සම්ප්‍රදායට අනුගත ව කුරුන්දි කන්දේ විහාරයෙත් මැද මළුව ස්ථාපනය කර ඇත. අනුරාධපුරය පැරණි නගරයේ පිටත වළල්ලක ස්වරූපයෙන්,ස්ථාපනය කර ඇති කුරුන්දි විහාරය ඇතුලු බොහෝ පබ්බත විහාරයන්ගේ සැලසුම් පරීක්ෂා කිරීමේ දී පුරාණ ශිල්ප ග්‍රන්ථ වලට අනුකූල ආකාරයෙන් ඒවා ස්ථාපනය කර ඇති බව හඳුනාගත හැකි ය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.95,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

​කුරුන්දි කන්දේ මුදුනේ සිවු දෙසින් ම කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ප්‍රාකාර බඳවා ඒ තුළ සමතලා බිමක් ඇති කොට පූජනීය මළුව සකසාගෙන ඇත. මෙම මාධ්‍යමික මළුව නැගෙනහිර බටහිර දිශානුගත ව සැලකීමේ දී දිගින් මීටර් 120ක් පමණ හා පළලින් මීටර් 100ක් පමණ වේ. පෙර ද දැක්වූ පරිදි මෙම ප්‍රාකාරය විධිමත් ආකාරයෙන් කබොක් ගල් යොදාගෙන කරවා ඇති අතර සාමාන්‍ය උස, තැනක දී මීටර් 3ක් පමණ වන මුත් පොළොවේ පිහිටීම අනුව තැනින් තැනට එහි උස වෙනස් වේ. මෙම පූජනීය නිර්මාණ අන්තර්ගත වූ මධ්‍ය අංගණය සඳහා ඇති ප්‍රමුඛ ප්‍රවේශය මළුවේ නැගෙනහිර ඉමෙන් යොදවා ඇත. එම නැගෙනහිර ඉමේ දකුණු අන්තයේ සිට මීටර් 20ක් පමණ දුරින් මෙම පිවිසුම් පියගැටපෙළ ස්ථානගත කර ඇති අතර මීටර් දෙකක පුළුලකින් යුතු ගල්පඩි 7කින් එම පිවිසුම සමන්විත වේ. ඒ අනුව, මංජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයෙහි දක්වා ඇති ලක්ෂණ අනුව බැලීමේ දී කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ මැද පිහිටි, ප්‍රධාන මළුවේ ප්‍රධාන දොරටු දෙකක් වූ අතර එයින් ප්‍රධාන දොරටුව හෙවත් මහාද්වාරය නැගෙනහිර දෙසට මුහුණ ලා ඇති අතර ම උපප්‍රධාන දොරටුව හෙවත් පක්ෂ ද්වාරය(කුඩා දොරටුව) උතුරු දෙසට යොදවා ඇත. මේ අනුව, ප්‍රධාන දොරටුව මෙම ආරාමය වෙත පිවිසීම සඳහාත් පක්ෂ ද්වාරය වන්දනාව අවසන් කර එම මළුවෙන් පිටවීම සඳහාත් භාවිත වන්නට ඇත..&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.97,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව===

කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ වන්දනීය මැද මළුවේ ඊසානදිග කෙළවරට වන්නට පිහිටා ඇති මෙම ස්තූපය නටබුන් ව, ස්තූපයක් බව හඳුනාගැනීමට පවා නොහැකි තත්ත්වයෙන් පැවති බව පූර්ව වාර්තා තුළ දැකගත හැකි වේ. මෙම අගනා ස්තූපය 2021 වසරේ දී ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව මගින් ශ්‍රී ලංකා යුද හමුදාවේ ශ්‍රම දායකත්වය ඇතිව විධිමත් ආකාරයෙන් කැණීම් කර මතු කර තිබේ. 2023 මාර්තු වන විට මෙම ස්තූපයේ සංරක්ෂණ කටයුතු පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් අවසන් කර ඇත. කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ දැනට දැකගත හැකි වඩාත් වැදගත් ම හා ආකර්ෂණීය ම වාස්තු නිමැවුම වන්නේ මෙම ස්ථූපය යි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.97,3rd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

කුරුන්දි ස්තූපය කබොක් ගල් භාවිත කර ගොඩනැගූ මෙරට පැරණි ම ස්තූපය වේ.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;කෝට්ටේ යුගයට අයත් ප්‍රමාණයෙන් කුඩා කබොක් ස්තූප දෙකක් බැද්දගාන ප්‍රදේශයේ දැකගත හැකි වේ.නමුත් එම ස්ථූප දෙකට වඩා කුරුන්දි ස්ථූපය සියවස් ගණනාවක් පැරණිය.&lt;/ref&gt; ඒ අනුව, මෙරට පවතින විශේෂ ස්තූපයක් වශයෙන් මෙය හඳුනා ගැනීමේ වරදක් නැත. පවත්නා තත්ත්වය අනුව විෂ්කම්භය මීටර් 13කට ආසන්න මෙම ස්තූපය මළුව මට්ටමේ දී වටා ප්‍රමාණය මීටර් 40.6කට ආසන්න වේ. පශ්චාත් කාලීන ව නිධන් හොරුන් විසින් මෙම අගනා ස්තූපයේ මුදුනින් හාරා විනාශ කර ඇති බවට සාධක ස්තූපය ප්‍රතිසංස්කරණයට පෙර (2021 සැප්තැම්බර්) දැකගත හැකි විය. දෙමළ ඊළාම් ත්‍රස්තවාදීන් මෙම ප්‍රදේශයේ ක්‍රියාත්මක වූ කාලවකවානුවේ දී මෙම කලාපයේ උසින් වැඩි ම ස්ථානය වූ මෙම ස්තූපයේ මුදුන යුද්ධ ක්‍රියාකාරකම් සඳහා යොදාගත් බවටත් යම් යම් වාර්තා වීම් වී තිබේ. පුරාවිද්‍යා කැණීමෙන් ඉක්බිති සංරක්ෂණයට පූර්වයෙන් මෙම ස්තූපයේ උස ආසන්න වශයෙන් මීටර් 4ක් පමණ වේ. පේසා වළලු සහිත බෝඩම සෙන්ටිමීටර් 260ක් උසකට නිමවා ඇති අතර එයින් අනතුරු ව ස්තූප ගර්භය ගොඩනඟා ඇත. ස්වාභාවික හේතු හා නොමනා මිනිස් කටයුතු නිසා මෙම පූජනීය ස්තූපයේ උපරි කොටසින් සැලකිය යුතු කොටසක් විනාශ වී පවතියි. බොරදම ඇතුළු ස්තූපයේ යම් යම් ස්ථානවල දක්නට ඇති සාධක අනුව, මෙම හුරුබුහුටි අනර්ඝ ස්තූපය හුණු බදාම කපරාරු කර සුදුපිරියම් කර තිබූ බව ද සනාථ වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.103,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
[[File:Ground plan of the Kurundi Stupa.jpg|thumb|250px|2021 දී මුල් වරට කැණීම් කළපසු කුරුන්දි ස්ථූපයේ බිම් සැලසුම]]

​ලක්දිව පුරාණ කලා ඉතිහාසය පිළිබඳ ප්‍රාමාණික උගතකු වන, කැලණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ පුරාවිද්‍යාව පිළිබඳ මහාචාර්ය මාලිංග අමරසිංහ පෙන්වා දෙන ආකාරයට කැණීමෙන් ඉක්බිති අනාවරණය වූ මෙම ස්තූපය මෙරට දැනට පවතින පද්මාකාර හැඩයක් ගන්නා එක ම ස්තූපයයි.එහෙත් එතුමාට අනුව ස්තූපයේ සංරක්ෂණ කටයුතු අතරතුර දී ස්තූපයේ එකී පද්මාකාර ලක්ෂණ විනාශ වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.103, 3rd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

නැගෙනහිර සිට බටහිර දිශානුගත ව මීටර් 20.7ක දිගකින් හා උතුරේ සිට දකුණු දිශානුගත ව මීටර් 19.4ක පළලින් යුක්ත ව බිම් මට්ටමේ සිට මීටර් දෙකකට ආසන්න උසකින් ස්තූපය පිහිටුවා ඇති ස්ථූප මළුව සකසා ඇත. මෙම මළුව ද කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ම නිමවා ඇත. සාමාන්‍ය දිග පළල හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 35× 32×10 ප්‍රමාණයේ කබොක් ගල් ඒ සඳහා භාවිත කර ඇත.
​මෙම ස්තූප මළුවේ පැති හතර ම කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ම හැඩ ගැන්වූ මනබඳිනා බොරදම් හැඩ හා කැටයමින් අලංකාර කර තිබූ බවට පැහැදිලි සාධක පවතින අතර පොළොව මට්ටමේ සිට සෙන්ටිමීටර් 190ක උසක් දක්වා මෙම සාධක ශේෂයන් දැකගත හැකිය. මෙම පැති හතර ම ආවරණය කරමින් පැරණි ස්තූපයන්ගේ අනිවාර්ය අංගයක් වූ ‘ඇත් පවුරක් හෙවත් හස්ථිවේදියක්’ ද පැවතුණු බවට සාධක පවතින මුත් මේ වන විට එය බෙහෙවින් විනාශ වී පවතියි. කිසිදු අලංකාර අංගයකින් තොර ව පළමු ව ස්තූප මළුව සකසා ඉක්බිති, එයට බාහිරින් මෙම අලංකරණ අංග එකතු කර ඇති බව වාස්තු නිර්මාණකරණය පරීක්ෂා කිරීමේ දී පැහැදිලි වේ. ඒ බාහිර නවකම්, කාලයාගේ ඇවෑමෙන් එහි මුල් බැඳීම්වලින් දුරස් වී වෙන් වී යන ආකාරය කැණීමෙන් පසු පැහැදිලි ව දැකගත හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.97,3rd and 4th paragraphs
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[ගොනුව:Ancient Kurundi Viharaya.png|thumb|275px|කුරන්දි ස්ථූපය සංරක්ෂණය කිරීමෙන් පසු]]

​ඉදිකිරීම් සිදු කරන ලද අවධියේ ම ස්තූප මළුවේ මෙම අලංකරණ අංග සියල්ල ම ආවරණය වන ආකාරයෙන් සෙන්ටිමීටර් 2ක් පමණ ඝනකම හුණු කපරාරු මගින් ආවරණය කර අලංකාරය තවත් වැඩි කර තිබූ බවට සාධක වර්තමානය වන විටත් ශේෂ වී ඇති හුණු කපරාරු කොටස් මඟින් පැහැදිලි වේ.​ස්තූප මළුව මතට පිවිසීම සඳහා වන පියගැට පෙළ පිහිටා ඇත්තේ මළුවේ බටහිර ඉමෙනි. ඒ අනුව, ස්තූපය වෙත පිවිසෙන්නෙකු නැගෙනහිර දෙසට මුහුණ යොමා ස්තූප මළුව මතට පිවිසිය යුතු වේ. සැළකිය යුතු අවස්ථාවන් හි දී මෙවැනි ස්තූප සඳහා පිවිසුම් සතර දෙසින් පැවතියත් මෙම ස්තූපය සඳහා පිවිසුම් ඇත්තේ එකක් පමණි. මෙම ස්තූපය පිහිටා ඇති ස්ථානයේ ස්වභාවයත් පිවිසුම් එකක් පමණක් යෙදීමට අනුබලයක් සපයන්නට ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.99,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

​ස්තූපය දෙසට මුහුණ යොමු කරමින් ගල් පියගැට දෙකක් නැඟීමෙන් පසු එකී පිවිසුම දකුණු හා වම් අතට බෙදී වෙන් වී ගමන් කරයි. මීටරයක පුළුලින් යුක්ත ව එක් පසෙකට ගල් පඩි 13කින් සමන්විත මෙම පියගැටපෙළ සෙන්ටිමීටර් 330කින් දිග වන අතර අංශක 30ක පමණ නැඟීමකින් යුක්ත වේ. පියගැටපෙළ තරණය කර සලපතල මළුව වෙත පිවිසිය හැකි වේ. ඒ අනුව, වම් පස පියගැටපෙළ භාවිතයෙන් ස්තූප මළුව වෙත පිවිසෙන බැතිමතෙකුට දක්ෂිණාවර්ත ව ඇවිදිමින්, පුදපූජා කිරීමෙන් අනතුරු ව අනෙක් පියගැටපෙළ උපකාරයෙන් මළුවෙන් බැසිය හැකි වේ. මෙම පියගැටපෙළ ස්ථාපනය කර ඇති ආකාරය අනුව, ස්තූප මළුවට පිවිසෙන හෝ එයින් පිටවෙන අයෙකුට ස්තූපයට පිටු නොපාන ආකාරයෙන් එකී කටයුතු සිදු කළ හැකි ය.
​කබොක් ගල් යොදමින් ස්තූප මළුව සකසා ඇති නමුත් ස්තූපයේ වැලිකොන්දේ සීමාවේ සිට සෙන්ටිමීටර් 75ක් දුරින් ආරම්භ වී සෙන්ටිමීටර් 175ක් දක්වා කලාපය ආවරණය වන සේ ගල්පුවරු අතුරා ඇත. මිහින්තලේ පිහිටි කණ්ඨක චේතිය, කටුසෑය හා ඉඳිකටු සෑය වැනි ස්තූපවලත් මෙම ලක්ෂණය දැකගත හැකි වන අතර ක්‍රිස්තු වර්ෂයෙන් 7-8 සියවස් කාලයේ දී නිමවෙන බොහෝ කුඩා හා මධ්‍ය පරිමාණයේ ස්තූපයන්හි ස්තූප මළු මත මෙම ලක්ෂණය දැකගත හැකි වේ.මෙසේ අතුරා ඇති ගල්පුවරු 18 ක් මත යම් දෙයක් ඇඹරීම නිසා ඇතිවන ආවට සලකුණු දැකගත හැකි අතර මෙම ස්තූප වන්දනාවේ යෙදුණු බැතිමතුන් විසින් ඖෂධ හෝ වෙනත් පූජාර්හ දෑ ඇඹරීම නිසා මෙම සලකුණු ඇති වූ බව විද්වත් මතය වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.99,2nd and 3rd paragraphs
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Drawing art kurundi stupa.jpg|thumb|275px|සිංහල රජ දවස පැවති කුරුන්දි ස්ථූපය දැක්වෙන උපකල්පිත සිතුවමක්&lt;br&gt;( මහාචාර්ය මාලිංග අමරසිංහ විසින් සිතුවම් කරන ලද )&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.318
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


වැලි මළුව කෙරෙහි අවධානය යොමු කළවිට එහි උතුරු සීමාව පැහැදිලි ව හඳුනාගත හැකි අතර එහි ඉම, ස්තූප මළුවේ මුල සිට මීටර් 3.1ක පුළලකින් යුක්ත ය. මෙම වැලි මළුව මත අවශේෂ ශිලා නිර්මාණ කිහිපයක් ද දැකගත හැකි වේ. ඒ අතර, ස්තූප සෝපානයට(ස්ථූප පඩිපෙළට) ආසන්නයේ ගල්පඩියක් වශයෙන් භාවිතයට ගන්නට ඇතැයි සිතිය හැකි ගල් පුවරුවක් පවතින අතර මෙහි දිග, පළල හා උස සෙන්ටිමීටර් 110×20×15 ප්‍රමාණයේ පවති. මතුපිට සුමට කර වාත්තු හැඩයෙන් සකසා ඒ වටා ඉමට ආසන්න ව කාණුවක් කපා සකස් කරන ලද ගල් නිර්මාණයක් ද දැකගත හැකි අතර මෙය ප්‍රමාණයෙන් සෙන්ටි මීටර් 50×40×25 පමණ වේ. එමෙන් ම, දිග සෙන්ටි මීටර් 120ක් ද පළල සෙන්ටි මීටර් 38ක් හා උස සෙන්ටි මීටර් 14ක් වන මේ වන විට කොටස් තුනකට කැඩී ගිය ගල් පුවරුවක් ද වැලි මළුව මත දැකගත හැකි තවත් නිර්මාණයකි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.104,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
====මල් අසුන====
ස්ථූපයේ සලපතල මළුවට පිවිස දක්ෂිණාවර්තව ඇවිද යාමේදී වයඹ දෙසින් සෙන්ටිමීටර 240ක දිගින් හා සෙන්ටිමීටර 180ක පළලකින් යුතු මෙන්ම සෙන්ටිමීටර 90 පමණ උසකින් යුතු ආයත චතුරස්‍රාකාර නිමැවුමක් දැකගත හැකි අතර එය මල් ආසනයක් වශයෙන් ස්ථාපනය කරන ලද්දක් ලෙස විද්වතුන් අනුමාන කරනු ලබයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.100,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

====යූපස්ථම්භය====
ස්තූප මළුවේ නැගෙනහිර දිශානුගත ව, කොටස් තුනකට කැඩී වෙන් ව කරවිකඩ ටැඹ හෙවත් යූපස්ථම්භය,ස්ථූපය කැණීම් කිරීමේදී හමු විය.  මෙයටම වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයේ භාවිත වන්නේ ‘ගජස්ථම්භ’ යන නමයි. එයින් ‘හස්තියෙකු බැඳ තබන කණුව’ යන අදහස ජනිත කෙරේ..&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014)
 |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ 
 |volume=pp. 1xxiv
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;දිගින් සෙන්ටිමීටර් 160ක් වූ මෙම යූපස්ථම්භය අෂ්ටාකාර හැඩයක් ගන්නා අතර එහි ඉහළ කෙළවර පද්මාකාර ස්වරූපයක් ගන්නා අයුරින් මනරම් ව නිමවා ඇත. මෙම ලක්ෂණය මෙරට අභයගිරි සම්ප්‍රදායේ පුදබිම්වල පවතින ස්තූප හඳුනාගැනීමේ මූලික නිර්ණායකයක් වශයෙන් දැක්විය හැකි අතර අනුරාධපුර යුගයේ මධ්‍ය කාලයෙන් පසු ශීඝ්‍ර ලෙස ව්‍යාප්ත වූ අභයගිරි සම්ප්‍රදායේ නියෝජනය මෙයින් නිරූපණය කරනු ලබයි. ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව මගින් මෙම ස්තූපය කැණීම් සිදු කරන අවස්ථාවේ දී ස්ථූප මළුව මත වූ වජ්‍රාසනය මත සෘජු ව පැවතිය දී  මෙය කැණීම් මගින් හමු විය.මෙහි ඉහළ කොටස හින්දු අන්තවාදී කොටස් විසින් ශිව ලිංගයක් බවට අසත්‍ය තර්කානුකූල රහිත මතවාද ව්‍යාප්ත කිරීමට උත්සාහ කරනු ලැබී ය. නමුත්, පුරාවිද්‍යා සන්දර්භයක් තුළ තබා විග්‍රහ කිරීමේ දී මෙය පැරණි බෞද්ධ වාස්තුවිද්‍යා නිර්මාණය හා සැබැඳි ප්‍රධාන අංගයක් බව කිසි සේත් ම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට අවස්ථාවක් නොමැති බව විද්වතුන් පෙන්වා දී තිබේ.එයට හින්දු ආගමික ස්වරූපයක් ආදේශ කිරීමට අවම ප්‍රස්ථාවක් ද නොමැති බව ඓතිහාසික ආගමික වාස්තුවිද්‍යාව තුළින් තහවුරු කරනු ලබයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.100,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

====වජ්‍රාසනය====
කොටස් වූ යූපස්ථම්භය හමු වූ ස්ථානයට ආසන්නයේ නොමැති නම්, ස්තූප මළුවේ නැගෙනහිර පෙදෙසේ මධ්‍යගත ව දිග සෙන්ටිමීටර් 260ක් ද පළල සෙන්ටිමීටර් 110ක් හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 20ක් පමණ වන්නා වූ මැනවින් සකස් කළ, එහෙත් කාලයාගේ ඇවෑමෙන් කොටස් තුනකට කැඩී වෙන් වී ඇති ගල් පුවරුවක් දැකගත හැකි අතර මෙය සෙන්ටිමීටර් 55ක් උස වූ ගඩොළු ඝනාකාකාර ආධාරකයක් මත පිහිටුවා ඇත. මෙහි මතුපිට මටසිලිටි ආකාරයෙන් ඔප දමා ඇත. මෙම කදිම ගල් නිමැවුමට ආවරණයක් ද පැවති බවට පුරාවිද්‍යා සාධක පවති. ඒ අනුව, එකී ආවරණය දරා සිටි සෙන්ටිමීටර් 23×13 ප්‍රමාණයේ මීටර් දෙකක උසින් යුතු, මැනවින් සැකසූ ගල්කණු දෙකක් මෙම ගල්පුවරුවේ වම් පසින් සෙන්ටිමීටර් 120ක පරතරයක් ඇති ලෙස දැනටමත් දැකගත හැකි ය. එයට අයත් තවත්  එවැනි ගල් කණුවක් මෙම ස්තූපය කැණීම් අවස්ථාවේ දී මෙයින් විතැන් වී ආසන්නයේ ඇති බෑවුමේ රැඳී තිබිය දී සොයාගෙන තිබේ. මෙම නිමැවුම &quot;විදුරසුනක් හෙවත් වජ්‍රාසනයක්&quot; වශයෙන් කිසිදු සැකයකින් තොර ව හඳුනාගත හැකි ය. එනම්, මුල් කාලීන ව බුදුරජාණන් වහන්සේ නිරූපණය කිරීම සඳහා යොදා ගත් බුද්ධ සංකේත අතරට මෙම විදුරසුන අයත් වන අතර බොහෝ විට බුදුපිළිමය නිරූපණය කිරීමට පූර්වයෙන් බුද්ධ වන්දනා සඳහා බෙහෙවින් ප්‍රකට අනුරුවක් වශයෙන් විදුරසුන හඳුනාගත හැකි වේ. විදුරසුනින්, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ බුද්ධත්වය නිරූපණය කරනු ලබයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.100,3rd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Vajrāsana of the Kurundi Stupa.jpg|thumb|225px|ස්ථූප මළුවේ ඇති වජ්‍රාසනය හෙවත් විදුරසුන හා දෙපස ඇති ගල්කණු සහිත වජ්‍රාසනඝරය සංරක්ෂණය කිරීමෙන් පසු]]

පුරාවිද්‍යා හඳුනා ගැනීම් අනුව මෙම ස්ථානයේ දැකගත හැකි බෙහෙවින් ම පැරණි නිර්මාණය මෙම විදුරසුන බව බොහෝ පුරාවිදයාඥයන් පෙන්වා දෙයි. මෙම ස්තූපය හා අනෙකුත් වාස්තු අංග නිමවුණු අවධියට වඩා පැරණි කාලයකට මෙම නිර්මාණය අයත් විය යුතු බව ඔවුන්ගේ අදහසයි. ඒ අනුව, මෙහි පවත්නා පූජනීය වටිනාකම හේතුවෙන් මෙම කුරුන්දි ස්තූපය නිර්මාණය කරන අවස්ථාවේ දී මෙහි ගෙනැවිත් ස්ථාපනය කළ බව සිතිය හැකි වේ.​පසු කාලීන, මිනිස් කටයුතු හේතුවෙන් මෙම විදුරසුන මතුපිට යම් විකෘතිතා ඇති වී පවතින බව දැකගත හැකිය. එනම්, යම් කිසි ද්‍රව්‍යයක් ඇඹරීම සඳහා මෙම අසුන භාවිත කර ඇති හෙයින් ඒ මත දළ ආවාට ඇති වී ඇති අතර විවිධ ප්‍රමාණයේ ආවාට 10ක් දක්නට ඇත. පසු කාලීන ව මේ ස්ථානයේ අභයගිරි සම්ප්‍රදායේ ව්‍යාප්තියත් සමඟ බැතිමතුන් විසින් පූජාකර්ම සඳහා ගලගෑම නොහොත් ඇඹරීම සඳහා මෙම ගල් පුවරුව යොදා ගැනීම හේතුවෙන් මේ ලකුණු නිර්මාණය වී ඇති බව විද්වතුන්ගේ නිගමනය වී තිබේ. මුල් කාලීන ව විදුරසුනේ ඇති ආගමික හා පූජනීය වටිනාකම අවම වී ​යාම පෙන්නුම් කෙරෙන අවස්ථාවක් වශයෙන් ද මෙය පෙන්වා දිය හැකි වේ. මෙවැනි ඇඹරුම් නිසා ඇති වූ ආවාට සලපතල මළුවේ ඇති ගල් පුවරු මත ද දැකගත හැකි ය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.101-103 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

====පා දෝවනිය====
ස්තූපයට බටහිර දිශාවෙන් තරමක් වම් පසට වන්නට වැලි මළුවේ දිග හා පළල මීටර් 2 බැගින් ද උස සෙන්ටි මීටර් 40ක් ද ගැඹුර සෙන්ටිමීටර් 23ක් ද වූ කබොක් ගලින් සකස් කළ චතුරස්‍රාකාර නිර්මාණයක් දැකගත හැකි වේ. මෙහි මතුපිට හුණු කපරාරු කර තිබූ බවට සාධක ද එය සියුම් ව පරීක්ෂා කිරීමේ දී දැකගත හැකි වේ. ස්තූපය වන්දනා කිරීමේ අරමුණින් ස්තූප මළුවට පිවිසෙන සැදැහැවත් බැතිමතුන්ගේ පාද දෝවනය කිරීම සඳහා අවශ්‍ය ජලය රැස්කර තිබූ නිර්මාණයක් හෙවත් පාද දෝවනියක් වශයෙන් මෙය නම් කළ හැකි වේ. අනුරාධපුර ආදී ප්‍රදේශයන්හි පවතින පුරාණ පූජනීය ස්ථානයන්හි විශේෂයෙන් ම අභයගිරි සම්ප්‍රදායට අයත් පූජනීය ස්ථානයන්හි මෙවැනි ආකාරයේ ගලින් සකස් කළ පා දෝවනි සුලභ වශයෙන් දැකගත හැකි වේ.​මෙම පාද දෝවනියට බටහිර පසින් දිග සෙන්ටිමීටර් 320ක් හා පළල සෙන්ටිමීටර් 310ක් වූ කබොක් ගල් යොදාගනිමින් ම සකස් කළ ඉදිකිරීමකට අයත් පාදමක අවශේෂ ද දැකගත හැකි අතර මෙය කුමක් දැයි නිශ්චය කිරීමට තරම් ප්‍රමාණවත් සාධක මතුපිට ශේෂ වී නොමැත. එහෙත් ස්තූපය සඳහා පුදපූජා සිදු කරනු ලබන අවස්ථාවන්හි දී ඊට අදාළ පූජාර්හ දෑ තැන්පත් කිරීමට යොදාගත් වාස්තු ඉදිකිරීමක ශේෂ විය හැකි බවට විද්වතුන් මත පල කර තිබේ.නමුත්, මේ පිළිබඳ පැහැදිලි සාධක නොලැබෙන නිසා මෙම නිර්මාණය මෑතක කළ එකක් වීමට ද ඉඩ ඇති බවට සමහර විද්වතුන් මුල් අදහසට විරුද්ධ මතයක් ද පල කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.103,3nd and 4rt paragraphs
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 80%; width: 100%;&quot;
|-
|+ style=&quot;background:#CD853F; font-size: 100%; text-align: center&quot;|කුරුන්දි විහාරයේ ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව කැණීමෙන් ලැබුණු පුරාවස්තු&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.150-155
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;background:#DEB887; text-align:center&quot;|[[File:Kurundi stupa excavation.jpg|200px]]කුරුන්දි ස්ථූපය&lt;br /&gt;( පුරාවිද්‍යා කැණීමෙන් පසු දිස්වුන ආකාරය )
|
&lt;gallery&gt;
File:Artifacts kurundi stupa11.jpg|ස්ථූපයේ පද්ම බොරදම ඊසාන කාර්තුව
File:Artifacts kurundi stupa 12.jpg|ස්ථූපයේ නටබුන් වී ඇති හස්ති ප්‍රාකාරය 
File:Artifacts kurundi stupa15.jpg|කැබලි තුනකට වෙන්ව ඇති යූපස්ථම්භය 
File:Artifacts kurundi stupa13.jpg|කැබලි වලට කැඩී ඇති විදුරසුන හෙවත් වජ්‍රාසනය 
File:Artifacts kurundi stupa14.jpg|හුණු දියකිරීම සඳහා යොදාගන්නට ඇති ගඩොළි මගින් සකස් කළ කොටුවක්
File:Artifacts kurundi stupa1.jpg|පොලොන්නරුව යුගයේ කාසි අංක 1
File:Artifacts kurundi stupa2.jpg|පොලොන්නරුව යුගයේ කාසි අංක 2
File:Artifacts kurundi stupa3.jpg|යටත් විජිත යුගයේ කාසියක්
File:Artifacts kurundi stupa4.jpg|මැටි බිම් ඇතුරුම් ගල්
File:Artifacts kurundi stupa7.jpg|පැතලි මැටි උළු
File:Artifacts kurundi stupa6.jpg| පැරණි කම්මල් ඇණ
File:Artifacts kurundi stupa 5.jpg|සැරසිලි සඳහා යොදාගත් ගඩොළු
File:Artifacts kurundi stupa8.jpg|විවිධ හැඩැති පුරාවස්තු 1
File:Artifacts kurundi stupa9.jpg|විවිධ හැඩැති පුරාවස්තු 2
File:Artifacts kurundi stupa10.jpg|විවිධ හැඩැති පුරාවස්තු 3
&lt;/gallery&gt;
|}

===පිළිමගෙය===
පෝය ගෙයට මීටර් 20ක් පමණ නුදුරින් නිරිත දෙසට නටබුන් 'පිළිම ගෙය' , 'පටිමාඝරය' නැතහොත් 'ප්‍රතිමාගෘහය' පිහිටා ඇත. කබොක් ගල් යොදාගනිමින් නිර්මාණය කළ, දිග මීටර් 26.5ක් ද හා පළල මීටර් 17ක් ද පොළොව මට්ටමේ සිට උස මීටර් 1.2ක් ද වන උස මළුවක් මත මෙම පිළිම ගේ ස්ථාපනය කර තිබේ. බිම්බාලය, ප්‍රතිමාලය, ප්‍රතිමාධාර ආදී විවිධ නම්වලින් හැඳින්වෙන ප්‍රතිමාගෘහය ආරාමයක චෛත්‍ය ළඟට වඩාත්ම කැපී පෙනෙන වැදගත්කමක් සහිත ගොඩනැගිල්ල වශයෙන් හඳුනා ගැනේ.
​පිළිමගේ සහිත මළුවට පිවිසීම සඳහා එහි නැගෙනහිර දෙසින් පියගැටපෙළ සකසා ඇත. කළුගල් යොදාගනිමින් නිමවා ඇති මෙහි පිවිසුම සෙන්ටිමීටර් 230ක පළලකින් යුක්ත වේ. මෙම පිවිසුමේ සඳකඩ පහණ පැවති ස්ථානයේ එම සඳකඩ පහණ කඩා එතැනින් පසෙකට ඇද දමා නිධන් සොරුන් විසින් සිදු කළා යැයි අනුමාන කෙරෙන මීටර් 1.7ක දිග හා පළලකින් යුතු මීටර් 2.7 ගැඹුරකිනු යුතු වලක් වාර්තා විය.සඳකඩ පහණ, කොරවක්ගල් හා ගල් පඩි කඩා විසුරුවා දමා ඇති ආකාරයක් මුල්වරට පුරාවිද්‍යා කැණීම් සිදු කිරීමේදී වාර්තා විය.කැබලි වන සේ කඩා විසිරුවා ඇති ​සඳකඩ පහණෙහි කොටස් පිළිම ගෙය ආසන්නයේ දක්නට ලැබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.105 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Side elevation plan of the Kurundi image house.png|thumb|275px|ප්‍රතිමාගෘහයේ පැතිකඩ සැලසුමක්( වර්ෂ 2021)&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.109 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]

[[File:Front elevation plan of the image house of t Kurundi.png|thumb|275px|කැණීමට පෙර කුරුන්දි විහාරයේ පිළිමගෙයි ඉදිරිපස සැලසුමක්&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.175
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


පවත්නා සාධක අනුව කළුගල් සඳකඩ පහණේ අරය සෙන්ටිමීටර් 90කි. පහණ මැද ඇති නෙළුම් පද්මය, පලා පෙති හා ගිනිදැල් මෝස්තර පමණක් නිරූපණය කර ඇත. කොරවක්ගල් ද කැටයම් රහිත නැමී හා වක සහිත සරල ලක්ෂණ නිරූපණය කරයි. ගල්පඩිවල මුහුණ පෙදෙස කැටයමින් සරසා ඇත. දොරටුවේ ඇති කළුගලින් සකස් කළ කොරවක්ගල හා සඳකඩපහණ සරල ස්වරූපයෙන් නිමවා ඇත්තේ සංකීර්ණ සැරසිලිවලින් තොර ව ය. මෙම පිවිසුමට අයත් දොරටුපාල රූ නැතහොත් මුරගල් මතුපිට ගවේෂණයේ දී වාර්තා නොවී ඇත.​මෙකී පඩිපෙළ හරහා ගමන් කරමින් පිළිම ගෙයට පිවිසිය හැකි වන අතර බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටි, ගන්ධ කුටි ආකෘතිය නිරූපණය කරමින් ප්‍රතිමාගෘහ ආකෘතියට ම නිමවා ඇති මෙම පිළිම ගේ දිගින් මීටර් 15.6ක් හා පළලින් මීටර් 8.2ක් වේ. අන්තරාලයට පිවිසෙන ස්ථානයේ තවත් පිවිසුමක් පැවති බවට සාධක පවතින අතර එහි පිවිසුම් ද්වාරයක් වූ බවට සාධක ඇත. මෙහි ගලින් කළ පිවිසුම් ද්වාර උළුවස්සට අයත් උඩළිපත දැකගත හැකි අතර එය මනරම් වාමන රූ හා වෙනත් රූකම්වලින් අලංකාර කර ඇත. මීටර් 7.6ක දිගින් හා මීටර් 4.2ක පළලින් යුත් අන්තරාලයෙහි සැලැස්ම දැනට ශේෂ වී ඇති ගල්කණුවලින් ප්‍රතිනිර්මාණය කළ හැකි වේ. පොදුවේ සලකා බැලීමේ දී පිළිම ගේ නිමවීම සඳහා මීටර් 2.75 ක උසකින් යුතු දිග හා පළල සෙන්ටිමීටර් 26×20 ප්‍රමාණයේ වන ගල්කණු යොදාගෙන ඇති අතර එවැනි ගල්කණු 27ක් මුල් පුරාවිද්‍යා කැණීම සිදු කරන අවස්ථාවේ දී වාර්තා වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.106
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

​පිළිම ගේ ගර්භ ගෘහයේ දිග මීටර් 8ක් හා පළල මීටර් 8.2ක් වේ. පිළිම ගේ බටහිර අන්තයේ මැද කොටසේ දිග, පළල හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 75×47×25 ප්‍රමාණයේ මල් ආසනයක් තැන්පත් කර ඇති නමුත් එම නිර්මාණය එහි මුල් පිහිටුමෙන් වෙනස් කර ඇති බවක් මුල්වරට කැණීම් කළ පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන්ට නිරීක්ෂණය වී තිබේ.ගර්භ ගෘහයේ පැවති බුද්ධ ප්‍රතිමාවේ කිසිදු සාධකයක් මතුපිටින් දක්නට නොමැති නමුත් මෙහි හිටි පිළිමයක් වැඩ හිඳි බව සිතිය හැකි අතර එම බුද්ධ ප්‍රතිමාව වටා පැදකුණු කළ හැකි ආකාරයෙන් පිළිමගෙය නිර්මාණය කර තිබූ බව පෙනේ. කබොක් ගලින් කරවූ මළුව මත පැරණි ප්‍රතිමා ගෘහය නිර්මාණය කිරීමට යොදාගත් උළු, ගඩොල් හා ගල්කණු කොටස් විසිරී පවතින ආකාරය ද දැකගත හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.107,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Reconstructed sketch of the Buddha statue at Kurundi Vihara.jpg|thumb|150px|කුරුන්දි විහාරයේ පිළිමගෙය කැණීමේදී අනාවරණය වූ බුද්ධ ප්‍රතිමාවේ අවශේෂ අනුසාරයෙන් ප්‍රතිනිර්මිත බුද්ධ ප්‍රතිමා සටහනක්&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.378 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


[[File:Front of the image house of Kurundi.jpg|thumb|275px|කැණීමෙන් පසු පිළිමගෙයි ඉදිරිපස&lt;br&gt;(සංරක්ෂණය කර නොමැත)]]


​ගරු අමාත්‍ය, සිරිල් මැතිව්ගේ කාලයේ දී එනම් 1980 දශකයේ ආරම්භයේ දී හින්දු බැතිමතුන් විසින් මෙම ස්ථානයේ ඉදි කළා යැයි පැවසෙන හින්දු කෝවිල ද මෙම පිළිම ගේ තුළ ම ඉදි කර පැවති බවට සාධක පවතිි. එයින් පසු වත් 2020 වසරේ දී පමණ නැවතත් මෙම පිළිම ගෙයි පුරාණ පිළිම ස්ථාපිත ව පැවති ස්ථානයේ ම හින්දු ශිව දේවාලයේ ත්‍රිශූල ආදිය ස්ථාපිත කර තිබූ බව ද වාර්තා වී තිබේ. ඒ අනුව මෙම ස්ථානය හින්දු පූජනීය ස්ථානයක් බව පවසමින්, අන්තවාදීන් විසින් මෙම ගර්භගෘහයේ බුද්ධ ප්‍රතිමා ස්ථාපිත ව පැවති ස්ථානයේ මීටර් 2×1.5 ප්‍රමාණයේ බිමක, පෝට්ලන්ඩ් සිමෙන්ති භාවිතයෙන් බිම සකසා ඇති බව වාර්තා වී තිබේ.ඒ මත පෙර කී මල් ආසනය තබා එය ඔවුන්ගේ පුදුසුන බවට ​පත්කර ඇති අතර ගර්භගෘහයේ පිවිසුම් ද්වාරයේ ගල් කැබැල්ලක් මත තැබූ කොරවක්ගලෙහි ඇත් සොඬය නියෝජනය කරන වටකුරු ගල් කොටස තබා එයට ශිවලිංග නාමාදේශ කොට මෙම පෞරාණික බෞද්ධ පිළිම ගෙය හින්දු කෝවිලක් බවට පරිවර්තනය කිරීමට උත්සාහ කර තිබුණ බවක් පෙනේ.මෑතක් වන තුරු පිළිමගෙයි ගර්භගෘහය ආවරණය වන පරිදි වහලයක් ද කරවා පැවති බව එම ස්ථානයේ දැකිය හැකි මෑත කාලයට අයත් උළු හා ගඩොල්වලින් තහවුරු වෙයි. මෙම පිළිම ගෙයි පවතින සිමෙන්ති වැලි කපරාරුවෙන් සකස් කළ අනුකරණ ගල් කුළුණු ද යොදාගනිමින් හින්දු ආගමික අන්තවාදීන් අනවසර ලෙස පුරාවිද්‍යා ස්ථානය විකෘතිකර තිබේ.වර්තමානය වන විට මෙම අනවසර ඉදිකිරීම් ඉවත් කර ප්‍රතිමාගෘහය පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් කැණීම් කර අවසන් කර බෞද්ධ අනන්‍යතාව තහවුරු කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.107.3rd paragraph,108
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

පිළිමගෙය කැණීම මගින් කවන්ධ හිඳි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක්,හිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක කොටසක්,අවලෝකිතේශ්වර බෝධිසත්ව ශීර්ෂයක්,තවත් බෝධිසත්ව ශීර්ෂයක්,බෝධිසත්ව කවන්ධ ප්‍රතිමාවක්,වජ්‍රයක කොටසක්,චක්‍ර සලකුණක් සහ ඊට අමතරව කුඩා ලෝහ මූර්ති කිහිපයක් ප්‍රධාන වශයෙන් හමු වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.155-171
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;


{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 80%; width: 100%;&quot;
|-
|+ style=&quot;background:#CD853F; font-size: 100%; text-align: center&quot;|කුරුන්දි විහාරයේ ප්‍රතිමාගෘහය කැණීමෙන් හමු වූ පුරාවස්තු&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.108,156-171
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;background:#DEB887; text-align:center&quot;|[[File:Image house of kurundi viharaya.jpg|200px]]ප්‍රතිමාගෘහය&lt;br /&gt;(කැණීමෙන් පසු ඉහළ පෙනුම)
|
&lt;gallery&gt;
File:Udalipatha at the image house of the Kurundi.jpg| ඇතුළු පිවිසුමේ උළුවස්සේ ඇති උඩලිපත
File:Sandakadapahana of Kurundi Vihara.jpg|පිවිසුමේ ඇති කැබලි කළ සඳකඩපහණෙහි කොටසක්
File:Torso Buddha statue kurundi.jpg|කවන්ධ කුඩා හිඳි බුද්ධ ප්‍රතිමාව 
File:Standing Buddha statue kurundi.jpg|හිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක කොටසක්
File:Avalokiteshvara statue kurundi.jpg|අවලෝකිතේශ්වර බෝධිසත්ව ශීර්ෂය 
File:Bodhisattva statue kurundi.jpg|තවත් බෝධිසත්ව ශීර්ෂයක්
File:Torso bodhisattva statue kurundi.jpg|කවන්ධ බෝධිසත්ව ප්‍රතිමාවක්
File:Vajra fragment kurundi.jpg|වජ්‍ර කොටස
File:Chakra fragment Kurundi.jpg|පූජනීය චක්‍රය
File:Small metal figurine kurundi.jpg|කුඩා ලෝහ මූර්තිය
File:Carved stone slab kurundi.jpg|කුඩා කැටයම් ඵලකය
File:Bodhisattva torso2 kurundi.jpg|ත්‍රිභංග බෝධිසත්ව කවන්ධය
&lt;/gallery&gt;
|}


===බෝධිඝරය===
ස්තූපයේ සිට මීටර් 60ක් පමණ දුරින් ඊට නිරිත දෙසින් බෝධිඝරය ස්ථානගත වී පවතිී. සමස්ත වශයෙන් සලකා බැලීමේ දී වෘත්තාකාර හැඩයක් ගන්නා වාස්තු ඉදිකිරීමක් වන මෙහි අරය දළ වශයෙන් මීටර් 5කි. මෙම බෝධිඝර ගොඩනැගිල්ල සඳහා වූ පිවිසුම් දොරටුව උතුරු දිශානුගත ව ස්ථාපනය කර තිබෙන අතර ඒ අනුව එය ස්තූපය දෙසට යොමු කර තිබෙන බව දැකගත හැකි වේ. මෙම පිවිසුම සෙන්ටිමීටර් 120ක පුළුලින් යුතු ව ගල්පඩි භාවිතයෙන් සකසා තිබූ බව පවතින සාධක අනුව තහවුරු වේ.​කාලයාගේ ඇවෑමෙන් බෝධිඝරය ආවරණය කරමින් වර්ධනය වී ඇති ගොඩැල්ල උපරිම වශයෙන් සෙන්ටිමීටර් 110ක් පමණ උස් වේ.​මෙම ගොඩැල්ලේ මැද සිට මීටර් 2.5ක දුරකින් යුතු ගල්කණු 4කින් සමන්විත පළමු වැනි ගල්කණු පෙළක සහ මධ්‍යයේ සිට මීටර් 5ක අරයක් ඇති වන සේ ගල්කණු 8කින් යුතු දෙවැනි ගල්කණු පෙළක නටඹුන් හඳුනාගත හැකිය. මෙම අවස්ථාවේ දී (2021 දී) මතු කරගනු ලැබූ සාධක අනුව මෙහි වට දෙකක් ඇති ගල්කණුවක් සාමාන්‍ය වශයෙන් සෙන්ටිමීටර් 20×20 ප්‍රමාණයෙන් යුතු අතර ඒවායේ උපරිම උස පොළොව මට්ටමේ සිට සෙන්ටිමීටර් 120කි. දෙවැනි ගල්කණු පෙළින් පිටතට විසිරී ඇති කබොක් ගල් සාධක අනුව මෙම බෝධිඝරයේ පාදම ද අනෙකුත් ගොඩනැගිලි මෙන් ම කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ම නිමවා තිබූ බව අනාවරණය වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.109,111_1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Bodhigara plan of Kurundi Vihara.png|thumb|250px|කැණීම් කිරීමට පෙර කුරුන්දි විහාරයේ බෝධිඝරයේ පැතිකඩ සැලසුමක්(වර්ෂ 2021 දී)&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.113 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


​බෝධිඝරයට බෙහෙවින් ආසන්න ව ඊසාන දෙසින් කබොක් ගලින් නිම කළ මීටර් 3.6ක් දිග සහ මීටර් 2.7ක් පුළුලින් යුතු ආයත චතුරස්‍රාකාර හැඩැති යම්කිසි වාස්තු ඉදිකිරීමක් පැවති බවට සාධක දැකගත හැකි වේ. මෙහි දැනට දැකගත හැක්කේ පාදම පිළිබඳ සාධක පමණක් වීමත් විශේෂත්වයකි. පෙර විස්තර කර ඇති පරිදි ස්තූපය ආසන්නයේ ද මෙවැනි නිර්මාණයක් දැකගත හැකි අතර මෙම වන්දනීය ස්ථානයෙහි කාර්ය හා සම්බන්ධ නිර්මාණ අවයව වශයෙන් සැලකීමට අවස්ථාව පවතින බවත්,ඇතැම් විට මෙය බෝධිඝරයේ කාර්යභාරය හා සම්බන්ධ ඉදි කිරීමක් විය හැකි බවත් විද්වත් මතය වී තිබේ.කෙසේ නමුත් මේ දක්වා බෝධිඝරයෙහි කිසිඳු පුරාවිද්‍යා කැණීමක් සිදුව නොමැත. &lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.111,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===උපෝසථඝරය===
පබ්බත විහාර ආකෘතියේ මැද මළුවේ පිහිටි වැදගත් වාස්තු නිර්මාණ අතර 'පොහොය ගෙය' නැතහොත් 'උපෝසථඝරයට' වැදගත් තැනක් හිමි වේ. සාමාන්‍යයෙන්, භික්ෂූන් වහන්සේ විසින් සිදු කරනු ලැබිය යුතු පොහොය විචාරීම හෙවත් භික්ෂු විනය හා සම්බන්ධව කටයුතු සිදුකිරීම පෝය ගෙය තුළ සිදු කරනු ලබයි. ඊට අමතර ව, විශේෂ අවස්ථාවන්හි දී භික්ෂූන් වහන්සේ එක්රැස් වන ස්ථානයක් වශයෙන් ද එනම්, සන්නිපාත ශාලාවක් වශයෙන් ද පෝය ගෙය භාවිත කරන්නට ඇත.​ස්තූපයට බටහිර දෙසින් ඊට මීටර් 56ක් පමණ නුදුරින් පිහිටි මෙම වාස්තු ඉදිකිරීමේ පිවිසුම නැගෙනහිර දෙසට මුහුණ ලා ඇත. එම පිවිසුමේ වන ගල්පඩි පසින් යට වී පවතින ආකාරය දැකගත හැකි වේ. ඒ අනුව ස්තූපයේ පිවිසුම හා මෙම පෝය ගේ පිවිසුම එකිනෙකට මුහුණ ලා ඇති ආකාරයකින් පවතියි. ආසන්න වශයෙන්, දිග මීටර් 16.5ක් හා පළල මීටර් 9ක් පමණ වන මෙම වාස්තු නිර්මාණයේ සැලසුම ආයත චතුරස්‍රාකාර හැඩයක් ගනී.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.104,2nd and 3rd paragraphs 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Uposathaghara plan of Kurundi Vihara.png|thumb|275px|කැණීම් කිරීමට පෙර උපෝසථඝරය හෙවත් පෝය ගෙයි පැතිකඩ සැලසුමක් (වර්ෂ 2021 දී)&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.106
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


​වෙනත් ඕනෑ ම පුරාණ විහාරයක දැකිය හැකි පෝය ගෙවල් මෙන් ම මෙම පෝය ගෙය ද විශාල ප්‍රමාණයේ ගල්කණු භාවිතයෙන් නිමවා ඇත. මෙම වාස්තු නිර්මාණයේ සම්පූර්ණ මුල් සැලසුම අනුව, දිගු අතට ගල්කණු 6 බැගින් වන පළල පේළි 4කින් යුතු ව නිමවා තිබූ මෙම ගොඩනැගිල්ලේ මේ වන විට ගල් කණු 13ක් ආරක්ෂා වී ඇති ආකාරය හඳුනාගත හැකි වේ. අනෙකුත් ගල්කණුවලට අයත් කොටස් මෙම ගොඩනැගිල්ලට අයත් භූමිය තුළ ම පතිත වී ඇත. මුල් තත්ත්වයෙන් පවතින ගල්කණු 4ක් දැකගත හැකි අතර ඒවායේ මිනුම් අනුව, සෙන්ටි මීටර් 32x35 ප්‍රමාණයේ ගල්කණුවක පොළොව මට්ටම සිට උස මීටර් 4කි. මෙම වාස්තු ඉදිකිරීමේ මධ්‍යයේ පිහිටි ගල්කණුවලට වඩා පිටත වටයේ පිහිටා ඇති ගල්කණු වට ප්‍රමාණයෙන් තරමක් කුඩා ඒවා වේ.​මෙම පෝය ගෙයට අයත් සීමාව තුළ පැරණි ගඩොල් කැබලි මෙන් ම උළු කැබලි ද විසිරී ඇති අතර ඒවා මෙම නිර්මාණය මුලින් පැවති ආකාරය පිළිබඳ අදහසක් ඇති කර ගැනීම සඳහා රුකුලක් සපයයි. ඒ අනුව මෙම ගොඩනැගිල්ලේ වහළය මැටි උළු සෙවිලි කර තිබෙන්නට ඇත. ගොඩනැගිල්ලේ තැන් දෙකක් නිධන් සොරුන් විසින් සිදුකරන අනවසර කැණීම් මඟින් විනාශ කර තිබෙන බවක් වාර්තා වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.104,4th and 5th paragraphs
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===විහාරයේ ඇති වෙනත් නටඹුන්===
ප්‍රධාන මළුව හෙවත් ඉහළ මළුව තුල ඇති ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි නටඹුන් වලට අමතරව වෙනත් ගොඩනැගිලි සාධක නටඹුන් විශාල ප්‍රමාණයක් විහාරයේ දෙවැනි මළුව තුළ සහ ඉන් පිටතත් දැකිය හැකි වේ.
====කුරුන්දි විහාරයේ දෙවැනි මළුව====
විහාරයේ උන්නතාංශය වැඩි ම ප්‍රදේශය ආවරණය කරමින් සකසා තිබූ පූජනීය අංගණයේ බටහිර පසින් එහි පැවති ස්වාභාවික පරිසර ලක්ෂණ අනුව යමින් එම ප්‍රදේශයේ බිම් සැලසුම සකස් කර තිබූ බව දැකගත හැකි වේ. ඒ අනුව කබොක් ගල් යොදාගෙන එම මළුවේ සීමා ප්‍රාකාර ඉදිකරවා මෙම දෙවැනි මළුව සකසා ඇති බව ඒ පිළිබඳ සියුම් ආකාරයෙන් විමර්ශනය කිරීමේ දී පෙනී යයි. මිනුම් අනුව පූජනීය ගොඩනැගිලි පිහිටි මැද මළුවට සාපේක්ෂ ව මීටර් 1.5ක් පමණ පහත් වන ආකාරයට මෙම දෙවැනි මළුව සැලසුම් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.114,3rd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;​මැද පිහිටි පූජනීය ගොඩනැගිලි සහිත අංගණයේ වයඹදිග අන්තයේ සිට මීටර් 6කට ආසන්න නුදුරකින් දකුණු පසට වන්නට මෙම පහළින් පිහිටි දෙවැනි මළුවේ එක් කෙළවරක් සීමා වන අතර එහි දකුණු කෙළවර පූජනීය අංගණයේ නිරිතදිග කෙළවර දක්වා ගමන් කරයි. අර්ධකවාකාර ස්වරූපයකින් යුතු ව කඳුවැටියේ ව්‍යාප්තියට අනුරූප වන ආකාරයෙන් බටහිර දෙසට තවත් මීටර් 100ක පමණ දුරකට මෙම දෙවැනි මළුවේ ව්‍යාප්තිය පවතියි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.115,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
====විහාරයේ පොකුණ====
දෙවැනි මළුවේ පිහිටා ඇති මෙම පොකුණ පිළිම ගෙය යනුවෙන් විස්තර කළ ගොඩනැගිල්ලට බටහිර දිශානුගතව පිහිටා ඇත. පොළොව මට්ටමේ සිට ගැඹුර දළ වශයෙන් මීටර් 5ක් පමණ වේ. නැගෙනහිර හා බටහිර දිශානුගතව දිග මීටර් 35ක් පමණ ද උතුරු හා දකුණු දිශානුගතව මීටර් 23ක පළලකින් ද යුතු මෙම පොකුණ අනුරාධපුර කාල සීමාවට අයත් වෙනත් මෙවැනි පොකුණු හා සසඳා බැලීමේ දී මධ්‍යම ප්‍රමාණය ඉක්මවා යන නිර්මාණයක් වශයෙන් දැක්විය හැකි වේ. මෙම මනරම් පොකුණේ සිවු දෙසට ඇති සීමා ඉවුරු කබොක් ගල් බැඳ මැනවින් සකසා තිබූ බවට සාධක වර්තමානයේ වුව දැකගත හැකි වේ.
කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ වැඩවාසය කළ භික්ෂූන් වහන්සේගේ දෛනික ජල අවශ්‍යතාව සම්පූර්ණ කිරීම පිණිස මෙම පොකුණේ එකතු වී පැවති ජලය භාවිත වූ බවට විශ්වාස කෙරේ.උල්පත් ජලය නොලැබෙන මෙම පොකුණ සඳහා වැසි සමයේ දී ඉහළ මළුව හා දෙවැනි මළුව වෙත පතිත වන වැසි ජලය මෙම පොකුණ වෙත ඇදී එන ආකාරයේ සැලසුමක් තත් යුගයේ දී පවතින්නට ඇති බවට විද්වතුන් අදහස් පළ කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.114,2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

====වෙනත් ගොඩනැගිලි====
කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ මැද මළුව(ප්‍රධාන මළුව), දෙවැනි මළුව හා ඉන් පරිබාහිර ව කඳු බෑවුමේ විවිධ තැන්වලත් විවිධ ස්වරූපයේ හඳුනානොගත් වාස්තු ඉදිකිරීම් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් පවතින බව වාර්තා වී තිබේ.ඒ අනුව ප්‍රධාන මළුවේ එවැනි ගොඩනැගිලි 5 ක්,දෙවැනි මළුවේ හඳුනානොගත් ගොඩනැගිලි 3 ක් සහ ඊට පරිබාහිරව විහාර භූමිය තුළ හඳුනානොගත් තවත් ගොඩනැගිලි 19 ක් හා එක් කුඩා පොකුණක් වාර්තා වී තිබේ.මෙම වාස්තු නිර්මාණ පිළිබඳ යම්කිසි නිශ්චිත අදහසකට පැමිණීමට තරම් ප්‍රමාණවත් සාධක මතුපිට තත්ත්වය අනුව දැකගත හැකි නොවුණත් විධිමත් ව සිදුකෙරෙන පුරාවිද්‍යා කැණීම් තුළින් වඩාත් ඵලදායී සාධක මතු කර ගැනීමෙන් පසු ඒ පිළිබඳ වඩා පුළුල් අදහසක් ඇති කර ගැනීමට අවස්ථාව පවතියි. සාපේක්ෂ ව කුඩා ප්‍රමාණයේ මෙම ගොඩනැගිලි බොහෝ විට භික්ෂූන් වහන්සේලාට වැඩවාසය කිරීම සඳහා තනවා තිබූ නේවාසික කුටි විය හැකි බවට විද්වතුන් අනුමාන කෙරේ. මෙම ගොඩනැගිලි සියල්ලක ම පාහේ කබොක් ගල් භාවිතයෙන්, භූමියේ ස්වාභාවික ව පවතින බෑවුම පිළිබඳ සැලකිලිමත් වෙමින් ඒවාට අනුකූල ව දිශානුගත කර ඉදිකර තිබෙන අයුරක් හඳුනාගත හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.111-119 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===කුරුන්දි වැව===
[[පළමුවන අග්බෝ රජු|පළමුවන අග්බෝ රජු]] විසින් කුරුන්දි විහාරය වැඩිදියුණු කර නැවත ඉදිකරන විට කුරුඳු වැව ඉදිකළ බව මහාවංශයේ සඳහන් වේ.කුරුඳු වැව හෙවත් කුරුන්දි වාපි වර්තමානයේ තන්නිමුරුප්පු වැව බව සී.ඩබ්ලිව්.නිකලස් මහතාගේ අදහස වේ.&lt;ref group=&quot;උපුටාගැනීම&quot;&gt;{{harvnb|පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය_නිකලස්,සිංහල පරිවර්තනය_සෝමපාලජයවර්ධන|1979|}}:මේ සියලු නම් එකම විහාරයකට වූ විවිධ නම් වීමට බොහෝ ඉඩ තිබේ.මෙය පිහිටි කුරුන්දිරට්ඨ දැනට වවුනියා දිස්ත්‍රික්කයේ දකුණු කරිකට්ටමූල කොට්ඨාසයට සමානය.මේ පැරණි නම වර්තමාන කුරුන්තන් ඌර්හි නෂ්ඨාවශේෂ අතර රැකී තිබේ.&lt;/ref&gt;නමුත් ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් මහතා කුරුන්තන් කුළම් සහ තන්නිමරුප්පු කුළම් නමින් ආසන්නව පිහිටි පුරාණ වැව් දෙකක් පිළිබඳව සදහන් කරයි.නමුත් වර්තමානයේ කුරුන්තන් කුළම යනු අතීතයේ දී පළමුවන අග්‍රබෝධි හෙවත් අග්බෝ රජු කළ කුරුඳු වැව විය හැකි බවට තවත් අදහසක් විවෘතව පවතී.

{{Blockquote
|text='''&quot;පළමුවෙන් කියන ලද ගඟ මිටියාවතේ සිතියම්වල තන්නිමුරුප්පු කුලම් නමින් සඳහන් කර තිබෙන පාළුවට ගොස් නටබුන් වී තිබෙන ඉතා ලක්ෂණ පුරාණ වැවක් ඇත්තේය.මෙම ශක්තිමත් පුරාණ කර්මාන්තයෙහි බැම්ම,උතුරු දකුණු දෙසට පිහිටා තිබේ.නමුත් දැනට එය දියපාර දෙකකින් නරක අන්දමට කැඩී දියකඳ දෙක මනල්ආරු නමින් එකක් වී,දියබෑවුමේ ප්‍රධාන ගංගාව දියකඳ වැඩි කරන්නේ ය.'''

'''දැනට වැව් බැම්ම සහ පුරාණ කුඹුරුත් ඇතුළුව,වැව පිහිටි බිම මුළුදා ම ඝන කැලෑවෙන් සහ මූකලානින් වැසී තිබේ.ඉතාම මෑත කාලයක් වනතුරු ඊට ආසන්න භූමි ප්‍රදේශය එහෙම පිටින් ම වන ගත වෙන්ට හැර ඒ සම්බන්ධව කිසිවෙක් කිසිවක් නොදැන සිටියෝ ය.මෙයාකාරයෙන් පුරාණ වටිනා දේපලක් නොපෙනී සැඟවී තිබුන බව පෙනේ.'''

'''තවත් කරුත්ත කුලම් නම්ලත් පුරාණ වැවක් හැතැප්ම බාගයක් පමණ උතුරින් ඊසාන දෙසට පිහිටා තිබේ.එය සාදා තිබෙන්නේ කුඩා මිටියාවතක් මැදින් ගලා යන,වාන්ආරු නම්ලත් ශාඛා දියපාරක් හරහා බැම්මක් බැඳීමෙන් ය.මෙයාකාරයෙන් කුරුන්ත කුලම සහ තන්නිමුරුප්පුව,ඊට යා වූ මිටියාවත් තුනේ ම දිය ගලායෑම හරස් කප්නනේ ය.'''

'''නමුත් මේ පුරාණ වැව් දෙකේ පවතින අගය තවත් කරුණකින් වැඩිපුරද උසස් කරන්නේ ය.වැවෙන් ඉතිරී යන මහත් ජලයෙන් කොටසක් කඳුවැටිය හරහා,යාව තිබෙන ජලාසයට ගෙනයනු සඳහා තන්නිමුරිප්පු වැව් බැම්මේ කෙළවර පසුකොට අඩි විස්සක් පළලැති ජඹුර ඇළක් කපා තිබෙන බව පෙනේ.&quot;'''

{{smaller|
{{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}}
}}
}}

හෙන්රි පාකර්ට අනුව නයාරු නිම්නය හරස් කර බැඳි මහා ජලාශය තන්නිමුරුප්පුව බවත්,ඉන් සැතපුම් දෙකක් ඊසාන දෙසින් කුරුන්දිකන්ද(කුරුඳුමලේ) අසල පිහිටි වැව කුරුන්දන්කුලම් බවත් ය.තන්නිමුරුප්පුව යන දෙමළ වචනයේ සිංහල අර්ථය වන්නේ දියකඩනය යන්නයි.ඔහුට අනුව තන්නිමුරුප්පුව වැව පාකර් එහි යෑමට පෙර වන්නියේ සහකාර නියෝජිත එස්.හෝටන් සොයාගන්නා තෙක් මුළුමනින්ම මිනිස් වාසයෙන් තොර විය.පාකර් විසින් කුරුන්දි විහාරය අසල ඇති කුඩා වැවට කුරුන්දන්කුලම ලෙස එම නම ලබා දී ඇත්තේ වැව් බැම්ම අසල තිබූ ශිලා ලේඛනයක වැවට පහළ ජනාවාස ප්‍රදේශය &quot;කුරුන්ගම&quot; ලෙස හඳුන්වා තිබූ බැවිනි.එහි දෙමළ පරිවර්තනය &quot;කුරුන්තන් ඌර්&quot; ය..&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887)
 |author= Henry Parker 
 |volume=p.449
 |language=en
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.216
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Naga muragala kurundi.jpg|thumb|275px|තන්නිමුරුප්පු වැව අසලින් හමු වූ පෙන 5 ක් සහිත නාග රුව දැක්වෙන ඵලකය&lt;br&gt;(මෙම ඵලක වාරි කර්මාන්ත වර සලකුණක් ලෙස අතීතයේ භාවිතා වූ බවට විශ්වාස කෙරේ)&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.202
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


පාකර්ගේම සටහනක දක්වා ඇත්තේ ගොවිතැන් කටයුතු වලට වඩා අසල විහාරයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට සහ වැව් බැම්මට පහළ ජනාවාසයේ දෛනික අවශ්‍යතා සඳහා යොදා ගැනීමට &quot; කුරුන්දන්කුලම &quot; ලෙස ඔහු විසින් හදුන්වනු ලබන විහාරය අසල කුඩා වැව තනා ඇති බවයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887)
 |author= Henry Parker 
 |volume=p.448
 |language=en
 |isbn = }}&lt;/ref&gt; වර්තමානයේ කුරුන්දන්කුලම ලෙස හදුන්වන කුඩා වැව පිහිටා ඇත්තේ තන්නිමුරුප්පුව වැව හෙවත් පැරණි කුරුන්දි වැවට ඉහළ ඉන්නතාංශයක බැවින් තන්නිමුරුප්පුවේ සිට කුරුඳු විහාරයට හෝ ඒ අසල කුරුඳුගමට ජලය රැගෙන යාමට නොහැකි බවත් මේ නිසා කුරුන්දි විහාරයේ සහ කුරුඳුගම ජනතාවගේ ජල අවශ්‍යතා සැපිරීමට එය ආසන්නයේ සාපේක්ෂව කුඩා වැවක් නිර්මාණය කරන්නට ඇති බවත් පුරාවිද්‍යා විශේෂඥයන්ගේ මතය වී තිබේ. පුලේන්ද්‍රන් නේසන්ට අනුව පාකර් විසින්  කුරුන්දන්කුලම ලෙස නම් කළ වැව ප්‍රදේශවාසීන් හඳුන්වන්නේ විලාතිකුලම් ( දිවුල්වැව ) යන නමිනි.කුරුන්දි කන්ද අසල ඇතැයි කියවෙන කුඹුරු ඉඩම්වලට ඔප්පු තිබෙන බවත් ඒවායේ මෙම කුරුන්දන්කුලම වැව හදුන්වා ඇත්තේ විලාතිකුලම් යනුවෙන් බවත් ඔවුන් දක්වා ඇත.මේ අනුව වැලිඔය නිම්නයේ (තන්නිමුරුප්පු) වැව් බැම්මේ සිට නයාරු කලපුව තෙක් අක්කර 12,000 කට වැඩි භූමි ප්‍රදේශයක් යල-මහ කන්න දෙකෙහිම වගා කිරීමට හැකි වන සේ සිදු කළ මහා වාරි නිර්මාණය පළමු වැනි අග්බෝ රජු කරවූ කුරුන්දි වැව ලෙස හදුනා ගැනීම වඩා තාර්කික බව විද්වත් මතය වී තිබේ.සී.ඩබ්.නිකලස්ගේ අදහස ද වන්නේ පළමු වැනි අග්බෝ රජු කළ කුරුන්දවාපිය නම් දැන් තන්නිමුරුප්පු වැව බවයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=මෑත යුගයේ සභ්‍යත්වය (1972)
 |author= සී.ඩබ්.නිකලස්
 |volume=I කාණ්ඩය, I භාගය
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;පාකර් කුරුන්දන්කුලම ලෙස නම් කර ඇත්තේ නියම කුරුන්දි වැවේ ( තන්නිමුරුප්පු වැවේ ) සිට කිලෝමීටර දෙකක් පමණ ඊසාන දිගින් කුරුඳු විහාරය අසබඩ පිහිටි පියංගල හෙවත් විලාතිකුලම් වැව ( දිවුල් වැව) යි.පදවිය වැවෙන් දියවර ලබන මා ඔය නිම්නය &quot;පදී රට&quot; ලෙස හැදින්වූවා සේ,කලා වැවෙන් දියවර ලබන කලා ඔය නිම්නය &quot;කලා ගං රට&quot; ලෙස හැදින්වූවා සේ,පළමු වැනි අග්බෝ රජු කළ කුරුන්දි වැවෙන් ( තන්නිමුරුප්පු ජලාශයෙන් ) දියවර ලබන වැලිඔය නිම්නය කුරුන්දි රට ලෙස ගැනීම නිරවද්‍ය බව විද්වතුන් සනාථ කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume=p
217,218
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===කුරුන්දි වැව් බැම්මට පහළින් පිහිටි විහාර නටඹුන්===

කුරුන්දි විහාරය යන්නෙන් හැඟෙන පැරණි බෞද්ධ වාස්තු නටබුන් හා මානව ජනාවාස සාධක මෙන් ප්‍රමාණයක් සංකේන්ද්‍රණය වූ බිමේ තවත් වැදගත් බිම් කොටසක් වශයෙන් පුරාණ කුරුන්දි වැවට ඉදිරියෙන් ව්‍යාප්ත වූ නටබුන් කලාපය හඳුනාගත හැකි වේ. කුරුන්දි පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ විවිධ විද්වතුන්ගේ වාර්තා, මේ වන විට දැකගත හැකි විවිධ ආකාරයේ වාස්තු නටබුන් හා වෙනත් පුරාවස්තු වැනි දේවල් පිළිබඳ අවධානය යොමුකිරීමේ දී මෙම කලාපයේ පවතින සාධක මෙන් ම මෙම කලාපය බෙහෙවින් ම වැදගත් බිම්කඩක් වශයෙන් දැකගත හැකි වේ. නමුත් වළක්වාගත නොහැකි හේතු කිහිපයක් පුරාණ කාලයේ සිට ( අවම වශයෙන් කුරුන්දිවාපියේ වැව් බැම්ම බිඳී යාමෙන් පසුව හා මෙම ස්ථානය නටබුන් ස්ථානයක් වීමෙන් අනතුරුව ) මෙම බිම් පෙදෙසේ ඇති වූ හුදකලා බවත් නොසලකා හැරීමත් මෙන් ම කලින් කලට සිදුවූ ජලයෙන් යට වීම් හේතුවෙන් මෙම කලාපයේ පුරාවස්තු බෙහෙවින් ම පොළොවට යට වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.120
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

කුරුන්දි විහාර සංකීර්ණයේ දැකගත හැකි වඩාත් පෞරාණික නිර්මාණ වැව් බැම්මට පහළ කොටසේ ඇති බව මූලික නිරීක්ෂණ අනුව වුවත් පැහැදිලි වන අතර සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රයේ දැක්වෙන ආකාරයේ වඩාත් පැරණි නිර්මාණ මෙම බිමේ පිහිටා තිබෙන්නට ඇත. වඩාත් කතාබහට ලක්වී ඇති කුරුන්දි විහාර පුවරු ලිපිය වුව මෙම කලාපයේ ම පවතින පිළිම ගෙයක පිවිසුම් ස්ථානයේ පිහිටුවා තිබුණි. ඒ අනුව විහාරයක් හා සම්බන්ධ සම්පූර්ණ විහාර වාස්තු නිර්මාණ මෙම බිමේ පැවති බවට සාධක පවතියි. නමුත් පසු කාලීන මිනිස් කටයුතු හේතුවෙන් මෙම අනුරාධපුර යුගයට අයත් වාස්තු නිර්මාණ අතුරින් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් දැනටමත් විනාශ වී ඇත. නමුත් පොදුවේ සලකා බැලීමේ දී විහාර සංකීර්ණයක් හා සම්බන්ධ ස්තූප පාදම් කිහිපයක්, පිළිම ගෙවල් පාදම්, නේවාසික ගෘහ, වෙනත් වාස්තු නිර්මාණ මෙන් ම හා පොකුණු පිළිබඳ මූලික සාධක මෙම කලාපයෙන් නිශ්චිත ව අනාවරණය වේ. මෙම වාස්තු නිර්මාණයන් පිළිබඳ අවධානය යොමු කිරීමේ දී නිසැක වශයෙන් ම මෙම නටබුන් සියල්ල ම පාහේ බෞද්ධ ආගමික වාස්තු නිර්මාණ වන බව හඳුනාගෙන තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.121 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Muragal kurundi vihara 1.jpg|thumb|275px|කුරුන්දි විහාරය අසල ඇති වැවෙහි වැව් බැම්මට පහළින් හමු වූ පැරණි මුරගලක්]]


තදාශ්‍රිත ජනයාගේ නොවිධිමත් කෘෂි භූමි ව්‍යාප්තිය හේතුවෙන් මෙම කලාපයේ පුරාවස්තු විසිරී ඇති බිම් ද අතික්‍රමණය කරමින් ඒවා වගාබිම් වන බව දැකගත හැකි වේ. ඒ නිසාත් මිනිසුන් විසින් සිදුකරනු ලබන විවිධ නොමනා ක්‍රියා හේතුවෙනුත් මෙම කලාපයේ පුරාවස්තු බෙහෙවින් තර්ජනයට ලක් ව පවතියි. ඊට අමතර ව හඳුනාගත හැකි ආකාරයෙන් කුරුන්දි ජනාවාස කලාපය වෙත ඓතිහාසික යුගයේ දී ආක්‍රමණ එල්ල වූ අවස්ථාවන්හි දී ද සෘජු ව මෙම කලාපයේ පැවති නිර්මාණ සංහාරයකට බඳුන් වූ බව විද්වත් මතය වී තිබේ. පසු කාලීන ලේඛකයින් විසින් දක්වා ඇති නන්දි රජු දැක්වෙන ගල් නිර්මාණය ද මෙම කොටසේ පැවති බව ද ඒ දක්වා ඇති විස්තර අනුව අනුමාන කළ හැකි වේ.​කුරුන්දි පැරණි වැවත්, කුරුන්දි ගමත් වෙළෙඳ, කාර්මික කලාපයත් සමඟ සමීප වශයෙන් සම්බන්ධ වී පැවති මෙම විහාරස්ථානය පුරාණ කුරුන්දි ක්ෂේත්‍රයේ කේන්ද්‍රීය බිමක් වූ බව මේ දක්වා සිදු කර ඇති පුරාවිද්‍යා ගවේෂණ මඟින් පැහැදිලි වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.122,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===කුරුඳුගම පැරණි ගල් පාලම===
කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති කන්දේ, උතුරු අන්තයේ පාමුල පුරාණ කුරුන්දි වැව පිහිටා ඇති අතර මෙම වැරි කර්මාන්තය වර්ෂ 2010න් පසු කාලයේ දී විශාල කර, නවීකරණය කර තිබේ. කුරුන්දි ගම සිට කුරුන්දි කන්දේ විහාරය දක්වා වූ මාර්ගයක් මෙම පුරාණ වැවේ බැම්ම මතින් ගමන් කළ බව පවතින සාධක හා පුරාවිද්‍යා නටබුන්වල විසිරීම අනුව පැහැදිලි වේ. කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ ප්‍රධාන නටබුන් පිවිසුම් පඩිපෙළ දැනට ද මැද මළුවේ සිට උතුරු දෙසට ගමන් කර වත්මන් කුරුන්දි වැව් බැම්මේ දකුණු කෙළවර හා සම්බන්ධ වේ. ඒ අනුව කුරුන්දි වැවේ බැම්ම මතින් මීටර් 1,200ක් පමණ ගමන් කළ විට එහි උතුරු කෙළවර පිහිටි වැවේ පිටවාන අසලට පිවිසිය හැකි වේ. මෙම වානේ උතුරු කෙළවරේ සිට මීටර් 170ක් පමණ උතුරු දෙසට වන්නට මෙම පුරාණ ගල්පාලමේ නටබුන් පිහිටා ඇත. නැගෙනහිර සිට බටහිර දිගානුගත ව ස්ථාපිත කර ඇති මෙම ගල්පාලම, පුරාණ වැවෙහි සිට ගලා ගිය ඇළ මාර්ගයක් හරහා පිහිටුවා පැවති අතර එය යටින් ගලා යන ඇළ මාර්ගය එතැනින් සිට තවත් මීටර් 25ක් පමණ උතුරු දෙසට ගලා ගොස් නැගෙනහිර සිට බටහිර දිගානුගත ව ගලා එන ප්‍රධාන ඇළ මාර්ගය හා සම්බන්ධ වේ. මේ පිහිටීම අනුව මෙකී ප්‍රධාන ඇළ මාර්ගයෙන් මෙපිට හා පුරාණ කුරුන්දි වැව් බැම්මෙන් ඉදිරිපස හෙවත් නැගෙනහිර දෙසින් පිහිටි කලාපය (එනම් එක්තරා ආකාරයකට වැව් බැම්මේ දකුණු ඉවුරු කලාපය අතර) බිම් සම්බන්ධයක් ගොඩනැගීම මෙම ගල් පාලමේ යෙදීමේ අරමුණ වූ බව පැහැදිලි වේ. ලංකා මිනුම් දෙපාර්තමේන්තුව විසින් 1936 වසරේ දී සංස්කරණය කරන ලද 1:63,360 මුලතිව් සිතියමේ දැක්වෙන අන්දමින් කුරුන්දන් කුලම වැවේ උතුරු පසින් එයට ආසන්න ව පිහිටා ඇති මලවරායන් කුලම නම් කුඩා වැවේ සිට කුරුන්දි වැව දක්වා ජලය ගෙන ඒමට ඇළ මාර්ගයක් පැවත ඇත. ඒ අනුව, මෙම ගල් පාලම එම ඇළ ඔස්සේ තිබූ බව සිතියම අනුව පැහැදිලි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.125,126
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

