ආඝාතය

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="si">
  <siteinfo>
    <sitename>විකිපීඩියා</sitename>
    <dbname>siwiki</dbname>
    <base>https://si.wikipedia.org/wiki/%E0%B6%B8%E0%B7%94%E0%B6%BD%E0%B7%8A_%E0%B6%B4%E0%B7%92%E0%B6%A7%E0%B7%94%E0%B7%80</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.3</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">මාධ්‍යය</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">විශේෂ</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">පරිශීලක</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">පරිශීලක සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">විකිපීඩියා</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">විකිපීඩියා සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ගොනුව</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ගොනුව සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">මාධ්‍යවිකි</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">මාධ්‍යවිකි සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">සැකිල්ල</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">සැකිලි සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">උදවු</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">උදවු සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ප්‍රවර්ගය</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ද්වාරය</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ද්වාරය සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="126" case="first-letter">MOS</namespace>
      <namespace key="127" case="first-letter">MOS talk</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ආඝාතය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9587</id>
    <revision>
      <id>805068</id>
      <parentid>800341</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T02:30:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dr Priya Sammani</username>
        <id>82014</id>
      </contributor>
      <comment>/* ප්‍රතිකාර සහ කළමනාකරණය */ ආඝාතය (Stroke (Cerebrovascular Accident)) පිළිබඳ සායනික සහ විශ්වකෝෂ තොරතුරු යාවත්කාලීන කිරීම</comment>
      <origin>805068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4005" sha1="1pmwwmtpkkrz4ewddh4i6jhs9fo0wbf" xml:space="preserve">'''ආඝාතය''' ({{lang-en|Stroke / Cerebrovascular Accident - CVA}}) යනු මොළයේ කොටසකට ලැබෙන රුධිර සැපයුම හදිසියේ අවහිර වීම (Ischemic stroke) හෝ මොළය තුළ රුධිර වහනයක් සිදුවීම (Hemorrhagic stroke) හේතුවෙන් මොළයේ සෛලවලට හානි සිදුවන හදිසි වෛද්‍ය තත්ත්වයකි.

== රෝග ලක්ෂණ ==
* මුහුණේ එක් පැත්තක් කඩා වැටීම හෝ හිරිවැටීම (Facial drooping)
* එක් අතක් හෝ පාදයක් ඔසවා තබා ගැනීමට නොහැකි වීම සහ දුර්වලතාවය (Arm/leg weakness)
* කතා කිරීමේ අපහසුතාව හෝ වචන පැටලීම (Slurred speech / Dysarthria)
* හදිසි පෙනීමේ වෙනස්කම්, කරකැවිල්ල සහ සමබරතාවය ගිලිහී යාම

== හේතු සහ අවදානම් සාධක ==
රුධිර කැටියක් මගින් මොළයේ ධමනියක් අවහිර වීම (Thrombotic or Embolic Ischemic Stroke - 85% පමණ) හෝ පාලනය නොකළ අධිරුධිර පීඩනය සහ රුධිර නාල බිත්ති දුර්වල වීම (Aneurysm) නිසා මොළය තුළට ලේ ගැලීම (Intracerebral / Subarachnoid hemorrhage) ප්‍රධාන හේතු වේ.

== රෝග විනිශ්චය ==
හදිසි සායනික ස්නායු පරීක්ෂාව (FAST පරීක්ෂාව) සහ හිසෙහි CT ස්කෑන් පරීක්ෂණය (Non-contrast Head CT) හෝ MRI පරීක්ෂණය මගින් රුධිර කැටි අවහිරතාවයක් ද නැතහොත් රුධිර වහනයක් ද යන්න ක්ෂණිකව වෙන්කර හඳුනා ගැනේ.

== ප්‍රතිකාර සහ කළමනාකරණය ==
රුධිර කැටි අවහිරතාවයකදී රෝග ලක්ෂණ මතුවී පැය 4.5ක් ඇතුළත රුධිර කැටි දියකරන ඖෂධ (Intravenous Thrombolysis - Alteplase/Tenecteplase) හෝ Mechanical Thrombectomy මගින් ප්‍රතිකාර කෙරේ. දිගුකාලීනව භෞත චිකිත්සාව (Physiotherapy), රුධිර පීඩනය පාලනය සහ ප්‍රති-පට්ටිකා ඖෂධ (Antiplatelets) ලබා දෙනු ලැබේ.&lt;ref name=&quot;who_stroke&quot;&gt;{{cite web |title=Stroke, Cerebrovascular accident |url=https://www.who.int/topics/cerebrovascular_accident/en/ |publisher=World Health Organization (WHO) |access-date=2026-11-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;statpearls_stroke&quot;&gt;{{cite book |last1=Kuriakose |first1=D. |last2=Xiao |first2=Z. |title=Pathophysiology and Treatment of Stroke: Present Status and Future Perspectives |journal=International Journal of Molecular Sciences |year=2020 |pmid=33066188 |publisher=NCBI / PubMed}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nirogi_clinical&quot;&gt;{{cite web |url=https://nirogilanka.com/diabetes-stroke/ |title=ආඝාතය (Stroke / අංශභාගය): හදිසි රෝග ලක්ෂණ, හේතු සහ වෛද්‍ය ප්‍රතිකාර |author=වෛද්‍ය ප්‍රියා සම්මානි (MBBS, PG Dip. in Family Medicine) |website=Nirogi Lanka |publisher=Nirogi Lanka Medical Portal |language=si}}&lt;/ref&gt;

== මූලාශ්‍ර ==
{{Reflist}}

[[ප්‍රවර්ගය:වෛද්‍ය විද්‍යාව]]
[[ප්‍රවර්ගය:ස්නායු රෝග]]
[[ප්‍රවර්ගය:රෝග]]</text>
      <sha1>1pmwwmtpkkrz4ewddh4i6jhs9fo0wbf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ද්විමය සංඛ්‍යා පද්ධතිය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19903</id>
    <revision>
      <id>805113</id>
      <parentid>288556</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T11:33:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/175.157.218.228|175.157.218.228]] ([[User talk:175.157.218.228|සාකච්ඡාව]]) ගේ සංස්කරණයන්  [[User:Legobot|Legobot]] ගේ අවසන් අනුවාදය වෙත ප්‍රතිවර්තනය කෙරිණි</comment>
      <origin>250289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5576" sha1="ecvspc0vcj5nrpqqctkrur2m41sol9m" xml:space="preserve">'''ද්විමය සංඛ්‍යා''' පාදය 2 වූ සංඛ්‍යා පද්ධතියයි. එය 0 හා 1 යන සංකේත 2 පමණක් යොදා‍ ගෙන සංඛ්‍යාත්මක අගයක් ප්‍රකාශ කරන සංඛ්‍යා පද්ධතියකි. විශේෂයෙන්ම 2 පාදයේ සංඛ්‍යා පද්ධතිය මූලාංකය  2 වූ ස්ථානී‍ය කේතකයකි. [[තාර්කික ද්වාර]] (Logical gates) ආශ්‍රිතව සංඛ්‍යාත්මක ඉලෙක්ට්‍රොනික් පරිපත නිපදවීමට උපකාරී වේ. වර්ථමාන පරිගණක සඳහාද ද්විමය සංඛ්‍යා පද්ධතීන් උපකාරී වේ.


{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; align=&quot;right&quot;
|-
! දශමය සංඛ්‍යා ආකාරයෙන්
! ද්විමය සංඛ්‍යා ආකාරයෙන්
|-
| 0
|align=&quot;right&quot;| 0
|-
| 1
|align=&quot;right&quot;| 1
|-
| 2
|align=&quot;right&quot;| 10
|-
| 3
|align=&quot;right&quot;| 11
|-
| 4
|align=&quot;right&quot;| 100
|-
| 5
|align=&quot;right&quot;| 101
|-
| 6
|align=&quot;right&quot;| 110
|-
| 7
|align=&quot;right&quot;| 111
|-
| 8
|align=&quot;right&quot;| 1000
|-
| 9
|align=&quot;right&quot;| 1001
|-
| 10
|align=&quot;right&quot;| 1010
|-
| 11
|align=&quot;right&quot;| 1011
|-
| 12
|align=&quot;right&quot;| 1100
|-
| 13
|align=&quot;right&quot;| 1101
|-
| 14
|align=&quot;right&quot;| 1110
|-
| 15
|align=&quot;right&quot;| 1111
|-
| 16
|align=&quot;right&quot;| 10000
|}

== ද්විමය සංඛ්‍යා-ඉතිහාසය == 

ද්විමය සංඛ්‍යාවක් ඕනෑම ද්විමය සංඛාතය අනුක්‍රමයක් මගින් නිරූපණය කළ හැක. එය අන්‍යොන්‍ය ඛනිෂ්කාර තත්ත්ව කයෙන්ත්රය මගින් ඉදිරිපත් කල හැක. පහත සංකේත අනුකුමනය මගින් 667 ද්විමය සංඛ්‍යාමය අගය නිරූපණය කළ හැක.


ද්විමය ඔරලෝසුව හි LED මගින් ද්විමය අගයක් ප්‍රකාශ කෙරේ. මෙම ඔරලෝසුවේ එක් එක් කිරිමේ ඇති LED මගින් ද්විමය කේත දශමය සංඛන මගින් ආවේණික පෘෂ්ටික වේලාව පෙන්වයි. 

එක් එක් අවස්ථාවේ නිරූපණය වන සංඛ්‍යා අගය එක් එක් සංකේතය මගින් පවරණ ලද අගයට පරායන්ත වේ. පරිගණකයේ දී සංඛ්යාමය අලයන් විවිධ විභවයන් අන්තර දෙකක් මගින් නිරෑපනය කෙරේ. මෙහිදි චුම්බකතැටි හෝ චුම්බක ධ්රැව භාවිතා වේ. &quot;ධන&quot; &quot;ඔව්&quot; හෝ  ON යන තත්ත්වය සංඛයාමය අගය වන 1 ට සමාන නොවේ.  

අරාබි සංඛ්යා භාවිතා කරමින් චාරිත්රානුකූලය සංඛ්යා නිරැපනය කිරිමේදි ද්විමය සංඛ්ය පොදු වශයෙන් 0 සහ 1 සංකේත යොදා ගනිමින් ලියනු ලැබේ. ද්විමය සංඛ්යා ලිවිමේදී එකසේ පාදමය හෝ මුල සංඛ්යාමය ලිවිමේදි යටිකුරැ උපසර්ගය හෝ ප්රත්යය යොදා ගනී. පහත සදහන් අංකයන් කුලය වේ.
100101 (ද්විමය ආකෘති සවිස්තර වගන්තිය)
1001016 (ප්රත්යයන් අන්තරගත ද්විමය ආකෘතිය)
100101B (ප්රත්යයන් අන්තර්ගත දිවිමය ආකෘතිය)
bin 100101 (උපසර්ගය අන්තර්ගත ද්විමය ආකෘතිය)
% 100101 (ප්රත්යයන් අන්තර්ගතය ද්විමය ආකෘතිය)
0b100101 (ප්රත්යයන් අන්තර්ගත ද්විමය ආකෘතිය ප්රක්රමන භාෂාවේ පොදු යෙදේ)

දයක සංඛ්යාවල අනිකුත් සංඛ්යා වෙන් කොට  හදුනා ගැනීම සාමාන්ය ද්විමය සංඛ්යා කියවිමේදි අංකයෙන් අංකයට කියනු ලැබේ. උදාහරණයක් වශයෙන් ද්විමය සංඛ්යාවන් වන 100 සියය කියනු වෙනුවට එක බිංදුව ලෙස උච්චාරණය කරනු ලැබේ. එමගින් ද්විමය ස්වභාවය පැහැදිලි වන අතර සංශෝධනය කිරිමේ කාර්ය වේ. ද්විමය සංඛ්යා 100 දශක සංඛ්යා 4 ට සමාන වන අතර එය සියය ලෙස සදහන් කිරිමට ව්යාකුල සංඛ්යාත්මක වැරදි සහගත වේ.  

== සටහන් ==


{|
[[ප්‍රවර්ගය:ගණිතය]]</text>
      <sha1>ecvspc0vcj5nrpqqctkrur2m41sol9m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>805114</id>
      <parentid>805113</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T11:35:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <origin>805114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5596" sha1="72fu0umeluydhj61nvo8wza3omio9wu" xml:space="preserve">{{Numeral systems}}
'''ද්විමය සංඛ්‍යා''' පාදය 2 වූ සංඛ්‍යා පද්ධතියයි. එය 0 හා 1 යන සංකේත 2 පමණක් යොදා‍ ගෙන සංඛ්‍යාත්මක අගයක් ප්‍රකාශ කරන සංඛ්‍යා පද්ධතියකි. විශේෂයෙන්ම 2 පාදයේ සංඛ්‍යා පද්ධතිය මූලාංකය  2 වූ ස්ථානී‍ය කේතකයකි. [[තාර්කික ද්වාර]] (Logical gates) ආශ්‍රිතව සංඛ්‍යාත්මක ඉලෙක්ට්‍රොනික් පරිපත නිපදවීමට උපකාරී වේ. වර්ථමාන පරිගණක සඳහාද ද්විමය සංඛ්‍යා පද්ධතීන් උපකාරී වේ.


{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; align=&quot;right&quot;
|-
! දශමය සංඛ්‍යා ආකාරයෙන්
! ද්විමය සංඛ්‍යා ආකාරයෙන්
|-
| 0
|align=&quot;right&quot;| 0
|-
| 1
|align=&quot;right&quot;| 1
|-
| 2
|align=&quot;right&quot;| 10
|-
| 3
|align=&quot;right&quot;| 11
|-
| 4
|align=&quot;right&quot;| 100
|-
| 5
|align=&quot;right&quot;| 101
|-
| 6
|align=&quot;right&quot;| 110
|-
| 7
|align=&quot;right&quot;| 111
|-
| 8
|align=&quot;right&quot;| 1000
|-
| 9
|align=&quot;right&quot;| 1001
|-
| 10
|align=&quot;right&quot;| 1010
|-
| 11
|align=&quot;right&quot;| 1011
|-
| 12
|align=&quot;right&quot;| 1100
|-
| 13
|align=&quot;right&quot;| 1101
|-
| 14
|align=&quot;right&quot;| 1110
|-
| 15
|align=&quot;right&quot;| 1111
|-
| 16
|align=&quot;right&quot;| 10000
|}

== ද්විමය සංඛ්‍යා-ඉතිහාසය == 

ද්විමය සංඛ්‍යාවක් ඕනෑම ද්විමය සංඛාතය අනුක්‍රමයක් මගින් නිරූපණය කළ හැක. එය අන්‍යොන්‍ය ඛනිෂ්කාර තත්ත්ව කයෙන්ත්රය මගින් ඉදිරිපත් කල හැක. පහත සංකේත අනුකුමනය මගින් 667 ද්විමය සංඛ්‍යාමය අගය නිරූපණය කළ හැක.


ද්විමය ඔරලෝසුව හි LED මගින් ද්විමය අගයක් ප්‍රකාශ කෙරේ. මෙම ඔරලෝසුවේ එක් එක් කිරිමේ ඇති LED මගින් ද්විමය කේත දශමය සංඛන මගින් ආවේණික පෘෂ්ටික වේලාව පෙන්වයි. 

එක් එක් අවස්ථාවේ නිරූපණය වන සංඛ්‍යා අගය එක් එක් සංකේතය මගින් පවරණ ලද අගයට පරායන්ත වේ. පරිගණකයේ දී සංඛ්යාමය අලයන් විවිධ විභවයන් අන්තර දෙකක් මගින් නිරෑපනය කෙරේ. මෙහිදි චුම්බකතැටි හෝ චුම්බක ධ්රැව භාවිතා වේ. &quot;ධන&quot; &quot;ඔව්&quot; හෝ  ON යන තත්ත්වය සංඛයාමය අගය වන 1 ට සමාන නොවේ.  

අරාබි සංඛ්යා භාවිතා කරමින් චාරිත්රානුකූලය සංඛ්යා නිරැපනය කිරිමේදි ද්විමය සංඛ්ය පොදු වශයෙන් 0 සහ 1 සංකේත යොදා ගනිමින් ලියනු ලැබේ. ද්විමය සංඛ්යා ලිවිමේදී එකසේ පාදමය හෝ මුල සංඛ්යාමය ලිවිමේදි යටිකුරැ උපසර්ගය හෝ ප්රත්යය යොදා ගනී. පහත සදහන් අංකයන් කුලය වේ.
100101 (ද්විමය ආකෘති සවිස්තර වගන්තිය)
1001016 (ප්රත්යයන් අන්තරගත ද්විමය ආකෘතිය)
100101B (ප්රත්යයන් අන්තර්ගත දිවිමය ආකෘතිය)
bin 100101 (උපසර්ගය අන්තර්ගත ද්විමය ආකෘතිය)
% 100101 (ප්රත්යයන් අන්තර්ගතය ද්විමය ආකෘතිය)
0b100101 (ප්රත්යයන් අන්තර්ගත ද්විමය ආකෘතිය ප්රක්රමන භාෂාවේ පොදු යෙදේ)

දයක සංඛ්යාවල අනිකුත් සංඛ්යා වෙන් කොට  හදුනා ගැනීම සාමාන්ය ද්විමය සංඛ්යා කියවිමේදි අංකයෙන් අංකයට කියනු ලැබේ. උදාහරණයක් වශයෙන් ද්විමය සංඛ්යාවන් වන 100 සියය කියනු වෙනුවට එක බිංදුව ලෙස උච්චාරණය කරනු ලැබේ. එමගින් ද්විමය ස්වභාවය පැහැදිලි වන අතර සංශෝධනය කිරිමේ කාර්ය වේ. ද්විමය සංඛ්යා 100 දශක සංඛ්යා 4 ට සමාන වන අතර එය සියය ලෙස සදහන් කිරිමට ව්යාකුල සංඛ්යාත්මක වැරදි සහගත වේ.  

== සටහන් ==


{|
[[ප්‍රවර්ගය:ගණිතය]]</text>
      <sha1>72fu0umeluydhj61nvo8wza3omio9wu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>805115</id>
      <parentid>805114</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T11:37:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <origin>805115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5381" sha1="mjojwjvwlicab98p4w7qofmasug8qni" xml:space="preserve">{{Numeral systems}}
'''ද්විමය සංඛ්‍යා''' පාදය 2 වූ සංඛ්‍යා පද්ධතියයි. එය 0 හා 1 යන සංකේත 2 පමණක් යොදා‍ ගෙන සංඛ්‍යාත්මක අගයක් ප්‍රකාශ කරන සංඛ්‍යා පද්ධතියකි. විශේෂයෙන්ම 2 පාදයේ සංඛ්‍යා පද්ධතිය මූලාංකය  2 වූ ස්ථානී‍ය කේතකයකි. [[තාර්කික ද්වාර]] (Logical gates) ආශ්‍රිතව සංඛ්‍යාත්මක ඉලෙක්ට්‍රොනික් පරිපත නිපදවීමට උපකාරී වේ. වර්ථමාන පරිගණක සඳහාද ද්විමය සංඛ්‍යා පද්ධතීන් උපකාරී වේ.

{{Clear}}
{{Aligned table |class=wikitable |cols=2
|style=float:right; |rowstyle=text-align:right;
|row1header=y
| දශමය සංඛ්‍යා ආකාරයෙන් | ද්විමය සංඛ්‍යා ආකාරයෙන්
|  0 |    0
|  1 |    1
|  2 |   10
|  3 |   11
|  4 |  100
|  5 |  101
|  6 |  110
|  7 |  111
|  8 | 1000
|  9 | 1001
| 10 | 1010
| 11 | 1011
| 12 | 1100
| 13 | 1101
| 14 | 1110
| 15 | 1111
}}

== ද්විමය සංඛ්‍යා-ඉතිහාසය == 

ද්විමය සංඛ්‍යාවක් ඕනෑම ද්විමය සංඛාතය අනුක්‍රමයක් මගින් නිරූපණය කළ හැක. එය අන්‍යොන්‍ය ඛනිෂ්කාර තත්ත්ව කයෙන්ත්රය මගින් ඉදිරිපත් කල හැක. පහත සංකේත අනුකුමනය මගින් 667 ද්විමය සංඛ්‍යාමය අගය නිරූපණය කළ හැක.


ද්විමය ඔරලෝසුව හි LED මගින් ද්විමය අගයක් ප්‍රකාශ කෙරේ. මෙම ඔරලෝසුවේ එක් එක් කිරිමේ ඇති LED මගින් ද්විමය කේත දශමය සංඛන මගින් ආවේණික පෘෂ්ටික වේලාව පෙන්වයි. 

එක් එක් අවස්ථාවේ නිරූපණය වන සංඛ්‍යා අගය එක් එක් සංකේතය මගින් පවරණ ලද අගයට පරායන්ත වේ. පරිගණකයේ දී සංඛ්යාමය අලයන් විවිධ විභවයන් අන්තර දෙකක් මගින් නිරෑපනය කෙරේ. මෙහිදි චුම්බකතැටි හෝ චුම්බක ධ්රැව භාවිතා වේ. &quot;ධන&quot; &quot;ඔව්&quot; හෝ  ON යන තත්ත්වය සංඛයාමය අගය වන 1 ට සමාන නොවේ.  

අරාබි සංඛ්යා භාවිතා කරමින් චාරිත්රානුකූලය සංඛ්යා නිරැපනය කිරිමේදි ද්විමය සංඛ්ය පොදු වශයෙන් 0 සහ 1 සංකේත යොදා ගනිමින් ලියනු ලැබේ. ද්විමය සංඛ්යා ලිවිමේදී එකසේ පාදමය හෝ මුල සංඛ්යාමය ලිවිමේදි යටිකුරැ උපසර්ගය හෝ ප්රත්යය යොදා ගනී. පහත සදහන් අංකයන් කුලය වේ.
100101 (ද්විමය ආකෘති සවිස්තර වගන්තිය)
1001016 (ප්රත්යයන් අන්තරගත ද්විමය ආකෘතිය)
100101B (ප්රත්යයන් අන්තර්ගත දිවිමය ආකෘතිය)
bin 100101 (උපසර්ගය අන්තර්ගත ද්විමය ආකෘතිය)
% 100101 (ප්රත්යයන් අන්තර්ගතය ද්විමය ආකෘතිය)
0b100101 (ප්රත්යයන් අන්තර්ගත ද්විමය ආකෘතිය ප්රක්රමන භාෂාවේ පොදු යෙදේ)

දයක සංඛ්යාවල අනිකුත් සංඛ්යා වෙන් කොට  හදුනා ගැනීම සාමාන්ය ද්විමය සංඛ්යා කියවිමේදි අංකයෙන් අංකයට කියනු ලැබේ. උදාහරණයක් වශයෙන් ද්විමය සංඛ්යාවන් වන 100 සියය කියනු වෙනුවට එක බිංදුව ලෙස උච්චාරණය කරනු ලැබේ. එමගින් ද්විමය ස්වභාවය පැහැදිලි වන අතර සංශෝධනය කිරිමේ කාර්ය වේ. ද්විමය සංඛ්යා 100 දශක සංඛ්යා 4 ට සමාන වන අතර එය සියය ලෙස සදහන් කිරිමට ව්යාකුල සංඛ්යාත්මක වැරදි සහගත වේ.  

== සටහන් ==


{|
[[ප්‍රවර්ගය:ගණිතය]]</text>
      <sha1>mjojwjvwlicab98p4w7qofmasug8qni</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>805116</id>
      <parentid>805115</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T11:39:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <origin>805116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5390" sha1="m2yrkmj31xuar6xkdlnospzq2xbx9ud" xml:space="preserve">{{Numeral systems}}
'''ද්විමය සංඛ්‍යා''' පාදය 2 වූ සංඛ්‍යා පද්ධතියයි. එය 0 හා 1 යන සංකේත 2 පමණක් යොදා‍ ගෙන සංඛ්‍යාත්මක අගයක් ප්‍රකාශ කරන සංඛ්‍යා පද්ධතියකි. විශේෂයෙන්ම 2 පාදයේ සංඛ්‍යා පද්ධතිය මූලාංකය  2 වූ ස්ථානී‍ය කේතකයකි. [[තාර්කික ද්වාර]] (Logical gates) ආශ්‍රිතව සංඛ්‍යාත්මක ඉලෙක්ට්‍රොනික් පරිපත නිපදවීමට උපකාරී වේ. වර්ථමාන පරිගණක සඳහාද ද්විමය සංඛ්‍යා පද්ධතීන් උපකාරී වේ.

{{Clear}}
{{Aligned table |class=wikitable |cols=2
|style=float:right; |rowstyle=text-align:right;
|row1header=y
| දශමය&lt;br&gt;සංඛ්‍යා&lt;br&gt;ආකාරයෙන් | ද්විමය&lt;br&gt;සංඛ්‍යා&lt;br&gt;ආකාරයෙන්
|  0 |    0
|  1 |    1
|  2 |   10
|  3 |   11
|  4 |  100
|  5 |  101
|  6 |  110
|  7 |  111
|  8 | 1000
|  9 | 1001
| 10 | 1010
| 11 | 1011
| 12 | 1100
| 13 | 1101
| 14 | 1110
| 15 | 1111
}}

== ද්විමය සංඛ්‍යා-ඉතිහාසය == 

ද්විමය සංඛ්‍යාවක් ඕනෑම ද්විමය සංඛාතය අනුක්‍රමයක් මගින් නිරූපණය කළ හැක. එය අන්‍යොන්‍ය ඛනිෂ්කාර තත්ත්ව කයෙන්ත්රය මගින් ඉදිරිපත් කල හැක. පහත සංකේත අනුකුමනය මගින් 667 ද්විමය සංඛ්‍යාමය අගය නිරූපණය කළ හැක.


ද්විමය ඔරලෝසුව හි LED මගින් ද්විමය අගයක් ප්‍රකාශ කෙරේ. මෙම ඔරලෝසුවේ එක් එක් කිරිමේ ඇති LED මගින් ද්විමය කේත දශමය සංඛන මගින් ආවේණික පෘෂ්ටික වේලාව පෙන්වයි. 

එක් එක් අවස්ථාවේ නිරූපණය වන සංඛ්‍යා අගය එක් එක් සංකේතය මගින් පවරණ ලද අගයට පරායන්ත වේ. පරිගණකයේ දී සංඛ්යාමය අලයන් විවිධ විභවයන් අන්තර දෙකක් මගින් නිරෑපනය කෙරේ. මෙහිදි චුම්බකතැටි හෝ චුම්බක ධ්රැව භාවිතා වේ. &quot;ධන&quot; &quot;ඔව්&quot; හෝ  ON යන තත්ත්වය සංඛයාමය අගය වන 1 ට සමාන නොවේ.  

අරාබි සංඛ්යා භාවිතා කරමින් චාරිත්රානුකූලය සංඛ්යා නිරැපනය කිරිමේදි ද්විමය සංඛ්ය පොදු වශයෙන් 0 සහ 1 සංකේත යොදා ගනිමින් ලියනු ලැබේ. ද්විමය සංඛ්යා ලිවිමේදී එකසේ පාදමය හෝ මුල සංඛ්යාමය ලිවිමේදි යටිකුරැ උපසර්ගය හෝ ප්රත්යය යොදා ගනී. පහත සදහන් අංකයන් කුලය වේ.
100101 (ද්විමය ආකෘති සවිස්තර වගන්තිය)
1001016 (ප්රත්යයන් අන්තරගත ද්විමය ආකෘතිය)
100101B (ප්රත්යයන් අන්තර්ගත දිවිමය ආකෘතිය)
bin 100101 (උපසර්ගය අන්තර්ගත ද්විමය ආකෘතිය)
% 100101 (ප්රත්යයන් අන්තර්ගතය ද්විමය ආකෘතිය)
0b100101 (ප්රත්යයන් අන්තර්ගත ද්විමය ආකෘතිය ප්රක්රමන භාෂාවේ පොදු යෙදේ)

දයක සංඛ්යාවල අනිකුත් සංඛ්යා වෙන් කොට  හදුනා ගැනීම සාමාන්ය ද්විමය සංඛ්යා කියවිමේදි අංකයෙන් අංකයට කියනු ලැබේ. උදාහරණයක් වශයෙන් ද්විමය සංඛ්යාවන් වන 100 සියය කියනු වෙනුවට එක බිංදුව ලෙස උච්චාරණය කරනු ලැබේ. එමගින් ද්විමය ස්වභාවය පැහැදිලි වන අතර සංශෝධනය කිරිමේ කාර්ය වේ. ද්විමය සංඛ්යා 100 දශක සංඛ්යා 4 ට සමාන වන අතර එය සියය ලෙස සදහන් කිරිමට ව්යාකුල සංඛ්යාත්මක වැරදි සහගත වේ.  

== සටහන් ==


[[ප්‍රවර්ගය:ගණිතය]]</text>
      <sha1>m2yrkmj31xuar6xkdlnospzq2xbx9ud</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>805117</id>
      <parentid>805116</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T11:41:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <origin>805117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6225" sha1="3nqdbvgx1jhj0wrmoayllld9gvnfn0v" xml:space="preserve">{{Numeral systems}}
'''ද්විමය සංඛ්‍යා''' පාදය 2 වූ සංඛ්‍යා පද්ධතියයි. එය 0 හා 1 යන සංකේත 2 පමණක් යොදා‍ ගෙන සංඛ්‍යාත්මක අගයක් ප්‍රකාශ කරන සංඛ්‍යා පද්ධතියකි. විශේෂයෙන්ම 2 පාදයේ සංඛ්‍යා පද්ධතිය මූලාංකය  2 වූ ස්ථානී‍ය කේතකයකි. [[තාර්කික ද්වාර]] (Logical gates) ආශ්‍රිතව සංඛ්‍යාත්මක ඉලෙක්ට්‍රොනික් පරිපත නිපදවීමට උපකාරී වේ. වර්ථමාන පරිගණක සඳහාද ද්විමය සංඛ්‍යා පද්ධතීන් උපකාරී වේ.

{{Clear}}
{{Aligned table |class=wikitable |cols=2
|style=float:right; |rowstyle=text-align:right;
|row1header=y
| දශමය&lt;br&gt;සංඛ්‍යා&lt;br&gt;ආකාරයෙන් | ද්විමය&lt;br&gt;සංඛ්‍යා&lt;br&gt;ආකාරයෙන්
|  0 |    0
|  1 |    1
|  2 |   10
|  3 |   11
|  4 |  100
|  5 |  101
|  6 |  110
|  7 |  111
|  8 | 1000
|  9 | 1001
| 10 | 1010
| 11 | 1011
| 12 | 1100
| 13 | 1101
| 14 | 1110
| 15 | 1111
}}

== ද්විමය සංඛ්‍යා-ඉතිහාසය == 

ද්විමය සංඛ්‍යාවක් ඕනෑම ද්විමය සංඛාතය අනුක්‍රමයක් මගින් නිරූපණය කළ හැක. එය අන්‍යොන්‍ය ඛනිෂ්කාර තත්ත්ව කයෙන්ත්රය මගින් ඉදිරිපත් කල හැක. පහත සංකේත අනුකුමනය මගින් 667 ද්විමය සංඛ්‍යාමය අගය නිරූපණය කළ හැක.


ද්විමය ඔරලෝසුව හි LED මගින් ද්විමය අගයක් ප්‍රකාශ කෙරේ. මෙම ඔරලෝසුවේ එක් එක් කිරිමේ ඇති LED මගින් ද්විමය කේත දශමය සංඛන මගින් ආවේණික පෘෂ්ටික වේලාව පෙන්වයි. 

එක් එක් අවස්ථාවේ නිරූපණය වන සංඛ්‍යා අගය එක් එක් සංකේතය මගින් පවරණ ලද අගයට පරායන්ත වේ. පරිගණකයේ දී සංඛ්යාමය අලයන් විවිධ විභවයන් අන්තර දෙකක් මගින් නිරෑපනය කෙරේ. මෙහිදි චුම්බකතැටි හෝ චුම්බක ධ්රැව භාවිතා වේ. &quot;ධන&quot; &quot;ඔව්&quot; හෝ  ON යන තත්ත්වය සංඛයාමය අගය වන 1 ට සමාන නොවේ.  

අරාබි සංඛ්යා භාවිතා කරමින් චාරිත්රානුකූලය සංඛ්යා නිරැපනය කිරිමේදි ද්විමය සංඛ්ය පොදු වශයෙන් 0 සහ 1 සංකේත යොදා ගනිමින් ලියනු ලැබේ. ද්විමය සංඛ්යා ලිවිමේදී එකසේ පාදමය හෝ මුල සංඛ්යාමය ලිවිමේදි යටිකුරැ උපසර්ගය හෝ ප්රත්යය යොදා ගනී. පහත සදහන් අංකයන් කුලය වේ.
100101 (ද්විමය ආකෘති සවිස්තර වගන්තිය)
1001016 (ප්රත්යයන් අන්තරගත ද්විමය ආකෘතිය)
100101B (ප්රත්යයන් අන්තර්ගත දිවිමය ආකෘතිය)
bin 100101 (උපසර්ගය අන්තර්ගත ද්විමය ආකෘතිය)
% 100101 (ප්රත්යයන් අන්තර්ගතය ද්විමය ආකෘතිය)
0b100101 (ප්රත්යයන් අන්තර්ගත ද්විමය ආකෘතිය ප්රක්රමන භාෂාවේ පොදු යෙදේ)

දයක සංඛ්යාවල අනිකුත් සංඛ්යා වෙන් කොට  හදුනා ගැනීම සාමාන්ය ද්විමය සංඛ්යා කියවිමේදි අංකයෙන් අංකයට කියනු ලැබේ. උදාහරණයක් වශයෙන් ද්විමය සංඛ්යාවන් වන 100 සියය කියනු වෙනුවට එක බිංදුව ලෙස උච්චාරණය කරනු ලැබේ. එමගින් ද්විමය ස්වභාවය පැහැදිලි වන අතර සංශෝධනය කිරිමේ කාර්ය වේ. ද්විමය සංඛ්යා 100 දශක සංඛ්යා 4 ට සමාන වන අතර එය සියය ලෙස සදහන් කිරිමට ව්යාකුල සංඛ්යාත්මක වැරදි සහගත වේ.  

== අමතර අවධානයට ==
{{Portal|Mathematics}}
* [[ASCII]]
* [[Balanced ternary]]
* [[Bitwise operation]]
* [[Binary code]]
* [[Binary-coded decimal]]
* [[Location arithmetic|Binary non positional code]]
* [[Finger binary]]
* [[Gray code]]
* [[IEEE 754]]
* [[Linear-feedback shift register]]
* [[Offset binary]]
* [[Quibinary]]
* [[Reduction of summands]]
* [[Redundant binary representation]]
* [[Repeating decimal]]
* [[Two's complement]]
* [[Unicode]]

== මූලාශ්‍ර ==
{{Reflist |30em}}

== බාහිර සබැඳි ==
{{Wikibooks|Fractals/Mathematics/binary}}
* {{Commons category-inline|Binary numeral system}}

{{Authority control}}

[[Category:Binary arithmetic]]
[[Category:Computer arithmetic]]
[[Category:Elementary arithmetic]]
[[Category:Gottfried Wilhelm Leibniz]]
[[Category:Power-of-two numeral systems]]
[[ප්‍රවර්ගය:ගණිතය]]</text>
      <sha1>3nqdbvgx1jhj0wrmoayllld9gvnfn0v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Elementary arithmetic</title>
    <ns>14</ns>
    <id>112337</id>
    <revision>
      <id>805129</id>
      <parentid>578069</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T11:49:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <origin>805129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="439" sha1="j96x2fwua9b6l6a00t52pf3byzhoiiv" xml:space="preserve">{{ප්‍රවර්ග නාමය පරිවර්තනය සිදුකරන තෙක් සඟවා ඇති ප්‍රවර්ග}}
{{cat main}}
{{Commons category}}

[[Elementary arithmetic]] encompasses topics from [[arithmetic]] that are frequently taught at the [[Primary education|primary]] or [[Secondary education|secondary school]] level.

[[Category:Elementary mathematics|Arithmetic]]
[[Category:Arithmetic]]</text>
      <sha1>j96x2fwua9b6l6a00t52pf3byzhoiiv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Transport safety</title>
    <ns>14</ns>
    <id>162329</id>
    <revision>
      <id>804940</id>
      <parentid>687950</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T13:04:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Replacing category Transport with [[:ප්‍රවර්ගය:ප්‍රවාහනය|ප්‍රවාහනය]]</comment>
      <origin>804940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="340" sha1="a693rapkhmhcai74wak68jf1r9lrppf" xml:space="preserve">{{Commons category|Transport safety}}
{{category see also|Safety organizations}}
'''Transportation safety''' is concerned with the protection of life and property through regulation, management and technology development of all forms of transportation.

[[Category:Safety]]
[[ප්‍රවර්ගය:ප්‍රවාහනය|Safety]]</text>
      <sha1>a693rapkhmhcai74wak68jf1r9lrppf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Transport lists</title>
    <ns>14</ns>
    <id>162398</id>
    <revision>
      <id>804938</id>
      <parentid>688109</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T13:04:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Replacing category Transport with [[:ප්‍රවර්ගය:ප්‍රවාහනය|ප්‍රවාහනය]]</comment>
      <origin>804938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="278" sha1="nnkgllz4kq6oxdaytkogds3k0faylx0" xml:space="preserve">*'''{{C|Transport}} {{C|Lists|lists}}'''.

{{portal bar|Transport|Lists|Economics|Society|Technology}}


[[ප්‍රවර්ගය:ප්‍රවාහනය|Lists]]
[[Category:Economy-related lists]]
[[Category:Society-related lists]]
[[Category:Technology-related lists]]</text>
      <sha1>nnkgllz4kq6oxdaytkogds3k0faylx0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:පිහිටි ස්ථානය අනුව ජනමාධ්‍ය</title>
    <ns>14</ns>
    <id>167704</id>
    <revision>
      <id>804954</id>
      <parentid>700017</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T13:06:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Replacing category Categories by location with [[:ප්‍රවර්ගය:පිහිටි ස්ථානය අනුව ප්‍රවර්ග|පිහිටි ස්ථානය අනුව ප්‍රවර්ග]]</comment>
      <origin>804954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="164" sha1="ljzjxqypd6vs1xl2rdf5312rdj4brzr" xml:space="preserve">{{Container category}}
[[Category:Mass media| Location]]
[[ප්‍රවර්ගය:පිහිටි ස්ථානය අනුව ප්‍රවර්ග]]</text>
      <sha1>ljzjxqypd6vs1xl2rdf5312rdj4brzr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Ethnic groups by location</title>
    <ns>14</ns>
    <id>168880</id>
    <revision>
      <id>804944</id>
      <parentid>702816</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T13:05:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Replacing category Categories by location with [[:ප්‍රවර්ගය:පිහිටි ස්ථානය අනුව ප්‍රවර්ග|පිහිටි ස්ථානය අනුව ප්‍රවර්ග]]</comment>
      <origin>804944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="174" sha1="qowka2jpnc2vy6q2ya1efa3wblpvj1g" xml:space="preserve">{{Commonscat}}
{{Container}}

[[Category:Ethnic groups| Location]]
[[ප්‍රවර්ගය:පිහිටි ස්ථානය අනුව ප්‍රවර්ග]]</text>
      <sha1>qowka2jpnc2vy6q2ya1efa3wblpvj1g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:History of transport</title>
    <ns>14</ns>
    <id>185091</id>
    <revision>
      <id>804937</id>
      <parentid>766439</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T13:04:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Replacing category Transport with [[:ප්‍රවර්ගය:ප්‍රවාහනය|ප්‍රවාහනය]]</comment>
      <origin>804937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="298" sha1="gydmpnnofb2hz3zk1pzlg1qqz7fq5a7" xml:space="preserve">{{container}}
{{Portal|History|Transport}}
{{Cat main|History of transport}}
{{Commonscat}}

[[Category:Economic history by industry|Transport]]
[[ප්‍රවර්ගය:ප්‍රවාහනය]]
[[Category:History of technology|Transport]]
[[Category:History of infrastructure|transport]]</text>
      <sha1>gydmpnnofb2hz3zk1pzlg1qqz7fq5a7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Transport by location</title>
    <ns>14</ns>
    <id>185095</id>
    <revision>
      <id>804936</id>
      <parentid>766443</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T13:04:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Replacing category Transport with [[:ප්‍රවර්ගය:ප්‍රවාහනය|ප්‍රවාහනය]]</comment>
      <origin>804936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="132" sha1="epvcperaw44phh3u4jq9070odqjvst5" xml:space="preserve">[[ප්‍රවර්ගය:ප්‍රවාහනය| ]]
[[Category:Categories by location]]
[[Category:Transport geography| ]]</text>
      <sha1>epvcperaw44phh3u4jq9070odqjvst5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>804952</id>
      <parentid>804936</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T13:06:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Replacing category Categories by location with [[:ප්‍රවර්ගය:පිහිටි ස්ථානය අනුව ප්‍රවර්ග|පිහිටි ස්ථානය අනුව ප්‍රවර්ග]]</comment>
      <origin>804952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="204" sha1="2arcw091r12pp81tgg14xs6ph3u7xpi" xml:space="preserve">[[ප්‍රවර්ගය:ප්‍රවාහනය| ]]
[[ප්‍රවර්ගය:පිහිටි ස්ථානය අනුව ප්‍රවර්ග]]
[[Category:Transport geography| ]]</text>
      <sha1>2arcw091r12pp81tgg14xs6ph3u7xpi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Recreation by location</title>
    <ns>14</ns>
    <id>187126</id>
    <revision>
      <id>804949</id>
      <parentid>774988</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T13:06:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Replacing category Categories by location with [[:ප්‍රවර්ගය:පිහිටි ස්ථානය අනුව ප්‍රවර්ග|පිහිටි ස්ථානය අනුව ප්‍රවර්ග]]</comment>
      <origin>804949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="155" sha1="2y2ogped8mz5h1u8timo0ob356gdeh7" xml:space="preserve">{{container}}
[[ප්‍රවර්ගය:පිහිටි ස්ථානය අනුව ප්‍රවර්ග]]
[[Category:Recreation| Location]]</text>
      <sha1>2y2ogped8mz5h1u8timo0ob356gdeh7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Environment by location</title>
    <ns>14</ns>
    <id>187635</id>
    <revision>
      <id>804943</id>
      <parentid>775579</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T13:05:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Replacing category Categories by location with [[:ප්‍රවර්ගය:පිහිටි ස්ථානය අනුව ප්‍රවර්ග|පිහිටි ස්ථානය අනුව ප්‍රවර්ග]]</comment>
      <origin>804943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="196" sha1="4wca4l90un37pdriu0ypmm4eoyucimh" xml:space="preserve">{{portal|Biology}}
{{container}}
{{Commons}}

[[Category:Natural environment| Location]]
[[ප්‍රවර්ගය:පිහිටි ස්ථානය අනුව ප්‍රවර්ග]]</text>
      <sha1>4wca4l90un37pdriu0ypmm4eoyucimh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Military by location</title>
    <ns>14</ns>
    <id>188279</id>
    <revision>
      <id>804946</id>
      <parentid>776324</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T13:05:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Replacing category Categories by location with [[:ප්‍රවර්ගය:පිහිටි ස්ථානය අනුව ප්‍රවර්ග|පිහිටි ස්ථානය අනුව ප්‍රවර්ග]]</comment>
      <origin>804946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="149" sha1="6jeo1y4deyys5gyu7xks2am939saqph" xml:space="preserve">{{container cat}}
[[ප්‍රවර්ගය:පිහිටි ස්ථානය අනුව ප්‍රවර්ග]]
[[Category:Military| ]]</text>
      <sha1>6jeo1y4deyys5gyu7xks2am939saqph</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Transport organizations</title>
    <ns>14</ns>
    <id>188469</id>
    <revision>
      <id>804939</id>
      <parentid>776669</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T13:04:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Replacing category Transport with [[:ප්‍රවර්ගය:ප්‍රවාහනය|ප්‍රවාහනය]]</comment>
      <origin>804939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="198" sha1="epm56oh4rbx8ep2nr9g51ljuzbdvxy5" xml:space="preserve">{{commons category}}
{{Portal|Transport}}

[[Category:Business organizations by industry]]
[[Category:Infrastructure organizations]]
[[ප්‍රවර්ගය:ප්‍රවාහනය|Organ]]</text>
      <sha1>epm56oh4rbx8ep2nr9g51ljuzbdvxy5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Colonisation by location</title>
    <ns>14</ns>
    <id>189510</id>
    <revision>
      <id>804941</id>
      <parentid>778082</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T13:04:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Replacing category Categories by location with [[:ප්‍රවර්ගය:පිහිටි ස්ථානය අනුව ප්‍රවර්ග|පිහිටි ස්ථානය අනුව ප්‍රවර්ග]]</comment>
      <origin>804941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="132" sha1="4akakma2swyqviw6g5noegutg51m8fx" xml:space="preserve">[[ප්‍රවර්ගය:පිහිටි ස්ථානය අනුව ප්‍රවර්ග]]
[[Category:Colonialism]]</text>
      <sha1>4akakma2swyqviw6g5noegutg51m8fx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Human rights by location</title>
    <ns>14</ns>
    <id>189513</id>
    <revision>
      <id>804945</id>
      <parentid>778087</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T13:05:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Replacing category Categories by location with [[:ප්‍රවර්ගය:පිහිටි ස්ථානය අනුව ප්‍රවර්ග|පිහිටි ස්ථානය අනුව ප්‍රවර්ග]]</comment>
      <origin>804945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="135" sha1="9d1r59e0pihpg1rhwa7dbbwioljbzp8" xml:space="preserve">[[Category:Human rights| ]]
[[ප්‍රවර්ගය:පිහිටි ස්ථානය අනුව ප්‍රවර්ග]]</text>
      <sha1>9d1r59e0pihpg1rhwa7dbbwioljbzp8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Terrorism by location</title>
    <ns>14</ns>
    <id>189635</id>
    <revision>
      <id>804951</id>
      <parentid>778233</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T13:06:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Replacing category Categories by location with [[:ප්‍රවර්ගය:පිහිටි ස්ථානය අනුව ප්‍රවර්ග|පිහිටි ස්ථානය අනුව ප්‍රවර්ග]]</comment>
      <origin>804951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="178" sha1="a5xj5e00w7ab0zturylqc23qmc6kvaw" xml:space="preserve">{{container}}
{{contentious label|Terrorism}}
[[Category:Terrorism| ]]
[[ප්‍රවර්ගය:පිහිටි ස්ථානය අනුව ප්‍රවර්ග]]</text>
      <sha1>a5xj5e00w7ab0zturylqc23qmc6kvaw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Crime by location</title>
    <ns>14</ns>
    <id>189683</id>
    <revision>
      <id>804942</id>
      <parentid>778290</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T13:05:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Replacing category Categories by location with [[:ප්‍රවර්ගය:පිහිටි ස්ථානය අනුව ප්‍රවර්ග|පිහිටි ස්ථානය අනුව ප්‍රවර්ග]]</comment>
      <origin>804942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="209" sha1="n6opjxjspoj737jb2wz2szqywg5i78r" xml:space="preserve">{{Commonscat|Crime by location}}
{{Container}}

[[Category:Crime| ]]
[[Category:Society by location]]
[[ප්‍රවර්ගය:පිහිටි ස්ථානය අනුව ප්‍රවර්ග]]</text>
      <sha1>n6opjxjspoj737jb2wz2szqywg5i78r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Organisms by location</title>
    <ns>14</ns>
    <id>190015</id>
    <revision>
      <id>804948</id>
      <parentid>778756</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T13:05:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Replacing category Categories by location with [[:ප්‍රවර්ගය:පිහිටි ස්ථානය අනුව ප්‍රවර්ග|පිහිටි ස්ථානය අනුව ප්‍රවර්ග]]</comment>
      <origin>804948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="260" sha1="2c5nf5m0k6ostov38t075acolu2tkjg" xml:space="preserve">{{container category}}
{{Commons category|Organisms by location}}
{{category see also|Organisms by habitat}}

[[Category:Organisms| Location]]
[[ප්‍රවර්ගය:පිහිටි ස්ථානය අනුව ප්‍රවර්ග|Organisms]]</text>
      <sha1>2c5nf5m0k6ostov38t075acolu2tkjg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සැකිල්ල:Numeral systems</title>
    <ns>10</ns>
    <id>194220</id>
    <revision>
      <id>805110</id>
      <parentid>790560</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T11:26:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <origin>805110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5236" sha1="58by7v0bxuddotb5baqy4xtzku8dtlc" xml:space="preserve">{{#invoke:Sidebar|collapsible
| name = Numeral systems
| class = hlist
| pretitle = මෙම ලිපිය
| title = [[සංඛ්‍යා ක්‍රම]]
| posttitle = පිළිබඳ [[:Category:Numeral systems|ලිපි මාලාවක]] කොටසකි 
| centered list titles = yes
| expanded = {{{expand|{{{1|}}}}}}
| contentstyle = border:1px dotted
&lt;!---Contents ordered alphabetically within comment-headed subsections---&gt;

| list1name = Place-value notation
| list1title = [[Positional notation|Place-value notation]]
| list1 = 
{{#invoke:Sidebar|collapsible
| child = yes
| contentclass = hlist
| centered list titles = yes
| expanded = {{{expand2|{{{1|}}}}}}

| list1name = Hindu-Arabic numeral system
| list1title = [[හින්දු–අරාබි සංඛ්‍යා ක්‍රමය|හින්දු–අරාබි සංඛ්‍යා]]
| list1 = 
&lt;!---Hindu Arabic numeral system in the Arab world and Western world---&gt;
* &lt;!--Western--&gt;[[Arabic numerals|Western Arabic]]
* &lt;!--Eastern--&gt;[[Eastern Arabic numerals|Eastern Arabic]]
----
&lt;!---Hindu Arabic numeral system in the Indian subcontinent---&gt;
* [[Bengali numerals|Bengali]]
* [[Devanagari numerals|Devanagari]]
* [[Gujarati numerals|Gujarati]]
* [[Gurmukhi numerals|Gurmukhi]]
* [[Odia numerals|Odia]]
* [[සිංහල සංඛ්‍යා|සිංහල]]
* [[Tamil numerals|Tamil]]
* [[Malayalam numerals|Malayalam]]
* [[Telugu script#Numerals|Telugu]]
* [[Kannada script#Numerals|Kannada]]
* [[Dzongkha numerals|Dzongkha]]
----
&lt;!---Derivatives---&gt;
* [[Tibetan numerals|Tibetan]]
* [[Balinese numerals|Balinese]]
* [[Burmese numerals|Burmese]]
* [[Javanese numerals|Javanese]]
* [[Khmer numerals|Khmer]]
* [[Lao script#Numerals|Lao]]
* [[Mongolian numerals|Mongolian]]
* [[Sundanese numerals|Sundanese]]
* [[Thai numerals|Thai]]

| list2name = American
| list2title = American
| list2 =

| list3name = Other systems
| list3title = Other systems
| list3 = 

* [[History of ancient numeral systems|History]]

----

; [[Ancient history|Ancient]]

* [[Babylonian cuneiform numerals|Babylonian]]

----

; [[Post-classical history|Post-classical]]

* [[Cistercian numerals|Cistercian]]
* [[Maya numerals|Mayan]]
* [[Muisca numerals|Muisca]]
* [[Pentadic numerals|Pentadic]]
* [[Quipu]]
* [[Rumi Numeral Symbols|Rumi]]

----

; Contemporary

* [[Cherokee syllabary#Numerals|Cherokee]]
* [[Kaktovik numerals|Kaktovik]] (Iñupiaq)

| list4name = By radix/base
| list4title = By [[Radix|radix/base]]
| list4 = 

; Common radices/bases
&lt;!-- 
This is NOT an exhaustive list!  This is a list of systems with independent articles here on Wikipedia! Also, please do NOT add unary: it is covered under the NON-STANDARD positional systems!
--&gt;
* [[Binary number|2]]
* [[Ternary numeral system|3]]
* [[Quaternary numeral system|4]]
* [[Quinary|5]]
* [[Senary|6]]
* [[Octal|8]]
* [[Decimal|10]]
* [[Undecimal|11]]
* [[Duodecimal|12]]
* [[Hexadecimal|16]]
* [[Vigesimal|20]]
* [[Sexagesimal|60]]

----

; [[Non-standard positional numeral systems|Non-standard radices/bases]]

* [[Bijective numeration|Bijective]]{{nbsp}}([[unary numeral system|1]])
* [[Signed-digit representation|Signed-digit]]{{nbsp}}([[balanced ternary]])
* [[Mixed radix|Mixed]]{{nbsp}}([[factorial number system|factorial]])
* [[Negative base|Negative]]
* [[Complex-base system|Complex]]{{nbsp}}([[quater-imaginary base|2''i'']])
* [[Non-integer base of numeration|Non-integer]]{{nbsp}}([[golden ratio base|φ]])
* [[Asymmetric numeral systems|Asymmetric]]

}}

| list2name = Sign-value notation
| list2title = [[Sign-value notation|Sign-value notation]]
| list2 =

{{#invoke:Sidebar|collapsible
| child = yes
| contentclass = hlist
| centered list titles = yes
| expanded = {{{expand3|{{{1|}}}}}}

|list1name= Non-alphabetic
|list1title= Non-alphabetic
|list1=

; Contemporary East Asian

* [[Chinese numerals|Chinese]]
** [[Hokkien numerals|Hokkien]]
** [[Suzhou numerals|Suzhou]]
* [[Japanese numerals|Japanese]]
* [[Korean numerals|Korean]]
* [[Vietnamese numerals|Vietnamese]]

; Historic East Asian

* [[Counting rods]]
* [[Tangut numerals|Tangut]]

----

; Other non-alphabetic

* [[Aegean numerals|Aegean]]
* [[Attic numerals|Attic]]
* [[Aztec script#Numerals|Aztec]]
* [[Brahmi numerals|Brahmi]]
* [[Chuvash numerals|Chuvash]]
* [[Egyptian numerals|Egyptian]]
* [[Etruscan numerals|Etruscan]]
* [[ඛරෝෂ්ඨී සංඛ්‍යා|ඛරෝෂ්ඨී]]
* [[Prehistoric counting]]
* [[Proto-cuneiform]]
* [[Roman numerals|Roman]]
* [[Tally marks]]

|list2name= Alphabetic
|list2title= ; [[Alphabetic numeral system|Alphabetic]]
|list2=

* [[Abjad numerals|Abjad]]
* [[Armenian numerals|Armenian]]
* [[Alphasyllabic numeral system|Alphasyllabic]]
** [[Aksharapalli|Akṣarapallī]]
** [[Āryabhaṭa numeration|Āryabhaṭa]]
** [[Katapayadi system|Kaṭapayādi]]
* [[Coptic numerals|Coptic]]
* [[Cyrillic numerals|Cyrillic]]
* [[Geʽez script#Numerals|Geʽez]]
* [[Georgian numerals|Georgian]]
* [[Glagolitic_numerals|Glagolitic]]
* [[Greek numerals|Greek]]
* [[Hebrew numerals|Hebrew]]
}}

| belowstyle = border-top:1px solid #aaa;border-bottom:1px solid #aaa;
| below = [[List of numeral systems]]

}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>58by7v0bxuddotb5baqy4xtzku8dtlc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සල්සිපුඒදෙස් සංහාරය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198071</id>
    <revision>
      <id>804969</id>
      <parentid>804378</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T13:10:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>WrdSrchSi</username>
        <id>55524</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Added reflist</comment>
      <origin>804969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4574" sha1="tj7cfe5uejmw2t1cgt0aevhqq9bi6mu" xml:space="preserve">'''සල්සිපුඒදෙස්  සංහාරය''' ({{Langx|es|Masacre de Salsipuedes}}), නැතහොත් '''සල්සිපුඒදෙස් ඝාතනය'''{{පහදන්න|date=November 2026}} ({{Langx|es|Matanza de Salsipuedes}}), යනු [[උරුගුවේ]] ගම්බද පෙදෙස්වලින් [[චරූවා]] ආදිවාසී ජනයා මුලිනුපුටා දැමීමේ රාජ්‍ය උත්සාහයේ කොටසක් ලෙස ජනපති [[ෆ්රුක්තුවෝසෝ රිවේරා]] ගේ නායකත්වයෙන් යුත් උරුගුවේ හමුදාව විසින් 1831 අප්‍රේල් 11 වන දා කැරුණු [[වර්ග සංහාරය|ජන සංහාරක]] ප්‍රහාරයකි. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=2009-08-30 |title=Pruebas irrefutables demuestran el genocidio de la población charrúa |url=https://www.lr21.com.uy/politica/378683-pruebas-irrefutables-demuestran-el-genocidio-de-la-poblacion-charrua |access-date=2021-01-13 |website=LARED21 |language=es}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Albarenga |first=Pablo |date=2017-11-10 |title=Where did Uruguay's indigenous population go? |url=https://english.elpais.com/elpais/2017/11/06/inenglish/1509969553_044435.html |access-date=2021-01-13 |website=EL PAÍS |language=en}}&lt;/ref&gt;

අරෝයෝ සල්සිපුඑදෙස් ග්‍රාන්දේහි — මහ සල්සිපුඒදෙස් ආරේ{{පහදන්න|date=November 2026}} — ඉවුරුවල සිදු වූ මෙම සංහාරයේ නම ස්පාඤ්ඤ වාක්‍ය ඛණ්ඩයක් වන ''සල් සි පුඑදෙස්''  — “''පිටතට යන්න-ඔබට-හැකි නම්''” — යන්නෙහි සංකෝචනයකි. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Tidos como extintos, índios charrua sobreviveram 'invisíveis' por décadas e hoje lutam por melhores condições de vida |url=https://noticias.uol.com.br/ultimas-noticias/bbc/2018/11/10/tidos-como-extintos-indios-charrua-sobreviveram-invisiveis-por-decadas-e-hoje-lutam-por-melhores-condicoes-de-vida.htm |access-date=2021-01-13 |website=noticias.uol.com.br |language=pt-br}}&lt;/ref&gt; රිවේරා විසින් කැරුණු නිල වාර්තාවට අනුව, 40 දෙනකු මැරී 300 දෙනකු සිරකරුවන් ලෙස ගෙන යනු ලබද්දී නිසැකින් කිව නොහැකි ගණනක් පැන යාමට සමත් වූ හ; සංහාරයෙන් පසු, දිවි බේරා ගත්තවුන් බලහත්කාරයෙන් [[මොන්ටෙවීඩියෝ|මොන්තෙවිදෙයෝවට]] ගෙන ගොස් වහල්කමට විකුණුණු අතර, වෙසෙසින් සිව් දෙනක් [[පැරිස්|පැරීසියේ]] මිනිස් සත්වෝද්‍යානයකට යවනු ලැබූ හ. අද වන විට චරූවාවන් ගෙන් පැවතෙන්නන් 160,000ත් 300,000ත් අතර සංඛ්‍යාවක් උරුගුවේ, [[බ්‍රසීලය]] හා [[ආර්ජන්ටිනාව]] පුරා සිටිති යි විශ්වාස කෙරේ. මෙම සංහාරය ඔවුන් ගේ ප්‍රජාවන් සමූලඝාතනය කිරීමේ ප්‍රධාන සිදුවීමක් බවට පත් වූ අතර උරුගුවේ මහජන මතකයෙන් ඔවුන් මකා දැමීමට පටන් ගැනිණි. මේ හේතුව නිසා, චාරූවාවන් ජනතාවක් ලෙස වැනසූ සිදුවීම ලෙස එය සිහිපත් වේ. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Paso de Salsipuedes, territorio de la masacre Charrúa |url=https://www.gub.uy/institucion-nacional-derechos-humanos-uruguay/comision-nacional-honoraria-sitios-memoria/sitios-memoria/paso-salsipuedes-territorio-masacre |access-date=2026-09-10 |website=Institución Nacional de Derechos Humanos y Defensoría del Pueblo |language=es}}&lt;/ref&gt;

==මුලාශ්‍ර==
{{reflist}}</text>
      <sha1>tj7cfe5uejmw2t1cgt0aevhqq9bi6mu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ගාදී අයිසෙන්කෝත්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198076</id>
    <revision>
      <id>805047</id>
      <parentid>804403</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T13:49:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shwetha</username>
        <id>6574</id>
      </contributor>
      <comment>සංස්කරණය</comment>
      <origin>805047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10004" sha1="b6xhh1nxk6z6m0en99mee5oxjjblj9v" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව තනතුරුධාරි
| name               = ගාදී අයිසෙන්කෝත්
| native_name        = {{nobold|{{Script/Hebrew|גדי איזנקוט}}}}
| native_name_lang   = he
| image              = Gadi Eisenkot 2 (cropped).jpg
| caption            = 2026 වසරෙහිදී අයිසෙන්කෝත්
| birth_date         = {{උපන් දිනය සහ වයස |1960|05|19|df=y}}
| death_date         = 
| birth_place        = [[ටයිබියරියස්]], ඊශ්‍රායෙලය
| death_place        = 
| nickname           = 
| party              = [[යෂාර් (දේශපාලන පක්ෂය)|යෂාර්]] ( 2025 වසරෙහි සිට)
| office1 = [[ඊශ්‍රායෙලයෙහි අග්‍රාමාත්‍යවරයා]]
| term_start1 = 8 නොවැම්බර් 2026
| term_end1 = 
| predecessor1 = [[බෙන්ජමින් නෙතනියාහු]]
| successor1 =
| status1 = තේරී පත්වූ
| office2            = අමාත්‍යමය භූමිකා
| suboffice1         = [[විෂය පථයක් නොමැති අමාත්‍යවරයා]]
| subterm1           = 2023–2024
| suboffice2         = [[ඊශ්‍රායෙල යුද්ධ කැබිනට් මණ්ඩලය |යුද්ධ කැබිනට් මණ්ඩලයෙහි]] නිරික්ෂකයා
| subterm2           = 2023–2024
| office3            = [[ක්නෙසට්]] තුල නියෝජනය කෙරුණු කණ්ඩායම
| suboffice3         = [[නැෂනල් යුනිටි  (ඊශ්‍රායෙලය)|නැෂනල් යුනිටි]]
| subterm3           = 2022–2025
| allegiance         = ඊශ්‍රායෙලය
| rank               = [[ගොනුව:IDF rav aluf.svg|30px]]&lt;br /&gt;[[රාව් අලූෆ්]] (ඉහළතම නිලය; ලුතිනන් ජෙනරල්)
| branch             = [[මෙහෙයුම් අධ්‍යක්ෂකාංශය (ඊශ්‍රායෙලය)| මෙහෙයුම් අධ්‍යක්ෂකාංශය]], [[උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය (ඊශ්‍රායෙලය)| උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය]]
| service_years      = 1978–2019
| commands           = * [[ගොලානි බලසේනාව]]
* [[අග්‍රාමාත්‍යවරයා සඳහා හමුදාමය ලේකම්]]
* [[ජුදයා සහ සමාරියා කොට්ඨාශය]]
* [[මෙහෙයුම් අධ්‍යක්ෂකාංශය]]
* [[උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය (ඊශ්‍රායෙලය)| උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය]]
* නියෝජ්‍ය සාමාන්‍ය මාණ්ඩලික ප්‍රධානි
* [[සාමාන්‍ය මාණ්ඩලික ප්‍රධානි (ඊශ්‍රායෙලය)|සාමාන්‍ය මාණ්ඩලික ප්‍රධානි]]
| battles            = * [[1982 ලෙබනන යුද්ධය]]
* [[දකුණු ලෙබනන ගැටුම (1982–2000)]]
* [[දෙවන ඉන්ටිෆාඩාව]]
* [[2006 ලෙබනන යුද්ධය]]
* [[කාස්ට් ලීඩ් මෙහෙයුම]]
* [[පිලර් ඔෆ් ඩිෆෙන්ස් මෙහෙයුම]]
* [[ප්‍රොටෙක්ටිව් එජ් මෙහෙයුම]]
| awards             = [[ලීජන් ඔෆ් මෙරිට් | ලීජන් ඔෆ් මෙරිට් ආඥාපතියා]] (2016)
| other_party        = [[නැෂනල් යුනිටි (ඊශ්‍රායෙලය)|නැෂනල් යුනිටි]] (2022–2025)
| spouse             = හැනා අයිසෙන්කොත්
| children           = 5
| education          = {{Plainlist|
* [[ටෙල් අවිව් විශ්වවිද්‍යාලය
]] ([[ශාස්ත්‍රවේදී උපාධිය |බීඒ]])
* [[හයිෆා විශ්වවිද්‍යාලය]] ([[ශාස්ත්‍රපති උපාධිය |එම්ඒ]])
* [[එක්සත් ජනපද යුද්ධ හමුදා යුද විද්‍යාලය]] (එම්එස්එස්)}}
| office4            = හමුදාමය භූමිකා
| suboffice4         = [[සාමාන්‍ය කාර්ය මණ්ඩල ප්‍රධානියා (ඊශ්‍රායෙලය)| සාමාන්‍ය කාර්ය මණ්ඩල ප්‍රධානියා]]
| subterm4           = 2015–2019
}}


'''ගාදී අයිසෙන්කෝත්'''{{දිඅස| '''අයිෂෙන්කෝත්''' ලෙසින්ද ශබ්ද නැගෙයි.}} ({{langx|he|גדי איזנקוט}},; උපත 19 මැයි 1960), යනු ඊශ්‍රායෙල් ජෙනරාල්වරයෙක් සහ 2026 නොවැම්බර් 8 දින සිට [[ඊශ්‍රායෙලයෙහි අග්‍රාමාත්‍යවරයා | ඊශ්‍රායෙලයෙහි තේරී පත් වූ අග්‍රාමාත්‍යවරයා]] වන දේශපාලනඥයෙක්ද වෙයි. ඔහු, [[යෂාර් (දේශපාලන පක්ෂය)|යෂාර්]] පක්ෂයෙහි නායකයාද වෙයි. 2015 වසරෙහි සිට 2019 වසර දක්වා ඔහු [[ඊශ්‍රායෙල  ආරක්ෂක හමුදාව| ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි]] (අයිඩීඑෆ්) 21වන ප්‍රධාන මාණ්ඩලික නිලධාරියා ලෙසින් සේවය කල අතර 2023 වසරෙහි සිට 2024 වසර දක්වා  ඊශ්‍රායෙලයෙහි  [[ඊශ්‍රායෙලයෙහි තිස්-හත්වන රජය |සමගි රජයෙහි]] විෂය පථයක් නොමැති අමාත්‍යවරයෙක්ද විය.  [[2026 ඊශ්‍රායෙල ව්‍යවස්ථාදායක මැතිවරණය|  2026 ඊශ්‍රායෙල ව්‍යවස්ථාදායක මැතිවරණයෙහිදී]] ඔහු යෂාර් පක්ෂයට නායකත්වය සැපයූ අතර  අග්‍රාමාත්‍ය [[බෙන්ජමින් නෙතනියාහු| බෙන්ජමින් නෙතනියාහුගේ]] ප්‍රධාන අභියෝගකරු විය .&lt;ref name=&quot;cnn-profile&quot;/&gt;

[[ඊලත්]] හී ඇතිදැඩිවූ අයිසෙන්කොත්, සමුද්‍රීය අධයයනය වෙත දිගු කාලීනව අවධානය යොමු කල අතර පසුව ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමඅදාවෙහි [[ගොලානි බලසේනාව | ගොලානි බලසේනාවෙහි]] සේවය කලේය. ඔහු වෙත ඉතිහාසය විෂය පථය වෙනුවෙන්  [[ටෙල් අවිව් විශ්වවිද්‍යාලය|ටෙල් අවිව් විශ්වවිද්‍යාලයෙන්]] ලබා ගත් ශාස්ත්‍රවේදී උපාධියක් සහ [[හයිෆා විශ්වවිද්‍යාලය|හයිෆා විශ්වවිද්‍යාලයෙන්]]. දේශපාලන විද්‍යාව සඳහා ලබාගත් පශ්චාත් උපාධියක් සතු වෙයි. විවාහපත්ව දරුවන් පස්දෙනෙකු ලබා සිටින ඔහු [[හෙර්ස්ලියා]] හී ජීවත්වෙයි. ඔහුගේ එක් පුතෙකුවූ, ගෑල්, [[ගාසා යුද්ධය|ගාසා යුද්ධයෙහිදී]] ක්‍රියාන්විතයෙහි මිය ගියේය. අයිසෙන්කොත් විසින් ගොලානි බලසේනාවෙහි සහ ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි අනෙකුත් සේනාංකයන් බොහෝ නායකත්ව භූමිකාවන් දරමින් සේවය කර ඇත. අග්‍රාමාත්‍යය [[එහුඩ් බරක්|එහුඩ් බරක්ගේ]] හමුදාමය ලේකම් ලෙසින් සේවය කර ඇති ඔහු, පසුව ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි මාණ්ඩලික ප්‍රධානි තනතුර දැරීය. මාණ්ඩලික ප්‍රධානියා ලෙස ඔහුගේ තනතුරු කාලය තුලදී, අයිසෙන්කෝත් දැඩි අවධානයක් යොමු කලේ ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි පාබල හමුදාවන් ශක්තිමත් කිරීම සහ බලකායන් තර කිරීම සහ ආරක්‍ෂක සයිබර් විධානය  සම්පාදනය කිරීම ඇතුලත් වූ &quot;ගිඩියෝන්&quot; බහුවාර්ෂික සැලසුම ක්‍රියාත්මක කිරීමය.