පොදුවේ සලකා බැලීමේ දී මීටර් 16ක් දිග හා මීටර් 7ක් පළල් වූ බිම් වපසරියක මෙම කුරුන්දිගම ගල්පාලමේ නටබුන් විසිරී පවතියි. දැන් පවතින සාධක අනුව, මෙම ගල් පාලම අවම වශයෙන් මීටර් 10කට වඩා දිගින් යුක්ත ව පවතින්නට ඇත. මෙහි පළල මීටර් 3ක් පමණ බව සැලකිය හැකි ය. වර්තමානයේ පවතින තත්ත්වය අනුව, මෙම ගල්පාලම නිමකිරීම සඳහා යොදාගෙන තිබූ ගල්කණු හා ගල් පුවරුවලින් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් අස්ථානගත ව ඇත. මෙම ගල්පාලම සඳහා යොදාගෙන තිබූ ගල්පුවරුවලින් සමහර ඒවා වෙනත් ඉදිකිරීම් සඳහා පශ්චාත් කාලීන ව විතැන් කර ඇති බව සිතිය හැකි ය.වර්තමානයේ පාලමට උතුරු දිගින් පිහිටි ඇළ මාර්ගය හරහා ට්‍රැක්ටර් ගමන් කිරීමට පහසු කර ගැනීම සඳහාත් මෙම නිර්මාණයට අයත් ගල්කණු ගෙන ගොස් දමා ඇති බව දැකගත හැකි වේ.​දැන් පවතින සාධක අනුව බැලීමේ දී ගල්පාලම පිහිටුවීමට යෝග්‍ය ආකාරයෙන් කුරුඳු වැවේ පිටවානෙන් ගලා එන ජල මාර්ගයේ අදාළ ස්ථානයේ ඉවුරු දෙපස ගල් ආදිය යොදා බිම සකස් කිරීමෙන් පසු මෙම ගල්පාලම ස්ථාපිත කර ඇත. සරල ව බැලීමේ දී ඉවුරු දෙපස විධිමත් ව සැකසීමෙන් පසු ඒ මත හා ඇළ තුළ විධිමත් ව පිහිටුවූ ගල්කණු උඩ හරස් අතට කෙටි ගල්පුවරු යොදා ඒ මත දික් අතට වඩා දිග ගල්පුවරු යොදා සම්බන්ධ කරමින් මෙම ගල්පාලම නිමවා ඇත. ඒ අනුව ගල් පාලමේ පළල් අතට සෙන්ටිමීටර් 130ක පරතරයක් ඇති වන ආකාරයෙන් ගල්කණු දෙක බැගින් ස්ථාපිත කර දිගු අතට මීටර් 2ක පරතරයකින් යුතු ව ගල්කණු පේළි හතරක් ස්ථාපිත කර තිබේ. ගල්පාලම නිර්මාණ අවධියේ දී මෙම ගල් කණු 8 මත හරස් අතට යෙදූ ගල්පුවරු මත පාලම ස්ථාපිත කර ඇත. දැන් පවතින සාධක අනුව මෙම කෙටි ගල් කුලුනක උපරිම උස සෙන්ටිමීටර් 150ක් පමණ වන අතර ඒ කණුවක දිග හා පළල සෙන්ටිමීටර් 30x24 ප්‍රමාණයේ ඒවා වේ. මෙම ගල් කණුවල ඉහළ කෙළවර සෙන්ටිමීටර් 6x6 ප්‍රමාණයේ කුඩුම්බි යොදා ඇත්තේ ඒවා හා හරස් අතට සම්බන්ධ වන ගල්පුවරු ශක්තිමත් ආකාරයෙන් ගල්කණු හා බද්ධ කිරීම සඳහා බව විද්වතුන් විශ්වාස කෙරේ.මෙලෙස හරස් අතට යෙදූ ගල්පුවරු පෙර කී ගල්කණුවල ඇති කුඩුම්බි සමඟ සම්බන්ධ කරන ගල් තව්වක දිග හා පළල සෙන්ටිමීටර් 8x8ක් වේ. මේ සඳහා යොදාගත් ගල්පුවරු මේ වන විට මේ ස්ථානයේ දැකගත නොහැකි වුවත් අවම වශයෙන් ඒ සඳහා යොදාගත් හරස් ගල්පුවරු මීටර් 2ක පමණ දිගකින් යුතු වන්නට ඇති අතර ඒවා මත දික් අතට යෙදූ ගල්පුවරු දිගින් මීටර් 2.5ක් පමණ වූ බව පවතින සාධක අනුව නිශ්චය කළ හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.128,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

[[File:Ancient stone bridge kurundi.png|thumb|275px|පැරණි කුරුන්දි ගම්මානයේ පිහිටි පෞරාණික ගල් පාලමේ පැතිකඩ සටහන
(වර්ෂ 2021 දී)&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.126
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;]]


​මෙම පුරාණ ගල්පාලමේ බටහිර කෙළවර ආසන්නයේ නිධන් හොරු විසින් අනවසරයෙන් කැණීම් කළ දිග මීටර් 2ක්, පළල මීටර් 2.5ක් හා මීටර් 1.3ක පමණ ගැඹුරකින් යුතු වලක් වාර්තා වී තිබේ. මේ කැණීම මඟින් මෙම පාලම සහිත බිමේ ස්ථාවරතාව වැඩි කිරීම සඳහා යොදාගත් ගල් ආදිය අක්‍රමවත් අයුරින් විසිරී ඇති ආකාරයත් දැකගත හැකි වේ.​මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ වූ ගල් පාලමක් වන මෙහි නටබුන් පිහිටා ඇති ස්ථානය අනුව සලකා බැලීමේ දී පැරණි කුරන්දිගම ආශ්‍රිත කාර්මික කලාපයේ සිට කුරුන්දිගම දක්වා වූ පිවිසුම් මාර්ගය මෙම ගල් පාලම ඔස්සේ යෙදී තිබුණු බව සිතිය හැකි වේ. සාමාන්‍යයෙන් වර්ෂාවෙන් තොර කාලයක දී කාර්මික කලාපයේ සිට කුරුඳු ගම දක්වා ගොඩබිමින් ගමන් කිරීමේ හැකියාව පැවතියත් කුරුඳු වැවේ බැම්මේ සිට නැගෙනහිර කලාපයේ පුරාණ විහාර ගොඩනැගිල්ලෙන් පසු සාමාන්‍ය ජනයාට ඒ හරහා ගමන් කිරීම සීමා වන්නට ඇත. අනෙක් අතට වර්ෂා සමයන්හි දී වාන් දමන කාලයේ දී අවට ප්‍රදේශය වැසි වතුරින් පිරී යාම ද මෙම කලාපයේ දැනටත් ස්වභාවයකි. කුරුඳු වැවේ වාන් ජලය ගලායන ඇළ මාර්ගය හරහා මෙම ගල්පාලම පිහිටා ඇති අතර විශේෂයෙන් ම, වැසි කාලයේ දී කාර්මික කලාපය හා කුරුන්දි ගම අතර සම්බන්ධතාව ගොඩනැගීමට මෙම පාලම භාවිත වන්නට ඇත. පාලමේ ප්‍රමාණය හා නිර්මාණ ලක්ෂණ අනුව ගවයන් යෙදූ සාමාන්‍ය කරත්තයකට ඒ හරහා අපහසුවකින් තොර ව ගමන් කිරීමට හැකි වන්නට ඇත. අනෙක් අතට කුරුඳු ගම හා කුරුන්දි කන්දේ විහාරය අතර පරිවහන සම්බන්ධතාව ද අඩු තරමින් වැසි සමයේ දී මෙම ගල්පාලම මඟින් සිදු වන්නට ඇති බව විද්වතුන් අනුමාන කරයි.දැනට මෙරටින් වාර්තා වී ඇති පුරාණ ගල්පාලම් අතුරින් උතුරු දිගින් ම පිහිටා ඇති එකක් වශයෙන් කුරුන්දි ගම ගල් පාලම හඳුනාගත හැකි ව පවතී. අනුරාධපුර යුගයේ අවසාන භාගයේ දී මුලතිව් හා තදශ්‍රිත කලාපයේ වර්ධනය වූ කාර්මික නිෂ්පාදන මුහුදු මාර්ග ඔස්සේ ජාතික හා ජාත්‍යන්තර වෙළෙඳ කටයුතු සඳහා සම්බන්ධ කිරීමට යොදාගත් මාර්ග ජාලය සමඟ සම්බන්ධ වීමට ද මෙම ගල් පාලම ඉවහල් වූ බව පෙන්වා දිය හැකි වේ. ඒ අනුව කාර්මික නිෂ්පාදන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය අමුද්‍රව්‍ය මෙන් ම නිෂ්පාදනයෙන් පසු අතුරු නිෂ්පාදන හා නිමි ද්‍රව්‍ය පරිවහනය සඳහා මෙම ගල්පාලම උපකාරී වූ බව නිශ්චය කළ හැකි වේ.කෙසේ නමුත් මෙම ගල්පාලම විදිමත් පුරාවිද්‍යා කැණීමකට ලක් කර නොමැත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.128,2nd,3rd and 4th paragraphs 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===කුරුන්දි විහාරය තදාශ්‍රිත ජනවාස සාධක හා ලෝහ නිෂ්පාදන කලාපය===
කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති කන්දට උතුරු පසින් පිහිටි, පුරාණ කුරුන්දි වැවේ බැම්මේ උතුරු කෙළවරින් ඔබ්බේ කුරුඳු ගමේ පිහිටියා වූ පුරාණ ලෝහ හා කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය පිළිබඳ සාධක විසිරී පැතිරී ඇති ආකාරය දැකගත හැකි වේ. මෙම කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය පෙර කී කුරුඳු වැවේ බැම්මේ උතුරු අන්තයත්, පුරාණ ගල්පාලමත් අතර බිමේ පිහිටා තිබේ. දැන් පවතින කුරුඳු වැවේ බැම්මේ උතුරු අන්තයේ නිමවා ඇති වැවේ පිටවාන ද&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;මෙම පිටවාන පුරාණ කුරුන්දි වැවේ පැවති අංගයක් නොවන බව මූලික කරුණු අනුව පෙනී යන අතර මෑත කාලීන සංවර්ධන කටයුතු වලදී වැව වඩා පුළුල් කිරීමේදී මෙය නව අංගයක් වශයෙන් එක් කරන්නට ඇති බව පෙනේ.&lt;/ref&gt; අයත් කලාපය මෙම පුරාණ කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපයට අයත් වී පැවති බව එහි විසිරී ඇති පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් අවශේෂ අනුව නිශ්චිත ව හඳුනාගත හැකි වේ.
​සමීප කාලීන ව සිදු කර ඇති වැවේ පුනරුත්ථාපන කටයුතු අතරතුර පිටවාන සැකසීමේ දී මෙම අගනා පුරාවිද්‍යා සාධක අන්තර්ගත වී ඇති කලාපයේ මතුපිට සිට අඩි 68 දක්වා වූ සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය අන්තර්ගත පස් තට්ටු ඉවත් වී ඇති අතර එම පස් කිසිදු අර්ථයකින් තොර ව අභිනව වැව් බැම්මට ඔබ්බෙන් වූ කට්ටකාඩුව තුළ ගොඩගසා ඇත. ඒ පස් පරීක්ෂා කිරීමේ දී පැරණි මැටි බඳුන් කොටස්, පබළු හා යබොර වැනි අවශේෂ හඳුනාගත හැකි වුවත්, මුල් පිහිටීම අහිමි වී ඇති බැවින් ඒවායේ පවතින පුරාවිද්‍යාත්මක වටිනාකම දැන් සම්පූර්ණයෙන් ම පාහේ ක්ෂය වී ඇත.​දැනට ඉතිරි වී ඇති තොරතුරු අනුව, අවම මානයන් අනුව ගණනය කර බැලීමේ දී එම ගොඩැල්ල මීටර් 110ක් දිග හා මීටර් 90ක පළලක් සහිත ප්‍රදේශයක (වර්ග මීටර් 9,900ක) පැතිර පවතින්නට ඇතැයි තක්සේරු කළ හැකි ය. එයින් මීටර් 72ක් දිග හා මීටර් 50ක් පළල වූ ප්‍රදේශයක (වර්ග මීටර් 3,600ක පමණ) පස් මතක සිදු කළ වාරි නිර්මාණ කටයුතු අතරතුර ඉවත් කර ඇත්තේ පෙර ද දක්වා ඇති පරිදි වැවේ නව පිටවාන සැකසීම සඳහා ය. මේ පුරාවිද්‍යා නාශක කටයුත්ත හේතුවෙන් අවම වශයෙන් සෙන්ටිමීටර් 230-250ක පමණ උස පස් තැන්පතුවක් ඉවත් කර ඇත්තේ ඒවායේ අන්තර්ගත, වටිනාකමේ නිමක් නොමැති සංස්කෘතික සාධක ද සමඟිනි. මේ හේතුවෙන් පුරාණ කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපයට අයත් පුරාවිද්‍යා සාධක අන්තර්ගත බිමෙන් අධ්‍යයන අවස්ථාව වන විට ශේෂ වී ඇත්තේ දිග මීටර් 47ක් හා පළල මීටර් 37ක් පමණ ප්‍රමාණයේ (වර්ග මීටර් 1,739ක) සීමිත ව්‍යාප්තියක් සහිත සංස්කෘතික සාධක අන්තර්ගත පස් ගොඩැල්ලක් පමණි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.122,3rd paragraph and p.123,1st paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

මෙම ගොඩැල්ලේ දකුණු ඉම පෙර කී ආකාරයෙන් පිටවාන සඳහා නවීන ඉදිකිරීම් යොදා කපා පස් ඉවත් කර ඇති බැවින් එයින් ඇති වී තිබෙන පාංශු පැතිකඩ පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් මෙහි ව්‍යාප්තිය හා වටිනාකම හඳුනාගැනීම සඳහා පහසුවක් ඇති කර ඇත. සාමාන්‍ය මිනුම් අනුව සෙන්ටිමීටර් 230-250ක් පමණ (අඩි 68ක් පමණ) ඝනත්වයක් නියෝජනය කරනු ලබන මෙම ස්ථානයේ ඇති සංස්කෘතික පස් තට්ටු කිහිපයක් ම පුරාවිද්‍යාත්මක ව හඳුනාගත හැකි වේ. සෙන්ටිමීටර් 60-75ක් (අඩි 22.5) පමණ උපරිම ඝනත්වයක් දක්වන ඉහළින් ම පිහිටි පස් තට්ටුව පැරණි ලෝහ නිෂ්පාදනය සම්බන්ධයෙන් බෙහෙවින් සාරවත් පුරාවිද්‍යා සාධක අන්තර්ගත සංස්කෘතික පස් තැන්පතුවකි. මේ තුළ යකඩ නිෂ්පාදනය නිසා ඉවත් වන ලෝහ බොර හෙවත් යබොර, යකඩ නිෂ්පාදනය සඳහා අමුද්‍රව්‍ය වශයෙන් යොදාගත් යපස් කොටස් පමණක් නොව මැටි බඳුන් කොටස් හා පබළු ආදිය ද අන්තර්ගත වී ඇති ආකාරය හඳුනාගත හැකි වේ. මෙහි පවත්නා මැටි බඳුන් අවශේෂවල රූපීය ලක්ෂණ අනුව ක්‍රිස්තු වර්ෂයෙන් 9-10 සියවස් නියෝජනය කරනු ලබන බව දළ වශයෙන් එළඹිය හැකි කාලනිර්ණ නිගමනයකි. ඒ අනුව කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ පවත්නා නිර්මාණ ලක්ෂණ හා සමගාමී බැවින් මෙම කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය සක්‍රීය වූ කාලයේ දී ම කුරුන්දි කන්දේ විහාරයත් නිර්මාණය වූ බව හෝ කන්දේ විහාරය නිර්මාණය වීමට සමගාමී ව මෙම කාර්මික කලාපය ද සක්‍රීය ව පැවති බවට විද්වතුන් යෝජනා කරනු ලබයි. මෙම සංස්කෘතික පස් තට්ටුවෙන් පසු සංස්කෘතික සාධක අන්තර්ගත තවත් පස් ස්තර කිහිපයක් ම හඳුනාගත හැකි අතර ඒවා තුළ ද අනුරාධපුර යුගයේ අවසන් කාලයට අයත් මැටි බඳුන් ගැටි කොටස් සහ බඳ කොටස්, පබළු, උළු හා ගඩොල් පවතියි. මෙම කලාපයේ නැගෙනහිර කෙළවරට වන්නට මතුපිට සිට සෙන්ටිමීටර් 30-45ක් පමණ ගැඹුරින් සෙන්ටිමීටර් 10-15ක ඝනකමින් යුතු මුහුදු බෙලි කවච අන්තර්ගත පස් තැන්පතුවක් ද දැකගත හැකි වේ. මෙම තැන්පතුවේ මෙතැන් පටන් පහළට ම අඩුවැඩි වශයෙන් මැටි බඳුන් කොටස් වැනි විවිධ සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය අන්තර්ගත බව නිරීක්ෂණය කළ හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.123,2nd paragraph and p.124
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

මෙම සංස්කෘතික පස් තැන්පතුවේ දැනට ශේෂ වී ඇති කොටසේ බටහිර හා වයඹ කලාපයේ මතුපිට ලෝහ නිස්සාරණය සඳහා යොදා ගන්නා උඳුන් බිත්ති කොටස්, නළ කොටස්, අඟුරු හා අළු වැනි ලෝහ නිෂ්පාදනය හා සම්බන්ධ පැරණි සාධක විසිරී ඇති බව පැහැදිලි ව දැකගත හැකි වේ. මේ සාධක අනුව, ලෝහ නිස්සාරණය සඳහා යොදාගත් උඳුන් මෙහි පැවති බව නිගමනය කළ හැකි ය. වර්ග මීටර් 150ක පමණ කොටසක විසිරී පවතින මෙම සාධක අනුව, මෙහි ලෝහ නිෂ්පාදනය සඳහා යොදාගත් පැරණි උඳුන් 10-15ක පමණ සාධක තිබීමට හැකියාව ඇති බව විද්වතුන් අනුමාන කරයි. විසිරී පවතින සංස්කෘතික සාධක හා ඒවා ඇතුළත් වී පවතින පස් තැන්පතුවේ ඝනත්වය හා ව්‍යාප්තිය අනුව, මෙම ස්ථානය සීමිත කාලපරාසයක් තුළ එහෙත් සක්‍රිය ආකාරයේ කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපයක් ව පැවති බව මතුපිට දැකගත හැකි සාධක අනුව විස්තර කළ හැකි වේ. කුරුන්දි කන්දේ විහාරය හා තදාශ්‍රිත ප්‍රදේශයේ තැන් කිහිපයක ම ලෝහ බොර එක්රැස් වූ ස්ථාන හඳුනාගත ඇති අතර,නමුත් ලෝහ නිෂ්පාදන ක්‍රියාවලියක් සිදු වූ බව හඳුනාගත ඇත්තේ ඉන් ස්ථාන කිහිපයක පමණි. මෙම නිෂ්පාදන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය වන්නා වූ යකඩ සංඝටක අන්තර්ගත පස් (යපස්) කුරුන්දි කන්ද හා අවට කලාපයෙන් පහසුවෙන් සපයා ගන්නට හැකියාව පැවත ඇත. ප්‍රධාන වශයෙන් ම මෙම හැකියාව නිසා ම මෙම ස්ථානයේ බෙහෙවින් සක්‍රිය ලෝහ නිෂ්පාදනාගාර ඇති වීම සහේතුක වන බව විද්වතුන් විශ්වාස කරනු ලබයි.
​හිටපු පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් එච්.සී.පී. බෙල් 1905 දී සපයා ඇති පාලන වාර්තාවේ විස්තර කර ඇති පැරණි ' කුරුන්දන්ඌර් ' හෙවත් කුරුඳුගමට ම අයත් කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය ලෙස ද මෙම කලාපය හඳුනාගැනීමේ හැකියාව තිබේ.ඒ අනුව, මෙහි පවත්නා පුරාවිද්‍යා සාධක අනුව මෙම බිම්කඩ කුරුඳුගම ජනාවාස හා අත්‍යන්තයෙන් සහසම්බන්ධ වූ කාර්මික නිෂ්පාදන හා ජනාවාස බිම්කඩක් වශයෙන් ඒ අනුව හඳුනාගෙන තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.125,1st and 2nd paragraph 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

==අභිලේඛන==
===කුරුන්දි පුවරු ලිපිය===

'''කුරුන්දි පුවරු (ඛණ්ඩ) ලිපිය''' යනු ක්‍රි.ව. 10 වන සියවසේ අග භාගයට අයත් [[මධ්‍යකාලීන සිංහල]] භාෂාවෙන් රචිත ශිලා ලිපියකි. මෙම ලිපිය IVවන උදය රජුගේ රාජ්‍ය කාලයට අයත් කතිකාවත් වර්ගයේ ශිලා ලිපියක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.ඛණ්ඩ ලෙස හඳුන්වන්නේ කැබලිවලට බිඳුණු අදහසින් ය.පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව මෙම ලිපිය කුරුන්දි වැව් බැම්ම ඉදිරිපස පහළ කොටසේ ඇති බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයේ පිහිටි පුරාණ පිළිම ගෙයක පිවිසුම් ස්ථානයේ තිබී සොයාගන්නා විට ද ලොකු කුඩා කැබලි 9 කට පමණ වෙන් කර ඇත.මෙම ශිලා ලිපිය ප්‍රථම වරට 1887 දී හෙන්රි පාකර් විසින් සටහන් කරන ලද &quot;Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys&quot; යන වාර්තාවේ (පිටු 314) සඳහන් කර ඇත.

{{Blockquote
|text='''&quot;පළමු වැනි සංගබෝධි (ක්‍රි.ව.246-248) බැම්මට පහළින් විහාරයක් ඉදි කළේය.සැලකිය යුතු පසු දිනක දී,එනම් මෙය ක්‍රි.ව. 965 පමණ පස් වැනි දප්පුල ... මෙහි පැමිණ,එක් විහාරයක භික්ෂූන් වහන්සේ නැවත පිහිටුවන ලදී.තුන්වැනි මහින්ද ( ක්‍රි.ව.  997-1013) ඔහුගේ රාජ්‍යයේ අට වැනි වසරේ දී තම මව(?) සහ දියණිය සමඟ වැවට ගොස්,සංඝබෝධි විසින් ඉදිකළ හා මහින්ද විසින් ප්‍රතිසංස්කරණයකරන ලද විහාරයේ විශාල ගල් පුවුරුවක දීර්ඝ සෙල්ලිපියක් දිවයිනේ ඇති දිගම සෙල්ලිපියක් පිහිටු විය.අවාසනාවකට, කැලානුරූපී ව ලිපිය සහිත මතුපිටට වූ හානි හේතුවෙන් මෙම සෙල්ලිපියේ බොහෝ වචන දැන් අපහැදිලි ය.මෙහි ප්‍රධාන වශයෙන් මිහින්ලාලේ පුවරුවල ඇති ආකාරයට මෙහි වැඩ සිටි භික්ෂූන් වහන්සේ විසින් පිළිපැදිය යුතු නීති මාලාවක් අඩංගු වේ.නමුත් පොදු කාරාණා කිහිපයක් පිළිබඳව ද එහි අවධානය යොමුකර ඇති අතර, 'රජුගේ මහා වැව' ( එය තන්නිමුරුප්පුව ලෙස පේනේ) සහ භෝග වගාවට හානිකර ලෙස බලපෑ සමහර ආරවුල් ගැන ද සඳහන් වේ.මෙම සෙල්ලිපයේ ලේඛකයා තමා බව පවසන රජු,මෙම ලේඛනයේ අක්ෂර පිළිබඳව යම් ගැටලුවක් හෝ සැකයක් ඇත්නම් ඒවා නොතකා ක්‍රියාකළ යුතු බවත් සටහන් කර ඇත.'''

'''සෙල්ලිපියේ කුරුන්ගම ලෙස හැදින්වෙන කුරුන්දන් කුලම් බැම්මේ පහළ ඉදිකරන ලද නගරය හෝ විශාල ගම්මානය පිහිටි ප්‍රදේශයේ ඇති කුඩා ජල මාර්ගවල මැටි බඳුන් කොටස් දැකිය හැකි වේ.&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys(1887) 
 |author= Henry Parker 
 |volume= 
 |language=en
 |isbn = 
}})}}}}&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Report on  the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys 
 |year=1887
 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886
}}&lt;/ref&gt;

}}

තවද 1895 දී J.P.Lewis විසින් ද &quot;Manual of the Vanni Districts&quot; යන තම කෘතිය තුල මෙම ලිපිය පිළිබඳව නැවත වාර්තා කර තිබේ.නමුත් හෙන්රි පාකර්ට හමු වූ අවස්ථාවේ නොබිදී තිබූ එම පුවරුව ඔහුට හමුවන අවසාථාවේ දී කැබලී තුනකට කැඩී තිබූ බව වාර්තා කරයි.පාදක සටහනට අනුව ඒ 1889 සැප්තැම්බර් 19 වැනි දින එනම් පාකර් ලිපිය සොයාගෙන වසර තුනකට පමණ පසුවය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1895.Manual of the Vanni Districts
 |author= Lewis,J.P
 |volume= pp.314
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; 
කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳව කෘතහස්ත වාර්තාවක් සපයන එවක පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් එච්.සී.පී.බෙල් මහතා දක්වන්නේ ලෙවිස් තම වන්නි අත්පොතේ ( Manual of the Vanni Districts ) දක්වා ඇති විශාල පුවරු ලිපිය තමනට දැකගැනීමට නොලැබුණු බවයි.&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=North-Central,Central, and Northern Provinces,Annual Report 1905
 |year=1905
 |publisher=H.C.P.Bell
}}&lt;/ref&gt;''Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon, 1949'' අනුව, 1931 දී කුරුන්දන්මලේ ප්‍රදේශය පුරාවිද්‍යා සංරක්ෂිත ප්‍රදේශයක් ලෙස නම් කිරීම සඳහා සිදු කළ සමීක්ෂණයේදී ද මෙම ශිලා ලිපිය සොයා ගැනීමට උත්සාහ කර ඇති නමුත් එය අසාර්ථක වී ඇත.පසුව[[ මහාචාර්ය චාල්ස් ගොඩකුඹුර]] මහතා විසින් 1949 දී මෙම ලිපිය නැවත සොයාගත් අතර,නිධන් වස්තු සොයන්නන්ගේ සහ වෙනත් අයගේ ක්‍රියාකාරකම් හේතුවෙන් එය කොටස් කිහිපයකට බිඳී තිබූ බව වාර්තා වේ.එය චාලස් ගොඩකුඹුර මහතා විසින් පිටපත් කර ඇති අතර එම අවස්ථාවේ ශිලා ලිපියේ මුලින් රේඛා 19ක් පමණ තිබූ බවත්, ඒවායෙන් රේඛා 16ක් පමණක් කොටස් වශයෙන් සුරක්ෂිතව තිබී ඇතිබවත් සිරමල් රණවැල්ල වාර්තා කර තිබේ.. &lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon
 |year=1949
 |publisher=Department of Archaeology
}}
&lt;/ref&gt;මේ මෑත කාලයක් දක්වා ප්‍රකාශට පත් කර තිබූ මෙම ලිපියේ ස්පර්ශ ලාංඡනය පැහැදිලිව කොටස් ත්‍රිත්වයකින්(කැබලි කොටස් තුනකින්) යුක්ත වේ.මහාචාර්ය [[සිරිමල් රණවැල්ල]] විසින් 2004 දී පළකර ඇති &quot;කුරුන්දන්මලේ කැබලි වූ පුවරු ලිපිය&quot; නම් සංස්කරණයේ දී පදනම් කරගෙන ඇත්තේ මේ ස්පර්ශ ලාංඡන පිටපත බව එය පරීක්ෂා කිරීමේ දී තහවුරු වේ.ඒ අනුව පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ නිලධාරීන් විසින් මෙම ලිපිය පිටපත් කර ඇත්තේ පුවරුව කැබලි ගණනාවකට කඩා දැමීමට පෙර 1889 ට පසු හා 1905 අතර කාලයකදී බව අනුමාන කෙරේ.නමුත් මුල් කාලීනව,යම් කිසි හේතුවක් නිසා මෙම ලිපියේ පහළ කොටස පිටපත් නොවී ඇති අතර,එම නිසා සෙනරත් පරණවිතානයන් එහි පහළ කොටස නොමැතිව ඉහළ කොටසේ ස්පර්ශ ලාංඡනයේ ඇති තොරතුරු අනුව අදහස් දක්වා ඇත.රණවැල්ල මහතාගේ සංස්කරණය ද පාදක කොට ඇත්තේ සෙනරත් පරණවිතානයන්ගේ එම ලිපිය පදනම් කරගෙන ය.පරණවිතානයන්, හෙන්රි පාකර් විසින් මිහින්තලේ පුවරු ලිපියේ දැක්වෙන වියවස්ථා මාලාවක් ඇති බවට දක්වා ඇති සටහන තහවුරු වන බව එහි වැඩිදුරටත් දක්වා ඇත.&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon by S.Paranavitana 
 |year=1949
 |publisher=Department of Archaeology
}}
&lt;/ref&gt;

වර්ෂ 2021 දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් සිදු කළ සිදුකළ ක්ෂේත්‍ර පරීක්ෂාවකදී මෙම ලිපිය නැවත හමු වී තිබූ අතර මහාචාර්ය සිරිමල් රණවැල්ල දක්වා තිබූ පරිදි පේළි 19 ක් නොව මීට පෙර පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව අනාවරණය කරගත් පේළි 34 කට නොඅඩු ප්‍රමාණයඛ් සහ මෑතක අනාවරණය කරගත් අපර කොටසේ පේළි 40 කට නොඅඩු ප්‍රමාණයක් වශයෙන් පේළි  75 කින් සමන්විත විශාල ලිපියක් වන බව තහවුරු විය.ලිපියේ අක්ෂර සහ භාෂාව ක්‍රි.ව. 10 වන සියවසේ මධ්‍ය භාගයට අයත් සිංහල භාෂාව ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.
මෙම ලිපිය “සිරිසංඝබෝ” යන රාජ නාමය දරා සිටි රජුගේ රාජ්‍ය කාලයේ 8 වන වසරට දිනංකිත කර ඇති අතර, විද්වතුන්ගේ අදහස අනුව එම රජු වන්නේ IV වන උදය රජු (ක්‍රි.ව. 946–954) ය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kurundi Plate of King Udaya IV.jpg|thumb|Kurundi Plate of King Udaya IV|thumb|300px|ආගමික අන්තවාදීන් විසින් කඩා බිඳදමා ඇති කුරුන්දි පුවරු ලිපියේ ස්පර්ශ ලාංඡනය]]

{{Blockquote
|text=
'''
*පෙළ
1.  ... ... ... ... ... යස දෙසින් දස අත්හි පැතිරැ රජ කළ අභා සලමෙවන් මහරද්හු පුත්&lt;br&gt;
2.  ... ...මඬුල් රන්දනා රජ්ලියෙහි මිණි වුටුනුයෙන් සිය මුන්දුන් පැහැයු ලක්දිව පොළො යොන පරපු&lt;br&gt;
3.  රෙන් හිමිවූ තුමා සරණ නිය රසින් අන් රජ මුන්දුන් බිසෙස්වු තික් තෙදින් හිරු පළැ කෙවින් මෙහැසුරු දළ දැපින් උවින්දු රජ විරතින් සුරින්දු පබන්ද දෙනෙන් දිනිසුරු සත්&lt;br&gt;
4.  සෙතින් කිතිසුරු පැණ සරින් සුරගුරු සෙබා ගුණෙන් නිසයුරු... ...නන් සරින් කප්තුරු රූ සරින් කදප් කුලුන රෙසෙන් බොසතු මෙරුවන් සුව සරින් සම&lt;br&gt;
5.  ... ... ... ... හුන් අභා සලමෙවන් මහරජ්හු තුමා සත් ලැඟු පළමුවන හවුරුදුයෙහි ඇසෙළ පුන් සන්ද් අවප් මස්හි දසපක් දව&lt;br&gt; 
6.  ස් ... ... සඟඅරම් සිරිසඟ්බෝ රජ් මහවෙහෙර්හි වත් සිරිත් විසිනැ සියතන් සහ ...සසන්දා තුන් නකාහි මහසඟ් වත්හිමියන් ... ...&lt;br&gt;
7.  ... ... ... ...පස එවුන් වන සියෙනැ පතෙ පොතෙහි ඇරැ සෙයින් අකර්වනු ඉසා ... ... සි හදව සිට පවත්නා කොට් මෙ සිලා ලෙබ ... ... ... ...&lt;br&gt;
8.  ... ... ... ... සිරිසඟ්බො අභය මහරජ අගසු(ද)ම් නම් වූ සඟ්බඩ් අප මෑණියන් ඉසා ... ... සිරිත් සන්දහා නියාමකින් ඉසා වරද් දෙවු පරෙයා ... ... ... ... ... ... ...&lt;br&gt;
9.  ... ... ... ... කතු ඉසා ... ... ... ...යා රක්රනුගම යුරෙහි අභයගිරි නකා පිළිබැදි කොට් ස ... ... ... කැරූ සඟරම් සිරිසඟ්බෝ රජ් මහවෙහෙරැ ක... ... ... ...&lt;br&gt;
10.  ... ... ... ...නු කොට් අටවනුයෙහි නවයැ සන්ද් අවප් මසැ දියවස් දවස් දළදාගෙයි ... ... ...මේ ... ...රට් මෙ අභය ඉසිරිපව් පියන්ගල් ක... ... ...කැමියන්&lt;br&gt;
11.  ... ... ... නිස්සන් හා සසන්දැ මෙ වෙහෙරට් පියන්ගලට් තුරු සිරිත් ඉසා විවරුණෙන් එක්සෙ කොට් තන් උවතකැ අර්වයි කැමි සැමියන් කළ විසි එක් ... ... ... ... &lt;br&gt;
12.  ... ... ... ...එක් පැකක් අභයිගිරි වෙහෙරැ ඉසා එක් පැකක් මෙ වෙහෙර්හි මහපහායි ඉසා තබනු කොට් වදාළහ වීම් කුසල්කැමි... තබය සතු&lt;br&gt;
13.  ... ... ... ... ගහනෙහි සෙයින් මෙ නිසගින් සනිටිහන් වු සිරිත් ඉසා මෙයට් දුන් කැබලි කටයුතු සෙ ඉසගිය කටයුතුය ඉසා මිනිස්නට් කම්... ... ...&lt;br&gt;
14.  ... ... ... ...නට් ලබනු දිවයුතු සෙ ඉසා එක් සෙ කොට් අර්වයි මෙ වෙහෙරැ තබනු කොට් වදාළ සිරිත් පොත්හි ... ... සිරිත් ලියි සත්දෙවාමි ලිමි මෙ වෙහෙරැ සිරිත් මෙ වෙහෙර්හි වෙහෙ&lt;br&gt;
15. ර්කැමියන් ... කැමියන් පිළිමගෙයි සිරිත්පොත්හි කී සෙයින් බුද් බතට් ගත යුතු ඉසා පිළිමගෙයි හම පුද සිරිත් සෙයිමැ ... ... ...කරනු ඉසා ආනන්ද පියන්ගල්හි අ(ටි)න් දොළොසැ&lt;br&gt; 
16.  ... ... ... ...පසැ ආවු වත්හිමයන් වැසි හිමියන් විසියා ... ... ..... ... ...&lt;br&gt;
17.  ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...&lt;br&gt;
18.  ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...&lt;br&gt;
19.  ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...&lt;br&gt;


*අන්තර්ගතය
&quot;-----දස දිසාවේ ම පැතිරුණු ඓශ්චර්යයෙන් සහ තේජසින් යුතු අභා සලමෙවන් (මහරජු ගේ පුත්----මුලු ප්‍රදේශයෙහිම රදා පැවති රාජකීය පරම්පරාවේ,හිස්මුදුනෙහි මැණික් ඇල්ලූ මිණි ඔටුන්නෙන් ප්‍රභාමත් කළ,ලක්දිව පොළොව නමැති මහී කාන්තාවගේ පරම්පරාවෙන් පැවත,එම සරණ ගොස් අභිශේඛයට පත්වුණු,තේජසින් සූර්යයා සේ ද, කෝපාග්නියෙන් මහේශ්වරයා සේ ද (ඊශ්වර දෙවියන්),දැඩි බවින් සහ ආඩම්බරයෙන් විෂ්ණු දෙවියන් සේ ද, රාජ්‍ය චාරිත්‍රානුකූලව ශක්‍ර දෙවියන් සේ ද,හිරු ගේ තීක්ෂණ ඇස් ලෙසින් ද,දැහැමි ගුණයෙන් සහ ශාන්තියෙන් අවලෝකිතේශ්වර මෙන් ද,ප්‍රඥාවෙන් බ්‍රහස්පති සේ ද,සෞම්‍ය ගුණයෙන් චන්ද්‍රයා සේ ද,----කල්ප වෘක්ෂයක් සේ ද,රූපශ්‍රීයෙන් සහ කරුණාව නැමැති ගුණයෙන් බෝධිසත්ත්වයකු සේ ද,මහමෙරක් සේ නොසැලෙන සැපයෙන් සහ සුවයෙන් උතුම් වූ -----අභාසලමෙවන් (සිව්වන උදය) මහරජතුමා ගේ රාජ්‍යත්වයෙන් පළමුවෙනි වර්ෂයෙහි ඇසළ මස අවපස දසවන දින කරවන ලද ශිලාලේඛනයකි.සංඟාරාම සිරිසඟබෝ රජමහා විහාරයෙහි සිදු කෙරෙන වත් පිළිවෙත් තමා විසින්ම පරීක්ෂා කර බලා තුන් නිකායෙහි(මහා විහාර - අභයගිරිය - ජේතවනය) සංඝරාජ මහා නායක හිමියන්ට-----අතීතයේ සිට පැවත ආ පරිදි පොත් පත්වල ලිඛිතව ලියා ඇති සහ දැනුම් දී ඇති පරිදි ක්‍රියාත්මක කළ යුතුය.ඉරහඳ පවත්නා තෙක් මේ ශිලා ලේඛනය කරවන ලදී-----සිරිසඟබෝ අභය මහරජුගේ (දෙවන සේන) අග බිසොව වූ ද,සංඝබෝධි (පස්වන කාශ්‍යප) සහ අපගේ (සිව්වන උදය) සුධම්ම නම් වූ මෑණියන් ද----------අභයගිරි නිකාය යටතේ----රක්රනුගම ඉවුරෙහි කරවන ලද සංඝාරාම සිරිසඟබෝ රජ මහා විහාරයෙහි-------අටවන වර්ෂයෙහි නවම් මස දසවක් දින දළදා ගේ-----අභය ඉසිරිපව් පියන්ගල (පධානඝරය)-----නිලධාරීන්-----යෝග්‍ය තැනැත්තන් පිළිබඳව සසඳා බලා මේ විහාරයේ පියංගල ආශ්‍රිතව පැවති සිරිත් ද,එහි අර්ථ ද පැහැදිලි කොට ඒ අයුරින්ම කරවා සේවකයන් සහ ස්වාමීන් එක්ව කරන ලද විසි එක්එ-------ක් කොටසක් අභයගිරි විහාරයේ ද,තවත් එක් කොටසක් මේ විහාරයේ මහා ප්‍රාසාද ගෙයෙහි ද තබන ලෙස වදාරණ ලදී.සුළු සේවකයන් ගේ භාරකරු තමන් සතු-----භික්ෂූන්ට ඇවැතක්  වන දේ පිළිබඳව පැවත ආ සිරිත් අනුව කටයුතු කළ යුතුය.දෙන ලද කොටස් සඳහා ද එලෙසම කටයුතු කළ යුතුය------මෙසේ සිදු කරනු ලබන සියලු විරිත් පොත් පත්හි නිරන්තරයෙන් ලියා මේ විහාරයේ තැන්පත් කළ යුතුය.එසේ වදාරන ලද සිරිත් විරිත් පොත් පත් හි ලියා තැබූ යේ සත්දෙවොමි යන මා විසිනි. ---- මේ විහාරයේ සිරිත් විරිත් ආදිය මෙහි ම සේවකයින් ද, ------පිළිමගෙයි සේවකයන් පොත් පත් හි ලියා තැබූ අයුරින් පිළිමගෙයි බුද්ධ පූජාවන් ආදිය එම සිරිත් වලට අනුකූලව ඉටු කළ යුතුය. -----ආනන්ද පියන්ගලෙහි (පධානඝරයෙහි) -----------&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|'''හැදින්වීම් නාමය''':කුරුන්දි පුවරු ලිපිය&lt;br&gt;'''රාජ්‍ය කාලය''':සිව්වන උදය රජ(සම්මත වර්ෂ 946-954)&lt;br&gt;
'''කාලය''':සම්මත වර්ෂ 10 වන සියවස&lt;br&gt;
'''අක්ෂර''':[[සිංහල භාෂාව|මධ්‍යකාලීන සිංහල]]&lt;br/&gt;'''භාෂාව''':[[සිංහල භාෂාව|මධ්‍යකාලීන සිංහල]]}}

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම:G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology,Ranwella,pp.221-224,en)}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

}}
}}


මෙම ශිලා ලිපිය කතිකාවත් හෙවත් භික්ෂූන් වෙනුවෙන් පොදු එකඟතාවන් සම්මත කරගත්  නීතිරීති සමූහයක් වර්ගයට අයත් වන අතර, අභයගිරි මහා විහාරයට අනුබද්ධ වූ “අභය–ඉසිරිපවි(සිරිසංඝබෝ විහාරය)&quot; නම් විහාරය සහ එයට අනුබද්ධ “ආනන්ද පියංගල” නම් භාවනා ශාලාව සම්බන්ධයෙන් භික්ෂූන්ගේ සාමාන්‍ය එකඟතාවයෙන් සම්මත කරගත් නියමාවලියක් ද මෙහි අන්තර්ගත වේ.එමෙන්ම, “අභ සලමේවන්” යන රාජ නාමය දරා සිටි රජුගේ රාජ්‍ය කාලයේ පළමු වසරේ පැවැත්වූ පෙර කතිකාවතක් පිළිබඳව ද මෙහි සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; මේ පිළිබඳව දීර්ඝ විස්තරයක් මහාචාර්ය [[සිරිමල් රණවැල්ල]] විසින් දක්වා තිබේ.

{{Blockquote
|text='''&quot; ශිලාලේඛනයේ දාතම දැක්වෙනුයේ සිරිසඟබෝ නමින් ම රජ කළ රජෙකුගේ සහ අගසු(ද)ම්  සංග්බඩ් නම් රැජිනකගේ පුතු වූ සිරිසඟබෝ නම් රජ කෙනෙකුගේ අට වැනි වර්ෂයට බවට යි. සිවුවැනි උදය (946-954) සහ සිවුවැනි මහින්ද (956-972) නමින් අනුරාධපුර අවසන් භාගයේ මෙම රාජ්‍ය නාමය දැරූ වසර අටක් හෝ ඊට වැඩි කාලයක් රජ කළ සහ මෙම නාමය දැරූ පියවරුන් සිටි රජවරු දෙදෙනෙක් වූහ. සිවුවැනි උදය රජුගේ පියා වූයේ සිවුවැනි කස්සප රජු (898-914) ද සිවුවැනි මහින්ද රජුගේ පියා තුන් වැනි උදය (935-938) විය. සිවුවැනි උදය සහ සිවුවැනි මහින්ද අතරින් දෙවැන්නාගේ මව එම රජුගේ ම ශිලාලේඛන කිහිපයක ම දැක්වෙන පරිදි දේවා (දේවි ගොන්බිසෝ රැජ්න) නම් වූ අග රැජනකි. එනිසා අප ඔහුව පසෙකට කර අපගේ මෙම ලේඛනයේ දැක්වෙන රජු සිවුවැනි උදය ලෙසට හඳුනාගත යුතු වේ. නමුත් ඔහුගේ මව, අගසු(ද)ම් සංග්බඩ් හඳුනා ගැනීම ද ගැටලුවක් වනුයේ වංශකතාවන්ට අනුව සිවුවැනි උදය රජුගේ මව තිස්සා නම් වූ අග රැජිනක් වීම නිසා වෙති. මෙම රැජින ද සමකාලීන අනෙක් රැජනන් මෙන් ම නම් කිහිපයකින් හඳුන්වා ඇති බව දැකීමට හැකි වේ. උදාහරණයක් වශයෙන්, සිවුවැනි දප්පුල රජුගේ මව දේවා සහ සංඝා යන නම් දෙකෙන් ම හඳුන්වා ඇති අතර වංශකතා සහ සිවුවැනි දප්පුල රජුගේ පුලියන්කුලම ශිලාලේඛනයට අනුව තුන් වැනි උදය රජුගේ මව කිතා නම් රැජිනක් වූ නමුත් එම රජුගේ පොළොන්නරුව ටැම් ලිපිය ඇයට දී ඇති නාමය සංඝා යි. පළමු වැනි විජයබාහු රජුගේ මව වංශකතාවන්ට අනුව ලෝකිතා නම් කුමරියක් වූ අතර රජුගේ අඹගමුව පර්වත ලිපියේ ඇය දැක්වෙනුයේ දේවා (දෙව්-ගොන්-රැජ්න) ලෙස යි.

'''​අපගේ ලේඛනය කතිකාවතක් හෙවත් භික්ෂූන් වෙනුවෙන් පොදු එකඟතාවෙන් සම්මත කර ගත් නීතිරීති සමූහයකි. එය අභයගිරිය විහාරයට අයත් අභය ඉසිරිපව් ලෙස මෙහි නම් කර ඇති, ආනන්ද පියන්ගල නම් පධානඝරයක් පැවති විහාරයක් වෙනුවෙන් වූවකි.ලේඛනය මීට පෙර අබා සලමෙවන් නමින් රජකම් කළ රජෙකුගේ පළමු වැනි රාජ්‍ය වර්ෂයේ සිදු කළ කතිකාවතක් පිළිබඳ ව ද දක්වයි. එය අබා සලමෙවන් නමින් රජ කළ දෙවැනි උදය රජුගේ පුතු වූ එම රාජ්‍ය නාමය ම භාවිත කළ තුන් වැනි සේන රජුගේ කස්සප පොකුණ පුවරු ලිපියට විෂය වස්තු වූ කතිකාවත බව පෙනී යයි. මෙම ශිලාලේඛනය සම්පූර්ණයෙන් ම ආරක්ෂා වී තිබුණි නම් දහ වැනි සියවසට අයත් උතුරු පළාතෙන් හමුවන වැදගත් ම වාර්තාවක් වීමට ඉඩ තිබුණි. මෙම ශිලාලේඛනය කැබලි වී තිබුණ ද එලෙසින් වුවත් ප්‍රකාශයට පත් කිරීම ඉතා වැදගත් ලිපියක් වනුයේ දිවයිනේ උතුරු ප්‍රදේශයෙන් හමුවන අල්පයක් වූ ශිලාලේඛන අතරින් එකක් වීම හේතුවෙනි. මෙම ලේඛනයේ පෙළ එතරම් ම පැහැදිලි නොමැති හෙයින් ඉංග්‍රීසි පරිවර්තනයක් දැක්වීමට බලාපොරොත්තු නොවෙමි.&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Kurundanmale Fragmentary Slab Inscription, Inscription of Ceylon
 |author= G.S Ranawella(2004)
 |volume= V,Part II,page 211
 |language=Si
 |isbn = 
}})}}}}
}}

මේ අනුව විද්වතුන්ගේ අදහස් සලකා බැලීමේ දී, මෙම පෙර කතිකාවත III වන සේන රජුගේ (ක්‍රි.ව. 938–946) කලුදිය පොකුණ ශිලා ලිපියෙන් හඳුන්වන කතිකාවතට සම්බන්ධ විය හැක. එම කතිකාවත III වන සේන රජුගේ රාජ්‍ය කාලයේ පළමු වසරේ පැවැත්වූ අතර,III වන සේන රජු සහ ඔහුගේ පියා වූ II වන උදය රජු (ක්‍රි.ව. 887–898) දෙදෙනාම “අභ සලමේවන්” යන රාජ නාමය භාවිතා කර තිබුණි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

ඒ අනුව ශිලා ලිපියේ ආරම්භක කොටසෙහි සිව්වන උදය රජු පිළිබඳ වර්ණනාත්මක සඳහනක් වේ.ලිපියේ සඳහන් වන අභයගිරි විහාරයට අනුබද්ධ විහාරයට අමතරව,භික්ෂූන්ගේ සාමාන්‍ය එකඟතාවයෙන් සම්ප්‍රදාය තුනක් සමඟ එකඟතාවයකට පැමිණීම (නිකාය සමඟියක් වැනි) පිළිබඳවද මෙහි සඳහන් වේ. එමෙන්ම, මෙම ස්ථානයේ පිහිටි විහාරයට හා පිළිමගෙයට අභයගිරි විහාරයට අනුයුක්ත නිලධාරීන් විසින් පිරිනමන ලද පූජා, වත්පිළිවෙත් හා චාරිත්‍ර පිළිබඳ තොරතුරුද මෙහි අන්තර්ගත වේ.

එයට පහළ කොටස්වල, සිරිත් ප්‍රකාරව පිළිමගෙය තුළ සිදු කළ යුතු බුද්ධ පූජා වත්පිළිවෙත් සහ මහා සංඝයා වහන්සේට සිදු කළ යුතු වත්පිළිවෙත් පිළිබඳ විස්තර ඇතුළත් වේ. එම නියමාවලිය ඉර සහ හඳ පවතින තුරු වලංගු වන බවද ශිලා ලිපියේ සඳහන් කර ඇත.

ශිලා ලිපියේ “සුදම්ම” නම් රජ බිසවක් පිළිබඳ සඳහනක් ද පවතී. එම බිසව, මෙම ශිලා ලිපිය කරවූ සිව්වන උදය රජුගේ සහෝදරයා වූ පස්වන කාශ්‍යප රජුගේ මෑණියන් බව විද්වතුන් විසින් හඳුනාගෙන ඇත. ශ්‍රී ලංකාවේ ශිලා ලිපිවල මවුවරුන්ගේ නම් සඳහන් වීම දුර්ලභ කරුණක් වන බැවින්, මෙම සඳහන විශේෂ වැදගත්කමක් ඇති බව සැලකේ.තවද, මෙම ස්ථානයේ දළදා ගෙයක් සහ විශාල පුස්තකාලයක් පැවති බවත් ශිලා ලිපියෙන් සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology 
 |author= Ranwella
 |volume= pp.221-224
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

===III වන මහින්ද රජුගේ ශිලා ලේඛනය===

Archaeological Survey of Ceylon: North-Central, Central and Northern Provinces, Annual Report 1905 කෘතිය අනුව, වර්තමාන කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ක්‍රි.ව. 812–816 කාලයට අයත් බවට සැලකෙන III වන මහින්ද හෙවත් මිහිඳු රජුගේ ශිලා ලිපියක් පැවති බව සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=2018,Pauranika Sthana Ha Smaraka:Mulathivu Distrikkaya
 |author= Asanga,M.V.G.K;Nishantha,I.P.S
 |volume= pp.151-153
 |language=si
 |isbn = 978-955-7457-25-3 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon
 |year=1949
 |publisher=Department of Archaeology
}}
&lt;/ref&gt;

තුන්වන මිහිඳු රජු තම මව සහ දියණිය සමඟ කුරන්ගමට පැමිණ කුරුන්දි වැවෙහි ජලය පිළිබඳව ඇතිව තිබූ ආරවුල සංසිඳුවා එතුමා විසින්ම සෙල් ලිපිය කරවූ බව සඳහන් වේ.ඊට අමතරව එම සෙල්ලිපියේ අකුරු වල වැරදි ඇතත් ඒවා නිවැරදි නොකරන ලෙසට නියෝග කර ඇත.ඒ පිළිබඳව ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් මහතා ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග නම් කෘතියේ මෙලෙස වාර්තා කර ඇත.

{{Blockquote
|text='''&quot;බැම්මට(කුරුඳු වැවෙහි) පහත පළමු සංඝබෝධි රජ (ක්‍රි.ව.246-248) විහාරයක් කරවූයේ ය.ඊට බොහෝ කලකට පසු, පස්වෙනි දප්පුල රජ තමන් රජ පැමිණි පළමුවන අවුරුද්දේ එක් විහාරයක නැවතත් සංඝයා නැවත්වූයේ ය.මෙහි ක්‍රි.ව.965 වෙන්ට පුළුවන.තුන්වෙනි මිහිඳු රජ තමන් රජ පැමිණි අටවැනි අවුරුද්දේ තම මෑණියන් හා දියණියනුත් සමඟ වැව(කුරුඳු වැව) බලන්ට ගොස් සංඝබෝධි රජ විසින් ගොඩනඟා මිහිඳුරජ විසින් ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද විහාරයේ මහත් ගල්පෝරුවක,ලංකාවේ සම්භවෙන ගල් සන්නස් වලින් ඉතාම දීර්ඝ එකක්වන් දික්ගල් සන්නසක් කොටවා තිබේ&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}})}}}}
}}

කෙසේ නමුත් මෙම ශිලා ලිපිය පුරාවිද්‍යා ස්ථානයෙන් අතුරුදන්ව ඇති අතර තවමත් හමු වී නොමැත.

===එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි විසින් වාර්තා කර ඇති ලිපිය===
කුරුන්දි විහාරයෙන් වාර්තා වන තවත් අභිලේඛනයක් පිළිබඳව එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන් විසින් &quot;ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ&quot; නම් කෘතිය තුළ වාර්තා කර තිබේ.ඒ උන්වහන්සේ මෙම ස්ථානයේ 20 සියවසේ අගභාගයේ සිදුකරන ලද ගවේෂණයකදී කුරුන්දි කන්දේ නටඹුන් වූ පැරණි ගොඩනැගිල්ලක් ආසන්නව බිම පෙරලී තිබූ ගල් කණුවක දුටු බව වාර්තා කරන අභිලේඛනයයි.ඒ පිළිබඳව උන්වහන්සේ මෙසේ සඳහන් කර තිබේ.

{{Blockquote
|text='''&quot;...යාර විස්සක් පමණ කන්ද නැගි පසු තැන්න බිමක් හමුවෙයි.එහි කුඩා ශාලාවකට අයත් බව පෙනෙන සිවුරැස් අත්තිවාරමක ගල්පළු අතුරා තිබේ.එහි ඇති වෙනත් කිසිවක් හඳුනාගත නොහැකිය. එහෙත් පෙරළා දමා ඇති ගල් කණුව ගොඩනැගිල්ලට අයත් එකක් බව සිතීමට පුළුවන. එය දිගින් අඩි 12.6 කි.මෙහි අක්ෂර පේළියක් කොටා ඇතත් එහි සමහර අක්ෂර ගෙවී ඇත.දළ වශයෙන් සිවුවන සියවසට පමණ අයත් විය හැකි මෙහි..........රකබල..........අක්ෂර කියවිය හැකිය.&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ 
 |author= එල්ලාවල මේධානන්ද ස්ථවිර
 |volume= p.62 
 |language=si
 |isbn = 
}})}}}}
}}

කෙසේ නමුත් මෙම ශිලා ලේඛනය ද තවමත් සොයාගැනීමට හැකියාව ලැබී නැත.

===වෙනත් ශිලා ලේඛන===

පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ නිළධාරීන් විසින් 2022 දී කුරුන්දි විහාරයේ පිළිමගෙයි සිදුකළ කැණීමේ දී එම ස්ථානයෙන් ශිලා ලිපියක් හමු විය.එය,අඩි 4 ක් පමණ දිග සහ අඩි 1 ක් පමණ පළල ගල් පුවරුවක් මත පැරණි සිංහල අක්ෂර භාවිතයෙන් සටහන් කර ඇති අතර එහි පේළි 14 ක් පමණ වාර්තා වී තිබේ.ලිපිය හමු වන විට මෙම අක්ෂර බෙහෙවින් ගෙවී ගොස් ඇති නමුත් ඒවා ක්‍රි.ව. 8 හෝ 9 වැනි සියවස් කාලයට අයත් බවට ගණන් බලා ඇත.එහෙත් තවමත් මෙම ලිපියේ අන්තර්ගතය පිළිබඳව ප්‍රකාශයට පත් කර නොමැත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාර වංසය 2022
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන
 |volume= pp.137
 |language=සිං
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;
[[File:Stone pillar of Kurundi Archaeological Site.jpg|thumb|250px|පිළිම ගේ කැණීමෙන් හමු වූ ශිලා ස්ථම්භය]]

==පූර්ව වාර්තා==

===හෙන්රි පාකර්ගේ වාර්තා===
යටත්විජිත සමය තුළ කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ ව තොරතුරු අන්තර්ගත කර මුලින් ඉදිරිපත් කළ වාර්තාව සම්පාදනය කර ඇත්තේ හෙන්රි පාකර් විසිනි. ඔහු විසින් රජයේ අවශ්‍යතාවක් අනුව සම්පාදනය කළ සැසි වාර්තාවක &quot;කුරුන්තනූර්මලේ&quot; යන ශීර්ෂය යටතේ මෙම ස්ථානය පිළිබඳ ව තොරතුරු අනාවරණය කර ඇත.පළාතේ විශාල ම ව්‍යාප්තියක් සහිත පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වන කුරුන්තනූර් මලේ පාකර්ගේ සිතැඟි අනුව 'කුරුන්තනූර් හෙවත් පියන්ගල බුදුහිමියන්ගේ දෙවැනි වර සිදු කළ ලංකා ගමනේ දී පාදස්පර්ශයෙන් ශුද්ධ භූමියක් බවට පත් වූවා යැයි සැලකෙන' ස්ථානයයි. මෙම ස්ථානයේ පවතින භූ දර්ශනය හා පුරාකෘති පිළිබඳ විස්තර කරන පාකර් ඒ නිර්මාණ අතුරින් බොහොමයක් පරිහානියට පත් වී ඇති බවත් එම පරිහානිය කාලානුක්‍රමික ව (එනම්, ස්වාභාවික ව) සිදු වන පරිහානියටත් වඩා පසු ව මෙම ස්ථානයට සේන්දු වූ දෙමළ පදිංචිකරුවන් විසින් සිතාමතා ම සිදු කරන ලද විකෘති කිරීම් බව ද ඔහු දක්වා තිබීම විශේෂයකි.&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Report on  the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys p.449 
 |year=1887
 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886
}}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote
|text='''&quot;I think it can be shown that the hill Kuruntanur-malai,or Piyangala,at the south end of the embankment, is the spot that is said to have been visited by Buddha on his second journey to Ceylon.....There are several ruins on the hill and at the back of the northern part of the bund;but they are all dilapidate,more through wilful defacement by the later Tamil occupants than by the action of time.&quot;'''
&lt;br&gt;
*සිංහල පරිවර්තනය 

'''&quot;වැව් බැම්මේ දකුණු කෙළවරේ පිහිටි කුරුන්තනූර්-මලේ හෙවත් පියන්ගල නම් කන්ද, බුදුන් වහන්සේ සිය දෙවන ලංකා ගමනයේදී වැඩම කළ බව කියවෙන ස්ථානය බව පෙන්වා දිය හැකි යැයි මම සිතමි.... මෙම කන්ද මත සහ වැව් බැම්මේ උතුරු කොටසට පිටුපසින් නටබුන් කිහිපයක් පවතී; නමුත් ඒ සියල්ල කාලයාගේ ඇවෑමට වඩා පසුකාලීන දෙමළ පදිංචිකරුවන් විසින් සිතාමතාම සිදු කරන ලද විකෘති කිරීම් හේතුවෙන් විනාශයට පත්ව ඇත.&quot;'''

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887)
 |author= Henry Parker 
 |volume= XLVI 1886
 |language=en
 |isbn = 
}})}}}}
}}
කුරුන්තන්කුලම වැව් බැම්මට පහළින් අනාවරණය වූ සෙල්ලිපියේ දැක්වෙන පරිදි 'කුරුන්ගම' (දෙමළෙන් කුරුන්තන් ඌර්) නම් නගරය හෝ සුවිසල් ගම පිහිටා තිබුණි. පහළින් ඇති දියපහරවල දැකගත හැකි මැටි බඳුන් අවශේෂ විශාල ප්‍රමාණයෙන් මේ බව තහවුරු කරගත හැකි වේ. පසු ව මෙහි පැමිණි දෙමළ වැසියන් විසින් මෙහි සංඝබෝධි විසින් ගොඩනගන ලද විහාරය හා අනෙකුත් ගොඩනැඟිලි සම්පූර්ණයෙන් ම විනාශ කරන ලද අතර ඒවායේ ගඩොල් හා කළුගල් නිර්මාණ ඉවත් කරන ලදී. එයින් පසු ඔවුන් විසින් මෙම ස්ථානයේ හින්දු කෝවිලක් නිර්මාණය කරන ලද බවත් පාකර් පැහැදිලි කර ඇත.&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Report on  the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys p.449 
 |year=1887
 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886
}}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote
|text='''&quot;The town or large village that was built on the low side of the embankment of Kuruntan-kulam,and traces of which are to be seen in the fragments of pottery that line the beds of the smaller water courses,is termed Kurungama in the Inscription, The Tamil name was Kuruntan-ur.The later Tamil residents builts a temple here,and they demolished the Wihara built by Sanghabodhi and other buildings, and removed nearly all the briks and stonework to it.&quot;'''
&lt;br&gt;
*සිංහල පරිවර්තනය 

'''&quot;කුරුන්තන්කුලම වැව් බැම්මට පහළින් පිහිටි නගරය හෝ විශාල ගම්මානය, ශිලා ලේඛනයෙහි 'කුරුන්ගම' ලෙස හඳුන්වා ඇත. එහි සාධක කුඩා දියපහරවල් දිගේ දක්නට ලැබෙන මැටි බඳුන් කැබලිවලින් පැහැදිලි වේ. මෙහි දෙමළ නාමය 'කුරුන්තන්-ඌර්' යන්නයි. පසුකාලීනව මෙහි පදිංචි වූ දෙමළ වැසියන් මෙහි කෝවිලක් ඉදිකළ අතර, ඔවුන් සංඝබෝධි රජු විසින් කරවන ලද විහාරය සහ අනෙකුත් ගොඩනැඟිලි කඩා බිඳ දමා, ඒවායේ තිබූ ගඩොල් සහ ගල් නිර්මාණ සියල්ලම පාහේ එම කෝවිල ඉදිකිරීම සඳහා රැගෙන ගොස් ඇත.&quot;'''

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887)
 |author= Henry Parker 
 |volume= XLVI 1886
 |language=en
 |isbn = 
}})}}}}
}}

​මෙම පුදබිමේ පෞරාණිකත්වය පිළිබඳ අදහස් දක්වමින් පාකර් සඳහන් කරන්නේ කුරුන්දි පුදබිම මෙන් ම කුරුන්තන්කුලම වැව ද ක්‍රිස්තු පූර්ව තෙවැනි සියවසේ මැද කාලයට අයත් විය හැකි බවයි. විහාරවාසී භික්ෂූන් වහන්සේගේ ජල අවශ්‍යතාවේ අනිවාර්ය බව නිසා වැව බිහි වීමට පෙර මෙම විහාරය ඉදිකිරීමට ඇති අවකාශය සීමිත බව පාකර්ගේ ප්‍රකාශයේ අධ්‍යාහාරගත ව ඇත. තන්නිර්මුරුප්පු වැවේ නිර්මාණ කාලය ඒ හා සමගාමී ද ඊට පසු කාලීන ද යන්න අවිනිශ්චිත බවත් ඔහු දක්වා තිබේ. මෙම වාපි කර්මාන්තයන්ගේ සොරොව් සඳහා යොදාගෙන ඇති ගඩොල් පසු කාලීන ලක්ෂණ නිරූපණය කළ ද එම සොරොව්වේ පසු ව සිදු කළ ප්‍රතිසංස්කරණයන්ගේ දී එක් වූ ඒවා බව
​ද ඔහු වැඩිදුරටත් පෙන්වා දී ඇත. ලක්දිව රාජාවලිය හෙබවූ සිංහල රජවරු, විටෙක සියලු රජවරුන් කුරුන්දි විහාරයට පැමිණෙන්නට ඇති බව කීමට තරම් පාකර් උත්සුක වීමෙන් ම ඔහු මෙම ස්ථානයේ දුන් වැදගත්කම පැහැදිලි වේ. පාකර්ට අනුව මෙරට ඇති වෙනත් ඕනෑම ප්‍රමුඛ පුදබිමක් හා සමාන තත්ත්වයෙහි ලා සැලකිය හැකි පුදබිමක් වශයෙන් කුරුන්දි විහාරය වටහා ගැනීමට හැකි ය.&lt;ref&gt;
{{cite report
 |title=Report on  the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys p.449 
 |year=1887
 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1909,Ancient Ceylon 
 |author= Parker Henry(2011)
 |volume=
 |language=en
 |isbn =  
}}&lt;/ref&gt;

===ජේ.පී.ලෙවිස්ගේ වාර්තා===
1895 වසරේ දී වවුනියාව හා මුලතිව් දිස්ත්‍රික්ක ඇතුළත් වන්නි ප්‍රදේශය පිළිබඳ අත්පොත පළකළ මෙරට යටත් විජිත පාලකයෙකු වූ ජේ.පී. ලුවිස් විසින් 1884 වසරේ දී රාජකීය ආසියාතික සංගමයේ ලංකා ශාඛාවේ සඟරාව සඳහා සපයන ලද තරමක් දිගු ලිපිය සඳහා එක්කර ඇති සිතියමේ ද වත්මන් කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති ස්ථානයට තදානුරූපී අයුරින් 'කුරුන්දිමලේ (Kurundimalai)' නම් ස්ථානයත් ඊට සාබද ව තන්නිමුරුප්පු නම් ස්ථානයත් සඳහන් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1894.Arch.Eoijogy of the Wanni,journal of Royal Asiatic Society ( Ceylon )
 |author= Lewis,J.P
 |volume= XIII,No.45,pp.151-178
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;  එබැවින් කුරුන්දි විහාරයේ ස්ථානගත වීම පිළිබඳව පැහැදිලි කර ගැනීමේ දී මෙවැනි සටහන් ද බෙහෙවින් පාදක වන්නට ඇතැයි සිතිය හැකි වේ. ලුවිස් වවුනියාව හා මුලතිව් දිස්ත්‍රික්ක ඇතුළත් වන්නිය ප්‍රදේශය පිළිබඳ අත්පොත නම් කෘතියේ සටහන් කර ඇති පළාතේ පුරාවිද්‍යාව පිළිබඳ කොටසේ දී කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳ ව තොරතුරු ද අන්තර්ගත කිරීමට අමතක කර නැත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1895.Manual of the Vanni Districts
 |author= Lewis,J.P
 |volume= pp.298
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; තන්නිමුරුප්පු වැව පිළිබඳ සිදු කරන සාකච්ඡාව තුළ 'කුරුන්දිමලය වනාහි බුදුන් වහන්සේ දෙවැනි වර ලංකාවට වැඩම කළා යැයි පැවසෙන ස්ථානය බව' හෙන්රි පාකර් උපුටා දක්වමින් පෙන්වා ඇත. එමෙන් ම, ලුවිස් විසින් තම කෘතියේ දී පාකර් ද උපුටා දක්වමින් කුරුන්දි විහාරය හා තදාශ්‍රිත පුරාවිද්‍යා සාධක පිළිබඳ පිටු දෙකක පමණ සැලකිය යුතු විස්තරයක් සපයා ඇත. එහි ආරම්භයේ දී ම මෙම විහාරයේ ව්‍යාප්තිය පිළිබඳ දක්වමින් කුරුන්දන්කුලම වැවේ දකුණු අන්තයේ පිහිටා ඇති කුරුන්තන්මලේ හෝ පියන්ගල විහාරය වනාහි සමස්ත පළාතේ ම විශාල ම ව්‍යාප්තියක් දක්වන පෞරාණික විහාරය බව පෙන්වා දී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1895.Manual of the Vanni Districts
 |author= Lewis,J.P
 |volume= pp.298,310-312
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; 

​කුරුන්දි වැව ඉදිරිපස බැම්මට පහළ පිහිටි විහාර නිර්මාණයන්ගේ විනාශය පිළිබඳ දක්වමින් ලුවිස් තබා ඇති පාදක සටහන ද මෙම කතිකාවේ දී අත් නොහළ හැකි තොරතුරක් අනාවරණය කරයි. එහි දැක්වෙන අන්දමට, කුරුන්දන්මලේ විහාරයේ පැවති ගල්කණු එම ස්ථානයෙන් ඉවත් කර ඒවා භාවිතා කරමින් මුල්ලිවයික්කාල් කෝවිල නිර්මාණය කර ඇත.ඔහු විශ්වාස කරන පරිදි මෙය සිදු වී ඇත්තේ 1858 තරම් මෑත කාලයක දී ය.එම කෝවිලේ දොරටුව පවා නිර්මාණය කර ඇත්තේ කුරුන්දි කන්දෙන් රැගෙන ගිය කැටයම් කළ ගල් කුලුණුවලින් බව ද ඔහු වැඩිදුරටත් සඳහන් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1895.Manual of the Vanni Districts
 |author= Lewis,J.P
 |volume= pp.312
 |language=en
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; 
===එච්.සී.පී.බෙල්ගේ වාර්තා===

මෙරට පළමු වැනි පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් වූ එච්.සී.පී. බෙල් විසින් 1905 වසරට අදාළ ව 1909 වසරේ දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස්ගේ වාර්ෂික පාලන වාර්තාවේ 'කුරුන්දි විහාරය හා අවට කලාපය' පිළිබඳ පිටු කීපයක් පුරා ඇති විස්තරයක් දක්වා ඇත. එම ලේඛනයේ කුරුන්තන් මලේ (Kuruntan-malai) නම් ගිරිය පාමුල ඇති නටබුන් සහිත මෙම පුදබිම පිළිබඳ එකල සිටි පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් විසින් සපයා ඇති විස්තරය කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා බිම පිළිබඳ මෙතෙක් ලේඛනගත වී ඇති අගනා ම පුරාවිද්‍යා ක්ෂේත්‍ර වාර්තාවකි. කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා භූමිය පිළිබඳ පුළුල් විවරණයක් සපයමින් සිදු කර ඇති විස්තරය අනුව පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස්වරයා එම ස්ථානයේ සැලකිය යුතු කාලයක් ගත කර සම්පාදනය කළ විවරණයක් බව පෙනී යයි. මෙම ස්ථානයේ කන්ද මත හා ඒ වටා පිහිටා ඇති පෞරාණික නටබුන්, කන්ද පාමුල පිහිටි වැව හා තදාශ්‍රිත කලාපයේ විසිරී ඇති නටබුන් මෙන් ම පුරාවිද්‍යා සාධක පිළිබඳ ව ප්‍රමාණවත් සවිස්තරාත්මක කරුණු මෙම වාර්තාවේ ඇතුළත් වී පැවතීමෙන් මෙය සනාථ වේ. &lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.59
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;
&lt;! _ _ ===සෙනරත් පරණවිතානයන්ගේ වාර්තා===  _ _ &gt;
&lt;! _ _ ===චාල්ස් ගොඩකුඹුරයන්ගේ වාර්තා=== _ _ &gt;

===එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ගේ වාර්තා===
කුරුඳු කන්දේ විහාරය පිළිබඳව අවස්ථා කිහිපයකදීම සටහන් සපයා ඇති ලේඛකයෙකු වශයෙන් එහි ප්‍රවර්ධනය මෙන්ම පුනරුත්ථාපනයක් අපේක්ෂා කළ යතිවරයන් වහන්සේ නමක වශයෙන් පුජ්‍ය එල්ලාවල මේධානන්ද නායක හිමියන් හඳුනාගත හැකි වේ. උන් වහන්සේ විසින් සම්පාදනය කරන ලද ලේඛන ගණනාවක් අතරින් ප්‍රමුඛ ලේඛනයක් වන &quot;නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය&quot; නම් කෘතියේදී මුලතිව්හි පිහිටි කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳව විශේෂ සටහනක් තබා ඇත.

එහිදී ලක්දිව බොහෝ තැන්වලදී වනවාටත් වඩා උතුරු හා නැගෙනහිර පළාත් තුළදී සියලු පුරාකෘතිවලට මෙන්ම විශේෂයෙන් බෞද්ධ පුරාකෘති අරබයා ඇති වී තිබෙන ව්‍යසනකාරී තත්ත්වය පිළිබඳ අදාළ බලධාරීන් නිසි කලෙකදී අවධානය යොමු කර අදාළ පිළිවෙත් යෙදුවේ නම් සමීප කාලීනව විනාශ කළ බොහෝ පුරාකෘති හා පුරාවිද්‍යා ස්ථාන ආරක්ෂා කරගත හැකිව පැවතිණු බව උන්වහන්සේ ප්‍රකාශ කරයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.412
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;
​
​එල්ලාවල මේධානන්ද හිමිපාණන් වහන්සේ මුල්වරට (එනම් 1964 වසරේ විය යුතුයි) මෙම පුදබිම ගවේෂණය සිදු කරන අවස්ථාවේදී එවකට මෙහි පැවති දුෂ්කරතාව සහ පුදබිම පිළිබඳව විස්තර කර තිබේ.