==ආශ්‍රිත==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}

==සටහන්==
{{සටහන් ලැයිස්තුව}}</text>
      <sha1>b6xhh1nxk6z6m0en99mee5oxjjblj9v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>805048</id>
      <parentid>805047</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T13:52:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shwetha</username>
        <id>6574</id>
      </contributor>
      <comment>සංස්කරණය</comment>
      <origin>805048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10004" sha1="syxdmfg5z8dhac1dxngiwjpilqclsfw" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව තනතුරුධාරි
| name               = ගාදී අයිසෙන්කෝත්
| native_name        = {{nobold|{{Script/Hebrew|גדי איזנקוט}}}}
| native_name_lang   = he
| image              = Gadi Eisenkot 2 (cropped).jpg
| caption            = 2026 වසරෙහිදී අයිසෙන්කෝත්
| birth_date         = {{උපන් දිනය සහ වයස |1960|05|19|df=y}}
| death_date         = 
| birth_place        = [[ටයිබියරියස්]], ඊශ්‍රායෙලය
| death_place        = 
| nickname           = 
| party              = [[යෂාර් (දේශපාලන පක්ෂය)|යෂාර්]] ( 2025 වසරෙහි සිට)
| office1 = [[ඊශ්‍රායෙලයෙහි අග්‍රාමාත්‍යවරයා]]
| term_start1 = 8 නොවැම්බර් 2026
| term_end1 = 
| predecessor1 = [[බෙන්ජමින් නෙතනියාහු]]
| successor1 =
| status1 = තේරී පත්වූ
| office2            = අමාත්‍යමය භූමිකා
| suboffice2         = [[විෂය පථයක් නොමැති අමාත්‍යවරයා]]
| subterm2           = 2023–2024
| suboffice3         = [[ඊශ්‍රායෙල යුද්ධ කැබිනට් මණ්ඩලය |යුද්ධ කැබිනට් මණ්ඩලයෙහි]] නිරික්ෂකයා
| subterm3           = 2023–2024
| office4            = [[ක්නෙසට්]] තුල නියෝජනය කෙරුණු කණ්ඩායම
| suboffice4         = [[නැෂනල් යුනිටි  (ඊශ්‍රායෙලය)|නැෂනල් යුනිටි]]
| subterm4           = 2022–2025
| allegiance         = ඊශ්‍රායෙලය
| rank               = [[ගොනුව:IDF rav aluf.svg|30px]]&lt;br /&gt;[[රාව් අලූෆ්]] (ඉහළතම නිලය; ලුතිනන් ජෙනරල්)
| branch             = [[මෙහෙයුම් අධ්‍යක්ෂකාංශය (ඊශ්‍රායෙලය)| මෙහෙයුම් අධ්‍යක්ෂකාංශය]], [[උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය (ඊශ්‍රායෙලය)| උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය]]
| service_years      = 1978–2019
| commands           = * [[ගොලානි බලසේනාව]]
* [[අග්‍රාමාත්‍යවරයා සඳහා හමුදාමය ලේකම්]]
* [[ජුදයා සහ සමාරියා කොට්ඨාශය]]
* [[මෙහෙයුම් අධ්‍යක්ෂකාංශය]]
* [[උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය (ඊශ්‍රායෙලය)| උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය]]
* නියෝජ්‍ය සාමාන්‍ය මාණ්ඩලික ප්‍රධානි
* [[සාමාන්‍ය මාණ්ඩලික ප්‍රධානි (ඊශ්‍රායෙලය)|සාමාන්‍ය මාණ්ඩලික ප්‍රධානි]]
| battles            = * [[1982 ලෙබනන යුද්ධය]]
* [[දකුණු ලෙබනන ගැටුම (1982–2000)]]
* [[දෙවන ඉන්ටිෆාඩාව]]
* [[2006 ලෙබනන යුද්ධය]]
* [[කාස්ට් ලීඩ් මෙහෙයුම]]
* [[පිලර් ඔෆ් ඩිෆෙන්ස් මෙහෙයුම]]
* [[ප්‍රොටෙක්ටිව් එජ් මෙහෙයුම]]
| awards             = [[ලීජන් ඔෆ් මෙරිට් | ලීජන් ඔෆ් මෙරිට් ආඥාපතියා]] (2016)
| other_party        = [[නැෂනල් යුනිටි (ඊශ්‍රායෙලය)|නැෂනල් යුනිටි]] (2022–2025)
| spouse             = හැනා අයිසෙන්කොත්
| children           = 5
| education          = {{Plainlist|
* [[ටෙල් අවිව් විශ්වවිද්‍යාලය ]] ([[ශාස්ත්‍රවේදී උපාධිය |බීඒ]])
* [[හයිෆා විශ්වවිද්‍යාලය]] ([[ශාස්ත්‍රපති උපාධිය |එම්ඒ]])
* [[එක්සත් ජනපද යුද්ධ හමුදා යුද විද්‍යාලය]] (එම්එස්එස්)}}
| office4            = හමුදාමය භූමිකා
| suboffice4         = [[සාමාන්‍ය කාර්ය මණ්ඩල ප්‍රධානියා (ඊශ්‍රායෙලය)| සාමාන්‍ය කාර්ය මණ්ඩල ප්‍රධානියා]]
| subterm4           = 2015–2019
}}


'''ගාදී අයිසෙන්කෝත්'''{{දිඅස| '''අයිෂෙන්කෝත්''' ලෙසින්ද ශබ්ද නැගෙයි.}} ({{langx|he|גדי איזנקוט}},; උපත 19 මැයි 1960), යනු ඊශ්‍රායෙල් ජෙනරාල්වරයෙක් සහ 2026 නොවැම්බර් 8 දින සිට [[ඊශ්‍රායෙලයෙහි අග්‍රාමාත්‍යවරයා | ඊශ්‍රායෙලයෙහි තේරී පත් වූ අග්‍රාමාත්‍යවරයා]] වන දේශපාලනඥයෙක්ද වෙයි. ඔහු, [[යෂාර් (දේශපාලන පක්ෂය)|යෂාර්]] පක්ෂයෙහි නායකයාද වෙයි. 2015 වසරෙහි සිට 2019 වසර දක්වා ඔහු [[ඊශ්‍රායෙල  ආරක්ෂක හමුදාව| ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි]] (අයිඩීඑෆ්) 21වන ප්‍රධාන මාණ්ඩලික නිලධාරියා ලෙසින් සේවය කල අතර 2023 වසරෙහි සිට 2024 වසර දක්වා  ඊශ්‍රායෙලයෙහි  [[ඊශ්‍රායෙලයෙහි තිස්-හත්වන රජය |සමගි රජයෙහි]] විෂය පථයක් නොමැති අමාත්‍යවරයෙක්ද විය.  [[2026 ඊශ්‍රායෙල ව්‍යවස්ථාදායක මැතිවරණය|  2026 ඊශ්‍රායෙල ව්‍යවස්ථාදායක මැතිවරණයෙහිදී]] ඔහු යෂාර් පක්ෂයට නායකත්වය සැපයූ අතර  අග්‍රාමාත්‍ය [[බෙන්ජමින් නෙතනියාහු| බෙන්ජමින් නෙතනියාහුගේ]] ප්‍රධාන අභියෝගකරු විය .&lt;ref name=&quot;cnn-profile&quot;/&gt;

[[ඊලත්]] හී ඇතිදැඩිවූ අයිසෙන්කොත්, සමුද්‍රීය අධයයනය වෙත දිගු කාලීනව අවධානය යොමු කල අතර පසුව ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමඅදාවෙහි [[ගොලානි බලසේනාව | ගොලානි බලසේනාවෙහි]] සේවය කලේය. ඔහු වෙත ඉතිහාසය විෂය පථය වෙනුවෙන්  [[ටෙල් අවිව් විශ්වවිද්‍යාලය|ටෙල් අවිව් විශ්වවිද්‍යාලයෙන්]] ලබා ගත් ශාස්ත්‍රවේදී උපාධියක් සහ [[හයිෆා විශ්වවිද්‍යාලය|හයිෆා විශ්වවිද්‍යාලයෙන්]]. දේශපාලන විද්‍යාව සඳහා ලබාගත් පශ්චාත් උපාධියක් සතු වෙයි. විවාහපත්ව දරුවන් පස්දෙනෙකු ලබා සිටින ඔහු [[හෙර්ස්ලියා]] හී ජීවත්වෙයි. ඔහුගේ එක් පුතෙකුවූ, ගෑල්, [[ගාසා යුද්ධය|ගාසා යුද්ධයෙහිදී]] ක්‍රියාන්විතයෙහි මිය ගියේය. අයිසෙන්කොත් විසින් ගොලානි බලසේනාවෙහි සහ ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි අනෙකුත් සේනාංකයන් බොහෝ නායකත්ව භූමිකාවන් දරමින් සේවය කර ඇත. අග්‍රාමාත්‍යය [[එහුඩ් බරක්|එහුඩ් බරක්ගේ]] හමුදාමය ලේකම් ලෙසින් සේවය කර ඇති ඔහු, පසුව ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි මාණ්ඩලික ප්‍රධානි තනතුර දැරීය. මාණ්ඩලික ප්‍රධානියා ලෙස ඔහුගේ තනතුරු කාලය තුලදී, අයිසෙන්කෝත් දැඩි අවධානයක් යොමු කලේ ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි පාබල හමුදාවන් ශක්තිමත් කිරීම සහ බලකායන් තර කිරීම සහ ආරක්‍ෂක සයිබර් විධානය  සම්පාදනය කිරීම ඇතුලත් වූ &quot;ගිඩියෝන්&quot; බහුවාර්ෂික සැලසුම ක්‍රියාත්මක කිරීමය.

==ආශ්‍රිත==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}

==සටහන්==
{{සටහන් ලැයිස්තුව}}</text>
      <sha1>syxdmfg5z8dhac1dxngiwjpilqclsfw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>805049</id>
      <parentid>805048</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:58:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shwetha</username>
        <id>6574</id>
      </contributor>
      <comment>සංස්කරණය</comment>
      <origin>805049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12929" sha1="7idcgt5xnztfyah7tlbk21o965wlg6o" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව තනතුරුධාරි
| name               = ගාදී අයිසෙන්කෝත්
| native_name        = {{nobold|{{Script/Hebrew|גדי איזנקוט}}}}
| native_name_lang   = he
| image              = Gadi Eisenkot 2 (cropped).jpg
| caption            = 2026 වසරෙහිදී අයිසෙන්කෝත්
| birth_date         = {{උපන් දිනය සහ වයස |1960|05|19|df=y}}
| death_date         = 
| birth_place        = [[ටයිබියරියස්]], ඊශ්‍රායෙලය
| death_place        = 
| nickname           = 
| party              = [[යෂාර් (දේශපාලන පක්ෂය)|යෂාර්]] ( 2025 වසරෙහි සිට)
| office1 = [[ඊශ්‍රායෙලයෙහි අග්‍රාමාත්‍යවරයා]]
| term_start1 = 8 නොවැම්බර් 2026
| term_end1 = 
| predecessor1 = [[බෙන්ජමින් නෙතනියාහු]]
| successor1 =
| status1 = තේරී පත්වූ
| office2            = අමාත්‍යමය භූමිකා
| suboffice2         = [[විෂය පථයක් නොමැති අමාත්‍යවරයා]]
| subterm2           = 2023–2024
| suboffice3         = [[ඊශ්‍රායෙල යුද්ධ කැබිනට් මණ්ඩලය |යුද්ධ කැබිනට් මණ්ඩලයෙහි]] නිරික්ෂකයා
| subterm3           = 2023–2024
| office4            = [[ක්නෙසට්]] තුල නියෝජනය කෙරුණු කණ්ඩායම
| suboffice4         = [[නැෂනල් යුනිටි  (ඊශ්‍රායෙලය)|නැෂනල් යුනිටි]]
| subterm4           = 2022–2025
| allegiance         = ඊශ්‍රායෙලය
| rank               = [[ගොනුව:IDF rav aluf.svg|30px]]&lt;br /&gt;[[රාව් අලූෆ්]] (ඉහළතම නිලය; ලුතිනන් ජෙනරල්)
| branch             = [[මෙහෙයුම් අධ්‍යක්ෂකාංශය (ඊශ්‍රායෙලය)| මෙහෙයුම් අධ්‍යක්ෂකාංශය]], [[උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය (ඊශ්‍රායෙලය)| උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය]]
| service_years      = 1978–2019
| commands           = * [[ගොලානි බලසේනාව]]
* [[අග්‍රාමාත්‍යවරයා සඳහා හමුදාමය ලේකම්]]
* [[ජුදයා සහ සමාරියා කොට්ඨාශය]]
* [[මෙහෙයුම් අධ්‍යක්ෂකාංශය]]
* [[උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය (ඊශ්‍රායෙලය)| උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය]]
* නියෝජ්‍ය සාමාන්‍ය මාණ්ඩලික ප්‍රධානි
* [[සාමාන්‍ය මාණ්ඩලික ප්‍රධානි (ඊශ්‍රායෙලය)|සාමාන්‍ය මාණ්ඩලික ප්‍රධානි]]
| battles            = * [[1982 ලෙබනන යුද්ධය]]
* [[දකුණු ලෙබනන ගැටුම (1982–2000)]]
* [[දෙවන ඉන්ටිෆාඩාව]]
* [[2006 ලෙබනන යුද්ධය]]
* [[කාස්ට් ලීඩ් මෙහෙයුම]]
* [[පිලර් ඔෆ් ඩිෆෙන්ස් මෙහෙයුම]]
* [[ප්‍රොටෙක්ටිව් එජ් මෙහෙයුම]]
| awards             = [[ලීජන් ඔෆ් මෙරිට් | ලීජන් ඔෆ් මෙරිට් ආඥාපතියා]] (2016)
| other_party        = [[නැෂනල් යුනිටි (ඊශ්‍රායෙලය)|නැෂනල් යුනිටි]] (2022–2025)
| spouse             = හැනා අයිසෙන්කොත්
| children           = 5
| education          = {{Plainlist|
* [[ටෙල් අවිව් විශ්වවිද්‍යාලය ]] ([[ශාස්ත්‍රවේදී උපාධිය |බීඒ]])
* [[හයිෆා විශ්වවිද්‍යාලය]] ([[ශාස්ත්‍රපති උපාධිය |එම්ඒ]])
* [[එක්සත් ජනපද යුද්ධ හමුදා යුද විද්‍යාලය]] (එම්එස්එස්)}}
| office4            = හමුදාමය භූමිකා
| suboffice4         = [[සාමාන්‍ය කාර්ය මණ්ඩල ප්‍රධානියා (ඊශ්‍රායෙලය)| සාමාන්‍ය කාර්ය මණ්ඩල ප්‍රධානියා]]
| subterm4           = 2015–2019
}}


'''ගාදී අයිසෙන්කෝත්'''{{දිඅස| '''අයිෂෙන්කෝත්''' ලෙසින්ද ශබ්ද නැගෙයි.}} ({{langx|he|גדי איזנקוט}},; උපත 19 මැයි 1960), යනු ඊශ්‍රායෙල් ජෙනරාල්වරයෙක් සහ 2026 නොවැම්බර් 8 දින සිට [[ඊශ්‍රායෙලයෙහි අග්‍රාමාත්‍යවරයා | ඊශ්‍රායෙලයෙහි තේරී පත් වූ අග්‍රාමාත්‍යවරයා]] වන දේශපාලනඥයෙක්ද වෙයි. ඔහු, [[යෂාර් (දේශපාලන පක්ෂය)|යෂාර්]] පක්ෂයෙහි නායකයාද වෙයි. 2015 වසරෙහි සිට 2019 වසර දක්වා ඔහු [[ඊශ්‍රායෙල  ආරක්ෂක හමුදාව| ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි]] (අයිඩීඑෆ්) 21වන ප්‍රධාන මාණ්ඩලික නිලධාරියා ලෙසින් සේවය කල අතර 2023 වසරෙහි සිට 2024 වසර දක්වා  ඊශ්‍රායෙලයෙහි  [[ඊශ්‍රායෙලයෙහි තිස්-හත්වන රජය |සමගි රජයෙහි]] විෂය පථයක් නොමැති අමාත්‍යවරයෙක්ද විය.  [[2026 ඊශ්‍රායෙල ව්‍යවස්ථාදායක මැතිවරණය|  2026 ඊශ්‍රායෙල ව්‍යවස්ථාදායක මැතිවරණයෙහිදී]] ඔහු යෂාර් පක්ෂයට නායකත්වය සැපයූ අතර  අග්‍රාමාත්‍ය [[බෙන්ජමින් නෙතනියාහු| බෙන්ජමින් නෙතනියාහුගේ]] ප්‍රධාන අභියෝගකරු විය .&lt;ref name=&quot;cnn-profile&quot;/&gt;

[[ඊලත්]] හී ඇතිදැඩිවූ අයිසෙන්කොත්, සමුද්‍රීය අධයයනය වෙත දිගු කාලීනව අවධානය යොමු කල අතර පසුව ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමඅදාවෙහි [[ගොලානි බලසේනාව | ගොලානි බලසේනාවෙහි]] සේවය කලේය. ඔහු වෙත ඉතිහාසය විෂය පථය වෙනුවෙන්  [[ටෙල් අවිව් විශ්වවිද්‍යාලය|ටෙල් අවිව් විශ්වවිද්‍යාලයෙන්]] ලබා ගත් ශාස්ත්‍රවේදී උපාධියක් සහ [[හයිෆා විශ්වවිද්‍යාලය|හයිෆා විශ්වවිද්‍යාලයෙන්]]. දේශපාලන විද්‍යාව සඳහා ලබාගත් පශ්චාත් උපාධියක් සතු වෙයි. විවාහපත්ව දරුවන් පස්දෙනෙකු ලබා සිටින ඔහු [[හෙර්ස්ලියා]] හී ජීවත්වෙයි. ඔහුගේ එක් පුතෙකුවූ, ගෑල්, [[ගාසා යුද්ධය|ගාසා යුද්ධයෙහිදී]] ක්‍රියාන්විතයෙහි මිය ගියේය. අයිසෙන්කොත් විසින් ගොලානි බලසේනාවෙහි සහ ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි අනෙකුත් සේනාංකයන් බොහෝ නායකත්ව භූමිකාවන් දරමින් සේවය කර ඇත. අග්‍රාමාත්‍යය [[එහුඩ් බරක්|එහුඩ් බරක්ගේ]] හමුදාමය ලේකම් ලෙසින් සේවය කර ඇති ඔහු, පසුව ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි මාණ්ඩලික ප්‍රධානි තනතුර දැරීය. මාණ්ඩලික ප්‍රධානියා ලෙස ඔහුගේ තනතුරු කාලය තුලදී, අයිසෙන්කෝත් දැඩි අවධානයක් යොමු කලේ ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි පාබල හමුදාවන් ශක්තිමත් කිරීම සහ බලකායන් තර කිරීම සහ ආරක්‍ෂක සයිබර් විධානය  සම්පාදනය කිරීම ඇතුලත් වූ &quot;ගිඩියෝන්&quot; බහුවාර්ෂික සැලසුම ක්‍රියාත්මක කිරීමය.

අයිසෙන්කෝත් විසින් උද්දේශනය කරනු ලබන්නේ  ජාතික-යුදෙව් සාරධර්ම මත මුල් බැසගත් නමුත් සියළු පුරවැසියන් සඳහා සමාන අයිතිවාසිකම් සහිත රාජ්‍යයකි. [[ජෝර්දාන නිම්නය]] සහ සරණාගත කඳවුරු වලට ප්‍රමුඛතාවය ලබා දෙමින් &lt;ref name=&quot;cnn-profile&quot;/&gt; [[පලස්තීනියානුවන්]] හා සමගින් නිර්මාණය වන  [[ද්වී-රාජ්‍ය විසඳුම| ද්වී-රාජ්‍ය විසඳුමක්]]  වෙත ඔහු විරුද්ධත්වය පල කරන අතර, දිගු කල් පවතින සටන්විරාමයක් සහ [[ගාසා තීරය|ගාසා තීරයෙහි]]   හමුදාහරණය උද්දේශණය කරයි. අයිසෙන්කෝත් අවධාරණය කර සිටින්නේ, ඊශ්‍රායෙලය සඳහා  දැඩි ආක්ෂණ ප්‍රතිපත්තියක් සහ අභ්‍යන්තර එකමුතුබවක් අවශය බව වන අතර, ඔහු දකින්නේ දේශීය ධ්‍රැවීකරණය සැලකිය යුතු තර්ජනයක් ලෙසිනි. [[ඊශ්‍රායෙල රජය|ඊශ්‍රායෙල් රජයෙහි]] [[බලතල බෙදීම]] ශක්තිමත් කරවන ප‍්‍රතිසංස්කරණ ඔහු විසින් උද්දේශනය කෙරෙයි. ආගමික අධ්‍යයන සඳහා ඔවුන්ගේ [[යෙෂීවා]]  ශාස්ත්‍රාලය තුලට ඇතුළත් වන  [[හරෙඩිම්]] වරුන්ගෙන් සියයට තුනක් දක්වා ප්‍රමාණයක් උදෙසා [[ඊශ්‍රායෙලයෙහි හමුදා සේවය වෙතින් නිදහස් කිරීම |හමුදා සේවා නිදහස්කිරීම් ප්‍රදානයකිරීමට]] සහාය ලබාදෙන බවට අයිසෙන්කෝත් සඳහන් කර ඇතත්  [[ඔක්තොම්බර් 7 ප්‍රහාර]] සිදුවීමෙන් පසුව, මෙම දැඩි සාම්ප්‍රදායික පුද්ගලයන්  සඳහා සැලකියයුතු නිදහස්කිරීම් ලබාදෙන ක්‍රමවේදයක් වෙත ඔහු විරුද්ධත්වය පල කර සිටියි .

==ආශ්‍රිත==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}

==සටහන්==
{{සටහන් ලැයිස්තුව}}</text>
      <sha1>7idcgt5xnztfyah7tlbk21o965wlg6o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>805050</id>
      <parentid>805049</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T19:05:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shwetha</username>
        <id>6574</id>
      </contributor>
      <comment>සංස්කරණය</comment>
      <origin>805050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14179" sha1="mtetms5xjcmrseborvqkihy91kh0wy8" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව තනතුරුධාරි
| name               = ගාදී අයිසෙන්කෝත්
| native_name        = {{nobold|{{Script/Hebrew|גדי איזנקוט}}}}
| native_name_lang   = he
| image              = Gadi Eisenkot 2 (cropped).jpg
| caption            = 2026 වසරෙහිදී අයිසෙන්කෝත්
| birth_date         = {{උපන් දිනය සහ වයස |1960|05|19|df=y}}
| death_date         = 
| birth_place        = [[ටයිබියරියස්]], ඊශ්‍රායෙලය
| death_place        = 
| nickname           = 
| party              = [[යෂාර් (දේශපාලන පක්ෂය)|යෂාර්]] ( 2025 වසරෙහි සිට)
| office1 = [[ඊශ්‍රායෙලයෙහි අග්‍රාමාත්‍යවරයා]]
| term_start1 = 8 නොවැම්බර් 2026
| term_end1 = 
| predecessor1 = [[බෙන්ජමින් නෙතනියාහු]]
| successor1 =
| status1 = තේරී පත්වූ
| office2            = අමාත්‍යමය භූමිකා
| suboffice2         = [[විෂය පථයක් නොමැති අමාත්‍යවරයා]]
| subterm2           = 2023–2024
| suboffice3         = [[ඊශ්‍රායෙල යුද්ධ කැබිනට් මණ්ඩලය |යුද්ධ කැබිනට් මණ්ඩලයෙහි]] නිරික්ෂකයා
| subterm3           = 2023–2024
| office4            = [[ක්නෙසට්]] තුල නියෝජනය කෙරුණු කණ්ඩායම
| suboffice4         = [[නැෂනල් යුනිටි  (ඊශ්‍රායෙලය)|නැෂනල් යුනිටි]]
| subterm4           = 2022–2025
| allegiance         = ඊශ්‍රායෙලය
| rank               = [[ගොනුව:IDF rav aluf.svg|30px]]&lt;br /&gt;[[රාව් අලූෆ්]] (ඉහළතම නිලය; ලුතිනන් ජෙනරල්)
| branch             = [[මෙහෙයුම් අධ්‍යක්ෂකාංශය (ඊශ්‍රායෙලය)| මෙහෙයුම් අධ්‍යක්ෂකාංශය]], [[උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය (ඊශ්‍රායෙලය)| උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය]]
| service_years      = 1978–2019
| commands           = * [[ගොලානි බලසේනාව]]
* [[අග්‍රාමාත්‍යවරයා සඳහා හමුදාමය ලේකම්]]
* [[ජුදයා සහ සමාරියා කොට්ඨාශය]]
* [[මෙහෙයුම් අධ්‍යක්ෂකාංශය]]
* [[උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය (ඊශ්‍රායෙලය)| උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය]]
* නියෝජ්‍ය සාමාන්‍ය මාණ්ඩලික ප්‍රධානි
* [[සාමාන්‍ය මාණ්ඩලික ප්‍රධානි (ඊශ්‍රායෙලය)|සාමාන්‍ය මාණ්ඩලික ප්‍රධානි]]
| battles            = * [[1982 ලෙබනන යුද්ධය]]
* [[දකුණු ලෙබනන ගැටුම (1982–2000)]]
* [[දෙවන ඉන්ටිෆාඩාව]]
* [[2006 ලෙබනන යුද්ධය]]
* [[කාස්ට් ලීඩ් මෙහෙයුම]]
* [[පිලර් ඔෆ් ඩිෆෙන්ස් මෙහෙයුම]]
* [[ප්‍රොටෙක්ටිව් එජ් මෙහෙයුම]]
| awards             = [[ලීජන් ඔෆ් මෙරිට් | ලීජන් ඔෆ් මෙරිට් ආඥාපතියා]] (2016)
| other_party        = [[නැෂනල් යුනිටි (ඊශ්‍රායෙලය)|නැෂනල් යුනිටි]] (2022–2025)
| spouse             = හැනා අයිසෙන්කොත්
| children           = 5
| education          = {{Plainlist|
* [[ටෙල් අවිව් විශ්වවිද්‍යාලය ]] ([[ශාස්ත්‍රවේදී උපාධිය |බීඒ]])
* [[හයිෆා විශ්වවිද්‍යාලය]] ([[ශාස්ත්‍රපති උපාධිය |එම්ඒ]])
* [[එක්සත් ජනපද යුද්ධ හමුදා යුද විද්‍යාලය]] (එම්එස්එස්)}}
| office4            = හමුදාමය භූමිකා
| suboffice4         = [[සාමාන්‍ය කාර්ය මණ්ඩල ප්‍රධානියා (ඊශ්‍රායෙලය)| සාමාන්‍ය කාර්ය මණ්ඩල ප්‍රධානියා]]
| subterm4           = 2015–2019
}}


'''ගාදී අයිසෙන්කෝත්'''{{දිඅස| '''අයිෂෙන්කෝත්''' ලෙසින්ද ශබ්ද නැගෙයි.}} ({{langx|he|גדי איזנקוט}},; උපත 19 මැයි 1960), යනු ඊශ්‍රායෙල් ජෙනරාල්වරයෙක් සහ 2026 නොවැම්බර් 8 දින සිට [[ඊශ්‍රායෙලයෙහි අග්‍රාමාත්‍යවරයා | ඊශ්‍රායෙලයෙහි තේරී පත් වූ අග්‍රාමාත්‍යවරයා]] වන දේශපාලනඥයෙක්ද වෙයි. ඔහු, [[යෂාර් (දේශපාලන පක්ෂය)|යෂාර්]] පක්ෂයෙහි නායකයාද වෙයි. 2015 වසරෙහි සිට 2019 වසර දක්වා ඔහු [[ඊශ්‍රායෙල  ආරක්ෂක හමුදාව| ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි]] (අයිඩීඑෆ්) 21වන ප්‍රධාන මාණ්ඩලික නිලධාරියා ලෙසින් සේවය කල අතර 2023 වසරෙහි සිට 2024 වසර දක්වා  ඊශ්‍රායෙලයෙහි  [[ඊශ්‍රායෙලයෙහි තිස්-හත්වන රජය |සමගි රජයෙහි]] විෂය පථයක් නොමැති අමාත්‍යවරයෙක්ද විය.  [[2026 ඊශ්‍රායෙල ව්‍යවස්ථාදායක මැතිවරණය|  2026 ඊශ්‍රායෙල ව්‍යවස්ථාදායක මැතිවරණයෙහිදී]] ඔහු යෂාර් පක්ෂයට නායකත්වය සැපයූ අතර  අග්‍රාමාත්‍ය [[බෙන්ජමින් නෙතනියාහු| බෙන්ජමින් නෙතනියාහුගේ]] ප්‍රධාන අභියෝගකරු විය .&lt;ref name=&quot;cnn-profile&quot;/&gt;

[[ඊලත්]] හී ඇතිදැඩිවූ අයිසෙන්කොත්, සමුද්‍රීය අධයයනය වෙත දිගු කාලීනව අවධානය යොමු කල අතර පසුව ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමඅදාවෙහි [[ගොලානි බලසේනාව | ගොලානි බලසේනාවෙහි]] සේවය කලේය. ඔහු වෙත ඉතිහාසය විෂය පථය වෙනුවෙන්  [[ටෙල් අවිව් විශ්වවිද්‍යාලය|ටෙල් අවිව් විශ්වවිද්‍යාලයෙන්]] ලබා ගත් ශාස්ත්‍රවේදී උපාධියක් සහ [[හයිෆා විශ්වවිද්‍යාලය|හයිෆා විශ්වවිද්‍යාලයෙන්]]. දේශපාලන විද්‍යාව සඳහා ලබාගත් පශ්චාත් උපාධියක් සතු වෙයි. විවාහපත්ව දරුවන් පස්දෙනෙකු ලබා සිටින ඔහු [[හෙර්ස්ලියා]] හී ජීවත්වෙයි. ඔහුගේ එක් පුතෙකුවූ, ගෑල්, [[ගාසා යුද්ධය|ගාසා යුද්ධයෙහිදී]] ක්‍රියාන්විතයෙහි මිය ගියේය. අයිසෙන්කොත් විසින් ගොලානි බලසේනාවෙහි සහ ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි අනෙකුත් සේනාංකයන් බොහෝ නායකත්ව භූමිකාවන් දරමින් සේවය කර ඇත. අග්‍රාමාත්‍යය [[එහුඩ් බරක්|එහුඩ් බරක්ගේ]] හමුදාමය ලේකම් ලෙසින් සේවය කර ඇති ඔහු, පසුව ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි මාණ්ඩලික ප්‍රධානි තනතුර දැරීය. මාණ්ඩලික ප්‍රධානියා ලෙස ඔහුගේ තනතුරු කාලය තුලදී, අයිසෙන්කෝත් දැඩි අවධානයක් යොමු කලේ ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි පාබල හමුදාවන් ශක්තිමත් කිරීම සහ බලකායන් තර කිරීම සහ ආරක්‍ෂක සයිබර් විධානය  සම්පාදනය කිරීම ඇතුලත් වූ &quot;ගිඩියෝන්&quot; බහුවාර්ෂික සැලසුම ක්‍රියාත්මක කිරීමය.

අයිසෙන්කෝත් විසින් උද්දේශනය කරනු ලබන්නේ  ජාතික-යුදෙව් සාරධර්ම මත මුල් බැසගත් නමුත් සියළු පුරවැසියන් සඳහා සමාන අයිතිවාසිකම් සහිත රාජ්‍යයකි. [[ජෝර්දාන නිම්නය]] සහ සරණාගත කඳවුරු වලට ප්‍රමුඛතාවය ලබා දෙමින් &lt;ref name=&quot;cnn-profile&quot;/&gt; [[පලස්තීනියානුවන්]] හා සමගින් නිර්මාණය වන  [[ද්වී-රාජ්‍ය විසඳුම| ද්වී-රාජ්‍ය විසඳුමක්]]  වෙත ඔහු විරුද්ධත්වය පල කරන අතර, දිගු කල් පවතින සටන්විරාමයක් සහ [[ගාසා තීරය|ගාසා තීරයෙහි]]   හමුදාහරණය උද්දේශණය කරයි. අයිසෙන්කෝත් අවධාරණය කර සිටින්නේ, ඊශ්‍රායෙලය සඳහා  දැඩි ආක්ෂණ ප්‍රතිපත්තියක් සහ අභ්‍යන්තර එකමුතුබවක් අවශය බව වන අතර, ඔහු දකින්නේ දේශීය ධ්‍රැවීකරණය සැලකිය යුතු තර්ජනයක් ලෙසිනි. [[ඊශ්‍රායෙල රජය|ඊශ්‍රායෙල් රජයෙහි]] [[බලතල බෙදීම]] ශක්තිමත් කරවන ප‍්‍රතිසංස්කරණ ඔහු විසින් උද්දේශනය කෙරෙයි. ආගමික අධ්‍යයන සඳහා ඔවුන්ගේ [[යෙෂීවා]]  ශාස්ත්‍රාලය තුලට ඇතුළත් වන  [[හරෙඩිම්]] වරුන්ගෙන් සියයට තුනක් දක්වා ප්‍රමාණයක් උදෙසා [[ඊශ්‍රායෙලයෙහි හමුදා සේවය වෙතින් නිදහස් කිරීම |හමුදා සේවා නිදහස්කිරීම් ප්‍රදානයකිරීමට]] සහාය ලබාදෙන බවට අයිසෙන්කෝත් සඳහන් කර ඇතත්  [[ඔක්තොම්බර් 7 ප්‍රහාර]] සිදුවීමෙන් පසුව, මෙම දැඩි සාම්ප්‍රදායික පුද්ගලයන්  සඳහා සැලකියයුතු නිදහස්කිරීම් ලබාදෙන ක්‍රමවේදයක් වෙත ඔහු විරුද්ධත්වය පල කර සිටියි .

== ජීවිතයෙහි මුල් අවධිය සහ අධ්‍යාපනය ==
ගාදී අයිසෙන්කෝත් උපන්නේ උතුරු [[ඊශ්‍රායෙලය|ඊශ්‍රායෙලයෙහි]]  [[ටයිබියරියස්]] නගරයෙහිදීය. [[ෂාෆී, මෙරොක්කෝව|ෂාෆී]] නගරයෙහි උපත ලද [[මෙරොක්කානු යුදෙව්|යුදෙව් මෙරොක්කානු]] සාංක්‍රමණිකයන්වූ මීයර් සහ එස්තර් අයිසෙන්කෝත් හට දාව උපන් ඔහු, දරුවන් සතර දෙනෙකුගෙන් යුතු පවුලක දෙවැන්නා විය &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=https://www.ereverev.co.il/article.asp?id=16372|title=גאווה גדולה לאילת ולשבט אייזנקוט - יום יום באילת|website=www.ereverev.co.il|access-date=13 ඔක්තොම්බර් 2023|archive-date=18 ජූලි 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180718030729/https://www.ereverev.co.il/article.asp?id=16372|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

==ආශ්‍රිත==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}

==සටහන්==
{{සටහන් ලැයිස්තුව}}</text>
      <sha1>mtetms5xjcmrseborvqkihy91kh0wy8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>805051</id>
      <parentid>805050</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T21:28:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shwetha</username>
        <id>6574</id>
      </contributor>
      <comment>සංස්කරණය</comment>
      <origin>805051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15035" sha1="8z889dcyp1rdt8hwxezsvlcgkplmq3w" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව තනතුරුධාරි
| name               = ගාදී අයිසෙන්කෝත්
| native_name        = {{nobold|{{Script/Hebrew|גדי איזנקוט}}}}
| native_name_lang   = he
| image              = Gadi Eisenkot 2 (cropped).jpg
| caption            = 2026 වසරෙහිදී අයිසෙන්කෝත්
| birth_date         = {{උපන් දිනය සහ වයස |1960|05|19|df=y}}
| death_date         = 
| birth_place        = [[ටයිබියරියස්]], ඊශ්‍රායෙලය
| death_place        = 
| nickname           = 
| party              = [[යෂාර් (දේශපාලන පක්ෂය)|යෂාර්]] ( 2025 වසරෙහි සිට)
| office1 = [[ඊශ්‍රායෙලයෙහි අග්‍රාමාත්‍යවරයා]]
| term_start1 = 8 නොවැම්බර් 2026
| term_end1 = 
| predecessor1 = [[බෙන්ජමින් නෙතනියාහු]]
| successor1 =
| status1 = තේරී පත්වූ
| office2            = අමාත්‍යමය භූමිකා
| suboffice2         = [[විෂය පථයක් නොමැති අමාත්‍යවරයා]]
| subterm2           = 2023–2024
| suboffice3         = [[ඊශ්‍රායෙල යුද්ධ කැබිනට් මණ්ඩලය |යුද්ධ කැබිනට් මණ්ඩලයෙහි]] නිරික්ෂකයා
| subterm3           = 2023–2024
| office4            = [[ක්නෙසට්]] තුල නියෝජනය කෙරුණු කණ්ඩායම
| suboffice4         = [[නැෂනල් යුනිටි  (ඊශ්‍රායෙලය)|නැෂනල් යුනිටි]]
| subterm4           = 2022–2025
| allegiance         = ඊශ්‍රායෙලය
| rank               = [[ගොනුව:IDF rav aluf.svg|30px]]&lt;br /&gt;[[රාව් අලූෆ්]] (ඉහළතම නිලය; ලුතිනන් ජෙනරල්)
| branch             = [[මෙහෙයුම් අධ්‍යක්ෂකාංශය (ඊශ්‍රායෙලය)| මෙහෙයුම් අධ්‍යක්ෂකාංශය]], [[උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය (ඊශ්‍රායෙලය)| උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය]]
| service_years      = 1978–2019
| commands           = * [[ගොලානි බලසේනාව]]
* [[අග්‍රාමාත්‍යවරයා සඳහා හමුදාමය ලේකම්]]
* [[ජුදයා සහ සමාරියා කොට්ඨාශය]]
* [[මෙහෙයුම් අධ්‍යක්ෂකාංශය]]
* [[උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය (ඊශ්‍රායෙලය)| උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය]]
* නියෝජ්‍ය සාමාන්‍ය මාණ්ඩලික ප්‍රධානි
* [[සාමාන්‍ය මාණ්ඩලික ප්‍රධානි (ඊශ්‍රායෙලය)|සාමාන්‍ය මාණ්ඩලික ප්‍රධානි]]
| battles            = * [[1982 ලෙබනන යුද්ධය]]
* [[දකුණු ලෙබනන ගැටුම (1982–2000)]]
* [[දෙවන ඉන්ටිෆාඩාව]]
* [[2006 ලෙබනන යුද්ධය]]
* [[කාස්ට් ලීඩ් මෙහෙයුම]]
* [[පිලර් ඔෆ් ඩිෆෙන්ස් මෙහෙයුම]]
* [[ප්‍රොටෙක්ටිව් එජ් මෙහෙයුම]]
| awards             = [[ලීජන් ඔෆ් මෙරිට් | ලීජන් ඔෆ් මෙරිට් ආඥාපතියා]] (2016)
| other_party        = [[නැෂනල් යුනිටි (ඊශ්‍රායෙලය)|නැෂනල් යුනිටි]] (2022–2025)
| spouse             = හැනා අයිසෙන්කොත්
| children           = 5
| education          = {{Plainlist|
* [[ටෙල් අවිව් විශ්වවිද්‍යාලය ]] ([[ශාස්ත්‍රවේදී උපාධිය |බීඒ]])
* [[හයිෆා විශ්වවිද්‍යාලය]] ([[ශාස්ත්‍රපති උපාධිය |එම්ඒ]])
* [[එක්සත් ජනපද යුද්ධ හමුදා යුද විද්‍යාලය]] (එම්එස්එස්)}}
| office4            = හමුදාමය භූමිකා
| suboffice4         = [[සාමාන්‍ය කාර්ය මණ්ඩල ප්‍රධානියා (ඊශ්‍රායෙලය)| සාමාන්‍ය කාර්ය මණ්ඩල ප්‍රධානියා]]
| subterm4           = 2015–2019
}}


'''ගාදී අයිසෙන්කෝත්'''{{දිඅස| '''අයිෂෙන්කෝත්''' ලෙසින්ද ශබ්ද නැගෙයි.}} ({{langx|he|גדי איזנקוט}},; උපත 19 මැයි 1960), යනු ඊශ්‍රායෙල් ජෙනරාල්වරයෙක් සහ 2026 නොවැම්බර් 8 දින සිට [[ඊශ්‍රායෙලයෙහි අග්‍රාමාත්‍යවරයා | ඊශ්‍රායෙලයෙහි තේරී පත් වූ අග්‍රාමාත්‍යවරයා]] වන දේශපාලනඥයෙක්ද වෙයි. ඔහු, [[යෂාර් (දේශපාලන පක්ෂය)|යෂාර්]] පක්ෂයෙහි නායකයාද වෙයි. 2015 වසරෙහි සිට 2019 වසර දක්වා ඔහු [[ඊශ්‍රායෙල  ආරක්ෂක හමුදාව| ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි]] (අයිඩීඑෆ්) 21වන ප්‍රධාන මාණ්ඩලික නිලධාරියා ලෙසින් සේවය කල අතර 2023 වසරෙහි සිට 2024 වසර දක්වා  ඊශ්‍රායෙලයෙහි  [[ඊශ්‍රායෙලයෙහි තිස්-හත්වන රජය |සමගි රජයෙහි]] විෂය පථයක් නොමැති අමාත්‍යවරයෙක්ද විය.  [[2026 ඊශ්‍රායෙල ව්‍යවස්ථාදායක මැතිවරණය|  2026 ඊශ්‍රායෙල ව්‍යවස්ථාදායක මැතිවරණයෙහිදී]] ඔහු යෂාර් පක්ෂයට නායකත්වය සැපයූ අතර  අග්‍රාමාත්‍ය [[බෙන්ජමින් නෙතනියාහු| බෙන්ජමින් නෙතනියාහුගේ]] ප්‍රධාන අභියෝගකරු විය .&lt;ref name=&quot;cnn-profile&quot;/&gt;

[[ඊලත්]] හී ඇතිදැඩිවූ අයිසෙන්කොත්, සමුද්‍රීය අධයයනය වෙත දිගු කාලීනව අවධානය යොමු කල අතර පසුව ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමඅදාවෙහි [[ගොලානි බලසේනාව | ගොලානි බලසේනාවෙහි]] සේවය කලේය. ඔහු වෙත ඉතිහාසය විෂය පථය වෙනුවෙන්  [[ටෙල් අවිව් විශ්වවිද්‍යාලය|ටෙල් අවිව් විශ්වවිද්‍යාලයෙන්]] ලබා ගත් ශාස්ත්‍රවේදී උපාධියක් සහ [[හයිෆා විශ්වවිද්‍යාලය|හයිෆා විශ්වවිද්‍යාලයෙන්]]. දේශපාලන විද්‍යාව සඳහා ලබාගත් පශ්චාත් උපාධියක් සතු වෙයි. විවාහපත්ව දරුවන් පස්දෙනෙකු ලබා සිටින ඔහු [[හෙර්ස්ලියා]] හී ජීවත්වෙයි. ඔහුගේ එක් පුතෙකුවූ, ගෑල්, [[ගාසා යුද්ධය|ගාසා යුද්ධයෙහිදී]] ක්‍රියාන්විතයෙහි මිය ගියේය. අයිසෙන්කොත් විසින් ගොලානි බලසේනාවෙහි සහ ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි අනෙකුත් සේනාංකයන් බොහෝ නායකත්ව භූමිකාවන් දරමින් සේවය කර ඇත. අග්‍රාමාත්‍යය [[එහුඩ් බරක්|එහුඩ් බරක්ගේ]] හමුදාමය ලේකම් ලෙසින් සේවය කර ඇති ඔහු, පසුව ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි මාණ්ඩලික ප්‍රධානි තනතුර දැරීය. මාණ්ඩලික ප්‍රධානියා ලෙස ඔහුගේ තනතුරු කාලය තුලදී, අයිසෙන්කෝත් දැඩි අවධානයක් යොමු කලේ ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි පාබල හමුදාවන් ශක්තිමත් කිරීම සහ බලකායන් තර කිරීම සහ ආරක්‍ෂක සයිබර් විධානය  සම්පාදනය කිරීම ඇතුලත් වූ &quot;ගිඩියෝන්&quot; බහුවාර්ෂික සැලසුම ක්‍රියාත්මක කිරීමය.

අයිසෙන්කෝත් විසින් උද්දේශනය කරනු ලබන්නේ  ජාතික-යුදෙව් සාරධර්ම මත මුල් බැසගත් නමුත් සියළු පුරවැසියන් සඳහා සමාන අයිතිවාසිකම් සහිත රාජ්‍යයකි. [[ජෝර්දාන නිම්නය]] සහ සරණාගත කඳවුරු වලට ප්‍රමුඛතාවය ලබා දෙමින් &lt;ref name=&quot;cnn-profile&quot;/&gt; [[පලස්තීනියානුවන්]] හා සමගින් නිර්මාණය වන  [[ද්වී-රාජ්‍ය විසඳුම| ද්වී-රාජ්‍ය විසඳුමක්]]  වෙත ඔහු විරුද්ධත්වය පල කරන අතර, දිගු කල් පවතින සටන්විරාමයක් සහ [[ගාසා තීරය|ගාසා තීරයෙහි]]   හමුදාහරණය උද්දේශණය කරයි. අයිසෙන්කෝත් අවධාරණය කර සිටින්නේ, ඊශ්‍රායෙලය සඳහා  දැඩි ආක්ෂණ ප්‍රතිපත්තියක් සහ අභ්‍යන්තර එකමුතුබවක් අවශය බව වන අතර, ඔහු දකින්නේ දේශීය ධ්‍රැවීකරණය සැලකිය යුතු තර්ජනයක් ලෙසිනි. [[ඊශ්‍රායෙල රජය|ඊශ්‍රායෙල් රජයෙහි]] [[බලතල බෙදීම]] ශක්තිමත් කරවන ප‍්‍රතිසංස්කරණ ඔහු විසින් උද්දේශනය කෙරෙයි. ආගමික අධ්‍යයන සඳහා ඔවුන්ගේ [[යෙෂීවා]]  ශාස්ත්‍රාලය තුලට ඇතුළත් වන  [[හරෙඩිම්]] වරුන්ගෙන් සියයට තුනක් දක්වා ප්‍රමාණයක් උදෙසා [[ඊශ්‍රායෙලයෙහි හමුදා සේවය වෙතින් නිදහස් කිරීම |හමුදා සේවා නිදහස්කිරීම් ප්‍රදානයකිරීමට]] සහාය ලබාදෙන බවට අයිසෙන්කෝත් සඳහන් කර ඇතත්  [[ඔක්තොම්බර් 7 ප්‍රහාර]] සිදුවීමෙන් පසුව, මෙම දැඩි සාම්ප්‍රදායික පුද්ගලයන්  සඳහා සැලකියයුතු නිදහස්කිරීම් ලබාදෙන ක්‍රමවේදයක් වෙත ඔහු විරුද්ධත්වය පල කර සිටියි .

== ජීවිතයෙහි මුල් අවධිය සහ අධ්‍යාපනය ==
ගාදී අයිසෙන්කෝත් උපන්නේ උතුරු [[ඊශ්‍රායෙලය|ඊශ්‍රායෙලයෙහි]]  [[ටයිබියරියස්]] නගරයෙහිදීය. [[ෂාෆී, මෙරොක්කෝව|ෂාෆී]] නගරයෙහි උපත ලද [[මෙරොක්කානු යුදෙව්|යුදෙව් මෙරොක්කානු]] සාංක්‍රමණිකයන්වූ මීයර් සහ එස්තර් අයිසෙන්කෝත් හට දාව උපන් ඔහු, දරුවන් සතර දෙනෙකුගෙන් යුතු පවුලක දෙවැන්නා විය &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=https://www.ereverev.co.il/article.asp?id=16372|title=גאווה גדולה לאילת ולשבט אייזנקוט - יום יום באילת|website=www.ereverev.co.il|access-date=13 ඔක්තොම්බර් 2023|archive-date=18 ජූලි 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180718030729/https://www.ereverev.co.il/article.asp?id=16372|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=http://www.kikarhashabat.co.il/%D7%90%D7%9D-%D7%94%D7%A8%D7%9E%D7%98%D7%9B%D7%9C-%D7%94%D7%91%D7%90-%D7%94%D7%99%D7%99%D7%AA%D7%99-%D7%A8%D7%95%D7%A6%D7%94-%D7%A9%D7%99%D7%94%D7%99%D7%94-%D7%A8%D7%91-%D7%94%D7%95%D7%90.html |work=www.kikarhashabat.co.il|archive-url=https://web.archive.org/web/20141203202947/http://www.kikarhashabat.co.il/%D7%90%D7%9D-%D7%94%D7%A8%D7%9E%D7%98%D7%9B%D7%9C-%D7%94%D7%91%D7%90-%D7%94%D7%99%D7%99%D7%AA%D7%99-%D7%A8%D7%95%D7%A6%D7%94-%D7%A9%D7%99%D7%94%D7%99%D7%94-%D7%A8%D7%91-%D7%94%D7%95%D7%90.html|archive-date=3 දෙසැම්බර් 2014|language=he-IL|title=אם הרמטכ&quot;ל הבא, גדי איזנקוט: &quot;הייתי רוצה שיהיה רב; הוא צנוע&quot;|date=29 නොවැම්බර් 2014|access-date=2 ඔක්තොම්බර් 2026}}&lt;/ref&gt;  

==ආශ්‍රිත==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}

==සටහන්==
{{සටහන් ලැයිස්තුව}}</text>
      <sha1>8z889dcyp1rdt8hwxezsvlcgkplmq3w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>805052</id>
      <parentid>805051</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T21:34:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shwetha</username>
        <id>6574</id>
      </contributor>
      <comment>සංස්කරණය</comment>
      <origin>805052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15637" sha1="nq998kgekqhhs045jaslln3h0rai351" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව තනතුරුධාරි
| name               = ගාදී අයිසෙන්කෝත්
| native_name        = {{nobold|{{Script/Hebrew|גדי איזנקוט}}}}
| native_name_lang   = he
| image              = Gadi Eisenkot 2 (cropped).jpg
| caption            = 2026 වසරෙහිදී අයිසෙන්කෝත්
| birth_date         = {{උපන් දිනය සහ වයස |1960|05|19|df=y}}
| death_date         = 
| birth_place        = [[ටයිබියරියස්]], ඊශ්‍රායෙලය
| death_place        = 
| nickname           = 
| party              = [[යෂාර් (දේශපාලන පක්ෂය)|යෂාර්]] ( 2025 වසරෙහි සිට)
| office1 = [[ඊශ්‍රායෙලයෙහි අග්‍රාමාත්‍යවරයා]]
| term_start1 = 8 නොවැම්බර් 2026
| term_end1 = 
| predecessor1 = [[බෙන්ජමින් නෙතනියාහු]]
| successor1 =
| status1 = තේරී පත්වූ
| office2            = අමාත්‍යමය භූමිකා
| suboffice2         = [[විෂය පථයක් නොමැති අමාත්‍යවරයා]]
| subterm2           = 2023–2024
| suboffice3         = [[ඊශ්‍රායෙල යුද්ධ කැබිනට් මණ්ඩලය |යුද්ධ කැබිනට් මණ්ඩලයෙහි]] නිරික්ෂකයා
| subterm3           = 2023–2024
| office4            = [[ක්නෙසට්]] තුල නියෝජනය කෙරුණු කණ්ඩායම
| suboffice4         = [[නැෂනල් යුනිටි  (ඊශ්‍රායෙලය)|නැෂනල් යුනිටි]]
| subterm4           = 2022–2025
| allegiance         = ඊශ්‍රායෙලය
| rank               = [[ගොනුව:IDF rav aluf.svg|30px]]&lt;br /&gt;[[රාව් අලූෆ්]] (ඉහළතම නිලය; ලුතිනන් ජෙනරල්)
| branch             = [[මෙහෙයුම් අධ්‍යක්ෂකාංශය (ඊශ්‍රායෙලය)| මෙහෙයුම් අධ්‍යක්ෂකාංශය]], [[උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය (ඊශ්‍රායෙලය)| උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය]]
| service_years      = 1978–2019
| commands           = * [[ගොලානි බලසේනාව]]
* [[අග්‍රාමාත්‍යවරයා සඳහා හමුදාමය ලේකම්]]
* [[ජුදයා සහ සමාරියා කොට්ඨාශය]]
* [[මෙහෙයුම් අධ්‍යක්ෂකාංශය]]
* [[උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය (ඊශ්‍රායෙලය)| උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය]]
* නියෝජ්‍ය සාමාන්‍ය මාණ්ඩලික ප්‍රධානි
* [[සාමාන්‍ය මාණ්ඩලික ප්‍රධානි (ඊශ්‍රායෙලය)|සාමාන්‍ය මාණ්ඩලික ප්‍රධානි]]
| battles            = * [[1982 ලෙබනන යුද්ධය]]
* [[දකුණු ලෙබනන ගැටුම (1982–2000)]]
* [[දෙවන ඉන්ටිෆාඩාව]]
* [[2006 ලෙබනන යුද්ධය]]
* [[කාස්ට් ලීඩ් මෙහෙයුම]]
* [[පිලර් ඔෆ් ඩිෆෙන්ස් මෙහෙයුම]]
* [[ප්‍රොටෙක්ටිව් එජ් මෙහෙයුම]]
| awards             = [[ලීජන් ඔෆ් මෙරිට් | ලීජන් ඔෆ් මෙරිට් ආඥාපතියා]] (2016)
| other_party        = [[නැෂනල් යුනිටි (ඊශ්‍රායෙලය)|නැෂනල් යුනිටි]] (2022–2025)
| spouse             = හැනා අයිසෙන්කොත්
| children           = 5
| education          = {{Plainlist|
* [[ටෙල් අවිව් විශ්වවිද්‍යාලය ]] ([[ශාස්ත්‍රවේදී උපාධිය |බීඒ]])
* [[හයිෆා විශ්වවිද්‍යාලය]] ([[ශාස්ත්‍රපති උපාධිය |එම්ඒ]])
* [[එක්සත් ජනපද යුද්ධ හමුදා යුද විද්‍යාලය]] (එම්එස්එස්)}}
| office4            = හමුදාමය භූමිකා
| suboffice4         = [[සාමාන්‍ය කාර්ය මණ්ඩල ප්‍රධානියා (ඊශ්‍රායෙලය)| සාමාන්‍ය කාර්ය මණ්ඩල ප්‍රධානියා]]
| subterm4           = 2015–2019
}}


'''ගාදී අයිසෙන්කෝත්'''{{දිඅස| '''අයිෂෙන්කෝත්''' ලෙසින්ද ශබ්ද නැගෙයි.}} ({{langx|he|גדי איזנקוט}},; උපත 19 මැයි 1960), යනු ඊශ්‍රායෙල් ජෙනරාල්වරයෙක් සහ 2026 නොවැම්බර් 8 දින සිට [[ඊශ්‍රායෙලයෙහි අග්‍රාමාත්‍යවරයා | ඊශ්‍රායෙලයෙහි තේරී පත් වූ අග්‍රාමාත්‍යවරයා]] වන දේශපාලනඥයෙක්ද වෙයි. ඔහු, [[යෂාර් (දේශපාලන පක්ෂය)|යෂාර්]] පක්ෂයෙහි නායකයාද වෙයි. 2015 වසරෙහි සිට 2019 වසර දක්වා ඔහු [[ඊශ්‍රායෙල  ආරක්ෂක හමුදාව| ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි]] (අයිඩීඑෆ්) 21වන ප්‍රධාන මාණ්ඩලික නිලධාරියා ලෙසින් සේවය කල අතර 2023 වසරෙහි සිට 2024 වසර දක්වා  ඊශ්‍රායෙලයෙහි  [[ඊශ්‍රායෙලයෙහි තිස්-හත්වන රජය |සමගි රජයෙහි]] විෂය පථයක් නොමැති අමාත්‍යවරයෙක්ද විය.  [[2026 ඊශ්‍රායෙල ව්‍යවස්ථාදායක මැතිවරණය|  2026 ඊශ්‍රායෙල ව්‍යවස්ථාදායක මැතිවරණයෙහිදී]] ඔහු යෂාර් පක්ෂයට නායකත්වය සැපයූ අතර  අග්‍රාමාත්‍ය [[බෙන්ජමින් නෙතනියාහු| බෙන්ජමින් නෙතනියාහුගේ]] ප්‍රධාන අභියෝගකරු විය .&lt;ref name=&quot;cnn-profile&quot;/&gt;

[[ඊලත්]] හී ඇතිදැඩිවූ අයිසෙන්කොත්, සමුද්‍රීය අධයයනය වෙත දිගු කාලීනව අවධානය යොමු කල අතර පසුව ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමඅදාවෙහි [[ගොලානි බලසේනාව | ගොලානි බලසේනාවෙහි]] සේවය කලේය. ඔහු වෙත ඉතිහාසය විෂය පථය වෙනුවෙන්  [[ටෙල් අවිව් විශ්වවිද්‍යාලය|ටෙල් අවිව් විශ්වවිද්‍යාලයෙන්]] ලබා ගත් ශාස්ත්‍රවේදී උපාධියක් සහ [[හයිෆා විශ්වවිද්‍යාලය|හයිෆා විශ්වවිද්‍යාලයෙන්]]. දේශපාලන විද්‍යාව සඳහා ලබාගත් පශ්චාත් උපාධියක් සතු වෙයි. විවාහපත්ව දරුවන් පස්දෙනෙකු ලබා සිටින ඔහු [[හෙර්ස්ලියා]] හී ජීවත්වෙයි. ඔහුගේ එක් පුතෙකුවූ, ගෑල්, [[ගාසා යුද්ධය|ගාසා යුද්ධයෙහිදී]] ක්‍රියාන්විතයෙහි මිය ගියේය. අයිසෙන්කොත් විසින් ගොලානි බලසේනාවෙහි සහ ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි අනෙකුත් සේනාංකයන් බොහෝ නායකත්ව භූමිකාවන් දරමින් සේවය කර ඇත. අග්‍රාමාත්‍යය [[එහුඩ් බරක්|එහුඩ් බරක්ගේ]] හමුදාමය ලේකම් ලෙසින් සේවය කර ඇති ඔහු, පසුව ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි මාණ්ඩලික ප්‍රධානි තනතුර දැරීය. මාණ්ඩලික ප්‍රධානියා ලෙස ඔහුගේ තනතුරු කාලය තුලදී, අයිසෙන්කෝත් දැඩි අවධානයක් යොමු කලේ ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි පාබල හමුදාවන් ශක්තිමත් කිරීම සහ බලකායන් තර කිරීම සහ ආරක්‍ෂක සයිබර් විධානය  සම්පාදනය කිරීම ඇතුලත් වූ &quot;ගිඩියෝන්&quot; බහුවාර්ෂික සැලසුම ක්‍රියාත්මක කිරීමය.

අයිසෙන්කෝත් විසින් උද්දේශනය කරනු ලබන්නේ  ජාතික-යුදෙව් සාරධර්ම මත මුල් බැසගත් නමුත් සියළු පුරවැසියන් සඳහා සමාන අයිතිවාසිකම් සහිත රාජ්‍යයකි. [[ජෝර්දාන නිම්නය]] සහ සරණාගත කඳවුරු වලට ප්‍රමුඛතාවය ලබා දෙමින් &lt;ref name=&quot;cnn-profile&quot;/&gt; [[පලස්තීනියානුවන්]] හා සමගින් නිර්මාණය වන  [[ද්වී-රාජ්‍ය විසඳුම| ද්වී-රාජ්‍ය විසඳුමක්]]  වෙත ඔහු විරුද්ධත්වය පල කරන අතර, දිගු කල් පවතින සටන්විරාමයක් සහ [[ගාසා තීරය|ගාසා තීරයෙහි]]   හමුදාහරණය උද්දේශණය කරයි. අයිසෙන්කෝත් අවධාරණය කර සිටින්නේ, ඊශ්‍රායෙලය සඳහා  දැඩි ආක්ෂණ ප්‍රතිපත්තියක් සහ අභ්‍යන්තර එකමුතුබවක් අවශය බව වන අතර, ඔහු දකින්නේ දේශීය ධ්‍රැවීකරණය සැලකිය යුතු තර්ජනයක් ලෙසිනි. [[ඊශ්‍රායෙල රජය|ඊශ්‍රායෙල් රජයෙහි]] [[බලතල බෙදීම]] ශක්තිමත් කරවන ප‍්‍රතිසංස්කරණ ඔහු විසින් උද්දේශනය කෙරෙයි. ආගමික අධ්‍යයන සඳහා ඔවුන්ගේ [[යෙෂීවා]]  ශාස්ත්‍රාලය තුලට ඇතුළත් වන  [[හරෙඩිම්]] වරුන්ගෙන් සියයට තුනක් දක්වා ප්‍රමාණයක් උදෙසා [[ඊශ්‍රායෙලයෙහි හමුදා සේවය වෙතින් නිදහස් කිරීම |හමුදා සේවා නිදහස්කිරීම් ප්‍රදානයකිරීමට]] සහාය ලබාදෙන බවට අයිසෙන්කෝත් සඳහන් කර ඇතත්  [[ඔක්තොම්බර් 7 ප්‍රහාර]] සිදුවීමෙන් පසුව, මෙම දැඩි සාම්ප්‍රදායික පුද්ගලයන්  සඳහා සැලකියයුතු නිදහස්කිරීම් ලබාදෙන ක්‍රමවේදයක් වෙත ඔහු විරුද්ධත්වය පල කර සිටියි .

== ජීවිතයෙහි මුල් අවධිය සහ අධ්‍යාපනය ==
ගාදී අයිසෙන්කෝත් උපන්නේ උතුරු [[ඊශ්‍රායෙලය|ඊශ්‍රායෙලයෙහි]]  [[ටයිබියරියස්]] නගරයෙහිදීය. [[ෂාෆී, මෙරොක්කෝව|ෂාෆී]] නගරයෙහි උපත ලද [[මෙරොක්කානු යුදෙව්|යුදෙව් මෙරොක්කානු]] සාංක්‍රමණිකයන්වූ මීයර් සහ එස්තර් අයිසෙන්කෝත් හට දාව උපන් ඔහු, දරුවන් සතර දෙනෙකුගෙන් යුතු පවුලක දෙවැන්නා විය &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=https://www.ereverev.co.il/article.asp?id=16372|title=גאווה גדולה לאילת ולשבט אייזנקוט - יום יום באילת|website=www.ereverev.co.il|access-date=13 ඔක්තොම්බර් 2023|archive-date=18 ජූලි 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180718030729/https://www.ereverev.co.il/article.asp?id=16372|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=http://www.kikarhashabat.co.il/%D7%90%D7%9D-%D7%94%D7%A8%D7%9E%D7%98%D7%9B%D7%9C-%D7%94%D7%91%D7%90-%D7%94%D7%99%D7%99%D7%AA%D7%99-%D7%A8%D7%95%D7%A6%D7%94-%D7%A9%D7%99%D7%94%D7%99%D7%94-%D7%A8%D7%91-%D7%94%D7%95%D7%90.html |work=www.kikarhashabat.co.il|archive-url=https://web.archive.org/web/20141203202947/http://www.kikarhashabat.co.il/%D7%90%D7%9D-%D7%94%D7%A8%D7%9E%D7%98%D7%9B%D7%9C-%D7%94%D7%91%D7%90-%D7%94%D7%99%D7%99%D7%AA%D7%99-%D7%A8%D7%95%D7%A6%D7%94-%D7%A9%D7%99%D7%94%D7%99%D7%94-%D7%A8%D7%91-%D7%94%D7%95%D7%90.html|archive-date=3 දෙසැම්බර් 2014|language=he-IL|title=אם הרמטכ&quot;ל הבא, גדי איזנקוט: &quot;הייתי רוצה שיהיה רב; הוא צנוע&quot;|date=29 නොවැම්බර් 2014|access-date=2 ඔක්තොම්බර් 2026}}&lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=https://www.haaretz.com/2014-12-01/ty-article/.premium/on-idfs-1st-moroccan-chiefs-ashkenazi-name/0000017f-e3a6-d75c-a7ff-ffaf914e0000|title=දි ඊශ්‍රායෙලි ආර්මි ගෙට්ස් ඉට්ස් ෆර්ස්ට් මොරොක්කන් චීෆ්-ඔෆ්-ස්ටාෆ්– සෝ වයි දි ඇෂ්කනසී නේම්?|first=එලෝන්|last=ගිලාඩ්|date=1 දෙසැම්බර් 2014|website=හාරිට්ස්|access-date=18 අගෝස්තු 2025}}&lt;/ref&gt;

==ආශ්‍රිත==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}

==සටහන්==
{{සටහන් ලැයිස්තුව}}</text>
      <sha1>nq998kgekqhhs045jaslln3h0rai351</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>805053</id>
      <parentid>805052</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T21:36:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shwetha</username>
        <id>6574</id>
      </contributor>
      <comment>සංස්කරණය</comment>
      <origin>805053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15638" sha1="giv88pyjj5nr7vf18gwzs7d2pua5oke" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව තනතුරුධාරි
| name               = ගාදී අයිසෙන්කෝත්
| native_name        = {{nobold|{{Script/Hebrew|גדי איזנקוט}}}}
| native_name_lang   = he
| image              = Gadi Eisenkot 2 (cropped).jpg
| caption            = 2026 වසරෙහිදී අයිසෙන්කෝත්
| birth_date         = {{උපන් දිනය සහ වයස |1960|05|19|df=y}}
| death_date         = 
| birth_place        = [[ටයිබියරියස්]], ඊශ්‍රායෙලය
| death_place        = 
| nickname           = 
| party              = [[යෂාර් (දේශපාලන පක්ෂය)|යෂාර්]] ( 2025 වසරෙහි සිට)
| office1 = [[ඊශ්‍රායෙලයෙහි අග්‍රාමාත්‍යවරයා]]
| term_start1 = 8 නොවැම්බර් 2026
| term_end1 = 
| predecessor1 = [[බෙන්ජමින් නෙතනියාහු]]
| successor1 =
| status1 = තේරී පත්වූ
| office2            = අමාත්‍යමය භූමිකා
| suboffice2         = [[විෂය පථයක් නොමැති අමාත්‍යවරයා]]
| subterm2           = 2023–2024
| suboffice3         = [[ඊශ්‍රායෙල යුද්ධ කැබිනට් මණ්ඩලය |යුද්ධ කැබිනට් මණ්ඩලයෙහි]] නිරික්ෂකයා
| subterm3           = 2023–2024
| office4            = [[ක්නෙසට්]] තුල නියෝජනය කෙරුණු කණ්ඩායම
| suboffice4         = [[නැෂනල් යුනිටි  (ඊශ්‍රායෙලය)|නැෂනල් යුනිටි]]
| subterm4           = 2022–2025
| allegiance         = ඊශ්‍රායෙලය
| rank               = [[ගොනුව:IDF rav aluf.svg|30px]]&lt;br /&gt;[[රාව් අලූෆ්]] (ඉහළතම නිලය; ලුතිනන් ජෙනරල්)
| branch             = [[මෙහෙයුම් අධ්‍යක්ෂකාංශය (ඊශ්‍රායෙලය)| මෙහෙයුම් අධ්‍යක්ෂකාංශය]], [[උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය (ඊශ්‍රායෙලය)| උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය]]
| service_years      = 1978–2019
| commands           = * [[ගොලානි බලසේනාව]]
* [[අග්‍රාමාත්‍යවරයා සඳහා හමුදාමය ලේකම්]]
* [[ජුදයා සහ සමාරියා කොට්ඨාශය]]
* [[මෙහෙයුම් අධ්‍යක්ෂකාංශය]]
* [[උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය (ඊශ්‍රායෙලය)| උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය]]
* නියෝජ්‍ය සාමාන්‍ය මාණ්ඩලික ප්‍රධානි
* [[සාමාන්‍ය මාණ්ඩලික ප්‍රධානි (ඊශ්‍රායෙලය)|සාමාන්‍ය මාණ්ඩලික ප්‍රධානි]]
| battles            = * [[1982 ලෙබනන යුද්ධය]]
* [[දකුණු ලෙබනන ගැටුම (1982–2000)]]
* [[දෙවන ඉන්ටිෆාඩාව]]
* [[2006 ලෙබනන යුද්ධය]]
* [[කාස්ට් ලීඩ් මෙහෙයුම]]
* [[පිලර් ඔෆ් ඩිෆෙන්ස් මෙහෙයුම]]
* [[ප්‍රොටෙක්ටිව් එජ් මෙහෙයුම]]
| awards             = [[ලීජන් ඔෆ් මෙරිට් | ලීජන් ඔෆ් මෙරිට් ආඥාපතියා]] (2016)
| other_party        = [[නැෂනල් යුනිටි (ඊශ්‍රායෙලය)|නැෂනල් යුනිටි]] (2022–2025)
| spouse             = හැනා අයිසෙන්කොත්
| children           = 5
| education          = {{Plainlist|
* [[ටෙල් අවිව් විශ්වවිද්‍යාලය ]] ([[ශාස්ත්‍රවේදී උපාධිය |බීඒ]])
* [[හයිෆා විශ්වවිද්‍යාලය]] ([[ශාස්ත්‍රපති උපාධිය |එම්ඒ]])
* [[එක්සත් ජනපද යුද්ධ හමුදා යුද විද්‍යාලය]] (එම්එස්එස්)}}
| office4            = හමුදාමය භූමිකා
| suboffice4         = [[සාමාන්‍ය කාර්ය මණ්ඩල ප්‍රධානියා (ඊශ්‍රායෙලය)| සාමාන්‍ය කාර්ය මණ්ඩල ප්‍රධානියා]]
| subterm4           = 2015–2019
}}


'''ගාදී අයිසෙන්කෝත්'''{{දිඅස| '''අයිෂෙන්කෝත්''' ලෙසින්ද ශබ්ද නැගෙයි.}} ({{langx|he|גדי איזנקוט}},; උපත 19 මැයි 1960), යනු ඊශ්‍රායෙල් ජෙනරාල්වරයෙක් සහ 2026 නොවැම්බර් 8 දින සිට [[ඊශ්‍රායෙලයෙහි අග්‍රාමාත්‍යවරයා | ඊශ්‍රායෙලයෙහි තේරී පත් වූ අග්‍රාමාත්‍යවරයා]] වන දේශපාලනඥයෙක්ද වෙයි. ඔහු, [[යෂාර් (දේශපාලන පක්ෂය)|යෂාර්]] පක්ෂයෙහි නායකයාද වෙයි. 2015 වසරෙහි සිට 2019 වසර දක්වා ඔහු [[ඊශ්‍රායෙල  ආරක්ෂක හමුදාව| ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි]] (අයිඩීඑෆ්) 21වන ප්‍රධාන මාණ්ඩලික නිලධාරියා ලෙසින් සේවය කල අතර 2023 වසරෙහි සිට 2024 වසර දක්වා  ඊශ්‍රායෙලයෙහි  [[ඊශ්‍රායෙලයෙහි තිස්-හත්වන රජය |සමගි රජයෙහි]] විෂය පථයක් නොමැති අමාත්‍යවරයෙක්ද විය.  [[2026 ඊශ්‍රායෙල ව්‍යවස්ථාදායක මැතිවරණය|  2026 ඊශ්‍රායෙල ව්‍යවස්ථාදායක මැතිවරණයෙහිදී]] ඔහු යෂාර් පක්ෂයට නායකත්වය සැපයූ අතර  අග්‍රාමාත්‍ය [[බෙන්ජමින් නෙතනියාහු| බෙන්ජමින් නෙතනියාහුගේ]] ප්‍රධාන අභියෝගකරු විය .&lt;ref name=&quot;cnn-profile&quot;/&gt;

[[ඊලත්]] හී ඇතිදැඩිවූ අයිසෙන්කොත්, සමුද්‍රීය අධයයනය වෙත දිගු කාලීනව අවධානය යොමු කල අතර පසුව ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමඅදාවෙහි [[ගොලානි බලසේනාව | ගොලානි බලසේනාවෙහි]] සේවය කලේය. ඔහු වෙත ඉතිහාසය විෂය පථය වෙනුවෙන්  [[ටෙල් අවිව් විශ්වවිද්‍යාලය|ටෙල් අවිව් විශ්වවිද්‍යාලයෙන්]] ලබා ගත් ශාස්ත්‍රවේදී උපාධියක් සහ [[හයිෆා විශ්වවිද්‍යාලය|හයිෆා විශ්වවිද්‍යාලයෙන්]]. දේශපාලන විද්‍යාව සඳහා ලබාගත් පශ්චාත් උපාධියක් සතු වෙයි. විවාහපත්ව දරුවන් පස්දෙනෙකු ලබා සිටින ඔහු [[හෙර්ස්ලියා]] හී ජීවත්වෙයි. ඔහුගේ එක් පුතෙකුවූ, ගෑල්, [[ගාසා යුද්ධය|ගාසා යුද්ධයෙහිදී]] ක්‍රියාන්විතයෙහි මිය ගියේය. අයිසෙන්කොත් විසින් ගොලානි බලසේනාවෙහි සහ ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි අනෙකුත් සේනාංකයන් බොහෝ නායකත්ව භූමිකාවන් දරමින් සේවය කර ඇත. අග්‍රාමාත්‍යය [[එහුඩ් බරක්|එහුඩ් බරක්ගේ]] හමුදාමය ලේකම් ලෙසින් සේවය කර ඇති ඔහු, පසුව ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි මාණ්ඩලික ප්‍රධානි තනතුර දැරීය. මාණ්ඩලික ප්‍රධානියා ලෙස ඔහුගේ තනතුරු කාලය තුලදී, අයිසෙන්කෝත් දැඩි අවධානයක් යොමු කලේ ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි පාබල හමුදාවන් ශක්තිමත් කිරීම සහ බලකායන් තර කිරීම සහ ආරක්‍ෂක සයිබර් විධානය  සම්පාදනය කිරීම ඇතුලත් වූ &quot;ගිඩියෝන්&quot; බහුවාර්ෂික සැලසුම ක්‍රියාත්මක කිරීමය.

අයිසෙන්කෝත් විසින් උද්දේශනය කරනු ලබන්නේ  ජාතික-යුදෙව් සාරධර්ම මත මුල් බැසගත් නමුත් සියළු පුරවැසියන් සඳහා සමාන අයිතිවාසිකම් සහිත රාජ්‍යයකි. [[ජෝර්දාන නිම්නය]] සහ සරණාගත කඳවුරු වලට ප්‍රමුඛතාවය ලබා දෙමින් &lt;ref name=&quot;cnn-profile&quot;/&gt; [[පලස්තීනියානුවන්]] හා සමගින් නිර්මාණය වන  [[ද්වී-රාජ්‍ය විසඳුම| ද්වී-රාජ්‍ය විසඳුමක්]]  වෙත ඔහු විරුද්ධත්වය පල කරන අතර, දිගු කල් පවතින සටන්විරාමයක් සහ [[ගාසා තීරය|ගාසා තීරයෙහි]]   හමුදාහරණය උද්දේශණය කරයි. අයිසෙන්කෝත් අවධාරණය කර සිටින්නේ, ඊශ්‍රායෙලය සඳහා  දැඩි ආක්ෂණ ප්‍රතිපත්තියක් සහ අභ්‍යන්තර එකමුතුබවක් අවශය බව වන අතර, ඔහු දකින්නේ දේශීය ධ්‍රැවීකරණය සැලකිය යුතු තර්ජනයක් ලෙසිනි. [[ඊශ්‍රායෙල රජය|ඊශ්‍රායෙල් රජයෙහි]] [[බලතල බෙදීම]] ශක්තිමත් කරවන ප‍්‍රතිසංස්කරණ ඔහු විසින් උද්දේශනය කෙරෙයි. ආගමික අධ්‍යයන සඳහා ඔවුන්ගේ [[යෙෂීවා]]  ශාස්ත්‍රාලය තුලට ඇතුළත් වන  [[හරෙඩිම්]] වරුන්ගෙන් සියයට තුනක් දක්වා ප්‍රමාණයක් උදෙසා [[ඊශ්‍රායෙලයෙහි හමුදා සේවය වෙතින් නිදහස් කිරීම |හමුදා සේවා නිදහස්කිරීම් ප්‍රදානයකිරීමට]] සහාය ලබාදෙන බවට අයිසෙන්කෝත් සඳහන් කර ඇතත්  [[ඔක්තොම්බර් 7 ප්‍රහාර]] සිදුවීමෙන් පසුව, මෙම දැඩි සාම්ප්‍රදායික පුද්ගලයන්  සඳහා සැලකියයුතු නිදහස්කිරීම් ලබාදෙන ක්‍රමවේදයක් වෙත ඔහු විරුද්ධත්වය පල කර සිටියි .