{{Blockquote 
|text=
'''​&quot;මේ සම්පූර්ණයෙන්ම වැසී ඇති ප්‍රදේශයකි. නෙල්ලාරු(මනල්ආරු යන්න විස්තර වේ) හරස් කර තන්නිමුරුප්පු වැව කර තිබේ. එය කුරුන්දම්මලේට දකුණින් පිහිටියේය. කන්දට උතුරු පැත්තෙන් කුරුන්දන්කුලම් වැව පිහිටියේය. මේ වැව් දෙකම පුරාණ නිර්මාණයක් බව ඒ ආශ්‍රිත නටබුන්වලින් පැහැදිලි වෙයි. වැව් දෙක එකට සම්බන්ධ කළැයි සැලකෙන ඇළක් ඇති බව අපට මඟ පෙන්වීමට ගිය දෙමළ ජාතිකයා කීයේය. මේ කන්දට සමහර විට පියන්කල්ලු යන්නද ව්‍යවහාර කෙරේ. එය පියන්ගල යන්නෙහි දෙමළ ඌරුවකි. කන්ද අක්කර සියයකට වැඩියයි සිතමි. මෙහි මුදුන ඕවාල හැඩය ගත් තැනකි. එතැනට පිවිසීමට ඇති උතුරු, දකුණු දෙපසින්ම මාර්ග තිබී ඇත. ඒවායේ ශේෂ දැනට (1964) දක්නට ලැබේ.&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.413
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.413
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;
}}

​කුරුන්දි විහාරයේ ඇති පෞරාණික වාස්තු නිර්මාණ පිළිබඳව එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන් විසින් තොරතුරු ඉදිරිපත් කර ඇතත් උන් වහන්සේ මෙම විහාර ආකෘතිය හෝ එහි සම්ප්‍රදාය පිළිබඳව හෝ අදහසක් ඉදිරිපත් කිරීමට උත්සුක වී නොමැත. මෙම කන්ද මුදුනේ ඇති වෘත්තාකාර වාස්තු ව්‍යුහය උන් වහන්සේ විසින් වටදාගෙයක් වශයෙන් හඳුනා ගැනීමට උත්සාහ ගෙන ඇතත් එම ව්‍යුහය බෝධිඝරයක් බව එහි දෘෂ්‍යමාන ලක්ෂණ අනුව නිශ්චිතව හඳුනාගත හැකිව පවතී.මෙම විහාරයේ විහාර ආකෘතිය පිළිබඳ අවධානය යොමු කරනවිට එම හඳුනාගැනීම විශ්වසනීය ආකාරයෙන් තහවුරු වේ.එමෙන්ම, උන්වහන්සේ විසින් එම ස්ථානයේ දැකගත හැකි ගඩොළු නිසැක වශයෙන් ම ඉතා පැරණි යුගයට අයත් බව දක්වා නැතත් එවැනි නිගමනයකට පැමිණීම සඳහා අදාළ කරගත් සාධක හෝ එවැනි නිගමනයකට එළැඹුණු ආකාරය පැහැදිලි කර නැත.

මේධානන්ද හිමියන්ගේ සටහනේ කුරුන්දි විහාරයෙන් අනාවරණය වී ඇති සෙල්ලිපිය පිළිබඳ ව ද තවදුරටත් තම නිරීක්ෂණයක් හා උපකල්පනයක් දක්වා ඇත.

{{Blockquote 
|text=
​'''&quot;කුරුන්දන්කුලම නම් වූ සෙල්ලිපියක තුන්වන මිහිඳු රජු (801-804) ගැන කියවෙන බවත්, ජලය පිළිබඳ ආරවුලක් විසඳීමට රජු එහි ගිය බවත්, ඒ ප්‍රදේශය 'කුරුන්ගම' නමින් ලිපියේ සඳහන් වන බවත් වාර්තාවක දක්වා ඇත. මේ ජල ප්‍රශ්නයට හේතු වූයේ තන්නිමුරුප්පු වැවේ ජලය බව සී.ඩබ්ලියු. නිකලස් මහතා දක්වයි. එහෙත් මේ ලිපිය සෑහෙන පමණ සෙවූ මුත් අපට සොයාගත නොහැකි විය.&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.414
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.414
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;
}}

​මෙහි දැක්වෙන සෙල්ලිපිය පිළිබඳ ව සෙවීමට උනන්දු වෙමින් එය අනාවරණය කරගත නොහැකි වූ බව උන් වහන්සේ දක්වා ඇතත් මෙම සෙල්ලිපිය කන්ද මුදුනේ නොව පහළ පිහිටි වැවේ බැම්මට පහළින් ස්ථානගත වූ විහාරයේ පිළිම ගෙයක් ඉදිරිපස පැවතිය දී 2020 දී හමු විය.ඊට අමතරව,​මෙම ප්‍රදේශය පිළිබඳව සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවල දැක්වෙන විවිධ කරුණු සංගෘහිත කරමින් එල්ලාවල මෙධානන්ද හිමියන් වැඩිදුරටත් කරුණු දක්වා තිබේ.

{{Blockquote 
|text=
'''&quot; ​'කුරුන්දක' නමින් ගමක් ගැන අට්ඨ කතාවල කීප විටකම දක්නට ලැබේ. කුරුඳුගමුරට යනුවෙන් කඩඉම් පොත්වල දැක්වෙනුයේ පෙදෙසක් ගැනය. පදී රට, කුරුඳු රටට සමීපව පිහිටි බව පූජාවලිය, නිකාය සංග්‍රහය ආදියෙන් පෙනී යයි. කුරුඳුගමු රට, කුරුඳු රට, කුරුන්දක ආදී වශයෙන් සඳහන් වන්නේ එකම පෙදෙසක් විය යුතුය. පදිරට යනු පදවිය නමින් දැන් හැඳින්වෙන ප්‍රදේශයයි. 2 වන පැරකුම්බා රජු (1236-1270) විසින් විනාශ කරන ලද කාලිංග මාඝගේ බල කඳවුරක් කුරුන්දියෙහි වූ බව මූලාශ්‍රවල දැක්වේ. ඊට ආසන්න කාලයේ ලංකාව ආක්‍රමණය කළ චන්ද්‍රභානුගේ කඳවුරක් මෙහි පිහිටුවා ගත් බවත්, එහි සිංහලයන් තමා වසඟයට ගත් බවත් දැක්වේ. කුරුඳුරට වර්තමාන කදෑකෝරළය හා තඩවන් කෝරළය යැයි අයිවර්ස් මහතා කියයි. වව්නියාව දිසාවට අයත් කරිකට්ටුමලෙයි දකුණු කොටස විය හැකි බව සමහරකුගේ මතයයි. 1 අග්බෝ රජු (571-604) කුරුන්ද නම් විහාරයක් කරවා ඇත්තේය. 1 විජයබාහු රජු (1055-1110) කුරුඳු විහාරය ප්‍රතිසංස්කරණය කරවා කුරුන්ද වාපී නමින් වැවක්ද, පොල් උයනක්ද කරවීය. ඛල්ලාඨ නාග රජු (100-103) කුරුන්දවාශෝක විහාරය තැන වූයේය. මේ ගැන සඳහන් වන පැරණිම වංශ කතා ගත සිද්ධිය මෙයයි. එහෙත් සමහර අට්ඨ කතා වංශ කතාවලට වඩා පැරණිය. සිංහලයේ පැවැති පැරණි හෙළ අටුවා අතර කුරුන්දට්ඨ කතාව එකකි. එයට මේ නම ඇති වූයේ කුරුන්දිකවෙලු විහාරයෙහි ලියන ලද නිසා බව සඳහන් වේ. ඛල්ලාට නාග රජු විසින් කරවන ලද විහාරය කුරුන්දපාසක, කුරුන්දවාශෝක වන දෙනමින්ම මහාවංස පිටපත්වල සඳහන් වී තිබේ.&quot;'''

&lt;br&gt;{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.414,415
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.414,415
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;
}}

​කාලානුරූපී ව ඓතිහාසික අනන්‍යතාව බොඳ වී පැවති මෙම ඓතිහාසික බෞද්ධ ප්‍රදේශයේ ස්ථාන නාමය පිළිබඳ ව අදහසක් ඉදිරිපත් කර ඇත.

{{Blockquote 
|text=
'''&quot;​කුරුන්දවාශෝක කුරුන්දවාපි අශෝක අනුමත කෙටිවීමක් බව පෙනේ. කුරුඳුවැව අසල වූ අශෝක විහාරය ඒ නමින් හැඳින්වූවා විය යුතුය. කෙසේ හෝ මේ සියල්ලේම කුරුන්ද යන කොටස සුරැකී තිබේ. මුලින් කී සෙල්ලිපියේ කුරුන්ගම ගැන සඳහන් වේ. වර්තමාන 'කුරුන්දම' යන මේ නමේම ව්‍යවහාරයකි. ඒ අනුව අට්ඨකතා (සීහලට්ඨ කතා) රචිත යුගයේ එනම් මිහිඳු මා හිමි යුගයේ සිටම කුරුන්දගම හා එම විහාරය පැවතියේය. එහි නම අද දක්වාම වෙනස් වී නැත. සිංහල අටුවා ලිවීමේදී මෙහිදී එක අටුවාවක් ලියැවිණි.එසේනම් ක්‍රිස්තු පූර්ව යුගයේ මේ ප්‍රදේශය දියුණුව තිබූ බවත් සිංහල බෞද්ධයන් පදිංචිව සිටි බවත් පැහදිලිය.&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.415
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003
 |author= Ellawala Medhananda 
 |volume= pp.415
 |language=si
 |isbn = 978-955-686-112-9
}}&lt;/ref&gt;
}}

කුරුන්දි පුදබිම හා තන්නිමුරුප්පු වැව පිළිබඳව 2016 වසරේ දී උන් වහන්සේ විසින් නැවතත් කරුණු සංග්‍රහ කර ඇත. එහි දී උන් වහන්සේ දක්වා ඇති කරුණු අනුව, කඳුගැටය පාමුල හරියේ ත්‍රස්තවාදී උවදුර ඇති වීමට පෙර කාලයේ දී ස්වාමීන් වහන්සේ නමක් වැඩ සිටීම සඳහා නිමවන ලද ගොඩනැගිල්ලක ශේෂ පැවති බව සඳහන් කර ඇත. ඒ අනුව,  2023 දි සිදුකළ පුරාවිද්‍යාඥයන් සහ විද්‍යාර්ථයන් කුරුන්දිය අවට සිදුකරන ලද නිරීක්ෂණ චාරිකාවේ දී 1978 දී පමණ මෙම ස්ථානයේ බෞද්ධ භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් වැඩසිටි බවට තොරතුරු අනාවරණය කරගත හැකි විය. කුමාරපුරම් ප්‍රදේශවාසීන් විසින් මෙම කරුණ අනාවරණය කළ අතර ඔවුන් භික්ෂූන් වහන්සේට දානය පවා පූජා කළ බව වැඩිදුරටත් අනාවරණය කරන ලදී.ඒ අනුව මෙම පුද බිම සක්‍රීය කිරීමට යම් පිරිසක් උත්සුක වූ බව පැහැදිලි වේ.​උන් වහන්සේ දක්වා ඇති විස්තර අතර ඉහළ මළුවේ පිහිටි අඩි 12.6ක් දිග ගල් කණුවක දළ වශයෙන් ක්‍රිස්තු වර්ෂ සිව් වැනි සියවසට පමණ අයත් විය හැකි අකුරින් සටහන් කරන ලද ලිපියක් ඇති බවත් එහි ‘රකිබල’ යන කොටස කියවිය හැකි බවත් දක්වා ඇත.&lt;ref&gt; {{cite book
 |title=ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ (2016)
 |author= එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි
 |volume= p.62
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;නමුත් තවමත් එම ශිලා ස්ථම්භය හමු වී නොමැත.මෙම පුදබිමේ ඇති පිළිම ගේ පිළිබඳව විස්තර කරමින් උන් වහන්සේ පහත විස්තරය දක්වා ඇත.

{{Blockquote 
|text=
'''​&quot;මේ එක් ගොඩනැගිල්ලකට අයත් පියගැටපෙළක් කිසියම් සාහසිකයකු විසින් ගලවා පසෙකට පෙරළා ඇත්තේ නිධාන සෙවීමට විය යුතුය. එහි සම්පූර්ණ පිටතට දෙකක් හා කැබලි දෙකක් ඉවත දමා ඇති අතර, එකක් සඳකඩ පහණ සමඟ එක්ව සිටී. දෙපස කොරවක්ගල් දෙකකට හානි කර තිබේ. සඳකඩ පහණේ අර්ධපද්මය හා ගිනිසිළු පෙළ පමණක් නිරූපිත වන බැවින් එය වැඩෙමින් පැවති යුගයේ නිර්මාණයක් බව පෙනේ. ඒ අසල පැත්තක කොටු කැටයම් කළ ගල් පුවරුවක් වෙයි. එය කුමක් සඳහා යෙදුවක් ද යන්න පැහැදිලි නැත.&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|( {{cite book
 |title=ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ (2016)
 |author= එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි
 |volume= p.63,64
 |language=si
 |isbn = 
}})}}}}&lt;ref&gt; {{cite book
 |title=ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ (2016)
 |author= එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි
 |volume= p.63,64
 |language=si
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;
}}

​මෙම කෘතියේ කුරුන්දි විහාරයේ පුරාවස්තු ගවේෂණය පිළිබඳ ලිපියේ දී ද දක්වා ඇති පිළිම ගේ පියගැටපෙළ ආසන්න නිදන් හොරුන් විසින් සිදු කළ විනාශය 2016 වසර වන විටත් සිදු වී පැවති බව මේ සටහන අනුව තහවුරු වේ. මේ තොරතුරු හා මේ පිළිබඳ අනෙකුත් පුද්ගල විස්තර අනුව සැළකීමේ දී බොහෝ විට මෙම උපද්‍රව ත්‍රස්තවාදී යුද්ධය අවසන් වූ 2009 වසරින් පසුව හා 2016 කාලයට පෙරතුව සිදු වූ බව අනුමාන කිරීමට හැකියාවක් පවතී. මෙම සඳකඩ පහණේ දක්නට ලැබෙන කලාත්මක ලක්ෂණ විස්තර කරමින් උන්වහන්සේ සිදු කර ඇති නිගමනය වඩාත් පැහැදිලි කරන්නේ නම් මෙම නිර්මාණයේ පවතින කලාත්මක ලක්ෂණ අනුව අනුරාධපුර යුගයේ දෙවැනි භාගයේ මැද කාලයට අයත් වන්නක් බව දැකිය හැකි වේ. මෙම පිළිම ගේ වාස්තු ලක්ෂණ හා අවශේෂ පුරාවිද්‍යා සාධක ද ඊට සපුරා ම පාහේ අනුගත වන බවත් දැක්විය යුතු වේ. මේධානන්ද හිමියන් විසින් දක්වා ඇති කොටු සටහන් කළ ගල් පුවරුව අනෙකක් නොව මෙම පිළිමගේ තුළ බුද්ධ ප්‍රතිමාව වඩා හිඳවූ ස්ථානය යටින් පූජාර්හ නිධන් ද්‍රව්‍යය තැන්පත් කොට පැවති යන්ත්‍ර ගල (රත්නන්‍යාසය ) බවට වර්තමානයේ දී පුරාවිද්‍යාඥයන් හඳුනාගෙන තිබේ.

===ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර්ගේ වාර්තා===

ලක්දිව වාපි කර්මාන්ත හා වාරිමාර්ග නගා සිටුවීම මගින් කෘෂි කර්මාන්තය නගා සිටුවීමට මහත් වෙහෙසක් ගත්, ඒ වෙනුවෙන් අගනා කැපකිරීමක් සිදු කළ ඉංජිනේරු, රිචඩ් ලෙස්ලි බ්‍රෝහියර් විසින් මෙරට වාපි කර්මාන්ත අරභයා සම්පාදනය කරන ලද විශිෂ්ට නිබන්ධනයක් වූ &quot;ලක්දිව පුරාතන වාරිකර්මාන්ත&quot; නම් නිබන්ධනයේ දී ද මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ කරුණු දක්වා තිබේ.

​ලක්දිව, උතුරු කලාපයේ පිහිටි විශාල මෙන්ම වැදගත්ම වාපි කර්මාන්තයක් වූ ‘තන්නිමුරුප්පු වැව’ පිළිබඳ සාකච්ඡාව අතරතුර කුරුන්දි බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ප්‍රදේශය පිළිබඳව ද කරුණු දැක්වීමට එතුමා උත්සුක වී ඇති බව එම නිබන්ධනයෙන් පැහැදිලි වේ. පුරාවිද්‍යා හෝ ඉතිහාස විෂයයෙන් පරිබාහිර විෂයක් පිළිබඳ සිදු කළ නිබන්ධනයක දී ද මෙම විහාරය පිළිබඳ තොරතුරු අන්තර්ගත කිරීමට තරම් එතුමා උත්සුක වීමෙන් මෙම ඓතිහාසික ස්ථානය පිළිබඳ පවතින වැදගත්කමත් කොතෙක් ද යන්න ඒ තුළින් මනාව පෙන්නුම් කෙරෙයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග(1935) 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර්,පරිවර්තනය එල්.පියසේන(2001)
 |volume= pp.22,23
 |language=si
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote
|text='''&quot;මේ වැව් දෙක(තන්නිමුරුප්පු වැව සහ කුරුන්දි වැව) අතර පිහිටි කුරුන්තන්මලේ නොහොත් පියංගල කන්ද සර්වඥයන්වහන්සේ දෙවැනි වර ලංකාවට වැඩිය වර වැඩ සිටි ස්ථානයක් යයි පරම්පරානුගත හිමිකම් පවතී. මෙය ඉතා විශාල නටබුන්ගෙන් ඇති භූමියකි. ඒ අතර කුරුන්තන් කුලමේ වැව් බැම්ම කෙළවර පටන් කඳු මුදුන දක්වා යන ගල්පඩි පෙළක් තිබේ. කන්ද ක්‍රමයෙන් සිහින්ව ගොස් (කිකිළි බිජුවක ආකාර) මුදුන සමතලාවක් ය. ගල්පඩිපෙළට මූනලා තිබෙන පැත්තේ ඇතැම් විට මුදුන වටේ ම වෙන්ටත් පුළුවන. සතරැස් කොට කපන ලද ගලින් බැඳි අඩි 7 ක් හෝ 8 ක් උසැතිව තිබුණේ ය.

'''​මෙම කන්ද මුදුනේ තිබෙන නෂ්ටාවශේෂ හා ඒ අසළ තිබෙන්නා වූ තවත් දේද ස්ථානය සම්බන්ධව පවතින කථා ප්‍රවෘත්තිය සැබෑ බව ඔප්පු වීමට සහ ඉඩම ඇදින ගැනීමට ද ආධාර වේ. (මෙම දිරාපත්වීම කල්යාම නිසා සිදුවූවක් නොව ඕනෑකමින් කරන ලද කැඩීම් බිඳීම්ය.) කතාව නිවැරදි නම් කුරුන්ත කුලම අඩු වශයෙන් ක්‍රි.ව. ඉහත තුන්වෙනි ශතවර්ෂයේ මැද හරිය දක්වා අතීත කාලය පෙන්වයි. මක්නිසා ද යන හොත් මෙහි වාසය කළ සංඝයාට වැව් නැතිව නම් දිය ලබාගන්ට තැනක් නැති නිසාය.

'''​තන්නිමුරුප්පුවත් ඒ කාලයේදී ම කළා ද නැතුව පසුකාලයක කරණ ලද්දක් ද යනු නියම වශයෙන් දැන ගැනීමට යමක් නැත. පාකර් ලියන්නේ &quot;දියදොරටු දෙක බැඳීමට පාවිච්චි කර තිබෙන ගඩොල් මෑත කාලීන ඒවාය. නුමුත් ලංකාවේ උතුරු කොටසේ බොහෝ ස්ථානවල සිදු වී තිබෙන ප්‍රකාර මෙම දිය දොරටුවල පළමු බැම්ම කඩාගිය බොහෝ කාලයකට පසු නැවත බැඳි ඒවා වෙන්ට පුළුවන&quot; කියාය.

'''​එම මහතාගේම වැඩිපුර කීමක් නම්, මෙම ස්ථානය සිංහල රජවරු බොහෝ දෙනෙක් ඇතැම් විට සියල්ලෝමත් තමන් පැමිණි බව පෙන්වීමට වැඩි සලකුණු තබා නැතත්, මේ ස්ථානයට පැමිණිය හුය, කියා ය.&quot;

&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}})}}}}
}}

මෙහිදී අවධානය යොමු කළ යුතු කරුණ නම් පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සිදුව ඇති විනාශයන් ස්වභාවිකව සිදු වූවක් නොවන බවත් ඕනෑකමින් කිසියම් පිරිසක් විසින් සිදු කරන ලද ඒවා වන බවට වාර්තා කර තිබීමයි.ඊට අමතරව බුදුරජාණන් වහන්සේ දෙවැනිවර ලංකාගමනයේ දී වැඩි බවට වන ජනප්‍රවාදය හා පුරාවස්තු විසිරී පවතින ප්‍රදේශය කොපමණ ද යන්න දක්වා සිටියි.තවද,කුරුන්දි පුවරු ලිපිය පිළිබඳව ද හෙන්රි පාකර් තැබූ සටහන් විස්තර කරමින් විස්තරයක් හා කුරන්දි වැවේ වෑකන්දට පහළින් තිබූ ගම්මානය ගැන ද සංක්ෂිප්ත අදහසක් එතුමා දක්වා තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්,pp.22,23
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote 
|text='''​බැම්මට පහළ පළමුවෙනි සංඝබෝධි රජ (ක්‍රි.ව. 246-248) විහාරයක් කරවූයේ ය. ඊට බොහෝ කලකට පසු පස්වෙනි දප්පුල රජ තමන් රජ පැමිණි පළමුවන අවුරුද්දේ එක් විහාරයක නැවතත් සංඝයා නැවැත් වූයේ ය. මෙහි ක්‍රි.ව. 965 වෙන්ට පුළුවන. තුන්වෙනි මිහිඳු රජ තමන් රජ පැමිණි අටවැනි අවුරුද්දේ තම මෑණියන් හා දියණියනුත් සමඟ වැවබලන්ට ගොස් සංඝබෝධි රජ විසින් ගොඩනගා මිහිඳු රජ විසින් ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද විහාරයේ මහත් ගල්පොරුවක ලංකාවේ සමහවෙන ගල් සන්නස් වලින් ඉතාම දීර්ඝ එකක්වන දික්ගල් සන්නසක් කොටවා තිබේ.

'''​පාකර් තවත් කියන්නේ 'එය කොටා තිබෙන ගල් මුහුණට කල්යාමෙන් සිදුවී තිබෙන අනතුර නිසා සන්නසේ වචනවලින් වැඩි කොටස කියවන්ට බැරිකම කනගාටුදායකය. ප්‍රධාන කොටම එහි පදිංචි සංඝයා විසින් පිළිපැදිය යුතු ව්‍යවස්ථා පන්තියක් එහි සන්නසෙහි අඩංගු වේ. නුමුත් වඩා සැලකිය යුතු සාමාන්‍ය කරුණු ස්වල්පයක් එහි ඇතුළත් වේ. ‘රජ්ජුරුවන්ගේ මහා වැව' ගැන එහි සඳහනක් ඇත. (එය තන්නිමුරුප්පුව මෙන් පෙනේ.) තව ද ගොවිතැනට අනතුරු වන සමහර ආරවුල් ගැනද එහි සඳහන් වී තිබේ. රජතෙම (තමන්ගේ අක්ෂර වින්‍යාසය ගැන සැකසහිත වූයෙන්) සන්නස කපන ලද්දේ තමා විසින්ම බව කියා මෙම ව්‍යවස්ථා අක්ෂර අඩුවුනත් කිසිවෙකු විසින් කඩ කරන්නේවත්, අමුතු කරන්නේවත් නැතුව, බලපිහිටීම ඇතුව නොකඩවා ගෙන යන්නේ යයි අණකරන්නේ ය කියාය.

'''​කුරුන්තන් කුලමේ වැකන්දට පහත් පැත්තේ ගොඩනගා තිබුණ ගම හෝ නියම්ගම්, කුඩා දියපාරවල්වල සමහවෙන කැබිලිති කඩුවලින් ඒ ගැන විභාග කළ අයට සම්භ විය. ඉහත සඳහන් කළ පුරාණ ගල්සන්නසේ මෙම වාස භූමියට කුරුම් ගම යයි නම්කර ඇත.

&lt;br&gt;{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}})}}}}
}}

මීට අමතරව,දකුණු ඉන්දියානු ආක්‍රමණ වලින් විහාරයට වූ විනාශය සහ 13,14 වන සියවස් වලින් පසුව මෙම ප්‍රදේශයන් ජන ශුන්‍ය වූ බව පැහැදිලි අයුරින් බ්‍රෝහියර් තම වාර්තාව තුළ ප්‍රකාශ කර තිබේ.එයින් ගම්‍ය වන වැදගත් කරුණක් නම් වන්නේ උතුරේ ප්‍රදේශයට අයත් මුලතිව් සහ වවුනියා ආදී වන්නි ප්‍රදේශය සියවස් කිහිපයක් ජන ශුන්‍යව පැවතී බවත් හා දැන් එම ප්‍රදේශවල පදිංචිව සිටින දමිළ ජනතාව එහි පාරම්පරික ජනතාව නොවන බවයි.

{{Blockquote 
|text=
'''​එම ස්ථානයට දෙමළෙන් කරුන්තන්ඌරු යයි කියති. කල් යත් යත් දකුණු ඉන්දියාවෙන් ගොඩබැස එහි පදිංචි වූ අය සංඝබෝධි රජ විසින් කරවූ විහාරය ද, අනිකුත් ගොඩනැගිලිද බිඳහෙලා එහි ගල් ගඩොල් ආදියෙන් කෝවිලක් මෙහි සෑදූ බව පෙනේ. නමුත් පරම්පරානුගත කතාවකින් හෝ ඉතිහාසික ලියවිල්ලකින් හෝ වැව් බැම්ම බිඳුනු කාලයවත් නගරය පාළුවට හැරිය කාලයවත් පෙන්වන්නේ නැත. දකින්නට තිබෙන දේ මෙම භූමියෙහි දහ තුන්වෙනි හෝ දහ හතරවෙනි ශත වර්ෂයෙන් මෙහා එහි කිසිවෙක් පදිංචිව සිටි බවක් නොපෙන් වයි.&quot;'''

&lt;br&gt;{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්,pp 22,23
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1}}&lt;/ref&gt;
}}


​බ්‍රෝහියර් දක්වා ඇති සටහන අනුව ඔහුගේ කාලය වන විට විද්‍යාමාන වූ වැදගත් ලේඛන පිළිබඳ සුපරීක්ෂාකාරී වෙමින් මෙම පෞරාණික පුරාවිද්‍යා බිම පිළිබඳ සාරාංශය ම හකුළා දැක්වීමට තරම් සමත් වී ඇති බව පැහැදිලි වේ. එහි මෙම විහාරයේ ආරම්භය, ඒ සඳහා විවිධ අවස්ථාවල දායකත්වය දැක්වූ රජවරුන් හා ප්‍රධානීන්ගේ මැදිහත් වීම, ස්ථානයේ පැවැත්ම හා එහි පරිහානිය සම්බන්ධ අදාළ කරුණු ආදිය ද පෙළ ගස්වා ඇති ආකාරය ඔහුගේ වාර්තා තුළින් මනාව දැකගත හැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග 
 |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් 
 |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්
 |language=si
 |isbn = 955-9185-07-1
}}&lt;/ref&gt;

===සී.ඩබ්.නිකලස්ගේ වාර්තා===

මෙරට ඓතිහාසික පුරාවිද්‍යාව අරබයා බිහි වූ ශ්‍රේෂ්ඨ විද්වතකු වන සිරිල් වේස් නිකලස් මහතා තමන් සම්පාදනය කළ &quot;පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය&quot; නම් කෘතියේ දී කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳව අඟනා විස්තරයක් සපයා ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය 
 |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන 
 |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය
 |language=si
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt; විවිධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර,අභිලේඛන හා පුරාවිද්‍යා මූලාශ්‍ර විග්‍රහ කරමින් එතුමා දක්වා ඇති අදහස පහත පරිදි වේ.

{{Blockquote
|text='''&quot;ඛල්ලාටනාග (ක්‍රි.පූ. 110-103) කුරුන්දවාසෝක විහාරය තැනවීය. කුරුන්දක චුල්ලක නම් පිරිවෙණක් ද විය. කුරුන්දි අට්ඨකතාව සම්පාදනය කරන ලද්දේ කුරුන්දිවේලු විහාරයේ දීය. කුරුන්දක ග්‍රාමය අට්ඨකතාවල සඳහන්ව තිබේ. කුරුන්දි විහාරය තනවන ලද්දේ I වන අග්බෝධි (570-604) විසින් බව කියා ඇත. (සිංහල වංසකතාවල එය හඳුන්වා ඇත්තේ කුරුඳු වැව නමිනි.) ඔහු මෙය අවට යොදුන් 3ක් (සැතපුම් 25-30) පමණ පළල් පොල්වත්තක් වවන ලද බව ද කියා තිබේ. IV වන අග්බෝධිගේ (667-683) ඇමතියෙක් කුරුන්දපිල්ලක විහාරයෙහි පාසාදයක් තැනුවේය.&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;නිකලස් මහාවංශය උපුටාදක්වමින් 'පොත්ථකූඨ' නම් නිලධාරියෙකු මේ ප්‍රසාදය ඉදිකළ බව පෙන්වා දී ඇත.නමුත් ලක්‍ෂ්මන් සුසන්ත පෙරේරයන් පෙන්වා දී ඇති පරිදි බුද්ධාගමේ දායකයෙකු ලෙස ක්‍රියාකළ පොත්ථකුට්ඨ නැමැති ධනවත් පුද්ගලයා ද්‍රවිඩයකු වූ බවයි.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=රජ පෙළපත් අස්ථිරව පැවති කාලපරිච්ඡේදය 289-303
 |author= ලක්‍ෂ්මන් සු.පෙරේරා 
 |volume= I කාණ්ඩය, I භාගය, p.302
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

''''I වන විජයබාහු (1055-1110) කුරුන්දි විහාරය යළි කරවීය. මේ සියලු නම් එකම විහාරයකට වූ විවිධ නම් වීමට බොහෝ ඉඩ තිබේ. මෙය පිහිටි කුරුන්දිරට්ඨ දැනට වවුනියා දිස්ත්‍රික්කයේ දකුණු කරිකට්ටමූල කොට්ඨාසයට සමානය. මේ පැරණි නම වර්තමාන කුරුන්තන් ඌර්හි නෂ්ඨාවශේෂ අතර රැකී තිබේ. කුරුන්දි දිසාව II පරාක්‍රමබාහු (1236-1271) කාලයේ දී දෙමළුන් අතේ විය. මෙය පසුකල චන්ද්‍රභානු නම් ආක්‍රමණිකයා විසින් ද අල්ලා ගන්නා ලදී. කුරුන්ද සමීපයෙහි I වන අග්බෝධි අම්බිලපස්සව විහාරය කරවීය.&quot;'''

&lt;br&gt;
{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය 
 |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන 
 |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය
 |language=si
 |isbn =
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය 
 |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන 
 |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය,p.102
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
}}

​බ්‍රෝහියර් දක්වා ඇති පරිදි ම සී.ඩබ්ලිව්. නිකලස් ද මෙම ස්ථානයේ ඓතිහාසික ක්‍රම පිළිවෙල පිළිබඳව සංක්ෂේපයෙන් නමුත් විශ්වසනීය තොරතුරු රාශියක් සපයා ඇත. ඓතිහාසික මූලාශ්‍රයන්ගේ අන්තර්ගත තොරතුරු ඔස්සේ මෙම පැරණි විහාරය ඓතිහාසික භූමිශාස්ත්‍ර තොරතුරු සමඟ සම්පාත කිරීමද , වෙනත් ආගමිකයන්ගේ හා ආක්‍රමණිකයන්ගේ මැදිහත් වීම නිසා මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානයට සිදු වී ඇති බලපෑම පිළිබඳ නිවැරදි අයුරින් කරුණු දැක්වීම ද ඔහුගේ වාර්තා තුළ වැඩිදුරටත් දැකිය හැක.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය 
 |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන 
 |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;


===වෙනත් පූර්ව වාර්තා===
====වල්පොල රාහුල හිමියන්ගේ වාර්තා====
වල්පොල රාහුල හිමිපාණන් වහන්සේ තම දර්ශන විශාරද උපාධිය සඳහා ලංකා විශ්වවිද්‍යාලයට ඉදිරිපත් කරන ලද නිබන්ධනය ඇසුරින් 1956 වසරේ දී ප්‍රකාශයට පත් කළ History of Buddhism in Ceylon නම් කෘතියේ දක්වා ඇති ‘පුරාණ ලංකාව’ නම් ස්ථාන දක්වන සිතියමේ වත්මන් කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති ප්‍රදේශයට තදානුගත ව ඉතා පැහැදිලිව 'කුරුන්දි' යනුවෙන් දක්වා තිබීමෙන්&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලක්දිව බුදුසමයේ ඉතිහාසය 
 |author= වල්පොල රාහුල හිමි(2011)
 |volume= 
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt; උන්වහන්සේ මේ ප්‍රදේශය කුරුන්දි රට වශයෙන් පිළිගත් බව පැහැදිලි වේ. ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාණ සාහිත්‍ය පිළිබඳ ප්‍රශස්ත විචාරක්ෂියක් යොමු කළ ඒ හිමියන් ශාස්ත්‍රාලයීය මතය නියෝජනය කරමින් සම්පාදනය වූ, මේ ප්‍රාදේශීය අනන්‍යතා ස්ථාපනය වත්මන් කුරුන්දි විහාරයේ ස්ථානගත වීම ද හඳුනා ගැනීම සම්බන්ධව වැදගත් බව පෙන්වා දිය හැක.1956 වසරේ දී පළමුව ප්‍රකාශයට පැමිණි ලංකා විශ්වවිද්‍යාලයේ ලංකා ඉතිහාස කෘතියේ 158 හා 159 පිටු අතර රඳවා ඇති ‘ඈත අනුරාධපුර යුගයේ ලංකාව’ නම් ලංකාවේ පැරණි ම ඓතිහාසික යුගයේ ස්ථාන දක්වෙන්න සිතියමේ&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලංකා විශ්වවිද්‍යාලයේ ලංකා ඉතිහාසය 
 |author= සංස්.හේම් චන්ද්‍ර රාය
 |volume= පළමු මුද්‍රණය 1964,I කාණ්ඩය, I භාගය 
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;ද වත්මන් කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති ප්‍රදේශයම කුරුන්දි වශයෙන් ම හඳුනාගෙන සටහන් කර තිබේ. ප්‍රකට විද්වතුන් හේතුවෙන් සැලකිය යුතු වගකීමකින් තොර ව මෙම ප්‍රාදේශීය අනන්‍යතාව තහවුරු වන බව පෙන්වා දිය හැකි වේ.
====සී.එස්.නවරත්නම්ගේ වාර්තා====
සී.එස්. නවරත්නම් විසින් රචනා කරන ලද 'වන්නි හා වන්නියාස්' නම් කෘතියේ දී කුරුන්තන්කුලම් නම් ස්ථානයක හින්දු කෝවිලක නටබුන් ඇති බව '''&quot;There are ruins of Hindu Temples at Irasentirankulam,at Chinnapuvaraskulam and Kurunturkulam&quot;''' යනුවෙන් දක්වා ඇත.නමුත් එය විශ්වසනීය හෝ අදාළ ස්ථානය පිළිබඳ නිශ්චිත ස්ථාන විස්තර සහිත ව දක්වා නොතිබීම විමතියට කරුණකි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=C.S.Nawarathnam
 |author= Vanni &amp; Vanniyas
 |volume= p.1p
 |language=en
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
====ගුණපාල මලලසේකරයන්ගේ වාර්තා====
මෙරට විසු ප්‍රකට පඬිවරයෙකු වූ ගුණපාල මලලසේකර මහතා තම දර්ශනසූරි උපාධිය සඳහා සම්පාදනය කළ කෘතහස්ත කෘතියක් වූ 'ශ්‍රී ලංකාවේ පාලි සාහිත්‍ය' කෘතියේ විය යුතු පරිදි ම අවස්ථා කීපයක ම ලංකාවේ ප්‍රමුඛ අට්ඨකතාවක් වශයෙන් සැලකිය හැකි කුරුන්දි අටුවාව පිළිබඳව සංක්ෂේපයෙන් සඳහන් කර ඇත. එහි දේශීය භාෂාවන්ගෙන් සංග්‍රහ කරන ලද අටුවා පිළිබඳ දැක්වීමේ දී ශ්‍රී ලංකාවේ කුරුන්දවේළු විහාරයෙහි දී ලියන ලද නිසා කුරුන්දී නම් වූ අට්ඨකතාව' පිළිබඳ සඳහන් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ශ්‍රී ලංකාවේ පාලි සාහිත්‍යය (1965)
 |author= ගුණපාල මලලසේකර පරිවර්තනය.ඩබ්.දයාරත්න තිසේරා 
 |volume= p.61
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
====කුඩාවැල්ලේ ධීරානන්ද කලයාණිවංශ හිමියන්ගේ වාර්තා====
මෙරට ඓතිහාසික භූමි සිතියම් ගණනාවක් එක්තැන් කරමින් කුඩාවැල්ලේ ධීරානන්ද කලයාණිවංශ හිමියන් විසින් 1967 වසරේ දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද ඓතිහාසික සිතියම් සංග්‍රහයේ දක්වෙන සිතියම් කීපයකම ‘කුරුන්දි’ නම් ස්ථානය, වර්තමානයේ මුලතිව් සමීපයේ කුරුන්දි පුරාණ බෞද්ධ විහාරය පිහිටි කලාපයේ ම සලකුණු කර ඇති බව දැනගත හැකි වේ. එම කෘතියේ අන්තර්ගත කර ඇති සිතුවම් කීපයක ම මෙම ස්ථානය සටහන් කර ඇත. එහි ‘අනුරාධපුර පූර්ව යුගය : මහජන ව්‍යාප්තිය හා ග්‍රාම නාම’, ‘අනුරාධපුර මධ්‍යතන යුගය : නගර සහ ග්‍රාම නාම’ හා ‘පොළොන්නරු යුගය : නගර සහ ග්‍රාම නාම’ යන සිතියම් ත්‍රිත්වය විශේෂ අවධානයකට ලක් විය යුතු අතර ප්‍රමාණවත් මූලාශ්‍ර පදනම් කරගෙන සකසා ඇති මේ සිතියම් අනුරින් අනුරාධපුර පූර්ව යුගයේ සිට පොළොන්නරු කාල පරිච්ඡේදය දක්වා ම කුරුන්දි පූජා බිම අවධානයට පාත්‍ර වූ ද කලාපීය වශයෙන් කේන්ද්‍රීය ප්‍රදේශයක් වූ බව ද පැහැදිලි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලංකාවේ ඓතිහාසික භූමි සිතුවම්(1967)
 |author= කුඩාවැල්ලේ ධීරානන්ද කලයාණිවංශ හිමි 
 |volume= 
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
====එච්.ඒ.පී.අභයවර්ධනයන්ගේ වාර්තා====
එච්.ඒ.පී. අභයවර්ධන විසින් 1978 වසරේ දී පළමු වැනි වරට සිංහල බසින් ප්‍රසිද්ධියට පමුණුවන ලද ශ්‍රී ලංකාවේ පැරණි දේශ සීමා විස්තර කරන ප්‍රකට කෘතියක් වූ 'කඩයිම්පොත් විමර්ශනය' කෘතියේ සිව් වැනි පරිච්ඡේදය වූ ‘දේශ සීමා විස්තර’ පරිච්ඡේදයේ දී 'කුරුන්දගමු රට' නම් උපමාතෘකාව යටතේ සංග්‍රහ කර ඇති විස්තරය වර්තමාන කුරුන්දි විහාරය පිහිටි ප්‍රදේශය හා සම්පාත වේ. අබේගුණවර්ධනයන්,මෙයට ඉහත කෘති තුළ කුරුන්දිය සම්බන්ධයෙන් අන්තර්ගත වූ විස්තරයන්ගේ සාරසංක්ෂේපයක් දක්වමින් මේ පිළිබඳව වැඩිදුරටත් පැහැදිලි කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= කඩඉම්පොත් විමර්ශනය (1978)
 |author= එච්.ඒ.පී.අභයගුණවර්ධන 
 |volume= p.105
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote 
|text=​'''&quot;කුරුඳුගමුරට යන නමින් ශ්‍රී ලංකාවේ කඩයිම්පොතේ සඳහන් වන්නේ වංසකතාවේ එන කුරුන්දිරට්ඨය විය හැකිය.පදී සහ කුරුඳු යයි වංශකතාවේත්, පූජාවලියේත්, නිකාය සංග්‍රහයේත් සඳහන් වන ස්ථාන දෙකෙන් දෙවැන්න මෙකී කුරුඳුගමුරට යැයි සිතිය හැකිය. ඛල්ලාඨනාග (ක්‍රි.පූ. 110-103) රජ කුරුන්දවාසෝක විහාරය ඉදි කළ බව කියා තිබේ. එසේම කුරුන්දිවේලු විහාරයේ දී කුරුන්දි අට්ඨකතාව ලියන ලද බව ද සඳහන් වෙයි. මාඝගේ බලකොටුවක් කුරුන්දියෙහි තිබූ බවත්, එය II පරාක්‍රමබාහු රජ විසින් විනාශ කරන ලද බවත් වංසකතාව, පූජාවලිය සහ නිකාය සංග්‍රහය යන ග්‍රන්ථවල සඳහන් වේ. පසු කාලයේ දී ලක්දිව ආක්‍රමණය කළ චන්ද්‍රභානු රජු පදී සහ කුරුඳු රටවල සිංහලයන් තමන් වසඟයට ගත් බව පෙනේ.කුරුඳු රට නමින් සඳහන් වන්නේ අනුරාධපුරයට උතුරින් පිහිටි කැදෑ හා කඩවත් කෝරල දෙක යයි අයිවර්ස් කියයි.එහෙත් මේ මතය වැරදි බවත් වර්තමාන වව්නියාවට අයත් කරිකට්ටුමලෙයි දකුණු කොටස මෙයින් ගැණෙන බවත් නිකලස් පෙන්වා දෙයි.පැරණි කුරුන්දිරට්ඨ යන නම වර්තමාන කුරුන්තන්වූර් යන්නෙහි ගැබ් වී ඇති බව ඔහු වැඩිදුරටත් පෙන්වා දෙයි.&quot;'''

&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= කඩඉම්පොත් විමර්ශනය (1978)
 |author= එච්.ඒ.පී.අභයගුණවර්ධන 
 |volume= p.105
 |language=si
 |isbn = 
}})}}}}
}}
====රණවීර ගුණවර්ධනයන්ගේ වාර්තා====
රණවීර ගුණවර්ධන විසින් මහාවංශයේ දැක්වෙන වචනයක් පාදක කරගනිමින් කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳ වැදගත් නිරීක්ෂණයක් වාර්තා කර ඇත. ඒ, පළමු වැනි අග්‍රබෝධි රජු විසින් කරවන ලද කුරුන්දි විහාරය සියලු සංඝයා වහන්සේ සඳහා පූජා කරන ලද බවයි. මේ දැක්වෙන අග්ගබෝධි රජු විසින් කරවන ලද විහාරය එම නමින් ම(කුරන්දි විහාරය නමින්) පැවත ආ විහාරයේ සිදු කරන ලද අභිනව ඉදිකිරීමක් හෝ කටුකොහොල් ඇරීමක් විය යුතු ය.

{{Blockquote 
|text=
'''&quot;​පළමු වැනි අග්බෝධි (571-604) විසින් කරවන ලද කුරුන්දි විහාරය සකල සංඝයා සඳහා (සබ්බසංඝිකං) වී යැයි වාර්තා කරන විට චූලවංශය අදහස් කරන්නට ඇත්තේ එබඳු ස්වාධීන විහාරයක් ගැන විය හැකිය.සබ්බ සාංඝික ​යන වචනය වැදගත් කොට සලකන්නේ නම්, මේ වකවානුවේ දී ඉදිකරන ලද හෝ ප්‍රදානයන් ලබන ලද බොහෝ විහාර මෙන් නොව, මෙකී විහාරය කිසිම නිකායකට අනුබද්ධ වීමෙන් තොර වූවක් ලෙස සැලකිය හැකිය.&quot;'''
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title= සිවුර සහ නඟුල,මධ්‍යතන යුගයේ මුල් භාගය තුළ ශ්‍රී ලංකාවේ විහාරස්ථ ජීවන සම්ප්‍රදාය සහ එහි ආර්ථික පාර්ශවයන් පිළිබඳ අධ්‍යයනයක්
 |author= රණවීර ගුණවර්ධන (1993)
 |volume= p.51
 |language=si
 |isbn =
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= සිවුර සහ නඟුල,මධ්‍යතන යුගයේ මුල් භාගය තුළ ශ්‍රී ලංකාවේ විහාරස්ථ ජීවන සම්ප්‍රදාය සහ එහි ආර්ථික පාර්ශවයන් පිළිබඳ අධ්‍යයනයක්
 |author= රණවීර ගුණවර්ධන (1993)
 |volume= p.51
 |language=si
 |isbn =}}&lt;/ref&gt;
}}

​සමකාලීන සමාජය තුළ බෞද්ධ ශාසනය තුළ පැවති නිකාය ප්‍රභේදනයක් පිළිබඳ සාධක ගුණවර්ධන උපුටා දක්වා ඇති කරුණින් තහවුරු වේ. සමකාලීන මෙන් ම පශ්චාත් කාලීන සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රය තුළ මුළු මහත් ලංකාව සම්බන්ධයෙන් ම මේ කරුණු සාධනය සඳහා දෙස් දෙන සාක්ෂි සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් හඳුනාගත හැකි ව පවතී. ඒ අනුව, පූර්ව කාලීන ව මහා විහාර සම්ප්‍රදාය නියෝජනය කළ විහාරයක් වශයෙන් පැවති කුරුන්දි විහාරය කාලානුක්‍රමික ව අභයගිරි සම්ප්‍රදාය වෙත විතැන් වූ අන්දම මෙම ස්ථානයෙන් ම(කුරුන්දි විහාරයෙන් ම) අනාවරණය වී ඇති අභිලේඛන තුළින් මෙන් ම පුරාවිද්‍යා ගවේෂණයේ දී අනාවරණය වූ පුරාවිද්‍යා සාධක තුළින් ද පැහැදිලි වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title= සිවුර සහ නඟුල,මධ්‍යතන යුගයේ මුල් භාගය තුළ ශ්‍රී ලංකාවේ විහාරස්ථ ජීවන සම්ප්‍රදාය සහ එහි ආර්ථික පාර්ශවයන් පිළිබඳ අධ්‍යයනයක්
 |author= රණවීර ගුණවර්ධන (1993)
 |volume= p.51
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

====එම්.එච්.සිරිසෝමයන්ගේ වාර්තා====
මෙරට උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි පිහිටි බෞද්ධ උරුමය පිළිබඳ විශේෂ අවධානයක් යොමු කරමින් මාහැඟි කාර්යභාරයක් සඵල කළ හිටපු පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස්වරයෙකු වූ එම්.එච්. සිරිසෝම ද කුරුන්දි මලේ විහාරය පිළිබඳව විස්තරයක් &quot;උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය&quot; යන ග්‍රන්ථයෙහි සදහන් කර ඇත. ඔහුගේ තක්සේරුව අනුව ද වවුනියා දිස්ත්‍රික්කය තුළ පිහිටි (එහෙත් වර්තමාන මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කයට අයත් වන) කුරුන්දන් මලෙයි නම් වූ ස්ථානය ප්‍රදේශයේ ඇති ඉතා පැරණි මෙන් ම ආගමික වශයෙන් වැදගත් බෞද්ධ විහාරයක අවශේෂ ඇති ස්ථානයකි. මේ ස්ථානය පිළිබඳ එතුමා සංක්ෂේපයෙන් පහත දැක්වෙන සටහන තබා ඇති අතර මේ සඳහා එච්.සී.පී. බෙල් විසින් සපයන ලද විස්තරයන් ද පාදක කරගෙන ඇති බව ද පෙනේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය 
 |author= එම්.එච්.සිරිසෝම 
 |volume= pp.42,43
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote 
|text=​'''&quot;මෙම ස්ථානයෙහි කඳු ගැටයක් මත විශාල ප්‍රදේශයක පැතිරුණු පැරණි ස්තූප, පොකුණු, ආරාම බුදු ගෙවල් සහ වෙනත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයන්හි අවශේෂයන් දැකිය හැකි ය. එය ඛල්ලාඨනාග රජතුමා විසින් ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේදී ගොඩනගන ලද කුරුන්දපාෂාණ විහාරය ලෙස හඳුනාගත හැකි ය. මෙම ස්ථානයෙහි දී 'කුරුන්දි අට්ඨකථා' නම් වූ සිංහල අටුවා ග්‍රන්ථය සම්පාදනය කරන ලදි. කුරුන්දි විහාරයේ නටබුන් අක්කර සියයක පමණ ප්‍රදේශයක පැතිර ඇත.&quot;'''

&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title=උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය 
 |author= එම්.එච්.සිරිසෝම 
 |volume= pp.42,43
 |language=si
 |isbn = 
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය 
 |author= එම්.එච්.සිරිසෝම 
 |volume= pp.42,43
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
}}
====කේ.සිරිල් මැතිව්ගේ වාර්තා====
​ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික උරුමය සුරක්ෂිත කිරීමෙහි ලා සන්ධිස්ථානයක් සේ සැලකිල්ලට බදුන් විය යුතු වූත්, ජාතික කර්තව්‍යයක් වශයෙන් අගය කළ යුතු වූත් අවස්ථාවක් වන, එවකට පැවති රජයේ කර්මාන්ත හා විද්‍යා කටයුතු පිළිබඳ ගරු අමාත්‍ය, කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් විසින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කරන ලද අභියාචනයේ දී ද&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983)
 |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම
 |volume=
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt; උතුරු පළාත තුළ පිහිටා ඇති මෙම වැදගත් පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙත අවධානය යොමු කර ඇත. එකී අභියාචනය සඳහා එවකට සහකාර පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් වූ එම්. එච්. සිරිසෝම විසින් සකසන ලද ස්ථාන දක්වන
​සිතියමේ 37 කුරුන්දන්කුලම් හා 38 කුරුන්දන් ඌර් යනුවෙන් තන්නිමුරුප්පු වැවත් මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානයත් දක්වා ඇත. මෙම ලේඛනයේ ම කුරුන්දන්මලෙයි යන ශීර්ෂය යටතේ සංක්ෂිප්ත විස්තරයක් ඉදිරිපත් කරනු ලබන අතර එහි දක්වන විස්තරය අනුව &quot;කුරුන්දි විහාරයේ නටබුන් පැතිර ගිය අක්කර 78, රූඩ් 2 සහ පර්චස් 13 ක භූමිභාගය(එවක භූමි ප්‍රමාණය), 1933 මැයි 12 වෙනි දින නිකුත් කරන ලද, අංක 7981 දරන ගැසට් පත්‍රයෙහි පළ කරන ලද නිවේදනයක් මගින් පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ප්‍රදේශයක් වශයෙන් ප්‍රකාශ කොට ඇත.&quot; &lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983)
 |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම
 |volume= pp.17,18
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;මෙම පෞරාණික ප්‍රදේශයේ අනන්‍යතාවය විකෘති කිරීම සඳහා සිරිල් මැතිව්ගේ සමකාලීන අවධියේ දී යම්කිසි අන්තවාදී පිරිසක් විසින් උත්සුක වූ අන්දම මෙම වාර්තාවේ ම ඇතුළත් කර ඇති බවක් එම අභියාචනයේ දැක්වේ.

{{Blockquote 
|text=
'''&quot;​1981 අගෝස්තුවේ දී ජාතිවාදී කලබල පැවති සමයේ හදිසි තත්ත්වයක් ප්‍රකාශයට පත්කොට තිබියදී ඇතැම් පුද්ගලයන් පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ප්‍රදේශයට අවසර නැතුව ඇතුළු වී, පසුව නවීන හින්දු කෝවිලක් බවට පරිවර්තනය කිරීමේ අදහසින්, පැරණි ගල් ගෙයක ඉතිරි වී ගිය ගල් කණු මත උපයෝගී කර ගත් වහලක් තනා තිබිණි. ගල් ගෙය ඇතුළත වියනෙහි කොන්ක්‍රීට් සහිත සිමෙන්ති දමා ත්‍රිශූලයක් ද සවි කොට තිබිණි. කපුරු ආදිය පත්තු කිරීම සඳහා, ත්‍රිශූලය ඉදිරිපස තබා තිබුණේ ගල් පුවරුව පුවත්පතේ ශ්‍රී පාද ලාංඡනය සහිත ගලකි. ත්‍රිශූලයක් සවි කිරීම සඳහා අසල තිබුණු ස්තූප ගොඩනැගිල්ලේ මතුපිට මට්ටම් කොට සිමෙන්ති දමා තිබේ. ඉතා පැරණි බෞද්ධ විහාරයක් තිබුණු ස්ථානයක හින්දු කෝවිලක් තැනීමට ප්‍රයත්නයක් දරා ඇති බව පෙනේ.&quot;'''&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;2022 වසරේ ශ්‍රීලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් සිදුකරන ලද පුරාවිද්‍යා කැණීමේ දී මෙහි දක්වන ලද පැරණි වාස්තු නිර්මාණය බෞද්ධ පිළිමගෙයක් බව කිසිඳු සැකයකින් තොරව තහවුරු වී ඇත.එම කැණීමෙන් පොළොව යට වැළලී තිබිය දී අනාවරණය වී ඇති බුදු පිළිම හා බෝසත් පිළිම මෙන්ම වෙනත් බෞද්ධ පුරාවස්තු වලින් මේ කරුණ නැවත නැවතත් සනාථ වී තිබේ.&lt;/ref&gt;
&lt;br&gt;

{{smaller|{{smaller|({{cite book
 |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983)
 |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම
 |volume= pp.17,18
 |language=si
 |isbn =
}})}}}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983)
 |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම
 |volume= pp.17,18
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;
}}

​එවකට පැවති රජයේ අමාත්‍යවරයෙකු වූ සිරිල් මැතිව්ගේ ප්‍රධානත්වයෙන් සිදු කරන ලද එකී වාර්තාව හේතුවෙන් මෙම පැරණි ප්‍රදේශයේ අනන්‍යතාවය තවදුරටත් විකෘති කිරීම හා කෙලෙසීම වැළකී ඇති අතර ම මෑත කාලීනව එම ප්‍රදේශයේ සිදු වන ආගමික මෙන්ම සාමාජීය සංවර්ධන වැඩකටයුතු සඳහා ප්‍රබල වශයෙන් සහයෝගය දක්වන ලේඛනයක් වශයෙන් ද බලගැන්වී ඇත. 

​එවකට පැවති රජයේ ගරු අමාත්‍යවරයෙකු වූ සිරිල් මැතිව්ගේ ගරු සභාපතිත්වයෙන් යුක්ත ව ගොඩනගන ලද රාජ්‍ය සංස්ථා බෞද්ධ සමිති සම්මේලනයේ ගරු ලේකම් වශයෙන් කටයුතු කළ සාහිත්‍යාචාර්ය, පියසේන එස්. ජයවීර විසින් කුරුන්දි වෙහෙර නැවත ගොඩනැඟීම සඳහා එ දවස් ගත් ක්‍රියාමාර්ගත් එහි දී පැනනැඟී විවිධ බාධාවන් පිළිබඳවත් ඔහු විසින් ම සම්පාදිත &quot;ලක්දිව බෞද්ධ උරුමයේ ජීවමාන සංකේත (වෙහෙරක් සොයා ගිය ගමන)&quot; යන කෘතියේ වැදගත් තොරතුරු ප්‍රමාණයක් අන්තර්ගත වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=ලක්දිව බෞද්ධ උරුමයේ ජීවමාන සංකේත(වෙහෙරක් සොයා ගිය ගමන)
 |author= පියසේන එස්.ජයවීර
 |volume= pp.29-32
 |language=si
 |isbn = }}&lt;/ref&gt;

==වර්තමාන සංරක්ෂණය==
2018.05.16 වන දින කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයට වැඩම කළ ගල්ගමුවේ සාන්තබෝධි නායක ස්වාමීන් වහන්සේගේ මූලිකත්වයෙන් මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය සංරක්ෂණය කිරීමට අවශ්‍ය මූලික අඩිතාලම ආරම්භ විය.එම මස ම 17 වන දින උන්වහන්සේ විසින් පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල්වරයාට කුරුන්දි විහාරය සංරක්ෂණය කිරීමට දැනුවත් කර ඇති අතර 2018.08.09 දින පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල් විසින් වව්නියාව සහකාර පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂවරයා වෙත ලිපියක් යොමු කරමින් ගල්ගමුවේ සාන්තබෝධි හිමියන්ගේ ද සහය ලබා ගනිමින් කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය සංරක්ෂණය කිරීමට අවශ්‍ය වැඩ කටයුතු ආරම්භ කරන ලෙස දන්වා තිබේ.මෙම සංරක්ෂණය කටයුතු සඳහා ප්‍රධාන වශයෙන් මූල්‍යමය දායකත්වය ලබා දී ඇත්තේ බෞද්ධාලෝක පදනමයි.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.322-326
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===කැණීම් කටයුතු අතරතුර ප්‍රදේශයේ හින්දු ජනතාව සහ පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව අතර ඇති වූ මතභේද===

2018.09.04 දින සිට ආරම්භ වූ සංරක්ෂණය වැඩපිළිවෙළ සදහා දිගින් දිගටම ප්‍රදේශයේ හින්දු ජනතාවගේ සහ අන්තවාදී දෙමළ දේශපාලකයන්ගේ බාධා වීම් සිදුව තිබේ.කිහිපවතාවක් මේ සම්බන්ධව ඇතිවූ ගැටලු අධිකරණයේ නඩු ලෙස විභාග වී ඇති අතර මාස කිහිපයකට  පසු ඇණහිට තිබූ පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සංරක්ෂණය කටයුතු ආරම්භ කිරීමට මුලතිව් අධිකරණයේ අවසරය හිමි වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.327-333
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;කෙසේ නමුත් විවිධ හේතූන් නිසා සංරක්ෂණ කටයුතු ආරම්භ කිරීම 2020 වර්ෂය දක්වා කල් ගොස් ඇති අතර,එම වර්ෂයේ සැප්තැම්බරය් මස නැවත සංරක්ෂණය කටයුතු ආරම්භ වන දැනගත් අන්තවාදී දෙමළ පිරිසක් නැවත ගරු අධිකරණයට කුරුන්දි විහාරයේ සංරක්ෂණය කටයුතු ගැන පැමිණිලි කර ඇත. පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන්ගේ කරුණු දැක්වීම මත එම පැමිණිල්ල සාවද්‍ය බවත් නීත්‍යානුකූලව උසාවි නියෝගය අනුව සංරක්ෂණය කටයුතු වන බවටත් ගරු මුලතිව් අධිකරණයේ විනසුරුවරයා තීන්දු කරනු ලැබීය.පසුව පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සීමා නිර්ණය වැනි කටයුතු සිදු වූ අතර කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ මූලික කැණීම් 2021.01.18 දින ආරම්භ වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.333-347
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

පුරාවිද්‍යා කැණීම් වලදී ස්ථූපයේ යූප ගල මතුවීම නිසා ඇතැම් දෙමළ පිරිස් විසින් අනවබෝධය නිසා &quot;අෂ්ඨ තාරා ශිව ලිංගය&quot; ලෙස වැරදියට අර්ථකථනය කොට සමාජ මාධ්‍යට හා ප්‍රසිද්ධ දමිළ මාධ්‍ය හරහා ප්‍රචාරය කර තිබෙන බව වාර්තා වී ඇත.කැණීම් අවසන් වූ පසුව කුරුන්දි ස්ථූපය සංරක්ෂණය කිරීම ආරම්භ වූ අතර 2022 වර්ෂයේ මාර්තු මස දී ප්‍රතිමාගෘහයේ කැණීම් කටයුතු ආරම්භ විය.සංරක්ෂණය කටයුතු නිමවෙමින් පැවති කුරුන්දි ස්ථූපයේ ධාතු නිධානෝත්සවය 2022.06.12 දින ආරම්භ වීමට නියමිතව තිබූ අතර එම උත්සවයට 40 කට ආසන්න දෙමළ අන්තවාදී පිරිසක් උත්සවය පැවත්වෙන ස්ථානයට බලහත්කාරයෙන් ඇතුළුව එය කඩාකප්පල් කර තිබේ.එදින සවස ද යාපනයේ සිට පැමිණි දෙමළ පිරිසක් බස් රථයකින් පැමිණ සංරක්ෂණය කරමින් පැවති ස්ථූපය අසළ විරෝධතාවයක් දක්වා තිබේ.ආරක්ෂක අංශයන් ඔවුන් එම පරිශ්‍රයෙන් ඉවත් කිරීමට උත්සහ කළ ද ඔවුන් බෞද්ධ සැරසිලි ඉවත් කරන තුරු ඉවත් නොවන බවට ප්‍රකාශ කර ඇති බව වාර්තා වේ.ඒ අනුව බෞද්ධ සැරසිලි ඉවත් කළ පසු සවස 6.30 ට පමණ ඔවුන් එම ස්ථානයෙන් පිටත්ව ගොස් තිබේ.කෙසේ නමුත් සමහර අන්තවාදි දෙමළ දේශපාලකයන් සහ අන්තවාදී පිරිස් කුරුන්දි විහාරය පැරණි ශිව කෝවිලක් බව පවසමින් හා ඒ අවට ඉඩම් ගැටලු මූලික කොට සංරක්ෂණය කටයුතු සඳහා බාධා කිරීම් දිගින් දිගටම සිදු විය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.348-365
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

===2022 මුලතිව් අධිකරණයේ මතභේදාත්මක නියෝගය===
වර්ෂ 2022 දී ජූලි මස 14 වන දින මුලතිව් මහේස්ත්‍රාත්වරයා විසින් කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳව විශේෂ තීන්දුවක් ලබා දෙමින් පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ කිසිඳු විමසීමකින් තොරව සංරක්ෂණය වෙමින් පවතින කුරුන්දි ස්ථූපය ගලවා ඉවත් කිරීමට ශ්‍රී ලංකා පොලීසිය වෙත නියෝගයක් ලබා දී තිබේ.සිංහල බෞද්ධයන්ගේ හඳ කම්පාකරවන එම පුවත සමාජ මාධ්‍ය සහ විද්‍යුත් මාධ්‍ය තුළ වේගයෙන් ප්‍රචාරය වූ අතර ඒ කාලසීමාව 2022 අරගල සමය වූ බැවින් මෙය විවිධ පිරිස් ගෝඨාභය රාජපක්ෂ ප්‍රමුඛ ආණ්ඩුව නැවත බලයට ගෙන ඒමේ උත්සාහයක් බවටත්,තවත් සමහරු මෙම ස්ථානය රැකගැනීම වෙනුවෙන් කටයුතු කළයුතු බවටත් තම අදහස් පලකර තිබෙනු දැකගත හැකි විය.ශ්‍රී ලංකා පොලීසිය විසින් නීතිපතිවරයාව මේ පිළිබඳව දැනුවත් කර ඇති අතර 2022 ජූලි මස 19 දින නීතිපතිවරයාගේ උපදෙස් පරිදි මුලතිව් අධිකරණයේ දී එම නඩුව නැවත කැඳවිණි.ඉන්පසු මහේස්ත්‍රාත්වරියා කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ නිරීක්ෂණය චාරිකාවකට එක්ව එහි තත්ත්වය අවබෝධ කරගත් පසු තමන් විසින් මීට පෙර ලබා දී තිබූ නියෝගය අත්හිටුවීමේ නියෝගයක් නිකුත් කරන ලදී.ඒ අනුව නැවතත් කුරුන්දි ස්ථූපය සංරක්ෂණය කිරීමට අවස්ථාව හිමි විණ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= pp.366-367
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;


===2023 පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජනරාල්වරයාගේ හා මුලතිව් මහේස්ත්‍රාත්වරයාගේ ඉල්ලා අස්වීම්===

ඉහත සිදුවීමට පසුව නැවතත් ඇති වූ ගැටලු කිහිපයක් මත සංරක්ෂණය කටයුතු අත්හිටුවීමට නියෝග ලැබුණු අතර එම නියෝග අවසන් වී නැවත සංරක්ෂණය කටයුතු සඳහා අවසර හිමිව ඇත්තේ 2022 නොවැම්බර් මස දීය.උතුරු පළාත් ප්‍රධාන සංඝනායක පූජ්‍ය ගල්ගමුවේ සාන්තබෝධි නායක ස්වාමීන් වහන්සේගේ අනුශාසනා මත,දහසක් බාධක ගැටලු මැද 2018 මැයි මස දී ආරම්භ කළ කුරුන්දි පුදබිමේ කැණීම් සහ සංරක්ෂණය කටයුතු නොකඩවා සිදුකරමින් පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව,ශ්‍රී ලංකා රජරට විශ්වවිද්‍යාලය,ආරක්ෂක අංශ එක්ව සහ බෞද්ධාලෝක පදනමේ මූල්‍ය දායකත්වයෙන් 2023 මාර්තු මස 17 දින කුරුන්දි ස්ථූපයේ සංරක්ෂණ කටයුතු නිල වශයෙන් අවසන් කරනු ලැබීය.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.389
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

කෙසේ නමුත් මාස කිහිපයකට පසු කුරුන්දි විහාරය හා වෙනත් මතභේදාත්මක සිදුවීම් සම්බන්ධ නඩු කිහිපයක් හේතුවෙන් තමාට විවිධ විවිධ පාර්ශව මඟින් පීඩන එල්ලවන බව පවසමින් මුලතිව් මහේස්ත්‍රාත්වරියා වන ටී.සරවනරාජා මහතා 2023 සැප්තැම්බර් මස  ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්වී විදේශගත වූ බව වාර්තා වී තිබේ.&lt;ref&gt;https://ceylontoday.lk/2023/09/30/mullaitivu-district-judges-sudden-resignation-creates-controversy/{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.dailymirror.lk/print/breaking-news/Mullaitivu-District-Judge-resigns/108-268166&lt;/ref&gt;

එසේම පුරාවිද්‍යා භූමියේ සීමා මායිම් ලකුණු කිරීම සහ අවට ජනතාව අනවසරයෙන් ඉඩම් අත්පත් කරගැනීම්&lt;ref group=&quot;සවිස්තර&quot;&gt;දෙමළ ජනතාව එම ඉඩම් ඔවුන්ගේ අයිතිය සහිත බව පෙන්වන නමුත් වන සංරක්ෂණ දෙපාර්තමේන්තුවට අයිතිය ඇති ඉඩම් ප්‍රමාණයක් &lt;/ref&gt; ආදිය ඇතුළව කුරුන්දි විහාරය මූලික කොට පැන නැගී ඇති ගැටලු පිළිබඳව සාකච්ඡාවක් 2023 ජුනි මස එවක අන්තර්වාර රජයේ ජනාධිපති වූ [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] , දෙමළ දේශපාඥයන් සහ පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන් සම්බන්ධ වී ජනාධිපති ලේකම් කාර්යාලයේ දී පැවැත්විණ.රනිල් වික්‍රමසිංහ අන්තර්වාර ජනාධිපතිවරයා නව පුරාවිද්‍යා සීමාවට අයත්වන ඉඩම් අක්කර 279 න් අක්කර 79 ක් නැවත ප්‍රදේශයේ ජනතාවට ලබාදෙන ලෙස පවසා ඇති අතර එවක පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල් වරයා වූ අනුර මනතුංග මහතා එම භූමියේ ඇති පුරාවිද්‍යා වටිනාකම හේතුවෙන් පුරාවිද්‍යා ආඥා පනත අනුව එසේ කල නොහැකි බව පෙන්වා දී ඇත.නමුත් දිගින් දිගටම ගැටලුකාරී ලෙස ගිය මෙම සාකච්ඡාවේ එක් අවස්ථාවක අන්තර්වාර රජයේ ජනාධිපති [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] &quot;ඔයා හදන්නේ මට ඉතිහාසය උගන්නන්නද?නැත්නම් මම ඔයාට උගන්වන්න ද?&quot; යනුවෙන් පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජනරාල් වරයා දෝෂදර්ශනයට ලක් කර තිබේ.එසේම අක්කර 279 ක පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය ගැන පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන් කරුණු දක්වන විට, &quot; ඇයි අක්කර 279 ක් ඕන?ඒක මහාවිහාරයට වඩා ලොකුද?මහා විහාරය,ජේතවනාරාමය සහ අභයගිරිය තුනම අක්කර 100 ක් ගන්නේ නැහැ &quot; යැයි [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] තම අදහසක් දකවමින් විරෝධය දක්වා තිබේ.මෙම සිදුවීමෙන් පසු දින පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල් මහාචාර්ය අනුර මනතුංග මහතා සිය ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්විය.&lt;ref&gt;{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=https://sinhala.mawratanews.lk/exclusive/director-general-of-archeology-professor-anura-manatunga-resigns/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260323070056/https://sinhala.mawratanews.lk/exclusive/director-general-of-archeology-professor-anura-manatunga-resigns/ |access-date=2026-02-20 |archive-date=2026-03-23}}&lt;/ref&gt;මීට පෙර ද,කුරුන්දි විහාරයේ කැණීම් ආරම්භ කළ මුල් අවස්ථාවේ දී එනම් 2018 දී ද එවකට අග්‍රාමාත්‍ය වූ [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] විසින් එවක පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජනරාල් වරයා වූ මහාචාර්ය [[පී.බී.මණ්ඩාවල]] මහතා වෙත ලිපියක් යවමින් එහි සංරක්ෂණ කටයුතු නවතා දමන ලෙස ලිඛිතව දැනුවත් කර තිබුණු බව ද වාර්තා වේ.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) 
 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන 
 |volume= p.333 
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}&lt;/ref&gt;

==වෙනත් ලිපි==
*[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]]
*[[ශ්‍රී ලංකාවේ මහායාන ආභාෂය ලද පැරණි බෞද්ධ ආරාම (පබ්බතාරාම)]]
*[[වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය]]
*[[කදුරුගොඩ විහාරය]]
*[[නාගදීප පුරාණ විහාරය]]
*[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]]
*[[සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය]]

==උපුටාගැනීම්==
{{Reflist|group=උපුටාගැනීම}}

==පැහදිලි කිරීම්==
&lt;references group=&quot;සවිස්තර&quot; /&gt;

==බාහිර සබැඳි==
*  [https://www.youtube.com/watch?v=jeqVchnZGG4 කුරුන්දි රජ මහා විහාරය පිළිබඳව වාර්තා වැඩසටහන]

==මූලාශ්‍ර==
*{{cite book
 | last = ඤාණානන්ද 
 |first = කිරිබත්ගොඩ 
 |title = මහාවංශය,ප්‍රථම භාගය 
 |publisher = මහාමේඝ ප්‍රකාශකයෝ
 |year = 2020
 |isbn = 978-955-687-185-2
 |language = si
}}
*{{cite book
 | last = ඤාණානන්ද 
 |first = කිරිබත්ගොඩ 
 |title = මහාවංශය,ද්විතීය භාගය 
 |publisher = මහාමේඝ ප්‍රකාශකයෝ
 |year = 2020
 |isbn = 978-955-687-182-1
 |language = si
}}
*{{cite book
 |last=  සුමේධ වීරවර්ධන 
|first= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල 
 |title=කුරුන්දි විහාරවංසය
 |publisher = සරසවි ප්‍රකාශකයෝ 
 |year=2023
 |language=si
 |isbn =978-955-31-2854-6}}

==වැඩිදුර කියවීම==
*කුරුන්දි විහාර වංසය
*පෞරාණික ස්ථාන හා ස්මාරක,මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය&lt;ref&gt; {{cite book
 |title=පෞරාණික ස්ථාන හා ස්මාරක,මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය
 |author= එම්.වී.ජී.කල්ප අසංග හා අයි.පී.එස්.නිශාන්ත(2018)
 |volume= 
 |language=si
 |isbn =}} &lt;/ref&gt;

== යොමු ==
{{reflist}}

{{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}}
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]]</text>
      <sha1>72ry3znrllxgbjmkjxwpdqhnuygq03z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>එතන්බුටෝල්/අයිසෝනියාසිඩ්/රයිෆැම්පිසින්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192376</id>
    <revision>
      <id>803649</id>
      <parentid>796926</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T14:56:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CeylonChingu</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <origin>803649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4112" sha1="6r8psh61lk06jyeppedsyzx2vdf1jie" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව බෙහෙත්
|drug_name        =

&lt;!-- Combo data --&gt;
|type             =combo
|component1       =Ethambutol
|class1           =ක්ෂය රෝග මර්දන ඖෂධ
|component2       =Isoniazid
|class2           =ක්ෂය රෝග මර්දන ඖෂධ
|component3       =Rifampicin
|class3           =ක්ෂය රෝග මර්දන ඖෂධ

&lt;!-- Names --&gt;
|tradename        =
|synonyms         =
|IUPAC_name       =

&lt;!-- Clinical data --&gt;
|pregnancy_AU     =&lt;!-- A/B1/B2/B3/C/D/X --&gt;
|pregnancy_US     =
|pregnancy_category=
|routes_of_administration=
|Drugs.com        =
|MedlinePlus      =

&lt;!-- Legal data --&gt;
|legal_AU         =&lt;!-- S2, S3, S4, S5, S6, S7, S8, S9 or Unscheduled--&gt;
|legal_CA         =&lt;!-- OTC, Rx-only, Schedule I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII --&gt;
|legal_UN         =&lt;!-- N I, II, III, IV / P I, II, III, IV--&gt;
|legal_UK         =&lt;!-- GSL, P, POM, CD, CD Lic, CD POM, CD No Reg POM, CD (Benz) POM, CD (Anab) POM or CD Inv POM --&gt;
|legal_US         =&lt;!-- OTC / Rx-only / Schedule I, II, III, IV, V --&gt;
|legal_status     =
}}
'''එතම්බුටෝල්/අයිසෝනියාසිඩ්/රයිෆැම්පිසින්''', '''එතම්බුටෝල්/අයිසෝනියාසිඩ්/රයිෆැම්පින්''' ලෙසද හැඳින්වේ, එය [[ක්‍ෂය රෝගය|ක්ෂය රෝගයට]] ප්‍රතිකාර කිරීම සඳහා භාවිතා කරන ස්ථාවර මාත්‍රා සංයෝජන ඖෂධයකි.&lt;ref name=&quot;WHO2008&quot; /&gt; එහි එතම්බුටෝල්, අයිසෝනියාසයිඩ් සහ රයිෆැම්පිසින් අඩංගු වේ.&lt;ref name=&quot;WHO2008&quot; /&gt; එය වෙනත් ක්ෂය රෝග මර්දන ඖෂධ සමඟ හෝ සමඟ භාවිතා කරයි.&lt;ref name=&quot;WHO2008&quot; /&gt; එය මුඛයෙන් ගනු ලැබේ.&lt;ref name=&quot;WHO2008&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|title=WHO Model Formulary 2008|url=https://archive.org/details/whomodelformular00unse|year=2009|isbn=9789241547659|vauthors=((World Health Organization))|veditors=Stuart MC, Kouimtzi M, Hill SR|hdl=10665/44053|author-link=World Health Organization|publisher=World Health Organization|page=[https://archive.org/details/whomodelformular00unse/page/142 142]}}&lt;/ref&gt; අතුරු ආබාධ යනු යටින් පවතින ඖෂධ වල බලපෑමයි.&lt;ref name=&quot;WHO2008&quot; /&gt; ළමුන්ට ලබා දීම සුදුසු නොවිය හැකිය.&lt;ref name=&quot;WHO2008&quot; /&gt;

එය ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානයේ අත්‍යවශ්‍ය ඖෂධ ලැයිස්තුවේ ඇත.&lt;ref name=&quot;WHO21st&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|vauthors=((World Health Organization))|title=World Health Organization model list of essential medicines: 21st list 2019|year=2019|hdl=10665/325771|author-link=World Health Organization|publisher=World Health Organization|location=Geneva|id=WHO/MVP/EMP/IAU/2019.06. License: CC BY-NC-SA 3.0 IGO|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; [[සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල්|සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල]] තොග මිල මසකට ඇමරිකානු ඩොලර් 6.74 සිට 16.13 දක්වා වේ.&lt;ref name=&quot;ERC2014&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Rifampicin + Isoniazid + Ethambutol|url=http://mshpriceguide.org/en/single-drug-information/?DMFId=1100&amp;searchYear=2014|website=International Drug Price Indicator Guide|access-date=8 December 2016|archive-date=19 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190119174410/http://mshpriceguide.org/en/single-drug-information/?DMFId=1100&amp;searchYear=2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== ආශ්‍රිත ==
&lt;references /&gt;
[[ප්‍රවර්ගය:අත්‍යවශ්‍ය ඖෂධ]]
[[ප්‍රවර්ගය:Translated from MDWiki]]</text>
      <sha1>6r8psh61lk06jyeppedsyzx2vdf1jie</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:අත්‍යවශ්‍ය ඖෂධ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>192377</id>
    <revision>
      <id>803647</id>
      <parentid>786309</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T14:54:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CeylonChingu</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <origin>803647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="144" sha1="i7wo6pokmg5yacrwosk0ky28wi4pyoj" xml:space="preserve">[[ප්‍රවර්ගය:වෛද්‍යවේදය]]
[[ප්‍රවර්ගය:වෛද්‍යවේදය ද්වාරය]]</text>
      <sha1>i7wo6pokmg5yacrwosk0ky28wi4pyoj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>803648</id>
      <parentid>803647</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T14:56:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CeylonChingu</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <origin>803648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="301" sha1="lytdofz3ep0xiux6gitepo2t9ifiqce" xml:space="preserve">ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානයේ [[WHO AWaRe|අත්‍යවශ්‍ය ඖෂධ ආදර්ශ ලැයිස්තුව]]

[[ප්‍රවර්ගය:වෛද්‍යවේදය]]
[[ප්‍රවර්ගය:වෛද්‍යවේදය ද්වාරය]]</text>
      <sha1>lytdofz3ep0xiux6gitepo2t9ifiqce</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>හීරොඩීස් ඇටිකස්ගේ ඕඩියනය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194988</id>
    <revision>
      <id>803643</id>
      <parentid>792603</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T13:02:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>803643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5174" sha1="gvqqffqg2ewwb8a7qc51gfnmr78iuhb" xml:space="preserve">
&lt;templatestyles src=&quot;Module:Message box/ambox.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{අමතර මූලාශ්‍ර අවශ්‍යයි|date=January 2021}}{{තොරතුරුකොටුව ගොඩනැගිල්ල
| name = හීරොඩීස් ඇටිකස්ගේ ඕඩියනය (හීරෝඩියන්)
| native_name = Ωδείο Ηρώδου του Αττικού (Ηρώδειο)
| native_name_lang = ග්‍රීක
| former_names = 
| alternate_names = හීරෝඩ් ඇටිකස් ඕඩියනය / ඕඩියම
| image = Odeon of Herodes Atticus (34580450331).jpg
| caption = 
| map_caption = 
| altitude = 
| building_type = ඕඩියනය
| architectural_style = [[සම්භාව්‍ය ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය|සම්භාව්‍ය]]
| owner = 
| location = 
| address = [[ඩයනයිසියු ඒරියෝපැගිටූ වීදිය]]
| location_town = [[ඇතන්ස්]]
| location_country = [[ග්‍රීසිය]]
| coordinates = {{coord|37.970756|N|23.724444|E|type:landmark_region:GR_scale:2000|}}
| groundbreaking_date = 
| inauguration_date = 
| completion_date = ක්‍රි.ව. 161
| renovation_date = 1950
| height = 
| architectural = 
| tip = 
| roof = ක්‍රි.ව. 267 දී විනාශ විය
| top_floor = 
| other_dimensions = 
| floor_count = 3
| floor_area = 
| seating_type = ගල් බංකු
| seating_capacity = 5,000
| architect = 
| main_contractor = [[හීරොඩීස් ඇටිකස්]]
}}

'''හීරොඩීස් ඇටිකස්ගේ ඕඩියනය''' ( {{Langx|el|Ωδείο Ηρώδου του Αττικού}}   ; '''හීරෝඩියන්''' හෝ '''හීරෝඩියොන්''' ලෙසද හැඳින්වේ;  {{Langx|el|Ηρώδειο|links=no}} ) යනු ග්‍රීසියේ [[ඇතන්ස් හි ඇක්‍රොපොලිසය|ඇතන්ස්හි ඇක්‍රොපොලිස්]] හි නිරිතදිග බෑවුමේ පිහිටා ඇති ශෛලමය ග්‍රීක රඟහලකි  . ගොඩනැගිල්ල ක්‍රි.ව. 161 දී නිම කරන ලද අතර පසුව 1950 දී ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී.