== ජීවිතයෙහි මුල් අවධිය සහ අධ්‍යාපනය ==
ගාදී අයිසෙන්කෝත් උපන්නේ උතුරු [[ඊශ්‍රායෙලය|ඊශ්‍රායෙලයෙහි]]  [[ටයිබියරියස්]] නගරයෙහිදීය. [[ෂාෆී, මෙරොක්කෝව|ෂාෆී]] නගරයෙහි උපත ලද [[මෙරොක්කානු යුදෙව්|යුදෙව් මෙරොක්කානු]] සාංක්‍රමණිකයන්වූ මීයර් සහ එස්තර් අයිසෙන්කෝත් හට දාව උපන් ඔහු, දරුවන් සතර දෙනෙකුගෙන් යුතු පවුලක දෙවැන්නා විය &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=https://www.ereverev.co.il/article.asp?id=16372|title=גאווה גדולה לאילת ולשבט אייזנקוט - יום יום באילת|website=www.ereverev.co.il|access-date=13 ඔක්තොම්බර් 2023|archive-date=18 ජූලි 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180718030729/https://www.ereverev.co.il/article.asp?id=16372|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=http://www.kikarhashabat.co.il/%D7%90%D7%9D-%D7%94%D7%A8%D7%9E%D7%98%D7%9B%D7%9C-%D7%94%D7%91%D7%90-%D7%94%D7%99%D7%99%D7%AA%D7%99-%D7%A8%D7%95%D7%A6%D7%94-%D7%A9%D7%99%D7%94%D7%99%D7%94-%D7%A8%D7%91-%D7%94%D7%95%D7%90.html |work=www.kikarhashabat.co.il|archive-url=https://web.archive.org/web/20141203202947/http://www.kikarhashabat.co.il/%D7%90%D7%9D-%D7%94%D7%A8%D7%9E%D7%98%D7%9B%D7%9C-%D7%94%D7%91%D7%90-%D7%94%D7%99%D7%99%D7%AA%D7%99-%D7%A8%D7%95%D7%A6%D7%94-%D7%A9%D7%99%D7%94%D7%99%D7%94-%D7%A8%D7%91-%D7%94%D7%95%D7%90.html|archive-date=3 දෙසැම්බර් 2014|language=he-IL|title=אם הרמטכ&quot;ל הבא, גדי איזנקוט: &quot;הייתי רוצה שיהיה רב; הוא צנוע&quot;|date=29 නොවැම්බර් 2014|access-date=2 ඔක්තොම්බර් 2026}}&lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=https://www.haaretz.com/2014-12-01/ty-article/.premium/on-idfs-1st-moroccan-chiefs-ashkenazi-name/0000017f-e3a6-d75c-a7ff-ffaf914e0000|title=දි ඊශ්‍රායෙලි ආර්මි ගෙට්ස් ඉට්ස් ෆර්ස්ට් මොරොක්කන් චීෆ්-ඔෆ්-ස්ටාෆ්– සෝ වයි දි ඇෂ්කනසී නේම්?|first=එලෝන්|last=ගිලාඩ්|date=1 දෙසැම්බර් 2014|website=හාරිට්ස්|access-date=18 අගෝස්තු 2025}}&lt;/ref&gt;.

==ආශ්‍රිත==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}

==සටහන්==
{{සටහන් ලැයිස්තුව}}</text>
      <sha1>giv88pyjj5nr7vf18gwzs7d2pua5oke</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>805054</id>
      <parentid>805053</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:04:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shwetha</username>
        <id>6574</id>
      </contributor>
      <comment>සංස්කරණය</comment>
      <origin>805054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18119" sha1="0j0jgh5ilc12tvqyvht3itm977xrzs3" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව තනතුරුධාරි
| name               = ගාදී අයිසෙන්කෝත්
| native_name        = {{nobold|{{Script/Hebrew|גדי איזנקוט}}}}
| native_name_lang   = he
| image              = Gadi Eisenkot 2 (cropped).jpg
| caption            = 2026 වසරෙහිදී අයිසෙන්කෝත්
| birth_date         = {{උපන් දිනය සහ වයස |1960|05|19|df=y}}
| death_date         = 
| birth_place        = [[ටයිබියරියස්]], ඊශ්‍රායෙලය
| death_place        = 
| nickname           = 
| party              = [[යෂාර් (දේශපාලන පක්ෂය)|යෂාර්]] ( 2025 වසරෙහි සිට)
| office1 = [[ඊශ්‍රායෙලයෙහි අග්‍රාමාත්‍යවරයා]]
| term_start1 = 8 නොවැම්බර් 2026
| term_end1 = 
| predecessor1 = [[බෙන්ජමින් නෙතනියාහු]]
| successor1 =
| status1 = තේරී පත්වූ
| office2            = අමාත්‍යමය භූමිකා
| suboffice2         = [[විෂය පථයක් නොමැති අමාත්‍යවරයා]]
| subterm2           = 2023–2024
| suboffice3         = [[ඊශ්‍රායෙල යුද්ධ කැබිනට් මණ්ඩලය |යුද්ධ කැබිනට් මණ්ඩලයෙහි]] නිරික්ෂකයා
| subterm3           = 2023–2024
| office4            = [[ක්නෙසට්]] තුල නියෝජනය කෙරුණු කණ්ඩායම
| suboffice4         = [[නැෂනල් යුනිටි  (ඊශ්‍රායෙලය)|නැෂනල් යුනිටි]]
| subterm4           = 2022–2025
| allegiance         = ඊශ්‍රායෙලය
| rank               = [[ගොනුව:IDF rav aluf.svg|30px]]&lt;br /&gt;[[රාව් අලූෆ්]] (ඉහළතම නිලය; ලුතිනන් ජෙනරල්)
| branch             = [[මෙහෙයුම් අධ්‍යක්ෂකාංශය (ඊශ්‍රායෙලය)| මෙහෙයුම් අධ්‍යක්ෂකාංශය]], [[උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය (ඊශ්‍රායෙලය)| උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය]]
| service_years      = 1978–2019
| commands           = * [[ගොලානි බලසේනාව]]
* [[අග්‍රාමාත්‍යවරයා සඳහා හමුදාමය ලේකම්]]
* [[ජුදයා සහ සමාරියා කොට්ඨාශය]]
* [[මෙහෙයුම් අධ්‍යක්ෂකාංශය]]
* [[උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය (ඊශ්‍රායෙලය)| උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය]]
* නියෝජ්‍ය සාමාන්‍ය මාණ්ඩලික ප්‍රධානි
* [[සාමාන්‍ය මාණ්ඩලික ප්‍රධානි (ඊශ්‍රායෙලය)|සාමාන්‍ය මාණ්ඩලික ප්‍රධානි]]
| battles            = * [[1982 ලෙබනන යුද්ධය]]
* [[දකුණු ලෙබනන ගැටුම (1982–2000)]]
* [[දෙවන ඉන්ටිෆාඩාව]]
* [[2006 ලෙබනන යුද්ධය]]
* [[කාස්ට් ලීඩ් මෙහෙයුම]]
* [[පිලර් ඔෆ් ඩිෆෙන්ස් මෙහෙයුම]]
* [[ප්‍රොටෙක්ටිව් එජ් මෙහෙයුම]]
| awards             = [[ලීජන් ඔෆ් මෙරිට් | ලීජන් ඔෆ් මෙරිට් ආඥාපතියා]] (2016)
| other_party        = [[නැෂනල් යුනිටි (ඊශ්‍රායෙලය)|නැෂනල් යුනිටි]] (2022–2025)
| spouse             = හැනා අයිසෙන්කොත්
| children           = 5
| education          = {{Plainlist|
* [[ටෙල් අවිව් විශ්වවිද්‍යාලය ]] ([[ශාස්ත්‍රවේදී උපාධිය |බීඒ]])
* [[හයිෆා විශ්වවිද්‍යාලය]] ([[ශාස්ත්‍රපති උපාධිය |එම්ඒ]])
* [[එක්සත් ජනපද යුද්ධ හමුදා යුද විද්‍යාලය]] (එම්එස්එස්)}}
| office4            = හමුදාමය භූමිකා
| suboffice4         = [[සාමාන්‍ය කාර්ය මණ්ඩල ප්‍රධානියා (ඊශ්‍රායෙලය)| සාමාන්‍ය කාර්ය මණ්ඩල ප්‍රධානියා]]
| subterm4           = 2015–2019
}}


'''ගාදී අයිසෙන්කෝත්'''{{දිඅස| '''අයිෂෙන්කෝත්''' ලෙසින්ද ශබ්ද නැගෙයි.}} ({{langx|he|גדי איזנקוט}},; උපත 19 මැයි 1960), යනු ඊශ්‍රායෙල් ජෙනරාල්වරයෙක් සහ 2026 නොවැම්බර් 8 දින සිට [[ඊශ්‍රායෙලයෙහි අග්‍රාමාත්‍යවරයා | ඊශ්‍රායෙලයෙහි තේරී පත් වූ අග්‍රාමාත්‍යවරයා]] වන දේශපාලනඥයෙක්ද වෙයි. ඔහු, [[යෂාර් (දේශපාලන පක්ෂය)|යෂාර්]] පක්ෂයෙහි නායකයාද වෙයි. 2015 වසරෙහි සිට 2019 වසර දක්වා ඔහු [[ඊශ්‍රායෙල  ආරක්ෂක හමුදාව| ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි]] (අයිඩීඑෆ්) 21වන ප්‍රධාන මාණ්ඩලික නිලධාරියා ලෙසින් සේවය කල අතර 2023 වසරෙහි සිට 2024 වසර දක්වා  ඊශ්‍රායෙලයෙහි  [[ඊශ්‍රායෙලයෙහි තිස්-හත්වන රජය |සමගි රජයෙහි]] විෂය පථයක් නොමැති අමාත්‍යවරයෙක්ද විය.  [[2026 ඊශ්‍රායෙල ව්‍යවස්ථාදායක මැතිවරණය|  2026 ඊශ්‍රායෙල ව්‍යවස්ථාදායක මැතිවරණයෙහිදී]] ඔහු යෂාර් පක්ෂයට නායකත්වය සැපයූ අතර  අග්‍රාමාත්‍ය [[බෙන්ජමින් නෙතනියාහු| බෙන්ජමින් නෙතනියාහුගේ]] ප්‍රධාන අභියෝගකරු විය .&lt;ref name=&quot;cnn-profile&quot;/&gt;

[[ඊලත්]] හී ඇතිදැඩිවූ අයිසෙන්කොත්, සමුද්‍රීය අධයයනය වෙත දිගු කාලීනව අවධානය යොමු කල අතර පසුව ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමඅදාවෙහි [[ගොලානි බලසේනාව | ගොලානි බලසේනාවෙහි]] සේවය කලේය. ඔහු වෙත ඉතිහාසය විෂය පථය වෙනුවෙන්  [[ටෙල් අවිව් විශ්වවිද්‍යාලය|ටෙල් අවිව් විශ්වවිද්‍යාලයෙන්]] ලබා ගත් ශාස්ත්‍රවේදී උපාධියක් සහ [[හයිෆා විශ්වවිද්‍යාලය|හයිෆා විශ්වවිද්‍යාලයෙන්]]. දේශපාලන විද්‍යාව සඳහා ලබාගත් පශ්චාත් උපාධියක් සතු වෙයි. විවාහපත්ව දරුවන් පස්දෙනෙකු ලබා සිටින ඔහු [[හෙර්ස්ලියා]] හී ජීවත්වෙයි. ඔහුගේ එක් පුතෙකුවූ, ගෑල්, [[ගාසා යුද්ධය|ගාසා යුද්ධයෙහිදී]] ක්‍රියාන්විතයෙහි මිය ගියේය. අයිසෙන්කොත් විසින් ගොලානි බලසේනාවෙහි සහ ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි අනෙකුත් සේනාංකයන් බොහෝ නායකත්ව භූමිකාවන් දරමින් සේවය කර ඇත. අග්‍රාමාත්‍යය [[එහුඩ් බරක්|එහුඩ් බරක්ගේ]] හමුදාමය ලේකම් ලෙසින් සේවය කර ඇති ඔහු, පසුව ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි මාණ්ඩලික ප්‍රධානි තනතුර දැරීය. මාණ්ඩලික ප්‍රධානියා ලෙස ඔහුගේ තනතුරු කාලය තුලදී, අයිසෙන්කෝත් දැඩි අවධානයක් යොමු කලේ ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි පාබල හමුදාවන් ශක්තිමත් කිරීම සහ බලකායන් තර කිරීම සහ ආරක්‍ෂක සයිබර් විධානය  සම්පාදනය කිරීම ඇතුලත් වූ &quot;ගිඩියෝන්&quot; බහුවාර්ෂික සැලසුම ක්‍රියාත්මක කිරීමය.

අයිසෙන්කෝත් විසින් උද්දේශනය කරනු ලබන්නේ  ජාතික-යුදෙව් සාරධර්ම මත මුල් බැසගත් නමුත් සියළු පුරවැසියන් සඳහා සමාන අයිතිවාසිකම් සහිත රාජ්‍යයකි. [[ජෝර්දාන නිම්නය]] සහ සරණාගත කඳවුරු වලට ප්‍රමුඛතාවය ලබා දෙමින් &lt;ref name=&quot;cnn-profile&quot;/&gt; [[පලස්තීනියානුවන්]] හා සමගින් නිර්මාණය වන  [[ද්වී-රාජ්‍ය විසඳුම| ද්වී-රාජ්‍ය විසඳුමක්]]  වෙත ඔහු විරුද්ධත්වය පල කරන අතර, දිගු කල් පවතින සටන්විරාමයක් සහ [[ගාසා තීරය|ගාසා තීරයෙහි]]   හමුදාහරණය උද්දේශණය කරයි. අයිසෙන්කෝත් අවධාරණය කර සිටින්නේ, ඊශ්‍රායෙලය සඳහා  දැඩි ආක්ෂණ ප්‍රතිපත්තියක් සහ අභ්‍යන්තර එකමුතුබවක් අවශය බව වන අතර, ඔහු දකින්නේ දේශීය ධ්‍රැවීකරණය සැලකිය යුතු තර්ජනයක් ලෙසිනි. [[ඊශ්‍රායෙල රජය|ඊශ්‍රායෙල් රජයෙහි]] [[බලතල බෙදීම]] ශක්තිමත් කරවන ප‍්‍රතිසංස්කරණ ඔහු විසින් උද්දේශනය කෙරෙයි. ආගමික අධ්‍යයන සඳහා ඔවුන්ගේ [[යෙෂීවා]]  ශාස්ත්‍රාලය තුලට ඇතුළත් වන  [[හරෙඩිම්]] වරුන්ගෙන් සියයට තුනක් දක්වා ප්‍රමාණයක් උදෙසා [[ඊශ්‍රායෙලයෙහි හමුදා සේවය වෙතින් නිදහස් කිරීම |හමුදා සේවා නිදහස්කිරීම් ප්‍රදානයකිරීමට]] සහාය ලබාදෙන බවට අයිසෙන්කෝත් සඳහන් කර ඇතත්  [[ඔක්තොම්බර් 7 ප්‍රහාර]] සිදුවීමෙන් පසුව, මෙම දැඩි සාම්ප්‍රදායික පුද්ගලයන්  සඳහා සැලකියයුතු නිදහස්කිරීම් ලබාදෙන ක්‍රමවේදයක් වෙත ඔහු විරුද්ධත්වය පල කර සිටියි .

== ජීවිතයෙහි මුල් අවධිය සහ අධ්‍යාපනය ==
ගාදී අයිසෙන්කෝත් උපන්නේ උතුරු [[ඊශ්‍රායෙලය|ඊශ්‍රායෙලයෙහි]]  [[ටයිබියරියස්]] නගරයෙහිදීය. [[ෂාෆී, මෙරොක්කෝව|ෂාෆී]] නගරයෙහි උපත ලද [[මෙරොක්කානු යුදෙව්|යුදෙව් මෙරොක්කානු]] සාංක්‍රමණිකයන්වූ මීයර් සහ එස්තර් අයිසෙන්කෝත් හට දාව උපන් ඔහු, දරුවන් සතර දෙනෙකුගෙන් යුතු පවුලක දෙවැන්නා විය &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=https://www.ereverev.co.il/article.asp?id=16372|title=גאווה גדולה לאילת ולשבט אייזנקוט - יום יום באילת|website=www.ereverev.co.il|access-date=13 ඔක්තොම්බර් 2023|archive-date=18 ජූලි 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180718030729/https://www.ereverev.co.il/article.asp?id=16372|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=http://www.kikarhashabat.co.il/%D7%90%D7%9D-%D7%94%D7%A8%D7%9E%D7%98%D7%9B%D7%9C-%D7%94%D7%91%D7%90-%D7%94%D7%99%D7%99%D7%AA%D7%99-%D7%A8%D7%95%D7%A6%D7%94-%D7%A9%D7%99%D7%94%D7%99%D7%94-%D7%A8%D7%91-%D7%94%D7%95%D7%90.html |work=www.kikarhashabat.co.il|archive-url=https://web.archive.org/web/20141203202947/http://www.kikarhashabat.co.il/%D7%90%D7%9D-%D7%94%D7%A8%D7%9E%D7%98%D7%9B%D7%9C-%D7%94%D7%91%D7%90-%D7%94%D7%99%D7%99%D7%AA%D7%99-%D7%A8%D7%95%D7%A6%D7%94-%D7%A9%D7%99%D7%94%D7%99%D7%94-%D7%A8%D7%91-%D7%94%D7%95%D7%90.html|archive-date=3 දෙසැම්බර් 2014|language=he-IL|title=אם הרמטכ&quot;ל הבא, גדי איזנקוט: &quot;הייתי רוצה שיהיה רב; הוא צנוע&quot;|date=29 නොවැම්බර් 2014|access-date=2 ඔක්තොම්බර් 2026}}&lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=https://www.haaretz.com/2014-12-01/ty-article/.premium/on-idfs-1st-moroccan-chiefs-ashkenazi-name/0000017f-e3a6-d75c-a7ff-ffaf914e0000|title=දි ඊශ්‍රායෙලි ආර්මි ගෙට්ස් ඉට්ස් ෆර්ස්ට් මොරොක්කන් චීෆ්-ඔෆ්-ස්ටාෆ්– සෝ වයි දි ඇෂ්කනසී නේම්?|first=එලෝන්|last=ගිලාඩ්|date=1 දෙසැම්බර් 2014|website=හාරිට්ස්|access-date=18 අගෝස්තු 2025}}&lt;/ref&gt;.ඔහුගේ මව [[කැසබ්ලන්කා]] නගරයෙහි උපත ලබා තිබූ අතර, ඔහුගේ පියා [[මරකෑෂ්]] නගරයෙහි උපත ලබා තිබුණි. විශ්වාස කරනු ලබන්නේ පවුල් වාසගම මුලින් ඒසන්කොට් වුවද ඔහුගේ පියා ඊශ්‍රායෙලයට සංක්‍රමණය වූ පසුව ලිපිකරුවෙකු විසින් එය අයිසෙන්කෝත් බවට වෙනස් කෙරුණු බවයි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=https://hamodia.com/2014/12/01/new-idf-chief-eisenkot-moroccan-descent/|title=නිව් අයිඩීඑෆ් චීෆ් අයිසෙන්කෝත් ඔෆ් මොරොක්කන් විසෙන්ට්- Hamodia.com|first=ඩෝවිඩ්|last=හොරොවිට්ස්|date=2 දෙසැම්බර් 2014|website=හමෝඩියා|access-date=4 දෙසැම්බර් 2020|archive-date=27 නොවැම්බර් 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127182359/https://hamodia.com/2014/12/01/new-idf-chief-eisenkot-moroccan-descent/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ඔහුගේ දෙමව්පියන් පසුකලෙක දික්කසාද වූහ. ඔවුන් දෙදෙනම යළි විවාපත්වූ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන්  අයිසෙන්කෝත් හට බොහෝ අර්ධ උරෝජාතයෝ වූහ.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් | url=https://www.yomyom.net/article.asp?id=16372 | title=גאווה גדולה לאילת ולשבט אייזנקוט - יום יום באילת }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=hometown&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=https://www.haaretz.com/israel-news/elections/2026-10-15/ty-article-magazine/.premium/in-eilat-gadi-eisenkot-has-the-hometown-advantage-can-he-shake-netanyahu/000001a1-2b43-d5c3-a5a9-2fffaa680000|title=ඉන්  ඊලත්, ගාදී අයිසෙන්කෝත් හෑස් ද හෝම්ටවුන් ඇඩ්වාන්ටේජ්. ඊස් ඉ‌ට් ඉනෆ් ටු ෂෙක් නෙතනියාහු?|work=Haaretz|date=15 ඔක්තොම්බර් 2026|access-date=24 ඔක්තොම්බර් 2026}}&lt;/ref&gt;

==ආශ්‍රිත==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}

==සටහන්==
{{සටහන් ලැයිස්තුව}}</text>
      <sha1>0j0jgh5ilc12tvqyvht3itm977xrzs3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>805055</id>
      <parentid>805054</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:23:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shwetha</username>
        <id>6574</id>
      </contributor>
      <comment>සංස්කරණය</comment>
      <origin>805055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19754" sha1="kbsmxbsgz6tsoa5ywgud7fwsz8ar7op" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව තනතුරුධාරි
| name               = ගාදී අයිසෙන්කෝත්
| native_name        = {{nobold|{{Script/Hebrew|גדי איזנקוט}}}}
| native_name_lang   = he
| image              = Gadi Eisenkot 2 (cropped).jpg
| caption            = 2026 වසරෙහිදී අයිසෙන්කෝත්
| birth_date         = {{උපන් දිනය සහ වයස |1960|05|19|df=y}}
| death_date         = 
| birth_place        = [[ටයිබියරියස්]], ඊශ්‍රායෙලය
| death_place        = 
| nickname           = 
| party              = [[යෂාර් (දේශපාලන පක්ෂය)|යෂාර්]] ( 2025 වසරෙහි සිට)
| office1 = [[ඊශ්‍රායෙලයෙහි අග්‍රාමාත්‍යවරයා]]
| term_start1 = 8 නොවැම්බර් 2026
| term_end1 = 
| predecessor1 = [[බෙන්ජමින් නෙතනියාහු]]
| successor1 =
| status1 = තේරී පත්වූ
| office2            = අමාත්‍යමය භූමිකා
| suboffice2         = [[විෂය පථයක් නොමැති අමාත්‍යවරයා]]
| subterm2           = 2023–2024
| suboffice3         = [[ඊශ්‍රායෙල යුද්ධ කැබිනට් මණ්ඩලය |යුද්ධ කැබිනට් මණ්ඩලයෙහි]] නිරික්ෂකයා
| subterm3           = 2023–2024
| office4            = [[ක්නෙසට්]] තුල නියෝජනය කෙරුණු කණ්ඩායම
| suboffice4         = [[නැෂනල් යුනිටි  (ඊශ්‍රායෙලය)|නැෂනල් යුනිටි]]
| subterm4           = 2022–2025
| allegiance         = ඊශ්‍රායෙලය
| rank               = [[ගොනුව:IDF rav aluf.svg|30px]]&lt;br /&gt;[[රාව් අලූෆ්]] (ඉහළතම නිලය; ලුතිනන් ජෙනරල්)
| branch             = [[මෙහෙයුම් අධ්‍යක්ෂකාංශය (ඊශ්‍රායෙලය)| මෙහෙයුම් අධ්‍යක්ෂකාංශය]], [[උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය (ඊශ්‍රායෙලය)| උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය]]
| service_years      = 1978–2019
| commands           = * [[ගොලානි බලසේනාව]]
* [[අග්‍රාමාත්‍යවරයා සඳහා හමුදාමය ලේකම්]]
* [[ජුදයා සහ සමාරියා කොට්ඨාශය]]
* [[මෙහෙයුම් අධ්‍යක්ෂකාංශය]]
* [[උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය (ඊශ්‍රායෙලය)| උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය]]
* නියෝජ්‍ය සාමාන්‍ය මාණ්ඩලික ප්‍රධානි
* [[සාමාන්‍ය මාණ්ඩලික ප්‍රධානි (ඊශ්‍රායෙලය)|සාමාන්‍ය මාණ්ඩලික ප්‍රධානි]]
| battles            = * [[1982 ලෙබනන යුද්ධය]]
* [[දකුණු ලෙබනන ගැටුම (1982–2000)]]
* [[දෙවන ඉන්ටිෆාඩාව]]
* [[2006 ලෙබනන යුද්ධය]]
* [[කාස්ට් ලීඩ් මෙහෙයුම]]
* [[පිලර් ඔෆ් ඩිෆෙන්ස් මෙහෙයුම]]
* [[ප්‍රොටෙක්ටිව් එජ් මෙහෙයුම]]
| awards             = [[ලීජන් ඔෆ් මෙරිට් | ලීජන් ඔෆ් මෙරිට් ආඥාපතියා]] (2016)
| other_party        = [[නැෂනල් යුනිටි (ඊශ්‍රායෙලය)|නැෂනල් යුනිටි]] (2022–2025)
| spouse             = හැනා අයිසෙන්කොත්
| children           = 5
| education          = {{Plainlist|
* [[ටෙල් අවිව් විශ්වවිද්‍යාලය ]] ([[ශාස්ත්‍රවේදී උපාධිය |බීඒ]])
* [[හයිෆා විශ්වවිද්‍යාලය]] ([[ශාස්ත්‍රපති උපාධිය |එම්ඒ]])
* [[එක්සත් ජනපද යුද්ධ හමුදා යුද විද්‍යාලය]] (එම්එස්එස්)}}
| office4            = හමුදාමය භූමිකා
| suboffice4         = [[සාමාන්‍ය කාර්ය මණ්ඩල ප්‍රධානියා (ඊශ්‍රායෙලය)| සාමාන්‍ය කාර්ය මණ්ඩල ප්‍රධානියා]]
| subterm4           = 2015–2019
}}


'''ගාදී අයිසෙන්කෝත්'''{{දිඅස| '''අයිෂෙන්කෝත්''' ලෙසින්ද ශබ්ද නැගෙයි.}} ({{langx|he|גדי איזנקוט}},; උපත 19 මැයි 1960), යනු ඊශ්‍රායෙල් ජෙනරාල්වරයෙක් සහ 2026 නොවැම්බර් 8 දින සිට [[ඊශ්‍රායෙලයෙහි අග්‍රාමාත්‍යවරයා | ඊශ්‍රායෙලයෙහි තේරී පත් වූ අග්‍රාමාත්‍යවරයා]] වන දේශපාලනඥයෙක්ද වෙයි. ඔහු, [[යෂාර් (දේශපාලන පක්ෂය)|යෂාර්]] පක්ෂයෙහි නායකයාද වෙයි. 2015 වසරෙහි සිට 2019 වසර දක්වා ඔහු [[ඊශ්‍රායෙල  ආරක්ෂක හමුදාව| ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි]] (අයිඩීඑෆ්) 21වන ප්‍රධාන මාණ්ඩලික නිලධාරියා ලෙසින් සේවය කල අතර 2023 වසරෙහි සිට 2024 වසර දක්වා  ඊශ්‍රායෙලයෙහි  [[ඊශ්‍රායෙලයෙහි තිස්-හත්වන රජය |සමගි රජයෙහි]] විෂය පථයක් නොමැති අමාත්‍යවරයෙක්ද විය.  [[2026 ඊශ්‍රායෙල ව්‍යවස්ථාදායක මැතිවරණය|  2026 ඊශ්‍රායෙල ව්‍යවස්ථාදායක මැතිවරණයෙහිදී]] ඔහු යෂාර් පක්ෂයට නායකත්වය සැපයූ අතර  අග්‍රාමාත්‍ය [[බෙන්ජමින් නෙතනියාහු| බෙන්ජමින් නෙතනියාහුගේ]] ප්‍රධාන අභියෝගකරු විය .&lt;ref name=&quot;cnn-profile&quot;/&gt;

[[ඊලත්]] හී ඇතිදැඩිවූ අයිසෙන්කොත්, සමුද්‍රීය අධයයනය වෙත දිගු කාලීනව අවධානය යොමු කල අතර පසුව ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමඅදාවෙහි [[ගොලානි බලසේනාව | ගොලානි බලසේනාවෙහි]] සේවය කලේය. ඔහු වෙත ඉතිහාසය විෂය පථය වෙනුවෙන්  [[ටෙල් අවිව් විශ්වවිද්‍යාලය|ටෙල් අවිව් විශ්වවිද්‍යාලයෙන්]] ලබා ගත් ශාස්ත්‍රවේදී උපාධියක් සහ [[හයිෆා විශ්වවිද්‍යාලය|හයිෆා විශ්වවිද්‍යාලයෙන්]]. දේශපාලන විද්‍යාව සඳහා ලබාගත් පශ්චාත් උපාධියක් සතු වෙයි. විවාහපත්ව දරුවන් පස්දෙනෙකු ලබා සිටින ඔහු [[හෙර්ස්ලියා]] හී ජීවත්වෙයි. ඔහුගේ එක් පුතෙකුවූ, ගෑල්, [[ගාසා යුද්ධය|ගාසා යුද්ධයෙහිදී]] ක්‍රියාන්විතයෙහි මිය ගියේය. අයිසෙන්කොත් විසින් ගොලානි බලසේනාවෙහි සහ ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි අනෙකුත් සේනාංකයන් බොහෝ නායකත්ව භූමිකාවන් දරමින් සේවය කර ඇත. අග්‍රාමාත්‍යය [[එහුඩ් බරක්|එහුඩ් බරක්ගේ]] හමුදාමය ලේකම් ලෙසින් සේවය කර ඇති ඔහු, පසුව ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි මාණ්ඩලික ප්‍රධානි තනතුර දැරීය. මාණ්ඩලික ප්‍රධානියා ලෙස ඔහුගේ තනතුරු කාලය තුලදී, අයිසෙන්කෝත් දැඩි අවධානයක් යොමු කලේ ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි පාබල හමුදාවන් ශක්තිමත් කිරීම සහ බලකායන් තර කිරීම සහ ආරක්‍ෂක සයිබර් විධානය  සම්පාදනය කිරීම ඇතුලත් වූ &quot;ගිඩියෝන්&quot; බහුවාර්ෂික සැලසුම ක්‍රියාත්මක කිරීමය.

අයිසෙන්කෝත් විසින් උද්දේශනය කරනු ලබන්නේ  ජාතික-යුදෙව් සාරධර්ම මත මුල් බැසගත් නමුත් සියළු පුරවැසියන් සඳහා සමාන අයිතිවාසිකම් සහිත රාජ්‍යයකි. [[ජෝර්දාන නිම්නය]] සහ සරණාගත කඳවුරු වලට ප්‍රමුඛතාවය ලබා දෙමින් &lt;ref name=&quot;cnn-profile&quot;/&gt; [[පලස්තීනියානුවන්]] හා සමගින් නිර්මාණය වන  [[ද්වී-රාජ්‍ය විසඳුම| ද්වී-රාජ්‍ය විසඳුමක්]]  වෙත ඔහු විරුද්ධත්වය පල කරන අතර, දිගු කල් පවතින සටන්විරාමයක් සහ [[ගාසා තීරය|ගාසා තීරයෙහි]]   හමුදාහරණය උද්දේශණය කරයි. අයිසෙන්කෝත් අවධාරණය කර සිටින්නේ, ඊශ්‍රායෙලය සඳහා  දැඩි ආක්ෂණ ප්‍රතිපත්තියක් සහ අභ්‍යන්තර එකමුතුබවක් අවශය බව වන අතර, ඔහු දකින්නේ දේශීය ධ්‍රැවීකරණය සැලකිය යුතු තර්ජනයක් ලෙසිනි. [[ඊශ්‍රායෙල රජය|ඊශ්‍රායෙල් රජයෙහි]] [[බලතල බෙදීම]] ශක්තිමත් කරවන ප‍්‍රතිසංස්කරණ ඔහු විසින් උද්දේශනය කෙරෙයි. ආගමික අධ්‍යයන සඳහා ඔවුන්ගේ [[යෙෂීවා]]  ශාස්ත්‍රාලය තුලට ඇතුළත් වන  [[හරෙඩිම්]] වරුන්ගෙන් සියයට තුනක් දක්වා ප්‍රමාණයක් උදෙසා [[ඊශ්‍රායෙලයෙහි හමුදා සේවය වෙතින් නිදහස් කිරීම |හමුදා සේවා නිදහස්කිරීම් ප්‍රදානයකිරීමට]] සහාය ලබාදෙන බවට අයිසෙන්කෝත් සඳහන් කර ඇතත්  [[ඔක්තොම්බර් 7 ප්‍රහාර]] සිදුවීමෙන් පසුව, මෙම දැඩි සාම්ප්‍රදායික පුද්ගලයන්  සඳහා සැලකියයුතු නිදහස්කිරීම් ලබාදෙන ක්‍රමවේදයක් වෙත ඔහු විරුද්ධත්වය පල කර සිටියි .

== ජීවිතයෙහි මුල් අවධිය සහ අධ්‍යාපනය ==
ගාදී අයිසෙන්කෝත් උපන්නේ උතුරු [[ඊශ්‍රායෙලය|ඊශ්‍රායෙලයෙහි]]  [[ටයිබියරියස්]] නගරයෙහිදීය. [[ෂාෆී, මෙරොක්කෝව|ෂාෆී]] නගරයෙහි උපත ලද [[මෙරොක්කානු යුදෙව්|යුදෙව් මෙරොක්කානු]] සාංක්‍රමණිකයන්වූ මීයර් සහ එස්තර් අයිසෙන්කෝත් හට දාව උපන් ඔහු, දරුවන් සතර දෙනෙකුගෙන් යුතු පවුලක දෙවැන්නා විය &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=https://www.ereverev.co.il/article.asp?id=16372|title=גאווה גדולה לאילת ולשבט אייזנקוט - יום יום באילת|website=www.ereverev.co.il|access-date=13 ඔක්තොම්බර් 2023|archive-date=18 ජූලි 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180718030729/https://www.ereverev.co.il/article.asp?id=16372|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=http://www.kikarhashabat.co.il/%D7%90%D7%9D-%D7%94%D7%A8%D7%9E%D7%98%D7%9B%D7%9C-%D7%94%D7%91%D7%90-%D7%94%D7%99%D7%99%D7%AA%D7%99-%D7%A8%D7%95%D7%A6%D7%94-%D7%A9%D7%99%D7%94%D7%99%D7%94-%D7%A8%D7%91-%D7%94%D7%95%D7%90.html |work=www.kikarhashabat.co.il|archive-url=https://web.archive.org/web/20141203202947/http://www.kikarhashabat.co.il/%D7%90%D7%9D-%D7%94%D7%A8%D7%9E%D7%98%D7%9B%D7%9C-%D7%94%D7%91%D7%90-%D7%94%D7%99%D7%99%D7%AA%D7%99-%D7%A8%D7%95%D7%A6%D7%94-%D7%A9%D7%99%D7%94%D7%99%D7%94-%D7%A8%D7%91-%D7%94%D7%95%D7%90.html|archive-date=3 දෙසැම්බර් 2014|language=he-IL|title=אם הרמטכ&quot;ל הבא, גדי איזנקוט: &quot;הייתי רוצה שיהיה רב; הוא צנוע&quot;|date=29 නොවැම්බර් 2014|access-date=2 ඔක්තොම්බර් 2026}}&lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=https://www.haaretz.com/2014-12-01/ty-article/.premium/on-idfs-1st-moroccan-chiefs-ashkenazi-name/0000017f-e3a6-d75c-a7ff-ffaf914e0000|title=දි ඊශ්‍රායෙලි ආර්මි ගෙට්ස් ඉට්ස් ෆර්ස්ට් මොරොක්කන් චීෆ්-ඔෆ්-ස්ටාෆ්– සෝ වයි දි ඇෂ්කනසී නේම්?|first=එලෝන්|last=ගිලාඩ්|date=1 දෙසැම්බර් 2014|website=හාරිට්ස්|access-date=18 අගෝස්තු 2025}}&lt;/ref&gt;.ඔහුගේ මව [[කැසබ්ලන්කා]] නගරයෙහි උපත ලබා තිබූ අතර, ඔහුගේ පියා [[මරකෑෂ්]] නගරයෙහි උපත ලබා තිබුණි. විශ්වාස කරනු ලබන්නේ පවුල් වාසගම මුලින් ඒසන්කොට් වුවද ඔහුගේ පියා ඊශ්‍රායෙලයට සංක්‍රමණය වූ පසුව ලිපිකරුවෙකු විසින් එය අයිසෙන්කෝත් බවට වෙනස් කෙරුණු බවයි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=https://hamodia.com/2014/12/01/new-idf-chief-eisenkot-moroccan-descent/|title=නිව් අයිඩීඑෆ් චීෆ් අයිසෙන්කෝත් ඔෆ් මොරොක්කන් විසෙන්ට්- Hamodia.com|first=ඩෝවිඩ්|last=හොරොවිට්ස්|date=2 දෙසැම්බර් 2014|website=හමෝඩියා|access-date=4 දෙසැම්බර් 2020|archive-date=27 නොවැම්බර් 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127182359/https://hamodia.com/2014/12/01/new-idf-chief-eisenkot-moroccan-descent/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ඔහුගේ දෙමව්පියන් පසුකලෙක දික්කසාද වූහ. ඔවුන් දෙදෙනම යළි විවාපත්වූ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන්  අයිසෙන්කෝත් හට බොහෝ අර්ධ උරෝජාතයෝ වූහ.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් | url=https://www.yomyom.net/article.asp?id=16372 | title=גאווה גדולה לאילת ולשבט אייזנקוט - יום יום באילת }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=hometown&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=https://www.haaretz.com/israel-news/elections/2026-10-15/ty-article-magazine/.premium/in-eilat-gadi-eisenkot-has-the-hometown-advantage-can-he-shake-netanyahu/000001a1-2b43-d5c3-a5a9-2fffaa680000|title=ඉන්  ඊලත්, ගාදී අයිසෙන්කෝත් හෑස් ද හෝම්ටවුන් ඇඩ්වාන්ටේජ්. ඊස් ඉ‌ට් ඉනෆ් ටු ෂෙක් නෙතනියාහු?|work=Haaretz|date=15 ඔක්තොම්බර් 2026|access-date=24 ඔක්තොම්බර් 2026}}&lt;/ref&gt;දකුණු දිග වරාය නගරයක්වූ [[ඊලත්]] හී අයිසෙන්කෝත් ඇතිදැඩිවූ අතර, ඔහුගේ පවුල එම නගරයට සංක්‍රමණය වූයේ ඔහු එක් අවුරුදු වයසැතිව සිටියදීය. ඔහුගේ පියා [[ටිම්නා නිම්නය|ටිම්නා නිම්නයෙහි]] හි  තඹ පතල් වල පතල්කරුවෙකු වූ අතර සේවය කළ අතර ඔහුගේ මව ගෘහණියක් වූවාය.&lt;ref name=hometown/&gt; ගෝල්ඩ්වෝටර් උසස් ශාස්ත්‍රාලයෙහි ඔහු අධ්‍යාපනය ලද අතර, ප්‍රධාන විෂය ධාරාව ලෙසින් සමුද්‍රීය සහ යාන්ත්‍රික විද්‍යා අධ්‍යයන තෝරාගෙන තිබුණි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=https://www.mako.co.il/pzm-magazine/commander/Article-13f7afb3e929b41006.htm|lang=he-IL|title= 11 דברים שאולי לא ידעתם על הרמטכ&quot;ל החדש של צה&quot;ל}}&lt;/ref&gt; උසස් ශාස්ත්‍රාලයෙන් පසුව ඔහු [[ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදා]] (IDF) හී අනිවාර්ය හමුදා සේවයට බඳවා ගත් අතර [[ගොලානි බලසේනාව| ගොලානි බලසේනාවෙහි]] සේවය කලේය.

==ආශ්‍රිත==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}

==සටහන්==
{{සටහන් ලැයිස්තුව}}</text>
      <sha1>kbsmxbsgz6tsoa5ywgud7fwsz8ar7op</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>805056</id>
      <parentid>805055</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:29:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shwetha</username>
        <id>6574</id>
      </contributor>
      <comment>සංස්කරණය</comment>
      <origin>805056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19450" sha1="m3rlzfy2z2vg5rhiauzcdth7lm6giuf" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව තනතුරුධාරි
| name               = ගාදී අයිසෙන්කෝත්
| native_name        = {{nobold|{{Script/Hebrew|גדי איזנקוט}}}}
| native_name_lang   = he
| image              = Gadi Eisenkot 2 (cropped).jpg
| caption            = 2026 වසරෙහිදී අයිසෙන්කෝත්
| birth_date         = {{උපන් දිනය සහ වයස |1960|05|19|df=y}}
| death_date         = 
| birth_place        = [[ටයිබියරියස්]], ඊශ්‍රායෙලය
| death_place        = 
| nickname           = 
| party              = [[යෂාර් (දේශපාලන පක්ෂය)|යෂාර්]] ( 2025 වසරෙහි සිට)
| office1            = අමාත්‍යමය භූමිකා
| suboffice1         = [[විෂය පථයක් නොමැති අමාත්‍යවරයා]]
| subterm1           = 2023–2024
| suboffice2         = [[ඊශ්‍රායෙල යුද්ධ කැබිනට් මණ්ඩලය |යුද්ධ කැබිනට් මණ්ඩලයෙහි]] නිරික්ෂකයා
| subterm2           = 2023–2024
| office3            = [[ක්නෙසට්]] තුල නියෝජනය කෙරුණු කණ්ඩායම
| suboffice3         = [[නැෂනල් යුනිටි  (ඊශ්‍රායෙලය)|නැෂනල් යුනිටි]]
| subterm3           = 2022–2025
| allegiance         = ඊශ්‍රායෙලය
| rank               = [[ගොනුව:IDF rav aluf.svg|30px]]&lt;br /&gt;[[රාව් අලූෆ්]] (ඉහළතම නිලය; ලුතිනන් ජෙනරල්)
| branch             = [[මෙහෙයුම් අධ්‍යක්ෂකාංශය (ඊශ්‍රායෙලය)| මෙහෙයුම් අධ්‍යක්ෂකාංශය]], [[උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය (ඊශ්‍රායෙලය)| උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය]]
| service_years      = 1978–2019
| commands           = * [[ගොලානි බලසේනාව]]
* [[අග්‍රාමාත්‍යවරයා සඳහා හමුදාමය ලේකම්]]
* [[ජුදයා සහ සමාරියා කොට්ඨාශය]]
* [[මෙහෙයුම් අධ්‍යක්ෂකාංශය]]
* [[උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය (ඊශ්‍රායෙලය)| උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය]]
* නියෝජ්‍ය සාමාන්‍ය මාණ්ඩලික ප්‍රධානි
* [[සාමාන්‍ය මාණ්ඩලික ප්‍රධානි (ඊශ්‍රායෙලය)|සාමාන්‍ය මාණ්ඩලික ප්‍රධානි]]
| battles            = * [[1982 ලෙබනන යුද්ධය]]
* [[දකුණු ලෙබනන ගැටුම (1982–2000)]]
* [[දෙවන ඉන්ටිෆාඩාව]]
* [[2006 ලෙබනන යුද්ධය]]
* [[කාස්ට් ලීඩ් මෙහෙයුම]]
* [[පිලර් ඔෆ් ඩිෆෙන්ස් මෙහෙයුම]]
* [[ප්‍රොටෙක්ටිව් එජ් මෙහෙයුම]]
| awards             = [[ලීජන් ඔෆ් මෙරිට් | ලීජන් ඔෆ් මෙරිට් ආඥාපතියා]] (2016)
| other_party        = [[නැෂනල් යුනිටි (ඊශ්‍රායෙලය)|නැෂනල් යුනිටි]] (2022–2025)
| spouse             = හැනා අයිසෙන්කොත්
| children           = 5
| education          = {{Plainlist|
* [[ටෙල් අවිව් විශ්වවිද්‍යාලය ]] ([[ශාස්ත්‍රවේදී උපාධිය |බීඒ]])
* [[හයිෆා විශ්වවිද්‍යාලය]] ([[ශාස්ත්‍රපති උපාධිය |එම්ඒ]])
* [[එක්සත් ජනපද යුද්ධ හමුදා යුද විද්‍යාලය]] (එම්එස්එස්)}}
| office4            = හමුදාමය භූමිකා
| suboffice4         = [[සාමාන්‍ය කාර්ය මණ්ඩල ප්‍රධානියා (ඊශ්‍රායෙලය)| සාමාන්‍ය කාර්ය මණ්ඩල ප්‍රධානියා]]
| subterm4           = 2015–2019
}}


'''ගාදී අයිසෙන්කෝත්'''{{දිඅස| '''අයිෂෙන්කෝත්''' ලෙසින්ද ශබ්ද නැගෙයි.}} ({{langx|he|גדי איזנקוט}},; උපත 19 මැයි 1960), යනු ඊශ්‍රායෙල් ජෙනරාල්වරයෙක් සහ 2026 නොවැම්බර් 8 දින සිට [[ඊශ්‍රායෙලයෙහි අග්‍රාමාත්‍යවරයා | ඊශ්‍රායෙලයෙහි තේරී පත් වූ අග්‍රාමාත්‍යවරයා]] වන දේශපාලනඥයෙක්ද වෙයි. ඔහු, [[යෂාර් (දේශපාලන පක්ෂය)|යෂාර්]] පක්ෂයෙහි නායකයාද වෙයි. 2015 වසරෙහි සිට 2019 වසර දක්වා ඔහු [[ඊශ්‍රායෙල  ආරක්ෂක හමුදාව| ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි]] (අයිඩීඑෆ්) 21වන ප්‍රධාන මාණ්ඩලික නිලධාරියා ලෙසින් සේවය කල අතර 2023 වසරෙහි සිට 2024 වසර දක්වා  ඊශ්‍රායෙලයෙහි  [[ඊශ්‍රායෙලයෙහි තිස්-හත්වන රජය |සමගි රජයෙහි]] විෂය පථයක් නොමැති අමාත්‍යවරයෙක්ද විය.  [[2026 ඊශ්‍රායෙල ව්‍යවස්ථාදායක මැතිවරණය|  2026 ඊශ්‍රායෙල ව්‍යවස්ථාදායක මැතිවරණයෙහිදී]] ඔහු යෂාර් පක්ෂයට නායකත්වය සැපයූ අතර  අග්‍රාමාත්‍ය [[බෙන්ජමින් නෙතනියාහු| බෙන්ජමින් නෙතනියාහුගේ]] ප්‍රධාන අභියෝගකරු විය .&lt;ref name=&quot;cnn-profile&quot;/&gt;

[[ඊලත්]] හී ඇතිදැඩිවූ අයිසෙන්කොත්, සමුද්‍රීය අධයයනය වෙත දිගු කාලීනව අවධානය යොමු කල අතර පසුව ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමඅදාවෙහි [[ගොලානි බලසේනාව | ගොලානි බලසේනාවෙහි]] සේවය කලේය. ඔහු වෙත ඉතිහාසය විෂය පථය වෙනුවෙන්  [[ටෙල් අවිව් විශ්වවිද්‍යාලය|ටෙල් අවිව් විශ්වවිද්‍යාලයෙන්]] ලබා ගත් ශාස්ත්‍රවේදී උපාධියක් සහ [[හයිෆා විශ්වවිද්‍යාලය|හයිෆා විශ්වවිද්‍යාලයෙන්]]. දේශපාලන විද්‍යාව සඳහා ලබාගත් පශ්චාත් උපාධියක් සතු වෙයි. විවාහපත්ව දරුවන් පස්දෙනෙකු ලබා සිටින ඔහු [[හෙර්ස්ලියා]] හී ජීවත්වෙයි. ඔහුගේ එක් පුතෙකුවූ, ගෑල්, [[ගාසා යුද්ධය|ගාසා යුද්ධයෙහිදී]] ක්‍රියාන්විතයෙහි මිය ගියේය. අයිසෙන්කොත් විසින් ගොලානි බලසේනාවෙහි සහ ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි අනෙකුත් සේනාංකයන් බොහෝ නායකත්ව භූමිකාවන් දරමින් සේවය කර ඇත. අග්‍රාමාත්‍යය [[එහුඩ් බරක්|එහුඩ් බරක්ගේ]] හමුදාමය ලේකම් ලෙසින් සේවය කර ඇති ඔහු, පසුව ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි මාණ්ඩලික ප්‍රධානි තනතුර දැරීය. මාණ්ඩලික ප්‍රධානියා ලෙස ඔහුගේ තනතුරු කාලය තුලදී, අයිසෙන්කෝත් දැඩි අවධානයක් යොමු කලේ ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි පාබල හමුදාවන් ශක්තිමත් කිරීම සහ බලකායන් තර කිරීම සහ ආරක්‍ෂක සයිබර් විධානය  සම්පාදනය කිරීම ඇතුලත් වූ &quot;ගිඩියෝන්&quot; බහුවාර්ෂික සැලසුම ක්‍රියාත්මක කිරීමය.

අයිසෙන්කෝත් විසින් උද්දේශනය කරනු ලබන්නේ  ජාතික-යුදෙව් සාරධර්ම මත මුල් බැසගත් නමුත් සියළු පුරවැසියන් සඳහා සමාන අයිතිවාසිකම් සහිත රාජ්‍යයකි. [[ජෝර්දාන නිම්නය]] සහ සරණාගත කඳවුරු වලට ප්‍රමුඛතාවය ලබා දෙමින් &lt;ref name=&quot;cnn-profile&quot;/&gt; [[පලස්තීනියානුවන්]] හා සමගින් නිර්මාණය වන  [[ද්වී-රාජ්‍ය විසඳුම| ද්වී-රාජ්‍ය විසඳුමක්]]  වෙත ඔහු විරුද්ධත්වය පල කරන අතර, දිගු කල් පවතින සටන්විරාමයක් සහ [[ගාසා තීරය|ගාසා තීරයෙහි]]   හමුදාහරණය උද්දේශණය කරයි. අයිසෙන්කෝත් අවධාරණය කර සිටින්නේ, ඊශ්‍රායෙලය සඳහා  දැඩි ආක්ෂණ ප්‍රතිපත්තියක් සහ අභ්‍යන්තර එකමුතුබවක් අවශය බව වන අතර, ඔහු දකින්නේ දේශීය ධ්‍රැවීකරණය සැලකිය යුතු තර්ජනයක් ලෙසිනි. [[ඊශ්‍රායෙල රජය|ඊශ්‍රායෙල් රජයෙහි]] [[බලතල බෙදීම]] ශක්තිමත් කරවන ප‍්‍රතිසංස්කරණ ඔහු විසින් උද්දේශනය කෙරෙයි. ආගමික අධ්‍යයන සඳහා ඔවුන්ගේ [[යෙෂීවා]]  ශාස්ත්‍රාලය තුලට ඇතුළත් වන  [[හරෙඩිම්]] වරුන්ගෙන් සියයට තුනක් දක්වා ප්‍රමාණයක් උදෙසා [[ඊශ්‍රායෙලයෙහි හමුදා සේවය වෙතින් නිදහස් කිරීම |හමුදා සේවා නිදහස්කිරීම් ප්‍රදානයකිරීමට]] සහාය ලබාදෙන බවට අයිසෙන්කෝත් සඳහන් කර ඇතත්  [[ඔක්තොම්බර් 7 ප්‍රහාර]] සිදුවීමෙන් පසුව, මෙම දැඩි සාම්ප්‍රදායික පුද්ගලයන්  සඳහා සැලකියයුතු නිදහස්කිරීම් ලබාදෙන ක්‍රමවේදයක් වෙත ඔහු විරුද්ධත්වය පල කර සිටියි .

== ජීවිතයෙහි මුල් අවධිය සහ අධ්‍යාපනය ==
ගාදී අයිසෙන්කෝත් උපන්නේ උතුරු [[ඊශ්‍රායෙලය|ඊශ්‍රායෙලයෙහි]]  [[ටයිබියරියස්]] නගරයෙහිදීය. [[ෂාෆී, මෙරොක්කෝව|ෂාෆී]] නගරයෙහි උපත ලද [[මෙරොක්කානු යුදෙව්|යුදෙව් මෙරොක්කානු]] සාංක්‍රමණිකයන්වූ මීයර් සහ එස්තර් අයිසෙන්කෝත් හට දාව උපන් ඔහු, දරුවන් සතර දෙනෙකුගෙන් යුතු පවුලක දෙවැන්නා විය &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=https://www.ereverev.co.il/article.asp?id=16372|title=גאווה גדולה לאילת ולשבט אייזנקוט - יום יום באילת|website=www.ereverev.co.il|access-date=13 ඔක්තොම්බර් 2023|archive-date=18 ජූලි 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180718030729/https://www.ereverev.co.il/article.asp?id=16372|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=http://www.kikarhashabat.co.il/%D7%90%D7%9D-%D7%94%D7%A8%D7%9E%D7%98%D7%9B%D7%9C-%D7%94%D7%91%D7%90-%D7%94%D7%99%D7%99%D7%AA%D7%99-%D7%A8%D7%95%D7%A6%D7%94-%D7%A9%D7%99%D7%94%D7%99%D7%94-%D7%A8%D7%91-%D7%94%D7%95%D7%90.html |work=www.kikarhashabat.co.il|archive-url=https://web.archive.org/web/20141203202947/http://www.kikarhashabat.co.il/%D7%90%D7%9D-%D7%94%D7%A8%D7%9E%D7%98%D7%9B%D7%9C-%D7%94%D7%91%D7%90-%D7%94%D7%99%D7%99%D7%AA%D7%99-%D7%A8%D7%95%D7%A6%D7%94-%D7%A9%D7%99%D7%94%D7%99%D7%94-%D7%A8%D7%91-%D7%94%D7%95%D7%90.html|archive-date=3 දෙසැම්බර් 2014|language=he-IL|title=אם הרמטכ&quot;ל הבא, גדי איזנקוט: &quot;הייתי רוצה שיהיה רב; הוא צנוע&quot;|date=29 නොවැම්බර් 2014|access-date=2 ඔක්තොම්බර් 2026}}&lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=https://www.haaretz.com/2014-12-01/ty-article/.premium/on-idfs-1st-moroccan-chiefs-ashkenazi-name/0000017f-e3a6-d75c-a7ff-ffaf914e0000|title=දි ඊශ්‍රායෙලි ආර්මි ගෙට්ස් ඉට්ස් ෆර්ස්ට් මොරොක්කන් චීෆ්-ඔෆ්-ස්ටාෆ්– සෝ වයි දි ඇෂ්කනසී නේම්?|first=එලෝන්|last=ගිලාඩ්|date=1 දෙසැම්බර් 2014|website=හාරිට්ස්|access-date=18 අගෝස්තු 2025}}&lt;/ref&gt;.ඔහුගේ මව [[කැසබ්ලන්කා]] නගරයෙහි උපත ලබා තිබූ අතර, ඔහුගේ පියා [[මරකෑෂ්]] නගරයෙහි උපත ලබා තිබුණි. විශ්වාස කරනු ලබන්නේ පවුල් වාසගම මුලින් ඒසන්කොට් වුවද ඔහුගේ පියා ඊශ්‍රායෙලයට සංක්‍රමණය වූ පසුව ලිපිකරුවෙකු විසින් එය අයිසෙන්කෝත් බවට වෙනස් කෙරුණු බවයි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=https://hamodia.com/2014/12/01/new-idf-chief-eisenkot-moroccan-descent/|title=නිව් අයිඩීඑෆ් චීෆ් අයිසෙන්කෝත් ඔෆ් මොරොක්කන් විසෙන්ට්- Hamodia.com|first=ඩෝවිඩ්|last=හොරොවිට්ස්|date=2 දෙසැම්බර් 2014|website=හමෝඩියා|access-date=4 දෙසැම්බර් 2020|archive-date=27 නොවැම්බර් 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127182359/https://hamodia.com/2014/12/01/new-idf-chief-eisenkot-moroccan-descent/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ඔහුගේ දෙමව්පියන් පසුකලෙක දික්කසාද වූහ. ඔවුන් දෙදෙනම යළි විවාපත්වූ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන්  අයිසෙන්කෝත් හට බොහෝ අර්ධ උරෝජාතයෝ වූහ.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් | url=https://www.yomyom.net/article.asp?id=16372 | title=גאווה גדולה לאילת ולשבט אייזנקוט - יום יום באילת }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=hometown&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=https://www.haaretz.com/israel-news/elections/2026-10-15/ty-article-magazine/.premium/in-eilat-gadi-eisenkot-has-the-hometown-advantage-can-he-shake-netanyahu/000001a1-2b43-d5c3-a5a9-2fffaa680000|title=ඉන්  ඊලත්, ගාදී අයිසෙන්කෝත් හෑස් ද හෝම්ටවුන් ඇඩ්වාන්ටේජ්. ඊස් ඉ‌ට් ඉනෆ් ටු ෂෙක් නෙතනියාහු?|work=Haaretz|date=15 ඔක්තොම්බර් 2026|access-date=24 ඔක්තොම්බර් 2026}}&lt;/ref&gt;දකුණු දිග වරාය නගරයක්වූ [[ඊලත්]] හී අයිසෙන්කෝත් ඇතිදැඩිවූ අතර, ඔහුගේ පවුල එම නගරයට සංක්‍රමණය වූයේ ඔහු එක් අවුරුදු වයසැතිව සිටියදීය. ඔහුගේ පියා [[ටිම්නා නිම්නය|ටිම්නා නිම්නයෙහි]] හි  තඹ පතල් වල පතල්කරුවෙකු වූ අතර සේවය කළ අතර ඔහුගේ මව ගෘහණියක් වූවාය.&lt;ref name=hometown/&gt; ගෝල්ඩ්වෝටර් උසස් ශාස්ත්‍රාලයෙහි ඔහු අධ්‍යාපනය ලද අතර, ප්‍රධාන විෂය ධාරාව ලෙසින් සමුද්‍රීය සහ යාන්ත්‍රික විද්‍යා අධ්‍යයන තෝරාගෙන තිබුණි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=https://www.mako.co.il/pzm-magazine/commander/Article-13f7afb3e929b41006.htm|lang=he-IL|title= 11 דברים שאולי לא ידעתם על הרמטכ&quot;ל החדש של צה&quot;ל}}&lt;/ref&gt; උසස් ශාස්ත්‍රාලයෙන් පසුව ඔහු [[ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදා]] (IDF) හී අනිවාර්ය හමුදා සේවයට බඳවා ගත් අතර [[ගොලානි බලසේනාව| ගොලානි බලසේනාවෙහි]] සේවය කලේය.

==ආශ්‍රිත==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}

==සටහන්==
{{සටහන් ලැයිස්තුව}}</text>
      <sha1>m3rlzfy2z2vg5rhiauzcdth7lm6giuf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>805099</id>
      <parentid>805056</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T09:58:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shwetha</username>
        <id>6574</id>
      </contributor>
      <comment>සංස්කරණය</comment>
      <origin>805099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19150" sha1="6pwic7shv1wjz5chyvadz3bao7643mj" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව තනතුරුධාරි
| name               = ගාදී අයිසෙන්කෝත්
| native_name        = {{nobold|{{Script/Hebrew|גדי איזנקוט}}}}
| native_name_lang   = he
| image              = Gadi Eisenkot 2 (cropped).jpg
| caption            = 2026 වසරෙහිදී අයිසෙන්කෝත්
| birth_date         = {{උපන් දිනය සහ වයස |1960|05|19|df=y}}
| death_date         = 
| birth_place        = [[ටයිබියරියස්]], ඊශ්‍රායෙලය
| death_place        = 
| nickname           = 
| party              = [[යෂාර් (දේශපාලන පක්ෂය)|යෂාර්]] ( 2025 වසරෙහි සිට)
| office1            = අමාත්‍යමය භූමිකා
| suboffice1         = [[විෂය පථයක් නොමැති අමාත්‍යවරයා]]
| subterm1           = 2023–2024
| suboffice2         = [[ඊශ්‍රායෙල යුද්ධ කැබිනට් මණ්ඩලය |යුද්ධ කැබිනට් මණ්ඩලයෙහි]] නිරික්ෂකයා
| subterm2           = 2023–2024
| office3            = [[ක්නෙසට්]] තුල නියෝජනය කෙරුණු කණ්ඩායම
| suboffice3         = [[නැෂනල් යුනිටි  (ඊශ්‍රායෙලය)|නැෂනල් යුනිටි]]
| subterm3           = 2022–2025
| allegiance         = ඊශ්‍රායෙලය
| rank               = [[ගොනුව:IDF rav aluf.svg|30px]]&lt;br /&gt;[[රාව් අලූෆ්]] (ඉහළතම නිලය; ලුතිනන් ජෙනරල්)
| branch             = [[මෙහෙයුම් අධ්‍යක්ෂකාංශය (ඊශ්‍රායෙලය)| මෙහෙයුම් අධ්‍යක්ෂකාංශය]], [[උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය (ඊශ්‍රායෙලය)| උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය]]
| service_years      = 1978–2019
| commands           = * [[ගොලානි බලසේනාව]]
* [[අග්‍රාමාත්‍යවරයා සඳහා හමුදාමය ලේකම්]]
* [[ජුදයා සහ සමාරියා කොට්ඨාශය]]
* [[මෙහෙයුම් අධ්‍යක්ෂකාංශය]]
* [[උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය (ඊශ්‍රායෙලය)| උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය]]
* නියෝජ්‍ය සාමාන්‍ය මාණ්ඩලික ප්‍රධානි
* [[සාමාන්‍ය මාණ්ඩලික ප්‍රධානි (ඊශ්‍රායෙලය)|සාමාන්‍ය මාණ්ඩලික ප්‍රධානි]]
| battles            = * [[1982 ලෙබනන යුද්ධය]]
* [[දකුණු ලෙබනන ගැටුම (1982–2000)]]
* [[දෙවන ඉන්ටිෆාඩාව]]
* [[2006 ලෙබනන යුද්ධය]]
* [[කාස්ට් ලීඩ් මෙහෙයුම]]
* [[පිලර් ඔෆ් ඩිෆෙන්ස් මෙහෙයුම]]
* [[ප්‍රොටෙක්ටිව් එජ් මෙහෙයුම]]
| awards             = [[ලීජන් ඔෆ් මෙරිට් | ලීජන් ඔෆ් මෙරිට් ආඥාපතියා]] (2016)
| other_party        = [[නැෂනල් යුනිටි (ඊශ්‍රායෙලය)|නැෂනල් යුනිටි]] (2022–2025)
| spouse             = හැනා අයිසෙන්කොත්
| children           = 5
| education          = {{Plainlist|
* [[ටෙල් අවිව් විශ්වවිද්‍යාලය ]] ([[ශාස්ත්‍රවේදී උපාධිය |බීඒ]])
* [[හයිෆා විශ්වවිද්‍යාලය]] ([[ශාස්ත්‍රපති උපාධිය |එම්ඒ]])
* [[එක්සත් ජනපද යුද්ධ හමුදා යුද විද්‍යාලය]] (එම්එස්එස්)}}
| office4            = හමුදාමය භූමිකා
| suboffice4         = [[සාමාන්‍ය කාර්ය මණ්ඩල ප්‍රධානියා (ඊශ්‍රායෙලය)| සාමාන්‍ය කාර්ය මණ්ඩල ප්‍රධානියා]]
| subterm4           = 2015–2019
}}


'''ගාදී අයිසෙන්කෝත්'''{{දිඅස| '''අයිෂෙන්කෝත්''' ලෙසින්ද ශබ්ද නැගෙයි.}} ({{langx|he|גדי איזנקוט}},; උපත 19 මැයි 1960), යනු ඊශ්‍රායෙල් ජෙනරාල්වරයෙක්,  දේශපාලනඥයෙක් සහ  [[යෂාර් (දේශපාලන පක්ෂය)|යෂාර්]] පක්ෂයෙහි නායකයාද වෙයි.  2015 වසරෙහි සිට 2019 වසර දක්වා ඔහු [[ඊශ්‍රායෙල  ආරක්ෂක හමුදාව| ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි]] (අයිඩීඑෆ්) 21වන ප්‍රධාන මාණ්ඩලික නිලධාරියා ලෙසින් සේවය කල අතර 2023 වසරෙහි සිට 2024 වසර දක්වා  ඊශ්‍රායෙලයෙහි  [[ඊශ්‍රායෙලයෙහි තිස්-හත්වන රජය |සමගි රජයෙහි]] විෂය පථයක් නොමැති අමාත්‍යවරයෙක්ද විය.  [[2026 ඊශ්‍රායෙල ව්‍යවස්ථාදායක මැතිවරණය|  2026 ඊශ්‍රායෙල ව්‍යවස්ථාදායක මැතිවරණයෙහිදී]] ඔහු යෂාර් පක්ෂයට නායකත්වය සැපයූ අතර  අග්‍රාමාත්‍ය [[බෙන්ජමින් නෙතනියාහු| බෙන්ජමින් නෙතනියාහුගේ]] ප්‍රධාන අභියෝගකරු විය .&lt;ref name=&quot;cnn-profile&quot;/&gt;

[[ඊලත්]] හී ඇතිදැඩිවූ අයිසෙන්කොත්, සමුද්‍රීය අධයයනය වෙත දිගු කාලීනව අවධානය යොමු කල අතර පසුව ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමඅදාවෙහි [[ගොලානි බලසේනාව | ගොලානි බලසේනාවෙහි]] සේවය කලේය. ඔහු වෙත ඉතිහාසය විෂය පථය වෙනුවෙන්  [[ටෙල් අවිව් විශ්වවිද්‍යාලය|ටෙල් අවිව් විශ්වවිද්‍යාලයෙන්]] ලබා ගත් ශාස්ත්‍රවේදී උපාධියක් සහ [[හයිෆා විශ්වවිද්‍යාලය|හයිෆා විශ්වවිද්‍යාලයෙන්]]. දේශපාලන විද්‍යාව සඳහා ලබාගත් පශ්චාත් උපාධියක් සතු වෙයි. විවාහපත්ව දරුවන් පස්දෙනෙකු ලබා සිටින ඔහු [[හෙර්ස්ලියා]] හී ජීවත්වෙයි. ඔහුගේ එක් පුතෙකුවූ, ගෑල්, [[ගාසා යුද්ධය|ගාසා යුද්ධයෙහිදී]] ක්‍රියාන්විතයෙහි මිය ගියේය. අයිසෙන්කොත් විසින් ගොලානි බලසේනාවෙහි සහ ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි අනෙකුත් සේනාංකයන් බොහෝ නායකත්ව භූමිකාවන් දරමින් සේවය කර ඇත. අග්‍රාමාත්‍යය [[එහුඩ් බරක්|එහුඩ් බරක්ගේ]] හමුදාමය ලේකම් ලෙසින් සේවය කර ඇති ඔහු, පසුව ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි මාණ්ඩලික ප්‍රධානි තනතුර දැරීය. මාණ්ඩලික ප්‍රධානියා ලෙස ඔහුගේ තනතුරු කාලය තුලදී, අයිසෙන්කෝත් දැඩි අවධානයක් යොමු කලේ ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි පාබල හමුදාවන් ශක්තිමත් කිරීම සහ බලකායන් තර කිරීම සහ ආරක්‍ෂක සයිබර් විධානය  සම්පාදනය කිරීම ඇතුලත් වූ &quot;ගිඩියෝන්&quot; බහුවාර්ෂික සැලසුම ක්‍රියාත්මක කිරීමය.

අයිසෙන්කෝත් විසින් උද්දේශනය කරනු ලබන්නේ  ජාතික-යුදෙව් සාරධර්ම මත මුල් බැසගත් නමුත් සියළු පුරවැසියන් සඳහා සමාන අයිතිවාසිකම් සහිත රාජ්‍යයකි. [[ජෝර්දාන නිම්නය]] සහ සරණාගත කඳවුරු වලට ප්‍රමුඛතාවය ලබා දෙමින් &lt;ref name=&quot;cnn-profile&quot;/&gt; [[පලස්තීනියානුවන්]] හා සමගින් නිර්මාණය වන  [[ද්වී-රාජ්‍ය විසඳුම| ද්වී-රාජ්‍ය විසඳුමක්]]  වෙත ඔහු විරුද්ධත්වය පල කරන අතර, දිගු කල් පවතින සටන්විරාමයක් සහ [[ගාසා තීරය|ගාසා තීරයෙහි]]   හමුදාහරණය උද්දේශණය කරයි. අයිසෙන්කෝත් අවධාරණය කර සිටින්නේ, ඊශ්‍රායෙලය සඳහා  දැඩි ආක්ෂණ ප්‍රතිපත්තියක් සහ අභ්‍යන්තර එකමුතුබවක් අවශය බව වන අතර, ඔහු දකින්නේ දේශීය ධ්‍රැවීකරණය සැලකිය යුතු තර්ජනයක් ලෙසිනි. [[ඊශ්‍රායෙල රජය|ඊශ්‍රායෙල් රජයෙහි]] [[බලතල බෙදීම]] ශක්තිමත් කරවන ප‍්‍රතිසංස්කරණ ඔහු විසින් උද්දේශනය කෙරෙයි. ආගමික අධ්‍යයන සඳහා ඔවුන්ගේ [[යෙෂීවා]]  ශාස්ත්‍රාලය තුලට ඇතුළත් වන  [[හරෙඩිම්]] වරුන්ගෙන් සියයට තුනක් දක්වා ප්‍රමාණයක් උදෙසා [[ඊශ්‍රායෙලයෙහි හමුදා සේවය වෙතින් නිදහස් කිරීම |හමුදා සේවා නිදහස්කිරීම් ප්‍රදානයකිරීමට]] සහාය ලබාදෙන බවට අයිසෙන්කෝත් සඳහන් කර ඇතත්  [[ඔක්තොම්බර් 7 ප්‍රහාර]] සිදුවීමෙන් පසුව, මෙම දැඩි සාම්ප්‍රදායික පුද්ගලයන්  සඳහා සැලකියයුතු නිදහස්කිරීම් ලබාදෙන ක්‍රමවේදයක් වෙත ඔහු විරුද්ධත්වය පල කර සිටියි .