== පුරාතන කාලය ==
මෙය ක්‍රි.ව. 161 දී කථික හීරොඩීස් ඇටිකස් විසින් ඔහුගේ රෝම බිරිඳ වන ඇස්පේෂියා ඇනියා ‍රෙජිලා සිහි කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද අතර ඔහුගේ ත්‍යාගශීලීත්වයේ සංකේතයක් ලෙස නගරයට තෑග්ගක් ලෙස නිර්මාණය කරන ලදී. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Norwich |first=John Julius |url=https://www.google.com/books/edition/The_World_Atlas_of_Architecture/LnlUPQAACAAJ?hl=en |title=The World Atlas of Architecture |date=1988 |publisher=Portland House |isbn=978-0-517-66875-7 |pages=149 |language=en}}&lt;/ref&gt; එය මුලින් තට්ටු තුනක ගල් ඉදිරිපස බිත්තියක් සහ මිල අධික ලෙබනන් කිහිරි දැව වලින් සාදන ලද ලී වහලක් සහිත බෑවුම් සහිත [[නාට්‍ය කලාව|රඟහලක්]] විය.

== ආශ්‍රේයයන් ==
&lt;references /&gt;

== බාහිර සබැඳි ==
{{කොමන්ස් ප්‍රවර්ගය-පේළිගත}}

* [https://web.archive.org/web/20230202121259/https://athensbylocals.com/odeon-herodes-atticus/ හෙරෝඩ්ස් ඇටිකස්ගේ ඕඩියන්: ඉතිහාසය, ස්ථානය, සංචාරය කළ යුතු ආකාරය සහ කවදාද. ඉංග්‍රීසියෙන් පෙළ, ඡායාරූප.]
* [http://odysseus.culture.gr/h/3/gh351.jsp?obj_id=2409 ඇක්‍රොපොලිස් හි දකුණු බෑවුම] සහ [http://odysseus.culture.gr/h/2/gh251.jsp?obj_id=6622 රඟහලම], හෙලනික් සංස්කෘතික අමාත්‍යාංශය.
* [https://www.youtube.com/watch?v=6zksTyNKjQI වීඩියෝව: 1994 දී මවුරෝ බොලොග්නිනි විසින් අධ්‍යක්ෂණය කරන ලද ඔඩියන් ඔෆ් හෙරොඩ්ස් ඇටිකස් හි හැරිස් ඇලෙක්සියෝගේ රංගනය; මෙම වීඩියෝවේ ප්‍රසංගයට දින කිහිපයකට පෙර මියගිය මනෝස් හඩ්ජිඩකිස් සමඟ ඇයගේ සහයෝගීතාවයට කැප වූ කොටසකි.]
{{Landmarks in Athens}}{{Acropolis of Athens}}{{අධිකාරී පාලනය}}
[[ප්‍රවර්ගය:Pages using gadget WikiMiniAtlas]]</text>
      <sha1>gvqqffqg2ewwb8a7qc51gfnmr78iuhb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>නව-සම්භාව්‍යවාදය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>195724</id>
    <revision>
      <id>803675</id>
      <parentid>797011</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T21:36:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261105) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>803675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14540" sha1="3bp4m1hx75ydawo5a6m7iswhsxh24s3" xml:space="preserve">{{Short description|බටහිර සංස්කෘතික ව්‍යාපාරය}}
{{for|සංගීතමය ව්‍යාපාරය|නව-සම්භාව්‍යවාදය (සංගීතය)}}
{{Infobox art movement
|name = නව-සම්භාව්‍යවාදය
|image = {{photomontage
|photo1a = Psyche revived by cupid's kiss, Paris 2 October 2011 002.jpg
|photo2a = Cupid driving a chariot pulled by griffins, by Michelangelo Maestri, c.1800, unknown media or location.jpg
|photo3a = Parc et Château de Rambouillet (50029592691).jpg
|photo4a = Pair of Spindle Vases - OA 11090 - Louvre (02).jpg
|size = 250
|color_border = #AAAAAAAA
|color = #F9F9F9F9
|yearsactive = 18වන සියවසේ මැද, සහ 1860 අවට කාලයේ වියැකී යන්නට විය
|countries = බටහිර ලෝකය
}}
|caption = Top: ''[[Psyche Revived by Cupid's Kiss]]'', by [[Antonio Canova]], 1787, marble, [[Louvre]]&lt;br/&gt;Second: ''Cupid Driving a Chariot Pulled by Griffins'', by [[Michelangelo Maestri]], {{circa}} 1800&lt;br/&gt;Third: Napoleon's bath of the [[Château de Rambouillet]], [[Rambouillet]], France, painted by Godard and Jean Vasserot, 1806&lt;br/&gt;Bottom: Detail with swans and [[rinceau]]x on a vase; produced by [[Antoine Béranger]], [[Alexandre-Théodore Brongniart]], and the [[Sèvres Porcelain Manufactory]], hard-paste porcelain with gilded bronze mounts, Louvre
}}
{{Classicism}}
'''නව සම්භාව්‍යවාදය''', '''නව-සම්භාව්‍යවාදය''' ලෙසද උච්චාරණය කරන ලද අතර, සම්භාව්‍ය පෞරාණිකත්වයේ කලාව හා සංස්කෘතියෙන් ආභාෂය ලබා ගත් අලංකාර සහ [[දෘශ්‍ය කලා]], [[සාහිත්‍යය|සාහිත්‍ය]], [[නාට්‍ය කලාව|රංග කලාව]], සංගීතය සහ [[ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය]] තුළ බටහිර සංස්කෘතික ව්‍යාපාරයක් ලෙස මතු විය. නව සම්භාව්‍යවාදය [[රෝමය (නගරය)|රෝමයේ]] උපත ලැබුවේ, පොම්පෙයි සහ හර්කියුලේනියම් නැවත සොයා ගැනීමේදී ජොහාන් ජෝකිම් වින්කල්මන්ගේ ලේඛන නිසාය. යුරෝපීය කලා සිසුන්ගේ පරම්පරාවක් ඔවුන්ගේ මහා සංචාරය අවසන් කර අලුතින් සොයා ගන්නා ලද ග්‍රීක-රෝම පරමාදර්ශ සමඟ ඉතාලියේ සිට ඔවුන්ගේ මව් රටවලට ආපසු යාමත් සමඟ එහි ජනප්‍රියතාවය යුරෝපය පුරා ව්‍යාප්ත විය. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Stevenson |first=Angus |url={{Google books|id=anecAQAAQBAJ|plainurl=y|page=1189 |keywords=|text=}} |title=Oxford Dictionary of English |date=2010-08-19 |publisher=OUP Oxford |isbn=9780199571123}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Kohle |first=Hubertu. |date=August 7, 2006 |title=The road from Rome to Paris. The birth of a modern Neoclassicism |url=https://archiv.ub.uni-heidelberg.de/artdok/978/ |publisher=Jacques Louis David. New perspectives}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Baldick&quot;&gt;{{Cite encyclopedia |year=2015 |title=The Oxford Dictionary of Literary Terms |publisher=Oxford University Press |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780198715443.001.0001/acref-9780198715443 |author-link=Chris Baldick |edition=4th |format=Online Version |isbn=9780191783234}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Greene&quot;&gt;{{Cite encyclopedia |year=2012 |title=The Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, NJ |url={{Google books|id=uKiC6IeFR2UC|plainurl=y|page=|keywords=|text=}} |editor-last=Greene |editor-first=Roland |editor-link=Roland Greene |edition=4th rev. |isbn=978-0-691-15491-6}}&lt;/ref&gt; ප්‍රධාන නව සම්භාව්‍ය ව්‍යාපාරය 18 වන සියවසේ ආලෝකනයේ යුගයෙන් මතු වූ අතර, 19 වන සියවසේ මුල් භාගයේ සිට මැද භාගය දක්වා එහි උච්චතම අවස්ථාවට ළඟා වූ අතර අවසානයේ රොමෑන්ටිකවාදය සමඟ තරඟ කළේය. ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය තුළ, ශෛලිය 19, 20 සහ 21 වන සියවස් පුරා පැවතුණි. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=2023-06-01 |title=Neoclassical architecture {{!}} Definition, Characteristics, Examples, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/art/Neoclassical-architecture |access-date=2023-07-30 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Classical / Classical Revival / Neo-Classical: an architectural style guide |url=https://www.architecture.com/knowledge-and-resources/knowledge-landing-page/classical-classical-revival-neo-classical |access-date=2023-07-30 |website=www.architecture.com}}&lt;/ref&gt;

[[දෘශ්‍ය කලා|දෘශ්‍ය කලාවන් තුළ]] යුරෝපීය නව සම්භාව්‍යවාදය ආරම්භ වූයේ {{Circa|1760}}ප්‍රමුඛ රොකෝකෝ ශෛලියට ප්‍රතිවිරුද්ධව ය. එකල  රොකෝකෝ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය ප්‍රභාව, විසිතුරු බව සහ අසමමිතිය අවධාරණය කරන්නට විය; නව සම්භාව්‍ය ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය පදනම් වී ඇත්තේ සරල බව සහ සමමිතිය පිළිබඳ මූලධර්ම මත වන අතර ඒවා පුරාණ රෝමයේ සහ පුරාණ ග්‍රීසියේ කලාවන්හි ගුණාංග ලෙස සලකනු ලැබූ අතර 16 වන සියවසේ [[පුනරුදය|පුනරුද සම්භාව්‍යවාදයෙන්]] කෙලින්ම ආභාසය ලැබී ය. සෑම &quot;නව&quot;-සම්භාව්‍ය ව්‍යාපාරයක්ම එයට ලබා ගත හැකි සම්භාව්‍ය පරාසයන් අතරින් සමහර මූලාකෘති තෝරා ගන්නා අතර අනෙක් ඒවා නොසලකා හැර තිබෙර්. 1765 සහ 1830 අතර, නව සම්භාව්‍ය යෝජකයින් - ලේඛකයින්, කථිකයන්, අනුග්‍රාහකයින්, එකතුකරන්නන්, කලාකරුවන් සහ මූර්ති ශිල්පීන් - [[ෆීඩියස්|ෆිඩියස්]] හා සම්බන්ධ කලාත්මක පරම්පරාව පිළිබඳ ''අදහසකට'' උපහාර දැක්වීය, නමුත් ඔවුන් සැබවින්ම වැළඳගත් මූර්ති නිදර්ශක හෙලනිස්තික මූර්තිවල රෝම පිටපත් වීමට ඉඩ තිබුණි. ඔවුන් [[පුරාතන ග්‍රීක|පුරාණ ග්‍රීක]] කලාව සහ පසුකාලීන පුරාණ කාලයේ කෘති යන දෙකම නොසලකා හැරියහ. රොබට් වුඩ්ගේ ''The Ruins of Palmyra'' හි කැටයම් හරහා පුරාණ පැල්මයිරා හි &quot;රොකෝකෝ&quot; කලාව සොයා ගැනීම හෙළිදරව්වක් ලෙස පැමිණියේය. ග්‍රීසිය බොහෝ දුරට ගවේෂණය නොකළ සහ [[ඕටමන් අධිරාජ්‍යය|ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යයේ]] භයානක ප්‍රදේශයක් ලෙස සලකනු ලැබූ බැවින්, නව සම්භාව්‍යවාදීන් ග්‍රීක ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය පිළිබඳ අගය කිරීම ප්‍රධාන වශයෙන් මැදිහත් වූයේ චිත්‍ර සහ [[කැටයම් කැපීම|කැටයම්]] හරහා වන අතර ඒවා සියුම් ලෙස සුමට කර විධිමත් කරන ලද, &quot;නිවැරදි කරන ලද&quot; සහ &quot;ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද&quot; ග්‍රීසියේ ස්මාරක, සෑම විටම සවිඥානිකව නොවේ.

ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයේ සහ අලංකාරකරණ කලාවේ නව සම්භාව්‍යවාදයේ දෙවන අදියරක් වන අධිරාජ්‍ය ශෛලිය, නැපෝලියන් යුගයේ ඇරඹි අතර, [[පැරිස්|පැරිසිය]] එහි සංස්කෘතික මධ්‍යස්ථානය විය. විශේෂයෙන් ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයේ පමණක් නොව, අනෙකුත් ක්ෂේත්‍රවල ද, නව සම්භාව්‍යවාදය 19 වන සියවසේ මුල් භාගයෙන් පසුව බොහෝ කලකට පසුව බලවේගයක් ලෙස පැවතුනි, විශේෂයෙන් එක්සත් ජනපදය හා රුසියාව තුළ 20 වන සහ 21 වන සියවස්වල පවා වරින් වර පුනර්ජීවනයේ රැළි ඇති විය. &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[විකිපීඩියා:තහවුරු කිරීමක් අවශ්‍යයි|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (July 2023)&quot;&gt;උපුටා දැක්වීම අවශ්‍යයි&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

== සටහන් ==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}

== ආශ්‍රේයයන් ==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}
* {{උපන්‍යාස පොත |last=Bailey |first=Gauvin Alexander |title=Baroque &amp; Rococo |date=2012 |publisher=Phaidon |isbn=978-0-7148-5742-8}}
* {{උපන්‍යාස පොත |last=Celac |first=Mariana |title=Bucharest Architecture – an annotated guide |last2=Carabela |first2=Octavian |last3=Marcu-Lapadat |first3=Marius |publisher=Order of Architects of Romania |year=2017 |isbn=978-973-0-23884-6}}
* {{උපන්‍යාස පොත |last=Clark |first=Kenneth |author-link=Kenneth Clark |title=The Romantic Rebellion: Romantic versus Classic Art |url=https://archive.org/details/romanticrebellio0000clar_m2o6 |publisher=Omega |year=1976 |isbn=0-86007-718-7}}
* {{උපන්‍යාස පොත |last=de Martin |first=Henry |title=Le Style Louis XVI |publisher=Flammarion |year=1925 |language=fr}}
* {{උපන්‍යාස පොත |last=Fortenberry |first=Diane |url=https://books.google.com/books?id=YsxDswEACAAJ |title=The Art Museum |date=2017 |publisher=Phaidon Press |isbn=978-0-7148-7502-6 |edition=Revised |location=London |access-date=2021-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423220204/https://books.google.com/books?id=YsxDswEACAAJ |archive-date=2021-04-23 |url-status=live}}
* {{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Gontar |first=Cybele |date=October 2003 |title=Neoclassicism |url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/neoc_1/hd_neoc_1.htm |publisher=The Metropolitan Museum of Art |location=New York}}
* {{උපන්‍යාස පොත |last=Hodge |first=Susie |title=The Short Story of Architecture |url=https://archive.org/details/shortstoryofarch0000hodg |date=2019 |publisher=Laurence King Publishing |isbn=978-1-7862-7370-3 |language=en}}
* {{උපන්‍යාස පොත |last=Hopkins |first=Owen |title=Architectural Styles: A Visual Guide |date=2014 |publisher=Laurence King |isbn=978-178067-163-5 |language=en}}
* {{උපන්‍යාස පොත |last=Honour |first=Hugh |author-link=Hugh Honour |title=Neo-classicism. Style and Civilisation |publisher=Penguin |year=1968}}. Reprinted 1977.
* {{උපන්‍යාස පොත |last=Hunt |first=Lynn |title=From the Royal to the Republican Body: Incorporating the Political in Seventeenth- and Eighteenth-Century France |url=https://archive.org/details/fromroyaltorepub0000unse |publisher=University of California Press |year=1998 |isbn=9780520208070 |editor-last=Melzer |editor-first=Sara E. |chapter=Freedom of Dress in Revolutionary France |editor-last2=Norberg |editor-first2=Kathryn}}
* {{උපන්‍යාස පොත |title=Architecture The Whole Story |date=2014 |publisher=Thames &amp; Hudson |isbn=978-0-500-29148-1 |editor-last=Jones |editor-first=Denna |language=en}}
* {{උපන්‍යාස පොත |last=Lăzărescu |first=Cezar |title=Arhitectura Românească în Imagini |last2=Cristea |first2=Gabriel |last3=Lăzărescu |first3=Elena |publisher=Editura Meridiane |year=1972 |language=ro}}
* {{උපන්‍යාස පොත |last=Novotny |first=Fritz |author-link=Fritz Novotny |title=Painting and Sculpture in Europe, 1780–1880 |edition=2nd (reprinted 1980)}}
* {{උපන්‍යාස පොත |last=Rifelj |first=Carol De Dobay |url=https://books.google.com/books?id=fFdBoGMJktgC |title=Coiffures: Hair in Nineteenth-Century French Literature and Culture |publisher=University of Delaware Press |year=2010 |isbn=9780874130997}}

{{කොමන්ස් ප්‍රවර්ගය}}{{Western art movements}}{{Revivals}}{{අධිකාරී පාලනය}}

[[ප්‍රවර්ගය:කලා ක්‍ෂේත්‍රය තුළ 19 වන සියවස]]
[[ප්‍රවර්ගය:Articles using infobox templates with no data rows]]</text>
      <sha1>3bp4m1hx75ydawo5a6m7iswhsxh24s3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සිවිල් සේවය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>196125</id>
    <revision>
      <id>803640</id>
      <parentid>797687</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T12:13:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>803640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5560" sha1="1oykxjz7y6ewdvujnecoij8j43ln9pz" xml:space="preserve">'''ශ්‍රී ලංකා පරිපාලන සේවය (SLAS)''', අතීතයේ '''ලංකා සිවිල් සේවය (CCS)''' ලෙස හැඳින්වුණු අතර, එය ශ්‍රී ලංකාවේ රාජ්‍ය පරිපාලන ව්‍යුහයේ ප්‍රධානතම සහ ඉහළම නිලධාරි මණ්ඩලය වේ. මෙරට රාජ්‍ය ප්‍රතිපත්ති ක්‍රියාත්මක කිරීම සහ දිස්ත්‍රික්, ප්‍රාදේශීය මෙන්ම අමාත්‍යාංශ මට්ටමින් පාලන කටයුතු මෙහෙයවීම සිදුවන්නේ මෙම සේවාව මඟිනි.[[www.psc.gov.lk]]

ශ්‍රී ලංකාවේ සිවිල්/පරිපාලන සේවයට ඇතුළත් වීම සහ එහි ව්‍යුහය පිළිබඳ ප්‍රධාන තොරතුරු මෙසේය:  [https://web.archive.org/web/20260814144733/https://pubad.gov.lk/]

== 1. බඳවා ගැනීමේ ක්‍රියාවලිය ==

*
* '''විවෘත තරඟ විභාගය:''' ශ්‍රී ලංකා විභාග දෙපාර්තමේන්තුව මඟින් වසරකට වරක් හෝ අවශ්‍යතාවය පරිදි පවත්වන &quot;ශ්‍රී ලංකා පරිපාලන සේවයේ (SLAS) III ශ්‍රේණියට බඳවා ගැනීමේ විවෘත තරඟ විභාගය&quot; ලියා සමත් විය යුතුය.
* '''සම්මුඛ පරීක්ෂණය:''' විභාගයෙන් ඉහළම ලකුණු ලබන අපේක්ෂකයින් ව්‍යුහගත සම්මුඛ පරීක්ෂණයකට කැඳවනු ලැබේ.
* '''සුදුසුකම්:''' අයදුම්කරුවන් විශ්වවිද්‍යාල ප්‍රතිපාදන කොමිෂන් සභාව (UGC) විසින් පිළිගත් විශ්වවිද්‍යාලයකින් ලබාගත් ඕනෑම උපාධියක් සපුරා තිබිය යුතුය. වයස සාමාන්‍යයෙන් අවුරුදු 22 ත් 28 ත් අතර විය යුතුය.
*

== 2. විභාග ව්‍යුහය ==
ලිඛිත විභාගය ප්‍රධාන ප්‍රශ්න පත්‍ර කිහිපයකින් සමන්විත වේ:

*
* සාමාන්‍ය බුද්ධිය (IQ)
* කළමනාකරණ අභියෝග්‍යතාවය
* සිංහල හෝ දෙමළ භාෂා ප්‍රවීණතාවය
* ඉංග්‍රීසි භාෂාව
* සාමාන්‍ය දැනුම (දේශපාලන, ආර්ථික, සමාජීය සහ ජාත්‍යන්තර ප්‍රවණතා) [5] 
*

== 3. සේවා ව්‍යුහය සහ තනතුරු ==
ශ්‍රී ලංකා පරිපාලන සේවය ප්‍රධාන ශ්‍රේණි 3 කින් සමන්විත වේ:

*
* '''III ශ්‍රේණිය (Grade III):''' ආරම්භක ශ්‍රේණියයි. ප්‍රාදේශීය ලේකම් කාර්යාලවල සහකාර ප්‍රාදේශීය ලේකම්, හෝ අමාත්‍යාංශවල සහකාර ලේකම් ලෙස පත්වීම් ලබයි.
* '''II ශ්‍රේණිය (Grade II):''' සේවා කාලය සහ කාර්යසාධනය මත උසස්වීම් ලබන අතර, ප්‍රාදේශීය ලේකම් (DS) වැනි තනතුරු දරයි. [6] 
* '''I ශ්‍රේණිය (Grade I) සහ විශේෂ ශ්‍රේණිය (Special Grade):''' පරිපාලන සේවයේ ඉහළම තලයන් වන අතර, දිස්ත්‍රික් ලේකම්වරුන් (ආණ්ඩුවේ ඒජන්ත), අමාත්‍යාංශ ලේකම්වරුන් සහ දෙපාර්තමේන්තු ප්‍රධානීන් (අධ්‍යක්ෂ ජනරාල්වරුන්) ලෙස කටයුතු කරන්නේ මෙම නිලධාරීන්ය.
*

== 4. වත්මන් පාලන අධිකාරිය ==

*
* පරිපාලන සේවයේ සියලුම බඳවා ගැනීම්, මාරු කිරීම් සහ විනය පාලනය සිදුකරනු ලබන්නේ රාජ්‍ය සේවා කොමිෂන් සභාව (PSC) මඟිනි.
* මෙහි පරිපාලන කටයුතු සම්බන්ධීකරණය රාජ්‍ය පරිපාලන, ස්වදේශ කටයුතු, පළාත් සභා හා පළාත් පාලන අමාත්‍යාංශය මඟින් සිදු කෙරේ. [7] 
*

[1] &lt;nowiki&gt;https://slsi.lk&lt;/nowiki&gt;

[2] &lt;nowiki&gt;https://lankaleader.com&lt;/nowiki&gt;

[3] &lt;nowiki&gt;https://play.google.com&lt;/nowiki&gt;

[4] &lt;nowiki&gt;https://www.facebook.com&lt;/nowiki&gt;

[5] &lt;nowiki&gt;https://play.google.com&lt;/nowiki&gt;

[6] &lt;nowiki&gt;https://www.slbfe.lk&lt;/nowiki&gt;

[7] &lt;nowiki&gt;https://www.bbc.com&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>1oykxjz7y6ewdvujnecoij8j43ln9pz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ගාල්ලේ ත්‍රිභාෂා සෙල්ලිපිය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>196612</id>
    <revision>
      <id>803699</id>
      <parentid>802044</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T22:06:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 6 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261105) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>803699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83676" sha1="8nm811qqw7i9x5vtlp9a9piabss0tim" xml:space="preserve">{{Infobox monument
| name                 = ගාල්ලේ ත්‍රිභාෂා සෙල්ලිපිය
| native_name          = Galle Trilingual Inscription
| native_name_lang     = en
| image                =  File:Gall Trilingual Inscription.jpg
| image_size           = 250px
| caption              = කොළඹ ජාතික කෞතුකාගාරයේ තැන්පත් කර ඇති ගාල්ලේ ත්‍රිභාෂා සෙල්ලිපිය 
| location             =වර්තමාන :[[කොළඹ]]&lt;br&gt;සොයාගැනීම:[[ගාල්ල]]&lt;br&gt; [[ශ්‍රී ලංකාව]]
| coordinates          = {{coord|6|02|N|80|13|E|display=inline,title}}
| type                 = ශිලා ලේඛනය
| material             = ගල්
{{designation list | embed=yes
   | designation1 = MOW
   | designation1_offname =
[[File:Unesco Memory of the World Logo (English).png|100px]]&lt;br /&gt;ගාල්ලේ ත්‍රිභාෂා සෙල්ලිපිය
   | designation1_date = 2025
   | designation1_type = ශිලා ලේඛන
   | designation1_criteria = 
   | designation1_number = 
   | designation1_free1name = නාමයෝජනා වර්ෂය
   | designation1_free1value = 2023
   | designation1_free2name = නාමයෝජනා කළ රටවල්
   | designation1_free2value = [[චීනය]] සහ [[ශ්‍රී ලංකාව]]
   | designation1_free3name = ලේඛන වර්ගය
   | designation1_free3value = පුවරු සහ ගල් ලේඛන}}
}}

'''ගාල්ලේ ත්‍රිභාෂා සෙල්ලිපිය''' යනු ශ්‍රී ලංකාවේ [[ගාල්ල]] නගරයෙන් 1911 වර්ෂයේදී සොයාගන්නා ලද, චීන, දෙමළ සහ පර්සියානු යන භාෂා තුනෙන් ලේඛන කොටා ඇති ඓතිහාසික ශිලා ලේඛනයකි. ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1409 පෙබරවාරි 15 දිනට අයත් මෙම සෙල්ලිපිය ලක්දිව ගම්පොල රාජධානි සමයේ [[පස්වන බුවනෙකබාහු රජ]] (ක්‍රි.ව. 1372-1408/09) සමයේ දී චීන මින්ග් රාජවංශයේ යොංලේ අධිරාජයාගේ පාලන සමය හා චීන අද්මිරාල් [[ෂෙං හේ]]ගේ නාවික ගමන් සමඟ සම්බන්ධ වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trilingual Inscription (TribhashaSellipiya) |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/trilingual-inscription-tribhashasellipiya |website=UNESCO |access-date=2026-10-16}}&lt;/ref&gt;

සෙල්ලිපියේ අන්තර්ගතය බුදුන් වහන්සේ, විෂ්ණු දෙවියන් සහ අල්ලාහ් දෙවියන් වෙනුවෙන් සිදුකළ පූජා හා පඬුරු පිදීමේ වාර්තා සමඟ සම්බන්ධ වේ. ඒ අනුව, මෙම ශිලා ලේඛනය මධ්‍යකාලීන ඉන්දියන් සාගර කලාපයේ විවිධ භාෂා, ආගම් සහ සංස්කෘතීන් අතර පැවති සම්බන්ධතා අධ්‍යයනය කිරීම සඳහා වැදගත් ලේඛනමය මූලාශ්‍රයක් ලෙස සැලකේ.&lt;ref name=&quot;SLNCU&quot;&gt;{{cite web |title=Trilingual Inscription (Tribhasha Sellipiya) |url=https://slncu.lk/partnerships-networks/mow/trilingual-inscription/ |website=Sri Lanka National Commission for UNESCO |access-date=2026-10-16}}&lt;/ref&gt;

1911 වර්ෂයේදී බ්‍රිතාන්‍ය ඉංජිනේරුවරයකු වූ එච්. එෆ්. ටොමලින් (H. F. Tomalin) විසින් ගාල්ලේදී සොයාගනු ලැබූ මෙම සෙල්ලිපිය පසුව කොළඹ ජාතික කෞතුකාගාරය වෙත ගෙන යන ලදී. එහි අනුරූ ගාල්ල ජාතික කෞතුකාගාරයේ සහ චීනයේ නැන්ජිං හි නිධන් බෝට්ටු නැව් තටාක උද්‍යානයේ ප්‍රදර්ශනය කෙරේ.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;/&gt;

ශ්‍රී ලංකාව සහ චීනය ඒකාබද්ධව ඉදිරිපත් කළ නාමයෝජනාවක් අනුව, මෙම සෙල්ලිපිය 2025 වර්ෂයේදී [[යුනෙස්කෝ]]වෙහි [[ලෝක මතක උරුම ජාත්‍යන්තර ලේඛනය]]ට ඇතුළත් කරන ලදී. එම පිළිගැනීම මඟින් චීන, දෙමළ සහ පර්සියානු භාෂා හා සංස්කෘතික සම්ප්‍රදායන් නියෝජනය කරන මෙම සුවිශේෂී ලේඛනයේ ජාත්‍යන්තර ලේඛනමය උරුම වටිනාකම හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SLNCU&quot;/&gt;

== ඓතිහාසික පසුබිම ==

ගාල්ලේ ත්‍රිභාෂා සෙල්ලිපිය නිර්මාණය වූයේ 15 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී ඉන්දියන් සාගරය ආශ්‍රිතව ජාත්‍යන්තර නාවික ගමන්, වෙළෙඳාම සහ රාජ්‍යතාන්ත්‍රික සබඳතා වර්ධනය වෙමින් පැවති පසුබිමකය. එකල චීනයේ මින්ග් රාජවංශය යටතේ සිදු වූ නාවික ගවේෂණ මඟින් චීනය සහ දකුණු ආසියාව ඇතුළු ඉන්දියන් සාගර කලාපයේ රටවල් අතර සම්බන්ධතා පුළුල් විය. ගාල්ලේ ත්‍රිභාෂා සෙල්ලිපිය එම සම්බන්ධතා පිළිබඳ තොරතුරු සපයන වැදගත් ඓතිහාසික ලේඛනයකි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trilingual Inscription (TribhashaSellipiya) |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/trilingual-inscription-tribhashasellipiya |website=UNESCO |access-date=2026-10-16}}&lt;/ref&gt;

=== 15 වන සියවසේ ඉන්දියන් සාගර කලාපය ===

15 වන සියවස වන විට ශ්‍රී ලංකාව ඉන්දියන් සාගරයේ නාවික මාර්ග ආශ්‍රිතව පිහිටි වැදගත් දිවයිනක් විය. දිවයිනේ වරාය නගර වෙළෙඳුන්ගේ හා විදේශීය නාවිකයන්ගේ ගමන් සඳහා සම්බන්ධතා ස්ථාන ලෙස ක්‍රියා කළේය. ගාල්ල ද එවැනි නාවික හා වෙළෙඳ සම්බන්ධතා පැවති ස්ථානයක් වූ අතර, එහි සොයාගත් ත්‍රිභාෂා සෙල්ලිපිය චීනය හා ශ්‍රී ලංකාව අතර පැවති ඓතිහාසික සබඳතා පිළිබඳ භෞතික සාක්ෂියක් ලෙස වැදගත් වේ.&lt;ref name=&quot;GalleHistory&quot;&gt;{{cite web |title=Integrated Management Framework/System |url=https://whc.unesco.org/document/135152 |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-16}}&lt;/ref&gt;

=== මින්ග් රාජවංශය සහ යොංලේ අධිරාජයා ===

චීනයේ මින්ග් රාජවංශයේ යොංලේ අධිරාජයාගේ පාලන සමයේදී විදේශ රටවල් සමඟ සබඳතා වර්ධනය කිරීමේ අරමුණින් විශාල නාවික ගවේෂණ මාලාවක් සිදු කරන ලදී. එම ගවේෂණවලට නායකත්වය දුන්නේ චීන අද්මිරාල් ෂෙං හේ විසිනි. ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1405 සිට 1433 දක්වා සිදු වූ ඔහුගේ නාවික ගමන් දකුණු චීන මුහුද සහ ඉන්දියන් සාගරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශ රැසක් ආවරණය කළේය.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;/&gt;

ගාල්ලේ ත්‍රිභාෂා සෙල්ලිපිය යොංලේ අධිරාජයාගේ පාලන සමයට අයත් ලේඛනයක් වන අතර, එහි අන්තර්ගතය චීන රාජකීය නියෝජනය, ආගමික පූජා සහ විදේශීය ප්‍රදේශ සමඟ පැවති සබඳතා පිළිබඳ තොරතුරු සපයයි.&lt;ref name=&quot;NationalLibrary&quot;&gt;{{cite web |title=Trilingual Inscription (Tribhasha Sellipiya) |url=https://www.natlib.lk/NLDSB/2026/04/17/trilingual-inscription-tribhasha-sellipiya/ |website=National Library of Sri Lanka |access-date=2026-10-16}}&lt;/ref&gt;

=== ෂෙං හේගේ නාවික ගමන් ===

ෂෙං හේ යනු මින්ග් රාජවංශය යටතේ සිදු වූ ප්‍රසිද්ධ නාවික ගවේෂණවලට නායකත්වය දුන් අද්මිරාල්වරයෙකි. ඔහුගේ නාවික ගමන් මඟින් චීනය සහ ඉන්දියන් සාගර කලාපයේ රටවල් අතර රාජ්‍යතාන්ත්‍රික, ආගමික සහ වෙළෙඳ සම්බන්ධතා පවත්වාගෙන යාමට අවස්ථාව සැලසිණි. ශ්‍රී ලංකාව ද ඔහුගේ නාවික ගමන් සමඟ සම්බන්ධ වූ ප්‍රදේශයක් ලෙස ඓතිහාසික මූලාශ්‍රවල දැක්වේ.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;/&gt;

ගාල්ලේ ත්‍රිභාෂා සෙල්ලිපිය ෂෙං හේගේ නාවික ගමන්වලට සෘජුව සම්බන්ධ වන ලේඛනයකි. යුනෙස්කෝ වාර්තාවට අනුව, මෙම සෙල්ලිපිය 1409 පෙබරවාරි 15 දිනට අයත් වන අතර, ඔහුගේ තුන්වන නාවික ගමන සමඟ ශ්‍රී ලංකාවට ගෙන එන ලදී.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;/&gt;

=== සෙල්ලිපිය නිර්මාණය වූ කාලය ===

සෙල්ලිපියේ දිනය ලෙස 1409 පෙබරවාරි 15 සඳහන් වේ. එය චීනයේ නන්ජිං නගරය ආශ්‍රිතව සකස් කර, ෂෙං හේගේ නාවික ගමනක් අතරතුර ශ්‍රී ලංකාවට ගෙන ආ බව යුනෙස්කෝවේ ලේඛනය සඳහන් කරයි. එහි අන්තර්ගතය බුදුන් වහන්සේ, විෂ්ණු දෙවියන් සහ අල්ලාහ් දෙවියන් වෙනුවෙන් සිදු කළ පූජා හා පඬුරු පිදීම සම්බන්ධයෙන් තොරතුරු දරයි.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;/&gt;

=== ඓතිහාසික සිදුවීම්වල කාලරේඛාව ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
! වර්ෂය / කාලය !! සිදුවීම !! ඓතිහාසික වැදගත්කම
|-
| 1405–1433 || ෂෙං හේගේ ප්‍රධාන නාවික ගවේෂණ || චීනය හා ඉන්දියන් සාගර කලාපය අතර සබඳතා පුළුල් වූ කාලය.
|-
| 1409 පෙබරවාරි 15 || සෙල්ලිපියේ සඳහන් දිනය || යොංලේ අධිරාජයාගේ පාලන සමයට අයත් දිනයකි.
|-
| 15 වන සියවසේ මුල් භාගය || ෂෙං හේගේ නාවික ගමන් සමඟ සෙල්ලිපිය ශ්‍රී ලංකාවට පැමිණීම || චීනය හා ශ්‍රී ලංකාව අතර ඓතිහාසික සම්බන්ධතාවය නිරූපණය කරයි.
|-
| 1911 || ගාල්ලේදී සෙල්ලිපිය සොයාගැනීම || නූතන පුරාවිද්‍යාත්මක හා භාෂා විද්‍යාත්මක අධ්‍යයනයට මඟ පෑදීය.
|-
| 2025 || යුනෙස්කෝ ලෝක මතක උරුම ජාත්‍යන්තර ලේඛනයට ඇතුළත් කිරීම || ලේඛනයේ ජාත්‍යන්තර ලේඛනමය උරුම වටිනාකම පිළිගැනීම.
|}
&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NationalLibrary&quot;/&gt;

=== ඓතිහාසික වැදගත්කම ===

ගාල්ලේ ත්‍රිභාෂා සෙල්ලිපිය මධ්‍යකාලීන ශ්‍රී ලංකාවේ ජාත්‍යන්තර සබඳතා, ඉන්දියන් සාගරයේ නාවික ගමන් සහ විවිධ ආගමික සම්ප්‍රදායන් අතර පැවති සම්බන්ධතා අධ්‍යයනය කිරීමට උපකාරී වේ. චීන, දෙමළ සහ පර්සියානු භාෂා තුනම එකම ශිලා ලේඛනයක භාවිත කිරීම නිසා, එය භාෂා හා සංස්කෘතික ඉතිහාසය පිළිබඳව ද සුවිශේෂී වටිනාකමක් දරයි.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;/&gt;

මෙම ඓතිහාසික පසුබිම සලකා බැලීමෙන් සෙල්ලිපිය හුදෙක් ආගමික පූජා පිළිබඳ වාර්තාවක් පමණක් නොව, ශ්‍රී ලංකාව සහ චීනය ඇතුළු ඉන්දියන් සාගර කලාපයේ සමාජයන් අතර පැවති සම්බන්ධතා පිළිබඳ තොරතුරු දරන ලේඛනයක් බව පැහැදිලි වේ.&lt;ref name=&quot;SLNCU&quot;&gt;{{cite web |title=Trilingual Inscription (Tribhasha Sellipiya) |url=https://slncu.lk/partnerships-networks/mow/trilingual-inscription/ |website=Sri Lanka National Commission for UNESCO |access-date=2026-10-16}}&lt;/ref&gt;

== සෙල්ලිපිය සොයාගැනීම ==

ගාල්ලේ ත්‍රිභාෂා සෙල්ලිපිය 1911 වර්ෂයේදී ශ්‍රී ලංකාවේ දකුණු වෙරළබඩ ප්‍රදේශයේ පිහිටි [[ගාල්ල]] නගරයේදී සොයාගන්නා ලදී. එය ගාල්ලේ ක්‍රිප්ස් පාර (Cripps Road) ආසන්නයේ තිබූ ජලය බැස යාමේ කාණුවක් ආශ්‍රිතව හමු වූ අතර, එවකට ගාල්ල ප්‍රදේශයේ සේවය කළ බ්‍රිතාන්‍ය ඉංජිනේරුවරයකු වූ එච්. එෆ්. ටොමලින් (H. F. Tomalin) එය සොයාගැනීම හා ඉවත් කිරීම සම්බන්ධයෙන් සඳහන් වේ.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web |title=Trilingual Inscription (TribhashaSellipiya) |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/trilingual-inscription-tribhashasellipiya |website=UNESCO |access-date=2026-10-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Siddham&quot;&gt;{{cite web |title=Galle Trilingual Stele – Chinese Inscription |url=https://siddham.network/inscription/in03152/?section=metadata |website=Siddham: The Asian Inscription Database |access-date=2026-10-17}}&lt;/ref&gt;

=== සොයාගත් ස්ථානය ===

සෙල්ලිපිය හමුවූයේ ක්‍රිප්ස් පාර ආසන්නයේ ජලය බැස යාම සඳහා සකස් කර තිබූ කාණුවක ආවරණ ගලක් ලෙස භාවිත කර තිබියදීය. එහි ලේඛන කොටා තිබූ මුහුණත පහළට සිටින සේ එය තබා තිබූ බැවින්, එහි ඓතිහාසික වැදගත්කම සොයාගන්නා තෙක් එය සාමාන්‍ය ඉදිකිරීම් කටයුත්තකට යොදාගත් ගලක් ලෙස පැවතිණි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trilingual Inscription (Tribhasha Sellipiya) |url=https://www.natlib.lk/NLDSB/2026/04/17/trilingual-inscription-tribhasha-sellipiya/ |website=National Library of Sri Lanka |access-date=2026-10-17}}&lt;/ref&gt;

=== සෙල්ලිපිය ඉවත් කිරීම සහ ආරක්ෂා කිරීම ===

සොයාගැනීමෙන් අනතුරුව සෙල්ලිපිය ප්‍රවේශමෙන් ඉවත් කර ගාල්ලේ පොදු වැඩ දෙපාර්තමේන්තුවට අයත් ස්ථානයකට ගෙන යන ලද අතර පසුව කොළඹ ජාතික කෞතුකාගාරය වෙත මාරු කරන ලදී. එහි ආරක්ෂාව සහ සංරක්ෂණය හේතුවෙන් මෙම ශිලා ලේඛනය පසුකාලීන පුරාවිද්‍යාත්මක, ඓතිහාසික හා භාෂා විද්‍යාත්මක අධ්‍යයන සඳහා ලබාගත හැකි විය.&lt;ref name=&quot;Siddham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;/&gt;

වර්තමානයේ මුල් සෙල්ලිපිය කොළඹ ජාතික කෞතුකාගාරයේ සංරක්ෂණය කර ඇති අතර, එහි අනුරුවක් ගාල්ල කෞතුකාගාරයේ ප්‍රදර්ශනය කෙරේ.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;/&gt;

=== සොයාගැනීමෙන් පසු සිදු වූ අධ්‍යයන ===

සෙල්ලිපිය සොයාගැනීමෙන් පසු එහි භාෂා තුන කියවා අර්ථ නිරූපණය කිරීම සඳහා විද්වතුන්ගේ අවධානය යොමු විය. ගලෙහි මතුපිට කාලයත් සමඟ ගෙවී තිබීම සහ භාෂා තුනේ අක්ෂර පද්ධති එකිනෙකට වෙනස් වීම නිසා එහි සියලුම කොටස් කියවා තේරුම් ගැනීම පහසු නොවීය.&lt;ref name=&quot;Siddham&quot;/&gt;

චීන ලේඛනය කියවා පරිවර්තනය කිරීම සඳහා එඩ්මන්ඩ් බැක්හවුස් (Edmund Backhouse) දායක වූ අතර, පසුව සෙනරත් පරණවිතාන විසින් දෙමළ ලේඛනය පිළිබඳ අධ්‍යයනය කර එහි පිටපතක් හා පරිවර්තනයක් 1933 වර්ෂයේදී *Epigraphia Zeylanica* කෘතියේ තුන්වන වෙළුමට ඇතුළත් කරන ලදී. මෙම අධ්‍යයන මඟින් සෙල්ලිපියේ අන්තර්ගතය සහ ඓතිහාසික වැදගත්කම හඳුනාගැනීමට සැලකිය යුතු දායකත්වයක් ලැබිණි.&lt;ref name=&quot;TamilStudy&quot;&gt;{{cite web |title=Galle Trilingual Stele – Tamil Inscription |url=https://siddham.network/inscription/in03150/?section=translation |website=Siddham: The Asian Inscription Database |access-date=2026-10-17}}&lt;/ref&gt;

=== සොයාගැනීමේ කාලරේඛාව ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! වර්ෂය !! සිදුවීම
|-
| 1409 || සෙල්ලිපියේ සඳහන් දිනය වන පෙබරවාරි 15 දිනට අදාළ ඓතිහාසික ලේඛනය සකස් කිරීම.
|-
| 1911 || ගාල්ලේ ක්‍රිප්ස් පාර ආසන්නයේදී සෙල්ලිපිය සොයාගැනීම.
|-
| 1911න් පසු || සෙල්ලිපිය කොළඹ ජාතික කෞතුකාගාරයට මාරු කිරීම හා අධ්‍යයන කටයුතු ආරම්භ වීම.
|-
| 1933 || සෙනරත් පරණවිතානගේ දෙමළ ලේඛනය පිළිබඳ අධ්‍යයනය *Epigraphia Zeylanica* හි පළ කිරීම.
|-
| 2025 || යුනෙස්කෝ ලෝක මතක උරුම ජාත්‍යන්තර ලේඛනයට ඇතුළත් කිරීම.
|}
&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TamilStudy&quot;/&gt;

=== සොයාගැනීමේ ඓතිහාසික වැදගත්කම ===

1911 වර්ෂයේ සිදු වූ සොයාගැනීම හේතුවෙන් 15 වන සියවසේ චීන නාවික ගමන්, ශ්‍රී ලංකාවේ වරාය ආශ්‍රිත සබඳතා සහ විවිධ ආගමික සම්ප්‍රදායන් පිළිබඳ තොරතුරු අඩංගු වූ ශිලා ලේඛනයක් නූතන අධ්‍යයනය සඳහා හඳුනාගැනීමට හැකි විය. එසේම, සෙල්ලිපියෙහි චීන, දෙමළ සහ පර්සියානු භාෂා අන්තර්ගත වීම නිසා එය භාෂා තුනකින් යුත් ඓතිහාසික ලේඛනයක් ලෙස විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;/&gt;

මෙම සොයාගැනීමෙන් අනතුරුව සිදු වූ අධ්‍යයන හා සංරක්ෂණ කටයුතු මඟින් ගාල්ලේ ත්‍රිභාෂා සෙල්ලිපිය ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක උරුමය මෙන්ම ජාත්‍යන්තර ලේඛනමය උරුමය පිළිබඳ අධ්‍යයනයට දායක වන මූලාශ්‍රයක් බවට පත් විය.&lt;ref name=&quot;NationalLibrary&quot;/&gt;


== සෙල්ලිපියේ භෞතික ලක්ෂණ ==

ගාල්ලේ ත්‍රිභාෂා සෙල්ලිපිය යනු චීන, දෙමළ සහ පර්සියානු භාෂාවලින් ලේඛන කොටා ඇති ගල් පුවරුවකි. එහි ලේඛන කොටස් එකම ගල් පුවරුවක පිළිවෙළකට සකස් කර ඇති අතර, ඒවා වටා පුෂ්පමය අලංකාර රාමුවක් දක්නට ලැබේ. පුවරුවේ ඉහළ කොටසේ දෙපස එකිනෙකාට මුහුණලා සිටින මකර රූප කැටයම් කර ඇත. මෙම ලක්ෂණ නිසා එය ලේඛනමය වටිනාකමක් පමණක් නොව අලංකාර කැටයම් සහිත ඓතිහාසික ශිලා නිර්මාණයක් ලෙස ද වැදගත් වේ.&lt;ref name=&quot;SiddhamChinese&quot;&gt;{{cite web |title=Galle Trilingual Stele – Chinese Inscription |url=https://siddham.network/inscription/in03152/?section=metadata |website=Siddham: The Asian Inscription Database |access-date=2026-10-17}}&lt;/ref&gt;

=== ද්‍රව්‍යය සහ හැඩය ===

මෙම සෙල්ලිපිය ගල් පුවරුවක මතුපිට කොටා නිර්මාණය කර ඇත. එහි ඉහළ කොටසේ දෙපස කොන් වටකුරු ස්වභාවයක් ගන්නා අතර, ලේඛන සහිත ප්‍රදේශය වටා පුෂ්පමය රටාවකින් යුත් අලංකාර මායිමක් යොදා තිබේ. පුවරුවේ ලේඛන තුන එකිනෙකට වෙන්ව හඳුනාගත හැකි පරිදි ස්ථානගත කර ඇති අතර, චීන ලේඛනය දකුණු පස ප්‍රදේශයේ ද, දෙමළ ලේඛනය ඉහළ වම් පස ද, පර්සියානු ලේඛනය පහළ වම් පස ද පිහිටා ඇත.&lt;ref name=&quot;SiddhamChinese&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SiddhamTamil&quot;&gt;{{cite web |title=Galle Trilingual Stele – Tamil Inscription |url=https://siddham.network/inscription/in03150/?section=metadata |website=Siddham: The Asian Inscription Database |access-date=2026-10-17}}&lt;/ref&gt;

=== ප්‍රමාණය ===

සෙල්ලිපියේ ලේඛන තුනෙන් ආවරණය වන සමස්ත ප්‍රදේශයේ ප්‍රමාණය අඩි 3 අඟල් 8 × අඩි 2 අඟල් 3 ලෙස සඳහන් වේ. එය සෙන්ටිමීටරවලින් ආසන්න වශයෙන් සෙන්ටිමීටර 111.76 × 68.58 කි. මෙය ලේඛන සහිත ප්‍රදේශයේ ප්‍රමාණය වන අතර, සම්පූර්ණ ගල් පුවරුවේ බාහිර මානය ලෙස වරදවා නොගත යුතුය.&lt;ref name=&quot;SiddhamChinese&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
! ලක්ෂණය !! විස්තරය
|-
| ද්‍රව්‍යය || ගල්
|-
| නිර්මාණ වර්ගය || ශිලා ලේඛනයක් සහිත ගල් පුවරුව
|-
| ලේඛන සහිත ප්‍රදේශයේ දිග || සෙන්ටිමීටර 111.76
|-
| ලේඛන සහිත ප්‍රදේශයේ පළල || සෙන්ටිමීටර 68.58
|-
| අලංකාර මායිම || පුෂ්පමය රටාවක්
|-
| ඉහළ කොටසේ කැටයම් || එකිනෙකාට මුහුණලා සිටින මකර රූප දෙකක්
|-
| ලේඛන භාෂා || චීන, දෙමළ සහ පර්සියානු
|}
&lt;ref name=&quot;SiddhamChinese&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SiddhamTamil&quot;/&gt;

=== ලේඛන පිහිටීම සහ සැකැස්ම ===

සෙල්ලිපියේ භාෂා තුන එකම ගල් පුවරුවක වෙන වෙනම ප්‍රදේශවල කොටා තිබීම එහි විශේෂ භෞතික ලක්ෂණයකි. චීන ලේඛනය පුවරුවේ දකුණු පස ප්‍රදේශය අත්පත් කරගෙන ඇති අතර, දෙමළ සහ පර්සියානු ලේඛන වම් පස ප්‍රදේශයේ ඉහළ සහ පහළ කොටස්වල පිහිටා ඇත. ලේඛන තුන වටා ඇති පුෂ්පමය රාමුව ඒවා එකම නිර්මාණයක කොටස් බව දෘශ්‍යමය වශයෙන් අවධාරණය කරයි.&lt;ref name=&quot;SiddhamChinese&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ සෙල්ලිපියේ ලේඛන සැකැස්ම පිළිබඳ සංකල්පීය නිරූපණය
|-
| colspan=&quot;2&quot; | '''ඉහළ කොටස: මකර රූප සහිත අලංකාරය'''
|-
| '''දෙමළ ලේඛනය''' || '''චීන ලේඛනය'''
|-
| ඉහළ වම් පස || දකුණු පස
|-
| '''පර්සියානු ලේඛනය''' || '''චීන ලේඛනයේ අඛණ්ඩ කොටස'''
|-
| පහළ වම් පස || දකුණු පස
|}
&lt;ref name=&quot;SiddhamChinese&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SiddhamTamil&quot;/&gt;

=== අක්ෂරවල ප්‍රමාණය සහ කැටයම් ක්‍රමය ===

දෙමළ ලේඛනයේ අක්ෂර සාපේක්ෂව කුඩා වන අතර, සමහර අක්ෂරවල උස හා පළල අඟල් හතරෙන් එකකටත් අඩු වේ. එය සෙන්ටිමීටර 0.635 ට අඩු ප්‍රමාණයකි. දෙමළ ලේඛනයේ පේළි 24ක් ඇති අතර, එහි පළමු පේළිය බොහෝ දුරට මැකී ගොස් තිබුණ ද ඉතිරි කොටස සැලකිය යුතු තරමකට කියවිය හැකි තත්ත්වයක පවතී.&lt;ref name=&quot;SiddhamTamil&quot;/&gt;

ලේඛන ගල් මතුපිටට කොටා තිබීමත්, භාෂා තුන සඳහා වෙනස් අක්ෂර පද්ධති භාවිත කර තිබීමත්, සෙල්ලිපිය කියවීමේදී සහ එහි අන්තර්ගතය විශ්ලේෂණය කිරීමේදී සැලකිල්ලට ගත යුතු කරුණු වේ. පර්සියානු ලේඛනයේ කොටස් සැලකිය යුතු ලෙස හානි වී ඇති බව ද විශේෂිත සෙල්ලිපි අධ්‍යයන මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ.&lt;ref name=&quot;SiddhamPersian&quot;&gt;{{cite web |title=Galle Trilingual Stele – Persian Inscription |url=https://siddham.network/inscription/in03151/ |website=Siddham: The Asian Inscription Database |access-date=2026-10-17}}&lt;/ref&gt;

=== අලංකාර කැටයම්වල වැදගත්කම ===

සෙල්ලිපියේ ඉහළ කොටසේ දෙපස එකිනෙකාට මුහුණලා සිටින මකර රූප සහ ලේඛන වටා ඇති පුෂ්පමය රාමුව එහි දෘශ්‍යමය සැලැස්මේ ප්‍රධාන අංග වේ. මෙම අලංකාර අංග ලේඛන සහිත ප්‍රදේශය රාමුගත කරන අතර, ගල් පුවරුවේ ඉහළ කොටසට විශේෂිත නිමාවක් ලබා දෙයි.&lt;ref name=&quot;SiddhamChinese&quot;/&gt;

=== වර්තමාන සංරක්ෂණ තත්ත්වය ===

මුල් සෙල්ලිපිය වර්තමානයේ කොළඹ ජාතික කෞතුකාගාරයේ සංරක්ෂණය කර ඇති අතර, එහි අනුරුවක් ගාල්ල ජාතික කෞතුකාගාරයේ ප්‍රදර්ශනය කෙරේ. එමඟින් මුල් ශිලා ලේඛනය ආරක්ෂා කරගනිමින් එහි ඓතිහාසික හා භෞතික ලක්ෂණ මහජනතාවට හඳුනාගැනීමට අවස්ථාව සලසා ඇත.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web |title=Trilingual Inscription (TribhashaSellipiya) |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/trilingual-inscription-tribhashasellipiya |website=UNESCO |access-date=2026-10-17}}&lt;/ref&gt;

== භාෂා තුන සහ ලේඛන සැකැස්ම ==

ගාල්ලේ ත්‍රිභාෂා සෙල්ලිපියේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ එකම ගල් පුවරුවක චීන, දෙමළ සහ පර්සියානු යන භාෂා තුනෙන් ලේඛන ඇතුළත් වීමයි. මෙම භාෂා තුන එකිනෙකට වෙනස් භාෂාමය හා සංස්කෘතික සම්ප්‍රදායන් නියෝජනය කරන අතර, සෙල්ලිපියෙහි අන්තර්ගතය මඟින් 15 වන සියවසේ ඉන්දියන් සාගර කලාපය ආශ්‍රිත ජාත්‍යන්තර සබඳතා පිළිබඳ තොරතුරු අනාවරණය වේ.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web |title=Trilingual Inscription (TribhashaSellipiya) |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/trilingual-inscription-tribhashasellipiya |website=UNESCO |access-date=2026-10-17}}&lt;/ref&gt;

සෙල්ලිපියේ චීන ලේඛනය පුවරුවේ දකුණු පස පිහිටා ඇති අතර, දෙමළ ලේඛනය ඉහළ වම් පස ද පර්සියානු ලේඛනය පහළ වම් පස ද පිහිටා ඇත. ලේඛන තුනම එකම ගල් පුවරුවක කොටා ඇති අතර ඒවා වටා පුෂ්පමය අලංකාර මායිමක් දක්නට ලැබේ.&lt;ref name=&quot;SiddhamChinese&quot;&gt;{{cite web |title=Galle Trilingual Stele – Chinese Inscription |url=https://siddham.network/inscription/in03152/?section=metadata |website=Siddham: The Asian Inscription Database |access-date=2026-10-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SiddhamTamil&quot;&gt;{{cite web |title=Galle Trilingual Stele – Tamil Inscription |url=https://siddham.network/inscription/in03150/?section=metadata |website=Siddham: The Asian Inscription Database |access-date=2026-10-17}}&lt;/ref&gt;

=== චීන ලේඛනය ===

සෙල්ලිපියේ චීන ලේඛනය පුවරුවේ දකුණු පස කොටා ඇත. එය චීනයේ මින්ග් රාජවංශයේ යොංලේ අධිරාජයාගේ පාලන සමයට අයත් වන අතර, අධිරාජයා වෙනුවෙන් ඔහුගේ නියෝජිතයන් විසින් [[බුදුරජාණන් වහන්සේ]]ට කරන ලද ප්‍රශංසා සහ පූජා පිළිබඳ තොරතුරු ඇතුළත් වේ. එම ලේඛනයේ ෂෙං හේ සහ වැං චිං ලියන් යන නියෝජිතයන්ගේ නම් ද සඳහන් වේ.&lt;ref name=&quot;SiddhamChinese&quot;/&gt;

චීන ලේඛනයේ අන්තර්ගතය මඟින් චීන රාජකීය පාලනය සහ බෞද්ධ ආගමික සම්ප්‍රදායන් අතර පැවති සම්බන්ධතාව මෙන්ම චීන නාවික ගමන්වල ආගමික හා රාජ්‍යතාන්ත්‍රික අරමුණු පිළිබඳව ද තොරතුරු ලබාගත හැකිය. මෙම ලේඛනය එඩ්මන්ඩ් බැක්හවුස් (Edmund Backhouse) විසින් පිටපත් කර පරිවර්තනය කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;SiddhamChinese&quot;/&gt;

=== දෙමළ ලේඛනය ===

සෙල්ලිපියේ දෙමළ ලේඛනය ගල් පුවරුවේ ඉහළ වම් පස පිහිටා ඇත. එහි දෙමළ භාෂාවේ 15 වන සියවසට අයත් අක්ෂර භාවිත කර තිබේ. මෙම ලේඛනයේ පේළි 24ක් පවතින අතර, පළමු පේළිය බොහෝ දුරට මැකී ගොස් ඇතත් ඉතිරි කොටස් සැලකිය යුතු තරමකට කියවිය හැකි තත්ත්වයක පවතී.&lt;ref name=&quot;SiddhamTamil&quot;/&gt;

දෙමළ ලේඛනයේ අන්තර්ගතය තෙනවරයි නායනාර් (Tenavarai Nayanar) නමැති හින්දු ආගමික දෙවියකු වෙනුවෙන් කරන ලද පූජා හා පඬුරු පිදීම පිළිබඳව වේ. සෙනරත් පරණවිතාන විසින් මෙම ලේඛනය පිටපත් කර පරිවර්තනය කරමින් එහි අන්තර්ගතය පිළිබඳ අධ්‍යයනයක් සිදු කරන ලදී. එම අධ්‍යයනය *Epigraphia Zeylanica* කෘතියේ තුන්වන වෙළුමේ පළ විය.&lt;ref name=&quot;SiddhamTamil&quot;/&gt;

=== පර්සියානු ලේඛනය ===

පර්සියානු ලේඛනය ගල් පුවරුවේ පහළ වම් පස පිහිටා ඇත. එය පර්සියානු භාෂාවෙන් ලියා ඇති අතර, පර්සියානු-අරාබි අක්ෂර සම්ප්‍රදාය භාවිත කර තිබේ. මෙම ලේඛනයේ අන්තර්ගතය ඉස්ලාමීය ආගමික ස්ථානයක් හෝ සාන්තුවරයකු වෙනුවෙන් කරන ලද පූජා හා පඬුරු පිදීම සමඟ සම්බන්ධ වේ.&lt;ref name=&quot;SiddhamPersian&quot;&gt;{{cite web |title=Galle Trilingual Stele – Persian Inscription |url=https://siddham.network/inscription/in03151/ |website=Siddham: The Asian Inscription Database |access-date=2026-10-17}}&lt;/ref&gt;

පර්සියානු ලේඛනයේ ඇතැම් කොටස් හානි වී ඇති බැවින් එහි සම්පූර්ණ අන්තර්ගතය කියවා තේරුම් ගැනීම දුෂ්කර වී ඇත. කියවිය හැකි කොටස් පිටපත් කර පරිවර්තනය කිරීම සඳහා පසුකාලීනව අධ්‍යයන සිදු කර ඇති අතර, එමඟින් සෙල්ලිපියේ ඉස්ලාමීය ආගමික පසුබිම පිළිබඳ තොරතුරු හඳුනාගැනීමට හැකි වී තිබේ.&lt;ref name=&quot;SiddhamPersian&quot;/&gt;

=== භාෂා තුනේ සංසන්දනය ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! ලක්ෂණය !! චීන ලේඛනය !! දෙමළ ලේඛනය !! පර්සියානු ලේඛනය
|-
| භාෂාව || චීන || දෙමළ || පර්සියානු
|-
| ලේඛනයේ පිහිටීම || දකුණු පස || ඉහළ වම් පස || පහළ වම් පස
|-
| අක්ෂර සම්ප්‍රදාය || චීන අක්ෂර || 15 වන සියවසේ දෙමළ අක්ෂර || පර්සියානු-අරාබි අක්ෂර
|-
| ආගමික සම්බන්ධතාව || බුදුන් වහන්සේ || තෙනවරයි නායනාර් නමැති හින්දු ආගමික දෙවියා || ඉස්ලාමීය ආගමික ස්ථානයක් හෝ සාන්තුවරයකු
|-
| අධ්‍යයනයට සම්බන්ධ විද්වතුන් || එඩ්මන්ඩ් බැක්හවුස් || සෙනරත් පරණවිතාන || ක්වාජා මුහම්මද් අහමද්
|-
| වර්තමාන අධ්‍යයන තත්ත්වය || පිටපත් හා පරිවර්තන පළ කර ඇත || පිටපත් හා පරිවර්තන පළ කර ඇත || හානි වූ කොටස් ඇතුළත් බැවින් සම්පූර්ණ පාඨය කියවීම සීමා සහිතය
|}
&lt;ref name=&quot;SiddhamChinese&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SiddhamTamil&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SiddhamPersian&quot;/&gt;

=== ලේඛනවල අන්තර්ගතය හා ආගමික විවිධත්වය ===

භාෂා තුනෙන් ලියැවුණු පාඨවල පොදු ලක්ෂණයක් වන්නේ ආගමික පූජා සහ පඬුරු පිදීම පිළිබඳ සඳහන් වීමයි. එහෙත් එක් එක් ලේඛනයේ ආගමික අරමුණ වෙනස් වේ. චීන පාඨය බුදුන් වහන්සේට, දෙමළ පාඨය හින්දු ආගමික දෙවියකුට (බොහෝ විට විෂ්ණු දෙවියන්ට) සහ පර්සියානු පාඨය ඉස්ලාමීය ආගමික ස්ථානයකට හෝ සාන්තුවරයකුට (බොහෝ විට අල්ලාහ් දෙවියන්ට) සම්බන්ධ වේ.&lt;ref name=&quot;SiddhamChinese&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SiddhamPersian&quot;/&gt;

එමඟින් එකම ශිලා ලේඛනයක විවිධ ආගමික සම්ප්‍රදායන් නියෝජනය වන ආකාරය හඳුනාගත හැකිය. එසේම, චීන, දෙමළ සහ පර්සියානු භාෂා භාවිත කිරීම මඟින් එකල ඉන්දියන් සාගර කලාපයේ විවිධ භාෂා හා සංස්කෘතික සම්ප්‍රදායන් අතර පැවති සම්බන්ධතා පිළිබඳ අධ්‍යයනයට වැදගත් සාක්ෂියක් සපයයි.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;/&gt;

=== ලේඛන සැකැස්මේ සුවිශේෂීත්වය ===

මෙම සෙල්ලිපියේ ලේඛන තුන එකම ගල් පුවරුවක වෙන වෙනම පිහිටුවා තිබීම එහි ප්‍රධාන ලේඛනමය ලක්ෂණයකි. එක් එක් ලේඛනය තමන්ගේම භාෂාව සහ අක්ෂර පද්ධතිය භාවිත කළද, ඒවා එකම ඓතිහාසික අවස්ථාවකට සම්බන්ධ වන පරිදි එකම පුවරුවක අන්තර්ගත කර ඇත.&lt;ref name=&quot;SiddhamChinese&quot;/&gt;

මෙම සැකැස්ම හේතුවෙන් සෙල්ලිපිය භාෂා විද්‍යාව, ඉතිහාසය, ආගමික අධ්‍යයනය සහ ජාත්‍යන්තර සබඳතා පිළිබඳ පර්යේෂණ සඳහා වැදගත් වේ. චීන, දෙමළ සහ පර්සියානු ලේඛන එක්ව පැවතීම මෙම සෙල්ලිපිය අනෙකුත් සාමාන්‍ය ඒකභාෂික ශිලා ලේඛනවලින් වෙන් කර හඳුනාගත හැකි විශේෂත්වයකි.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;/&gt;

== සෙල්ලිපියේ අන්තර්ගතය ==

ගාල්ලේ ත්‍රිභාෂා සෙල්ලිපියේ අන්තර්ගතය ප්‍රධාන වශයෙන් ආගමික ප්‍රශංසා, පූජා සහ පඬුරු පිදීම පිළිබඳ වාර්තා තුනකින් සමන්විත වේ. චීන පාඨයෙන් [[බුදුරජාණන් වහන්සේ]]ට ද, දෙමළ පාඨයෙන් තෙනවරයි නායනාර් නමැති දෙවියන්ට ද (බොහෝ විට විෂ්ණු දෙවියන්), පර්සියානු පාඨයෙන් බොහෝවිට අල්ලාහ් දෙවියන්ට ද අදාළ ආගමික ප්‍රශංසා සහ පූජා පිළිබඳ තොරතුරු දැක්වේ. මෙම පාඨ තුනම චීන අධිරාජ්‍යයේ යොංලේ පාලන සමයට අයත් වන අතර, එකම ගල් පුවරුවක ඒවා සටහන් කර තිබීම මෙම සෙල්ලිපියේ සුවිශේෂීත්වයකි.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web |title=Trilingual Inscription (TribhashaSellipiya) |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/trilingual-inscription-tribhashasellipiya |website=UNESCO |access-date=2026-10-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SiddhamChinese&quot;&gt;{{cite web |title=Galle Trilingual Stele – Chinese Inscription |url=https://siddham.network/inscription/in03152/?section=translation |website=Siddham: The Asian Inscription Database |access-date=2026-10-17}}&lt;/ref&gt;

=== චීන ලේඛනයේ අන්තර්ගතය ===

සෙල්ලිපියේ චීන පාඨය මින්ග් රාජවංශයේ යොංලේ අධිරාජයා වෙනුවෙන් නිකුත් කරන ලද ආගමික ප්‍රකාශයකි. එහි අධිරාජයාගේ නියෝජිතයන් වූ ෂෙං හේ සහ වැං චිං ලියන් ඇතුළු පිරිස විසින් බුදුන් වහන්සේට සහ උන්වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයට ගෞරව දැක්වීම සහ පූජා පිරිනැමීම පිළිබඳ සඳහන් වේ. බුදුන් වහන්සේගේ කරුණාව, ගුණමහිමය සහ ලෝකයට ලබාදෙන යහපත ප්‍රශංසා කරන ආකාරයේ පාඨයක් ද එහි අන්තර්ගත වේ.&lt;ref name=&quot;SiddhamChinese&quot;/&gt;

චීන ලේඛනයේ පූජා භාණ්ඩ ලැයිස්තුවට රන් හා රිදී, වර්ණවත් සේද රෙදි, විසිතුරු ධජ, සුවඳ දුම් දැමීම සඳහා භාවිත කළ භාණ්ඩ, මල් බඳුන්, පහන් සහ සුවඳ තෙල් ඇතුළත් වේ. එම ලැයිස්තුවෙන් ආගමික පූජාව සඳහා සකස් කළ භාණ්ඩවල විවිධත්වය සහ වටිනාකම පිළිබඳ තොරතුරු ලබාගත හැකිය.&lt;ref name=&quot;SiddhamChinese&quot;/&gt;

=== දෙමළ ලේඛනයේ අන්තර්ගතය ===

දෙමළ පාඨය ශ්‍රී ලංකාවේ තෙනවරයි නායනාර් නමැති දෙවියන්ට පූජා පිරිනැමීම පිළිබඳ විස්තර කරයි. එහි සඳහන් වන තෙනවරයි යන නාමය දකුණු වෙරළබඩ ප්‍රදේශයේ දෙවුන්දර සමඟ සම්බන්ධ වේ. සෙනරත් පරණවිතානගේ අධ්‍යයනය අනුව, මෙම නාමය දෙවුන්දර ප්‍රදේශයේ උප්පලවණ්ණ දෙවියන් වන්දනා කිරීමේ සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ කළ හැකිය.&lt;ref name=&quot;SiddhamTamil&quot;&gt;{{cite web |title=Galle Trilingual Stele – Tamil Inscription |url=https://siddham.network/inscription/in03150/?section=translation |website=Siddham: The Asian Inscription Database |access-date=2026-10-17}}&lt;/ref&gt;

මෙම පාඨයේ ද චීන අධිරාජයාගේ නියෝජිතයන් මඟින් පූජා භාණ්ඩ පිරිනැමීම පිළිබඳ විස්තරාත්මක ලැයිස්තුවක් ඇත. ඒ අනුව, දෙමළ ලේඛනය ශ්‍රී ලංකාවේ දකුණු ප්‍රදේශයේ ආගමික ස්ථානයක් හා චීන රාජකීය නියෝජිතයන් අතර පැවති සම්බන්ධතාව පිළිබඳ වැදගත් තොරතුරු සපයයි.&lt;ref name=&quot;SiddhamTamil&quot;/&gt;

=== පර්සියානු ලේඛනයේ අන්තර්ගතය ===

පර්සියානු පාඨය ඉස්ලාමීය ආගමික සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ වේ. එහි අල්ලාහ් දෙවියන්ට ගෞරව දැක්වීම සහ ආගමික පූජා පිළිබඳ සඳහන් වේ. එය පර්සියානු භාෂාවෙන් පර්සියානු-අරාබි අක්ෂර භාවිතයෙන් ලියා ඇත.&lt;ref name=&quot;SiddhamPersian&quot;&gt;{{cite web |title=Galle Trilingual Stele – Persian Inscription |url=https://siddham.network/inscription/in03151/ |website=Siddham: The Asian Inscription Database |access-date=2026-10-17}}&lt;/ref&gt;