== ජීවිතයෙහි මුල් අවධිය සහ අධ්‍යාපනය ==
ගාදී අයිසෙන්කෝත් උපන්නේ උතුරු [[ඊශ්‍රායෙලය|ඊශ්‍රායෙලයෙහි]]  [[ටයිබියරියස්]] නගරයෙහිදීය. [[ෂාෆී, මෙරොක්කෝව|ෂාෆී]] නගරයෙහි උපත ලද [[මෙරොක්කානු යුදෙව්|යුදෙව් මෙරොක්කානු]] සාංක්‍රමණිකයන්වූ මීයර් සහ එස්තර් අයිසෙන්කෝත් හට දාව උපන් ඔහු, දරුවන් සතර දෙනෙකුගෙන් යුතු පවුලක දෙවැන්නා විය &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=https://www.ereverev.co.il/article.asp?id=16372|title=גאווה גדולה לאילת ולשבט אייזנקוט - יום יום באילת|website=www.ereverev.co.il|access-date=13 ඔක්තොම්බර් 2023|archive-date=18 ජූලි 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180718030729/https://www.ereverev.co.il/article.asp?id=16372|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=http://www.kikarhashabat.co.il/%D7%90%D7%9D-%D7%94%D7%A8%D7%9E%D7%98%D7%9B%D7%9C-%D7%94%D7%91%D7%90-%D7%94%D7%99%D7%99%D7%AA%D7%99-%D7%A8%D7%95%D7%A6%D7%94-%D7%A9%D7%99%D7%94%D7%99%D7%94-%D7%A8%D7%91-%D7%94%D7%95%D7%90.html |work=www.kikarhashabat.co.il|archive-url=https://web.archive.org/web/20141203202947/http://www.kikarhashabat.co.il/%D7%90%D7%9D-%D7%94%D7%A8%D7%9E%D7%98%D7%9B%D7%9C-%D7%94%D7%91%D7%90-%D7%94%D7%99%D7%99%D7%AA%D7%99-%D7%A8%D7%95%D7%A6%D7%94-%D7%A9%D7%99%D7%94%D7%99%D7%94-%D7%A8%D7%91-%D7%94%D7%95%D7%90.html|archive-date=3 දෙසැම්බර් 2014|language=he-IL|title=אם הרמטכ&quot;ל הבא, גדי איזנקוט: &quot;הייתי רוצה שיהיה רב; הוא צנוע&quot;|date=29 නොවැම්බර් 2014|access-date=2 ඔක්තොම්බර් 2026}}&lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=https://www.haaretz.com/2014-12-01/ty-article/.premium/on-idfs-1st-moroccan-chiefs-ashkenazi-name/0000017f-e3a6-d75c-a7ff-ffaf914e0000|title=දි ඊශ්‍රායෙලි ආර්මි ගෙට්ස් ඉට්ස් ෆර්ස්ට් මොරොක්කන් චීෆ්-ඔෆ්-ස්ටාෆ්– සෝ වයි දි ඇෂ්කනසී නේම්?|first=එලෝන්|last=ගිලාඩ්|date=1 දෙසැම්බර් 2014|website=හාරිට්ස්|access-date=18 අගෝස්තු 2025}}&lt;/ref&gt;.ඔහුගේ මව [[කැසබ්ලන්කා]] නගරයෙහි උපත ලබා තිබූ අතර, ඔහුගේ පියා [[මරකෑෂ්]] නගරයෙහි උපත ලබා තිබුණි. විශ්වාස කරනු ලබන්නේ පවුල් වාසගම මුලින් ඒසන්කොට් වුවද ඔහුගේ පියා ඊශ්‍රායෙලයට සංක්‍රමණය වූ පසුව ලිපිකරුවෙකු විසින් එය අයිසෙන්කෝත් බවට වෙනස් කෙරුණු බවයි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=https://hamodia.com/2014/12/01/new-idf-chief-eisenkot-moroccan-descent/|title=නිව් අයිඩීඑෆ් චීෆ් අයිසෙන්කෝත් ඔෆ් මොරොක්කන් විසෙන්ට්- Hamodia.com|first=ඩෝවිඩ්|last=හොරොවිට්ස්|date=2 දෙසැම්බර් 2014|website=හමෝඩියා|access-date=4 දෙසැම්බර් 2020|archive-date=27 නොවැම්බර් 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127182359/https://hamodia.com/2014/12/01/new-idf-chief-eisenkot-moroccan-descent/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ඔහුගේ දෙමව්පියන් පසුකලෙක දික්කසාද වූහ. ඔවුන් දෙදෙනම යළි විවාපත්වූ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන්  අයිසෙන්කෝත් හට බොහෝ අර්ධ උරෝජාතයෝ වූහ.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් | url=https://www.yomyom.net/article.asp?id=16372 | title=גאווה גדולה לאילת ולשבט אייזנקוט - יום יום באילת }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=hometown&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=https://www.haaretz.com/israel-news/elections/2026-10-15/ty-article-magazine/.premium/in-eilat-gadi-eisenkot-has-the-hometown-advantage-can-he-shake-netanyahu/000001a1-2b43-d5c3-a5a9-2fffaa680000|title=ඉන්  ඊලත්, ගාදී අයිසෙන්කෝත් හෑස් ද හෝම්ටවුන් ඇඩ්වාන්ටේජ්. ඊස් ඉ‌ට් ඉනෆ් ටු ෂෙක් නෙතනියාහු?|work=Haaretz|date=15 ඔක්තොම්බර් 2026|access-date=24 ඔක්තොම්බර් 2026}}&lt;/ref&gt;දකුණු දිග වරාය නගරයක්වූ [[ඊලත්]] හී අයිසෙන්කෝත් ඇතිදැඩිවූ අතර, ඔහුගේ පවුල එම නගරයට සංක්‍රමණය වූයේ ඔහු එක් අවුරුදු වයසැතිව සිටියදීය. ඔහුගේ පියා [[ටිම්නා නිම්නය|ටිම්නා නිම්නයෙහි]] හි  තඹ පතල් වල පතල්කරුවෙකු වූ අතර සේවය කළ අතර ඔහුගේ මව ගෘහණියක් වූවාය.&lt;ref name=hometown/&gt; ගෝල්ඩ්වෝටර් උසස් ශාස්ත්‍රාලයෙහි ඔහු අධ්‍යාපනය ලද අතර, ප්‍රධාන විෂය ධාරාව ලෙසින් සමුද්‍රීය සහ යාන්ත්‍රික විද්‍යා අධ්‍යයන තෝරාගෙන තිබුණි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=https://www.mako.co.il/pzm-magazine/commander/Article-13f7afb3e929b41006.htm|lang=he-IL|title= 11 דברים שאולי לא ידעתם על הרמטכ&quot;ל החדש של צה&quot;ל}}&lt;/ref&gt; උසස් ශාස්ත්‍රාලයෙන් පසුව ඔහු [[ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදා]] (IDF) හී අනිවාර්ය හමුදා සේවයට බඳවා ගත් අතර [[ගොලානි බලසේනාව| ගොලානි බලසේනාවෙහි]] සේවය කලේය.

==ආශ්‍රිත==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}

==සටහන්==
{{සටහන් ලැයිස්තුව}}</text>
      <sha1>6pwic7shv1wjz5chyvadz3bao7643mj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>805105</id>
      <parentid>805099</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T11:05:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shwetha</username>
        <id>6574</id>
      </contributor>
      <comment>සංස්කරණය</comment>
      <origin>805105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20836" sha1="aokstuh6yai11cwpaa8fycpo4qne1vw" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව තනතුරුධාරි
| name               = ගාදී අයිසෙන්කෝත්
| native_name        = {{nobold|{{Script/Hebrew|גדי איזנקוט}}}}
| native_name_lang   = he
| image              = Gadi Eisenkot 2 (cropped).jpg
| caption            = 2026 වසරෙහිදී අයිසෙන්කෝත්
| birth_date         = {{උපන් දිනය සහ වයස |1960|05|19|df=y}}
| death_date         = 
| birth_place        = [[ටයිබියරියස්]], ඊශ්‍රායෙලය
| death_place        = 
| nickname           = 
| party              = [[යෂාර් (දේශපාලන පක්ෂය)|යෂාර්]] ( 2025 වසරෙහි සිට)
| office1            = අමාත්‍යමය භූමිකා
| suboffice1         = [[විෂය පථයක් නොමැති අමාත්‍යවරයා]]
| subterm1           = 2023–2024
| suboffice2         = [[ඊශ්‍රායෙල යුද්ධ කැබිනට් මණ්ඩලය |යුද්ධ කැබිනට් මණ්ඩලයෙහි]] නිරික්ෂකයා
| subterm2           = 2023–2024
| office3            = [[ක්නෙසට්]] තුල නියෝජනය කෙරුණු කණ්ඩායම
| suboffice3         = [[නැෂනල් යුනිටි  (ඊශ්‍රායෙලය)|නැෂනල් යුනිටි]]
| subterm3           = 2022–2025
| allegiance         = ඊශ්‍රායෙලය
| rank               = [[ගොනුව:IDF rav aluf.svg|30px]]&lt;br /&gt;[[රාව් අලූෆ්]] (ඉහළතම නිලය; ලුතිනන් ජෙනරල්)
| branch             = [[මෙහෙයුම් අධ්‍යක්ෂකාංශය (ඊශ්‍රායෙලය)| මෙහෙයුම් අධ්‍යක්ෂකාංශය]], [[උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය (ඊශ්‍රායෙලය)| උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය]]
| service_years      = 1978–2019
| commands           = * [[ගොලානි බලසේනාව]]
* [[අග්‍රාමාත්‍යවරයා සඳහා හමුදාමය ලේකම්]]
* [[ජුදයා සහ සමාරියා කොට්ඨාශය]]
* [[මෙහෙයුම් අධ්‍යක්ෂකාංශය]]
* [[උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය (ඊශ්‍රායෙලය)| උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය]]
* නියෝජ්‍ය සාමාන්‍ය මාණ්ඩලික ප්‍රධානි
* [[සාමාන්‍ය මාණ්ඩලික ප්‍රධානි (ඊශ්‍රායෙලය)|සාමාන්‍ය මාණ්ඩලික ප්‍රධානි]]
| battles            = * [[1982 ලෙබනන යුද්ධය]]
* [[දකුණු ලෙබනන ගැටුම (1982–2000)]]
* [[දෙවන ඉන්ටිෆාඩාව]]
* [[2006 ලෙබනන යුද්ධය]]
* [[කාස්ට් ලීඩ් මෙහෙයුම]]
* [[පිලර් ඔෆ් ඩිෆෙන්ස් මෙහෙයුම]]
* [[ප්‍රොටෙක්ටිව් එජ් මෙහෙයුම]]
| awards             = [[ලීජන් ඔෆ් මෙරිට් | ලීජන් ඔෆ් මෙරිට් ආඥාපතියා]] (2016)
| other_party        = [[නැෂනල් යුනිටි (ඊශ්‍රායෙලය)|නැෂනල් යුනිටි]] (2022–2025)
| spouse             = හැනා අයිසෙන්කොත්
| children           = 5
| education          = {{Plainlist|
* [[ටෙල් අවිව් විශ්වවිද්‍යාලය ]] ([[ශාස්ත්‍රවේදී උපාධිය |බීඒ]])
* [[හයිෆා විශ්වවිද්‍යාලය]] ([[ශාස්ත්‍රපති උපාධිය |එම්ඒ]])
* [[එක්සත් ජනපද යුද්ධ හමුදා යුද විද්‍යාලය]] (එම්එස්එස්)}}
| office4            = හමුදාමය භූමිකා
| suboffice4         = [[සාමාන්‍ය කාර්ය මණ්ඩල ප්‍රධානියා (ඊශ්‍රායෙලය)| සාමාන්‍ය කාර්ය මණ්ඩල ප්‍රධානියා]]
| subterm4           = 2015–2019
}}


'''ගාදී අයිසෙන්කෝත්'''{{දිඅස| '''අයිෂෙන්කෝත්''' ලෙසින්ද ශබ්ද නැගෙයි.}} ({{langx|he|גדי איזנקוט}},; උපත 19 මැයි 1960), යනු ඊශ්‍රායෙල් ජෙනරාල්වරයෙක්,  දේශපාලනඥයෙක් සහ  [[යෂාර් (දේශපාලන පක්ෂය)|යෂාර්]] පක්ෂයෙහි නායකයාද වෙයි.  2015 වසරෙහි සිට 2019 වසර දක්වා ඔහු [[ඊශ්‍රායෙල  ආරක්ෂක හමුදාව| ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි]] (අයිඩීඑෆ්) 21වන ප්‍රධාන මාණ්ඩලික නිලධාරියා ලෙසින් සේවය කල අතර 2023 වසරෙහි සිට 2024 වසර දක්වා  ඊශ්‍රායෙලයෙහි  [[ඊශ්‍රායෙලයෙහි තිස්-හත්වන රජය |සමගි රජයෙහි]] විෂය පථයක් නොමැති අමාත්‍යවරයෙක්ද විය.  [[2026 ඊශ්‍රායෙල ව්‍යවස්ථාදායක මැතිවරණය|  2026 ඊශ්‍රායෙල ව්‍යවස්ථාදායක මැතිවරණයෙහිදී]] ඔහු යෂාර් පක්ෂයට නායකත්වය සැපයූ අතර  අග්‍රාමාත්‍ය [[බෙන්ජමින් නෙතනියාහු| බෙන්ජමින් නෙතනියාහුගේ]] ප්‍රධාන අභියෝගකරු විය .&lt;ref name=&quot;cnn-profile&quot;/&gt;

[[ඊලත්]] හී ඇතිදැඩිවූ අයිසෙන්කොත්, සමුද්‍රීය අධයයනය වෙත දිගු කාලීනව අවධානය යොමු කල අතර පසුව ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමඅදාවෙහි [[ගොලානි බලසේනාව | ගොලානි බලසේනාවෙහි]] සේවය කලේය. ඔහු වෙත ඉතිහාසය විෂය පථය වෙනුවෙන්  [[ටෙල් අවිව් විශ්වවිද්‍යාලය|ටෙල් අවිව් විශ්වවිද්‍යාලයෙන්]] ලබා ගත් ශාස්ත්‍රවේදී උපාධියක් සහ [[හයිෆා විශ්වවිද්‍යාලය|හයිෆා විශ්වවිද්‍යාලයෙන්]]. දේශපාලන විද්‍යාව සඳහා ලබාගත් පශ්චාත් උපාධියක් සතු වෙයි. විවාහපත්ව දරුවන් පස්දෙනෙකු ලබා සිටින ඔහු [[හෙර්ස්ලියා]] හී ජීවත්වෙයි. ඔහුගේ එක් පුතෙකුවූ, ගෑල්, [[ගාසා යුද්ධය|ගාසා යුද්ධයෙහිදී]] ක්‍රියාන්විතයෙහි මිය ගියේය. අයිසෙන්කොත් විසින් ගොලානි බලසේනාවෙහි සහ ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි අනෙකුත් සේනාංකයන් බොහෝ නායකත්ව භූමිකාවන් දරමින් සේවය කර ඇත. අග්‍රාමාත්‍යය [[එහුඩ් බරක්|එහුඩ් බරක්ගේ]] හමුදාමය ලේකම් ලෙසින් සේවය කර ඇති ඔහු, පසුව ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි මාණ්ඩලික ප්‍රධානි තනතුර දැරීය. මාණ්ඩලික ප්‍රධානියා ලෙස ඔහුගේ තනතුරු කාලය තුලදී, අයිසෙන්කෝත් දැඩි අවධානයක් යොමු කලේ ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි පාබල හමුදාවන් ශක්තිමත් කිරීම සහ බලකායන් තර කිරීම සහ ආරක්‍ෂක සයිබර් විධානය  සම්පාදනය කිරීම ඇතුලත් වූ &quot;ගිඩියෝන්&quot; බහුවාර්ෂික සැලසුම ක්‍රියාත්මක කිරීමය.

අයිසෙන්කෝත් විසින් උද්දේශනය කරනු ලබන්නේ  ජාතික-යුදෙව් සාරධර්ම මත මුල් බැසගත් නමුත් සියළු පුරවැසියන් සඳහා සමාන අයිතිවාසිකම් සහිත රාජ්‍යයකි. [[ජෝර්දාන නිම්නය]] සහ සරණාගත කඳවුරු වලට ප්‍රමුඛතාවය ලබා දෙමින් &lt;ref name=&quot;cnn-profile&quot;/&gt; [[පලස්තීනියානුවන්]] හා සමගින් නිර්මාණය වන  [[ද්වී-රාජ්‍ය විසඳුම| ද්වී-රාජ්‍ය විසඳුමක්]]  වෙත ඔහු විරුද්ධත්වය පල කරන අතර, දිගු කල් පවතින සටන්විරාමයක් සහ [[ගාසා තීරය|ගාසා තීරයෙහි]]   හමුදාහරණය උද්දේශණය කරයි. අයිසෙන්කෝත් අවධාරණය කර සිටින්නේ, ඊශ්‍රායෙලය සඳහා  දැඩි ආක්ෂණ ප්‍රතිපත්තියක් සහ අභ්‍යන්තර එකමුතුබවක් අවශය බව වන අතර, ඔහු දකින්නේ දේශීය ධ්‍රැවීකරණය සැලකිය යුතු තර්ජනයක් ලෙසිනි. [[ඊශ්‍රායෙල රජය|ඊශ්‍රායෙල් රජයෙහි]] [[බලතල බෙදීම]] ශක්තිමත් කරවන ප‍්‍රතිසංස්කරණ ඔහු විසින් උද්දේශනය කෙරෙයි. ආගමික අධ්‍යයන සඳහා ඔවුන්ගේ [[යෙෂීවා]]  ශාස්ත්‍රාලය තුලට ඇතුළත් වන  [[හරෙඩිම්]] වරුන්ගෙන් සියයට තුනක් දක්වා ප්‍රමාණයක් උදෙසා [[ඊශ්‍රායෙලයෙහි හමුදා සේවය වෙතින් නිදහස් කිරීම |හමුදා සේවා නිදහස්කිරීම් ප්‍රදානයකිරීමට]] සහාය ලබාදෙන බවට අයිසෙන්කෝත් සඳහන් කර ඇතත්  [[ඔක්තොම්බර් 7 ප්‍රහාර]] සිදුවීමෙන් පසුව, මෙම දැඩි සාම්ප්‍රදායික පුද්ගලයන්  සඳහා සැලකියයුතු නිදහස්කිරීම් ලබාදෙන ක්‍රමවේදයක් වෙත ඔහු විරුද්ධත්වය පල කර සිටියි .

== ජීවිතයෙහි මුල් අවධිය සහ අධ්‍යාපනය ==
ගාදී අයිසෙන්කෝත් උපන්නේ උතුරු [[ඊශ්‍රායෙලය|ඊශ්‍රායෙලයෙහි]]  [[ටයිබියරියස්]] නගරයෙහිදීය. [[ෂාෆී, මෙරොක්කෝව|ෂාෆී]] නගරයෙහි උපත ලද [[මෙරොක්කානු යුදෙව්|යුදෙව් මෙරොක්කානු]] සාංක්‍රමණිකයන්වූ මීයර් සහ එස්තර් අයිසෙන්කෝත් හට දාව උපන් ඔහු, දරුවන් සතර දෙනෙකුගෙන් යුතු පවුලක දෙවැන්නා විය &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=https://www.ereverev.co.il/article.asp?id=16372|title=גאווה גדולה לאילת ולשבט אייזנקוט - יום יום באילת|website=www.ereverev.co.il|access-date=13 ඔක්තොම්බර් 2023|archive-date=18 ජූලි 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180718030729/https://www.ereverev.co.il/article.asp?id=16372|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=http://www.kikarhashabat.co.il/%D7%90%D7%9D-%D7%94%D7%A8%D7%9E%D7%98%D7%9B%D7%9C-%D7%94%D7%91%D7%90-%D7%94%D7%99%D7%99%D7%AA%D7%99-%D7%A8%D7%95%D7%A6%D7%94-%D7%A9%D7%99%D7%94%D7%99%D7%94-%D7%A8%D7%91-%D7%94%D7%95%D7%90.html |work=www.kikarhashabat.co.il|archive-url=https://web.archive.org/web/20141203202947/http://www.kikarhashabat.co.il/%D7%90%D7%9D-%D7%94%D7%A8%D7%9E%D7%98%D7%9B%D7%9C-%D7%94%D7%91%D7%90-%D7%94%D7%99%D7%99%D7%AA%D7%99-%D7%A8%D7%95%D7%A6%D7%94-%D7%A9%D7%99%D7%94%D7%99%D7%94-%D7%A8%D7%91-%D7%94%D7%95%D7%90.html|archive-date=3 දෙසැම්බර් 2014|language=he-IL|title=אם הרמטכ&quot;ל הבא, גדי איזנקוט: &quot;הייתי רוצה שיהיה רב; הוא צנוע&quot;|date=29 නොවැම්බර් 2014|access-date=2 ඔක්තොම්බර් 2026}}&lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=https://www.haaretz.com/2014-12-01/ty-article/.premium/on-idfs-1st-moroccan-chiefs-ashkenazi-name/0000017f-e3a6-d75c-a7ff-ffaf914e0000|title=දි ඊශ්‍රායෙලි ආර්මි ගෙට්ස් ඉට්ස් ෆර්ස්ට් මොරොක්කන් චීෆ්-ඔෆ්-ස්ටාෆ්– සෝ වයි දි ඇෂ්කනසී නේම්?|first=එලෝන්|last=ගිලාඩ්|date=1 දෙසැම්බර් 2014|website=හාරිට්ස්|access-date=18 අගෝස්තු 2025}}&lt;/ref&gt;.ඔහුගේ මව [[කැසබ්ලන්කා]] නගරයෙහි උපත ලබා තිබූ අතර, ඔහුගේ පියා [[මරකෑෂ්]] නගරයෙහි උපත ලබා තිබුණි. විශ්වාස කරනු ලබන්නේ පවුල් වාසගම මුලින් ඒසන්කොට් වුවද ඔහුගේ පියා ඊශ්‍රායෙලයට සංක්‍රමණය වූ පසුව ලිපිකරුවෙකු විසින් එය අයිසෙන්කෝත් බවට වෙනස් කෙරුණු බවයි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=https://hamodia.com/2014/12/01/new-idf-chief-eisenkot-moroccan-descent/|title=නිව් අයිඩීඑෆ් චීෆ් අයිසෙන්කෝත් ඔෆ් මොරොක්කන් විසෙන්ට්- Hamodia.com|first=ඩෝවිඩ්|last=හොරොවිට්ස්|date=2 දෙසැම්බර් 2014|website=හමෝඩියා|access-date=4 දෙසැම්බර් 2020|archive-date=27 නොවැම්බර් 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127182359/https://hamodia.com/2014/12/01/new-idf-chief-eisenkot-moroccan-descent/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ඔහුගේ දෙමව්පියන් පසුකලෙක දික්කසාද වූහ. ඔවුන් දෙදෙනම යළි විවාපත්වූ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන්  අයිසෙන්කෝත් හට බොහෝ අර්ධ උරෝජාතයෝ වූහ.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් | url=https://www.yomyom.net/article.asp?id=16372 | title=גאווה גדולה לאילת ולשבט אייזנקוט - יום יום באילת }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=hometown&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=https://www.haaretz.com/israel-news/elections/2026-10-15/ty-article-magazine/.premium/in-eilat-gadi-eisenkot-has-the-hometown-advantage-can-he-shake-netanyahu/000001a1-2b43-d5c3-a5a9-2fffaa680000|title=ඉන්  ඊලත්, ගාදී අයිසෙන්කෝත් හෑස් ද හෝම්ටවුන් ඇඩ්වාන්ටේජ්. ඊස් ඉ‌ට් ඉනෆ් ටු ෂෙක් නෙතනියාහු?|work=Haaretz|date=15 ඔක්තොම්බර් 2026|access-date=24 ඔක්තොම්බර් 2026}}&lt;/ref&gt;දකුණු දිග වරාය නගරයක්වූ [[ඊලත්]] හී අයිසෙන්කෝත් ඇතිදැඩිවූ අතර, ඔහුගේ පවුල එම නගරයට සංක්‍රමණය වූයේ ඔහු එක් අවුරුදු වයසැතිව සිටියදීය. ඔහුගේ පියා [[ටිම්නා නිම්නය|ටිම්නා නිම්නයෙහි]] හි  තඹ පතල් වල පතල්කරුවෙකු වූ අතර සේවය කළ අතර ඔහුගේ මව ගෘහණියක් වූවාය.&lt;ref name=hometown/&gt; ගෝල්ඩ්වෝටර් උසස් ශාස්ත්‍රාලයෙහි ඔහු අධ්‍යාපනය ලද අතර, ප්‍රධාන විෂය ධාරාව ලෙසින් සමුද්‍රීය සහ යාන්ත්‍රික විද්‍යා අධ්‍යයන තෝරාගෙන තිබුණි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=https://www.mako.co.il/pzm-magazine/commander/Article-13f7afb3e929b41006.htm|lang=he-IL|title= 11 דברים שאולי לא ידעתם על הרמטכ&quot;ל החדש של צה&quot;ל}}&lt;/ref&gt; උසස් ශාස්ත්‍රාලයෙන් පසුව ඔහු [[ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදා]] (IDF) හී අනිවාර්ය හමුදා සේවයට බඳවා ගත් අතර [[ගොලානි බලසේනාව| ගොලානි බලසේනාවෙහි]] සේවය කලේය.


ඉතිහාසය සඳහා [[ටෙල් අවිව් විශ්වවිද්‍යාලය]]  වෙතින් [[ශාස්ත්‍රවේදී උපාධිය| ශාස්ත්‍රවේදී උපාධියක්]] සහ [[හයිෆා විශ්වවිද්‍යාලය]]. වෙතින් දේශපාලන විද්‍යාව සඳහා  [[ශාස්ත්‍රපති උපාධිය| ශාස්ත්‍රපති උපාධියක්ද ]] සහ [[එක්සත් ජනපද යුද්ධ හමුදා යුද විද්‍යාලය]] වෙතින් උපායමාර්ගික අධ්‍යයනය පිළිබඳ ශාස්ත්‍රපති උපාධියක්ද අයිසෙන්කෝත් සතුව ඇත. 2019 වසරෙහිදී [[රෙයික්මාන් විශ්වවිද්‍යාලය]] විසින් ඔහු වෙත [[දර්ශන විශාරද ආචාර්ය උපාධිය|  දර්ශන විශාරද ආචාර්ය ගෞරව  උපාධියක්]] පිරිනැමිණි.&lt;ref name=runi&gt;[https://www.runi.ac.il/media/csen13t3/%D7%A8%D7%90%D7%9C-%D7%9E%D7%99%D7%9C-%D7%92%D7%93%D7%99-%D7%90%D7%99%D7%96%D7%A0%D7%A7%D7%95%D7%98.pdf רא&quot;ל )מיל'( גדי איזנקוט]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=ගාදී අයිසෙන්කෝත් |url=https://www.washingtoninstitute.org/experts/gadi-eisenkot|publisher=The Washington Institute for Near East Policy|access-date=27 ඔක්තොම්බර් 2026 }}&lt;/ref&gt;

==ආශ්‍රිත==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}

==සටහන්==
{{සටහන් ලැයිස්තුව}}</text>
      <sha1>aokstuh6yai11cwpaa8fycpo4qne1vw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>805111</id>
      <parentid>805105</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T11:27:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shwetha</username>
        <id>6574</id>
      </contributor>
      <comment>සංස්කරණය</comment>
      <origin>805111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22152" sha1="jz47hlykti3oab63f8dikczcx72ojr7" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව තනතුරුධාරි
| name               = ගාදී අයිසෙන්කෝත්
| native_name        = {{nobold|{{Script/Hebrew|גדי איזנקוט}}}}
| native_name_lang   = he
| image              = Gadi Eisenkot 2 (cropped).jpg
| caption            = 2026 වසරෙහිදී අයිසෙන්කෝත්
| birth_date         = {{උපන් දිනය සහ වයස |1960|05|19|df=y}}
| death_date         = 
| birth_place        = [[ටයිබියරියස්]], ඊශ්‍රායෙලය
| death_place        = 
| nickname           = 
| party              = [[යෂාර් (දේශපාලන පක්ෂය)|යෂාර්]] ( 2025 වසරෙහි සිට)
| office1            = අමාත්‍යමය භූමිකා
| suboffice1         = [[විෂය පථයක් නොමැති අමාත්‍යවරයා]]
| subterm1           = 2023–2024
| suboffice2         = [[ඊශ්‍රායෙල යුද්ධ කැබිනට් මණ්ඩලය |යුද්ධ කැබිනට් මණ්ඩලයෙහි]] නිරික්ෂකයා
| subterm2           = 2023–2024
| office3            = [[ක්නෙසට්]] තුල නියෝජනය කෙරුණු කණ්ඩායම
| suboffice3         = [[නැෂනල් යුනිටි  (ඊශ්‍රායෙලය)|නැෂනල් යුනිටි]]
| subterm3           = 2022–2025
| allegiance         = ඊශ්‍රායෙලය
| rank               = [[ගොනුව:IDF rav aluf.svg|30px]]&lt;br /&gt;[[රාව් අලූෆ්]] (ඉහළතම නිලය; ලුතිනන් ජෙනරල්)
| branch             = [[මෙහෙයුම් අධ්‍යක්ෂකාංශය (ඊශ්‍රායෙලය)| මෙහෙයුම් අධ්‍යක්ෂකාංශය]], [[උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය (ඊශ්‍රායෙලය)| උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය]]
| service_years      = 1978–2019
| commands           = * [[ගොලානි බලසේනාව]]
* [[අග්‍රාමාත්‍යවරයා සඳහා හමුදාමය ලේකම්]]
* [[ජුදයා සහ සමාරියා කොට්ඨාශය]]
* [[මෙහෙයුම් අධ්‍යක්ෂකාංශය]]
* [[උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය (ඊශ්‍රායෙලය)| උතුරු දිග අණදෙන මූලස්ථානය]]
* නියෝජ්‍ය සාමාන්‍ය මාණ්ඩලික ප්‍රධානි
* [[සාමාන්‍ය මාණ්ඩලික ප්‍රධානි (ඊශ්‍රායෙලය)|සාමාන්‍ය මාණ්ඩලික ප්‍රධානි]]
| battles            = * [[1982 ලෙබනන යුද්ධය]]
* [[දකුණු ලෙබනන ගැටුම (1982–2000)]]
* [[දෙවන ඉන්ටිෆාඩාව]]
* [[2006 ලෙබනන යුද්ධය]]
* [[කාස්ට් ලීඩ් මෙහෙයුම]]
* [[පිලර් ඔෆ් ඩිෆෙන්ස් මෙහෙයුම]]
* [[ප්‍රොටෙක්ටිව් එජ් මෙහෙයුම]]
| awards             = [[ලීජන් ඔෆ් මෙරිට් | ලීජන් ඔෆ් මෙරිට් ආඥාපතියා]] (2016)
| other_party        = [[නැෂනල් යුනිටි (ඊශ්‍රායෙලය)|නැෂනල් යුනිටි]] (2022–2025)
| spouse             = හැනා අයිසෙන්කොත්
| children           = 5
| education          = {{Plainlist|
* [[ටෙල් අවිව් විශ්වවිද්‍යාලය ]] ([[ශාස්ත්‍රවේදී උපාධිය |බීඒ]])
* [[හයිෆා විශ්වවිද්‍යාලය]] ([[ශාස්ත්‍රපති උපාධිය |එම්ඒ]])
* [[එක්සත් ජනපද යුද්ධ හමුදා යුද විද්‍යාලය]] (එම්එස්එස්)}}
| office4            = හමුදාමය භූමිකා
| suboffice4         = [[සාමාන්‍ය කාර්ය මණ්ඩල ප්‍රධානියා (ඊශ්‍රායෙලය)| සාමාන්‍ය කාර්ය මණ්ඩල ප්‍රධානියා]]
| subterm4           = 2015–2019
}}


'''ගාදී අයිසෙන්කෝත්'''{{දිඅස| '''අයිෂෙන්කෝත්''' ලෙසින්ද ශබ්ද නැගෙයි.}} ({{langx|he|גדי איזנקוט}},; උපත 19 මැයි 1960), යනු ඊශ්‍රායෙල් ජෙනරාල්වරයෙක්,  දේශපාලනඥයෙක් සහ  [[යෂාර් (දේශපාලන පක්ෂය)|යෂාර්]] පක්ෂයෙහි නායකයාද වෙයි.  2015 වසරෙහි සිට 2019 වසර දක්වා ඔහු [[ඊශ්‍රායෙල  ආරක්ෂක හමුදාව| ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි]] (අයිඩීඑෆ්) 21වන ප්‍රධාන මාණ්ඩලික නිලධාරියා ලෙසින් සේවය කල අතර 2023 වසරෙහි සිට 2024 වසර දක්වා  ඊශ්‍රායෙලයෙහි  [[ඊශ්‍රායෙලයෙහි තිස්-හත්වන රජය |සමගි රජයෙහි]] විෂය පථයක් නොමැති අමාත්‍යවරයෙක්ද විය.  [[2026 ඊශ්‍රායෙල ව්‍යවස්ථාදායක මැතිවරණය|  2026 ඊශ්‍රායෙල ව්‍යවස්ථාදායක මැතිවරණයෙහිදී]] ඔහු යෂාර් පක්ෂයට නායකත්වය සැපයූ අතර  අග්‍රාමාත්‍ය [[බෙන්ජමින් නෙතනියාහු| බෙන්ජමින් නෙතනියාහුගේ]] ප්‍රධාන අභියෝගකරු විය .&lt;ref name=&quot;cnn-profile&quot;/&gt;

[[ඊලත්]] හී ඇතිදැඩිවූ අයිසෙන්කොත්, සමුද්‍රීය අධයයනය වෙත දිගු කාලීනව අවධානය යොමු කල අතර පසුව ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමඅදාවෙහි [[ගොලානි බලසේනාව | ගොලානි බලසේනාවෙහි]] සේවය කලේය. ඔහු වෙත ඉතිහාසය විෂය පථය වෙනුවෙන්  [[ටෙල් අවිව් විශ්වවිද්‍යාලය|ටෙල් අවිව් විශ්වවිද්‍යාලයෙන්]] ලබා ගත් ශාස්ත්‍රවේදී උපාධියක් සහ [[හයිෆා විශ්වවිද්‍යාලය|හයිෆා විශ්වවිද්‍යාලයෙන්]]. දේශපාලන විද්‍යාව සඳහා ලබාගත් පශ්චාත් උපාධියක් සතු වෙයි. විවාහපත්ව දරුවන් පස්දෙනෙකු ලබා සිටින ඔහු [[හෙර්ස්ලියා]] හී ජීවත්වෙයි. ඔහුගේ එක් පුතෙකුවූ, ගෑල්, [[ගාසා යුද්ධය|ගාසා යුද්ධයෙහිදී]] ක්‍රියාන්විතයෙහි මිය ගියේය. අයිසෙන්කොත් විසින් ගොලානි බලසේනාවෙහි සහ ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි අනෙකුත් සේනාංකයන් බොහෝ නායකත්ව භූමිකාවන් දරමින් සේවය කර ඇත. අග්‍රාමාත්‍යය [[එහුඩ් බරක්|එහුඩ් බරක්ගේ]] හමුදාමය ලේකම් ලෙසින් සේවය කර ඇති ඔහු, පසුව ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි මාණ්ඩලික ප්‍රධානි තනතුර දැරීය. මාණ්ඩලික ප්‍රධානියා ලෙස ඔහුගේ තනතුරු කාලය තුලදී, අයිසෙන්කෝත් දැඩි අවධානයක් යොමු කලේ ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදාවෙහි පාබල හමුදාවන් ශක්තිමත් කිරීම සහ බලකායන් තර කිරීම සහ ආරක්‍ෂක සයිබර් විධානය  සම්පාදනය කිරීම ඇතුලත් වූ &quot;ගිඩියෝන්&quot; බහුවාර්ෂික සැලසුම ක්‍රියාත්මක කිරීමය.

අයිසෙන්කෝත් විසින් උද්දේශනය කරනු ලබන්නේ  ජාතික-යුදෙව් සාරධර්ම මත මුල් බැසගත් නමුත් සියළු පුරවැසියන් සඳහා සමාන අයිතිවාසිකම් සහිත රාජ්‍යයකි. [[ජෝර්දාන නිම්නය]] සහ සරණාගත කඳවුරු වලට ප්‍රමුඛතාවය ලබා දෙමින් &lt;ref name=&quot;cnn-profile&quot;/&gt; [[පලස්තීනියානුවන්]] හා සමගින් නිර්මාණය වන  [[ද්වී-රාජ්‍ය විසඳුම| ද්වී-රාජ්‍ය විසඳුමක්]]  වෙත ඔහු විරුද්ධත්වය පල කරන අතර, දිගු කල් පවතින සටන්විරාමයක් සහ [[ගාසා තීරය|ගාසා තීරයෙහි]]   හමුදාහරණය උද්දේශණය කරයි. අයිසෙන්කෝත් අවධාරණය කර සිටින්නේ, ඊශ්‍රායෙලය සඳහා  දැඩි ආක්ෂණ ප්‍රතිපත්තියක් සහ අභ්‍යන්තර එකමුතුබවක් අවශය බව වන අතර, ඔහු දකින්නේ දේශීය ධ්‍රැවීකරණය සැලකිය යුතු තර්ජනයක් ලෙසිනි. [[ඊශ්‍රායෙල රජය|ඊශ්‍රායෙල් රජයෙහි]] [[බලතල බෙදීම]] ශක්තිමත් කරවන ප‍්‍රතිසංස්කරණ ඔහු විසින් උද්දේශනය කෙරෙයි. ආගමික අධ්‍යයන සඳහා ඔවුන්ගේ [[යෙෂීවා]]  ශාස්ත්‍රාලය තුලට ඇතුළත් වන  [[හරෙඩිම්]] වරුන්ගෙන් සියයට තුනක් දක්වා ප්‍රමාණයක් උදෙසා [[ඊශ්‍රායෙලයෙහි හමුදා සේවය වෙතින් නිදහස් කිරීම |හමුදා සේවා නිදහස්කිරීම් ප්‍රදානයකිරීමට]] සහාය ලබාදෙන බවට අයිසෙන්කෝත් සඳහන් කර ඇතත්  [[ඔක්තොම්බර් 7 ප්‍රහාර]] සිදුවීමෙන් පසුව, මෙම දැඩි සාම්ප්‍රදායික පුද්ගලයන්  සඳහා සැලකියයුතු නිදහස්කිරීම් ලබාදෙන ක්‍රමවේදයක් වෙත ඔහු විරුද්ධත්වය පල කර සිටියි .