මෙම ලේඛනයේ කොටස් සැලකිය යුතු ලෙස හානි වී ඇති බැවින් එහි සම්පූර්ණ අන්තර්ගතය කියවීම දුෂ්කර වී ඇත. කෙසේ වෙතත්, කියවිය හැකි කොටස් ක්වාජා මුහම්මද් අහමද් විසින් පිටපත් කර පරිවර්තනය කරන ලද අතර, එම කටයුතු මඟින් සෙල්ලිපියේ පර්සියානු පාඨය පිළිබඳ අධ්‍යයනයට දායකත්වයක් ලැබිණි.&lt;ref name=&quot;SiddhamPersian&quot;/&gt;

=== පූජා භාණ්ඩ සහ පඬුරු ===

සෙල්ලිපියේ පූජා භාණ්ඩ ලැයිස්තු මඟින් 15 වන සියවසේ රාජකීය පූජා සඳහා භාවිත කළ ද්‍රව්‍ය හා වටිනා භාණ්ඩ පිළිබඳ තොරතුරු හෙළි වේ. චීන පාඨයේ සඳහන් වන රන්, රිදී, සේද රෙදි, සුවඳ ද්‍රව්‍ය, පහන් සහ වෙනත් පූජා භාණ්ඩ ඒ අතර ප්‍රධාන වේ. දෙමළ සහ පර්සියානු පාඨවල ද ඒවාට සමාන ආකාරයේ පූජා හා පඬුරු පිදීමේ වාර්තා ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;SiddhamChinese&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SiddhamTamil&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SiddhamPersian&quot;/&gt;

මෙම භාණ්ඩ ලැයිස්තු හුදෙක් ආගමික පූජා පිළිබඳ තොරතුරු පමණක් නොව, එකල වටිනාකමක් සහිත ද්‍රව්‍ය, රාජකීය පූජා සම්ප්‍රදායන් සහ විදේශීය ආගමික ස්ථාන වෙත පඬුරු පිරිනැමීමේ ක්‍රම පිළිබඳව ද අධ්‍යයනය කිරීමට උපකාරී වේ.&lt;ref name=&quot;SiddhamChinese&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
! ලේඛනය !! පූජාවේ ප්‍රතිලාභියා !! අන්තර්ගතයේ ප්‍රධාන ලක්ෂණ
|-
| චීන || බුදුන් වහන්සේ || බුදුන් වහන්සේ සහ උන්වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයට ගුණ ප්‍රශංසා කිරීම සහ වටිනා පූජා භාණ්ඩ පිරිනැමීම.
|-
| දෙමළ || තෙනවරයි නායනාර් || දෙවුන්දර ආගමික සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ [[සිංහල දේව සංකල්පය]] තුළ එන උප්පලවණ්ණ හෝ විෂ්ණු දෙවියන්ට පූජා පිරිනැමීම.
|-
| පර්සියානු || ඉස්ලාමීය ආගමික සම්ප්‍රදාය || අල්ලාහ් දෙවියන්ට අදාළ ප්‍රශංසා සහ ආගමික පූජා පිළිබඳ පාඨය.
|}
&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SiddhamChinese&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SiddhamTamil&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SiddhamPersian&quot;/&gt;

=== පූජා සඳහා සඳහන් වන ආගමික ස්ථානය ===

මෙම සෙල්ලිපියේ පූජා වාර්තා පූජනීය කඳුකර සිද්ධස්ථානයක් සමඟ සම්බන්ධ වේ. ශ්‍රී ලංකාවේ ආගමික භූගෝලීය පසුබිම තුළ එය බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාදස්ථානය සමඟ සම්බන්ධ කර දැක්වෙන අතර, එමඟින් චීන නාවික ගමන් සහ ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන අතර පැවති සබඳතාව පිළිබඳ අවධානය යොමු වේ.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;/&gt;

=== සෙල්ලිපියේ අන්තර්ගතයේ ඓතිහාසික වැදගත්කම ===

ගාල්ලේ ත්‍රිභාෂා සෙල්ලිපිය මඟින් චීන රාජකීය නියෝජිතයන් ශ්‍රී ලංකාවේ විවිධ ආගමික සම්ප්‍රදායන්ට අදාළ ස්ථාන වෙත පූජා පිරිනැමූ ආකාරය පිළිබඳ තොරතුරු ලබාගත හැකිය. එකම ගල් පුවරුවක බෞද්ධ, හින්දු සහ ඉස්ලාමීය ආගමික සම්ප්‍රදායන්ට අදාළ පාඨ අන්තර්ගත වීම එහි විශේෂත්වයකි.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SiddhamChinese&quot;/&gt;

එමෙන්ම, පාඨවල සඳහන් පූජා භාණ්ඩ, රාජකීය නියෝජිතයන්ගේ නම් සහ දිනය පිළිබඳ තොරතුරු ඉන්දියන් සාගර කලාපයේ නාවික සබඳතා, රාජ්‍යතාන්ත්‍රික සම්බන්ධතා සහ ආගමික ඉතිහාසය අධ්‍යයනය කිරීම සඳහා වැදගත් ලේඛනමය සාක්ෂි සපයයි.&lt;ref name=&quot;SiddhamChinese&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SiddhamTamil&quot;/&gt;


== ෂෙං හේගේ නාවික ගමන් සහ ශ්‍රී ලංකාව ==

චීන මින්ග් රාජවංශයේ නාවික අද්මිරාල්වරයකු වූ [[ෂෙං හේ]] (Zheng He; 鄭和) 15 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී චීනය සහ ඉන්දියන් සාගර කලාපයේ රටවල් අතර රාජ්‍යතාන්ත්‍රික හා නාවික සම්බන්ධතා වර්ධනය කිරීම සඳහා සිදු කළ මහා නාවික ගමන් මාලාව හේතුවෙන් ප්‍රසිද්ධියට පත්ව සිටියි. 1405 සිට 1433 දක්වා සිදු වූ මෙම ගමන් හත දකුණු චීන මුහුද, අග්නිදිග ආසියාව, දකුණු ආසියාව, අරාබි අර්ධද්වීපය සහ නැගෙනහිර අප්‍රිකාවේ වෙරළබඩ ප්‍රදේශ දක්වා විහිදිණි. ඒවා චීන අධිරාජ්‍යයේ විදේශ සබඳතා පුළුල් කිරීම, වෙළෙඳ ජාල සමඟ සම්බන්ධතා පවත්වාගෙන යාම සහ එහි නාවික බලය ප්‍රදර්ශනය කිරීම යන අරමුණු සමඟ සම්බන්ධ විය.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Dreyer |first=Edward L. |title=Zheng He: China and the Oceans in the Early Ming Dynasty, 1405–1433 |url=https://archive.org/details/zhenghechinaocea0000drey |publisher=Pearson Longman |year=2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Seven Voyages of Zheng He |url=https://www.worldhistory.org/article/1334/the-seven-voyages-of-zheng-he/ |website=World History Encyclopedia |access-date=2026-10-17}}&lt;/ref&gt;

ශ්‍රී ලංකාව ඉන්දියන් සාගරයේ ප්‍රධාන නාවික මාර්ගවලට ආසන්නව පිහිටීම නිසා ෂෙං හේගේ ගමන් මාලාවට සම්බන්ධ වූ වැදගත් ස්ථානයක් විය. එම සම්බන්ධතාව පිළිබඳ විශේෂ ලේඛනමය සාක්ෂියක් වන්නේ මෙම ගාල්ලේ ත්‍රිභාෂා සෙල්ලිපියයි.ෂෙං හේගේ නාවික ගමන් සහ ශ්‍රී ලංකාවේ ආගමික හා සංස්කෘතික පරිසරය අතර පැවති සම්බන්ධතා පිළිබඳ තොරතුරු සපයයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trilingual Inscription (TribhashaSellipiya) |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/trilingual-inscription-tribhashasellipiya |website=UNESCO |access-date=2026-10-17}}&lt;/ref&gt;

=== ෂෙං හේගේ නාවික ගමන් මාලාව ===

ෂෙං හේගේ නාවික ගමන් මින්ග් රාජවංශයේ යොංලේ අධිරාජයාගේ පාලන සමයේදී ආරම්භ වූ අතර, පසුව ෂුවාන්දේ අධිරාජයාගේ පාලන සමය දක්වා පැවතිණි. මෙම ගමන් සඳහා විශාල නාවික යාත්‍රා සමූහ සහ දහස් ගණනකින් සමන්විත කාර්ය මණ්ඩල යොදාගත් බව ඓතිහාසික වාර්තා සඳහන් කරයි. නාවික ගමන්වලදී රාජ්‍ය නියෝජිතයන්, වෙළෙඳ භාණ්ඩ සහ රාජ්‍යතාන්ත්‍රික පණිවිඩ ප්‍රවාහනය කිරීම ද සිදු විය.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Dreyer |first=Edward L. |title=Zheng He: China and the Oceans in the Early Ming Dynasty, 1405–1433 |url=https://archive.org/details/zhenghechinaocea0000drey |publisher=Pearson Longman |year=2007}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! නාවික ගමන !! කාලය !! ඓතිහාසික වැදගත්කම
|-
| පළමු ගමන || 1405–1407 || ෂෙං හේගේ මහා නාවික ගවේෂණ මාලාවේ ආරම්භය.
|-
| දෙවන ගමන || 1407–1409 || අග්නිදිග ආසියාව සහ ඉන්දියන් සාගර කලාපය සමඟ පැවති නාවික සම්බන්ධතා තවදුරටත් වර්ධනය කිරීම.
|-
| තුන්වන ගමන || 1409–1411 || ගාල්ලේ ත්‍රිභාෂා සෙල්ලිපිය සමඟ සම්බන්ධ වූ නාවික ගමන.
|-
| සිව්වන ගමන || 1413–1415 || ඉන්දියන් සාගරයේ බටහිර ප්‍රදේශ සහ පර්සියානු ගල්ෆ් කලාපය දක්වා ගමන් කිරීම.
|-
| පස්වන ගමන || 1417–1419 || අරාබි අර්ධද්වීපය සහ නැගෙනහිර අප්‍රිකාවේ වෙරළබඩ ප්‍රදේශ සමඟ සම්බන්ධතා පවත්වාගෙන යාම.
|-
| හයවන ගමන || 1421–1422 || විදේශීය රාජ්‍යයන් සමඟ පැවති රාජ්‍යතාන්ත්‍රික සම්බන්ධතා අඛණ්ඩව පවත්වාගෙන යාම.
|-
| හත්වන ගමන || 1431–1433 || ෂෙං හේගේ අවසාන මහා නාවික ගවේෂණය.
|}
&lt;ref&gt;{{cite book |last=Dreyer |first=Edward L. |title=Zheng He: China and the Oceans in the Early Ming Dynasty, 1405–1433 |url=https://archive.org/details/zhenghechinaocea0000drey |publisher=Pearson Longman |year=2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Seven Voyages of Zheng He |url=https://www.worldhistory.org/article/1334/the-seven-voyages-of-zheng-he/ |website=World History Encyclopedia |access-date=2026-10-17}}&lt;/ref&gt;

=== ශ්‍රී ලංකාවට පැමිණීම සහ දේශීය පාලකයන් සමඟ සම්බන්ධතා ===

ෂෙං හේගේ නාවික ගමන් ශ්‍රී ලංකාවේ 15 වන සියවසේ දේශපාලන ඉතිහාසය සමඟ ද සම්බන්ධ වේ. එම යුගයේ දිවයිනේ දේශපාලන බලය ප්‍රාදේශීය පාලකයන් සහ රාජධානි අතර බෙදී පැවති අතර, ඉන්දියන් සාගරයේ විදේශීය බලවේග සමඟ පැවති සම්බන්ධතා එම කාලයේ රාජ්‍යතාන්ත්‍රික පසුබිමේ කොටසක් විය. ෂෙං හේගේ ගමන් පිළිබඳ චීන ඓතිහාසික වාර්තා ශ්‍රී ලංකාවේ පාලකයන් සමඟ ඇති වූ සම්බන්ධතා පිළිබඳ තොරතුරු සපයයි.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Dreyer |first=Edward L. |title=Zheng He: China and the Oceans in the Early Ming Dynasty, 1405–1433 |url=https://archive.org/details/zhenghechinaocea0000drey |publisher=Pearson Longman |year=2007}}&lt;/ref&gt;

මෙම සම්බන්ධතා අතරින් ප්‍රසිද්ධ සිදුවීමක් වන්නේ ගම්පොල රාජධානි සමයේ [[පස්වන බුවනෙකබාහු රජ]] සමයේ කෝට්ටේ ප්‍රදේශයේ පාලකයා වූ වීර අලකේශ්වර සමඟ ඇති වූ ගැටුමයි. චීන වාර්තාවලට අනුව, 1411 දී සිදු වූ ගැටුමකදී ෂෙං හේගේ හමුදා වීර අලකේශ්වර අල්ලාගෙන චීනයට රැගෙන ගියහ. මෙම සිදුවීම ෂෙං හේගේ නාවික ගමන් රාජ්‍යතාන්ත්‍රික හා වෙළෙඳ කටයුතුවලට පමණක් සීමා නොවූ බවත්, ඇතැම් අවස්ථාවල හමුදා බලය ද යොදාගත් බවත් පෙන්වන වැදගත් ඓතිහාසික සිදුවීමකි.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Dreyer |first=Edward L. |title=Zheng He: China and the Oceans in the Early Ming Dynasty, 1405–1433 |url=https://archive.org/details/zhenghechinaocea0000drey |publisher=Pearson Longman |year=2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Historical and Cultural Significance of Admiral Zheng He's Ocean Voyages |url=https://www.asj.upd.edu.ph/mediabox/archive/ASJ-39-1-2-2003/roxaslim.pdf |journal=Asian Studies: Journal of Critical Perspectives on Asia |year=2003}}&lt;/ref&gt;

=== නාවික ගමන්වල අරමුණු සහ වැදගත්කම ===

ෂෙං හේගේ නාවික ගමන් හුදෙක් භූගෝලීය ගවේෂණ මාලාවක් නොවීය. ඒවා චීන අධිරාජ්‍යයේ රාජ්‍යතාන්ත්‍රික අරමුණු, වෙළෙඳ සම්බන්ධතා සහ විදේශීය රාජ්‍යයන් සමඟ පැවති දේශපාලන සම්බන්ධතා සමඟ බැඳී තිබිණි. නාවික යාත්‍රා මඟින් රාජ්‍ය නියෝජිතයන් සහ භාණ්ඩ ප්‍රවාහනය කිරීමත්, විදේශීය පාලකයන් සමඟ සම්බන්ධතා පවත්වාගෙන යාමත් සිදු විය. මෙම ගමන් මාලාව ඉන්දියන් සාගර කලාපයේ නාවික ඉතිහාසය අධ්‍යයනය කිරීමේදී වැදගත් ස්ථානයක් ගනී.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Dreyer |first=Edward L. |title=Zheng He: China and the Oceans in the Early Ming Dynasty, 1405–1433 |url=https://archive.org/details/zhenghechinaocea0000drey |publisher=Pearson Longman |year=2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Seven Voyages of Zheng He |url=https://www.worldhistory.org/article/1334/the-seven-voyages-of-zheng-he/ |website=World History Encyclopedia |access-date=2026-10-17}}&lt;/ref&gt;

ශ්‍රී ලංකාවේ භූගෝලීය පිහිටීම එය ඉන්දියන් සාගරයේ නැගෙනහිර හා බටහිර දෙසට දිවෙන නාවික මාර්ග සමඟ සම්බන්ධ කළේය. ගාල්ලේ ත්‍රිභාෂා සෙල්ලිපිය මෙම සම්බන්ධතාවට අදාළ ආගමික, භාෂාමය හා ලේඛනමය තොරතුරු සපයන බැවින්, එය ශ්‍රී ලංකාවේ නාවික ඉතිහාසය පමණක් නොව ආසියානු රටවල් අතර සංස්කෘතික හුවමාරුව අධ්‍යයනය කිරීම සඳහා ද වැදගත් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trilingual Inscription (TribhashaSellipiya) |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/trilingual-inscription-tribhashasellipiya |website=UNESCO |access-date=2026-10-17}}&lt;/ref&gt;

== සංරක්ෂණය සහ වර්තමාන පිහිටීම ==

ගාල්ලේ ත්‍රිභාෂා සෙල්ලිපිය වර්තමානයේ ශ්‍රී ලංකාවේ [[කොළඹ ජාතික කෞතුකාගාරය|කොළඹ ජාතික කෞතුකාගාරයේ]] සංරක්ෂණය කර ප්‍රදර්ශනය කෙරේ. චීන, දෙමළ සහ පර්සියානු භාෂාවලින් ලියැවුණු මෙම ගල් පුවරුව 1911 වර්ෂයේදී ගාල්ලේ ක්‍රිප්ස් පාර අසල ජලාපවහන මාර්ගයක් ආශ්‍රිතව සොයාගැනීමෙන් පසුව ආරක්ෂිතව ඉවත් කර පුරාවිද්‍යාත්මක අධ්‍යයනය සඳහා යොමු කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trilingual Inscription (TribhashaSellipiya) |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/trilingual-inscription-tribhashasellipiya |website=UNESCO |access-date=2026-10-17}}&lt;/ref&gt;

=== සෙල්ලිපිය සොයාගැනීමෙන් පසු සංරක්ෂණය ===

සෙල්ලිපිය 1911 දී බ්‍රිතාන්‍ය ඉංජිනේරුවකු වූ එච්. එෆ්. ටොමලින් විසින් ගාල්ලේදී සොයාගන්නා ලදී. එය හමුවූ ස්ථානයේ සිට ආරක්ෂිතව ඉවත් කිරීමෙන් පසුව එහි අක්ෂර සහ අන්තර්ගතය හඳුනාගැනීම සඳහා අධ්‍යයන සිදු කෙරිණි. භාෂා තුනකින් යුත් පාඨ අඩංගු වීම හේතුවෙන් සෙල්ලිපිය කියවා අර්ථ නිරූපණය කිරීම සඳහා චීන, දෙමළ සහ පර්සියානු භාෂා පිළිබඳ විශේෂඥ දැනුම අවශ්‍ය විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trilingual Inscription (Tribhasha Sellipiya) |url=https://slncu.lk/partnerships-networks/mow/trilingual-inscription/ |website=Sri Lanka National Commission for UNESCO |access-date=2026-10-17}}&lt;/ref&gt;

සෙල්ලිපිය කාලගුණික බලපෑම්, භෞතික හානි සහ වෙනත් පාරිසරික සාධකවලින් ආරක්ෂා කරගැනීම සඳහා කෞතුකාගාර පරිසරයක තැන්පත් කිරීම වැදගත් සංරක්ෂණ පියවරකි. එහි අක්ෂර, කැටයම් සහ ගල් පෘෂ්ඨය ආරක්ෂා කිරීම මඟින් අනාගත පුරාවිද්‍යාත්මක, ඓතිහාසික හා භාෂා විද්‍යාත්මක අධ්‍යයන සඳහා එය භාවිත කළ හැකිය. වර්තමානයේ මුල් සෙල්ලිපිය කොළඹ ජාතික කෞතුකාගාරයේ තැන්පත් කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trilingual Inscription (TribhashaSellipiya) |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/trilingual-inscription-tribhashasellipiya |website=UNESCO |access-date=2026-10-17}}&lt;/ref&gt;

මුල් සෙල්ලිපියට අමතරව එහි අනුරුවක් ගාල්ල කෞතුකාගාරයේ ප්‍රදර්ශනය කෙරේ. එමඟින් සෙල්ලිපිය සොයාගත් ප්‍රදේශයට පැමිණෙන ජනතාවට සහ අධ්‍යයන කටයුතු සඳහා පැමිණෙන අයට එහි හැඩය හා ලේඛන සැකැස්ම නිරීක්ෂණය කිරීමට අවස්ථාව ලැබේ. මුල් කෞතුක වස්තුව ආරක්ෂා කරමින් එහි අනුරුවක් වෙනත් ස්ථානයක ප්‍රදර්ශනය කිරීම සංස්කෘතික උරුමය ජනතාව වෙත ඉදිරිපත් කිරීමේ ක්‍රමයක් ලෙස සැලකේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trilingual Inscription (Tribhasha Sellipiya) |url=https://slncu.lk/partnerships-networks/mow/trilingual-inscription/ |website=Sri Lanka National Commission for UNESCO |access-date=2026-10-17}}&lt;/ref&gt;


== යුනෙස්කෝ ලෝක මතක උරුම පිළිගැනීම ==

ගාල්ලේ ත්‍රිභාෂා සෙල්ලිපිය 2025 වර්ෂයේදී [[යුනෙස්කෝ]]වේ ලෝක මතක උරුම ජාත්‍යන්තර ලේඛනයට (Memory of the World International Register) ඇතුළත් කරන ලදී. මෙම පිළිගැනීම මඟින් 15 වන සියවසට අයත් සෙල්ලිපියේ ලේඛනමය, ඓතිහාසික සහ සංස්කෘතික වැදගත්කම ජාත්‍යන්තර මට්ටමින් හඳුනාගැනිණි.මෙම නාමයෝජනාව ශ්‍රී ලංකාව සහ චීනය එක්ව ඉදිරිපත් කරන ලද්දකි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trilingual Inscription (TribhashaSellipiya) |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/trilingual-inscription-tribhashasellipiya |website=UNESCO |access-date=2026-10-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=UNESCO Memory of the World Register 2025 |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/register2025 |website=UNESCO |access-date=2026-10-17}}&lt;/ref&gt;

=== නාමයෝජනාව සහ ලියාපදිංචිය ===

ගාල්ලේ ත්‍රිභාෂා සෙල්ලිපිය ලෝක මතක උරුම ජාත්‍යන්තර ලේඛනයට ඇතුළත් කිරීම සඳහා ශ්‍රී ලංකාව සහ චීනය ඒකාබද්ධ නාමයෝජනාවක් ඉදිරිපත් කළහ. යුනෙස්කෝවේ නිල වාර්තාවෙහි නාමයෝජක රටවල් ලෙස මෙම රටවල් දෙකම සඳහන් වේ. නාමයෝජනාවේදී සෙල්ලිපියේ ඓතිහාසික පසුබිම, භාෂා තුනෙන් යුත් ලේඛන ස්වභාවය සහ විවිධ සංස්කෘතික සම්ප්‍රදායන් නියෝජනය කිරීමේ වැදගත්කම අවධාරණය කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trilingual Inscription (TribhashaSellipiya) |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/trilingual-inscription-tribhashasellipiya |website=UNESCO |access-date=2026-10-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trilingual Inscription (Tribhasha Sellipiya) |url=https://slncu.lk/partnerships-networks/mow/trilingual-inscription/ |website=Sri Lanka National Commission for UNESCO |access-date=2026-10-17}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
! කරුණ !! විස්තරය
|-
| උරුම අයිතමයේ නම || ගාල්ලේ ත්‍රිභාෂා සෙල්ලිපිය (Trilingual Inscription – TribhashaSellipiya)
|-
| ලියාපදිංචි කළ වර්ෂය || 2025
|-
| ලේඛනය || යුනෙස්කෝ ලෝක මතක උරුම ජාත්‍යන්තර ලේඛනය
|-
| නාමයෝජක රටවල් || ශ්‍රී ලංකාව සහ චීනය
|-
| ලේඛන වර්ගය || ගල් පුවරුවක් / සෙල්ලිපියක්
|-
| සෙල්ලිපියේ භාෂා || චීන, දෙමළ සහ පර්සියානු
|-
| සෙල්ලිපියේ දිනය || 1409 පෙබරවාරි 15
|}
&lt;ref&gt;{{cite web |title=UNESCO Memory of the World Register 2025 |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/register2025 |website=UNESCO |access-date=2026-10-17}}&lt;/ref&gt;

=== ලෝක මතක උරුම වැඩසටහනේ අරමුණ සහ සෙල්ලිපියේ ස්ථානය ===

යුනෙස්කෝවේ ලෝක මතක උරුම වැඩසටහන ලේඛනමය උරුමය හඳුනාගැනීම, එහි වැදගත්කම ප්‍රචලිත කිරීම සහ එය අනාගත පරම්පරාවන් සඳහා ආරක්ෂා කිරීමේ අවශ්‍යතාව ඉස්මතු කරයි. ගාල්ලේ ත්‍රිභාෂා සෙල්ලිපිය මෙම වැඩසටහන යටතේ ලියාපදිංචි කිරීමෙන්, එය ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක උරුමයක් පමණක් නොව ජාත්‍යන්තර ඉතිහාසය හා සංස්කෘතික සම්බන්ධතා අධ්‍යයනය සඳහා වැදගත් ලේඛනයක් ලෙස ද හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Memory of the World |url=https://www.unesco.org/en/memory-world |website=UNESCO |access-date=2026-10-17}}&lt;/ref&gt;

සෙල්ලිපියේ විශේෂත්වයක් වන්නේ චීන, දෙමළ සහ පර්සියානු යන භාෂා තුන එකම ගල් පුවරුවක අන්තර්ගත වීමයි. එම භාෂා විවිධ භූගෝලීය හා සංස්කෘතික පසුබිම් නියෝජනය කරන අතර, සෙල්ලිපියේ පාඨ බුදුන් වහන්සේ, විෂ්ණු දෙවියන් සහ අල්ලාහ් සම්බන්ධ ආගමික පූජා පිළිබඳ තොරතුරු ඇතුළත් කරයි. මේ නිසා එය 15 වන සියවසේ ඉන්දියන් සාගර කලාපයේ නාවික ගමන්, ආගමික සම්ප්‍රදායන් සහ සංස්කෘතික හුවමාරුව අධ්‍යයනය කිරීමට වැදගත් මූලාශ්‍රයක් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trilingual Inscription (TribhashaSellipiya) |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/trilingual-inscription-tribhashasellipiya |website=UNESCO |access-date=2026-10-17}}&lt;/ref&gt;

=== ජාත්‍යන්තර වැදගත්කම ===

යුනෙස්කෝ ලියාපදිංචිය සෙල්ලිපිය පිළිබඳ ජාත්‍යන්තර දැනුවත්භාවය වර්ධනය කිරීමටත්, එය පිළිබඳ පර්යේෂණ සහ ලේඛනගත කිරීමේ කටයුතුවලට අවධානය යොමු කිරීමටත් දායක වේ. සෙල්ලිපිය චීනයේ මින්ග් රාජවංශය සහ ශ්‍රී ලංකාව අතර පැවති සම්බන්ධතා පිළිබඳ සාක්ෂියක් වන අතර, එහි භාෂා තුන මඟින් විවිධ සමාජ හා ආගමික සම්ප්‍රදායන් එකම ලේඛනයක නිරූපණය වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trilingual Inscription (Tribhasha Sellipiya) |url=https://slncu.lk/partnerships-networks/mow/trilingual-inscription/ |website=Sri Lanka National Commission for UNESCO |access-date=2026-10-17}}&lt;/ref&gt;

මෙම පිළිගැනීම ශ්‍රී ලංකාව සහ චීනය අතර ඓතිහාසික සබඳතා අධ්‍යයනය කිරීමේදී ද වැදගත් වේ. ගාල්ලේදී සොයාගත් සෙල්ලිපිය චීන නාවික අද්මිරාල්වරයකු වූ [[ෂෙං හේ]]ගේ නාවික ගමන් සමඟ සම්බන්ධ වන අතර, එය ඉන්දියන් සාගරයේ පැවති අන්තර්ජාතික ගමනාගමනය සහ සංස්කෘතික සබඳතා පිළිබඳ අධ්‍යයනයට දායක වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trilingual Inscription (TribhashaSellipiya) |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/trilingual-inscription-tribhashasellipiya |website=UNESCO |access-date=2026-10-17}}&lt;/ref&gt;

=== ලෝක මතක උරුම ලියාපදිංචියේ සාරාංශය ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
! අංගය !! වැදගත්කම
|-
| ලේඛනමය වටිනාකම || 1409 දිනැති ඓතිහාසික සෙල්ලිපියක් ලෙස අතීත තොරතුරු සුරක්ෂිත කරයි.
|-
| භාෂාමය වැදගත්කම || චීන, දෙමළ සහ පර්සියානු භාෂා එකම ලේඛනයක අන්තර්ගත වේ.
|-
| ආගමික හා සංස්කෘතික වැදගත්කම || විවිධ ආගමික සම්ප්‍රදායන් පිළිබඳ සඳහන් කරයි.
|-
| ජාත්‍යන්තර සබඳතා || ශ්‍රී ලංකාව සහ චීනය අතර ඓතිහාසික සම්බන්ධතා පිළිබඳ සාක්ෂියක් සපයයි.
|-
| යුනෙස්කෝ පිළිගැනීම || 2025 දී ලෝක මතක උරුම ජාත්‍යන්තර ලේඛනයට ඇතුළත් විය.
|}
&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trilingual Inscription (TribhashaSellipiya) |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/trilingual-inscription-tribhashasellipiya |website=UNESCO |access-date=2026-10-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=UNESCO Memory of the World Register 2025 |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/register2025 |website=UNESCO |access-date=2026-10-17}}&lt;/ref&gt;


== අමතර ලිපි ==

* [[යුනෙස්කෝ]]
* [[ලෝක මතක උරුම වැඩසටහන]]
* [[ෂෙං හේ]]
* [[මින්ග් රාජවංශය]]
* [[කොළඹ ජාතික කෞතුකාගාරය]]
* [[ගාල්ල ජාතික කෞතුකාගාරය]]

== ආශ්‍රිත ලිපි ==

* [[ශ්‍රී ලංකාවේ ඉතිහාසය]]
* [[ශ්‍රී ලංකාවේ අභිලේඛන]]
* [[ගාල්ල]]

== බාහිර සබැඳි ==

* [https://www.unesco.org/en/memory-world/trilingual-inscription-tribhashasellipiya යුනෙස්කෝව: ගාල්ලේ ත්‍රිභාෂා සෙල්ලිපිය]
* [https://www.slncu.lk/partnerships-networks/mow/trilingual-inscription ශ්‍රී ලංකා ජාතික යුනෙස්කෝ කොමිසම: ගාල්ලේ ත්‍රිභාෂා සෙල්ලිපිය]
* [https://siddham.network/inscription/in03152/?section=translation Siddham: සෙල්ලිපියේ චීන පාඨය සහ ඉංග්‍රීසි පරිවර්තනය]
* [https://siddham.network/inscription/in03150/?section=translation Siddham: සෙල්ලිපියේ දෙමළ පාඨය සහ ඉංග්‍රීසි පරිවර්තනය]
* [https://siddham.network/inscription/in03151/ Siddham: සෙල්ලිපියේ පර්සියානු පාඨය]
* [https://www.unesco.org/en/memory-world/register2025 යුනෙස්කෝ: 2025 ලෝක මතක උරුම ජාත්‍යන්තර ලේඛනය]

== මූලාශ්‍ර ==

{{Reflist}}</text>
      <sha1>8nm811qqw7i9x5vtlp9a9piabss0tim</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>හීල්ඔය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>196890</id>
    <revision>
      <id>803644</id>
      <parentid>803312</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T13:10:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>803644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43657" sha1="rfjfxha4fljd9acdb406bgxai37b38j" xml:space="preserve">{{Short description|මැදදුම්බර, මහනුවර දිස්ත්‍රික්කයේ ඓතිහාසික කඳුකර ගම්මානයක්}}

{{Infobox settlement
| name = හීල්ඔය
| native_name = හීල්ඔය
| native_name_lang = si
| other_name = Heeloya; Heel Oya; පොද්දල්ගොඩ හීල්ඔය
| type = ගම්මානය
| image =
| caption =
| pushpin_map = Sri Lanka
| pushpin_label_position = bottom
| pushpin_map_caption = ශ්‍රී ලංකාවේ පිහිටීම
| coordinates = {{coord|7.3276|N|80.8062|E|display=title,inline|region:LK_type:city}}
| subdivision_type = රට
| subdivision_name = [[ශ්‍රී ලංකාව]]
| subdivision_type1 = [[ශ්‍රී ලංකාවේ පළාත්|පළාත]]
| subdivision_name1 = [[මධ්‍යම පළාත]]
| subdivision_type2 = [[ශ්‍රී ලංකාවේ දිස්ත්‍රික්ක|දිස්ත්‍රික්කය]]
| subdivision_name2 = [[මහනුවර දිස්ත්‍රික්කය]]
| subdivision_type3 = ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසය
| subdivision_name3 = [[මැදදුම්බර]]
| population_as_of = 2024
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;DCS2024&quot;&gt;[https://www.statistics.gov.lk/Resource/en/Population/CPH_2024/GN_population_pdf.pdf ජන හා නිවාස සංගණනය 2024 — ශ්‍රී ලංකා ජනලේඛන හා සංඛ්‍යාලේඛන දෙපාර්තමේන්තුව]&lt;/ref&gt;
| population_total = 740
| timezone = [[ශ්‍රී ලංකා සම්මත වේලාව]]
| utc_offset = +5:30
| elevation_m = 830
}}

'''හීල්ඔය''' (ඉංග්‍රීසි: '''Heeloya''', '''Heel Oya''') යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[මධ්‍යම පළාත|මධ්‍යම පළාතේ]], [[මහනුවර දිස්ත්‍රික්කය|මහනුවර දිස්ත්‍රික්කයේ]], [[මැදදුම්බර]] ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසයට අයත් ඓතිහාසික කඳුකර ගම්මානයකි. ප්‍රාදේශීය හා සංචාරක මූලාශ්‍රවල එය '''පොද්දල්ගොඩ හීල්ඔය''' ලෙසද හඳුන්වා ඇත.

හීල්ඔය [[රංගල]] ආසන්නයේ [[ක්නක්කල්ස් කඳුවැටිය]] ආශ්‍රිත කඳුකර භූදර්ශනයක පිහිටා ඇති අතර වී වගාව, ගෙවතු වගාව, පශු පාලනය, කුළුබඩු වගාව සහ සාම්ප්‍රදායික ග්‍රාමීය ජීවිතය සඳහා ප්‍රසිද්ධය. මධ්‍යම පළාත් සංචාරක දෙපාර්තමේන්තුව විසින් හීල්ඔය ග්‍රාමීය සංචාරක ගම්මානයක් ලෙස හඳුන්වා ඇති අතර එහි වරිග සභාව, බඹරගල විහාර සම්බන්ධ උරුමය, කුඹුරු, දිය ඇලි සහ කඳුකර පරිසරය ප්‍රධාන සංචාරක අංග ලෙස දක්වා ඇත.&lt;ref name=&quot;CPTVillage&quot;&gt;{{Citation |title=මධ්‍යම පළාත් සංචාරක දෙපාර්තමේන්තුව — Heel Oya Tourism Village |url=https://tourism.cp.gov.lk/en/village-life-in-sri-lanka |archive-url=https://web.archive.org/web/20260928140157/https://tourism.cp.gov.lk/en/village-life-in-sri-lanka |access-date=2026-09-28 |archive-date=2026-09-28}}&lt;/ref&gt;

== නාමය ==

'''හීල්ඔය''' යන නාමය ගම්මානය හරහා ගලායන හීල්ඔය ජලධාරාව සමඟ සම්බන්ධ වේ.

ප්‍රාදේශීය හා සංචාරක මූලාශ්‍රවල මෙම ප්‍රදේශය '''පොද්දල්ගොඩ හීල්ඔය''' ලෙසද හඳුන්වා ඇත.&lt;ref&gt;[https://archive.roar.media/sinhala/main/health-lifestyle/the-ancient-village-in-dumbara-border Roar Sinhala — දුම්බර මායිමේ හීල්ඔය]&lt;/ref&gt;

== පරිපාලන තත්ත්වය ==

ශ්‍රී ලංකා ජනලේඛන හා සංඛ්‍යාලේඛන දෙපාර්තමේන්තුවේ පරිපාලන දත්ත අනුව හීල්ඔය '''ග්‍රාම නිලධාරී වසම් අංක 796''' ලෙස [[මැදදුම්බර]] ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසය යටතේ පවතී.&lt;ref&gt;[https://www.statistics.gov.lk/Resource/en/Population/DistrictAtlases/DCS_Population_Atlas_2012_D21_KandyDistrict.pdf ශ්‍රී ලංකා ජනලේඛන හා සංඛ්‍යාලේඛන දෙපාර්තමේන්තුව — මහනුවර දිස්ත්‍රික් ජනගහන ඇට්ලසය]&lt;/ref&gt;

වර්තමාන රජයේ පරිපාලන ලේඛනවලද 796 — Heeloya යන GN Division හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref&gt;{{Citation |title=ශ්‍රී ලංකා රජය — Grama Niladhari Divisions |url=https://documents.gov.lk/view/gazettes/2007/11/2007-11-23%28I-IIA%29E.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20260106121452/https://documents.gov.lk/view/gazettes/2007/11/2007-11-23(I-IIA)E.pdf |access-date=2026-09-28 |archive-date=2026-01-06}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
! අයිතමය
! තොරතුර
|-
| රට
| [[ශ්‍රී ලංකාව]]
|-
| පළාත
| [[මධ්‍යම පළාත]]
|-
| දිස්ත්‍රික්කය
| [[මහනුවර දිස්ත්‍රික්කය]]
|-
| ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසය
| [[මැදදුම්බර]]
|-
| ග්‍රාම නිලධාරී වසම
| Heeloya
|-
| GN අංකය
| 796
|}

== පිහිටීම සහ භූගෝලය ==

හීල්ඔය මැදදුම්බර කඳුකර ප්‍රදේශයේ පිහිටා ඇත. එය [[රංගල]] සිට දකුණු–නැගෙනහිර දෙසින් පිහිටි ග්‍රාමීය ප්‍රදේශයක් වන අතර අවට කඳු, තේ වතු, කුඹුරු, ගෙවතු, ඇළ දොළ සහ වනාන්තර පවතී.

හීල්ඔය හා සම්බන්ධ අවට ප්‍රදේශ අතර,

* [[රංගල]]
* [[බොබෙබිල]]
* [[මකුල්දෙණිය]]
* පොද්දල්ගොඩ
* ගොඩමුන්න
* කුරුකොහොගම
* හක්මන
* රෙටියාගම
* බර්න්සයිඩ්
* තවලන්තැන්න
* [[තංගප්පුව]]
* [[කොටගඟ]]
* [[උඩිස්පත්තුව]]

ඇතුළත් වේ.

හීල්ඔයේ භූගෝලීය පිහිටීම ආසන්න වශයෙන් අක්ෂාංශ 7.3276° N සහ දේශාංශ 80.8062° E ලෙස දක්වා ඇති අතර, ප්‍රදේශයේ උස මීටර් 830ක් පමණ වේ.

== ජනගහනය ==

2024 ජන හා නිවාස සංගණනය අනුව '''හීල්ඔය GN Division 796''' හි ජනගහනය '''740'''කි. එහි පිරිමි ජනගහනය 368ක් සහ කාන්තා ජනගහනය 372ක් ලෙස වාර්තා වී ඇත.&lt;ref name=&quot;DCS2024&quot; /&gt;

2012 මහනුවර දිස්ත්‍රික් ජනගහන ඇට්ලසය අනුව එම වසරේ හීල්ඔය ජනගහනය 766ක් විය.&lt;ref&gt;[https://www.statistics.gov.lk/Resource/en/Population/DistrictAtlases/DCS_Population_Atlas_2012_D21_KandyDistrict.pdf මහනුවර දිස්ත්‍රික් ජනගහන ඇට්ලසය — 2012]&lt;/ref&gt;

== රංගල සමඟ සම්බන්ධතාව ==

'''රංගල හීල්ඔයට ආසන්න ප්‍රධාන කඳුකර හා සංචාරක ප්‍රවේශ ප්‍රදේශයකි.'''

හීල්ඔය ජල පෝෂකයේ උඩුගං ප්‍රදේශය රංගල ආසන්න මීදුම් වනාන්තර කලාපය සමඟ සම්බන්ධ වන අතර හීල්ඔය ජලධාරාව බර්න්සයිඩ් වතුයාය අසලින් පහළට ගලායයි.&lt;ref name=&quot;CPTWater&quot;&gt;{{Citation |title=මධ්‍යම පළාත් සංචාරක දෙපාර්තමේන්තුව — Heeloya ජල පෝෂකය |url=https://tourism.cp.gov.lk/en/village-life-in-sri-lanka |archive-url=https://web.archive.org/web/20260928140157/https://tourism.cp.gov.lk/en/village-life-in-sri-lanka |access-date=2026-09-28 |archive-date=2026-09-28}}&lt;/ref&gt;

රංගල සිට හීල්ඔය වෙත ග්‍රාමීය පාගමන් සහ සංචාරක වැඩසටහන් ද ක්‍රියාත්මක වේ.&lt;ref&gt;[https://www.lakpura.com/products/hike-to-heeloya-village-hike-via-rangala Lakpura — Rangala to Heeloya Hike]&lt;/ref&gt;

'''ප්‍රධාන ලිපිය: [[රංගල]]'''

== තෙල්දෙණිය සහ හීල්ඔය ==

[[තෙල්දෙණිය]] හීල්ඔයට වැදගත් පහළ ප්‍රවාහන හා සේවා මධ්‍යස්ථානයකි.

මධ්‍යම පළාත් ප්‍රවාහන සේවා අධිකාරියේ වර්තමාන මාර්ග ලැයිස්තුවේ '''618/4 — Theldeniya (Karaliyadda)–Heeloya''' බස් මාර්ගය හීල්ඔය සඳහා සෘජු ප්‍රවාහන සම්බන්ධතාවක් ලෙස දක්වා ඇති අතර එහි දිග කිලෝමීටර් 8.9ක් සහ ගමන් කාලය විනාඩි 45ක් පමණ ලෙස දැක්වේ.&lt;ref name=&quot;CPTBus&quot;&gt;{{Citation |title=මධ්‍යම පළාත් ප්‍රවාහන සේවා අධිකාරිය — Bus Routes |url=https://www.tsa.cp.gov.lk/bus-routes.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20260928142830/https://tsa.cp.gov.lk/bus-routes.php |access-date=2026-09-28 |archive-date=2026-09-28}}&lt;/ref&gt;

මෙම නිසා [[තෙල්දෙණිය]] හරහා හීල්ඔයට පොදු ප්‍රවාහනයෙන් ළඟා විය හැක.

'''තෙල්දෙණිය''' යන නාමය ඉංග්‍රීසි ලිපිවල '''Teldeniya''' ලෙස භාවිත වන අතර එහි සිංහල නාමය '''තෙල්දෙණිය''' වේ.&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Teldeniya Teldeniya — English Wikipedia]&lt;/ref&gt;

=== පැරණි තෙල්දෙණිය ===

පැරණි [[තෙල්දෙණිය]] නගරය [[වික්ටෝරියා වේල්ල]] ඉදිකිරීමෙන් පසු ඇති වූ [[වික්ටෝරියා ජලාශය]]ට යටවිය.

පැරණි නගරය [[මහවැලි ගඟ]] ආශ්‍රිතව පිහිටි අතර එහි මාර්ග, පාලම් සහ ගොඩනැගිලි ජලාශය පිරවීමෙන් පසු ජලය යට විය.&lt;ref&gt;[https://www.uniquesrilanka.com/v2/heritage/submerged-city-of-teldeniya Submerged City of Teldeniya — Unique Sri Lanka]&lt;/ref&gt;

වියළි කාලවලදී ජලාශයේ ජල මට්ටම පහළ ගිය විට පැරණි තෙල්දෙණියේ මාර්ග, පාලම් සහ ගොඩනැගිලිවල නටබුන් නැවත දිස්වන අවස්ථා වාර්තා වී ඇත.&lt;ref&gt;[https://www.newsfirst.lk/2022/02/08/old-theldeniya-town-resurfaces-unknown-group-digging-at-ancient-sites/ News 1st — Old Teldeniya town resurfaces]&lt;/ref&gt;

Wikimedia Commons හි 2012 වියළි සමයේ ජල මට්ටම පහළ ගිය අවස්ථාවේ පැරණි තෙල්දෙණිය නගරයේ නටබුන් නිරූපණය කරන Creative Commons ඡායාරූපද පවතී.&lt;ref&gt;[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Victoria_reservoir_sri_lanka_sunken_city_of_Teldeniya.JPG Wikimedia Commons — Sunken city of Teldeniya]&lt;/ref&gt;

=== නව තෙල්දෙණිය ===

පැරණි නගරය ජලාශයට යටවීමෙන් පසු නව තෙල්දෙණිය නගරය ඉහළ භූමියක ප්‍රතිස්ථාපිත නගරයක් ලෙස සංවර්ධනය කරන ලදී.

වර්තමාන තෙල්දෙණිය කලාපය රංගල, හීල්ඔය, උඩිස්පත්තුව සහ මැදදුම්බර කඳුකර ගම්මාන සඳහා වෙළඳ, ප්‍රවාහන සහ රාජ්‍ය සේවා මධ්‍යස්ථානයකි.

== මහනුවර රාජධානිය හා උඩරට සිංහල රාජධානිය සමඟ සම්බන්ධතාව ==

හීල්ඔය පිහිටා ඇති [[දුම්බර]] කලාපය [[මහනුවර රාජධානිය]] හෙවත් උඩරට සිංහල රාජධානියේ කඳුකර භූදර්ශනයට අයත් ප්‍රදේශයකි.

මධ්‍යම පළාත් සංචාරක දෙපාර්තමේන්තුව හීල්ඔය දුම්බර නිම්නයේ පිහිටි, උඩරට රාජධානියේ ආරක්ෂාව හා කෘෂිකර්මාන්තය සඳහා වැදගත් වූ භූමියක් ලෙස විස්තර කරයි.&lt;ref name=&quot;CPTVillage&quot; /&gt;

කඳු සහ වනාන්තරවලින් වටවූ දුම්බර නිම්නය ස්වභාවික ආරක්ෂක පරිසරයක් වූ අතර එහි සාරවත් කුඹුරු සහ ජල පද්ධති උඩරට කෘෂිකාර්මික ආර්ථිකයට වැදගත් විය.&lt;ref name=&quot;CPTVillage&quot; /&gt;

මෙය හීල්ඔය ස්වාධීන රාජකීය නගරයක් වූ බවක් නොව, උඩරට රාජධානියේ කඳුකර ගම්මාන, ආගමික ආයතන සහ කෘෂිකාර්මික පද්ධතිය සමඟ තිබූ සම්බන්ධතාවයක් ලෙස වටහාගත යුතුය.

== බඹරගල රජමහා විහාරය සහ පුරාණ උරුමය ==

හීල්ඔය අවට ඉතිහාසයේ ප්‍රධාන ස්ථානයක් වන්නේ [[බඹරගල රජමහා විහාරය]] සහ එහි ගල් ලෙන් පද්ධතියයි.

මධ්‍යම පළාත් සංචාරක දෙපාර්තමේන්තුවේ තොරතුරු අනුව බඹරගල ගල් ලෙන් සහ ඒවායේ බ්‍රාහ්මී ලිපි ඉතා පැරණි බෞද්ධ උරුමයක් නියෝජනය කරයි. එම මූලාශ්‍රය මෙම කලාපයේ ඉතිහාසය වසර 2,000කට වැඩි කාලයක් පසුපසට දිවෙන බව පෙන්වා දෙයි.&lt;ref name=&quot;CPTVillage&quot; /&gt;

බඹරගලේ Early Brahmi ලිපි පිළිබඳ පර්යේෂණ මූලාශ්‍ර ද පවතින අතර ඒවා පූර්ව මහනුවර යුගයේ බෞද්ධ ක්‍රියාකාරකම් සඳහා සාක්ෂි සපයයි.&lt;ref&gt;[https://amazinglanka.com/wp/bambaragala-galpaya/ Bambaragala Galpaya — Cave Inscriptions]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://artanthroeye.wordpress.com/2021/09/03/inscriptions-of-bambaragala-sri-lanka/ Inscriptions of Bambaragala]&lt;/ref&gt;

එම නිසා හීල්ඔය ප්‍රදේශයේ ඉතිහාසය මහනුවර රාජධානියට පමණක් සීමා නොවී ඊට වඩා පැරණි බෞද්ධ හා ග්‍රාමීය ඉතිහාසයකින් සමන්විත වේ.

=== කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ සමඟ සම්බන්ධතාව ===

මධ්‍යම පළාත් සංචාරක දෙපාර්තමේන්තුවේ සිංහල මූලාශ්‍ර අනුව [[කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ]] රජුගේ පාලන සමය (ක්‍රි.ව. 1747–1782) තුළ බඹරගල විහාරය සංවර්ධනය වූ අතර විහාරයට අවට ඉඩම් ද පූජා කර ඇත.&lt;ref&gt;{{Citation |title=මධ්‍යම පළාත් සංචාරක දෙපාර්තමේන්තුව — හීල්ඔය |url=https://tourism.cp.gov.lk/si/village-life-in-sri-lanka |archive-url=https://web.archive.org/web/20260928112857/https://tourism.cp.gov.lk/si/village-life-in-sri-lanka |access-date=2026-09-28 |archive-date=2026-09-28}}&lt;/ref&gt;

එම මූලාශ්‍රයේ සඳහන් වන පරිදි කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු විසින් '''කළුදියවල''' ආශ්‍රිත ජලය භාවිත කර බඹරගල විහාරයේ කුඹුරු සඳහා ජලය සැපයීමට ඇළ මාර්ග සංවර්ධනය කර ඇත.&lt;ref name=&quot;CPTSIN&quot;&gt;{{Citation |title=මධ්‍යම පළාත් සංචාරක දෙපාර්තමේන්තුව — හීල්ඔය |url=https://tourism.cp.gov.lk/si/village-life-in-sri-lanka |archive-url=https://web.archive.org/web/20260928112857/https://tourism.cp.gov.lk/si/village-life-in-sri-lanka |access-date=2026-09-28 |archive-date=2026-09-28}}&lt;/ref&gt;

හීල්ඔය ගම්මානයේ කුඹුරු භූමියෙන් හෙක්ටයාර 6.7ක් පමණ වර්තමානයේද සංඝයා සතු බව එම සංචාරක මූලාශ්‍රය සඳහන් කරයි.&lt;ref name=&quot;CPTSIN&quot; /&gt;

== වරිග සභාව ==

'''වරිග සභාව''' හීල්ඔයේ වැදගත් දේශීය සංස්කෘතික හා පාලන උරුමයකි.

මධ්‍යම පළාත් සංචාරක දෙපාර්තමේන්තුව එය පැරණි දේශීය ගම් පාලන ක්‍රමයකට අයත් '''Clan Assembly''' හෙවත් වරිග සභාවක් ලෙස විස්තර කරයි. එම ක්‍රමය කුඩා කණ්ඩායම් සහභාගීත්වය මත පදනම් වූ ප්‍රජා සාකච්ඡා පද්ධතියක් ලෙස දක්වා ඇත.&lt;ref name=&quot;CPTWariga&quot;&gt;{{Citation |title=මධ්‍යම පළාත් සංචාරක දෙපාර්තමේන්තුව — Wariga Sabhawa |url=https://tourism.cp.gov.lk/en/village-life-in-sri-lanka |archive-url=https://web.archive.org/web/20260928140157/https://tourism.cp.gov.lk/en/village-life-in-sri-lanka |access-date=2026-09-28 |archive-date=2026-09-28}}&lt;/ref&gt;

=== වරිග සභාවේ පිහිටීම ===

වරිග සභාව '''හීල්ඔය ගම්මානය තුළම''' පිහිටි විවෘත හා තරමක් උස් භූමි ස්ථානයක පවතින බව මධ්‍යම පළාත් සංචාරක දෙපාර්තමේන්තුව සඳහන් කරයි.

එම ස්ථානයේ අනෙකුත් ආසනවලට වඩා විශාල හා උස් ප්‍රධාන ආසනයක් පවතින අතර එහි මධ්‍යයේ ඓතිහාසික සංකේත කැටයම් කර ඇති බව මූලාශ්‍රය විස්තර කරයි.&lt;ref name=&quot;CPTWariga&quot; /&gt;

වරිග සභාවට යන මාර්ගය Phala Heeloya Watta ප්‍රදේශයේ ලී පාලමක් සහ පැරණි Burnside cart road සමඟ සම්බන්ධ වන බවද එම මූලාශ්‍රයේ සඳහන් වේ.&lt;ref name=&quot;CPTWariga&quot; /&gt;

දැනට නිශ්චිත GPS ස්ථානය තහවුරු කර නොමැති බැවින් මෙම ලිපියේ සිතියම් සංකේතය හීල්ඔය ගම්මානයේ සාමාන්‍ය ස්ථානය සඳහා පමණක් භාවිත කර ඇත.

=== වරිග සභාවේ කාර්යභාරය ===

ප්‍රාදේශීය ඉතිහාස මූලාශ්‍ර අනුව වරිග සභාව පවුල් ආරවුල්, ඉඩම්, කුඹුරු, ජල බෙදාහැරීම සහ ගම් පාලනය වැනි කරුණු සාකච්ඡා කළ ස්ථානයක් ලෙස විස්තර කරයි.

මෙම විස්තර Wikipedia හි ප්‍රාදේශීය ඉතිහාස හා සංචාරක මූලාශ්‍රවලට ආරෝපණය කර ඉදිරිපත් කිරීම සුදුසුය.

== පුරාණ වී අටුව ==

හීල්ඔය ගම්මානයේ පැරණි කෘෂිකාර්මික පද්ධතිය සමඟ '''වී අටුවක්''' හෙවත් වී ගබඩා ස්ථානයක් සම්බන්ධ වේ.

මධ්‍යම පළාත් සංචාරක දෙපාර්තමේන්තුවේ තොරතුරු අනුව බඹරගල විහාරයට සම්බන්ධ පැරණි කුඹුරුවලින් ලැබුණු අස්වැන්න ගබඩා කිරීමට පැරණි වී අටුවක් භාවිත වූ බවත්, පැරණි හා ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද ගබඩා ව්‍යුහ සම්බන්ධ සාක්ෂි තවමත් පවතින බවත් සඳහන් වේ.&lt;ref name=&quot;CPTVillage&quot; /&gt;

== කෘෂිකර්මාන්තය ==

හීල්ඔයේ ප්‍රධාන ජීවනෝපායන් අතර,

* වී වගාව
* ගෙවතු වගාව
* එළවළු වගාව
* පශු පාලනය
* කුළුබඩු වගාව

ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;CPTVillage&quot; /&gt;

හීල්ඔයේ හෙල්මළු කුඹුරු එහි කඳුකර කෘෂිකාර්මික භූදර්ශනයේ කැපී පෙනෙන ලක්ෂණයකි.

== සාම්ප්‍රදායික ජීවනෝපාය ==

වී වගාවට අමතරව හීල්ඔයේ,

* රා තැප්පීම
* මී මැසි පාලනය
* අත්කම්
* සාම්ප්‍රදායික නර්තන
* ගෙවතු නිෂ්පාදන

වැනි අමතර ජීවනෝපායන් පවතින බව මධ්‍යම පළාත් සංචාරක දෙපාර්තමේන්තුව සඳහන් කරයි.&lt;ref name=&quot;CPTVillage&quot; /&gt;

== ජල පෝෂකය ==

හීල්ඔය ප්‍රදේශයේ පාරිසරික වැදගත්කම එහි ජල පෝෂක පද්ධතිය සමඟ සම්බන්ධ වේ.

හීල්ඔය ජලධාරාවේ උඩුගං ප්‍රදේශය රංගල ආසන්න කඳුකර වනාන්තර කලාපයට සම්බන්ධ වේ. එම ජලධාරාව බර්න්සයිඩ් වතුයාය ආශ්‍රිතව කිලෝමීටර් 14ක් පමණ පහළට ගලා යයි.&lt;ref name=&quot;CPTWater&quot; /&gt;

ඉන් පසුව පොද්දල්ගොඩ ඔය, රෙටියාගම ඔය, ගල්පොතු ඔය සහ බඹරගන් ඔය ඇතුළු ජලධාරා පද්ධති සමඟ සම්බන්ධ වී පහළ ජල පද්ධතියට එක් වේ.&lt;ref name=&quot;CPTWater&quot; /&gt;

එම ජල පද්ධතිය අවසානයේ [[වික්ටෝරියා ජලාශය]] සමඟ සම්බන්ධ වන බව මධ්‍යම පළාත් සංචාරක දෙපාර්තමේන්තුව සඳහන් කරයි.&lt;ref name=&quot;CPTWater&quot; /&gt;

== පොද්දල්ගොඩ ඔය ==

'''පොද්දල්ගොඩ ඔය''' හීල්ඔය ගම්මානයේ පිවිසුම ආශ්‍රිත වැදගත් ජලධාරාවකි.

ගම්මානයේ පිවිසුම ආසන්නයේ පොද්දල්ගොඩ ඔය මතින් කුඩා පාලමක් පවතින බව මධ්‍යම පළාත් සංචාරක දෙපාර්තමේන්තුව සඳහන් කරයි.&lt;ref name=&quot;CPTWater&quot; /&gt;

== හීල්ඔය ජලධාරාව ==

'''හීල්ඔය''' ජලධාරාව ගම්මානයේ පරිසර පද්ධතියේ මූලික අංගයකි.

ජලධාරා ආශ්‍රිතව මිරිදිය ජලජ ජීවීන්, කෘමීන් සහ වෙනත් ජලජ ජීව විවිධත්වය පවතින බව ප්‍රදේශීය සංචාරක මූලාශ්‍ර සඳහන් කරයි.&lt;ref name=&quot;CPTWater&quot; /&gt;

== ගල්මල් ඔය ==

'''ගල්මල් ඔය''' හීල්ඔය අවට ජල පෝෂක පද්ධතියේ තවත් ජලධාරාවකි.

හීල්ඔය, පොද්දල්ගොඩ ඔය සහ ගල්මල් ඔය ගම්මානයේ කෘෂිකාර්මික හා ස්වභාවික පරිසරය සමඟ සම්බන්ධ වේ.&lt;ref name=&quot;CPTVillage&quot; /&gt;

== පෙරුමාල් වැටුණු ඇල්ල ==

'''පෙරුමාල් වැටුණු ඇල්ල''' හීල්ඔය ප්‍රදේශයේ දිය ඇල්ලකි.

ප්‍රාදේශීය ජනප්‍රවාදයකට අනුව Perumal නමැති කම්කරුවෙකු ඇල්ලට වැටී මියගිය බැවින් එයට Perumal Wetuna Ella යන නාමය ලැබුණු බව මධ්‍යම පළාත් සංචාරක දෙපාර්තමේන්තුව සඳහන් කරයි.&lt;ref name=&quot;CPTPerumal&quot;&gt;{{Citation |title=Central Province Tourism Department — Perumal Wetuna Ella |url=https://tourism.cp.gov.lk/en/village-life-in-sri-lanka |archive-url=https://web.archive.org/web/20260928140157/https://tourism.cp.gov.lk/en/village-life-in-sri-lanka |access-date=2026-09-28 |archive-date=2026-09-28}}&lt;/ref&gt;

දිය ඇල්ල වෙත ජලධාරාව අසලින් ගමන් කරන පාගමනක් මගින් ළඟා විය හැකි බවද එම මූලාශ්‍රයේ සඳහන් වේ.&lt;ref name=&quot;CPTPerumal&quot; /&gt;

== රන් ඇල්ල සහ කලුදිය පොකුණ ==

හීල්ඔය–රංගල කලාපයේ දිය ඇලි සහ ස්වභාවික ජල තටාක ගණනාවක් පවතී.

'''රන් ඇල්ල''' සහ '''කලුදිය පොකුණ''' හීල්ඔය අවට ස්වභාවික සංචාරක ස්ථාන ලෙස හඳුනාගත හැක.

කළුදියවල ජලය බඹරගල විහාරයේ කුඹුරු වගාව සඳහා පැරණි ජල පද්ධතියක භාවිත වූ බව මධ්‍යම පළාත් සංචාරක දෙපාර්තමේන්තුවේ තොරතුරු සඳහන් කරයි.&lt;ref name=&quot;CPTSIN&quot; /&gt;

== පැරණි පාලම් සහ කරත්ත මාර්ග ==

හීල්ඔය ගම්මානයේ සංස්කෘතික භූදර්ශනයේ පැරණි මාර්ග හා පාලම් දක්නට ලැබේ.

වරිග සභා ස්ථානයට යන මාර්ගය Phala Heeloya Watta ප්‍රදේශයේ ලී පාලමක් සහ පැරණි Burnside cart road සමඟ සම්බන්ධ වන බව මධ්‍යම පළාත් සංචාරක දෙපාර්තමේන්තුව සඳහන් කරයි.&lt;ref name=&quot;CPTWariga&quot; /&gt;

මෙම පැරණි මාර්ග වතු, ගම්මාන සහ කඳුකර ප්‍රදේශ අතර පැවති පැරණි ප්‍රවාහන සම්බන්ධතා අවබෝධ කරගැනීමට වැදගත් වේ.

== වතු සහ කඳුකර භූදර්ශනය ==

හීල්ඔය රංගල, බර්න්සයිඩ් සහ අවට තේ වතු භූදර්ශනය සමඟ සම්බන්ධ වේ.

රංගල කලාපයේ Rangala, Cottaganga සහ Goomera වැනි තේ වතු හා ඒවාට සම්බන්ධ කර්මාන්තශාලා පවතී.&lt;ref&gt;[https://slspc.lk/contact/ ශ්‍රී ලංකා රාජ්‍ය වැවිලි සංස්ථාව]&lt;/ref&gt;

මෙම වතු සහ ග්‍රාමීය කුඹුරු හීල්ඔය–රංගල කඳුකර භූදර්ශනයේ ආර්ථික හා දෘශ්‍ය ලක්ෂණයක් වේ.

== සංචාරක ගම්මානය ==

මධ්‍යම පළාත් සංචාරක දෙපාර්තමේන්තුව විසින් හීල්ඔය '''Tourism Village''' එකක් ලෙස සංචාරක වශයෙන් හඳුන්වා ඇත.&lt;ref name=&quot;CPTVillage&quot; /&gt;

සාම්ප්‍රදායික resort-based tourism වෙනුවට ගමේ දෛනික ජීවිතයට සංචාරකයන් සම්බන්ධ කිරීම මෙහි ප්‍රධාන ලක්ෂණයකි.

සංචාරකයන්ට,

* ගම්මාන පාගමන්
* කුඹුරු නැරඹීම
* එළවළු හා පලතුරු නෙළීම
* දේශීය ආහාර පිසීම
* සාම්ප්‍රදායික නර්තන
* අත්කම්
* මී මැසි පාලනය
* දිය ඇලි නැරඹීම
* ජෛව විවිධත්ව නිරීක්ෂණය

වැනි අත්දැකීම් ලබාගත හැකි බව සංචාරක දෙපාර්තමේන්තුව සඳහන් කරයි.&lt;ref name=&quot;CPTVillage&quot; /&gt;

== රංගල සිට හීල්ඔය පාගමන ==

රංගල සිට හීල්ඔය වෙත පාගමන් මාර්ගයක් සංචාරක ක්‍රියාකාරකමක් ලෙස ප්‍රවර්ධනය කර ඇත.

මෙම ගමනේදී තේ වතු, කුඹුරු, කඳුකර භූදර්ශන සහ ග්‍රාමීය ජීවිතය හරහා ගමන් කළ හැකි බව සංචාරක මූලාශ්‍ර සඳහන් කරයි.&lt;ref&gt;[https://www.lakpura.com/products/hike-to-heeloya-village-hike-via-rangala Lakpura — Hike to Heeloya via Rangala]&lt;/ref&gt;

== ක්නක්කල්ස් සමඟ සම්බන්ධතාව ==

හීල්ඔය [[ක්නක්කල්ස් කඳුවැටිය]] වෙත පහළ කඳුකර ප්‍රවේශ කලාපයකි.

මධ්‍යම පළාත් සංචාරක දෙපාර්තමේන්තුව අනුව හීල්ඔය සිට ඉහළ ක්නක්කල්ස් කඳුකරය දෙසට ගමන් කිරීමේදී ආවේණික ශාක, පක්ෂීන්, ක්ෂීරපායින්, කෘමීන් සහ මිරිදිය ජලජ ජීවීන්ගේ විවිධත්වය නිරීක්ෂණය කළ හැක.&lt;ref name=&quot;CPTVillage&quot; /&gt;

[[ක්නක්කල්ස් සංරක්ෂණ වනාන්තරය]] [[ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යම කඳුකරය]] UNESCO ලෝක උරුම දේපළේ කොටසකි.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;[https://whc.unesco.org/en/list/1203 UNESCO World Heritage Centre — Central Highlands of Sri Lanka]&lt;/ref&gt;

== ශාක හා සත්ත්ව විවිධත්වය ==

හීල්ඔය ගම්මානයේ කෘෂිකාර්මික භූමි, ජලධාරා සහ කඳුකර වනාන්තර අතර සම්බන්ධ පරිසරයක් පවතී.

පුළුල් ක්නක්කල්ස් කලාපය ඉහළ ජෛව විවිධත්වයක් සහ ශ්‍රී ලංකාවට ආවේණික ශාක හා සත්ත්ව විශේෂ ගණනාවක් සඳහා ප්‍රසිද්ධය.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot; /&gt;

හීල්ඔයටම විශේෂිත විශේෂ වාර්තා වෙනම විද්‍යාත්මක හෝ ක්ෂේත්‍ර මූලාශ්‍ර මගින් තහවුරු කළ පසු මෙම ලිපියට එක් කළ හැක.

== දේශගුණය ==

හීල්ඔය කඳුකර ප්‍රදේශයක පිහිටීම නිසා සාපේක්ෂව සිසිල් සහ තෙත් දේශගුණයක් පවතී.

මධ්‍යම පළාත් සංචාරක දෙපාර්තමේන්තුවේ තොරතුරු අනුව ප්‍රදේශයේ කෘෂිකාර්මික කාලසටහනට මෝසම් වර්ෂා රටාව බලපාන අතර Yala සහ Maha වගා කාල දෙකම භාවිත වේ.&lt;ref name=&quot;CPTVillage&quot; /&gt;

== අධ්‍යාපනය ==

හීල්ඔය අවට අධ්‍යාපන සේවා මැදදුම්බර සහ රංගල ප්‍රදේශයේ පාසල් ජාලය සමඟ සම්බන්ධ වේ.

පුළුල් රංගල–මකුල්දෙණිය–හීල්ඔය කලාපයේ සිංහල සහ දෙමළ මාධ්‍ය පාසල් පවතී.&lt;ref&gt;[https://moe.gov.lk/wp-content/uploads/2025/07/School_List.pdf ශ්‍රී ලංකා අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශය — පාසල් ලේඛනය] {{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== මහජන සේවා ==

හීල්ඔය මැදදුම්බර පරිපාලන පද්ධතියට අයත් වන අතර ප්‍රාදේශීය මහජන සේවා රංගල, මකුල්දෙණිය සහ [[තෙල්දෙණිය]] හරහා ලබාගත හැක.

තෙල්දෙණිය හීල්ඔය සඳහා සෘජු බස් සම්බන්ධතාවක් ඇති පහළ ප්‍රවාහන මධ්‍යස්ථානයකි.&lt;ref name=&quot;CPTBus&quot; /&gt;

== සංරක්ෂණය සහ ජල සම්පත් ==

හීල්ඔයේ පාරිසරික වැදගත්කම එහි ජල පෝෂක සහ ක්නක්කල්ස් කඳුකරය සමඟ ඇති සම්බන්ධතාවය නිසා ඉහළය.

රංගල ආසන්න උඩුගං වනාන්තරවලින් ආරම්භ වන ජලය හීල්ඔය හරහා පහළට ගලා ගොස් වික්ටෝරියා ජලාශය ආශ්‍රිත පුළුල් ජල පද්ධතියට සම්බන්ධ වේ.&lt;ref name=&quot;CPTWater&quot; /&gt;

එම නිසා හීල්ඔයේ කුඹුරු, ඇළ දොළ සහ වනාන්තර ආරක්ෂා කිරීම ප්‍රාදේශීය ජල පෝෂක සංරක්ෂණයට වැදගත් වේ.

== ආහාර හා ග්‍රාමීය සංස්කෘතිය ==

හීල්ඔය සංචාරක වැඩසටහන් දේශීය ආහාර, ග්‍රාමීය කෘෂිකර්මාන්තය සහ නිවෙස්වල සකස් කරන සාම්ප්‍රදායික ආහාර අත්දැකීම් සමඟ සම්බන්ධ කර ඇත.&lt;ref name=&quot;CPTVillage&quot; /&gt;

මෙම සංස්කෘතික අංග ගම්මානයේ කෘෂිකාර්මික හා ජීවනෝපාය පද්ධතිය සමඟ සම්බන්ධ වේ.

== අවට ප්‍රදේශ ==

හීල්ඔයට ආසන්න හෝ මාර්ග මගින් සම්බන්ධ ප්‍රදේශ අතර,

* [[රංගල]]
* [[බොබෙබිල]]
* [[මකුල්දෙණිය]]
* පොද්දල්ගොඩ
* ගොඩමුන්න
* කුරුකොහොගම
* හක්මන
* රෙටියාගම
* බර්න්සයිඩ්
* [[තංගප්පුව]]
* [[කොටගඟ]]
* [[උඩිස්පත්තුව]]
* [[මීමුරේ]]
* [[තෙල්දෙණිය]]

ඇතුළත් වේ.

== සංචාරකයන් සඳහා ප්‍රධාන ස්ථාන ==

* වරිග සභාව
* බඹරගල රජමහා විහාරය
* බඹරගල ගල් ලෙන් හා පුරාණ ලිපි
* හීල්ඔය හෙල්මළු කුඹුරු
* පොද්දල්ගොඩ ඔය
* හීල්ඔය ජලධාරාව
* ගල්මල් ඔය
* පෙරුමාල් වැටුණු ඇල්ල
* රන් ඇල්ල
* කලුදිය පොකුණ
* Phala Heeloya Watta ලී පාලම
* පැරණි Burnside cart road
* රංගල–හීල්ඔය පාගමන
* ක්නක්කල්ස් කඳුකර මාර්ග

මෙම සියලු ස්ථාන එකම GN Division සීමාව තුළ පිහිටා ඇති බව නොකියන අතර, ඒවා හීල්ඔය–රංගල සංචාරක භූදර්ශනයට අයත් හෝ එයට සම්බන්ධ ස්ථාන ලෙස සලකා ඇත.

== ගැලරිය ==

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;250&quot;&gt;
&lt;!--

--&gt;

&lt;/gallery&gt;

== ආශ්‍රිත ලිපි ==

* [[රංගල]]
* [[බොබෙබිල]]
* [[මකුල්දෙණිය]]
* [[උඩිස්පත්තුව]]
* [[තංගප්පුව]]
* [[තෙල්දෙණිය]]
* [[මීමුරේ]]
* [[කොටගඟ]]
* [[ක්නක්කල්ස් කඳුවැටිය]]
* [[ක්නක්කල්ස් සංරක්ෂණ වනාන්තරය]]
* [[මහනුවර රාජධානිය]]
* [[බඹරගල රජමහා විහාරය]]
* [[වික්ටෝරියා ජලාශය]]
* [[මහවැලි ගඟ]]
* [[තේ]]
* [[ජෛව විවිධත්වය]]

== බාහිර සබැඳි ==

* [[:en:Heeloya|Heeloya — English Wikipedia]]
* [[:en:Rangala|Rangala — English Wikipedia]]
* [[:en:Bobebila|Bobebila — English Wikipedia]]
* [[:en:Teldeniya|Teldeniya — English Wikipedia]]
* [https://web.archive.org/web/20260928140157/https://tourism.cp.gov.lk/en/village-life-in-sri-lanka මධ්‍යම පළාත් සංචාරක දෙපාර්තමේන්තුව — Heel Oya Tourism Village]
* [https://web.archive.org/web/20260928112857/https://tourism.cp.gov.lk/si/village-life-in-sri-lanka මධ්‍යම පළාත් සංචාරක දෙපාර්තමේන්තුව — හීල්ඔය]
* [https://web.archive.org/web/20260928094032/https://tourism.cp.gov.lk/en/hiking-n-trekking Hiking and Trekking — Central Province Tourism Department]
* [https://web.archive.org/web/20260928142830/https://tsa.cp.gov.lk/bus-routes.php මධ්‍යම පළාත් ප්‍රවාහන සේවා අධිකාරිය — Bus Routes]
* [https://www.statistics.gov.lk/Resource/en/Population/CPH_2024/GN_population_pdf.pdf ජන හා නිවාස සංගණනය 2024 — GN ජනගහන දත්ත]
* [https://www.statistics.gov.lk/Resource/en/Population/DistrictAtlases/DCS_Population_Atlas_2012_D21_KandyDistrict.pdf මහනුවර දිස්ත්‍රික් ජනගහන ඇට්ලසය]
* [https://whc.unesco.org/en/list/1203 UNESCO — Central Highlands of Sri Lanka]
* [https://amazinglanka.com/wp/bambaragala-galpaya/ Bambaragala Galpaya — Cave Inscriptions]
* [https://artanthroeye.wordpress.com/2021/09/03/inscriptions-of-bambaragala-sri-lanka/ Bambaragala Inscriptions]
* [https://www.uniquesrilanka.com/v2/heritage/submerged-city-of-teldeniya පැරණි තෙල්දෙණිය නගරය]
* [https://www.newsfirst.lk/2022/02/08/old-theldeniya-town-resurfaces-unknown-group-digging-at-ancient-sites/ පැරණි තෙල්දෙණිය නගරය නැවත මතු වූ අවස්ථාව]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Victoria_reservoir_sri_lanka_sunken_city_of_Teldeniya.JPG Wikimedia Commons — පැරණි තෙල්දෙණිය]
* [https://www.lakpura.com/products/hike-to-heeloya-village-hike-via-rangala Rangala–Heeloya Hike]

== මූලාශ්‍ර ==

{{Reflist}}

[[Category:ශ්‍රී ලංකාවේ ගම්මාන]]
[[Category:මහනුවර දිස්ත්‍රික්කය]]
[[Category:මධ්‍යම පළාත]]
[[Category:මැදදුම්බර]]
[[Category:ක්නක්කල්ස් කඳුවැටිය]]
[[Category:ශ්‍රී ලංකාවේ සංචාරක ස්ථාන]]</text>
      <sha1>rfjfxha4fljd9acdb406bgxai37b38j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>මෙග්ලුමීන් ඇන්ටිමෝනියේට්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197156</id>
    <revision>
      <id>803686</id>
      <parentid>801423</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T21:52:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261105) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>803686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6154" sha1="08irkcmclrmoyev6c0bfhsyk3u74h19" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව බෙහෙත්}}

'''මෙග්ලුමීන් ඇන්ටිමෝනියේට්''' (Meglumine antimoniate) යනු ලීෂ්මේනියාසිස් රෝගයට ප්‍රතිකාර කිරීම සඳහා භාවිතා කරන ඖෂධයකි.&lt;ref name=&quot;WHO2008&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|title=WHO Model Formulary 2008|url=https://archive.org/details/whomodelformular00unse|year=2009|isbn=9789241547659|vauthors=((World Health Organization))|veditors=Stuart MC, Kouimtzi M, Hill SR|hdl=10665/44053|author-link=World Health Organization|publisher=World Health Organization|hdl-access=free|page=[https://archive.org/details/whomodelformular00unse/page/183 183]}}&lt;/ref&gt; අභ්‍යන්තර අවයවවලට බලපාන ලීෂ්මේනියාසිස් (visceral), සම සහ ශ්ලේෂ්මල පටලවලට බලපාන ලීෂ්මේනියාසිස් (mucocutaneous) සහ සමට පමණක් බලපාන ලීෂ්මේනියාසිස් (cutaneous) යන රෝග තත්ත්ව සඳහා ද මෙය භාවිත කරයි.&lt;ref name=&quot;WHO2008&quot; /&gt; එය මාංශ පේශියකට හෝ ආසාදනයට ලක් වූ ප්‍රදේශයට සෘජුවම එන්නත් කිරීම මගින් ලබා දෙනු ලැබේ.&lt;ref name=&quot;WHO2008&quot; /&gt;

මෙම ඖෂධයේ අතුරු ආබාධ අතරට ආහාර රුචිය අඩු වීම, ඔක්කාරය, උදර වේදනාව, කැස්ස, තෙහෙට්ටුව, මාංශ පේශි වේදනාව, අක්‍රමවත් හෘද ස්පන්දනය සහ වකුගඩු ආබාධ ඇති විය හැකිය.&lt;ref name=&quot;WHO2008&quot; /&gt; හෘදය, අක්මාව හෝ වකුගඩු ආශ්‍රිත බරපතළ ගැටලු ඇති පුද්ගලයන් සඳහා මෙම ඖෂධය භාවිත නොකළ යුතුය.&lt;ref name=&quot;WHO2008&quot; /&gt; [[මවුකිරි දීම|මව්කිරි]] දෙන කාලයේදී ද මෙම ඖෂධය භාවිත කිරීම නිර්දේශ නොකෙරේ.&lt;ref name=&quot;WHO2008&quot; /&gt; එය පෙන්ටාවැලන්ට් ඇන්ටිමෝනියල් (pentavalent antimonials) ලෙස හඳුන්වන ඖෂධ කාණ්ඩයට අයත් වේ.&lt;ref name=&quot;WHO2008&quot; /&gt;

මෙග්ලුමින් ඇන්ටිමෝනියට් ඖෂධය 1946 වසරේ සිට වෛද්‍ය ප්‍රතිකාර සඳහා භාවිතයට ගෙන ඇත.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත|last=Sneader|first=Walter|title=Drug Discovery: A History|date=2005|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=9780470015520|page=59|url=https://books.google.ca/books?id=jglFsz5EJR8C&amp;pg=PA59|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220082039/https://books.google.ca/books?id=jglFsz5EJR8C&amp;pg=PA59|archive-date=2016-12-20}}&lt;/ref&gt; එය ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානයේ අත්‍යවශ්‍ය ඖෂධ ලැයිස්තුවට ඇතුළත් කර ඇත.&lt;ref name=&quot;WHO21st&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|vauthors=((World Health Organization))|title=World Health Organization model list of essential medicines: 21st list 2019|year=2019|hdl=10665/325771|author-link=World Health Organization|publisher=World Health Organization|location=Geneva|id=WHO/MVP/EMP/IAU/2019.06. License: CC BY-NC-SA 3.0 IGO}}&lt;/ref&gt; 2014 වන විට, [[සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල්|සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල]] මෙම ඖෂධයේ එක් කුප්පියක තොග මිල ඇමරිකානු ඩොලර් 4.32ක් පමණ විය.&lt;ref name=&quot;ERC2014&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Meglumine Antimonate|url=http://mshpriceguide.org/en/single-drug-information/?DMFId=502&amp;searchYear=2014|website=International Drug Price Indicator Guide|access-date=8 December 2016|archive-date=22 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180122072932/http://mshpriceguide.org/en/single-drug-information/?DMFId=502&amp;searchYear=2014|url-status=live}} {{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://mshpriceguide.org/en/single-drug-information/?DMFId=502&amp;searchYear=2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180122072932/http://mshpriceguide.org/en/single-drug-information/?DMFId=502&amp;searchYear=2014 |access-date=11 October 2026 |archive-date=22 January 2018}}&lt;/ref&gt; මෙම ඖෂධය දකුණු යුරෝපයේ සහ ලතින් ඇමරිකාවේ ලබා ගත හැකි නමුත් එක්සත් ජනපදයේ ලබා ගත නොහැක.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත|last=Bope|first=Edward T.|last2=Kellerman|first2=Rick D.|last3=Rakel|first3=Robert E.|title=Conn's Current Therapy 2011: Expert Consult|date=2010|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=143773572X|page=95|url=https://books.google.ca/books?id=pxnKBrfwTFYC&amp;pg=PT128|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220082035/https://books.google.ca/books?id=pxnKBrfwTFYC&amp;pg=PT128|archive-date=2016-12-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත|last=Gorbach|first=Sherwood L.|last2=Bartlett|first2=John G.|last3=Blacklow|first3=Neil R.|title=Infectious Diseases|date=2004|publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins|isbn=9780781733717|page=355|url=https://books.google.ca/books?id=91altE1evAsC&amp;pg=PA355|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220080917/https://books.google.ca/books?id=91altE1evAsC&amp;pg=PA355|archive-date=2016-12-20}}&lt;/ref&gt;

== මූලාශ්‍ර ==
&lt;references /&gt;
[[Category:අත්‍යවශ්‍ය ඖෂධ]]
[[ප්‍රවර්ගය:Translated from MDWiki]]</text>
      <sha1>08irkcmclrmoyev6c0bfhsyk3u74h19</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ඩෙලමනිඩ්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197157</id>
    <revision>
      <id>803702</id>
      <parentid>801331</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T22:13:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261105) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>803702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6822" sha1="nbqgjwa8qn2870hvvf9k3ulynfx61gg" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව බෙහෙත්}}

'''ඩෙලමනිඩ්''' (Delamanid) යනු '''ඩෙල්ටයිබා''' (Deltyba) යන වෙළඳ නාමය යටතේ අලෙවි කරන, [[ක්‍ෂය රෝගය|ක්ෂය රෝගයට]] ප්‍රතිකාර කිරීම සඳහා භාවිතා කරන ඖෂධයකි.&lt;ref name=&quot;WHO2015Use&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|vauthors=((World Health Organization))|year=2015|title=The selection and use of essential medicines. Twentieth report of the WHO Expert Committee 2015 (including 19th WHO Model List of Essential Medicines and 5th WHO Model List of Essential Medicines for Children)|url=https://archive.org/details/selectionuseofes0000whoe|publisher=World Health Organization|location=Geneva|author-link=World Health Organization|hdl=10665/189763|id=WHO technical report series;994|hdl-access=free|isbn=9789241209946|issn=0512-3054|pages=[https://archive.org/details/selectionuseofes0000whoe/page/30 30]–1}}&lt;/ref&gt; විශේෂයෙන්ම, වෙනත් ක්ෂය රෝග මර්දන ඖෂධ සමඟ එක්ව, ඖෂධ කිහිපයකටම ප්‍රතිරෝධී ක්ෂය රෝගයේ (multidrug-resistant tuberculosis) සක්‍රීය අවස්ථාවලට ප්‍රතිකාර කිරීම සඳහා මෙය භාවිත කරයි.&lt;ref name=&quot;WHO2015Use&quot; /&gt; මෙම ඖෂධය මුඛයෙන් ගනු ලැබේ.&lt;ref name=&quot;WHO2015Use&quot; /&gt;

මෙම ඖෂධයේ සුලභ අතුරු ආබාධ ලෙස හිසරදය, කරකැවිල්ල සහ ඔක්කාරය ඇති විය හැකිය.&lt;ref name=&quot;World2016&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|title=Side Effects of Drugs Annual: A Worldwide Yearly Survey of New Data in Adverse Drug Reactions|date=2016|publisher=Elsevier|isbn=9780444638892|page=284|url=https://books.google.ca/books?id=km4kDAAAQBAJ&amp;pg=PA284|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220092405/https://books.google.ca/books?id=km4kDAAAQBAJ&amp;pg=PA284|archive-date=2016-12-20}}&lt;/ref&gt; අනෙකුත් අතුරු ආබාධ අතර හෘදයේ විද්‍යුත් ක්‍රියාකාරිත්වයට සම්බන්ධ QT කාල පරතරය දිගු වීම ද ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;WHO2015Use&quot; /&gt; 2016 වසර වන විට, ගර්භණී සමයේදී මෙම ඖෂධය භාවිත කිරීම පිළිබඳ ප්‍රමාණවත් අධ්‍යයන සිදු කර නොතිබුණි.&lt;ref name=&quot;Coh2016&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|last=Cohen|first=Jonathan|last2=Powderly|first2=William G.|last3=Opal|first3=Steven M.|title=Infectious Diseases|date=2016|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=9780702063381|page=284|url=https://books.google.ca/books?id=Dhq3DAAAQBAJ&amp;pg=PA284|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220092421/https://books.google.ca/books?id=Dhq3DAAAQBAJ&amp;pg=PA284|archive-date=2016-12-20}}&lt;/ref&gt; ඩෙලමනිඩ් ක්‍රියා කරන්නේ මයිකොලික් අම්ල නිපදවීම අවහිර කිරීමෙනි. එමඟින් බැක්ටීරියාවේ සෛල බිත්තියේ අස්ථාවර ස්ථායීතාව දුර්වල වේ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Blair|first=HA|last2=Scott|first2=LJ|title=Delamanid: a review of its use in patients with multidrug-resistant tuberculosis.|journal=Drugs|date=January 2015|volume=75|issue=1|pages=91–100|pmid=25404020|doi=10.1007/s40265-014-0331-4}}&lt;/ref&gt; මෙම ඖෂධය නයිට්‍රොඉමිඩසෝල් කාණ්ඩයේ ඖෂධ වර්ගයට අයත් වේ.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත|last=Cavalcanti|first=Milena de Paiva|last2=Pereira|first2=Valeria Rego Alves|last3=Dessein|first3=Alain Joseph Jacques|title=Tropical Diseases: An Overview of Major Diseases Occurring in the Americas|date=2017|publisher=Bentham Science Publishers|isbn=9781681085876|page=461|url=https://books.google.it/books?id=uMtFDwAAQBAJ&amp;pg=PA461|language=en|access-date=2018-04-14|archive-date=2018-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20180414234125/https://books.google.it/books?id=uMtFDwAAQBAJ&amp;pg=PA461|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ඩෙලමනිඩ් ඖෂධය 2014 වසරේදී යුරෝපයේ, ජපානයේ සහ දකුණු කොරියාවේ වෛද්‍ය භාවිතය සඳහා අනුමත කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත|last=Fischer|first=Janos|title=Successful Drug Discovery|date=2016|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=9783527341153|page=139|url=https://books.google.ca/books?id=S70cDQAAQBAJ&amp;pg=PA139|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220092349/https://books.google.ca/books?id=S70cDQAAQBAJ&amp;pg=PA139|archive-date=2016-12-20}}&lt;/ref&gt; එය ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානයේ අත්‍යවශ්‍ය ඖෂධ ලැයිස්තුවේ ඇත.&lt;ref name=&quot;WHO21st&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|vauthors=((World Health Organization))|title=World Health Organization model list of essential medicines: 21st list 2019|year=2019|hdl=10665/325771|author-link=World Health Organization|publisher=World Health Organization|location=Geneva|id=WHO/MVP/EMP/IAU/2019.06. License: CC BY-NC-SA 3.0 IGO|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; 016 වසර වන විට, රටවල් 100කට වැඩි ගණනක භාවිතය සඳහා මෙම ඖෂධය ලබා ගැනීමට Stop TB Partnership සංවිධානය ගිවිසුමකට එළඹ තිබුණි. එම ගිවිසුම යටතේ මාස හයක ප්‍රතිකාර සඳහා අවශ්‍ය ඖෂධයේ මිල ඇමරිකානු ඩොලර් 1,700ක් විය.&lt;ref name=&quot;TB2016&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Stop TB Partnership {{!}} &quot;Stop TB Partnership's Global Drug Facility jumpstarts access to new drugs for MDR-TB with innovative public-private partnerships|url=http://www.stoptb.org/news/stories/2016/ns16_005.asp|website=www.stoptb.org|access-date=15 January 2017|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170116172033/http://www.stoptb.org/news/stories/2016/ns16_005.asp|archive-date=16 January 2017}}&lt;/ref&gt;

== මූලාශ්‍ර ==
&lt;references /&gt;
[[Category:අත්‍යවශ්‍ය ඖෂධ]]
[[ප්‍රවර්ගය:Translated from MDWiki]]</text>
      <sha1>nbqgjwa8qn2870hvvf9k3ulynfx61gg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සෙෆිඩරොකෝල්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197158</id>
    <revision>
      <id>803685</id>
      <parentid>801332</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T21:50:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261105) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>803685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5123" sha1="n5yjv3edytbslraujpmjpr3swnvvqgr" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව බෙහෙත්}}'''ෆෙට්‍රෝජා''' යන වෙළඳ නාමය යටතේ අලෙවි කරන '''සෙෆිඩරොකෝල්''' (Cefiderocol), සංකීර්ණ මුත්‍රා ආසාදන සහ රෝහල්ගතව සිටියදී ඇතිවන නියුමෝනියාව සඳහා ප්‍රතිකාර කිරීමට භාවිතා කරන [[ප්‍රතිජීවක|ප්‍රතිජීවකයකි]].&lt;ref name=&quot;PI2021&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Fetroja- cefiderocol sulfate tosylate injection, powder, for solution|website=DailyMed|date=19 November 2019|url=https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=75c0c785-38e0-4049-a6fb-b77581f5b35c|access-date=29 April 2020|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201175318/https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=75c0c785-38e0-4049-a6fb-b77581f5b35c|url-status=live}}&lt;/ref&gt; වෙනත් ප්‍රතිකාර සාර්ථක නොවිය හැකි අවස්ථාවලදී, ''Pseudomonas aeruginosa'' බැක්ටීරියාව නිසා ඇතිවන ආසාදන සඳහා ද මෙම ඖෂධය භාවිත කරයි.&lt;ref name=&quot;EPAR2021&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Fetcroja EPAR|website=[[European Medicines Agency]] (EMA)|date=24 February 2020|url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/fetcroja|access-date=29 April 2020|archive-date=17 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200917204903/https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/fetcroja|url-status=live}} {{Source-attribution}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PI2021&quot; /&gt; එය නහරයකට එන්නත් කිරීම මගින් ලබා දෙනු ලැබේ.&lt;ref name=&quot;PI2021&quot; /&gt;

මෙම ඖෂධයේ සුලභ අතුරු ආබාධ අතරට පාචනය, එන්නත් කරන ස්ථානයේ වේදනාව, මලබද්ධය, සමේ පලු දැමීම, කැන්ඩිඩියාසිස්, අක්මාව ආශ්‍රිත ගැටලු සහ රුධිරයේ පොටෑසියම් මට්ටම අඩු වීම ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;PI2021&quot; /&gt; අනෙකුත් අතුරු ආබාධ අතර දරුණු අසාත්මික ප්‍රතික්‍රියාව, Clostridioides difficile බැක්ටීරියාව නිසා ඇතිවන ආසාදනය සහ වලිප්පුව ඇතිවීම ද ඇතුළත් විය හැකිය.&lt;ref name=&quot;PI2021&quot; /&gt; ගර්භණී සමයේදී මෙම ඖෂධය භාවිත කිරීමේ ආරක්ෂිතභාවය පිළිබඳව පැහැදිලි තොරතුරු නොමැත.&lt;ref name=&quot;PI2021&quot; /&gt; එය සෙෆලොස්පොරින් නම් ප්‍රතිජීවක ඖෂධ කාණ්ඩයට අයත් වේ.&lt;ref name=&quot;PI2021&quot; /&gt;

සෙෆිඩෙරොකෝල් ඖෂධය 2019 වසරේදී එක්සත් ජනපදයේ ද, 2020 වසරේදී යුරෝපයේ ද වෛද්‍ය භාවිතය සඳහා අනුමත කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;PI2021&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;EPAR2021&quot; /&gt; එය ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානයේ අත්‍යවශ්‍ය ඖෂධ ලැයිස්තුවට ඇතුළත් කර ඇත.&lt;ref name=&quot;WHO22nd&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|vauthors=((World Health Organization))|title=World Health Organization model list of essential medicines: 22nd list (2021)|year=2021|hdl=10665/345533|author-link=World Health Organization|publisher=World Health Organization|location=Geneva|id=WHO/MHP/HPS/EML/2021.02|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; එක්සත් රාජධානියේ මෙම ඖෂධයේ මාත්‍රා 5 ක මිල පවුම් 1,300 ක් පමණ වේ.&lt;ref name=&quot;BNF81&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|title=BNF 81: March-September 2021|url=https://archive.org/details/bnf81marchseptem0000unse|date=2021|publisher=BMJ Group and the Pharmaceutical Press|isbn=978-0857114105|page=[https://archive.org/details/bnf81marchseptem0000unse/page/562 562]}}&lt;/ref&gt; එක්සත් ජනපදයේ එම ප්‍රමාණයේ මිල ඇමරිකානු ඩොලර් 2,000 ක් පමණ වේ.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Fetroja Prices, Coupons &amp; Patient Assistance Programs|url=https://www.drugs.com/price-guide/fetroja|website=Drugs.com|access-date=30 December 2021|language=en|archive-date=22 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230522152109/https://www.drugs.com/price-guide/fetroja|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== මූලාශ්‍ර ==
&lt;references /&gt;
[[Category:අත්‍යවශ්‍ය ඖෂධ]]
[[ප්‍රවර්ගය:Translated from MDWiki]]</text>
      <sha1>n5yjv3edytbslraujpmjpr3swnvvqgr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ක්‍රොටමිටන්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197260</id>
    <revision>
      <id>803689</id>
      <parentid>801786</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T21:55:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261105) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>803689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4418" sha1="9b0m4izm345q61tnue88gn76ladujny" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව බෙහෙත්
|Verifiedfields   =changed
|verifiedrevid    =460108299
|image            =Crotamiton Structure V.svg

&lt;!-- Names --&gt;
|tradename        =
|synonyms         =
|IUPAC_name       =(''E'')-''N''-Ethyl-''N''-(2-methylphenyl)but-2-enamide

&lt;!-- Clinical data --&gt;
|pregnancy_AU     =&lt;!-- A / B1 / B2 / B3 / C / D / X --&gt;
|pregnancy_US     =C
|routes_of_administration=
|Drugs.com        ={{drugs.com|monograph|crotamiton}}
|MedlinePlus      =

&lt;!-- Legal data --&gt;
|legal_AU         =&lt;!-- Unscheduled / S2 / S3 / S4 / S5 / S6 / S7 / S8 / S9 --&gt;
|legal_CA         =&lt;!--             / Schedule I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII --&gt;
|legal_UK         =&lt;!-- GSL         / P       / POM / CD / Class A, B, C --&gt;
|legal_US         =&lt;!-- OTC                   / Rx-only  / Schedule I, II, III, IV, V --&gt;
|legal_status     =

&lt;!-- Pharmacokinetic data --&gt;
|bioavailability  =
|protein_bound    =
|metabolism       =
|elimination_half-life=
|excretion        =

&lt;!-- Chemical and physical data --&gt;
|C                =13
|H                =17
|N                =1
|O                =1
|smiles           =O=C(N(c1ccccc1C)CC)/C=C/C
|StdInChI         =1S/C13H17NO/c1-4-8-13(15)14(5-2)12-10-7-6-9-11(12)3/h4,6-10H,5H2,1-3H3/b8-4+
|StdInChI_Ref     ={{stdinchicite|correct|chemspider}}
|StdInChIKey      =DNTGGZPQPQTDQF-XBXARRHUSA-N
|StdInChIKey_Ref  ={{stdinchicite|correct|chemspider}}
|drug_name        =Crotamiton
}}
'''යුරැක්ස්''' යන වෙළඳ නාමය යටතේ අලෙවි කරන '''ක්‍රොටමිටන්''', කබර, උකුණන් සහ කැසීම සඳහා ප්‍රතිකාර කිරීම සඳහා භාවිතා කරයි.&lt;ref name=&quot;AHFS2022&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Crotamiton Monograph for Professionals|url=https://www.drugs.com/monograph/crotamiton.html|website=Drugs.com|access-date=7 January 2022|language=en|archive-date=30 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190630161943/https://www.drugs.com/monograph/crotamiton.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; කබර භාවිත කිරීමේදී, එය පර්මෙත්‍රින් ඖෂධයට සාපේක්ෂව අඩු ඵලදායීතාවක් පෙන්වන බව පෙනේ.&lt;ref name=&quot;AHFS2022&quot; /&gt; මෙම ඖෂධය සම මත ආලේප කරනු ලැබේ.&lt;ref name=&quot;BNF81&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|title=BNF 81: March-September 2021|url=https://archive.org/details/bnf81marchseptem0000unse|date=2021|publisher=BMJ Group and the Pharmaceutical Press|isbn=978-0857114105|page=[https://archive.org/details/bnf81marchseptem0000unse/page/1309 1309]}}&lt;/ref&gt;

බහුලව දක්නට ලැබෙන අතුරු ආබාධ අතර කැසීම සහ [[අසාත්මිකතාව|අසාත්මිකතා]] ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;AHFS2022&quot; /&gt; ගර්භණී සමයේදී මෙම ඖෂධය භාවිත කිරීමේ ආරක්ෂිතභාවය පිළිබඳව පැහැදිලි තොරතුරු නොමැත.&lt;ref name=&quot;BNF81&quot; /&gt; ක්‍රොටමිටන් ක්‍රියා කරන ආකාරය තවමත් හඳුනාගෙන නොමැත.&lt;ref name=&quot;AHFS2022&quot; /&gt;

ක්‍රොටමිටන් අවම වශයෙන් 1949 වර්ෂයේ සිට එක්සත් ජනපදයේ වෛද්‍ය භාවිතය සඳහා අනුමත කර ඇත.&lt;ref name=&quot;AHFS2022&quot; /&gt; එක්සත් රාජධානියේදී, මෙම ඖෂධය අඩංගු ක්‍රීම් ග්‍රෑම් 100ක මිල සඳහා ජාතික සෞඛ්‍ය සේවයට පවුම් 4ක පමණ මුදලක් වැය වේ.&lt;ref name=&quot;BNF81&quot; /&gt; එක්සත් ජනපදයේ ග්‍රෑම් 60 ක මිල ඇමරිකානු ඩොලර් 500 ක් පමණ වේ.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Crotamiton Prices, Coupons &amp; Savings Tips - GoodRx|url=https://www.goodrx.com/crotamiton|website=GoodRx|access-date=7 January 2022}}&lt;/ref&gt;

== මූලාශ්‍ර ==
&lt;references /&gt;
[[Category:අත්‍යවශ්‍ය ඖෂධ]]
[[ප්‍රවර්ගය:Translated from MDWiki]]</text>
      <sha1>9b0m4izm345q61tnue88gn76ladujny</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ලුසුට්‍රොම්බොපැග්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197321</id>
    <revision>
      <id>803677</id>
      <parentid>802010</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T21:40:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261105) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>803677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7067" sha1="solg7efw9r5rl2de8r7trddy7f0566r" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව බෙහෙත්
|Verifiedfields   =changed
|Watchedfields    =changed
|verifiedrevid    =
|image            =Lusutrombopag.svg
|width            =200px

&lt;!-- Names --&gt;
|tradename        =Mulpleta, Mulpleo, Lusutrombopag Shionogi
|synonyms         =
|IUPAC_name       =(''E'')-3-[2,6-Dichloro-4-&lt;nowiki&gt;[[&lt;/nowiki&gt;4-[3-[(1''S'')-1-hexoxyethyl]-2-methoxyphenyl]-1,3-thiazol-2-yl]carbamoyl]phenyl]-2-methylprop-2-enoic acid

&lt;!-- Clinical data --&gt;
|pregnancy_AU     =&lt;!-- A / B1 / B2 / B3 / C / D / X --&gt;
|pregnancy_US     =N
|pregnancy_category=
|routes_of_administration=[[Oral administration|By mouth]]
|dependency_liability=
|Drugs.com        ={{drugs.com|monograph|lusutrombopag}}
|MedlinePlus      =a618043

&lt;!-- Legal data --&gt;
|legal_AU         =&lt;!-- S2, S3, S4, S5, S6, S7, S8, S9 or Unscheduled --&gt;
|legal_CA         =&lt;!-- OTC, Rx-only, Schedule I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII --&gt;
|legal_EU         =Rx-only
|legal_UN         =&lt;!-- N I, II, III, IV / P I, II, III, IV --&gt;
|legal_UK         =&lt;!-- GSL, P, POM, CD, CD Lic, CD POM, CD No Reg POM, CD (Benz) POM, CD (Anab) POM or CD Inv POM / Class A, B, C --&gt;
|legal_US         =Rx-only
|legal_status     =Rx-only
|DailyMedID       =Lusutrombopag
|licence_US       =&lt;!-- FDA may use generic or brand name (generic name preferred) --&gt;
|licence_EU       =yes

&lt;!-- Pharmacokinetic data --&gt;
|bioavailability  =
|protein_bound    =
|metabolism       =
|elimination_half-life=
|excretion        =

&lt;!-- Chemical and physical data --&gt;
|C                =29
|Cl               =2
|H                =32
|N                =2
|O                =5
|S                =1
|smiles           =CCCCCCO[C@@H](C)c1cccc(-c2csc(NC(=O)c3cc(Cl)c(/C=C(\C)C(=O)O)c(Cl)c3)n2)c1OC
|StdInChI         =1S/C29H32Cl2N2O5S/c1-5-6-7-8-12-38-18(3)20-10-9-11-21(26(20)37-4)25-16-39-29(32-25)33-27(34)19-14-23(30)22(24(31)15-19)13-17(2)28(35)36/h9-11,13-16,18H,5-8,12H2,1-4H3,(H,35,36)(H,32,33,34)/b17-13+/t18-/m0/s1
|StdInChI_Ref     ={{stdinchicite|correct|chemspider}}
|StdInChIKey      =NOZIJMHMKORZBA-KJCUYJGMSA-N
|StdInChIKey_Ref  ={{stdinchicite|correct|chemspider}}
|drug_name        =Lusutrombopag
}}

'''ලුසුට්‍රොම්බොපැග්''', '''මල්ප්ලෙටා''' ඇතුළු වෙළෙඳ නාම යටතේ අලෙවි කරන අතර, නිදන්ගත අක්මා රෝග හේතුවෙන් රුධිරයේ පට්ටිකා ප්‍රමාණය අඩු වූ විට, එම ප්‍රමාණය වැඩි කිරීම සඳහා භාවිතා කරන ඖෂධයකි.&lt;ref name=&quot;AHFS2021&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Lusutrombopag Monograph for Professionals|url=https://www.drugs.com/monograph/lusutrombopag.html|website=Drugs.com|access-date=24 November 2021|language=en|archive-date=17 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200617083704/https://www.drugs.com/monograph/lusutrombopag.html|url-status=live}} {{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=https://www.drugs.com/monograph/lusutrombopag.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200617083704/https://www.drugs.com/monograph/lusutrombopag.html |access-date=18 October 2026 |archive-date=17 June 2020}}&lt;/ref&gt; ශල්‍යකර්මයකට පෙර මෙය ලබා දෙන අතර, මුඛයෙන් ගත යුතු ඖෂධයකි.&lt;ref name=&quot;BNF81&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|title=BNF 81: March-September 2021|url=https://archive.org/details/bnf81marchseptem0000unse|date=2021|publisher=BMJ Group and the Pharmaceutical Press|isbn=978-0857114105|page=[https://archive.org/details/bnf81marchseptem0000unse/page/1080 1080]}}&lt;/ref&gt;

මෙහි බහුලව දක්නට ලැබෙන අතුරු ආබාධයක් වන්නේ [[හිසරදය|හිසරදයයි]].&lt;ref name=&quot;AHFS2021&quot; /&gt; අනෙකුත් අතුරු ආබාධ අතර ඔක්කාරය, අක්මාවෙන් රුධිරය ගෙන යන ප්‍රධාන නහරයක් වන ද්වාර ශිරාවේ රුධිර කැටිති ඇතිවීම (ද්වාර නහර ත්‍රොම්බොසිස්) සහ සමේ පලු දැමීම ඇතුළත් විය හැකිය.&lt;ref name=&quot;EPAR2021&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Mulpleo EPAR|website=[[European Medicines Agency]] (EMA)|url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/mulpleo|access-date=17 June 2020|archive-date=17 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200617081546/https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/mulpleo|url-status=live}} {{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/mulpleo |archive-url=https://web.archive.org/web/20200617081546/https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/mulpleo |access-date=18 October 2026 |archive-date=17 June 2020}}&lt;/ref&gt; ලුසුට්‍රොම්බොපැග් යනු ත්‍රොම්බොපොයිටින් ප්‍රතිග්‍රාහක උත්තේජකයක් ලෙස ක්‍රියා කරන ඖෂධයකි. එමඟින් රුධිර පට්ටිකා නිපදවීම උත්තේජනය කර, රුධිරයේ පට්ටිකා ප්‍රමාණය වැඩි කරයි.&lt;ref name=&quot;BNF81&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;EPAR2021&quot; /&gt;

ලුසුට්‍රොම්බොපැග් 2018 වර්ෂයේදී එක්සත් ජනපදයේත්, 2019 වර්ෂයේදී යුරෝපයේත් වෛද්‍ය භාවිතය සඳහා අනුමත කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;AHFS2021&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;EPAR2021&quot; /&gt; එක්සත් රාජධානියේ එක් ප්‍රතිකාර පාඨමාලාවක් සඳහා ජාතික සෞඛ්‍ය සේවයට පවුම් 800 ක් පමණ මුදලක් වැය වේ.&lt;ref name=&quot;BNF81&quot; /&gt; එක්සත් ජනපදයේ මෙම මුදල ඇමරිකානු ඩොලර් 8,900 ක් පමණ වේ.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Mulpleta Prices, Coupons &amp; Patient Assistance Programs|url=https://www.drugs.com/price-guide/mulpleta|website=Drugs.com|access-date=24 November 2021|language=en|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416184431/https://www.drugs.com/price-guide/mulpleta|url-status=live}} {{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=https://www.drugs.com/price-guide/mulpleta |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416184431/https://www.drugs.com/price-guide/mulpleta |access-date=18 October 2026 |archive-date=16 April 2021}}&lt;/ref&gt;

== මූලාශ්‍ර ==
&lt;references /&gt;
[[Category:අත්‍යවශ්‍ය ඖෂධ]]
[[ප්‍රවර්ගය:Translated from MDWiki]]</text>
      <sha1>solg7efw9r5rl2de8r7trddy7f0566r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සෙනෙගර්මින්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197384</id>
    <revision>
      <id>803669</id>
      <parentid>802090</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T21:31:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261105) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>803669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3535" sha1="41gspmigru1bscqrwj3witnsg5vreju" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව බෙහෙත්}}'''ඔක්සර්වේට් යන''' වෙළඳ නාමය යටතේ අලෙවි කරන '''සෙනෙගර්මින්''', ඇසේ කර්ණිකාවේ ස්නායු පෝෂණය අඩාල වීම හේතුවෙන් ඇති වන ප්‍රදාහ තත්ත්වයක් වන ස්නායු පෝෂණ ඌනතා කර්ණිකා ප්‍රදාහයට කර්ණිකා ප්‍රදාහය (neurotrophic keratitis) සඳහා ප්‍රතිකාර කිරීමට භාවිත කරයි.&lt;ref name=&quot;EPAR2022&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Oxervate|url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/oxervate|access-date=2 January 2022|archive-date=31 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031022432/https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/oxervate|url-status=live}}&lt;/ref&gt; රෝගය මධ්‍යස්ථ හෝ දරුණු මට්ටමක පවතින රෝගීන් සඳහා මෙම ඖෂධය භාවිත කරනු ලැබේ.&lt;ref name=&quot;EPAR2022&quot; /&gt; එක්සත් රාජධානිය තුළ මෙම ඖෂධය භාවිත කිරීම නිර්දේශ කර නොතිබුණි.&lt;ref name=&quot;BNF81&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|title=BNF 81: March-September 2021|url=https://archive.org/details/bnf81marchseptem0000unse|date=2021|publisher=BMJ Group and the Pharmaceutical Press|isbn=978-0857114105|page=[https://archive.org/details/bnf81marchseptem0000unse/page/1210 1210]}}&lt;/ref&gt; මෙය ඇස්වලට දමන බිංදු ලෙස භාවිතා කරයි.&lt;ref name=&quot;AHFS2022&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Cenegermin-bkbj Monograph for Professionals|url=https://www.drugs.com/monograph/cenegermin-bkbj.html|website=Drugs.com|access-date=2 January 2022|language=en|archive-date=4 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210304094617/https://www.drugs.com/monograph/cenegermin-bkbj.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

පොදු අතුරු ආබාධ අතරට ඇස්වල වේදනාව, කඳුළු ගැලීම වැඩි වීම සහ ඇසිපියෙහි වේදනාව ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;EPAR2022&quot; /&gt; ගර්භණී සමයේදී ආරක්ෂාව පැහැදිලි නැත.&lt;ref name=&quot;BNF81&quot; /&gt; එය ස්නායු වර්ධන සාධකයේ (NGF) නැවත සංයෝජක ආකාරයකි.&lt;ref name=&quot;BNF81&quot; /&gt;

2017 දී යුරෝපයේ සහ 2018 දී එක්සත් ජනපදයේ වෛද්‍ය භාවිතය සඳහා සෙනෙගර්මින් අනුමත කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;EPAR2022&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;AHFS2022&quot; /&gt; 2021 වන විට එක්සත් ජනපදයේ කුප්පි 14 ක මිල ඇමරිකානු ඩොලර් 23,600 ක් පමණ විය.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Oxervate Prices and Oxervate Coupons - GoodRx|url=https://www.goodrx.com/oxervate?dosage=7-vials-of-20mcg-ml&amp;form=carton&amp;label_override=Oxervate&amp;quantity=2&amp;sort_type=popularity|website=GoodRx|access-date=2 January 2022}}&lt;/ref&gt;

== මූලාශ්‍ර ==
&lt;references /&gt;
[[Category:අත්‍යවශ්‍ය ඖෂධ]]
[[ප්‍රවර්ගය:Translated from MDWiki]]</text>
      <sha1>41gspmigru1bscqrwj3witnsg5vreju</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ඩේවිඩ් ගවර්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197491</id>
    <revision>
      <id>803681</id>
      <parentid>802266</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T21:47:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261105) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>803681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9468" sha1="741j1f3vv0cxplkr7a0armm7fl5q1du" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව ක්‍රිකට්ක්‍රීඩකයා
| name = ඩේවිඩ් ගවර්
| image = David Gower.jpg
| caption = Gower, photographed in 2007
| country = England
| fullname = David Ivon Gower
| nickname = 
| birth_date = {{Birth date and age|1957|4|1|df=yes}}
| birth_place = [[Tunbridge Wells]], [[Kent]], England
| heightft = 5
| heightinch = 11
| batting = Left-handed
| bowling = Right arm [[off spin|off break]]
| role = [[Batsman]]
| international = true
| internationalspan = 1978–1992
| testdebutdate = 1 June
| testdebutyear = 1978
| testdebutagainst = Pakistan
| testcap = 479
| lasttestdate = 9 August
| lasttestyear = 1992
| lasttestagainst = Pakistan
| odidebutdate = 24 May
| odidebutyear = 1978
| odidebutagainst = Pakistan
| odicap = 46
| lastodidate = 16 February
| lastodiyear = 1991
| lastodiagainst = New Zealand
| club1 = [[Leicestershire County Cricket Club|Leicestershire]]
| year1 = 1975–1989
| club2 = [[Hampshire County Cricket Club|Hampshire]]
| year2 = 1990–1993
| columns = 4
| column1 = [[Test cricket|Test]]
| matches1 = 117
| runs1 = 8,231
| bat avg1 = 44.25
| 100s/50s1 = 18/39
| top score1 = 215
| deliveries1 = 36
| wickets1 = 1
| bowl avg1 = 20.00
| fivefor1 = 0
| tenfor1 = 0
| best bowling1 = 1/1
| catches/stumpings1 = 74/–
| column2 = [[One Day International|ODI]]
| matches2 = 114
| runs2 = 3,170
| bat avg2 = 30.77
| 100s/50s2 = 7/12
| top score2 = 158
| deliveries2 = 5
| wickets2 = 0
| bowl avg2 = –
| fivefor2 = –
| tenfor2 = –
| best bowling2 = –
| catches/stumpings2 = 44/–
| column3 = [[First-class cricket|FC]]
| matches3 = 448
| runs3 = 26,339
| bat avg3 = 40.08
| 100s/50s3 = 53/136
| top score3 = 228
| deliveries3 = 260
| wickets3 = 4
| bowl avg3 = 56.75
| fivefor3 = 0
| tenfor3 = 0
| best bowling3 = 3/47
| catches/stumpings3 = 280/1
| column4 = [[List A cricket|LA]]
| matches4 = 430
| runs4 = 12,255
| bat avg4 = 33.30
| 100s/50s4 = 19/56
| top score4 = 158
| deliveries4 = 20
| wickets4 = 0
| bowl avg4 = –
| fivefor4 = –
| tenfor4 = –
| best bowling4 = –
| catches/stumpings4 = 162/–
| date = 1 September
| year = 2007
| source = https://cricketarchive.com/Archive/Players/1/1564/1564.html CricketArchive
| family = [[John Ronald Gower]] (uncle)
}}1957 අප්‍රේල් 1 වන දා උපන් '''ඩේවිඩ් අයිවන් ගවර්''' ඉංග්‍රීසි ක්‍රිකට් විස්තර විචාරකයෙක් සහ, 1980 දශකයේ දී [[එංගලන්ත ක්‍රිකට් කණ්ඩායම|එංගලන්ත ක්‍රිකට් පිලේ]] නායකයා ලෙස කටයුතු කළ, හිටපු [[ක්‍රිකට්|ක්‍රිකට් ක්‍රීඩකයෙකි]]. ඔහු ගේ යුගයේ සිටි ආකර්ෂණීයතම වමත් පිතිකරුවන් ගෙන් අයකු ලෙස වැනෙනා ගවර්  ටෙස්ට් තරග 117කටත් එක්දින ජාත්‍යන්තර තරග 114කටත් ක්‍රීඩා කළේ පිළිවෙලින් ලකුණු 8,231ක් හා 3,170ක් රැස් කරමිනි. එ සමය තුළ එංගලන්තය වෙනුවෙන් වැඩිම තරග ගණනකට සහභාගී වූත් වැඩිම ලකුණු ගණනක් රැස් කළා වූත් ක්‍රීඩකයන් ගෙන් අයකු වූ ඔහුට වඩා ඕස්ට්‍රේලියාවට එරෙහි ව වැඩිම ලකුණු ගණනක් (ලකුණු 3,269ක්) රැස් කළේ ජැක් හොබ්ස් පමණි. [[1979 ක්‍රිකට් ලෝක කුසලානය|1979 ක්‍රිකට් ලෝක කුසලානයේ]] අනුශූරතාවය දිනූ එංගලන්ත පිලේ සාමාජිකයකු ලෙස ද හේ කටයුතු කළේ යි.

ගවර් 1985 අළු බඳුන දිනූ එංගලන්ත පිලට නායකත්වය දිනි; කෙසේ වෙතත්, [[බටහිර ඉන්දීය කොදෙව් ක්‍රිකට් කණ්ඩායම|බටහිර ඉන්දීය කොදෙව්වන්]] හමුවේ (1984 හා 1985-86 වසරවල දී) 5-0ක් ලෙස අත්විඳි අන්ත පරාජයන් දෙක ඔහු ගේ නායකත්වය පිළිබඳ අයහපත් ප්‍රතිරූපයක් ඇති කළ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 1986 දී හේ නායකත්වයෙන් නෙරපිණි. ග්‍රැහැම් ගුච් එ තනතුරට පත් කිරීමට පෙරින් 1989 අළු බඳුන සඳහා කෙටි කලකට හේ නැවත නායකත්වයට පත් කැරිණි. ඔවුන් දෙ දෙනා අතර පැවති මතභේදාත්මක සබඳතාවය, 1993 වසරේ දී ජාත්‍යන්තර ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාවෙන් සමුගැනීමට ගවර් ගත් තීරණයට එක් හේතුවක් විය. කෙසේ වෙතත්, පළමු පෙළ ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාවේ දී ඉතා සාර්ථක වාර්තාවක් තැබීමට ඔහු සමත් වූ අතර, එහි දී ලකුණු 40.08ක සාමාන්‍යයක් රඳවාගනිමින් මුළු ලකුණු 26,339කුත් ශතක 53කුත් රැස් කර ගැනීමට ඔහුට හැකි විය. 2021 පෙබරවාරි වන විට, ටෙස්ට් ක්‍රිකට් ඉතිහස්හි ඉනිම 119ක් පුරා කිසිඳු විටක ලකුණු නොලබා දැවී නොගිය වාර්තාව ඔහු සතු ව තිබිණි. &lt;ref name=&quot;Beard&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Frindall |first=Bill |author-link=Bill Frindall |title=Ask Bearders |url=https://archive.org/details/askbearders0000frin |publisher=[[BBC Books]] |year=2009 |isbn=978-1-84607-880-4 |page=[https://archive.org/details/askbearders0000frin/page/106 106]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Records/Test matches/Batting records/ Most consecutive innings without a duck |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/284075.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117000502/https://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/284075.html |archive-date=17 January 2021 |access-date=6 February 2021 |publisher=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt; විශ්‍රාම ගැන්මෙන් පසු 'ස්කයි ස්පෝර්ට්ස්' නාලිකාව සමඟ සාර්ථක ක්‍රිකට් විචාරකයකු ලෙස කටයුතු කළ ගවර් 2009 ජූලි 16 වන දා 'අයිසීසී ක්‍රිකට් කීර්තිමතුන් ගේ හලට' (ICC Cricket Hall of Fame) ඇතුළත් කෙරිණි. &lt;ref name=&quot;cricpro&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Player Profile: David Gower |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/13418.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180606093725/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/13418.html |archive-date=6 June 2018 |access-date=5 March 2009 |publisher=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=17 July 2009 |title=Border, Harvey, Gower, Underwood inducted into Hall of Fame |url=http://www.thesportscampus.com/200907161402/test-cricket/hof-inductees |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090822094105/http://www.thesportscampus.com/200907161402/test-cricket/hof-inductees |archive-date=22 August 2009 |access-date=16 July 2009 |publisher=The Sports Campus}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;icchalloffame&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=ICC Hall of Fame |url=http://icc-cricket.yahoo.net/the-icc/icc_centenary.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090716004411/http://icc-cricket.yahoo.net/the-icc/icc_centenary.php |archive-date=16 July 2009 |access-date=3 April 2009 |publisher=ICC}}&lt;/ref&gt;

2018 අගෝස්තුවේ, එංගලන්තයේ 1000 වන ටෙස්ට් තරගයේ දී, ඊසීබිය  (එංගලන්ත හා වේල්ස ක්‍රිකට් මඬුල්ල) විසින් රටේ සෙටුතම ටෙස්ට් එකොළොස්සට (Greatest Test XI) හේ නම් කැරිණි. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.icc-cricket.com/news/790131|title=England's greatest Test XI revealed|date=30 July 2018|work=ICC|access-date=26 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20190726130545/https://www.icc-cricket.com/news/790131|archive-date=26 July 2019}}&lt;/ref&gt;

==මුලාශ්‍ර==
{{reflist}}
[[ප්‍රවර්ගය:ජීවමාන ජනයා]]
[[ප්‍රවර්ගය:1957 උපත්]]</text>
      <sha1>741j1f3vv0cxplkr7a0armm7fl5q1du</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197537</id>
    <revision>
      <id>803652</id>
      <parentid>803582</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T15:33:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <origin>803652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25126" sha1="bim4lbsnt0ztqgfxfle0d7x3cixi0oj" xml:space="preserve">


'''මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලය''' යනු ශ්‍රී ලංකාවේ කොළඹ 09, මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ පිහිටා තිබූ පාසලකි. එය බේස්ලයින් පාර ආශ්‍රිතව පිහිටා තිබූ අතර, පසුව රාජසිංහ මහා විද්‍යාලය ලෙස නම් වෙනස් කර ඇත. පාසලේ ආරම්භය 1950 වර්ෂය දක්වා දිව යන බවට ආදි ශිෂ්‍ය සංගමයට අදාළ වෙබ් අඩවියක සඳහන් වේ. 2000 වර්ෂයේදී පාසලේ නම රාජසිංහ මහා විද්‍යාලය ලෙස වෙනස් වූ බව ද එහි දැක්වේ.

== ඉතිහාසය ==

=== ආරම්භය ===

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලය 1950 වර්ෂයේදී ආරම්භ කරන ලද බවට පැරණි ශිෂ්‍යාවකගේ මතක සටහන්වල සඳහන් වේ. එම කාලයේ මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ දරුවන්ට මූලික අධ්‍යාපනය ලබාදීම සඳහා පාසලක් පිහිටුවීමේ අවශ්‍යතාව පැවතිණි.

පාසල ආරම්භ කිරීම සඳහා වික්‍රමාරච්චි මහතා විශාල උත්සාහයක් හා කැපවීමක් දැරූ බව පැරණි මතක සටහන්වල සඳහන් වේ. පාසල සඳහා වෙන් කළ භූමිය ආරක්ෂා කරගැනීම ද මුල් කාලයේ වැදගත් කාර්යයක් වී තිබේ. එම භූමිය අත්පත් කරගැනීමට ඇතැම් පුද්ගලයන් උත්සාහ කළ අවස්ථාවලදී පාසල් භූමිය ආරක්ෂා කිරීම සඳහා වික්‍රමාරච්චි මහතා මැදිහත් වූ බවත්, ඒ සඳහා පොලිසියේ සහාය ලබාගැනීමට සිදු වූ බවත් පැරණි මතක සටහන්වල දැක්වේ.

මෙම තොරතුරු පිළිබඳ නිල ලේඛන හෝ සමකාලීන පුවත්පත් වාර්තා මඟින් තවදුරටත් තහවුරු කිරීම අවශ්‍ය වේ.

=== මුල් කාලයේ මූලික අධ්‍යාපනය ===

පැරණි ශිෂ්‍යාවකගේ මතක සටහන් අනුව, මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ දරුවන්ගේ මූලික අධ්‍යාපනය සඳහා ශ්‍රී සද්ධර්මාරාම මාවතේ පිහිටි ශ්‍රී සද්ධර්මාරාම ආවාසය ආශ්‍රිතව ළදරු පාසලක් පැවතිණි.

එම ළදරු පාසලේ පහළ බාලාංශය, ඉහළ බාලාංශය සහ පළමු ශ්‍රේණිය පැවති බව සඳහන් වේ. එහි පිරිමි හා ගැහැනු ළමෝ දෙපිරිසම අධ්‍යාපනය ලැබූහ. එම පන්ති සම්පූර්ණ කළ දරුවන් මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයට දෙවැනි ශ්‍රේණියේ සිට ඇතුළත් කරනු ලැබූ බව පැරණි ශිෂ්‍ය ශිෂ්‍යාවන්ගේ මතක සටහන්වල දැක්වේ.

ඒ අනුව, පාසලේ මුල් කාලයේ මූලික අධ්‍යාපනය සහ ප්‍රාථමික අධ්‍යාපනය ආයතන දෙකක් ආශ්‍රිතව සංවිධානය වී තිබූ බවට මතක සටහන් පවතී.

=== කනිෂ්ඨ විද්‍යාලය සහ ජ්‍යෙෂ්ඨ විද්‍යාලය ===

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයේ පාසල් භූමිය තුළම මාලිගාවත්ත කනිෂ්ඨ විද්‍යාලයක් ද පැවති බව පැරණි ශිෂ්‍ය ශිෂ්‍යාවන්ගේ මතක සටහන්වල සඳහන් වේ.

ශ්‍රී සද්ධර්මාරාම ආවාසය ආශ්‍රිත ළදරු පාසලෙන් දෙවැනි ශ්‍රේණියට සමත් වූ දරුවන් මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයට ඇතුළත් කර, එහි පැවති කනිෂ්ඨ විද්‍යාලයට අනුයුක්ත කරනු ලැබූ බව සඳහන් වේ.

කනිෂ්ඨ විද්‍යාලයේ පිරිමි හා ගැහැනු ළමයින් සඳහා වෙන වෙනම පන්ති පැවැත්වූ බවත්, සිසුන් අටවැනි ශ්‍රේණිය දක්වා එහි අධ්‍යාපනය ලැබූ බවත් පැරණි මතක සටහන්වල දැක්වේ. ඉන් අනතුරුව නවවැනි ශ්‍රේණියේ සිට ජ්‍යෙෂ්ඨ විද්‍යාලයට ඇතුළත් කරනු ලැබූ බව සඳහන් වේ.

=== මාලිගාවත්ත බාලිකා විද්‍යාලය සමඟ පැවති සම්බන්ධතාව ===

1964 වර්ෂයේදී මාලිගාවත්ත බාලිකා විද්‍යාලය ආරම්භ වීමෙන් පසුව මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලය සහ බාලිකා විද්‍යාලය අතර ශිෂ්‍යාවන්ගේ අධ්‍යාපනය සම්බන්ධයෙන් වෙනස්කම් සිදු විය.

පැරණි ශිෂ්‍යාවන්ගේ මතක සටහන් අනුව, 1964 වර්ෂයේදී බාලිකා විද්‍යාලයට මුල් වරට ඇතුළත් කරගනු ලැබුවේ හතරවැනි ශ්‍රේණියේ සහ ඊට පහළ ශ්‍රේණිවල ඉගෙනුම ලැබූ ශිෂ්‍යාවන්ය.

ඒ අනුව, මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයේ කනිෂ්ඨ අංශයේ අධ්‍යාපනය ලැබූ ගැහැනු ළමයින් බාලිකා විද්‍යාලයට අනුයුක්ත කිරීම සිදු වූ බව සඳහන් වේ. ඇතැම් ශිෂ්‍යාවන් පසුව නැවත මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයේ ජ්‍යෙෂ්ඨ අංශයට ඇතුළත් වූ බව ද පැරණි මතක සටහන්වල දැක්වේ.

පසුකාලීනව මාලිගාවත්ත බාලිකා විද්‍යාලයේ අධ්‍යාපන පහසුකම් ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ එහි ශිෂ්‍යාවන්ට සාමාන්‍ය පෙළ දක්වා අධ්‍යාපනය හැදෑරීමට අවස්ථාව සැලසිණි. 1990 දශකයේ මැද භාගයේදී බාලිකා විද්‍යාලයේ ශිෂ්‍යාවන් උසස් පෙළ විභාගයට ද පෙනී සිටි බවට මතක සටහන් පවතී.

මෙම පාසල් දෙක අතර පැවති පරිපාලනමය සහ අධ්‍යාපනික සම්බන්ධතාව පිළිබඳ වැඩිදුර තොරතුරු පාසල් වාර්තා මඟින් තහවුරු කළ යුතුය.

=== උසස් පෙළ අධ්‍යාපනය ===

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයේ උසස් පෙළ අධ්‍යාපනය 1979 වර්ෂයේදී හෝ ඊට ආසන්න කාලයකදී ආරම්භ වූ බවට පැරණි මතක සටහන්වල සඳහන් වේ. කෙසේ වෙතත්, එහි ආරම්භක වර්ෂය පිළිබඳ නිශ්චිත ලිඛිත සාක්ෂි තවදුරටත් සොයාගත යුතුය.

උසස් පෙළ අධ්‍යාපනය ආරම්භ වීමත් සමඟ සිසුන්ට විවිධ විෂය ධාරා යටතේ අධ්‍යාපනය හැදෑරීමට අවස්ථාව ලැබිණි.

=== නම වෙනස් කිරීම ===

2000 වර්ෂයේදී මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයේ නම රාජසිංහ මහා විද්‍යාලය ලෙස වෙනස් වූ බවට ආදි ශිෂ්‍ය සංගමයට අදාළ වෙබ් පිටුවක සඳහන් වේ.

ඒ අනුව, මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලය ලෙස පැවති කාලයේ ඉතිහාසය වර්තමානයේ රාජසිංහ මහා විද්‍යාලයේ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ වේ.

== පිහිටීම ==

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලය ශ්‍රී ලංකාවේ බස්නාහිර පළාතේ කොළඹ දිස්ත්‍රික්කයේ කොළඹ 09, මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ බේස්ලයින් පාර සහ ආචාර්ය ඩැනිස්ටර් ද සිල්වා මාවත ආශ්‍රිතව පිහිටා තිබිණි.

පසුව එය රාජසිංහ මහා විද්‍යාලය ලෙස නම් වෙනස් කරනු ලැබීය.

== ආදර්ශ පාඨය ==

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයේ ආදර්ශ පාඨය වූයේ ''විද්‍යා දදාති විනයං'' යන්නයි.

මෙය සංස්කෘත භාෂාවෙන් පැවත එන පාඨයකි. එහි අර්ථය වන්නේ දැනුම හෝ අධ්‍යාපනය මඟින් විනය ඇති වන බවයි.

== පාසලේ පරිපාලනය ==

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලය කොළඹ දිස්ත්‍රික්කයේ කොළඹ අධ්‍යාපන කලාපයට අයත් පාසලක් ලෙස පැවති බව සඳහන් වේ. එය ජාතික පාසලක් නොව බස්නාහිර පළාත් සභාව යටතේ පාලනය වූ පළාත් පාසලක් බවට තොරතුරු පවතී.

ශ්‍රී ලංකාවේ අධ්‍යාපන පරිපාලන ක්‍රමය අනුව ජාතික පාසල් මධ්‍යම රජයේ අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශය යටතේ පාලනය වන අතර, පළාත් පාසල් අදාළ පළාත් අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශ, පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තු සහ කලාප අධ්‍යාපන කාර්යාල මඟින් පරිපාලනය කෙරේ.

1987 අංක 42 දරන පළාත් සභා පනත සහ ශ්‍රී ලංකා ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ දහතුන්වන සංශෝධනය ක්‍රියාත්මක වීමෙන් පසුව අධ්‍යාපන පරිපාලන වගකීම් මධ්‍යම රජය සහ පළාත් සභා අතර බෙදා වෙන් කෙරිණි.

මෙම පාසලේ නිල පරිපාලන තත්ත්වය සහ නාමය තහවුරු කිරීම සඳහා අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශයේ පාසල් නාමාවලිය සහ බස්නාහිර පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තුවේ වාර්තා පරිශීලනය කළ යුතුය.

== අධ්‍යාපනය සහ විෂය ක්ෂේත්‍ර ==

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයේ අධ්‍යාපන කටයුතු ශ්‍රී ලංකාවේ අදාළ කාලවල ක්‍රියාත්මක වූ විෂය නිර්දේශ සහ විභාග ක්‍රම අනුව සංවිධානය වී තිබිණි.

පාසලේ අධ්‍යාපන කටයුතු යටතේ භාෂා, කලා, වාණිජ, විද්‍යා සහ සෞන්දර්ය විෂය ක්ෂේත්‍ර ඇතුළත් වූ බව පැරණි ශිෂ්‍ය ශිෂ්‍යාවන්ගේ මතක සටහන්වල සඳහන් වේ.

=== විෂය ධාරා අනුව සිසුන් වෙන් කිරීම ===

පැරණි ශිෂ්‍ය ශිෂ්‍යාවන්ගේ මතක සටහන් අනුව, නවවැනි ශ්‍රේණියෙන් පසුව සිසුන්ගේ අධ්‍යාපන කටයුතු කලා, වාණිජ සහ විද්‍යා යන විෂය ක්ෂේත්‍ර අනුව සංවිධානය කර තිබිණි.

කලා විෂය ධාරාව යටතේ ඉතිහාසය, භූගෝල විද්‍යාව, ප්‍රජාචාරය සහ ආර්ථික විද්‍යාව වැනි විෂයයන් හැදෑරීමට අවස්ථාව තිබිණි.

වාණිජ විෂය ධාරාව යටතේ ගිණුම්කරණය, වාණිජය සහ ආර්ථික විද්‍යාව වැනි විෂයයන්ට අවධානය යොමු විය.

විද්‍යා විෂය ධාරාව යටතේ ජීව විද්‍යාව, භෞතික විද්‍යාව, රසායන විද්‍යාව සහ ශුද්ධ ගණිතය වැනි විෂයයන් හැදෑරීමට සිසුන්ට අවස්ථාව සැලසිණි.

මෙම විෂය සංයෝජන සහ ඒවා ඉගැන්වූ කාලසීමා පිළිබඳ තොරතුරු අදාළ කාලවල විෂය නිර්දේශ සහ පාසල් වාර්තා මඟින් තහවුරු කළ යුතුය.

=== සෞන්දර්ය විෂයයන් ===

පාසලේ සෞන්දර්ය අධ්‍යාපනය යටතේ චිත්‍ර, නර්තන සහ සංගීතය වැනි විෂයයන් ඉගැන්වූ බව පැරණි සිසුන්ගේ මතක සටහන්වල සඳහන් වේ.

මෙම විෂයයන් සඳහා වෙන වෙනම ගුරුවරුන් සහ පන්ති පැවති බව ද සඳහන් වේ. ඇතැම් අවස්ථාවල නර්තන සහ සංගීත පන්ති එකම ශාලාවක හෝ කාමරයක පැවැත්වූ නමුත් ඒවා වෙන වෙනම විෂයයන් ලෙස සංවිධානය කර තිබිණි.

=== විද්‍යා අධ්‍යාපනය සහ විද්‍යාගාර පහසුකම් ===

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයේ විද්‍යා අධ්‍යාපනය සඳහා විද්‍යාගාර පහසුකම් පැවති බව පැරණි ශිෂ්‍ය මතක සටහන්වල දැක්වේ.

එහි පරීක්ෂණ මේස, ජල පහසුකම්, මිනුම් උපකරණ, වීදුරු භාජන, අන්වීක්ෂ සහ රසායනික ද්‍රව්‍ය වැනි උපකරණ තිබූ බව සඳහන් වේ.

මෙම පහසුකම් භාවිත කරමින් ගුරුවරුන්ගේ මඟපෙන්වීම යටතේ රසායනික පරීක්ෂණ, ජීව විද්‍යාත්මක නිරීක්ෂණ සහ විවිධ ප්‍රායෝගික ක්‍රියාකාරකම් සිදු කිරීමට සිසුන්ට අවස්ථාව ලැබිණි.

විද්‍යාගාරයේ පැවති උපකරණ සහ ඒවා භාවිත කළ කාලසීමාව පිළිබඳ තොරතුරු තවදුරටත් තහවුරු කිරීම අවශ්‍ය වේ.

=== උසස් පෙළ විෂය ධාරා ===

උසස් පෙළ අධ්‍යාපනය ආරම්භ වීමෙන් පසුව සිසුන්ට තමන් තෝරාගත් විෂය ධාරා අනුව විභාග සඳහා සූදානම් වීමට අවස්ථාව ලැබිණි.

කලා, වාණිජ සහ විද්‍යා විෂය ධාරා යටතේ අධ්‍යාපන කටයුතු සංවිධානය වූ බවට පැරණි මතක සටහන් පවතී.

== ශ්‍රී ලංකාවේ අධ්‍යාපන ක්‍රමයේ වෙනස්වීම් ==

ශ්‍රී ලංකාවේ පාසල් අධ්‍යාපන ක්‍රමය කාලයත් සමඟ වෙනස් වූ අතර, ඒ අනුව විභාග ක්‍රම සහ ඒවායේ නම් ද වෙනස් විය.

පැරණි අධ්‍යාපන ක්‍රමය යටතේ කනිෂ්ඨ පාසල් සහතික පත්‍රය (Junior School Certificate — JSC) සහ ජ්‍යෙෂ්ඨ පාසල් සහතික පත්‍රය (Senior School Certificate — SSC) වැනි විභාග පැවතිණි.

1952 වර්ෂයේදී අධ්‍යාපන පොදු සහතික පත්‍රය (සාමාන්‍ය පෙළ) (General Certificate of Education — Ordinary Level, GCE O/L) හඳුන්වා දෙන ලදී. ජ්‍යෙෂ්ඨ පාසල් සහතික පත්‍රය නිකුත් කිරීම 1960 වර්ෂයේදී නතර කෙරිණි.

1972 අධ්‍යාපන ප්‍රතිසංස්කරණ යටතේ GCE විභාග ක්‍රමය වෙනුවට ජාතික සාමාන්‍ය අධ්‍යාපන සහතිකය (National Certificate in General Education — NCGE) සහ උසස් ජාතික අධ්‍යාපන සහතිකය (Higher National Certificate in Education — HNCE) හඳුන්වා දෙන ලදී. 1977 වර්ෂයේදී නැවත GCE විභාග ක්‍රමය හඳුන්වා දෙන ලදී.

මෙම අධ්‍යාපනික වෙනස්කම්වලට අනුකූලව මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයේ ද අධ්‍යාපන කටයුතු සංවිධානය වී තිබිණි.

== පාසලේ සමාජීය හා සංස්කෘතික පසුබිම ==

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලය තුළ විවිධ ජනවාර්ගික හා ආගමික පසුබිම්වලට අයත් දරුවන් අධ්‍යාපනය ලැබූ බව පැරණි ශිෂ්‍ය ශිෂ්‍යාවන්ගේ මතක සටහන්වල සඳහන් වේ.

සිංහල, දෙමළ, මුස්ලිම් සහ මැලේ ඇතුළු විවිධ ජනවාර්ගික ප්‍රජාවන්ට අයත් දරුවන් එකම පාසල් පරිසරයක අධ්‍යාපනය ලැබූ බවට මතක සටහන් පවතී.

එමඟින් විවිධ ජනවාර්ගික හා ආගමික පසුබිම්වලට අයත් සිසුන් අතර අන්‍යෝන්‍ය අවබෝධය සහ සහජීවනය වර්ධනය වීමට අවස්ථාව සැලසුණු බව පැරණි සිසුන් සිහිපත් කරති.

පාසලේ බුද්ධ ධර්මය විෂයයක් ලෙස ඉගැන්වූ බවට ද පැරණි ශිෂ්‍ය මතක සටහන්වල සඳහන් වේ. එම කාලයේ ආගමික අධ්‍යාපනය සංවිධානය වූ ආකාරය පිළිබඳ වැඩිදුර තොරතුරු තහවුරු කළ යුතුය.

== වික්‍රමාරච්චි යුවළගේ දායකත්වය ==

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලය සහ මාලිගාවත්ත බාලිකා විද්‍යාලය යන පාසල් දෙකේ දියුණුව සඳහා වික්‍රමාරච්චි යුවළ දායක වූ බවට පැරණි මතක සටහන් පවතී.

වික්‍රමාරච්චි මහතා පාසල ආරම්භ කිරීම සහ පාසල් භූමිය ආරක්ෂා කිරීම සම්බන්ධයෙන් කටයුතු කළ බව සඳහන් වේ.

ඔහුගේ බිරිඳ වික්‍රමාරච්චි මහත්මිය මාලිගාවත්ත බාලිකා විද්‍යාලයේ විදුහල්පතිනිය ලෙස කටයුතු කළ බව ද සඳහන් වේ.

වික්‍රමාරච්චි යුවළගේ තනතුරු, සේවා කාලය සහ පාසල් සංවර්ධනය සඳහා කළ දායකත්වය පිළිබඳ නිල වාර්තා හෝ වෙනත් විශ්වාසදායක මූලාශ්‍ර සොයාගැනීම අවශ්‍ය වේ.

== මූලාශ්‍ර ==

* ආදි ශිෂ්‍ය සංගමයට අදාළ වෙබ් අඩවිය: [https://www.schoolandcollegelistings.com/ School and College Listings]. මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයේ ආරම්භය සහ නම වෙනස් කිරීම පිළිබඳ තොරතුරු සඳහා භාවිත කර ඇත.
* ශ්‍රී ලංකා අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශය: [https://moe.gov.lk/ නිල වෙබ් අඩවිය].
* බස්නාහිර පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තුව: [https://www.wpedu.sch.lk/ නිල වෙබ් අඩවිය].
* කොළඹ කලාප අධ්‍යාපන කාර්යාලය: [https://www.zonaledu-colombo.sch.lk/ නිල වෙබ් අඩවිය].
* ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුව: [https://www.parliament.lk/ නිල වෙබ් අඩවිය].

== බාහිර සබැඳි ==

* [https://moe.gov.lk/ ශ්‍රී ලංකා අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශය]
* [https://www.wpedu.sch.lk/ බස්නාහිර පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තුව]

[[ප්‍රවර්ගය:කොළඹ පාසල්]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පාසල්]]</text>
      <sha1>bim4lbsnt0ztqgfxfle0d7x3cixi0oj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>803654</id>
      <parentid>803652</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T15:39:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <comment>*/නිදහස් අධ්‍යාපන පනත/*</comment>
      <origin>803654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27423" sha1="p54arqoupi4t0od14fi0lwqum1sbnl6" xml:space="preserve">


'''මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලය''' යනු ශ්‍රී ලංකාවේ කොළඹ 09, මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ පිහිටා තිබූ පාසලකි. එය බේස්ලයින් පාර ආශ්‍රිතව පිහිටා තිබූ අතර, පසුව රාජසිංහ මහා විද්‍යාලය ලෙස නම් වෙනස් කර ඇත. පාසලේ ආරම්භය 1950 වර්ෂය දක්වා දිව යන බවට ආදි ශිෂ්‍ය සංගමයට අදාළ වෙබ් අඩවියක සඳහන් වේ. 2000 වර්ෂයේදී පාසලේ නම රාජසිංහ මහා විද්‍යාලය ලෙස වෙනස් වූ බව ද එහි දැක්වේ.

== ඉතිහාසය ==

=== ආරම්භය ===

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලය 1950 වර්ෂයේදී ආරම්භ කරන ලද බවට පැරණි ශිෂ්‍යාවකගේ මතක සටහන්වල සඳහන් වේ. එම කාලයේ මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ දරුවන්ට මූලික අධ්‍යාපනය ලබාදීම සඳහා පාසලක් පිහිටුවීමේ අවශ්‍යතාව පැවතිණි.

පාසල ආරම්භ කිරීම සඳහා වික්‍රමාරච්චි මහතා විශාල උත්සාහයක් හා කැපවීමක් දැරූ බව පැරණි මතක සටහන්වල සඳහන් වේ. පාසල සඳහා වෙන් කළ භූමිය ආරක්ෂා කරගැනීම ද මුල් කාලයේ වැදගත් කාර්යයක් වී තිබේ. එම භූමිය අත්පත් කරගැනීමට ඇතැම් පුද්ගලයන් උත්සාහ කළ අවස්ථාවලදී පාසල් භූමිය ආරක්ෂා කිරීම සඳහා වික්‍රමාරච්චි මහතා මැදිහත් වූ බවත්, ඒ සඳහා පොලිසියේ සහාය ලබාගැනීමට සිදු වූ බවත් පැරණි මතක සටහන්වල දැක්වේ.

මෙම තොරතුරු පිළිබඳ නිල ලේඛන හෝ සමකාලීන පුවත්පත් වාර්තා මඟින් තවදුරටත් තහවුරු කිරීම අවශ්‍ය වේ.

=== මුල් කාලයේ මූලික අධ්‍යාපනය ===

පැරණි ශිෂ්‍යාවකගේ මතක සටහන් අනුව, මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ දරුවන්ගේ මූලික අධ්‍යාපනය සඳහා ශ්‍රී සද්ධර්මාරාම මාවතේ පිහිටි ශ්‍රී සද්ධර්මාරාම ආවාසය ආශ්‍රිතව ළදරු පාසලක් පැවතිණි.

එම ළදරු පාසලේ පහළ බාලාංශය, ඉහළ බාලාංශය සහ පළමු ශ්‍රේණිය පැවති බව සඳහන් වේ. එහි පිරිමි හා ගැහැනු ළමෝ දෙපිරිසම අධ්‍යාපනය ලැබූහ. එම පන්ති සම්පූර්ණ කළ දරුවන් මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයට දෙවැනි ශ්‍රේණියේ සිට ඇතුළත් කරනු ලැබූ බව පැරණි ශිෂ්‍ය ශිෂ්‍යාවන්ගේ මතක සටහන්වල දැක්වේ.

ඒ අනුව, පාසලේ මුල් කාලයේ මූලික අධ්‍යාපනය සහ ප්‍රාථමික අධ්‍යාපනය ආයතන දෙකක් ආශ්‍රිතව සංවිධානය වී තිබූ බවට මතක සටහන් පවතී.

=== කනිෂ්ඨ විද්‍යාලය සහ ජ්‍යෙෂ්ඨ විද්‍යාලය ===

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයේ පාසල් භූමිය තුළම මාලිගාවත්ත කනිෂ්ඨ විද්‍යාලයක් ද පැවති බව පැරණි ශිෂ්‍ය ශිෂ්‍යාවන්ගේ මතක සටහන්වල සඳහන් වේ.

ශ්‍රී සද්ධර්මාරාම ආවාසය ආශ්‍රිත ළදරු පාසලෙන් දෙවැනි ශ්‍රේණියට සමත් වූ දරුවන් මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයට ඇතුළත් කර, එහි පැවති කනිෂ්ඨ විද්‍යාලයට අනුයුක්ත කරනු ලැබූ බව සඳහන් වේ.

කනිෂ්ඨ විද්‍යාලයේ පිරිමි හා ගැහැනු ළමයින් සඳහා වෙන වෙනම පන්ති පැවැත්වූ බවත්, සිසුන් අටවැනි ශ්‍රේණිය දක්වා එහි අධ්‍යාපනය ලැබූ බවත් පැරණි මතක සටහන්වල දැක්වේ. ඉන් අනතුරුව නවවැනි ශ්‍රේණියේ සිට ජ්‍යෙෂ්ඨ විද්‍යාලයට ඇතුළත් කරනු ලැබූ බව සඳහන් වේ.

=== මාලිගාවත්ත බාලිකා විද්‍යාලය සමඟ පැවති සම්බන්ධතාව ===

1964 වර්ෂයේදී මාලිගාවත්ත බාලිකා විද්‍යාලය ආරම්භ වීමෙන් පසුව මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලය සහ බාලිකා විද්‍යාලය අතර ශිෂ්‍යාවන්ගේ අධ්‍යාපනය සම්බන්ධයෙන් වෙනස්කම් සිදු විය.

පැරණි ශිෂ්‍යාවන්ගේ මතක සටහන් අනුව, 1964 වර්ෂයේදී බාලිකා විද්‍යාලයට මුල් වරට ඇතුළත් කරගනු ලැබුවේ හතරවැනි ශ්‍රේණියේ සහ ඊට පහළ ශ්‍රේණිවල ඉගෙනුම ලැබූ ශිෂ්‍යාවන්ය.

ඒ අනුව, මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයේ කනිෂ්ඨ අංශයේ අධ්‍යාපනය ලැබූ ගැහැනු ළමයින් බාලිකා විද්‍යාලයට අනුයුක්ත කිරීම සිදු වූ බව සඳහන් වේ. ඇතැම් ශිෂ්‍යාවන් පසුව නැවත මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයේ ජ්‍යෙෂ්ඨ අංශයට ඇතුළත් වූ බව ද පැරණි මතක සටහන්වල දැක්වේ.

පසුකාලීනව මාලිගාවත්ත බාලිකා විද්‍යාලයේ අධ්‍යාපන පහසුකම් ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ එහි ශිෂ්‍යාවන්ට සාමාන්‍ය පෙළ දක්වා අධ්‍යාපනය හැදෑරීමට අවස්ථාව සැලසිණි. 1990 දශකයේ මැද භාගයේදී බාලිකා විද්‍යාලයේ ශිෂ්‍යාවන් උසස් පෙළ විභාගයට ද පෙනී සිටි බවට මතක සටහන් පවතී.

මෙම පාසල් දෙක අතර පැවති පරිපාලනමය සහ අධ්‍යාපනික සම්බන්ධතාව පිළිබඳ වැඩිදුර තොරතුරු පාසල් වාර්තා මඟින් තහවුරු කළ යුතුය.

=== උසස් පෙළ අධ්‍යාපනය ===

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයේ උසස් පෙළ අධ්‍යාපනය 1979 වර්ෂයේදී හෝ ඊට ආසන්න කාලයකදී ආරම්භ වූ බවට පැරණි මතක සටහන්වල සඳහන් වේ. කෙසේ වෙතත්, එහි ආරම්භක වර්ෂය පිළිබඳ නිශ්චිත ලිඛිත සාක්ෂි තවදුරටත් සොයාගත යුතුය.

උසස් පෙළ අධ්‍යාපනය ආරම්භ වීමත් සමඟ සිසුන්ට විවිධ විෂය ධාරා යටතේ අධ්‍යාපනය හැදෑරීමට අවස්ථාව ලැබිණි.

=== නම වෙනස් කිරීම ===

2000 වර්ෂයේදී මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයේ නම රාජසිංහ මහා විද්‍යාලය ලෙස වෙනස් වූ බවට ආදි ශිෂ්‍ය සංගමයට අදාළ වෙබ් පිටුවක සඳහන් වේ.

ඒ අනුව, මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලය ලෙස පැවති කාලයේ ඉතිහාසය වර්තමානයේ රාජසිංහ මහා විද්‍යාලයේ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ වේ.

== පිහිටීම ==

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලය ශ්‍රී ලංකාවේ බස්නාහිර පළාතේ කොළඹ දිස්ත්‍රික්කයේ කොළඹ 09, මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ බේස්ලයින් පාර සහ ආචාර්ය ඩැනිස්ටර් ද සිල්වා මාවත ආශ්‍රිතව පිහිටා තිබිණි.

පසුව එය රාජසිංහ මහා විද්‍යාලය ලෙස නම් වෙනස් කරනු ලැබීය.

== ආදර්ශ පාඨය ==

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයේ ආදර්ශ පාඨය වූයේ ''විද්‍යා දදාති විනයං'' යන්නයි.

මෙය සංස්කෘත භාෂාවෙන් පැවත එන පාඨයකි. එහි අර්ථය වන්නේ දැනුම හෝ අධ්‍යාපනය මඟින් විනය ඇති වන බවයි.

== පාසලේ පරිපාලනය ==

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලය කොළඹ දිස්ත්‍රික්කයේ කොළඹ අධ්‍යාපන කලාපයට අයත් පාසලක් ලෙස පැවති බව සඳහන් වේ. එය ජාතික පාසලක් නොව බස්නාහිර පළාත් සභාව යටතේ පාලනය වූ පළාත් පාසලක් බවට තොරතුරු පවතී.

ශ්‍රී ලංකාවේ අධ්‍යාපන පරිපාලන ක්‍රමය අනුව ජාතික පාසල් මධ්‍යම රජයේ අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශය යටතේ පාලනය වන අතර, පළාත් පාසල් අදාළ පළාත් අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශ, පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තු සහ කලාප අධ්‍යාපන කාර්යාල මඟින් පරිපාලනය කෙරේ.

1987 අංක 42 දරන පළාත් සභා පනත සහ ශ්‍රී ලංකා ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ දහතුන්වන සංශෝධනය ක්‍රියාත්මක වීමෙන් පසුව අධ්‍යාපන පරිපාලන වගකීම් මධ්‍යම රජය සහ පළාත් සභා අතර බෙදා වෙන් කෙරිණි.

මෙම පාසලේ නිල පරිපාලන තත්ත්වය සහ නාමය තහවුරු කිරීම සඳහා අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශයේ පාසල් නාමාවලිය සහ බස්නාහිර පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තුවේ වාර්තා පරිශීලනය කළ යුතුය.

== අධ්‍යාපනය සහ විෂය ක්ෂේත්‍ර ==

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයේ අධ්‍යාපන කටයුතු ශ්‍රී ලංකාවේ අදාළ කාලවල ක්‍රියාත්මක වූ විෂය නිර්දේශ සහ විභාග ක්‍රම අනුව සංවිධානය වී තිබිණි.

පාසලේ අධ්‍යාපන කටයුතු යටතේ භාෂා, කලා, වාණිජ, විද්‍යා සහ සෞන්දර්ය විෂය ක්ෂේත්‍ර ඇතුළත් වූ බව පැරණි ශිෂ්‍ය ශිෂ්‍යාවන්ගේ මතක සටහන්වල සඳහන් වේ.

=== විෂය ධාරා අනුව සිසුන් වෙන් කිරීම ===

පැරණි ශිෂ්‍ය ශිෂ්‍යාවන්ගේ මතක සටහන් අනුව, නවවැනි ශ්‍රේණියෙන් පසුව සිසුන්ගේ අධ්‍යාපන කටයුතු කලා, වාණිජ සහ විද්‍යා යන විෂය ක්ෂේත්‍ර අනුව සංවිධානය කර තිබිණි.

කලා විෂය ධාරාව යටතේ ඉතිහාසය, භූගෝල විද්‍යාව, ප්‍රජාචාරය සහ ආර්ථික විද්‍යාව වැනි විෂයයන් හැදෑරීමට අවස්ථාව තිබිණි.

වාණිජ විෂය ධාරාව යටතේ ගිණුම්කරණය, වාණිජය සහ ආර්ථික විද්‍යාව වැනි විෂයයන්ට අවධානය යොමු විය.

විද්‍යා විෂය ධාරාව යටතේ ජීව විද්‍යාව, භෞතික විද්‍යාව, රසායන විද්‍යාව සහ ශුද්ධ ගණිතය වැනි විෂයයන් හැදෑරීමට සිසුන්ට අවස්ථාව සැලසිණි.

මෙම විෂය සංයෝජන සහ ඒවා ඉගැන්වූ කාලසීමා පිළිබඳ තොරතුරු අදාළ කාලවල විෂය නිර්දේශ සහ පාසල් වාර්තා මඟින් තහවුරු කළ යුතුය.

=== සෞන්දර්ය විෂයයන් ===

පාසලේ සෞන්දර්ය අධ්‍යාපනය යටතේ චිත්‍ර, නර්තන සහ සංගීතය වැනි විෂයයන් ඉගැන්වූ බව පැරණි සිසුන්ගේ මතක සටහන්වල සඳහන් වේ.

මෙම විෂයයන් සඳහා වෙන වෙනම ගුරුවරුන් සහ පන්ති පැවති බව ද සඳහන් වේ. ඇතැම් අවස්ථාවල නර්තන සහ සංගීත පන්ති එකම ශාලාවක හෝ කාමරයක පැවැත්වූ නමුත් ඒවා වෙන වෙනම විෂයයන් ලෙස සංවිධානය කර තිබිණි.

=== විද්‍යා අධ්‍යාපනය සහ විද්‍යාගාර පහසුකම් ===

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයේ විද්‍යා අධ්‍යාපනය සඳහා විද්‍යාගාර පහසුකම් පැවති බව පැරණි ශිෂ්‍ය මතක සටහන්වල දැක්වේ.

එහි පරීක්ෂණ මේස, ජල පහසුකම්, මිනුම් උපකරණ, වීදුරු භාජන, අන්වීක්ෂ සහ රසායනික ද්‍රව්‍ය වැනි උපකරණ තිබූ බව සඳහන් වේ.

මෙම පහසුකම් භාවිත කරමින් ගුරුවරුන්ගේ මඟපෙන්වීම යටතේ රසායනික පරීක්ෂණ, ජීව විද්‍යාත්මක නිරීක්ෂණ සහ විවිධ ප්‍රායෝගික ක්‍රියාකාරකම් සිදු කිරීමට සිසුන්ට අවස්ථාව ලැබිණි.

විද්‍යාගාරයේ පැවති උපකරණ සහ ඒවා භාවිත කළ කාලසීමාව පිළිබඳ තොරතුරු තවදුරටත් තහවුරු කිරීම අවශ්‍ය වේ.

=== උසස් පෙළ විෂය ධාරා ===

උසස් පෙළ අධ්‍යාපනය ආරම්භ වීමෙන් පසුව සිසුන්ට තමන් තෝරාගත් විෂය ධාරා අනුව විභාග සඳහා සූදානම් වීමට අවස්ථාව ලැබිණි.

කලා, වාණිජ සහ විද්‍යා විෂය ධාරා යටතේ අධ්‍යාපන කටයුතු සංවිධානය වූ බවට පැරණි මතක සටහන් පවතී.

== ශ්‍රී ලංකාවේ අධ්‍යාපන ක්‍රමයේ වෙනස්වීම් ==

ශ්‍රී ලංකාවේ පාසල් අධ්‍යාපන ක්‍රමය කාලයත් සමඟ වෙනස් වූ අතර, ඒ අනුව විභාග ක්‍රම සහ ඒවායේ නම් ද වෙනස් විය.

පැරණි අධ්‍යාපන ක්‍රමය යටතේ කනිෂ්ඨ පාසල් සහතික පත්‍රය (Junior School Certificate — JSC) සහ ජ්‍යෙෂ්ඨ පාසල් සහතික පත්‍රය (Senior School Certificate — SSC) වැනි විභාග පැවතිණි.

1952 වර්ෂයේදී අධ්‍යාපන පොදු සහතික පත්‍රය (සාමාන්‍ය පෙළ) (General Certificate of Education — Ordinary Level, GCE O/L) හඳුන්වා දෙන ලදී. ජ්‍යෙෂ්ඨ පාසල් සහතික පත්‍රය නිකුත් කිරීම 1960 වර්ෂයේදී නතර කෙරිණි.

1972 අධ්‍යාපන ප්‍රතිසංස්කරණ යටතේ GCE විභාග ක්‍රමය වෙනුවට ජාතික සාමාන්‍ය අධ්‍යාපන සහතිකය (National Certificate in General Education — NCGE) සහ උසස් ජාතික අධ්‍යාපන සහතිකය (Higher National Certificate in Education — HNCE) හඳුන්වා දෙන ලදී. 1977 වර්ෂයේදී නැවත GCE විභාග ක්‍රමය හඳුන්වා දෙන ලදී.

මෙම අධ්‍යාපනික වෙනස්කම්වලට අනුකූලව මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයේ ද අධ්‍යාපන කටයුතු සංවිධානය වී තිබිණි.

== පාසලේ සමාජීය හා සංස්කෘතික පසුබිම ==

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලය තුළ විවිධ ජනවාර්ගික හා ආගමික පසුබිම්වලට අයත් දරුවන් අධ්‍යාපනය ලැබූ බව පැරණි ශිෂ්‍ය ශිෂ්‍යාවන්ගේ මතක සටහන්වල සඳහන් වේ.

සිංහල, දෙමළ, මුස්ලිම් සහ මැලේ ඇතුළු විවිධ ජනවාර්ගික ප්‍රජාවන්ට අයත් දරුවන් එකම පාසල් පරිසරයක අධ්‍යාපනය ලැබූ බවට මතක සටහන් පවතී.

එමඟින් විවිධ ජනවාර්ගික හා ආගමික පසුබිම්වලට අයත් සිසුන් අතර අන්‍යෝන්‍ය අවබෝධය සහ සහජීවනය වර්ධනය වීමට අවස්ථාව සැලසුණු බව පැරණි සිසුන් සිහිපත් කරති.

පාසලේ බුද්ධ ධර්මය විෂයයක් ලෙස ඉගැන්වූ බවට ද පැරණි ශිෂ්‍ය මතක සටහන්වල සඳහන් වේ. එම කාලයේ ආගමික අධ්‍යාපනය සංවිධානය වූ ආකාරය පිළිබඳ වැඩිදුර තොරතුරු තහවුරු කළ යුතුය.

== වික්‍රමාරච්චි යුවළගේ දායකත්වය ==

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලය සහ මාලිගාවත්ත බාලිකා විද්‍යාලය යන පාසල් දෙකේ දියුණුව සඳහා වික්‍රමාරච්චි යුවළ දායක වූ බවට පැරණි මතක සටහන් පවතී.

වික්‍රමාරච්චි මහතා පාසල ආරම්භ කිරීම සහ පාසල් භූමිය ආරක්ෂා කිරීම සම්බන්ධයෙන් කටයුතු කළ බව සඳහන් වේ.

ඔහුගේ බිරිඳ වික්‍රමාරච්චි මහත්මිය මාලිගාවත්ත බාලිකා විද්‍යාලයේ විදුහල්පතිනිය ලෙස කටයුතු කළ බව ද සඳහන් වේ.

වික්‍රමාරච්චි යුවළගේ තනතුරු, සේවා කාලය සහ පාසල් සංවර්ධනය සඳහා කළ දායකත්වය පිළිබඳ නිල වාර්තා හෝ වෙනත් විශ්වාසදායක මූලාශ්‍ර සොයාගැනීම අවශ්‍ය වේ.

== මූලාශ්‍ර ==

* ආදි ශිෂ්‍ය සංගමයට අදාළ වෙබ් අඩවිය: [https://www.schoolandcollegelistings.com/ School and College Listings]. මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයේ ආරම්භය සහ නම වෙනස් කිරීම පිළිබඳ තොරතුරු සඳහා භාවිත කර ඇත.
* ශ්‍රී ලංකා අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශය: [https://moe.gov.lk/ නිල වෙබ් අඩවිය].
* බස්නාහිර පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තුව: [https://www.wpedu.sch.lk/ නිල වෙබ් අඩවිය].
* කොළඹ කලාප අධ්‍යාපන කාර්යාලය: [https://www.zonaledu-colombo.sch.lk/ නිල වෙබ් අඩවිය].
* ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුව: [https://www.parliament.lk/ නිල වෙබ් අඩවිය].

== බාහිර සබැඳි ==

* [https://moe.gov.lk/ ශ්‍රී ලංකා අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශය]
* [https://www.wpedu.sch.lk/ බස්නාහිර පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තුව]

[[ප්‍රවර්ගය:කොළඹ පාසල්]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පාසල්]]


== ශ්‍රී ලංකාවේ නිදහස් අධ්‍යාපන ප්‍රතිපත්තිය සහ පාසල ==

ශ්‍රී ලංකාවේ නිදහස් අධ්‍යාපන ප්‍රතිපත්තිය 1945 ඔක්තෝබර් 1 දින සිට ක්‍රියාත්මක විය. එම ප්‍රතිපත්තිය හඳුන්වාදීමේදී අධ්‍යාපන අමාත්‍ය ආචාර්ය සී. ඩබ්ලිව්. ඩබ්ලිව්. කන්නන්ගර මහතා ප්‍රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය. මෙම ප්‍රතිපත්තියේ අරමුණ වූයේ ආර්ථික හා සමාජීය පසුබිම නොසලකා සියලු දරුවන්ට අධ්‍යාපනය ලබාගැනීම සඳහා සමාන අවස්ථා සැලසීමයි.

නිදහස් අධ්‍යාපන ප්‍රතිපත්තිය ක්‍රියාත්මක වීමත් සමඟ ශ්‍රී ලංකාවේ රජයේ පාසල් පද්ධතිය තුළ අධ්‍යාපන අවස්ථා පුළුල් විය. මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ දරුවන්ට ද පාසල් අධ්‍යාපනය ලබාගැනීම සඳහා මෙම අධ්‍යාපන ක්‍රමය වැදගත් පසුබිමක් සැපයීය.

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයේ ඉතිහාසය ද ශ්‍රී ලංකාවේ නිදහස් අධ්‍යාපන ක්‍රමයේ පුළුල් වර්ධනය සමඟ සම්බන්ධ කර අධ්‍යයනය කළ හැකිය. පාසලේ ආරම්භය, එහි අධ්‍යාපන පහසුකම් සහ විවිධ සමාජ පසුබිම්වල දරුවන්ට අධ්‍යාපනය ලබාදීම පිළිබඳ තොරතුරු සඳහා වෙනම ඓතිහාසික මූලාශ්‍ර අවශ්‍ය වේ.</text>
      <sha1>p54arqoupi4t0od14fi0lwqum1sbnl6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>803655</id>
      <parentid>803654</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T15:43:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <origin>803655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27491" sha1="ktumu2wurj190axyioo9yu7jeg9zwxr" xml:space="preserve">


'''මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලය''' යනු ශ්‍රී ලංකාවේ කොළඹ 09, මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ පිහිටා තිබූ පාසලකි. එය බේස්ලයින් පාර ආශ්‍රිතව පිහිටා තිබූ අතර, පසුව රාජසිංහ මහා විද්‍යාලය ලෙස නම් වෙනස් කර ඇත. පාසලේ ආරම්භය 1950 වර්ෂය දක්වා දිව යන බවට ආදි ශිෂ්‍ය සංගමයට අදාළ වෙබ් අඩවියක සඳහන් වේ. 2000 වර්ෂයේදී පාසලේ නම රාජසිංහ මහා විද්‍යාලය ලෙස වෙනස් වූ බව ද එහි දැක්වේ.

== ඉතිහාසය ==

=== ආරම්භය ===

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලය 1950 වර්ෂයේදී ආරම්භ කරන ලද බවට පැරණි ශිෂ්‍යාවකගේ මතක සටහන්වල සඳහන් වේ. එම කාලයේ මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ දරුවන්ට මූලික අධ්‍යාපනය ලබාදීම සඳහා පාසලක් පිහිටුවීමේ අවශ්‍යතාව පැවතිණි.

පාසල ආරම්භ කිරීම සඳහා වික්‍රමාරච්චි මහතා විශාල උත්සාහයක් හා කැපවීමක් දැරූ බව පැරණි මතක සටහන්වල සඳහන් වේ. පාසල සඳහා වෙන් කළ භූමිය ආරක්ෂා කරගැනීම ද මුල් කාලයේ වැදගත් කාර්යයක් වී තිබේ. එම භූමිය අත්පත් කරගැනීමට ඇතැම් පුද්ගලයන් උත්සාහ කළ අවස්ථාවලදී පාසල් භූමිය ආරක්ෂා කිරීම සඳහා වික්‍රමාරච්චි මහතා මැදිහත් වූ බවත්, ඒ සඳහා පොලිසියේ සහාය ලබාගැනීමට සිදු වූ බවත් පැරණි මතක සටහන්වල දැක්වේ.

මෙම තොරතුරු පිළිබඳ නිල ලේඛන හෝ සමකාලීන පුවත්පත් වාර්තා මඟින් තවදුරටත් තහවුරු කිරීම අවශ්‍ය වේ.


== ශ්‍රී ලංකාවේ නිදහස් අධ්‍යාපන ප්‍රතිපත්තිය සහ පාසල ==

ශ්‍රී ලංකාවේ නිදහස් අධ්‍යාපන ප්‍රතිපත්තිය 1945 ඔක්තෝබර් 1 දින සිට ක්‍රියාත්මක විය. එම ප්‍රතිපත්තිය හඳුන්වාදීමේදී අධ්‍යාපන අමාත්‍ය ආචාර්ය සී. ඩබ්ලිව්. ඩබ්ලිව්. කන්නන්ගර මහතා ප්‍රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය. මෙම ප්‍රතිපත්තියේ අරමුණ වූයේ ආර්ථික හා සමාජීය පසුබිම නොසලකා සියලු දරුවන්ට අධ්‍යාපනය ලබාගැනීම සඳහා සමාන අවස්ථා සැලසීමයි.

නිදහස් අධ්‍යාපන ප්‍රතිපත්තිය ක්‍රියාත්මක වීමත් සමඟ ශ්‍රී ලංකාවේ රජයේ පාසල් පද්ධතිය තුළ අධ්‍යාපන අවස්ථා පුළුල් විය. මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ දරුවන්ට ද පාසල් අධ්‍යාපනය ලබාගැනීම සඳහා මෙම අධ්‍යාපන ක්‍රමය වැදගත් පසුබිමක් සැපයීය.

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයේ ඉතිහාසය ද ශ්‍රී ලංකාවේ නිදහස් අධ්‍යාපන ක්‍රමයේ පුළුල් වර්ධනය සමඟ සම්බන්ධ කර අධ්‍යයනය කළ හැකිය. පාසලේ ආරම්භය, එහි අධ්‍යාපන පහසුකම් සහ විවිධ සමාජ පසුබිම්වල දරුවන්ට අධ්‍යාපනය ලබාදීම පිළිබඳ තොරතුරු සඳහා වෙනම ඓතිහාසික මූලාශ්‍ර අවශ්‍ය වේ.


=== මුල් කාලයේ මූලික අධ්‍යාපනය ===

පැරණි ශිෂ්‍යාවකගේ මතක සටහන් අනුව, මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ දරුවන්ගේ මූලික අධ්‍යාපනය සඳහා ශ්‍රී සද්ධර්මාරාම මාවතේ පිහිටි ශ්‍රී සද්ධර්මාරාම ආවාසය ආශ්‍රිතව ළදරු පාසලක් පැවතිණි.

එම ළදරු පාසලේ පහළ බාලාංශය, ඉහළ බාලාංශය සහ පළමු ශ්‍රේණිය පැවති බව සඳහන් වේ. එහි පිරිමි හා ගැහැනු ළමෝ දෙපිරිසම අධ්‍යාපනය ලැබූහ. එම පන්ති සම්පූර්ණ කළ දරුවන් මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයට දෙවැනි ශ්‍රේණියේ සිට ඇතුළත් කරනු ලැබූ බව පැරණි ශිෂ්‍ය ශිෂ්‍යාවන්ගේ මතක සටහන්වල දැක්වේ.

ඒ අනුව, පාසලේ මුල් කාලයේ මූලික අධ්‍යාපනය සහ ප්‍රාථමික අධ්‍යාපනය ආයතන දෙකක් ආශ්‍රිතව සංවිධානය වී තිබූ බවට මතක සටහන් පවතී.

=== කනිෂ්ඨ විද්‍යාලය සහ ජ්‍යෙෂ්ඨ විද්‍යාලය ===

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයේ පාසල් භූමිය තුළම මාලිගාවත්ත කනිෂ්ඨ විද්‍යාලයක් ද පැවති බව පැරණි ශිෂ්‍ය ශිෂ්‍යාවන්ගේ මතක සටහන්වල සඳහන් වේ.

ශ්‍රී සද්ධර්මාරාම ආවාසය ආශ්‍රිත ළදරු පාසලෙන් දෙවැනි ශ්‍රේණියට සමත් වූ දරුවන් මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයට ඇතුළත් කර, එහි පැවති කනිෂ්ඨ විද්‍යාලයට අනුයුක්ත කරනු ලැබූ බව සඳහන් වේ.

කනිෂ්ඨ විද්‍යාලයේ පිරිමි හා ගැහැනු ළමයින් සඳහා වෙන වෙනම පන්ති පැවැත්වූ බවත්, සිසුන් අටවැනි ශ්‍රේණිය දක්වා එහි අධ්‍යාපනය ලැබූ බවත් පැරණි මතක සටහන්වල දැක්වේ. ඉන් අනතුරුව නවවැනි ශ්‍රේණියේ සිට ජ්‍යෙෂ්ඨ විද්‍යාලයට ඇතුළත් කරනු ලැබූ බව සඳහන් වේ.

=== මාලිගාවත්ත බාලිකා විද්‍යාලය සමඟ පැවති සම්බන්ධතාව ===

1964 වර්ෂයේදී මාලිගාවත්ත බාලිකා විද්‍යාලය ආරම්භ වීමෙන් පසුව මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලය සහ බාලිකා විද්‍යාලය අතර ශිෂ්‍යාවන්ගේ අධ්‍යාපනය සම්බන්ධයෙන් වෙනස්කම් සිදු විය.

පැරණි ශිෂ්‍යාවන්ගේ මතක සටහන් අනුව, 1964 වර්ෂයේදී බාලිකා විද්‍යාලයට මුල් වරට ඇතුළත් කරගනු ලැබුවේ හතරවැනි ශ්‍රේණියේ සහ ඊට පහළ ශ්‍රේණිවල ඉගෙනුම ලැබූ ශිෂ්‍යාවන්ය.

ඒ අනුව, මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයේ කනිෂ්ඨ අංශයේ අධ්‍යාපනය ලැබූ ගැහැනු ළමයින් බාලිකා විද්‍යාලයට අනුයුක්ත කිරීම සිදු වූ බව සඳහන් වේ. ඇතැම් ශිෂ්‍යාවන් පසුව නැවත මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයේ ජ්‍යෙෂ්ඨ අංශයට ඇතුළත් වූ බව ද පැරණි මතක සටහන්වල දැක්වේ.

පසුකාලීනව මාලිගාවත්ත බාලිකා විද්‍යාලයේ අධ්‍යාපන පහසුකම් ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ එහි ශිෂ්‍යාවන්ට සාමාන්‍ය පෙළ දක්වා අධ්‍යාපනය හැදෑරීමට අවස්ථාව සැලසිණි. 1990 දශකයේ මැද භාගයේදී බාලිකා විද්‍යාලයේ ශිෂ්‍යාවන් උසස් පෙළ විභාගයට ද පෙනී සිටි බවට මතක සටහන් පවතී.

මෙම පාසල් දෙක අතර පැවති පරිපාලනමය සහ අධ්‍යාපනික සම්බන්ධතාව පිළිබඳ වැඩිදුර තොරතුරු පාසල් වාර්තා මඟින් තහවුරු කළ යුතුය.

=== උසස් පෙළ අධ්‍යාපනය ===

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයේ උසස් පෙළ අධ්‍යාපනය 1979 වර්ෂයේදී හෝ ඊට ආසන්න කාලයකදී ආරම්භ වූ බවට පැරණි මතක සටහන්වල සඳහන් වේ. කෙසේ වෙතත්, එහි ආරම්භක වර්ෂය පිළිබඳ නිශ්චිත ලිඛිත සාක්ෂි තවදුරටත් සොයාගත යුතුය.

උසස් පෙළ අධ්‍යාපනය ආරම්භ වීමත් සමඟ සිසුන්ට විවිධ විෂය ධාරා යටතේ අධ්‍යාපනය හැදෑරීමට අවස්ථාව ලැබිණි.

=== නම වෙනස් කිරීම ===

2000 වර්ෂයේදී මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයේ නම රාජසිංහ මහා විද්‍යාලය ලෙස වෙනස් වූ බවට ආදි ශිෂ්‍ය සංගමයට අදාළ වෙබ් පිටුවක සඳහන් වේ.

ඒ අනුව, මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලය ලෙස පැවති කාලයේ ඉතිහාසය වර්තමානයේ රාජසිංහ මහා විද්‍යාලයේ ඉතිහාසයට සම්බන්ධ වේ.

== පිහිටීම ==

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලය ශ්‍රී ලංකාවේ බස්නාහිර පළාතේ කොළඹ දිස්ත්‍රික්කයේ කොළඹ 09, මාලිගාවත්ත ප්‍රදේශයේ බේස්ලයින් පාර සහ ආචාර්ය ඩැනිස්ටර් ද සිල්වා මාවත ආශ්‍රිතව පිහිටා තිබිණි.

පසුව එය රාජසිංහ මහා විද්‍යාලය ලෙස නම් වෙනස් කරනු ලැබීය.

== ආදර්ශ පාඨය ==

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයේ ආදර්ශ පාඨය වූයේ ''විද්‍යා දදාති විනයං'' යන්නයි.

මෙය සංස්කෘත භාෂාවෙන් පැවත එන පාඨයකි. එහි අර්ථය වන්නේ දැනුම හෝ අධ්‍යාපනය මඟින් විනය ඇති වන බවයි.

== පාසලේ පරිපාලනය ==

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලය කොළඹ දිස්ත්‍රික්කයේ කොළඹ අධ්‍යාපන කලාපයට අයත් පාසලක් ලෙස පැවති බව සඳහන් වේ. එය ජාතික පාසලක් නොව බස්නාහිර පළාත් සභාව යටතේ පාලනය වූ පළාත් පාසලක් බවට තොරතුරු පවතී.

ශ්‍රී ලංකාවේ අධ්‍යාපන පරිපාලන ක්‍රමය අනුව ජාතික පාසල් මධ්‍යම රජයේ අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශය යටතේ පාලනය වන අතර, පළාත් පාසල් අදාළ පළාත් අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශ, පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තු සහ කලාප අධ්‍යාපන කාර්යාල මඟින් පරිපාලනය කෙරේ.

1987 අංක 42 දරන පළාත් සභා පනත සහ ශ්‍රී ලංකා ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ දහතුන්වන සංශෝධනය ක්‍රියාත්මක වීමෙන් පසුව අධ්‍යාපන පරිපාලන වගකීම් මධ්‍යම රජය සහ පළාත් සභා අතර බෙදා වෙන් කෙරිණි.

මෙම පාසලේ නිල පරිපාලන තත්ත්වය සහ නාමය තහවුරු කිරීම සඳහා අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශයේ පාසල් නාමාවලිය සහ බස්නාහිර පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තුවේ වාර්තා පරිශීලනය කළ යුතුය.

== අධ්‍යාපනය සහ විෂය ක්ෂේත්‍ර ==

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයේ අධ්‍යාපන කටයුතු ශ්‍රී ලංකාවේ අදාළ කාලවල ක්‍රියාත්මක වූ විෂය නිර්දේශ සහ විභාග ක්‍රම අනුව සංවිධානය වී තිබිණි.

පාසලේ අධ්‍යාපන කටයුතු යටතේ භාෂා, කලා, වාණිජ, විද්‍යා සහ සෞන්දර්ය විෂය ක්ෂේත්‍ර ඇතුළත් වූ බව පැරණි ශිෂ්‍ය ශිෂ්‍යාවන්ගේ මතක සටහන්වල සඳහන් වේ.

=== විෂය ධාරා අනුව සිසුන් වෙන් කිරීම ===

පැරණි ශිෂ්‍ය ශිෂ්‍යාවන්ගේ මතක සටහන් අනුව, නවවැනි ශ්‍රේණියෙන් පසුව සිසුන්ගේ අධ්‍යාපන කටයුතු කලා, වාණිජ සහ විද්‍යා යන විෂය ක්ෂේත්‍ර අනුව සංවිධානය කර තිබිණි.

කලා විෂය ධාරාව යටතේ ඉතිහාසය, භූගෝල විද්‍යාව, ප්‍රජාචාරය සහ ආර්ථික විද්‍යාව වැනි විෂයයන් හැදෑරීමට අවස්ථාව තිබිණි.

වාණිජ විෂය ධාරාව යටතේ ගිණුම්කරණය, වාණිජය සහ ආර්ථික විද්‍යාව වැනි විෂයයන්ට අවධානය යොමු විය.

විද්‍යා විෂය ධාරාව යටතේ ජීව විද්‍යාව, භෞතික විද්‍යාව, රසායන විද්‍යාව සහ ශුද්ධ ගණිතය වැනි විෂයයන් හැදෑරීමට සිසුන්ට අවස්ථාව සැලසිණි.

මෙම විෂය සංයෝජන සහ ඒවා ඉගැන්වූ කාලසීමා පිළිබඳ තොරතුරු අදාළ කාලවල විෂය නිර්දේශ සහ පාසල් වාර්තා මඟින් තහවුරු කළ යුතුය.

=== සෞන්දර්ය විෂයයන් ===

පාසලේ සෞන්දර්ය අධ්‍යාපනය යටතේ චිත්‍ර, නර්තන සහ සංගීතය වැනි විෂයයන් ඉගැන්වූ බව පැරණි සිසුන්ගේ මතක සටහන්වල සඳහන් වේ.

මෙම විෂයයන් සඳහා වෙන වෙනම ගුරුවරුන් සහ පන්ති පැවති බව ද සඳහන් වේ. ඇතැම් අවස්ථාවල නර්තන සහ සංගීත පන්ති එකම ශාලාවක හෝ කාමරයක පැවැත්වූ නමුත් ඒවා වෙන වෙනම විෂයයන් ලෙස සංවිධානය කර තිබිණි.

=== විද්‍යා අධ්‍යාපනය සහ විද්‍යාගාර පහසුකම් ===

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයේ විද්‍යා අධ්‍යාපනය සඳහා විද්‍යාගාර පහසුකම් පැවති බව පැරණි ශිෂ්‍ය මතක සටහන්වල දැක්වේ.

එහි පරීක්ෂණ මේස, ජල පහසුකම්, මිනුම් උපකරණ, වීදුරු භාජන, අන්වීක්ෂ සහ රසායනික ද්‍රව්‍ය වැනි උපකරණ තිබූ බව සඳහන් වේ.

මෙම පහසුකම් භාවිත කරමින් ගුරුවරුන්ගේ මඟපෙන්වීම යටතේ රසායනික පරීක්ෂණ, ජීව විද්‍යාත්මක නිරීක්ෂණ සහ විවිධ ප්‍රායෝගික ක්‍රියාකාරකම් සිදු කිරීමට සිසුන්ට අවස්ථාව ලැබිණි.

විද්‍යාගාරයේ පැවති උපකරණ සහ ඒවා භාවිත කළ කාලසීමාව පිළිබඳ තොරතුරු තවදුරටත් තහවුරු කිරීම අවශ්‍ය වේ.

=== උසස් පෙළ විෂය ධාරා ===

උසස් පෙළ අධ්‍යාපනය ආරම්භ වීමෙන් පසුව සිසුන්ට තමන් තෝරාගත් විෂය ධාරා අනුව විභාග සඳහා සූදානම් වීමට අවස්ථාව ලැබිණි.

කලා, වාණිජ සහ විද්‍යා විෂය ධාරා යටතේ අධ්‍යාපන කටයුතු සංවිධානය වූ බවට පැරණි මතක සටහන් පවතී.

== ශ්‍රී ලංකාවේ අධ්‍යාපන ක්‍රමයේ වෙනස්වීම් ==

ශ්‍රී ලංකාවේ පාසල් අධ්‍යාපන ක්‍රමය කාලයත් සමඟ වෙනස් වූ අතර, ඒ අනුව විභාග ක්‍රම සහ ඒවායේ නම් ද වෙනස් විය.

පැරණි අධ්‍යාපන ක්‍රමය යටතේ කනිෂ්ඨ පාසල් සහතික පත්‍රය (Junior School Certificate — JSC) සහ ජ්‍යෙෂ්ඨ පාසල් සහතික පත්‍රය (Senior School Certificate — SSC) වැනි විභාග පැවතිණි.

1952 වර්ෂයේදී අධ්‍යාපන පොදු සහතික පත්‍රය (සාමාන්‍ය පෙළ) (General Certificate of Education — Ordinary Level, GCE O/L) හඳුන්වා දෙන ලදී. ජ්‍යෙෂ්ඨ පාසල් සහතික පත්‍රය නිකුත් කිරීම 1960 වර්ෂයේදී නතර කෙරිණි.

1972 අධ්‍යාපන ප්‍රතිසංස්කරණ යටතේ GCE විභාග ක්‍රමය වෙනුවට ජාතික සාමාන්‍ය අධ්‍යාපන සහතිකය (National Certificate in General Education — NCGE) සහ උසස් ජාතික අධ්‍යාපන සහතිකය (Higher National Certificate in Education — HNCE) හඳුන්වා දෙන ලදී. 1977 වර්ෂයේදී නැවත GCE විභාග ක්‍රමය හඳුන්වා දෙන ලදී.

මෙම අධ්‍යාපනික වෙනස්කම්වලට අනුකූලව මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයේ ද අධ්‍යාපන කටයුතු සංවිධානය වී තිබිණි.

== පාසලේ සමාජීය හා සංස්කෘතික පසුබිම ==

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලය තුළ විවිධ ජනවාර්ගික හා ආගමික පසුබිම්වලට අයත් දරුවන් අධ්‍යාපනය ලැබූ බව පැරණි ශිෂ්‍ය ශිෂ්‍යාවන්ගේ මතක සටහන්වල සඳහන් වේ.

සිංහල, දෙමළ, මුස්ලිම් සහ මැලේ ඇතුළු විවිධ ජනවාර්ගික ප්‍රජාවන්ට අයත් දරුවන් එකම පාසල් පරිසරයක අධ්‍යාපනය ලැබූ බවට මතක සටහන් පවතී.

එමඟින් විවිධ ජනවාර්ගික හා ආගමික පසුබිම්වලට අයත් සිසුන් අතර අන්‍යෝන්‍ය අවබෝධය සහ සහජීවනය වර්ධනය වීමට අවස්ථාව සැලසුණු බව පැරණි සිසුන් සිහිපත් කරති.

පාසලේ බුද්ධ ධර්මය විෂයයක් ලෙස ඉගැන්වූ බවට ද පැරණි ශිෂ්‍ය මතක සටහන්වල සඳහන් වේ. එම කාලයේ ආගමික අධ්‍යාපනය සංවිධානය වූ ආකාරය පිළිබඳ වැඩිදුර තොරතුරු තහවුරු කළ යුතුය.

== වික්‍රමාරච්චි යුවළගේ දායකත්වය ==

මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලය සහ මාලිගාවත්ත බාලිකා විද්‍යාලය යන පාසල් දෙකේ දියුණුව සඳහා වික්‍රමාරච්චි යුවළ දායක වූ බවට පැරණි මතක සටහන් පවතී.

වික්‍රමාරච්චි මහතා පාසල ආරම්භ කිරීම සහ පාසල් භූමිය ආරක්ෂා කිරීම සම්බන්ධයෙන් කටයුතු කළ බව සඳහන් වේ.

ඔහුගේ බිරිඳ වික්‍රමාරච්චි මහත්මිය මාලිගාවත්ත බාලිකා විද්‍යාලයේ විදුහල්පතිනිය ලෙස කටයුතු කළ බව ද සඳහන් වේ.

වික්‍රමාරච්චි යුවළගේ තනතුරු, සේවා කාලය සහ පාසල් සංවර්ධනය සඳහා කළ දායකත්වය පිළිබඳ නිල වාර්තා හෝ වෙනත් විශ්වාසදායක මූලාශ්‍ර සොයාගැනීම අවශ්‍ය වේ.

== මූලාශ්‍ර ==

* ආදි ශිෂ්‍ය සංගමයට අදාළ වෙබ් අඩවිය: [https://www.schoolandcollegelistings.com/ School and College Listings]. මාලිගාවත්ත මහා විද්‍යාලයේ ආරම්භය සහ නම වෙනස් කිරීම පිළිබඳ තොරතුරු සඳහා භාවිත කර ඇත.
* ශ්‍රී ලංකා අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශය: [https://moe.gov.lk/ නිල වෙබ් අඩවිය].
* බස්නාහිර පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තුව: [https://www.wpedu.sch.lk/ නිල වෙබ් අඩවිය].
* කොළඹ කලාප අධ්‍යාපන කාර්යාලය: [https://www.zonaledu-colombo.sch.lk/ නිල වෙබ් අඩවිය].
* ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුව: [https://www.parliament.lk/ නිල වෙබ් අඩවිය].
* &quot;&quot;1940 නිදහස් අධ්‍යාපන පනත&quot;&quot; 

== බාහිර සබැඳි ==

* [https://moe.gov.lk/ ශ්‍රී ලංකා අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශය]
* [https://www.wpedu.sch.lk/ බස්නාහිර පළාත් අධ්‍යාපන දෙපාර්තමේන්තුව]

[[ප්‍රවර්ගය:කොළඹ පාසල්]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පාසල්]]</text>
      <sha1>ktumu2wurj190axyioo9yu7jeg9zwxr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ගම්මිරිස්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197543</id>
    <revision>
      <id>803722</id>
      <parentid>802569</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T09:01:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <origin>803722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5584" sha1="59hhoq1vsjwjeduiazspch4r5wpxq5g" xml:space="preserve">ගම්මිරිස් යනු කුළුබඩු ගණයට අයත් වත් එයාාා ඖෂධයද ගුණයෙන් යුත්තේ කුණුබඩුවකි. අපේ පැරැන්නන්ගේ කියමනක් තියෙනවා ගම් මිල දහයක් කෑවොත් යම්  ආහාරයක ඇතිි හිතකර ගුණයන්හි බලය නැති කළ හැකි ස්වභාවයක් ඇති බවකි. ඒ තරම්ම ගම් ගුණවත් ගම්මිරිස් පිළිබඳව අධ්‍යානය කරමු.,


'''ගම්මිරිස්''' (Black pepper) යනු ''Piper nigrum'' යන විද්‍යාත්මක නාමයෙන් හඳුන්වන බහු වාර්ෂික වැල් ශාකයකි. මෙය Piperaceae ශාක කුලයට අයත් වේ. ගම්මිරිස් ශාකයේ වියළන ලද ඵල කුළුබඩුවක් ලෙස ලොව පුරා භාවිත වේ. ශ්‍රී ලංකාව ද ගම්මිරිස්වල ස්වභාවික ව්‍යාප්ති ප්‍රදේශයට අයත් රටකි.

== උද්භිද විද්‍යාත්මක වර්ගීකරණය ==
* රාජධානිය: Plantae
* ගෝත්‍රය: Piperales
* කුලය: Piperaceae
* ගණය: ''Piper''
* විශේෂය: ''Piper nigrum''

== නම් ==
* සිංහල: ගම්මිරිස්
* ඉංග්‍රීසි: Black pepper
* දෙමළ: மிளகு (Milagu)
* හින්දි: काली मिर्च (Kali Mirch)
* අරාබි: فلفل أسود (Filfil Aswad)

== ආහාර සඳහා භාවිතය ==
ගම්මිරිස් ලෝකයේ බහුලව භාවිත වන කුළුබඩුවකි. එහි තියුණු සැර රසය සහ සුවඳ නිසා විවිධ ආහාර වර්ගවලට එකතු කරනු ලැබේ.

* තුනපහ සහ කුළුබඩු මිශ්‍රණ සකස් කිරීම.
* මස්, මාළු සහ එළවළු ව්‍යංජන සඳහා.
* සුප්, සෝස් සහ සලාද සඳහා.
* අච්චාරු සහ වෙනත් ආහාර සඳහා.
* ගම්මිරිස් කුඩු සහ සම්පූර්ණ ගම්මිරිස් ඇට ලෙස භාවිත කිරීම.

== ආයුර්වේද සහ සාම්ප්‍රදායික වෛද්‍ය භාවිතය ==
ආයුර්වේද වෛද්‍ය ක්‍රමයේ ගම්මිරිස් උෂ්ණ ගුණ සහිත ද්‍රව්‍යයක් ලෙස සැලකේ. සාම්ප්‍රදායිකව සෙම් සහ වාත දෝෂ සමනය කිරීම සඳහා භාවිත කරන ඖෂධීය ද්‍රව්‍යයක් ලෙස එය හඳුන්වා ඇත.

කැස්ස, සෙම්ප්‍රතිශ්‍යාව සහ ආහාර ජීර්ණය සම්බන්ධ අපහසුතා සඳහා භාවිත කරන ඇතැම් සාම්ප්‍රදායික ඖෂධ සංයෝගවලට ගම්මිරිස් ඇතුළත් වේ.

ත්‍රිකටු නම් ආයුර්වේද ඖෂධීය මිශ්‍රණයේ ගම්මිරිස්, ඉඟුරු සහ තිප්පිලි අඩංගු වේ.

== රසායනික සංයුතිය ==
ගම්මිරිස්වල අඩංගු ප්‍රධාන ජීව ක්‍රියාකාරී සංයෝගයක් වන්නේ පයිපරීන් (Piperine) ය. එය ගම්මිරිස්වල තියුණු රසයට දායක වේ.

පයිපරීන් සම්බන්ධයෙන් ප්‍රතිඔක්සිකාරක, ප්‍රදාහ-විරෝධී සහ වෙනත් ජීව විද්‍යාත්මක ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පර්යේෂණ සිදු කර ඇත. එසේම ඇතැම් ඖෂධ සහ පෝෂක සංයෝග ශරීරයට අවශෝෂණය වීම කෙරෙහි ද පයිපරීන් බලපෑම් ඇති කළ හැකිය.

== ශ්‍රී ලංකාවේ ගම්මිරිස් වගාව ==
ගම්මිරිස් ශ්‍රී ලංකාවේ වගා කරන වැදගත් කුළුබඩු බෝගයකි. තෙත් සහ අතරමැදි කලාපවල ගම්මිරිස් වගාව සිදු කෙරේ. ගම්මිරිස් ශ්‍රී ලංකාවේ කුළුබඩු අපනයන කර්මාන්තයට ද වැදගත් දායකත්වයක් සපයයි.

== මූලාශ්‍ර ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:682369-1 Kew Science – Piper nigrum]
* [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30740986/ A systematic review on black pepper – 2019]
* [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23625885/ Piper nigrum and piperine: An update – 2013]
* [https://www.srilankabusiness.com/spices/ Sri Lanka Export Development Board – Spices]</text>
      <sha1>59hhoq1vsjwjeduiazspch4r5wpxq5g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>803723</id>
      <parentid>803722</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T09:10:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <origin>803723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5677" sha1="cq8e62jy3bg2frjjvimfv6pqqxhwbkf" xml:space="preserve">ගම්මිරිස් යනු කුළුබඩු ගණයට අයත් වූවත්, එය ඖෂධීය  ගුණයෙන් අනූන කුළුබඩුවකි. අපේ පැරැන්නන්ගේ කියමනක් තියෙනවා ගම්මිරිස් ඇට දහයක් කෑවොත් යම්  ආහාරයක ඇතිි අහිතකර ගුණයන්හි බලය නැති කළ හැකි ස්වභාවයක් ඇති බවකි. ඒ තරම්මට ප්‍රබල හා ඔ‍සු ගුණයකින් යුක්ත වූ ද,ගුණවත් ගම්මිරිස් පිළිබඳව අධ්‍යානය කරමු.,


'''ගම්මිරිස්''' (Black pepper) යනු ''Piper nigrum'' යන විද්‍යාත්මක නාමයෙන් හඳුන්වන බහු වාර්ෂික වැල් ශාකයකි. මෙය Piperaceae ශාක කුලයට අයත් වේ. ගම්මිරිස් ශාකයේ වියළන ලද ඵල කුළුබඩුවක් ලෙස ලොව පුරා භාවිත වේ. ශ්‍රී ලංකාව ද ගම්මිරිස්වල ස්වභාවික ව්‍යාප්ති ප්‍රදේශයට අයත් රටකි.

== උද්භිද විද්‍යාත්මක වර්ගීකරණය ==
* රාජධානිය: Plantae
* ගෝත්‍රය: Piperales
* කුලය: Piperaceae
* ගණය: ''Piper''
* විශේෂය: ''Piper nigrum''

== නම් ==
* සිංහල: ගම්මිරිස්
* ඉංග්‍රීසි: Black pepper
* දෙමළ: மிளகு (Milagu)
* හින්දි: काली मिर्च (Kali Mirch)
* අරාබි: فلفل أسود (Filfil Aswad)

== ආහාර සඳහා භාවිතය ==
ගම්මිරිස් ලෝකයේ බහුලව භාවිත වන කුළුබඩුවකි. එහි තියුණු සැර රසය සහ සුවඳ නිසා විවිධ ආහාර වර්ගවලට එකතු කරනු ලැබේ.

* තුනපහ සහ කුළුබඩු මිශ්‍රණ සකස් කිරීම.
* මස්, මාළු සහ එළවළු ව්‍යංජන සඳහා.
* සුප්, සෝස් සහ සලාද සඳහා.
* අච්චාරු සහ වෙනත් ආහාර සඳහා.
* ගම්මිරිස් කුඩු සහ සම්පූර්ණ ගම්මිරිස් ඇට ලෙස භාවිත කිරීම.

== ආයුර්වේද සහ සාම්ප්‍රදායික වෛද්‍ය භාවිතය ==
ආයුර්වේද වෛද්‍ය ක්‍රමයේ ගම්මිරිස් උෂ්ණ ගුණ සහිත ද්‍රව්‍යයක් ලෙස සැලකේ. සාම්ප්‍රදායිකව සෙම් සහ වාත දෝෂ සමනය කිරීම සඳහා භාවිත කරන ඖෂධීය ද්‍රව්‍යයක් ලෙස එය හඳුන්වා ඇත.

කැස්ස, සෙම්ප්‍රතිශ්‍යාව සහ ආහාර ජීර්ණය සම්බන්ධ අපහසුතා සඳහා භාවිත කරන ඇතැම් සාම්ප්‍රදායික ඖෂධ සංයෝගවලට ගම්මිරිස් ඇතුළත් වේ.

ත්‍රිකටු නම් ආයුර්වේද ඖෂධීය මිශ්‍රණයේ ගම්මිරිස්, ඉඟුරු සහ තිප්පිලි අඩංගු වේ.

== රසායනික සංයුතිය ==
ගම්මිරිස්වල අඩංගු ප්‍රධාන ජීව ක්‍රියාකාරී සංයෝගයක් වන්නේ පයිපරීන් (Piperine) ය. එය ගම්මිරිස්වල තියුණු රසයට දායක වේ.

පයිපරීන් සම්බන්ධයෙන් ප්‍රතිඔක්සිකාරක, ප්‍රදාහ-විරෝධී සහ වෙනත් ජීව විද්‍යාත්මක ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පර්යේෂණ සිදු කර ඇත. එසේම ඇතැම් ඖෂධ සහ පෝෂක සංයෝග ශරීරයට අවශෝෂණය වීම කෙරෙහි ද පයිපරීන් බලපෑම් ඇති කළ හැකිය.

== ශ්‍රී ලංකාවේ ගම්මිරිස් වගාව ==
ගම්මිරිස් ශ්‍රී ලංකාවේ වගා කරන වැදගත් කුළුබඩු බෝගයකි. තෙත් සහ අතරමැදි කලාපවල ගම්මිරිස් වගාව සිදු කෙරේ. ගම්මිරිස් ශ්‍රී ලංකාවේ කුළුබඩු අපනයන කර්මාන්තයට ද වැදගත් දායකත්වයක් සපයයි.

== මූලාශ්‍ර ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:682369-1 Kew Science – Piper nigrum]
* [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30740986/ A systematic review on black pepper – 2019]
* [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23625885/ Piper nigrum and piperine: An update – 2013]
* [https://www.srilankabusiness.com/spices/ Sri Lanka Export Development Board – Spices]</text>
      <sha1>cq8e62jy3bg2frjjvimfv6pqqxhwbkf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>විෂබීජාවේශය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197567</id>
    <revision>
      <id>803701</id>
      <parentid>802663</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T22:10:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261105) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>803701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28201" sha1="4ezarl822ucy3g7eva1zwintgwfgmed" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව වෛද්‍යමය තත්ත්වය (නව)
|name             =Sepsis
|synonym          =සෙප්සිස්, පූතිය, පටක හානිය, සෙප්ටිසිමියා, රුධිර විෂ වීම
|image            =Bloodculturetubes.JPG
|image_size       =
|alt              =
|caption          =[[රුධිර රෝපිත]] බෝතල්: [[නිර්වායු ජීවීන්]] සඳහා තැඹිලි පැහැති මූඩිය, [[වායු ජීවීන්]] සඳහා කොළ පැහැති මූඩිය, සහ ළමුන්ගේ රුධිර සාම්පල සඳහා කහ පැහැති මූඩිය.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://d2xk4h2me8pjt2.cloudfront.net/webjc/attachments/74/c6e3e84-blood-culture-and-isolator-collection-instructions.pdf |title=Blood Culture Collection |publisher=WVUH Laboratories |date=7 April 2012 |access-date=23 March 2020 |archive-date=23 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200323163301/http://d2xk4h2me8pjt2.cloudfront.net/webjc/attachments/74/c6e3e84-blood-culture-and-isolator-collection-instructions.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|pronounce        ={{IPAc-en|ˈ|s|ɛ|p|s|ᵻ|s}}
|specialty        =[[බෝවන රෝග (වෛද්‍ය විශේෂත්වය)|බෝවන රෝග]]
|symptoms         =[[උණ]], [[ටායිචාර්ඩියා|හෘද ස්පන්දන වේගය වැඩි වීම]], [[අධි රුධිර පීඩනය|අඩු රුධිර පීඩනය]], [[අධි වාතාශ්‍රය|හුස්ම ගැනීමේ වේගය වැඩි වීම]], [[මානසික ව්‍යාකූලත්වය|ව්‍යාකූලත්වය]]&lt;ref name=CDC2014Q&gt;{{cite web |title= Sepsis Questions and Answers |url= https://www.cdc.gov/sepsis/basic/qa.html |website= cdc.gov |publisher= [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) |access-date= 28 November 2014 |date= 22 May 2014 |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20141204083832/http://www.cdc.gov/sepsis/basic/qa.html |archive-date= 4 December 2014 }}&lt;/ref&gt;
|onset            =
|duration         =
|causes           =ආසාදනයක් මගින් ඇති කරන [[ප්‍රතිශක්තිකරණ පද්ධතිය|ප්‍රතිශක්තිකරණ ප්‍රතිචාරය]]&lt;ref name=Tint2011&gt;{{cite book |last1= Jui |first1= Jonathan |chapter= Ch. 146: Septic Shock |editor-last1= Tintinalli |editor-first1= Judith E. |editor-last2= Stapczynski |editor-first2= J. Stephan |editor-last4= Cline |editor-first4= David M. |editor-last3= Ma |editor-first3= O. John |editor-last5= Cydulka |editor-first5= Rita K. |editor-last6= Meckler |editor-first6= Garth D. |display-editors= 1 | collaboration = [[American College of Emergency Physicians]] |title= Tintinalli's Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide |url= https://archive.org/details/tintinallisemerg0000unse_7edi |edition= 7th |location= New York |publisher= [[McGraw-Hill Education|McGraw-Hill]] |pages= [https://archive.org/details/tintinallisemerg0000unse_7edi/page/1003 1003]–14 |year= 2011 |  chapter-url= |isbn=9780071484800 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Deutschman2014&quot;&gt;{{cite journal |last1= Deutschman |first1= CS |last2= Tracey |first2= KJ  | title = Sepsis: Current dogma and new perspectives | journal = [[Immunity (journal)|Immunity]] | volume = 40 | issue = 4 | pages = 463–75 | date = April 2014 | pmid = 24745331 | doi = 10.1016/j.immuni.2014.04.001 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
|risks            =තරුණ හෝ මහලු වයස, [[පිළිකා]], [[දියවැඩියාව|දියවැඩියාව]], දැඩි කම්පන, [[පිළිස්සුම්]]&lt;ref name=CDC2014Q /&gt;
|diagnosis        =[[පද්ධතිමය ප්‍රදාහක ප්‍රතිචාර සහලක්ෂණය]] (SIRS),&lt;ref name=Tint2011 /&gt; [[SOFA score#Quick SOFA score|qSOFA]]&lt;ref name= &quot;Sepsis–3_2016&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Singer M, Deutschman CS, Seymour CW, Shankar-Hari M, Annane D, Bauer M, Bellomo R, Bernard GR, Chiche JD, Coopersmith CM, Hotchkiss RS, Levy MM, Marshall JC, Martin GS, Opal SM, Rubenfeld GD, van der Poll T, Vincent JL, Angus DC |display-authors=2 | title = The Third International Consensus Definitions for Sepsis and Septic Shock (Sepsis-3) | journal = [[JAMA (journal)|JAMA]] | volume = 315 | issue = 8 | pages = 801–10 | date = February 2016 | pmid = 26903338 | pmc = 4968574 | doi = 10.1001/jama.2016.0287 }}&lt;/ref&gt;
|differential     =
|prevention       =
|treatment        =අන්තඃශෛරික තරල, ක්ෂුද්‍ර ජීවී නාශක &lt;ref name=CDC2014Q /&gt;&lt;ref name= &quot;SSC–G2016&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Rhodes A, Evans LE, Alhazzani W, Levy MM, Antonelli M, Ferrer R, Kumar A, Sevransky JE, Sprung CL, Nunnally ME, Rochwerg B, Rubenfeld GD, Angus DC, Annane D, Beale RJ, Bellinghan GJ, Bernard GR, Chiche JD, Coopersmith C, De Backer DP, French CJ, Fujishima S, Gerlach H, Hidalgo JL, Hollenberg SM, Jones AE, Karnad DR, Kleinpell RM, Koh Y, Lisboa TC, Machado FR, Marini JJ, Marshall JC, Mazuski JE, McIntyre LA, McLean AS, Mehta S, Moreno RP, Myburgh J, Navalesi P, Nishida O, Osborn TM, Perner A, Plunkett CM, Ranieri M, Schorr CA, Seckel MA, Seymour CW, Shieh L, Shukri KA, Simpson SQ, Singer M, Thompson BT, Townsend SR, Van der Poll T, Vincent JL, Wiersinga WJ, Zimmerman JL, Dellinger RP | display-authors = 2 | title = Surviving Sepsis Campaign: International Guidelines for Management of Sepsis and Septic Shock: 2016 | journal = [[Intensive Care Medicine (journal)|Intensive Care Medicine]] | volume = 43 | issue = 3 | pages = 304–377 | date = March 2017 | pmid = 28101605 | doi = 10.1007/s00134-017-4683-6 |doi-access= free }}&lt;/ref&gt;
|medication       =
|prognosis        =මරණ අවදානම 10% සිට 80% දක්වා&lt;ref name= &quot;Sepsis–3_2016&quot; /&gt;&lt;ref name=Jawad2012&gt;{{cite journal | vauthors = Jawad I, Lukšić I, Rafnsson SB |display-authors=2 | title = Assessing available information on the burden of sepsis: Global estimates of incidence, prevalence and mortality | journal = Journal of Global Health | volume = 2 | issue = 1 | pages = 010404 | date = June 2012 | pmid = 23198133 | pmc = 3484761 | doi = 10.7189/jogh.01.010404 }}&lt;/ref&gt;
|frequency        =වසරකට 1000 කට 0.2–3 (සංවර්ධිත ලෝකය)&lt;ref name=Jawad2012 /&gt;&lt;ref name=Martin2012&gt;{{cite journal | vauthors = Martin GS | title = Sepsis, severe sepsis and septic shock: Changes in incidence, pathogens and outcomes | journal = [[Expert Review of Anti-infective Therapy]] | volume = 10 | issue = 6 | pages = 701–6 | date = June 2012 | pmid = 22734959 | pmc = 3488423 | doi = 10.1586/eri.12.50 }}&lt;/ref&gt;
|deaths           =
}}
'''සෙප්සිස්''' නැතහොත් '''විෂබීජාවේශය''' යනු [[ක්ෂුද්‍ර ජීවීන් සහ රෝග|ආසාදනයකට]] ප්‍රතිචාර වශයෙන් සිරුර විසින්ම එහි පටක සහ අවයව වලට හානි සිදුකිරීම නිසා ඇතිවන, ජීවිතයට තර්ජනයක් විය හැකි තත්ත්වයකි.&lt;ref name=&quot;Sepsis–3_2016&quot;&gt;{{Cite journal| vauthors = Singer M, Deutschman CS, Seymour CW, Shankar-Hari M, Annane D, Bauer M, Bellomo R, Bernard GR, Chiche JD, Coopersmith CM, Hotchkiss RS, Levy MM, Marshall JC, Martin GS, Opal SM, Rubenfeld GD, van der Poll T, Vincent JL, Angus DC |display-authors=2 | title = The Third International Consensus Definitions for Sepsis and Septic Shock (Sepsis-3) | journal = [[JAMA (journal)|JAMA]] | volume = 315 | issue = 8 | pages = 801–10 | date = February 2016 | pmid = 26903338 | pmc = 4968574 | doi = 10.1001/jama.2016.0287 }}&lt;/ref&gt; මෙම ආරම්භක අවධියෙන් අනතුරුව, [[ප්‍රතිශක්තිකරණ පද්ධතිය|ප්‍රතිශක්තිකරණ පද්ධතියේ]] ක්‍රියාකාරීත්වය යටපත් වීමක් සිදුවේ.&lt;ref name=&quot;pmid31611560&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Chao C, Muming Y, Yanfen C|title=Pathological Alteration and Therapeutic Implications of Sepsis-Induced Immune Cell Apoptosis|journal=Cell Death &amp; Disease|volume=10|issue=10|pages=782|year=2019|doi=10.1038/s41419-019-2015-1|pmc=6791888|pmid=31611560}}&lt;/ref&gt; [[උණ]], [[හෘදය|හෘද ස්පන්දන වේගය]] සහ ශ්වසන වේගය ඉහළ යාම, සහ ව්‍යාකූල තත්ත්වයන් මෙහි සුලබ රෝග ලක්ෂණ අතර වේ &lt;ref name=&quot;CDC2014Q&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title= Sepsis Questions and Answers |url= https://www.cdc.gov/sepsis/basic/qa.html |website= cdc.gov |publisher= [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) |access-date= 28 November 2014 |date= 22 May 2014 |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20141204083832/http://www.cdc.gov/sepsis/basic/qa.html |archive-date= 4 December 2014 }}&lt;/ref&gt; එමෙන්ම ,[[නියුමෝනියාව]] වැනි තත්ත්වයකදී කැස්ස හෝ වකුගඩු ආසාදනයකදී වේදනාකාරීව මුත්‍රා පිටවීම වැනි, අදාළ නිශ්චිත ආසාදනයට සම්බන්ධ රෝග ලක්ෂණ ද තිබිය හැකිය.&lt;ref name=&quot;Tint2011&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|chapter= Ch. 146: Septic Shock |editor-last2= Stapczynski |editor-first2= J. Stephan |editor-last4= Cline |editor-first4= David M. |editor-last3= Ma |editor-first3= O. John |editor-last5= Cydulka |editor-first5= Rita K. |editor-last6= Meckler |editor-first6= Garth D. |display-editors= 1 | collaboration = [[American College of Emergency Physicians]] |title= Tintinalli's Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide |url= https://archive.org/details/tintinallisemerg0000unse_7edi |edition= 7th |location= New York |publisher= [[McGraw-Hill Education|McGraw-Hill]] |pages= [https://archive.org/details/tintinallisemerg0000unse_7edi/page/1003 1003]–14 |year= 2011 | chapter-url= |isbn=9780071484800 |last=Jui|first=Jonathan|editor-last=Tintinalli|editor-first=Judith E.}}&lt;/ref&gt; ඉතා කුඩා දරුවන්, වයෝවෘද්ධ පුද්ගලයන් සහ ප්‍රතිශක්තිය දුර්වල පුද්ගලයන් හට කිසිදු නිශ්චිත ආසාදන ලක්ෂණයක් නොපෙන්විය හැකි අතර, [[උණ]] වෙනුවට ඔවුන්ගේ ශරීර උෂ්ණත්වය සාමාන්‍ය හෝ අඩු මට්ටමක පැවතිය හැකිය.  දරුණු විෂබීජාවේශය යනු අවයවවල ක්‍රියාකාරීත්වය හෝ රුධිර ගමනාගමනය දුර්වල කරන විෂබීජාවේශ තත්ත්වයයි.&lt;ref name=&quot;SSCG2012&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Dellinger RP, Levy MM, Rhodes A, Annane D, Gerlach H, Opal SM, Sevransky JE, Sprung CL, Douglas IS, Jaeschke R, Osborn TM, Nunnally ME, Townsend SR, Reinhart K, Kleinpell RM, Angus DC, Deutschman CS, Machado FR, Rubenfeld GD, Webb SA, Beale RJ, Vincent JL, Moreno R|display-authors=2|title=Surviving Sepsis Campaign: International Guidelines for Management of Severe Sepsis and Septic Shock: 2012|journal=[[Critical Care Medicine (journal)|Critical Care Medicine]]|volume=41|issue=2|pages=580–637|date=February 2013|pmid=23353941|doi=10.1097/CCM.0b013e31827e83af|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; අඩු රුධිර පීඩනය, රුධිරයේ ලැක්ටේට් මට්ටම ඉහළ යාම හෝ මුත්‍රා පිටවීම අඩුවීම වැනි ලක්ෂණ මගින් රුධිර ගමනාගමනය දුර්වල වී ඇති බව ඇඟවිය හැකිය.&lt;ref name=SSCG2012&gt;{{cite journal | vauthors = Dellinger RP, Levy MM, Rhodes A, Annane D, Gerlach H, Opal SM, Sevransky JE, Sprung CL, Douglas IS, Jaeschke R, Osborn TM, Nunnally ME, Townsend SR, Reinhart K, Kleinpell RM, Angus DC, Deutschman CS, Machado FR, Rubenfeld GD, Webb SA, Beale RJ, Vincent JL, Moreno R |display-authors=2 | title = Surviving Sepsis Campaign: International Guidelines for Management of Severe Sepsis and Septic Shock: 2012 | journal = [[Critical Care Medicine (journal)|Critical Care Medicine]] | volume = 41 | issue = 2 | pages = 580–637 | date = February 2013 | pmid = 23353941 | doi = 10.1097/CCM.0b013e31827e83af |doi-access= free}}&lt;/ref&gt; විෂබීජාවේශ කම්පනය යනු විෂබීජාවේශය නිසා ඇතිවන අඩු රුධිර පීඩනයක් වන අතර, එය ශරීරයට අමතර දියර ලබා දීමෙන් පසුවද යථා තත්ත්වයට පත් නොවේ.&lt;ref name=SSCG2012 /&gt;

විෂබීජාවේශය යනු ආසාදනයක් නිසා ඇතිවන [[ප්‍රතිශක්තිකරණ පද්ධතිය|ප්‍රදාහකාරී ප්‍රතිශක්තිකරණ ප්‍රතිචාරයකි]].&lt;ref name=&quot;Tint2011&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Deutschman2014&quot; /&gt; [[බැක්ටීරියා]] ආසාදන වඩාත් සුලභ හේතුව වන නමුත් [[දිලීර]], [[වෛරස|වෛරස්]] සහ ප්‍රොටෝසෝවා ආසාදන ද විෂබීජාවේශයට හේතු විය හැක.  ප්‍රාථමික ආසාදන ඇතිවන පොදු ස්ථාන අතර පෙනහළු, [[මොළය]], [[මූත්‍ර පථය|මුත්‍රා මාර්ගය]], සම සහ උදර අවයව ඇතුළත් වේ.  අවදානම් සාධක අතරට ඉතා කුඩා දරුවන් වීම, වයෝවෘද්ධ පුද්ගලයන් වීම, [[පිළිකා]] හෝ [[දියවැඩියාව]] වැනි තත්වයන්ගෙන් දුර්වල වූ ප්‍රතිශක්තිකරණ පද්ධතියක් තිබීම, දැඩි කම්පනයක් ඇතිවීම හෝ [[පිළිස්සීම|පිළිස්සුම්]] ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;CDC2014Q&quot; /&gt; විෂබීජාවේශ තත්ත්වය හඳුනාගැනීම සඳහා, ආසාදනයක් ඇතැයි සැක කෙරෙන විට පද්ධතිමය ප්‍රදාහ ප්‍රතිචාර සින්ඩ්‍රෝමය (SIRS) නිර්ණායකවලින් අවම වශයෙන් දෙකක්වත් පැවතීම අවශ්‍ය විය.  2016 වසරේදී, එම SIRS රෝග විනිශ්චය ක්‍රමය වෙනුවට, ඉක්මන් SOFA ලකුණු (qSOFA) ලෙස හඳුන්වනු ලබන, සංක්ෂිප්ත අනුක්‍රමික ඉන්ද්‍රිය අකර්මණ්‍යතා ඇගයීම් ලකුණු (SOFA ලකුණු) ක්‍රමය හඳුන්වා දෙන ලදී.&lt;ref name=&quot;Sepsis–3_2016&quot; /&gt; qSOFA නිර්ණායකවලට අනුව විෂබීජාවේශ තත්ත්වය හඳුනාගැනීමේදී, පහත සඳහන් කරුණු තුනෙන් අවම වශයෙන් දෙකක්වත් පැවතිය යුතුය: එනම්, ශ්වසන වේගය වැඩි වීම, සිහි කල්පනාවේ වෙනසක් ඇති වීම සහ රුධිර පීඩනය අඩු වීමයි.  විෂබීජාවේශ මාර්ගෝපදේශ මගින් ප්‍රතිජීවක ඖෂධ ආරම්භ කිරීමට පෙර රුධිර සාම්පල ලබා ගැනීම නිර්දේශ කළ ද,  කෙසේ වෙතත්, රෝග විනිශ්චය සඳහා රුධිරය ආසාදනය වී තිබීම අවශ්‍ය නොවේ.  ආසාදනය සිදුවී ඇති ස්ථානය සොයා ගැනීම සඳහා [[Medical imaging|වෛද්‍ය ප්‍රතිබිම්බකරණය]] ප්‍රයෝජනවත් වේ.&lt;ref name=&quot;SSCG2012&quot; /&gt; මෙයට සමාන රෝග ලක්ෂණ ඇති කළ හැකි වෙනත් තත්ත්වයන් අතරට අධිසංවේදී ප්‍රතික්‍රියා (ඇනෆිලැක්සිස්), අධිවෘක්ක අධිවෘක්ක ග්‍රන්ථිවල ක්‍රියාකාරීත්වය දුර්වල වීම, රුධිර පරිමාව අඩු වීම, හෘද අකර්මන්‍යතාව හා පෙනහලු වල රුධිර කැටියක් සිරවීම ඇතුළත් වේ. 

විෂබීජාවේශ රෝගයට සාමාන්‍යයෙන් ක්ෂුද්‍ර ජීවී නාශක සහ අභ්‍යන්තර තරල සමඟ ඉක්මන් ප්‍රතිකාර අවශ්‍ය වේ.&lt;ref name=&quot;CDC2014Q&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SSC–G2016&quot;&gt;{{Cite journal| vauthors = Rhodes A, Evans LE, Alhazzani W, Levy MM, Antonelli M, Ferrer R, Kumar A, Sevransky JE, Sprung CL, Nunnally ME, Rochwerg B, Rubenfeld GD, Angus DC, Annane D, Beale RJ, Bellinghan GJ, Bernard GR, Chiche JD, Coopersmith C, De Backer DP, French CJ, Fujishima S, Gerlach H, Hidalgo JL, Hollenberg SM, Jones AE, Karnad DR, Kleinpell RM, Koh Y, Lisboa TC, Machado FR, Marini JJ, Marshall JC, Mazuski JE, McIntyre LA, McLean AS, Mehta S, Moreno RP, Myburgh J, Navalesi P, Nishida O, Osborn TM, Perner A, Plunkett CM, Ranieri M, Schorr CA, Seckel MA, Seymour CW, Shieh L, Shukri KA, Simpson SQ, Singer M, Thompson BT, Townsend SR, Van der Poll T, Vincent JL, Wiersinga WJ, Zimmerman JL, Dellinger RP | display-authors = 2 | title = Surviving Sepsis Campaign: International Guidelines for Management of Sepsis and Septic Shock: 2016 | journal = [[Intensive Care Medicine (journal)|Intensive Care Medicine]] | volume = 43 | issue = 3 | pages = 304–377 | date = March 2017 | pmid = 28101605 | doi = 10.1007/s00134-017-4683-6 |doi-access= free }}&lt;/ref&gt; අඛණ්ඩ සත්කාර බොහෝ විට [[දැඩි සත්කාර ඒකකය|දැඩි සත්කාර ඒකකයක]] දිගටම ලබා දෙනු ලැබේ.  රුධිර පීඩනය පවත්වා ගැනීම සඳහා තරල ප්‍රතිස්ථාපනය ප්‍රමාණවත් නොවේ නම්, රුධිර පීඩනය වැඩි කරන ඖෂධ භාවිතය අවශ්‍ය වේ.  පෙනහළු සහ වකුගඩු වල ක්‍රියාකාරිත්වයට සහාය වීම සඳහා පිළිවෙලින් යාන්ත්‍රික වාතාශ්‍රය ලබා දීම සහ වකුගඩු කාන්දු පෙරීම (ඩයලිසිස්) අවශ්‍ය විය හැකිය.  රුධිර ප්‍රවාහයට ප්‍රවේශ වීම සඳහා සහ ප්‍රතිකාර සඳහා මඟ පෙන්වීම සඳහා මධ්‍යම ශිරා කැතීටරයක් සහ ධමනි කැතීටරයක් සවි කල හැකිය.&lt;ref name=&quot;SSCG2012&quot; /&gt; අනෙකුත් ප්‍රයෝජනවත් මිනුම් අතර හෘද ප්‍රතිදානය සහ ඌර්ධව මහා ශිරාවේ [[ඔක්සිජන් සන්තෘප්තිය (වෛද්‍යවේදය)|ඔක්සිජන් සන්තෘප්තිය]] ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=SSCG2012 /&gt; වෙනත් රෝගී තත්ත්වයන් නිසා එවැනි මැදිහත්වීම්වලට බාධාවක් නොවන්නේ නම්, විෂබීජාවේශ රෝගය ඇති පුද්ගලයින්ට සඳහා ගැඹුරු ශිරා තුළ රුධිරය කැටි ගැසීම, ආතති වණ සහ පීඩන වණ ඇතිවීම වැළැක්වීමට පියවර ගත යුතුය.&lt;ref name=SSCG2012 /&gt; ඉන්සියුලින් යොදා ගනිමින් රුධිරයේ සීනි මට්ටම දැඩි ලෙස පාලනය කිරීමෙන් සමහර අයට ප්‍රයෝජන ලැබිය හැකිය.&lt;ref name=SSCG2012 /&gt; [[කෝර්ටිකොස්ටෙරොයිඩ|කෝටිකොස්ටෙරොයිඩ්]] භාවිතය මතභේදාත්මක වන අතර, ඇතැම් සමාලෝචන මගින් ඉන් ප්‍රතිලාභ අත්වන බව සොයාගෙන ඇතත්, තවත් සමාලෝචන මගින් එසේ නොවන බව ද සොයාගෙන තිබේ.&lt;ref name=&quot;Ann2019&quot;&gt;{{Cite journal|last=Annane|first=D|last2=Bellissant|first2=E|last3=Bollaert|first3=PE|last4=Briegel|first4=J|last5=Keh|first5=D|last6=Kupfer|first6=Y|last7=Pirracchio|first7=R|last8=Rochwerg|first8=B|title=Corticosteroids for treating sepsis in children and adults.|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|date=6 December 2019|volume=12|pages=CD002243|doi=10.1002/14651858.CD002243.pub4|pmid=31808551|pmc=6953403}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fang2018&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Fang F, Zhang Y, Tang J, Lunsford LD, Li T, Tang R, He J, Xu P, Faramand A, Xu J, You C|display-authors=2|title=Association of corticosteroid treatment with outcomes in adult patients with sepsis: A systematic review and meta-analysis|journal=[[JAMA Internal Medicine]]|volume=179|issue=2|pages=213–223|date=February 2019|pmid=30575845|pmc=6439648|doi=10.1001/jamainternmed.2018.5849}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2017&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Long B, Koyfman A|title=Controversies in corticosteroid use for sepsis|journal=[[The Journal of Emergency Medicine]]|volume=53|issue=5|pages=653–661|date=November 2017|pmid=28916121|doi=10.1016/j.jemermed.2017.05.024}}&lt;/ref&gt;

ප්‍රතිඵලය, රෝගයේ බරපතලකම මත යම්තාක් දුරට තීරණය වේ.&lt;ref name=Jawad2012&gt;{{cite journal | vauthors = Jawad I, Lukšić I, Rafnsson SB |display-authors=2 | title = Assessing available information on the burden of sepsis: Global estimates of incidence, prevalence and mortality | journal = Journal of Global Health | volume = 2 | issue = 1 | pages = 010404 | date = June 2012 | pmid = 23198133 | pmc = 3484761 | doi = 10.7189/jogh.01.010404 }}&lt;/ref&gt; විෂබීජාවේශ රෝගයෙන් මරණයට පත්වීමේ අවදානම 30% ක් තරම් ඉහළ අගයක් ගන්නා අතර, දරුණු විෂබීජාවේශ රෝගයෙන් මරණයට පත්වීමේ අවදානම 50% ක් තරම් ඉහළ අගයක් ගන්නා අතර විෂබීජාවේශ කම්පනයෙන් මරණයට පත්වීමේ අවදානම 80% ක් තරම් ඉහළ අගයක් ගනී.&lt;ref name=&quot;Jawad2012&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Jawad I, Lukšić I, Rafnsson SB|display-authors=2|title=Assessing available information on the burden of sepsis: Global estimates of incidence, prevalence and mortality|journal=Journal of Global Health|volume=2|issue=1|pages=010404|date=June 2012|pmid=23198133|pmc=3484761|doi=10.7189/jogh.01.010404}}&lt;/ref&gt; 2017 දී විෂබීජාවේශ රෝගය මිලියන 49 කට පමණ බලපෑ අතර, මිලියන 11 ක් මිය ගියහ (ලොව පුරා මරණ 5 න් 1 ක්).&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Rudd|first=Kristina E|last2=Johnson|first2=Sarah Charlotte|last3=Agesa|first3=Kareha M|last4=Shackelford|first4=Katya Anne|last5=Tsoi|first5=Derrick|last6=Kievlan|first6=Daniel Rhodes|last7=Colombara|first7=Danny V|last8=Ikuta|first8=Kevin S|last9=Kissoon|first9=Niranjan|last10=Finfer|first10=Simon|last11=Fleischmann-Struzek|first11=Carolin|title=Global, regional, and national sepsis incidence and mortality, 1990–2017: analysis for the Global Burden of Disease Study|journal=The Lancet|date=January 2020|volume=395|issue=10219|pages=200–211|doi=10.1016/S0140-6736(19)32989-7|pmid=31954465|pmc=6970225}}&lt;/ref&gt; [[සංවර්ධිත රටවල්|සංවර්ධිත රටවල]], වාර්ෂිකව පුද්ගලයින් 1000 කට ආසන්න වශයෙන් 0.2 සිට 3 දක්වා විෂබීජාවේශ රෝගයට ගොදුරු වන අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස එක්සත් ජනපදයේ වසරකට රෝගීන් මිලියනයක් පමණ වාර්තා වේ.&lt;ref name=Jawad2012 /&gt;&lt;ref name=&quot;Martin2012&quot;&gt;{{Cite journal| vauthors = Martin GS | title = Sepsis, severe sepsis and septic shock: Changes in incidence, pathogens and outcomes | journal = [[Expert Review of Anti-infective Therapy]] | volume = 10 | issue = 6 | pages = 701–6 | date = June 2012 | pmid = 22734959 | pmc = 3488423 | doi = 10.1586/eri.12.50 }}&lt;/ref&gt;  මෙම රෝග අනුපාතය වැඩි වෙමින් පවතී.&lt;ref name=&quot;SSCG2012&quot; /&gt; විෂබීජාවේශ රෝගය කාන්තාවන්ට වඩා පිරිමින් අතර බහුලව දක්නට ලැබේ.&lt;ref name=&quot;Tint2011&quot; /&gt; විෂබීජාවේශ රෝගය පිළිබඳ විස්තර හිපොක්‍රටීස්ගේ කාලය දක්වා දිව යයි.&lt;ref name=&quot;NEJM2013&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Angus DC, van der Poll T|title=Severe sepsis and septic shock|journal=[[The New England Journal of Medicine]]|volume=369|issue=9|pages=840–51|date=August 2013|pmid=23984731|doi=10.1056/NEJMra1208623|doi-access=free|lay-date=30 August 2013|lay-url=http://blogs.nejm.org/now/index.php/severe-sepsis-and-septic-shock/2013/08/30/}}&lt;/ref&gt; &quot;සෙප්ටිසිමියා&quot; සහ &quot;රුධිර විෂ වීම&quot; යන යෙදුම් විවිධ ආකාරවලින් භාවිතා කර ඇති අතර ඒවා තවදුරටත් නිර්දේශ නොකරයි.&lt;ref name=&quot;NEJM2013&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;1992consensus&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Bone RC, Balk RA, Cerra FB, Dellinger RP, Fein AM, Knaus WA, Schein RM, Sibbald WJ|display-authors=2|title=Definitions for sepsis and organ failure and guidelines for the use of innovative therapies in sepsis.|journal=[[Chest (journal)|Chest]]|volume=101|issue=6|pages=1644–55|date=June 1992|pmid=1303622|doi=10.1378/chest.101.6.1644|quote=Septicemia... has been used... in a variety of ways... We therefore suggest that this term be eliminated from current usage.|url=http://www.reanimatology.com/rmt/article/view/1584|access-date=19 February 2019|archive-date=5 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190505181345/https://www.reanimatology.com/rmt/article/view/1584|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== මූලාශ්‍ර ==
&lt;references /&gt;
[[Category:සෞඛ්‍යය]]</text>
      <sha1>4ezarl822ucy3g7eva1zwintgwfgmed</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කෲර දේවදූතයෙකුගේ නිබන්ධනය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197714</id>
    <revision>
      <id>803684</id>
      <parentid>803006</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T21:50:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261105) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>803684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30127" sha1="4uweywrsneg26iveu3jptioohjj60aa" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Hlist/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Plainlist/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Module:Infobox/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{තොරතුරුකොටුව ගීතය|name=A Cruel Angel's Thesis|cover=Zankoku-Na-Tenshi-No-Thesis-FLY-ME-TO-THE-MOON-cover.jpg|alt=|caption=Original anime edition cover of &quot;Zankoku na tenshi no tēze&quot;/&quot;[[Fly Me to the Moon (Neon Genesis Evangelion)|Fly Me to the Moon]]&quot;|type=single|artist=[[Yōko Takahashi]]|album=[[Neon Genesis Evangelion (soundtrack)|Neon Genesis Evangelion]]|language=ජපන්|A-side=[[Fly Me to the Moon (Neon Genesis Evangelion)|Fly Me to the Moon]]|B-side=Tsuki no Meikyū|released={{Start date|1995|10|25}}|recorded={{Start date|1995|8|4}}&lt;ref name=&quot;EvaXMasterTape&quot;&gt;{{Cite tweet |author=Evangelion Official X Account |user=evangelion_co |number=1218432627801124865 |date=18 January 2020 |title=【エヴァ歴史メモ】「残酷な天使のテーゼ」「魂のルフラン」音源マスターアナログテープ。「残テ」レコーディングタイムマークは1995年8月4日。 |trans-title=【Eva History Memo】The master analog tapes containing the original recording of &quot;A Cruel Angel's Thesis&quot; and &quot;Soul's Refrain.&quot; The recording time mark for &quot;Cruel Angel&quot; is August 4 1995. |language=ja  |location=Japan |access-date=18 March 2026 |link=}}&lt;/ref&gt;|studio=|genre={{hlist|[[J-pop]]}}|length=4:05|label=[[Starchild (label)|Starchild]]|composer=Hidetoshi Satō|lyricist=[[Neko Oikawa]]|producer=Toshiyuki Ōmori|prev_title=Moonlight Epicurian|prev_year=1994|next_title=Meguriai|next_year=1996|misc={{External music video
 | type        = single
 | header      = Music videos
 | 1           = {{YouTube|o6wtDPVkKqI|&quot;The Cruel Angel's Thesis&quot;}}
}}}}

{{Nihongo|&quot;'''A Cruel Angel's Thesis'''&quot;{{efn|The official music video translates the title with the article &quot;The&quot;, while the use of &quot;A&quot; is common among both Japanese and English publications.}}|残酷な天使のテーゼ|Zankoku na Tenshi no Tēze}}     &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=21 August 2020 |title=【新商品：「EVA BG～BACKGROUND OF EVANGELION～×YOKO TAKAHASHI」コラボTシャツが3ヶ月連続リリース決定！】(2020.08.21更新) |url=https://www.evastore2.jp/news-tokyo-01/2020/08/21825/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211212153905/https://www.evastore2.jp/news-tokyo-01/2020/08/21825/ |archive-date=12 December 2021 |access-date=12 December 2021 |publisher=Evangelion Store |language=ja}}&lt;/ref&gt; යනු ජපන් ගායක [[Yōko Takahashi|යෝකෝ ටකහාෂි]] විසින් ගායනා කරන ලද [[J-pop|ජේ-පොප්(J-pop)]] ගීතයක් වන අතර එය ''[[Neon Genesis Evangelion|නියොන් ජෙනසිස් එවැන්ජලියන්]]'' [[Anime|ඇනිමෙ]] රූපවාහිනී කතා මාලාවේ ආරම්භක තේමාවයි. මෙම ගීතය ටොෂියුකි ඔමෝරි සහ හිඩෙටෝෂි සැටෝ විසින් රචනා කරන ලද අතර එහි පද රචනා කරන ලද්දේ [[Neko Oikawa|නෙකෝ ඔයිකාවා]] විසිනි. එය 1995 ඔක්තෝබර් 25 වන දින වැඩසටහනේ අවසාන තේමාව වන &quot; [[Fly Me to the Moon (Neon Genesis Evangelion)|ෆ්ලයි මී ටු ද මූන්]] &quot; සමඟ [[A-මුහුණත සහ B-මුහුණත|ද්විත්ව-ඒ-පැත්තේ තනි ගීතයක්]] ලෙස නිකුත් කරන ලදී. &quot;කෲර දේවදූතයෙකුගේ නිබන්ධනය&quot; [[Music of Neon Genesis Evangelion|මාලාවේ ශබ්ද පට නිකුත් කිරීම්]] සහ තකහාෂිගේ ඇල්බමවලට ද ඇතුළත් විය.

මෙම ගීතය සංගීත විචාරකයින්ගෙන් සහ ප්‍රේක්ෂකයින්ගෙන් එකසේ ප්‍රශංසාවට ලක් විය; පසුව එය ප්‍රසිද්ධ ජපන් ඇනිසොන්ග්, එනම් විශේෂයෙන් ඇනිමෙ මාලාවක් සඳහා නිර්මාණය කරන ලද ගීතයක් බවට පත් විය. වැඩසටහනේ පළමු විකාශනයෙන් වසර ගණනාවකට පසුවත්, &quot;The Cruel Angel's Thesis&quot; ජනප්‍රිය ජපන් කැරෝකී ගීතයක් ලෙස පවතින අතර, ජනප්‍රිය මත විමසුම් සහ සම්මාන දිනා ගෙන ඇත. අන්තර්ජාලයේ, එහි නිල වීඩියෝව සමඟින්, ගීතය කවර සහ උපහාසාත්මක ගීත හරහා තවත් කීර්තියක් අත්කර ගත් අතර, ඇනිමෙ ඉතිහාසයේ වඩාත්ම ප්‍රසිද්ධ තේමා ගීතවලින් එකක් බවට පත්විය.

== පසුබිම සහ පටිගත කිරීම ==
{{Neon Genesis Evangelion}}{{අධිකාරී පාලනය}}&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;නියොන් ජෙනසිස් එවැන්ජලියන් (Neon Genesis Evangelion) ඇනිමේ මාලාවේ අධ්‍යක්ෂ හිඩෙඅකි ඇනෝ (庵野 秀明-Hideaki Anno) මුලින් යෝජනා කළේ, මෙහි ආරම්භක තේමා ගීතය (Opening Theme) ලෙස පවතින සම්භාව්‍ය සංගීත ඛණ්ඩයක් භාවිතා කිරීමටයි. ඒ අනුව රුසියානු සංගීතඥ ඇලෙක්සැන්ඩර් බොරෝඩින්ගේ 'ප්‍රින්ස් ඊගෝර්' (Prince Igor) ඔපෙරාවේ එන 'පොලොව්ට්සියානු නැටුම්' (Polovtsian Dances) සංගීතය භාවිතා කිරීමට ඔහු සැලසුම් කළේය. &lt;ref name=&quot;Bientot&quot;&gt;{{Harvard citation year brackets|Nebbia|2023|loc=Chap. 1: Bientôt la diffusion}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, රූපවාහිනී ඇනිමේ නිර්මාණයක ආරම්භයට සම්භාව්‍ය සංගීතයක් යොදා ගැනීම ප්‍රේක්ෂකයන්ට &quot;අපැහැදිලි&quot; එකක් විය හැකි බවට TV ටෝකියෝ නාලිකාව කනස්සල්ල පළ කළ අතර, අවසානයේ නිෂ්පාදනයේදී එම සංගීතය යොදා නොගැනිණි. &lt;ref name=&quot;Refrain&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත |title=Refrain of Evangelion Booklet |date=2003 |publisher=[[NBCUniversal Entertainment Japan]] |language=ja |chapter=残酷な天使のテーゼ}}&lt;/ref&gt;කතාවේ මුල් පසුබිම් සංගීතය (Original Soundtrack) ෂිරෝ සගිසු (鷺巣 詩郎-Shirō Sagisu) විසින් නිර්මාණය කරන ලද අතර, තේමා ගීතයේ තනුව හිඩෙටෝෂි සාටෝ (佐藤 英敏-Hidetoshi Satō) විසින් ද, එහි සංගීත සංයෝජනය ටොෂියුකි ඔමෝරි (大森 俊之-Toshiyuki Ōmori) විසින් ද සිදු කරන ලදී. කිං රෙකෝඩ්ස් (King Records) සමාගමේ සාමාජිකයෙකු මෙන්ම මෙම ඇනිමේ මාලාවේ නිල නිෂ්පාදකවරයා වූ ටොෂිමිචි ඔට්සුකි (大月 俊倫-Toshimichi Ōtsuki) මෙම ගීතයේ නිර්මාණ කටයුතු සම්බන්ධීකරණය කළද, ඔහුගේ නම නිර්මාණයේ නාමාවලියට (Credits) ඇතුළත් කර නොමැත. ගීතයේ ඩිමෝ (Demo) අදියරේදී, එහි ඇති &quot;ගලා යන සුමට තනුව&quot; (streaming melody) වෙනුවට වඩාත් &quot;කැපී පෙනෙන රිද්මයානුකූල ශෛලියක්&quot; (crispy notching style) එකතු කරන ලෙස ඔට්සුකි ඉල්ලා සිටියේය. &lt;ref name=&quot;Refrain&quot; /&gt;

ගායිකා යෝකෝ තකහාෂි &quot;A Cruel Angel's Thesis&quot; පටිගත කළේ ඇනිමෙ, &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=29 November 2025 |title=高橋洋子「作品やストーリーを一切知らないまま…」『新世紀エヴァンゲリオン』主題歌「残酷な天使のテーゼ」レコーディング秘話 |url=https://news.yahoo.co.jp/articles/fcebcb29591f324e7fdff5751a85e2ba2d0aefeb |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251201210157/https://news.yahoo.co.jp/articles/fcebcb29591f324e7fdff5751a85e2ba2d0aefeb |archive-date=1 December 2025 |access-date=26 July 2026 |website=news.yahoo.co.jp |publisher=Yahoo! News Japan |language=ja}}&lt;/ref&gt; එහි කතාව හෝ එහි ප්‍රතිරූප ගැන කිසිවක් නොදැනය. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Zac Bertschy |date=13 July 2015 |title=Interview: Cruel Angel's Thesis singer Yoko Takahashi |url=https://www.animenewsnetwork.com/feature/2015-07-13/interview-cruel-angel-thesis-singer-yoko-takahashi/.90386 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150901152703/http://www.animenewsnetwork.com/feature/2015-07-13/interview-cruel-angel-thesis-singer-yoko-takahashi/.90386 |archive-date=1 September 2015 |access-date=7 October 2021 |website=[[Anime News Network]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=11 May 2009 |title=高橋洋子 |url=http://interview.utamap.com/review_2009/20090511_takahashiyouko/takahashiyouko_1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304093718/http://interview.utamap.com/review_2009/20090511_takahashiyouko/takahashiyouko_1.html |archive-date=4 March 2016 |access-date=7 October 2021 |language=ja}}&lt;/ref&gt; ඕමෝරි සැකැස්ම ආසන්න වශයෙන් අවසන් කළ පසු, තකහාෂි &quot;ලා&quot; අක්ෂරය පමණක් භාවිතා කරමින් තනු නිර්මාණය කරමින් තාවකාලික ධාවන පථයක් පටිගත කළේය. &lt;ref name=&quot;Wrigley&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Fan Wrigley |date=8 January 2015 |title='A Cruel Angel's Thesis' took just two hours to write says Evangelion lyricist Neko Oikawa |url=http://en.rocketnews24.com/2015/01/08/a-cruel-angels-thesis-took-just-two-hours-to-write-says-evangelion-lyricist-neko-oikawa/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150731152542/http://en.rocketnews24.com/2015/01/08/a-cruel-angels-thesis-took-just-two-hours-to-write-says-evangelion-lyricist-neko-oikawa/ |archive-date=31 July 2015 |access-date=7 October 2021}}&lt;/ref&gt; අවසාන පද රචනය සූදානම් වූ පසු, නිෂ්පාදන කාර්ය මණ්ඩලය එවකට තිහක් පමණ වයසැති තකහාෂිගෙන් යොවුන් වියේ ස්වරයක් භාවිතා කරන ලෙස ඉල්ලා සිටියේය. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=2 June 2018 |title=高橋洋子、代表曲「残酷な天使のテーゼ」冒頭は“10代の声”で今も苦悩 |url=https://www.oricon.co.jp/news/2112495/full/ |access-date=22 September 2026 |publisher=[[Oricon|Oricon News]] |language=ja}}&lt;/ref&gt; තාවකාලික සංස්ෙල්ෂක තනුවක් සහිත නිරූපණයක් ඇයට ලැබුණු විට, ගීතය සහ එහි පද දෙකම දුෂ්කර බව ඇයට වැටහුණි &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=17 December 2025 |title='Cruel Angel's Thesis' Singer Yoko Takahashi Reflects on the Iconic Theme |url=https://www.animenewsnetwork.com/interview/2025-12-17/cruel-angel-thesis-singer-yoko-takahashi-reflects-on-the-iconic-theme/.232061 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260726195056/https://www.animenewsnetwork.com/interview/2025-12-17/cruel-angel-thesis-singer-yoko-takahashi-reflects-on-the-iconic-theme/.232061 |archive-date=26 July 2026 |access-date=26 July 2026 |publisher=Anime News Network}}&lt;/ref&gt; සහ එහි වේගවත් තාලයට විශේෂයෙන් අභියෝගාත්මක බවක් ඇයට හැඟුණි. &lt;ref name=&quot;Takahashi&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=17 June 2019 |title=「残酷な天使のテーゼ」は天からのギフト——「新世紀エヴァンゲリオン」NETFLIXでのTVシリーズ全話＆旧劇場版・配信記念！ 高橋洋子（歌手）インタビュー！ |url=https://akiba-souken.com/article/40399/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190618062907/https://akiba-souken.com/article/40399/ |archive-date=18 June 2019 |access-date=7 October 2021 |language=ja}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත |title=Evangelion Finally Booklet |date=2020 |publisher=Milan Record |chapter=Interview: Yoko Takahashi}}&lt;/ref&gt; පසුව ඇය &quot;A Cruel Angel's Thesis&quot; ගීතය ඇගේ වෘත්තීය ජීවිතයේ ඉදිරිපත් කිරීමට වඩාත්ම අභියෝගාත්මක ගීතය ලෙස හඳුනා ගත්තාය. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=6 September 2025 |title=Interview: Yoko Takahashi, Singer of Neon Genesis Evangelion OP The Cruel Angel's Thesis |url=https://animecorner.me/interview-yoko-takahashi-singer-of-neon-genesis-evangelion-op-the-cruel-angels-thesis/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260726201754/https://animecorner.me/interview-yoko-takahashi-singer-of-neon-genesis-evangelion-op-the-cruel-angels-thesis/ |archive-date=26 July 2026 |access-date=26 July 2026 |website=animecorner.me |publisher=Anime Corner}}&lt;/ref&gt; ආරම්භක තේමාව තුළ &quot;මාතෘ සෙනෙහස&quot; අවධාරණය කිරීම සඳහා සැලසුම් කර ඇති පිරිමි සහායක ගායනා කණ්ඩායමක් ඉවත් කරන ලෙස ඇනෝ ඉල්ලා සිටියේය. &lt;ref name=&quot;Refrain&quot; /&gt;

නෙකෝ ඔයිකාවා විසින් පද රචනා කරන ලද්දේ ඔට්සුකිගේ උපදෙස් අනුව ඒවා &quot;දාර්ශනික&quot; සහ &quot;දුෂ්කර&quot; කිරීමටයි. &lt;ref name=&quot;Oikawa&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=26 August 2016 |title=「残酷な天使のテーゼ」の作詞・及川眠子、『エヴァ』での儲けは6億円!? 作詞の裏事情を赤裸々に語る!! |url=https://otapol.com/2016/08/post-7899.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191025115958/https://otapol.com/2016/08/post-7899.html |archive-date=25 October 2019 |access-date=25 October 2019 |language=ja}}&lt;/ref&gt; ඇය &quot;මව&quot;, &quot;අවුරුදු දාහතරක පිරිමි ළමයින් සහ ගැහැණු ළමයින්&quot; සහ &quot;වැඩිහිටි කාන්තාවක්&quot; යන ප්‍රධාන සංකල්ප පිළිසිඳ ගත්තාය. &lt;ref&gt;{{Harvard citation year brackets|Oikawa|2018|p=149}}&lt;/ref&gt; තකහාෂි විසින් තනු නිර්මාණය කරන ලද නිරූපණ පටියකට සවන් දීමෙන් පසු, ඔයිකාවා පැය දෙකකින් පද රචනය සම්පූර්ණ කළේය. &lt;ref name=&quot;Wrigley&quot; /&gt; ඇයට ව්‍යාපෘති යෝජනාවක් සහ පළමු කථාංග දෙකේ වීඩියෝ, තවමත් අසම්පූර්ණයි, නමුත් යෝජනාව මඟ හැර, වේගයෙන් ඉදිරියට යන වීඩියෝ නැරඹුවාය. &lt;ref name=&quot;Wrigley&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=12 January 2015 |title=驚愕！ 作詞家が明かす名曲『残酷な天使のテーゼ』のシンプルすぎる誕生秘話 |url=http://getnews.jp/archives/764301 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150914031313/http://getnews.jp/archives/764301 |archive-date=14 September 2015 |access-date=8 October 2021 |language=ja}}&lt;/ref&gt; තම පිරිමි ළමයා වැඩෙන්නේ නැති බව ප්‍රාර්ථනා කරන මවකගේ දෘෂ්ටිකෝණයෙන් ඔයිකාවා ලිව්වේ, වාචාලකම සහ ද්විත්ව අර්ථ භාවිතා කරමිනි. &lt;ref&gt;{{Harvard citation year brackets|Oikawa|2018|pp=152-153}}&lt;/ref&gt; ගීතය ආරම්භ වන්නේ තරුණයෙකුට අනුකම්පාවක් නොමැතිව [[දේවදූතයෝ|දේවදූතයෙකු]] මෙන් හැසිරෙන ලෙස උපදෙස් දෙන කාන්තාවකගේ හඬින් වන අතර, {{Nihongo|''shinwa ni nare''|神話になれ||{{lit}} &quot;become a myth&quot;}}  යන කෑගැසීමෙන් ඔහුව දිරිමත් කරයි. කාන්තාවට නම්, පිරිමි ළමයා තවමත් අහිංසක හා අහිංසකයි; ඔහු ඇය දෙස බලා, සිනාසෙමින්, කිසිවක් නොකියන අතර, ඇය මෘදු ලෙස ඔහුට විවේක ගැනීමට ආරාධනා කරයි. දෛවය ඔවුන්ව එකට ගෙන ආ බව ඔහුට සහතික කරමින් ඇය මෙසේ පවසයි: &quot;ඔබේ පිටේ අනාගතයට ඔබව රැගෙන යන පිහාටු තිබේ&quot;. &lt;ref name=&quot;Verse&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත |title=Evangelion Chronicle |publisher=Sony Magazines |volume=26 |page=23 |language=ja}}&lt;/ref&gt;

මාතෘකාව සඳහා, ඔයිකාවා ජර්මානු වචනය වන {{Nihongo|''These''|テーゼ||{{lit}} &quot;thesis&quot;}}  භාවිතා කළේය. යාහූ! ජපානය සඳහන් කළේ ''මේවා'' පිළිබඳ සංකල්පය ජර්මානු විඥානවාදී ජෝර්ජ් විල්හෙල්ම් ෆ්‍රෙඩ්රික් හේගල්ගේ දර්ශනය තුළ දක්නට ලැබෙන බවයි. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=9 May 2021 |title=「テーゼ」「パトス」って？ アニソンに登場する、意味を知らない謎単語 |url=https://news.yahoo.co.jp/articles/667ccfdb3cf546563f7f8e9d779e816baa9cbc29 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210509012535/https://news.yahoo.co.jp/articles/667ccfdb3cf546563f7f8e9d779e816baa9cbc29 |archive-date=9 May 2021 |access-date=12 October 2021 |publisher=Yahoo! Japan |language=ja}}&lt;/ref&gt; Oikawa Moto Hagio ගේ එවකට පැවති Manga {{Nihongo|''[[A Cruel God Reigns]]''|残酷な神が支配する|Zankoku na kami ga shihai suru}} , &lt;ref name=&quot;Bientot&quot; /&gt; [ 20 ], [ 2 ] {{Sfn|Marine|2021}}, සාමාන්‍යයෙන්{{Nihongo|''tenshi''|天使|}}他 වෙත යොමු කරන ලද  යන පදයෙන් ආභාසය ලබා ගත්තේය. [[ක්‍රිස්තියානි ආගම|ක්රිස්තියානි]] ධර්මයේ. &lt;ref&gt;{{Harvard citation year brackets|Horn|2013|pp=371-373}}&lt;/ref&gt; පද රචනයෙහි {{Nihongo|&quot;Watashi wa sō jiyū o shiru tame no baiburu&quot;|私はそう自由を知るためのバイブル}}  (&quot;ඔබ ඉගෙන ගන්නා නිදහස මෙයයි&quot;) යන [[බයිබලය|පදයද]] ඇතුළත් වේ. &lt;ref name=&quot;Verse&quot; /&gt; Oikawa මුලින් සැලකුවේ අත්‍යවශ්‍ය {{Nihongo|&quot;''kyōki ni nare''&quot;|凶器になれ||{{lit|become a weapon}}}}   පද රචනය සඳහා  නමුත් නිෂ්පාදන කාර්ය මණ්ඩලය ඇයට පැවසුවේ එය {{Nihongo|''kyōki''|狂気||{{lit}} &quot;madness&quot;}}  මෙන් ඇසෙන බවත් රූපවාහිනී ප්‍රමිතීන් එම ප්‍රකාශනයට ඉඩ නොදෙන බවත්ය. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=28 December 2016 |title=「残酷な天使のテーゼ」歌詞、「神話になれ」は当初「凶器になれ」だった...作詞家・及川眠子さん |url=https://www.sankei.com/west/news/161228/wst1612280011-n2.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612162151/https://www.sankei.com/west/news/161228/wst1612280011-n2.html |archive-date=12 June 2018 |access-date=25 October 2019 |language=ja}}&lt;/ref&gt; ඔවුන් එය {{Nihongo|&quot;''shinwa ni nare''&quot;|神話になれ||{{lit}} &quot;become a myth&quot;}}    වෙනුවට එය ප්‍රතිස්ථාපනය කරන ලෙස ඉල්ලා සිටියහ, දැනටමත් දෙවන පදයේ ඇත. &lt;ref&gt;{{Harvard citation year brackets|Oikawa|2018|p=150}}&lt;/ref&gt; ගායනා කිරීම තෘප්තිමත් බවත් වැඩිහිටි පුද්ගලයෙකුගේ දෘෂ්ටිකෝණය ප්‍රකාශ කිරීමට සුදුසු බවත් ඇයට හැඟුණු නිසා, ඔයිකාවා අත්‍යවශ්‍ය අවසානයක් රඳවා ගත්තාය. &lt;ref&gt;{{Harvard citation year brackets|Oikawa|2018|p=156}}&lt;/ref&gt; ගීතයේ අතුරුමුහුණතෙහි {{Nihongo|''fariyā setameso, fariyā tusē''|ファリヤー セタメソー ファリヤー トゥセー|}}  ගායනයද අඩංගු වේ. ඔමෝරි, තකහාෂි සහ ඇගේ සහෝදරයා වන ගෝ තකහාෂි ගායනා කළහ. &lt;ref&gt;{{Harvard citation year brackets|Takahashi|2021|p=151}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Harvard citation year brackets|Hashimoto|2018|p=169}}&lt;/ref&gt; 2022 දී, ඔයිකාවා වචන සංවිධායක ටොෂියුකි ඔමෝරිගෙන් වචන ගැන විමසීය; ඔමෝරිට අනුව, ඒවාට විශේෂ අර්ථයක් නොමැති අතර &quot;හදිසියේම විශ්වයෙන් පහළ විය&quot;. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=20 May 2022 |title=「残酷な天使のテーゼ」四半世紀越し「新事実」 コーラス内容に衝撃「エヴァには謎がありすぎる」 |url=https://www.j-cast.com/2022/05/20437715.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203171752/https://www.j-cast.com/2022/05/20437715.html |archive-date=3 December 2024 |access-date=5 September 2024 |publisher=J-Cast |language=ja}}&lt;/ref&gt;

විචාරකයින් &quot;කෲර දේවදූතයෙකුගේ නිබන්ධනය&quot; ජේ-පොප් ගීතයක් ලෙස වර්ගීකරණය කර ඇත. &lt;ref name=&quot;Napier&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;Redmond&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Redmond |first=Dennis |title=The World is Watching: Video as Multinational Aesthetics, 1968–1995 |url=https://archive.org/details/worldiswatchingv0000redm |date=2004 |publisher=Southern Illinois University Press |isbn=0-8093-2535-7 |page=[https://archive.org/details/worldiswatchingv0000redm/page/126 126]}}&lt;/ref&gt; විශේෂයෙන් ලේඛක ඩෙනිස් රෙඩ්මන්ඩ් තර්ක කළේ තේමාව ජපන් ඇනිමෙ ආරම්භක ගීතවල බොහෝ සම්මුතීන් මඟහරින බවත්, එය &quot; සුළු යතුරකින් ආරම්භ වී අවසන් වන අතර ක්ලීචේඩ් ගායනයන් වළක්වන&quot; බවත් සඳහන් කරමිනි. &lt;ref name=&quot;Redmond&quot; /&gt; සජීවිකරණ විශාරද සුසන් ජේ. නේපියර් තර්ක කළේ &quot;කෲර දේවදූතයෙකුගේ නිබන්ධනය&quot; එහි උද්යෝගිමත් ස්වරය සහ නම් නොකළ තරුණයෙකුට &quot;පුරාවෘත්තයක් බවට පත්වීමට&quot; කරන අනුශාසනාව හරහා සාම්ප්‍රදායික මෙකා මාලාවක් ලෙස ''එවැන්ජලියන්'' පිළිබඳ ආරම්භක හැඟීම ශක්තිමත් කරන බවයි; නේපියර්ට අනුව, සජීවිකරණය පසුව එම ප්‍රභේද සම්මුතීන් උඩු යටිකුරු කරමින්, බොහෝ අඳුරු සහ වඩාත් නොසන්සුන් කෘතියක් හෙළි කරයි. &lt;ref name=&quot;Napier&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Napier |first=Susan J. |title=Anime – From Akira to Howl's Moving Castle |publisher=Palgrave Macmillan |year=2005 |isbn=1-4039-7052-1 |page=97}}&lt;/ref&gt; ලේඛිකා කැතරින් සැවෝයිට අනුව, ගීතය මාලාවේ එන වැදගත් තේමාවන් බොහොමයක් රැගෙන යන අතර, අහිංසකත්වය සහ නොවැළැක්විය හැකි බව කෙරෙහි අවධානය යොමු කරයි; පද රචනය ඉරණම යන යෙදුම සමඟ වාදනය වන අතර, &quot;පිරිමි ළමයා සොයන දේ සහ ඔහුගෙන් අපේක්ෂා කරන දේ අතර අරගලය පෙන්වයි&quot;. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Savoy|first=Katherine|date=2014|title=The Artificial Restoration of Agency through Sex and Technology in Neon Genesis Evangelion|url=https://japanesestudies.org.uk/ejcjs/vol14/iss3/savoy.html|url-status=live|journal=Electronic Journal of Contemporary Japanese Studies|volume=14|issue=3|archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192325/http://japanesestudies.org.uk/ejcjs/vol14/iss3/savoy.html|archive-date=26 November 2024|access-date=27 May 2026}}&lt;/ref&gt; කොමික් පොත් සම්පත් හි ඩෙවින් මීනන් පවසන පරිදි, පද රචනය ප්‍රධාන චරිතය වන ෂින්ජිගේ මව වන යූයි ඉකාරි හෝ &quot;ඔහුගේ කවචයෙන් පිටතට පැමිණීමට&quot; දිරිමත් කරන ඔහුගේ ප්‍රධානියා වන මිසාටෝ කට්සුරාගි වෙත යොමු විය හැකිය. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Devin Meenan |date=June 2021 |title=5 Saddest Musical Themes In Neon Genesis Evangelion (&amp; 5 Happiest) |url=https://www.cbr.com/evangelion-saddest-happiest-musical-themes/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603091357/https://www.cbr.com/evangelion-saddest-happiest-musical-themes/ |archive-date=3 June 2021 |access-date=8 October 2021 |website=[[Comic Book Resources]]}}&lt;/ref&gt; Misato ගේ ජපන් හඬ නිළි Kotono Mitsuishi, ඇය නැවතත් &quot;The Cruel Angel's Thesis&quot; ට සවන් දුන් විට, {{Nihongo|&quot;I will go on living without ever becoming a goddess&quot;|女神なんてなれないまま私は生きる|Megami nante narenai mama watashi wa ikiru|}}  &quot;ඇගේ [ඇගේ] හදවත සිදුරු කළා&quot;; එය &quot;සැබවින්ම මිසාටෝගේ හදවතේ හඬ&quot;දැයි ඇය කල්පනා කළාය. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත |title=Death &amp; Rebirth Program Book |date=1997 |publisher=Gainax |language=ja |chapter=出演者コメント}}&lt;/ref&gt;

=== ආශ්රිත ===
{{සටහන් ලැයිස්තුව}}&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}&lt;templatestyles src=&quot;Refbegin/styles.css&quot; /&gt; {{Neon Genesis Evangelion}}{{අධිකාරී පාලනය}}{{සටහන් ලැයිස්තුව}}&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Refbegin/styles.css&quot; /&gt; 

== සටහන් ==

=== ආශ්රිත ===

=== ග්‍රන්ථ නාමාවලිය ===

== බාහිර සබැඳි ==

* &quot;残酷な天使のテーゼ (A Cruel Angel’s Thesis)&quot; at MusicBrainz (information and list of recordings)
[[ප්‍රවර්ගය:CS1 ඉතාලි-භාෂා මූලාශ්‍ර (it)]]
[[ප්‍රවර්ගය:CS1 ප්‍රංශ-භාෂා මූලාශ්‍ර (fr)]]
[[ප්‍රවර්ගය:CS1 ජපන්-භාෂා මූලාශ්‍ර (ja)]]
[[ප්‍රවර්ගය:ජපන්-භාෂා පෙළ ඇතුළත් ලිපි]]
[[ප්‍රවර්ගය:Articles with hAudio microformats]]</text>
      <sha1>4uweywrsneg26iveu3jptioohjj60aa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ලෙවොබියුනොලෝල්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197811</id>
    <revision>
      <id>803687</id>
      <parentid>803240</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T21:53:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261105) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>803687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3062" sha1="e9bo648bmz696iuj9fuas6bk638nwnb" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව බෙහෙත්}}

&quot;Betagan&quot; වැනි වෙළඳ නාම යටතේ අලෙවි කෙරෙන '''ලෙවොබියුනොලෝල්''' (Levobunolol) යනු, ඇස තුළ ඇති අධික පීඩනය සහ විවෘත-කෝණ ග්ලුකෝමාව සඳහා ප්‍රතිකාර කිරීමට භාවිතා කරන ඖෂධයකි.&lt;ref name=&quot;AHFS2021&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Levobunolol Monograph for Professionals|url=https://www.drugs.com/monograph/levobunolol.html|website=Drugs.com|access-date=21 November 2021|language=en|archive-date=25 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125054004/https://www.drugs.com/monograph/levobunolol.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; මෙය අක්ෂි බිංදු ලෙස භාවිතා කෙරේ.&lt;ref name=&quot;AHFS2021&quot; /&gt; මෙමගින් ඇසේ පීඩනය 25% සිට 40% පමණ ප්‍රමාණයකින් අඩු කරයි.&lt;ref name=&quot;AHFS2021&quot; /&gt;

ඇස රතු වීම සහ දැවිල්ලක් ඇතිවීම මෙහි සුලබ අතුරු ආබාධ වේ.&lt;ref name=&quot;AHFS2021&quot; /&gt; අනෙකුත් අතුරු ආබාධ අතර බැක්ටීරියා කෙරටිටිස් සහ අඩු රුධිර පීඩනය ඇතුළත් විය හැකිය.&lt;ref name=&quot;AHFS2021&quot; /&gt; මෙය නොතෝරන බීටා-අවහිරක (non-selective beta blocker) ඖෂධ වර්ගයකි.&lt;ref name=&quot;AHFS2021&quot; /&gt;

ලෙවොබියුනොලෝල්, 1985 දී එක්සත් ජනපදයේ වෛද්‍ය භාවිතය සඳහා අනුමත කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;AHFS2021&quot; /&gt; 2021 වන විට එක්සත් රාජධානියේ NHS (ජාතික සෞඛ්‍ය සේවයට) මෙහි මාත්‍රා 30ක් සඳහා පවුම් 10ක් පමණ වැය වේ.&lt;ref name=&quot;BNF81&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|title=BNF 81: March-September 2021|url=https://archive.org/details/bnf81marchseptem0000unse|date=2021|publisher=BMJ Group and the Pharmaceutical Press|isbn=978-0857114105|page=[https://archive.org/details/bnf81marchseptem0000unse/page/1225 1225]}}&lt;/ref&gt; එක්සත් ජනපදයේ මෙහි මිලිලීටර් 5ක ප්‍රමාණයක් සඳහා ඇමරිකානු ඩොලර් 12ක් පමණ වැය වේ.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Levobunolol Prices, Coupons &amp; Savings Tips - GoodRx|url=https://www.goodrx.com/levobunolol|website=GoodRx|access-date=21 November 2021|archive-date=14 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161014065211/http://www.goodrx.com/levobunolol|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== මූලාශ්‍ර ==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}
[[Category:අත්‍යවශ්‍ය ඖෂධ]]</text>
      <sha1>e9bo648bmz696iuj9fuas6bk638nwnb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:1862 animal births</title>
    <ns>14</ns>
    <id>197813</id>
    <revision>
      <id>803709</id>
      <parentid>803274</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T05:20:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <origin>803709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121" sha1="q2t2ir7ls1gvhmfrgdownw93mgzzb9h" xml:space="preserve">{{ප්‍රවර්ග ශීර්ෂක දෝෂ පරීක්ෂාව}}
{{YYYY animal births category header}}</text>
      <sha1>q2t2ir7ls1gvhmfrgdownw93mgzzb9h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:ප්‍රවර්ග ශීර්ෂක දෝෂ කළමනාකරු</title>
    <ns>828</ns>
    <id>197829</id>
    <revision>
      <id>803705</id>
      <parentid>803331</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T04:42:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <origin>803705</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="1617" sha1="nqz4p4096sei1r9wwiok0nvc6qtxne7" xml:space="preserve">local p = {}

-- ඉංග්‍රීසි වචන සිංහලට හැරවීමේ සහ Regex රටා ගැළපීමේ ශ්‍රිතය
local function matchRegexRules(currentText)
    -- දත්ත පිටුව සම්බන්ධ කර ගැනීම (Protected call මඟින් දෝෂ මඟහරවයි)
    local success, rules = pcall(require, &quot;Module:CategoryRename/Data&quot;)
    if not success or not rules then
        return nil
    end

    for _, rule in ipairs(rules) do
        -- ප්‍රවර්ග නාමය Regex රටාවට ගැළපේදැයි බැලීම
        local match = mw.ustring.match(currentText, rule.pattern)
        if match then
            local finalMatch = match
            
            -- උප-දත්ත කෝෂයක් (Dictionary) පවතී නම්, අදාළ ඉංග්‍රීසි වචනය සිංහල කරන්න
            if rule.dictionary and rule.dictionary[match] then
                finalMatch = rule.dictionary[match]
            end
            
            -- අවසාන සිංහල නාමය ගොඩනැඟීම
            local sName = mw.ustring.gsub(currentText, rule.pattern, rule.replacement)
            sName = mw.ustring.gsub(sName, match, finalMatch) -- සිංහල කළ වචනය ආදේශය
            return sName
        end
    end
    
    return nil -- කිසිදු රටාවකට නොගැළපේ නම්
end

-- පරීක්ෂාව
function p.pareekshaawa(frame)
  return nil
end

return p</text>
      <sha1>nqz4p4096sei1r9wwiok0nvc6qtxne7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>බැක්ටීරියානු වැජිනෝසිස්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197863</id>
    <revision>
      <id>803680</id>
      <parentid>803427</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T21:45:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20261105) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>803680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16632" sha1="2evg5kpkhl4z4bfeu4oum7zckbbrwcw" xml:space="preserve">{{short description|යෝනි මාර්ගය තුළ බැක්ටීරියා අධික ලෙස වර්ධනය වීම}}
{{Infobox medical condition
| name            = බැක්ටීරියානු වැජිනෝසිස්
| synonym         = වායු රහිත බැක්ටීරියා ආශ්‍රිත යෝනි ප්‍රදාහය, විශේෂිත නොවන යෝනි ප්‍රදාහය, යෝනි බැක්ටීරියාව, ගාඩ්නරෙල්ලා යෝනි ප්‍රදාහය&lt;ref name=History1997/&gt;
| image           = Vaginose-G15.jpg
| image_size      = 
| image_thumbtime = 
| alt             = 
| caption         = බැක්ටීරියා වජිනෝසිස් (bacterial vaginosis) තත්ත්වයේ අන්වීක්ෂීය දසුනක් — ගැබ්ගෙලෙහි (cervix) ඇති සෛල, දණ්ඩක හැඩැති බැක්ටීරියා විශේෂයක් වන ''Gardnerella vaginalis'' මගින් වැසී ඇති ආකාරය (ඊතල මගින් පෙන්වා ඇත).
| pronounce       = 
| field           = [[ස්ත්‍රී  රෝග විද්‍යාව|නාරිවේදය]], [[බෝවන රෝග|බෝවන රෝග]]
| symptoms        = බොහෝ විට මාළු ගඳක් වැනි සුවඳක් සහිත යෝනි ශ්‍රාවය සහ මුත්‍රා කිරීමේදී දැවිල්ලක් දැනීම &lt;ref name=NIH2013S/&gt;
| complications   = [[ගර්භණීභාවයේ සංකූලතා|ගර්භනී කාන්තාවන්]] අතර නොමේරූ දරු උපත් &lt;ref name=Queenan2012/&gt;
| onset           = 
| duration        = 
| types           = 
| causes          = යෝනි මාර්ගයේ ස්වභාවිකව පවතින බැක්ටීරියා වල අසමතුලිතතාවය &lt;ref name=Bennett2015/&gt;&lt;ref name=NIH2013O/&gt;
| risks           = යෝනි මාර්ගය සේදීම (douching), නව ලිංගික සහකරුවන් හෝ ලිංගික සහකරුවන් කිහිප දෙනෙකු සිටීම, [[ප්‍රතිජීවක|ප්‍රතිජීවක ඖෂධ]] භාවිතය, ගර්භාෂය තුළ තබන උපකරණයක් (IUD) භාවිත කිරීම &lt;ref name=NIH2013O/&gt;
| diagnosis       = යෝනි ශ්‍රාවය පරීක්ෂා කිරීම &lt;ref name=Don2014/&gt;
| differential    = යෝනි මාර්ගයේ යීස්ට් ආසාදනය, ට්‍රයිකොමොනියාසිස් ආසාදනය]]&lt;ref name=Mash2006/&gt;
| prevention      = ප්‍රොබයොටික්ස්, පිරිමි සහකරුට ප්‍රතිකාර කිරීම&lt;ref name=Don2014/&gt;&lt;ref name=Vod2025/&gt;
| treatment       = 
| medication      = [[ක්ලින්ඩාමයිසින්]] or [[මෙට්‍රොනිඩසෝල්]]&lt;ref name=Don2014/&gt;
| prognosis       = 
| frequency       = ~ කාන්තාවන්ගෙන් 5% සිට 70% දක්වා &lt;ref name=Ken2013/&gt;
| deaths          = 
| named after     = 
}} 

'''බැක්ටීරියානු වජිනෝසිස්''' ( '''BV''' ) [[යෝනි මාර්ගය]] ආශ්‍රිතව [[බැක්ටීරියා]] අධික ලෙස වර්ධනය වීම නිසා ඇතිවන [[රෝග|රෝගී]] තත්ත්වයකි.&lt;ref name=&quot;Don2014&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Donders GG, Zodzika J, Rezeberga D|title=Treatment of bacterial vaginosis: what we have and what we miss|journal=Expert Opinion on Pharmacotherapy|volume=15|issue=5|pages=645–57|date=April 2014|pmid=24579850|doi=10.1517/14656566.2014.881800}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ClarkTal2014&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Sharma H, Tal R, Clark NA, Segars JH|title=Microbiota and pelvic inflammatory disease|journal=Seminars in Reproductive Medicine|volume=32|issue=1|pages=43–9|date=January 2014|pmid=24390920|pmc=4148456|doi=10.1055/s-0033-1361822}}&lt;/ref&gt; පොදු රෝග ලක්ෂණ අතර මාළු පිලී ගඳක් සහිත යෝනි ශ්‍රාවය අධිකව පිටවීම අයත් වේ.&lt;ref name=&quot;NIH2013S&quot; /&gt; සාමාන්‍යයෙන්  මෙම ශ්‍රාවය සුදු හෝ අළු පැහැයෙන් යුක්ත වේ.&lt;ref name=&quot;NIH2013S&quot; /&gt; මුත්‍රා කිරීමේදී දැවිල්ල ඇති විය හැක.&lt;ref name=&quot;NIH2013S&quot; /&gt; කැසීම ඇතිවීම සුලබ නොවේ.&lt;ref name=&quot;NIH2013S&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Don2014&quot; /&gt; සඇතැම් අවස්ථාවලදී කිසිදු රෝග ලක්ෂණයක් නොපෙන්වා තිබිය හැක.&lt;ref name=&quot;NIH2013S&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=What are the symptoms of bacterial vaginosis?|url=http://www.nichd.nih.gov/health/topics/bacterialvag/conditioninfo/Pages/symptoms.aspx|access-date=3 March 2015|date=2013-05-21|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402125344/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/bacterialvag/conditioninfo/Pages/symptoms.aspx|archive-date=2 April 2015}}&lt;/ref&gt; BV තත්ත්වය පැවතීම, [[ඒඩ්ස්|HIV/AIDS]] ඇතුළු [[ලිංගාශ්‍රිත රෝග|ලිංගිකව සම්ප්‍රේෂණය වන ආසාදන]] ගණනාවකින් ආසාදනය වීමේ අවදානම ආසන්න වශයෙන් දෙගුණ කරයි.&lt;ref name=&quot;Ken2013&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Kenyon C, Colebunders R, Crucitti T|title=The global epidemiology of bacterial vaginosis: a systematic review|journal=American Journal of Obstetrics and Gynecology|volume=209|issue=6|pages=505–23|date=December 2013|pmid=23659989|doi=10.1016/j.ajog.2013.05.006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bradshaw2015&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Bradshaw CS, Brotman RM|title=Making inroads into improving treatment of bacterial vaginosis - striving for long-term cure|journal=BMC Infectious Diseases|volume=15|issue=|pages=292|date=July 2015|pmid=26219949|pmc=4518586|doi=10.1186/s12879-015-1027-4}}&lt;/ref&gt; එසේම, ගර්භණී කාන්තාවන්ට නොමේරූ දරු උපත් සිදුවීමේ අවදානමද මෙමගින් වැඩි කරයි.&lt;ref name=&quot;Queenan2012&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|veditors=Queena JT, Spong CY, Lockwood CJ|title=Queenan's management of high-risk pregnancy : an evidence-based approach|url=https://archive.org/details/queenansmanageme0000unse_6thed|page=[https://archive.org/details/queenansmanageme0000unse_6thed/page/262 262]|date=2012|publisher=Wiley-Blackwell|location=Chichester, West Sussex|isbn=9780470655764|edition=6th}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=What are the treatments for bacterial vaginosis (BV)?|url=http://www.nichd.nih.gov/health/topics/bacterialvag/conditioninfo/Pages/treatments.aspx|publisher=National Institute of Child Health and Human Development|access-date=4 March 2015|date=2013-07-15|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402095211/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/bacterialvag/conditioninfo/Pages/treatments.aspx|archive-date=2 April 2015}}&lt;/ref&gt;

[[යෝනි මාර්ගය|යෝනි මාර්ගයේ]] ස්වභාවිකව ඇති වන බැක්ටීරියා වල අසමතුලිතතාවයක් නිසා BV තත්ත්වය ඇතිවේ.&lt;ref name=&quot;Bennett2015&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|last=Bennett|first=John|title=Mandell, Douglas, and Bennett's principles and practice of infectious diseases|publisher=Elsevier/Saunders|location=Philadelphia, PA|year=2015|isbn=9781455748013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NIH2013O&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Bacterial Vaginosis (BV): Condition Information|url=http://www.nichd.nih.gov/health/topics/bacterialvag/conditioninfo/Pages/default.aspx|publisher=National Institute of Child Health and Human Development|access-date=3 March 2015|date=2013-05-21|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402143838/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/bacterialvag/conditioninfo/Pages/default.aspx|archive-date=2 April 2015}}&lt;/ref&gt; බහුලවම පවතින බැක්ටීරියා වර්ගය වෙනස් වන අතර, පවතින මුළු බැක්ටීරියා සංඛ්‍යාව සිය ගුණයක සිට දහස් ගුණයකින් පමණ ඉහළ යයි.&lt;ref name=&quot;Don2014&quot; /&gt; සාමාන්‍යයෙන්, ලැක්ටොබැසිලයි (Lactobacilli) නොවන වෙනත් බැක්ටීරියා වර්ග වඩාත් සුලබ වේ.&lt;ref name=&quot;Nardis2013&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Nardis C, Mosca L, Mastromarino P|title=Vaginal microbiota and viral sexually transmitted diseases|journal=Annali di Igiene|volume=25|issue=5|pages=443–56|date=September–October 2013|pmid=24048183|doi=10.7416/ai.2013.1946}}&lt;/ref&gt; අවදානම් සාධක අතරට යෝනි මාර්ගය අභ්‍යන්තරය සේදීම,නව හෝ බහු ලිංගික සහකරුවන් සිටීම, [[ප්‍රතිජීවක|ප්‍රතිජීවක ඖෂධ භාවිතය]] සහ ගර්භාෂස්ථ උපකරණ භාවිතා කිරීම යනාදිය ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;NIH2013O&quot; /&gt; කෙසේ වෙතත්, එය ලිංගිකව සම්ප්‍රේෂණය වන ආසාදනයක් ලෙස නොසැලකේ.&lt;ref name=&quot;cdc.gov&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=https://www.cdc.gov/std/bv/stdfact-bacterial-vaginosis.htm|title=Bacterial Vaginosis – CDC Fact Sheet|date=March 11, 2014|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]]|access-date=2 Mar 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150228155141/http://www.cdc.gov/std/bv/stdfact-bacterial-vaginosis.htm|archive-date=28 February 2015}}&lt;/ref&gt; රෝග ලක්ෂණ මත පදනම්ව, සහ යෝනි ශ්‍රාවය පරීක්ෂා කිරීමෙන් රෝග විනිශ්චය කෙරේ. යෝනි ශ්‍රාවය පරීක්ෂා කිරීමෙන්, එහි pH අගය සාමාන්‍ය මට්ටමට වඩා ඉහළ මට්ටමක පැවතීම සහ විශාල බැක්ටීරියා ප්‍රමාණයක් පැවතීම මගින් මෙය තහවුරු කරගත හැකිය.&lt;ref name=&quot;Don2014&quot; /&gt; BV BV තත්ත්වය, බොහෝවිට යෝනි ඊස්ට් ආසාදනයක් හෝ ට්‍රයිකොමොනාස් ආසාදනයක් ලෙස වරදවා වටහා ගැනේ.&lt;ref name=&quot;Mash2006&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Mashburn J|title=Etiology, diagnosis, and management of vaginitis|journal=Journal of Midwifery &amp; Women's Health|volume=51|issue=6|pages=423–30|date=2006|pmid=17081932|doi=10.1016/j.jmwh.2006.07.005}}&lt;/ref&gt;

සාමාන්‍යයෙන් ප්‍රතිකාර කරනු ලබන්නේ ක්ලින්ඩාමයිසින් හෝ [[මෙට්‍රොනිඩසෝල්]] වැනි ප්‍රතිජීවක ඖෂධ සමඟිනි.&lt;ref name=&quot;Don2014&quot; /&gt; මෙම ඖෂධ [[ගර්භනීභාවය|ගර්භනී සමයේ]] දෙවන හෝ තුන්වන ත්‍රෛමාසික වලදී ද භාවිතා කළ හැක.&lt;ref name=&quot;Don2014&quot; /&gt; කෙසේ වෙතත්, ප්‍රතිකාර කිරීමෙන් පසු මෙම තත්ත්වය බොහෝ විට නැවත ඇති වේ.&lt;ref name=&quot;Don2014&quot; /&gt; ප්‍රෝබයොටික් භාවිතය මෙන්ම, පුරුෂ සහකරුට ක්ලින්ඩමයිසින් ක්‍රීම් සහ [[මෙට්‍රොනිඩසෝල්]] පෙති යන දෙකෙන්ම ප්‍රතිකාර කිරීමද, රෝගය නැවත ඇතිවීම වළක්වා ගැනීමට උපකාර විය හැක.&lt;ref name=&quot;Don2014&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Vod2025&quot;&gt;{{Cite journal|last=Vodstrcil|first=LA|last2=Plummer|first2=EL|last3=Fairley|first3=CK|last4=Hocking|first4=JS|last5=Law|first5=MG|last6=Petoumenos|first6=K|last7=Bateson|first7=D|last8=Murray|first8=GL|last9=Donovan|first9=B|last10=Chow|first10=EPF|last11=Chen|first11=MY|title=Male-Partner Treatment to Prevent Recurrence of Bacterial Vaginosis.|journal=The New England journal of medicine|date=6 March 2025|volume=392|issue=10|pages=947-957|doi=10.1056/NEJMoa2405404|pmid=40043236}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|last=Thomas|first=Betsy|title=#403 A Whiff of Prevention: Treating Male Partners to Reduce Bacterial Vaginosis Recurrence|url=https://cfpclearn.ca/tfp403/|website=CFPCLearn|access-date=10 December 2025|date=5 December 2025}}&lt;/ref&gt; ප්‍රෝබියොටික් හෝ ප්‍රතිජීවක ඖෂධ භාවිතය ගර්භණී සමයේ ප්‍රතිඵලවලට බලපාන්නේද යන්න පැහැදිලි නැත.&lt;ref name=&quot;Don2014&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|vauthors=Othman M, Neilson JP, Alfirevic Z|title=Probiotics for preventing preterm labour|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=1|pages=CD005941|date=January 2007|pmid=17253567|doi=10.1002/14651858.CD005941.pub2}}&lt;/ref&gt;

BV තත්ත්වය, ප්‍රජනක වයසේ කාන්තාවන් අතර බහුලව දක්නට ලැබෙන යෝනි ආසාදන තත්ත්වය වේ.&lt;ref name=&quot;NIH2013O&quot; /&gt; ඕනෑම අවස්ථාවක ආසාදනයට ලක් වූ කාන්තාවන්ගේ ප්‍රතිශතය 5% සහ 70% අතර වෙනස් වේ.&lt;ref name=&quot;Ken2013&quot; /&gt; BV තත්ත්වය [[අප්‍රිකාව|අප්‍රිකාවේ]] සමහර ප්‍රදේශවල බහුලව දක්නට ලැබෙන අතර [[ආසියාව|ආසියාවේ]] සහ [[යුරෝපය|යුරෝපයේ]] අවම වශයෙන් දක්නට ලැබේ.&lt;ref name=&quot;Ken2013&quot; /&gt; එක්සත් ජනපදයේ වයස අවුරුදු 14 ත් 49 ත් අතර කාන්තාවන්ගෙන් 30% ක් පමණ මෙම රෝගයට ගොදුරු වේ.&lt;ref name=&quot;CDC2010Stats&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Bacterial Vaginosis (BV) Statistics Prevalence|url=https://www.cdc.gov/std/bv/stats.htm|website=cdc.gov|access-date=3 March 2015|date=September 14, 2010|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150222155741/http://www.cdc.gov/std/bv/stats.htm|archive-date=22 February 2015}}&lt;/ref&gt; රටක් තුළ [[ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්]] අතර අනුපාත සැලකිය යුතු ලෙස වෙනස් වේ.&lt;ref name=&quot;Ken2013&quot; /&gt; වාර්තාගත ඉතිහාසයේ වැඩි කාලයක් පුරා BV තත්ත්වය වැනි රෝග ලක්ෂණ විස්තර කර ඇතත්, පැහැදිලිව ලේඛනගත කරන ලද පළමු අවස්ථාව 1894 දී සිදු විය.&lt;ref name=&quot;History1997&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|last=Borchardt|first=Kenneth A.|title=Sexually transmitted diseases : epidemiology, pathology, diagnosis, and treatment|date=1997|publisher=CRC Press|location=Boca Raton [u.a.]|isbn=9780849394768|pages=4|url=https://books.google.com/books?id=k 9sjs-n0nIC&amp;pg=PA4|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910182050/https://books.google.com/books?id=k 9sjs-n0nIC&amp;pg=PA4|archive-date=10 September 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

== මූලාශ්‍ර ==
&lt;references /&gt;
[[Category:කාන්තා රෝග]]
[[Category:සෞඛ්‍යය]]</text>
      <sha1>2evg5kpkhl4z4bfeu4oum7zckbbrwcw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කන්කසන්තුරේ තිස්ස විහාරය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197935</id>
    <revision>
      <id>803635</id>
      <timestamp>2026-11-05T12:04:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KSLwiki24</username>
        <id>70498</id>
      </contributor>
      <comment>'තිස්ස විහාරය කන්කසන්තුරේ' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</comment>
      <origin>803635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="4khn525z6pwiijbdzwe4j94dgchopal" xml:space="preserve">තිස්ස විහාරය කන්කසන්තුරේ</text>
      <sha1>4khn525z6pwiijbdzwe4j94dgchopal</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>චනා ජනයා</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197941</id>
    <revision>
      <id>803710</id>
      <timestamp>2026-11-06T05:25:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>WrdSrchSi</username>
        <id>55524</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1355082338|Chaná people]]&quot;</comment>
      <origin>803710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2664" sha1="25fwmnzxsspt6nk2optggsvieakvhbx" xml:space="preserve">[[File:El_Chana_detail.JPG|thumb| මොන්තෙවිදෙයෝවෙහි ගොඩනැඟිල්ලක චනාවකු ගේ කලාත්මක නිරූපණය.]]
'''චනා''' (ස්වයං නාමය?: ''චඤා'' හෝ ''යඤා'' ) යනු [[ආර්ජන්ටිනාව|ආර්ජන්ටිනාවේ]] හා [[උරුගුවේ|උරුගුවේහි]] විසූ ස්වදේශීය ජාතීන්ගෙන් එකකි. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=[[Renzo Pi Hugarte]] |title=Aboriginal blood in Uruguay |url=http://www.raicesuruguay.com/raices/sangre_indigena.html |access-date=2 February 2015 |publisher=Raíces Uruguay}} {{In lang|es}}&lt;/ref&gt; [[බ්ලාස් විල්ෆ්‍රේදෝ ඔමාර් හයිමේ]] නම් අයකු විසින් පමණක් මතකයේ තබාගෙන තිබුණු [[චනා භාෂාව|චනා බස]] (''ලන්තේක් යඤා'')  ඔවුන් ගේ මව් බස යි.

පෙර ඔවුන් ගේ [[සංස්කෘතිය|හැදියාව]] අර්ධ-එඬේර විය. යුරෝපීයයන් ගේ පැමිණීමෙනුත් ගව පාලනය හඳුන්වා දීමෙනුත් පසු, ඔවුහු ඇඳුම් සඳහා සත්ත්ව හම් භාවිත කිරීමට පටන් ගත් හ. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Chanás |url=http://www.escueladigital.com.uy/historia/precolonial/indigenas.htm#chanas |access-date=2 February 2015 |publisher=Escuela Digital}} {{In lang|es}}&lt;/ref&gt;

== උරුමය ==
‘කෆේ එල් චනා’  නම් හොඳින්-දන්නා දේශීය කෝපි වෙළෙඳ නාමයක ඔවුන් ගේ නම රැකිණි. [[මොන්තෙවිදෙයෝ|මොන්තෙවිදෙයෝහි]] (කොර්දෝන්) වීදියක් ‘චනා’ යන නම දරයි.

== මෙයද බලන්න ==

* චානා භාෂාව
* චානා මිථ්‍යා කථා
[[ප්‍රවර්ගය:Articles using infobox ethnic group with image parameters]]
[[ප්‍රවර්ගය:&quot;ආශ්‍රිත මිනිස් ජාතීන්&quot; සඳහා තහවුරු කිරීමක් අවශ්‍ය]]
[[ප්‍රවර්ගය:Short description is different from Wikidata]]
[[ප්‍රවර්ගය:කෙටි විස්තරයක් සහිත ලිපි]]</text>
      <sha1>25fwmnzxsspt6nk2optggsvieakvhbx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>බ්ලාස් විල්ෆ්‍රේදෝ ඔමාර් හයිමේ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197942</id>
    <revision>
      <id>803711</id>
      <timestamp>2026-11-06T06:03:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>WrdSrchSi</username>
        <id>55524</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1383361636|Blas Wilfredo Omar Jaime]]&quot;</comment>
      <origin>803711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5258" sha1="ah6f2lqrfedjven6odek1cdfdb3w269" xml:space="preserve">
[[File:Blas_Wilfredo_Omar_Jaime_en_Montevideo.jpg|thumb| බ්ලාස් හයිමේ 2019 දී [[මොන්ටෙවීඩියෝ|මොන්තෙවිදෙයෝහි]] දී]]
'''බ්ලාස් විල්ෆ්‍රේදෝ ඔමාර් හයිමේ''' ( {{Langx|mis|Agó Acoé Inó|label=[[Chaná language|Chaná]]}}, ‘හිමිකරුවකු නැති බල්ලා’; 1934 පෙබරවාරි 2 – 2026 සැප්තැම්බර් 17) ආර්ජන්ටිනාවේ කතා කැරුණු, [[චරූවාන් භාෂා පවුල|චරූවාන් භාෂා පවුලට]] අයත් [[චනා බස]] බිණූ අන්තිමයා විය. ‘තතෝ ඔයෙන්දේන්’ හෙවත් ‘පූර්වජ මතකයන්හි භාරකරු’ ලෙස හේ හැඳින්විණි.

බ්ලාස් තම කාන්තා මුතුමිත්තන් ගෙන් උගත් මෙ බස, භාෂා විද්‍යාඥ [[හෝසේ පේද්‍රෝ බියේගාස් බාරෝස්]] විසින් බ්ලාස් අතුරුදැක්මකට — සම්මුඛ සාකච්ඡාවකට — ලක් කිරීමට පෙර, වඳ වී ගිය එකක් ලෙස සැලකිණි. දෙ දෙනා එක් වී එන්ත්‍රේ රීයෝස් පළාත් රජයේ නිල සන්නිවේදන දෙපාර්තමේන්තුව විසින් පළ කෙරුණු ‘''ලා ලෙන්ගුවා චනා: පත්‍රිමෝනියෝ කුල්තුරාල් දෙ එන්ත්‍රේ රීයෝස්''’ — ‘''චනා බස: එන්ත්‍රේ රීයෝස්හි සංස්කෘතික උරුමය’'' — නම් පොත ලියූ හ. පළාතේ සංස්කෘතික උරුමයට සහය වනුව ‘ලන්තේක්’ (චනා බස) වෙත ගෞරවයක් වශයෙන් දෙපාර්තමේන්තුව පොත පළ කළේ ය. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=La misión del último hablante chaná {{!}} Cómo se recuperó una lengua originaria de América gracias al encuentro entre un jubilado y un lingüista |url=https://www.pagina12.com.ar/64865-la-mision-del-ultimo-hablante-chana |access-date=2019-01-02 |website=PAGINA12.com.ar |language=es}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=2012-11-18 |title=Un chaná que habla su idioma - 26.03.2005 - lanacion.com |url=http://www.lanacion.com.ar/689936-un-chana-que-habla-su-idioma |archive-url=https://web.archive.org/web/20121118063515/http://www.lanacion.com.ar/689936-un-chana-que-habla-su-idioma |archive-date=2012-11-18 |access-date=2024-01-15}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=2017-07-15 |title=El último chaná busca recuperar su historia |url=https://www.elpais.com.uy/informacion/el-ultimo-chana-busca-recuperar-su-historia |access-date=2024-01-15 |website=EL PAIS |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Da Rosa|first=Juan Justino|date=2013|title=Historiografía lingüística del Río de la Plata: las lenguas indígenas de la Banda Oriental|journal=Boletín de filología|language=es|volume=48|issue=2|pages=131–171|doi=10.4067/S0718-93032013000200007|issn=0718-9303|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Jaime |first=Blas W. Omar |url=https://etnolinguistica.wdfiles.com/local--files/biblio%3Ajaime-viegas-2013-lengua/Jaime%26ViegasBarros_2013_LaLenguaChana.pdf |title=La lengua chaná: patrimonio cultural de Entre Ríos |last2=Viegas Barros |first2=José Pedro |date=2013 |publisher=Ministerio de Cultura y Comunicación, Gobierno de Entre Ríos |isbn=978-950-686-039-4 |edition=1st |location=Entre Ríos, Paraná, ER, República Argentina}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=El diccionario de chaná ya es patrimonio de los entrerrianos |url=http://www.lavoz901.com.ar/despachos.asp?cod_des=194646 |website=Radio La Voz}}&lt;/ref&gt;

හයිමේ 2026 සැප්තැම්බර් 17 වන දා, අනූ දෙ හැවිරිදි වියේ දී [[එන්ට්‍රේ රියෝස්|එන්ත්‍රේ රීයෝස්හි]] [[පරානා|පරානාහි]] සිය නිවෙසේ දී මළේ ය. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Murió Blas Jaime, el último chaná parlante |url=https://www.unoentrerios.com.ar/la-provincia/murio-blas-jaime-el-ultimo-chana-parlante-n10281749.html |access-date=2026-10-15 |website=Uno Entre Rios}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.elonce.com/sociedad/murio-blas-jaime-el-ultimo-chana-parlante-la-historia-del-hombre-que-salvo-una-lengua-del-silencio.htm|title=Murió Blas Jaime, el último chaná parlante: la historia del hombre que salvó una lengua del silencio|date=17 September 2026|work=[[ELONCE]]}}&lt;/ref&gt; .
[[ප්‍රවර්ගය:1934 උපත්]]
[[ප්‍රවර්ගය:Articles with hCards]]</text>
      <sha1>ah6f2lqrfedjven6odek1cdfdb3w269</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>803712</id>
      <parentid>803711</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T06:09:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>WrdSrchSi</username>
        <id>55524</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Added ==මුලාශ්‍ර==</comment>
      <origin>803712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5298" sha1="3eig61m343cqmeyylq6j6ztyt8ch1vi" xml:space="preserve">
[[File:Blas_Wilfredo_Omar_Jaime_en_Montevideo.jpg|thumb| බ්ලාස් හයිමේ 2019 දී [[මොන්ටෙවීඩියෝ|මොන්තෙවිදෙයෝහි]] දී]]
'''බ්ලාස් විල්ෆ්‍රේදෝ ඔමාර් හයිමේ''' ( {{Langx|mis|Agó Acoé Inó|label=[[Chaná language|Chaná]]}}, ‘හිමිකරුවකු නැති බල්ලා’; 1934 පෙබරවාරි 2 – 2026 සැප්තැම්බර් 17) ආර්ජන්ටිනාවේ කතා කැරුණු, [[චරූවාන් භාෂා පවුල|චරූවාන් භාෂා පවුලට]] අයත් [[චනා බස]] බිණූ අන්තිමයා විය. ‘තතෝ ඔයෙන්දේන්’ හෙවත් ‘පූර්වජ මතකයන්හි භාරකරු’ ලෙස හේ හැඳින්විණි.

බ්ලාස් තම කාන්තා මුතුමිත්තන් ගෙන් උගත් මෙ බස, භාෂා විද්‍යාඥ [[හෝසේ පේද්‍රෝ බියේගාස් බාරෝස්]] විසින් බ්ලාස් අතුරුදැක්මකට — සම්මුඛ සාකච්ඡාවකට — ලක් කිරීමට පෙර, වඳ වී ගිය එකක් ලෙස සැලකිණි. දෙ දෙනා එක් වී එන්ත්‍රේ රීයෝස් පළාත් රජයේ නිල සන්නිවේදන දෙපාර්තමේන්තුව විසින් පළ කෙරුණු ‘''ලා ලෙන්ගුවා චනා: පත්‍රිමෝනියෝ කුල්තුරාල් දෙ එන්ත්‍රේ රීයෝස්''’ — ‘''චනා බස: එන්ත්‍රේ රීයෝස්හි සංස්කෘතික උරුමය’'' — නම් පොත ලියූ හ. පළාතේ සංස්කෘතික උරුමයට සහය වනුව ‘ලන්තේක්’ (චනා බස) වෙත ගෞරවයක් වශයෙන් දෙපාර්තමේන්තුව පොත පළ කළේ ය. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=La misión del último hablante chaná {{!}} Cómo se recuperó una lengua originaria de América gracias al encuentro entre un jubilado y un lingüista |url=https://www.pagina12.com.ar/64865-la-mision-del-ultimo-hablante-chana |access-date=2019-01-02 |website=PAGINA12.com.ar |language=es}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=2012-11-18 |title=Un chaná que habla su idioma - 26.03.2005 - lanacion.com |url=http://www.lanacion.com.ar/689936-un-chana-que-habla-su-idioma |archive-url=https://web.archive.org/web/20121118063515/http://www.lanacion.com.ar/689936-un-chana-que-habla-su-idioma |archive-date=2012-11-18 |access-date=2024-01-15}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=2017-07-15 |title=El último chaná busca recuperar su historia |url=https://www.elpais.com.uy/informacion/el-ultimo-chana-busca-recuperar-su-historia |access-date=2024-01-15 |website=EL PAIS |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Da Rosa|first=Juan Justino|date=2013|title=Historiografía lingüística del Río de la Plata: las lenguas indígenas de la Banda Oriental|journal=Boletín de filología|language=es|volume=48|issue=2|pages=131–171|doi=10.4067/S0718-93032013000200007|issn=0718-9303|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Jaime |first=Blas W. Omar |url=https://etnolinguistica.wdfiles.com/local--files/biblio%3Ajaime-viegas-2013-lengua/Jaime%26ViegasBarros_2013_LaLenguaChana.pdf |title=La lengua chaná: patrimonio cultural de Entre Ríos |last2=Viegas Barros |first2=José Pedro |date=2013 |publisher=Ministerio de Cultura y Comunicación, Gobierno de Entre Ríos |isbn=978-950-686-039-4 |edition=1st |location=Entre Ríos, Paraná, ER, República Argentina}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=El diccionario de chaná ya es patrimonio de los entrerrianos |url=http://www.lavoz901.com.ar/despachos.asp?cod_des=194646 |website=Radio La Voz}}&lt;/ref&gt;

හයිමේ 2026 සැප්තැම්බර් 17 වන දා, අනූ දෙ හැවිරිදි වියේ දී [[එන්ත්‍රේ රීයෝස්|එන්ත්‍රේ රීයෝස්හි]] [[පරානා|පරානාහි]] සිය නිවෙසේ දී මළේ ය. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Murió Blas Jaime, el último chaná parlante |url=https://www.unoentrerios.com.ar/la-provincia/murio-blas-jaime-el-ultimo-chana-parlante-n10281749.html |access-date=2026-10-15 |website=Uno Entre Rios}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.elonce.com/sociedad/murio-blas-jaime-el-ultimo-chana-parlante-la-historia-del-hombre-que-salvo-una-lengua-del-silencio.htm|title=Murió Blas Jaime, el último chaná parlante: la historia del hombre que salvó una lengua del silencio|date=17 September 2026|work=[[ELONCE]]}}&lt;/ref&gt;

==මුලාශ්‍ර==
{{reflist}}
[[ප්‍රවර්ගය:1934 උපත්]]
[[ප්‍රවර්ගය:Articles with hCards]]</text>
      <sha1>3eig61m343cqmeyylq6j6ztyt8ch1vi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>නිත්‍යා රාමන්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197943</id>
    <revision>
      <id>803714</id>
      <timestamp>2026-11-06T06:15:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ep347</username>
        <id>4006</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1384017564|Nithya Raman]]&quot;</comment>
      <origin>803714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1069" sha1="9qpqe7hyuq9dnxou7cihwfq6jb3uwlh" xml:space="preserve">
{{තොරතුරුකොටුව තනතුරුධාරි|name=Nithya Raman|image=Nithya Raman, 2022.jpg|caption=Official portrait, 2022|office=[[Mayor of Los Angeles|Mayor-elect of Los Angeles]]|term_start=December 14, 2026|term_end=|predecessor=[[Karen Bass]]|succeeding=[[Karen Bass]]|successor=|office1=Member of the [[Los Angeles City Council]]&lt;br /&gt;from the [[Los Angeles's 4th City Council district|4th]] district|term_start1=December 14, 2020|term_end1=|predecessor1=[[David Ryu]]|successor1=|birth_date={{birth date and age|1981|7|28}}|birth_place=[[Keralam]], India|death_date=|death_place=|party=[[Democratic Party (United States)|Democratic]]|spouse=[[Vali Chandrasekaran]]|children=2|education=[[Harvard University]] ([[Bachelor of Arts|BA]])&lt;br /&gt;[[Massachusetts Institute of Technology]] ([[Master of City Planning|MCP]])|signature=Nithya Raman signature.svg|website={{url|https://www.nithyaforthecity.com/|Campaign website}}}}
[[ප්‍රවර්ගය:ජීවමාන ජනයා]]
[[ප්‍රවර්ගය:1981 උපත්]]</text>
      <sha1>9qpqe7hyuq9dnxou7cihwfq6jb3uwlh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>803716</id>
      <parentid>803714</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T06:34:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ep347</username>
        <id>4006</id>
      </contributor>
      <origin>803716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1625" sha1="huxs6moh3ppjwkpv0vjl9hr14tyxjjr" xml:space="preserve">{{Short description|ලොස් ඇන්ජලීස් හි තේරී පත් වූ නගරාධිපතිනිය}}
{{තොරතුරුකොටුව තනතුරුධාරි
|name= නිත්‍යා රාමන්&lt;br&gt;Nithya Raman
|image= Nithya Raman, 2022.jpg
|caption= නිල ඡායාරූපය, 2022
|office1= [[ලොස් ඇන්ජලීස්]] හි තේරී පත් වූ නගරාධිපතිනිය
|term_start1= 14 දෙසැම්බර් 2026
|term_end1=
|predecessor1= [[කැරන් බෑස්]]
|office2= ලොස් ඇන්ජලීස් හි 4 වන දිස්ත්‍රික්කයේ&lt;br&gt;නගර සභා මන්ත්‍රී
|term_start2= 14 දෙසැම්බර් 2020
|term_end2= 14 දෙසැම්බර් 2026
|predecessor2= [[ඩේවිඩ් රියූ]]
|successor2=
|birth_date={{birth date and age|1981|7|28|df=y}}
|birth_place=[[කේරළය]], [[ඉන්දියාව]]
|death_date=
|death_place=
|party=[[ඩිමොක්‍රටික් පක්ෂය (එක්සත් ජනපදය)|ඩිමොක්‍රටික් පක්ෂය]]|spouse=[[වලි චන්ද්‍රසේකරන්]]|children=2|education=[[Harvard University]] ([[Bachelor of Arts|BA]])&lt;br /&gt;[[Massachusetts Institute of Technology]] ([[Master of City Planning|MCP]])|signature=Nithya Raman signature.svg|website={{url|https://www.nithyaforthecity.com/|Campaign website}}}}
[[ප්‍රවර්ගය:ජීවමාන ජනයා]]
[[ප්‍රවර්ගය:1981 උපත්]]</text>
      <sha1>huxs6moh3ppjwkpv0vjl9hr14tyxjjr</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>