== ජීවිතයෙහි මුල් අවධිය සහ අධ්‍යාපනය ==
ගාදී අයිසෙන්කෝත් උපන්නේ උතුරු [[ඊශ්‍රායෙලය|ඊශ්‍රායෙලයෙහි]]  [[ටයිබියරියස්]] නගරයෙහිදීය. [[ෂාෆී, මෙරොක්කෝව|ෂාෆී]] නගරයෙහි උපත ලද [[මෙරොක්කානු යුදෙව්|යුදෙව් මෙරොක්කානු]] සාංක්‍රමණිකයන්වූ මීයර් සහ එස්තර් අයිසෙන්කෝත් හට දාව උපන් ඔහු, දරුවන් සතර දෙනෙකුගෙන් යුතු පවුලක දෙවැන්නා විය &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=https://www.ereverev.co.il/article.asp?id=16372|title=גאווה גדולה לאילת ולשבט אייזנקוט - יום יום באילת|website=www.ereverev.co.il|access-date=13 ඔක්තොම්බර් 2023|archive-date=18 ජූලි 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180718030729/https://www.ereverev.co.il/article.asp?id=16372|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=http://www.kikarhashabat.co.il/%D7%90%D7%9D-%D7%94%D7%A8%D7%9E%D7%98%D7%9B%D7%9C-%D7%94%D7%91%D7%90-%D7%94%D7%99%D7%99%D7%AA%D7%99-%D7%A8%D7%95%D7%A6%D7%94-%D7%A9%D7%99%D7%94%D7%99%D7%94-%D7%A8%D7%91-%D7%94%D7%95%D7%90.html |work=www.kikarhashabat.co.il|archive-url=https://web.archive.org/web/20141203202947/http://www.kikarhashabat.co.il/%D7%90%D7%9D-%D7%94%D7%A8%D7%9E%D7%98%D7%9B%D7%9C-%D7%94%D7%91%D7%90-%D7%94%D7%99%D7%99%D7%AA%D7%99-%D7%A8%D7%95%D7%A6%D7%94-%D7%A9%D7%99%D7%94%D7%99%D7%94-%D7%A8%D7%91-%D7%94%D7%95%D7%90.html|archive-date=3 දෙසැම්බර් 2014|language=he-IL|title=אם הרמטכ&quot;ל הבא, גדי איזנקוט: &quot;הייתי רוצה שיהיה רב; הוא צנוע&quot;|date=29 නොවැම්බර් 2014|access-date=2 ඔක්තොම්බර් 2026}}&lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=https://www.haaretz.com/2014-12-01/ty-article/.premium/on-idfs-1st-moroccan-chiefs-ashkenazi-name/0000017f-e3a6-d75c-a7ff-ffaf914e0000|title=දි ඊශ්‍රායෙලි ආර්මි ගෙට්ස් ඉට්ස් ෆර්ස්ට් මොරොක්කන් චීෆ්-ඔෆ්-ස්ටාෆ්– සෝ වයි දි ඇෂ්කනසී නේම්?|first=එලෝන්|last=ගිලාඩ්|date=1 දෙසැම්බර් 2014|website=හාරිට්ස්|access-date=18 අගෝස්තු 2025}}&lt;/ref&gt;.ඔහුගේ මව [[කැසබ්ලන්කා]] නගරයෙහි උපත ලබා තිබූ අතර, ඔහුගේ පියා [[මරකෑෂ්]] නගරයෙහි උපත ලබා තිබුණි. විශ්වාස කරනු ලබන්නේ පවුල් වාසගම මුලින් ඒසන්කොට් වුවද ඔහුගේ පියා ඊශ්‍රායෙලයට සංක්‍රමණය වූ පසුව ලිපිකරුවෙකු විසින් එය අයිසෙන්කෝත් බවට වෙනස් කෙරුණු බවයි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=https://hamodia.com/2014/12/01/new-idf-chief-eisenkot-moroccan-descent/|title=නිව් අයිඩීඑෆ් චීෆ් අයිසෙන්කෝත් ඔෆ් මොරොක්කන් විසෙන්ට්- Hamodia.com|first=ඩෝවිඩ්|last=හොරොවිට්ස්|date=2 දෙසැම්බර් 2014|website=හමෝඩියා|access-date=4 දෙසැම්බර් 2020|archive-date=27 නොවැම්බර් 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127182359/https://hamodia.com/2014/12/01/new-idf-chief-eisenkot-moroccan-descent/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ඔහුගේ දෙමව්පියන් පසුකලෙක දික්කසාද වූහ. ඔවුන් දෙදෙනම යළි විවාපත්වූ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන්  අයිසෙන්කෝත් හට බොහෝ අර්ධ උරෝජාතයෝ වූහ.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් | url=https://www.yomyom.net/article.asp?id=16372 | title=גאווה גדולה לאילת ולשבט אייזנקוט - יום יום באילת }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=hometown&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=https://www.haaretz.com/israel-news/elections/2026-10-15/ty-article-magazine/.premium/in-eilat-gadi-eisenkot-has-the-hometown-advantage-can-he-shake-netanyahu/000001a1-2b43-d5c3-a5a9-2fffaa680000|title=ඉන්  ඊලත්, ගාදී අයිසෙන්කෝත් හෑස් ද හෝම්ටවුන් ඇඩ්වාන්ටේජ්. ඊස් ඉ‌ට් ඉනෆ් ටු ෂෙක් නෙතනියාහු?|work=Haaretz|date=15 ඔක්තොම්බර් 2026|access-date=24 ඔක්තොම්බර් 2026}}&lt;/ref&gt;දකුණු දිග වරාය නගරයක්වූ [[ඊලත්]] හී අයිසෙන්කෝත් ඇතිදැඩිවූ අතර, ඔහුගේ පවුල එම නගරයට සංක්‍රමණය වූයේ ඔහු එක් අවුරුදු වයසැතිව සිටියදීය. ඔහුගේ පියා [[ටිම්නා නිම්නය|ටිම්නා නිම්නයෙහි]] හි  තඹ පතල් වල පතල්කරුවෙකු වූ අතර සේවය කළ අතර ඔහුගේ මව ගෘහණියක් වූවාය.&lt;ref name=hometown/&gt; ගෝල්ඩ්වෝටර් උසස් ශාස්ත්‍රාලයෙහි ඔහු අධ්‍යාපනය ලද අතර, ප්‍රධාන විෂය ධාරාව ලෙසින් සමුද්‍රීය සහ යාන්ත්‍රික විද්‍යා අධ්‍යයන තෝරාගෙන තිබුණි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=https://www.mako.co.il/pzm-magazine/commander/Article-13f7afb3e929b41006.htm|lang=he-IL|title= 11 דברים שאולי לא ידעתם על הרמטכ&quot;ל החדש של צה&quot;ל}}&lt;/ref&gt; උසස් ශාස්ත්‍රාලයෙන් පසුව ඔහු [[ඊශ්‍රායෙල ආරක්ෂක හමුදා]] (IDF) හී අනිවාර්ය හමුදා සේවයට බඳවා ගත් අතර [[ගොලානි බලසේනාව| ගොලානි බලසේනාවෙහි]] සේවය කලේය.


ඉතිහාසය සඳහා [[ටෙල් අවිව් විශ්වවිද්‍යාලය]]  වෙතින් [[ශාස්ත්‍රවේදී උපාධිය| ශාස්ත්‍රවේදී උපාධියක්]] සහ [[හයිෆා විශ්වවිද්‍යාලය]]. වෙතින් දේශපාලන විද්‍යාව සඳහා  [[ශාස්ත්‍රපති උපාධිය| ශාස්ත්‍රපති උපාධියක්ද ]] සහ [[එක්සත් ජනපද යුද්ධ හමුදා යුද විද්‍යාලය]] වෙතින් උපායමාර්ගික අධ්‍යයනය පිළිබඳ ශාස්ත්‍රපති උපාධියක්ද අයිසෙන්කෝත් සතුව ඇත. 2019 වසරෙහිදී [[රෙයික්මාන් විශ්වවිද්‍යාලය]] විසින් ඔහු වෙත [[දර්ශන විශාරද ආචාර්ය උපාධිය|  දර්ශන විශාරද ආචාර්ය ගෞරව  උපාධියක්]] පිරිනැමිණි.&lt;ref name=runi&gt;[https://www.runi.ac.il/media/csen13t3/%D7%A8%D7%90%D7%9C-%D7%9E%D7%99%D7%9C-%D7%92%D7%93%D7%99-%D7%90%D7%99%D7%96%D7%A0%D7%A7%D7%95%D7%98.pdf רא&quot;ל )מיל'( גדי איזנקוט]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=ගාදී අයිසෙන්කෝත් |url=https://www.washingtoninstitute.org/experts/gadi-eisenkot|publisher=The Washington Institute for Near East Policy|access-date=27 ඔක්තොම්බර් 2026 }}&lt;/ref&gt;

== දේශපාලන අභිවෘත්තිය (2022–වර්තමානය) ==

2026 ජනවාරි මාසයෙහිදී ආසන 9–11 ප්‍රමාණයක් ලබා ගත් යෂාර් පක්ෂය,&lt;ref name=&quot;megaslate&quot;/&gt; මැතිවරණ මෙහෙයුමෙහි අවසන් සති කිහිපය තුලදී බොහෝ මත විමසුම් වලදී ඉදිරියෙන් සිටි අතර, අයිසෙන්කෝත් අග්‍රාමාත්‍ය තනතුර සඳහා විපක්ෂයෙහි ඉදිරියෙන් සිටි අපේක්ෂකයා විය.&lt;ref name=&quot;cnn-profile&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පුවත් |last1=ෂාලෙව් |first1=ටැල්|date=24 ඔක්තොම්බර් 2026 |title=ගාදී අයිසෙන්කෝත්: වට් ටු නෝ අබවුට් ද මේන් චැලෙන්ජර් ටු නෙතනියාහු ඉන් ඊශ්‍රායෙල්ස් ඉලෙක්ෂන්ස් |url=https://www.cnn.com/2026/10/24/middleeast/gadi-eisenkot-israel-election-netanyahu-intl |access-date=27 ඔක්තොම්බර් 2026 |work=[[සීඑන්එන්]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

==ආශ්‍රිත==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}

==සටහන්==
{{සටහන් ලැයිස්තුව}}</text>
      <sha1>jz47hlykti3oab63f8dikczcx72ojr7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ව්ලැඩිමීර් ඊලිච් ලෙනින්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198086</id>
    <revision>
      <id>805100</id>
      <parentid>804433</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T10:06:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shwetha</username>
        <id>6574</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Shwetha විසින් [[ව්ලැඩිමීර් ඉලිච් ලෙනින් ( Vladimir Ilyich Lenin )]] සිට [[ව්ලැඩිමීර් ඊලිච් ලෙනින්]] වෙත පිටුව ගෙන යන ලදී</comment>
      <origin>804433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7237" sha1="lmhkk5da8jqyj53o3dsnu7ycrstcbkh" xml:space="preserve">
[[File:Lenin 1920.jpg|thumb|ව්ලැඩිමීර් ඉලිච් ලෙනින් (1920)]]

'''ව්ලැඩිමීර් ඉලිච් ලෙනින්''' (Vladimir Ilyich Lenin; 1870 අප්‍රේල් 22 – 1924 ජනවාරි 21) රුසියානු විප්ලවවාදියෙකු, දේශපාලන න්‍යායාචාර්යවරයෙකු සහ බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ නායකයෙකු විය. 1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවයට නායකත්වය දුන් ඔහු සෝවියට් රුසියාවේ පළමු ආණ්ඩු ප්‍රධානියා බවට පත්විය. 1922 දී සෝවියට් සමාජවාදී සමූහාණ්ඩු සංගමය (USSR) පිහිටුවීමේදී ද ඔහු ප්‍රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය.

== මුල් ජීවිතය ==
ලෙනින් 1870 අප්‍රේල් 22 දින රුසියානු අධිරාජ්‍යයේ සිම්බිර්ස්ක් නගරයේ උපත ලැබීය. ඔහුගේ උපන් නම ව්ලැඩිමීර් ඉලිච් උල්යානොව් (Vladimir Ilyich Ulyanov) විය.

ඔහු කසාන් විශ්වවිද්‍යාලයේ නීතිය හැදෑරීමට ඇතුළත් වූ නමුත් ශිෂ්‍ය දේශපාලන විරෝධතාවලට සහභාගී වීම හේතුවෙන් විශ්වවිද්‍යාලයෙන් නෙරපා හරින ලදී. පසුව ඔහු නීති අධ්‍යාපනය සම්පූර්ණ කළේය.

== දේශපාලන ජීවිතය ==
ලෙනින් කාල් මාක්ස්ගේ සමාජවාදී අදහස් අධ්‍යයනය කළ අතර රුසියාවේ විප්ලවවාදී ව්‍යාපාරයට සම්බන්ධ විය.

1895 දී ඔහු අත්අඩංගුවට ගෙන පසුව සයිබීරියාවට පිටුවහල් කරන ලදී. ඉන්පසු ඔහු යුරෝපයේ විවිධ රටවල ජීවත් වෙමින් රුසියානු විප්ලවවාදී ව්‍යාපාරය සංවිධානය කළේය.

1903 දී රුසියානු සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කම්කරු පක්ෂය තුළ ඇති වූ බෙදීමෙන් පසු ඔහු බොල්ෂෙවික් කණ්ඩායමේ ප්‍රධාන නායකයෙකු බවට පත්විය.

== 1917 රුසියානු විප්ලවය ==
1917 පෙබරවාරි විප්ලවයෙන් රුසියානු සාර් පාලනය අවසන් විය. එම වසරේදී ලෙනින් රුසියාවට නැවත පැමිණ බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ දේශපාලන ක්‍රියාකාරකම් මෙහෙයවීය.

1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවයේදී බොල්ෂෙවික්වරු තාවකාලික ආණ්ඩුවේ බලය අත්පත් කර ගත්හ. ඉන්පසු ලෙනින්ගේ නායකත්වයෙන් නව සෝවියට් ආණ්ඩුවක් පිහිටුවන ලදී.

== සෝවියට් රුසියාවේ නායකත්වය ==
ලෙනින්ගේ ආණ්ඩුව ඉඩම්, කර්මාන්ත, බැංකු සහ රාජ්‍ය පාලන පද්ධතිය සම්බන්ධයෙන් විවිධ ප්‍රතිපත්ති ක්‍රියාත්මක කළේය.

1921 දී ඔහු නව ආර්ථික ප්‍රතිපත්තිය (New Economic Policy – NEP) හඳුන්වා දුන්නේය. එමගින් සීමිත පෞද්ගලික වෙළෙඳාමට සහ කුඩා ව්‍යාපාරවලට අවසර ලබා දෙන ලදී.

කෙසේ වෙතත්, ඔහුගේ පාලන සමයේදී දේශපාලන විරුද්ධවාදීන් මර්දනය කිරීම, මාධ්‍ය නිදහස සීමා කිරීම සහ රතු භීෂණය (Red Terror) වැනි සිදුවීම් ද සිදු විය.

== සෝවියට් සංගමය පිහිටුවීම ==
1922 දෙසැම්බර් 30 දින සෝවියට් සමාජවාදී සමූහාණ්ඩු සංගමය (USSR) නිල වශයෙන් පිහිටුවන ලදී. එහි ආරම්භක නායකත්වයේ ප්‍රධාන චරිතයක් වූයේ ලෙනින්ය.

== මරණය ==

[[File:Lenin.WWI.JPG|thumb|ව්ලැඩිමීර් ඉලිච් ලෙනින්]]

ලෙනින් 1924 ජනවාරි 21 දින සෝවියට් රුසියාවේ ගෝර්කි ප්‍රදේශයේදී මිය ගියේය. ඔහුගේ මරණයෙන් පසු සෝවියට් කොමියුනිස්ට් පක්ෂය තුළ නායකත්වය සඳහා බල අරගලයක් ඇති විය. පසුව ජෝසෆ් ස්ටාලින් එහි ප්‍රධාන නායකයා බවට පත්විය.

== උරුමය ==
ලෙනින්ගේ දේශපාලන අදහස් ලෙනින්වාදය (Leninism) ලෙස හැඳින්වේ. ඔහුගේ නායකත්වය යටතේ සිදු වූ රුසියානු විප්ලවය විසිවන සියවසේ ලෝක දේශපාලනයට විශාල බලපෑමක් ඇති කළේය.

ඔහු පිළිබඳ ඉතිහාස විග්‍රහයන් තුළ සමාජවාදී රාජ්‍යයක් පිහිටුවීමේ ඔහුගේ කාර්යභාරය මෙන්ම ඔහුගේ පාලනය යටතේ සිදු වූ දේශපාලන මර්දනය ද සාකච්ඡා කෙරේ.

== මූලාශ්‍ර ==
* https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/vladimir-lenin
* https://www.britannica.com/biography/Vladimir-Lenin
* https://www.marxists.org/archive/lenin/bio/timeline.htm

[[ප්‍රවර්ගය:ව්ලැඩිමීර් ලෙනින්]]
[[ප්‍රවර්ගය:රුසියානු විප්ලවවාදීන්]]
[[ප්‍රවර්ගය:සෝවියට් සංගමයේ දේශපාලනඥයෝ]]
[[ප්‍රවර්ගය:1870 උපත්]]
[[ප්‍රවර්ගය:1924 මරණ]]</text>
      <sha1>lmhkk5da8jqyj53o3dsnu7ycrstcbkh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>රුසියානු විප්ලවය සහ සෝවියට් සංගමයේ ඉතිහාසය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198132</id>
    <revision>
      <id>805088</id>
      <parentid>804806</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T08:23:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <origin>805088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="233913" sha1="dt5usjsrabb2tx8lop5ay2zhwd2u7cd" xml:space="preserve">පෙරවදන

සෝවියට් සංගමය යනු විසිවන සියවසේ ලෝක ඉතිහාසයට විශාල බලපෑමක් කළ රාජ්‍යයකි. 1917 රුසියානු විප්ලවයෙන් ආරම්භ වූ එහි දේශපාලන හා සමාජ පරිවර්තනය, 1922 දී සෝවියට් සංගමය පිහිටුවීම දක්වා වර්ධනය විය. ඉන් අනතුරුව දශක ගණනාවක් පුරා ලෝක දේශපාලනය, ආර්ථිකය, විද්‍යාව, අධ්‍යාපනය, කලාව සහ සංස්කෘතිය කෙරෙහි එය බලපෑම් ඇති කළේය.
මෙම පොත ලිවීමට මා පෙළඹුණේ සෝවියට් දේශයේ ඉතිහාසය අනාගත පරපුරට සරලව, පැහැදිලිව සහ අනුපිළිවෙළින් හඳුන්වා දීමේ අරමුණිනි. සෝවියට් සංගමය බිහිවීමට හේතු වූ විප්ලවීය අදහස්, කාල් මාක්ස්ගේ චින්තනය, ව්ලැඩිමීර් ලෙනින්ගේ නායකත්වය, සෝවියට් නායකයන්ගේ පාලන කාලයන් සහ එම රාජ්‍යයේ දියුණුව හා අභියෝග පිළිබඳව මෙහිදී අවධානය යොමු කර ඇත.
සෝවියට් දේශය තුළ කාර්මික සංවර්ධනය, අධ්‍යාපනය, විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ, අභ්‍යවකාශ ගවේෂණය, සාහිත්‍යය, සංගීතය, නර්තනය සහ ක්‍රීඩා යන ක්ෂේත්‍රවල කැපී පෙනෙන ජයග්‍රහණ ඇති විය. එසේම දේශපාලන මර්දනය, ආර්ථික දුෂ්කරතා, ජාත්‍යන්තර ගැටුම් සහ පාලන ක්‍රමයේ අභියෝග ද එහි ඉතිහාසයේ කොටසක් විය.
එබැවින් මෙම කෘතියෙන් සෝවියට් සංගමය පිළිබඳ එක් පැත්තක් පමණක් නොව, එහි ජයග්‍රහණ, අසාර්ථකත්වයන්, සමාජ වෙනස්කම් සහ ලෝකයට ඇති කළ බලපෑම් පිළිබඳව සමබර අවබෝධයක් ලබාදීමට උත්සාහ කරමි.
ඉතිහාසය යනු අතීත සිදුවීම් මතක තබාගැනීම පමණක් නොවේ.එය වර්තමානය තේරුම් ගැනීමටත්, අනාගතය පිළිබඳව වඩාත් හොඳින් සිතීමටත් උපකාරී වන දැනුමකි.
මෙම පොත කියවන සියලු දෙනාට සෝවියට් සංගමයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ  පුළුල් අබෝධයක් ලබාගැනීමට හැකි වේවායි මම බලාපොරොත්තු වෙමි.

කතුවරයා

==රුසියානු විප්ලවය සහ සෝවියට් සංගමයේ ඉතිහාසය==

{{Short description|1917 විප්ලවයට පෙර රුසියානු අධිරාජ්‍යයේ සමාජ, ආර්ථික හා දේශපාලන තත්ත්වය}}

'''රුසියානු අධිරාජ්‍යයේ සමාජ, ආර්ථික හා දේශපාලන තත්ත්වය (විප්ලවයට පෙර)''' යනු 1917 රුසියානු විප්ලවයට පෙර එරට පැවති පාලන ක්‍රමය, ගොවි ජනතාවගේ ජීවන තත්ත්වය, කාර්මික සංවර්ධනය, කම්කරු පන්තියේ වර්ධනය සහ දේශපාලන අර්බුද පිළිබඳ ඓතිහාසික පසුබිමයි.

1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවයට පෙර රුසියාව පාලනය කරන ලද්දේ රොමානොව් රාජවංශයට අයත් සාර්වරුන් විසිනි. එම කාලයේ රුසියානු සමාජය ප්‍රධාන වශයෙන් කෘෂිකර්මාන්තය මත රඳා පැවති අතර, කාර්මික සංවර්ධනයත් සමඟ නව කම්කරු පන්තියක් ද බිහිවෙමින් පැවතුණි. ඉඩම් හිඟය, දුප්පත්කම, දේශපාලන නිදහස සීමා වීම සහ පළමු ලෝක යුද්ධයේ බලපෑම් රට තුළ සමාජ හා දේශපාලන අර්බුද තීව්‍ර කළේය.

== 1. රුසියාවේ පැවති පාලන ක්‍රමය ==

[[File:Nicholas II of Russia by V.Serov (1910, Hessen).jpg|thumb|right|200px|රුසියාවේ අවසන් සාර් අධිරාජ්‍යයා වූ දෙවන නිකලස්]]

1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවයට පෙර රුසියාව පාලනය කරන ලද්දේ රොමානොව් රාජවංශයට අයත් සාර්වරුන් විසිනි. එය රාජාණ්ඩු ක්‍රමයක් වූ අතර රටේ දේශපාලන බලය ප්‍රධාන වශයෙන් සාර් අධිරාජ්‍යයා අතේ සංකේන්ද්‍රණය වී තිබුණි.

විප්ලවයට පෙර අවසන් සාර් අධිරාජ්‍යයා වූයේ දෙවන නිකලස් (Nicholas II) ය. ඔහු 1894 සිට 1917 දක්වා රුසියාව පාලනය කළේය.

එකල ජනතාවට රටේ පාලනය පිළිබඳ තීරණ ගැනීම සඳහා පුළුල් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී අයිතිවාසිකම් නොතිබුණි. දේශපාලන විරෝධතා, මාධ්‍ය නිදහස සහ සංවිධාන පිහිටුවීම සම්බන්ධයෙන් රජයේ දැඩි සීමා පැවතුණි.

1905 විප්ලවයෙන් පසුව රාජ්‍ය ඩූමා (State Duma) නමැති පාර්ලිමේන්තු ආයතනයක් පිහිටුවනු ලැබුවද සාර්ගේ බලය සම්පූර්ණයෙන් සීමා කිරීමට එයට හැකි නොවීය.

== 2. ගොවි ජනතාවගේ ජීවිතය ==

[[File:Peasants.jpg|thumb|right|200px|1910 වසරේ රුසියානු ගොවි ජනතාව දැක්වෙන ඓතිහාසික ඡායාරූපයක්]]

රුසියානු අධිරාජ්‍යයේ ජනගහනයෙන් විශාල බහුතරයක් ගොවි ජනතාව වූහ. රටේ ආර්ථිකය ප්‍රධාන වශයෙන් කෘෂිකර්මාන්තය මත රඳා පැවතුණි.

1861 වසරේ දෙවන ඇලෙක්සැන්ඩර් සාර්වරයාගේ පාලන සමයේදී ප්‍රවේණිදාස ක්‍රමය (Serfdom) නීත්‍යනුකූලව අහෝසි කරන ලදී.

එහෙත් එම වෙනසෙන් පසුවද ගොවීන්ගේ ඉඩම් අයිතිය, ඉඩම් හිඟය සහ ආර්ථික ගැටලු සම්පූර්ණයෙන් විසඳී නොතිබුණි. බොහෝ ගොවීන්ට ජීවත්වීමට අවශ්‍ය තරම් ඉඩම් නොතිබූ අතර ඉඩම් හිමියන්ගේ බලපෑම යටතේ ජීවත් වීමට සිදුවිය.

මෙම තත්ත්වය ගොවි ජනතාව අතර ඉඩම් ප්‍රතිසංස්කරණ සහ සමාජ වෙනස්කම් පිළිබඳ ඉල්ලීම් වර්ධනය වීමට බලපෑවේය.

== 3. කම්කරු පන්තියේ ආරම්භය සහ කාර්මික සංවර්ධනය ==

[[File:Russischer Photograph um 1900 - Hölzerne Schlafpritschen im Arbeiterschlafsaal einer unbekannten Fabrik (Zeno Fotografie).jpg|thumb|right|200px|1900 පමණ කාලයේ රුසියානු කර්මාන්තශාලාවක කම්කරුවන්ගේ නේවාසික පරිසරය]]

19 වන සියවසේ අවසාන භාගයේදී රුසියාවේ කාර්මික සංවර්ධනය වේගවත් විය. ශාන්ත පීටර්ස්බර්ග් සහ මොස්කව් වැනි නගරවල කර්මාන්තශාලා, දුම්රිය මාර්ග සහ කාර්මික මධ්‍යස්ථාන වර්ධනය විය.

මෙම සංවර්ධනයත් සමඟ නව සමාජ පන්තියක් වූ කාර්මික කම්කරු පන්තිය වර්ධනය විය.

කම්කරුවන් බොහෝ දෙනෙකුට දිගු සේවා කාලයක්, අඩු වැටුප් සහ දුෂ්කර සේවා පරිසරයන්ට මුහුණ දීමට සිදුවිය. කම්කරු අයිතිවාසිකම් සහ වෘත්තීය සමිති පිළිබඳ ඉල්ලීම් ද වර්ධනය විය.

මේ අනුව රුසියානු සමාජය තුළ සාම්ප්‍රදායික ගොවි සමාජයට අමතරව කාර්මික කම්කරු පන්තියක් සහ නව දේශපාලන අදහස් සහිත සමාජ කණ්ඩායම් බිහිවෙමින් පැවතුණි.

== 4. 1905 රුසියානු විප්ලවය ==

[[File:Bloody sunday.jpg|thumb|right|250px|1905 ජනවාරි මාසයේ ලේ වැකි ඉරිදා සිදුවීම]]

1905 වසරේදී රුසියාව තුළ විශාල ජනතා විරෝධතා සහ වැඩ වර්ජන ඇති විය.

1905 ජනවාරි 22 දින (එවකට රුසියාවේ භාවිත කළ පැරණි දින දර්ශනය අනුව ජනවාරි 9) ශාන්ත පීටර්ස්බර්ග් නගරයේ සාමකාමී පෙළපාළියක නිරත වූ කම්කරුවන්ට රජයේ හමුදා වෙඩි තැබූ සිදුවීම 'ලේ වැකි ඉරිදා' (Bloody Sunday) ලෙස හැඳින්වේ.

මෙම සිදුවීමෙන් පසුව රට පුරා විරෝධතා, වැඩ වර්ජන සහ ගොවි කැරලි ව්‍යාප්ත විය.

එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස දෙවන නිකලස් සාර්වරයා 1905 ඔක්තෝබර් ප්‍රකාශනය (October Manifesto) නිකුත් කරමින් ඇතැම් සිවිල් හා දේශපාලන අයිතිවාසිකම් සහ රාජ්‍ය ඩූමා පිහිටුවීම සඳහා එකඟ විය.

කෙසේ වෙතත්, මෙම ප්‍රතිසංස්කරණ මගින් ජනතාවගේ සියලු ඉල්ලීම් ඉටු නොවූ අතර සාර් පාලනය දිගටම පැවතුණි.

== 5. පළමු ලෝක යුද්ධය සහ රුසියාවේ අර්බුදය ==

[[File:Colorized Photo of Russian soldiers, 1916. (49949670272).jpg|thumb|right|250px|1916 වසරේ රුසියානු සෙබළුන්]]

1914දී ආරම්භ වූ පළමු ලෝක යුද්ධයට රුසියාව ද සහභාගී විය.

යුද්ධය දිග්ගැස්සීමත් සමඟ රුසියානු ආර්ථිකයට දැඩි පීඩනයක් එල්ල විය. ආහාර හිඟය, උද්ධමනය, ප්‍රවාහන ගැටලු සහ හමුදා පරාජයන් නිසා ජනතාව අතර රජය පිළිබඳ විශ්වාසය අඩු විය.

කම්කරුවන්, ගොවීන් සහ සෙබළුන් අතර අසහනය වර්ධනය විය. යුද්ධය අවසන් කිරීම සහ ජීවන තත්ත්වය වැඩිදියුණු කිරීම පිළිබඳ ඉල්ලීම් තීව්‍ර විය.

== 6. විප්ලවයකට පෙර රුසියානු සමාජයේ ප්‍රධාන ගැටලු ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! සමාජ කණ්ඩායම !! ප්‍රධාන ගැටලු
|-
| ගොවි ජනතාව || ඉඩම් හිඟය සහ දුප්පත්කම
|-
| කම්කරු ජනතාව || අඩු වැටුප් සහ දුෂ්කර සේවා කොන්දේසි
|-
| සෙබළුන් || යුද්ධයේ පරාජයන් සහ දුෂ්කරතා
|-
| මධ්‍යම පන්තිය || දේශපාලන අයිතිවාසිකම් සීමා වීම
|-
| සුළු ජාතික ජනතාව || අධිරාජ්‍ය පාලනය යටතේ පැවති අසමානතා
|}

== 7. නව දේශපාලන අදහස් සඳහා පසුබිම ==

රුසියාවේ මෙම සමාජ හා ආර්ථික ගැටලු හමුවේ සමාජවාදී, මාක්ස්වාදී සහ වෙනත් විප්ලවවාදී දේශපාලන අදහස් සඳහා අවකාශය වර්ධනය විය.

කම්කරු පන්තියේ අයිතිවාසිකම්, ගොවි ජනතාවගේ ඉඩම් ඉල්ලීම් සහ රාජාණ්ඩු පාලනය වෙනස් කිරීම පිළිබඳ අදහස් දේශපාලන ව්‍යාපාරවල ප්‍රධාන මාතෘකා බවට පත්විය.

මෙම පසුබිම තුළ රුසියානු සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කම්කරු පක්ෂය සහ පසුව බොල්ෂෙවික් හා මෙන්ෂෙවික් කණ්ඩායම් වර්ධනය විය.

මේ සියලු කරුණු 1917 වසරේ සිදුවූ රුසියානු විප්ලවයට බලපෑ ඓතිහාසික පසුබිමේ කොටස් විය.

== මේවාත් බලන්න ==

* [[රුසියානු විප්ලවය]]
* [[1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවය]]
* [[කාල් මාක්ස්]]
* [[මාක්ස්වාදය]]
* [[දෙවන නිකලස්]]
* [[1905 රුසියානු විප්ලවය]]
* [[සෝවියට් සංගමය]]

== ආශ්‍රිත මූලාශ්‍ර ==

* [https://www.loc.gov/pictures/item/2002717000/ Library of Congress – Bloody Sunday in Russia, 1905]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Peasants.jpg Wikimedia Commons – Russian Peasants]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Nicholas_II_of_Russia_by_V.Serov_(1910,_Hessen).jpg Wikimedia Commons – Nicholas II]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bloody_sunday.jpg Wikimedia Commons – Bloody Sunday]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Colorized_Photo_of_Russian_soldiers,_1916._(49949670272).jpg Wikimedia Commons – Russian Soldiers, 1916]

[[Category:රුසියානු ඉතිහාසය]]
[[Category:රුසියානු විප්ලවය]]
[[Category:රුසියානු අධිරාජ්‍යය]]
[[Category:සමාජ ඉතිහාසය]]


{{Short description|කාල් මාක්ස්ගේ දාර්ශනික අදහස් සහ මාක්ස්වාදයේ මූලික සංකල්ප}}

'''කාල් මාක්ස්ගේ දාර්ශනික චින්තනය සහ මාක්ස්වාදය''' යනු 19 වන සියවසේ දාර්ශනික, ආර්ථික හා දේශපාලන ඉතිහාසයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි සංකල්ප පද්ධතියකි. ජර්මානු දාර්ශනිකයකු, ආර්ථික විශ්ලේෂකයකු සහ දේශපාලන චින්තකයකු වූ [[කාල් මාක්ස්]] (1818–1883) විසින් ඉදිරිපත් කරන ලද අදහස් ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස් සමඟ එක්ව තවදුරටත් වර්ධනය කරන ලදී.

මාක්ස්ගේ දාර්ශනික චින්තනය තුළ ඓතිහාසික භෞතිකවාදය, පන්ති අරගලය, නිෂ්පාදන සම්බන්ධතා, ධනවාදය පිළිබඳ විවේචනය, අතිරික්ත වටිනාකම සහ සමාජ වෙනස්වීම පිළිබඳ අදහස් ප්‍රධාන ස්ථානයක් ගනී.

මෙම අදහස් පසුව මාක්ස්වාදය (Marxism) ලෙස හැඳින්වුණු අතර, ලෝකයේ විවිධ කම්කරු ව්‍යාපාර, සමාජවාදී දේශපාලන ව්‍යාපාර සහ කොමියුනිස්ට් ව්‍යාපාර කෙරෙහි බලපෑවේය.

== 2.1 කාල් මාක්ස්ගේ ජීවිතය සහ දාර්ශනික පසුබිම ==

[[File:Karl Marx.png|thumb|right|220px|කාල් මාක්ස් (1818–1883)]]

කාල් හෙන්රික් මාක්ස් 1818 මැයි 5 දින එවකට ප්‍රෂියා රාජධානියට අයත් ට්‍රීර් (Trier) නගරයේ උපත ලැබීය. ඔහු ජර්මානු දාර්ශනිකයකු, ආර්ථික විශ්ලේෂකයකු, ලේඛකයකු සහ දේශපාලන ක්‍රියාකාරිකයකු විය.

ඔහු බොන් සහ බර්ලින් විශ්වවිද්‍යාලවල අධ්‍යාපනය ලැබීය. දර්ශනය සහ නීතිය පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ ඔහු පුරාණ ග්‍රීක දාර්ශනිකයන්ගේ අදහස් ද අධ්‍යයනය කළේය.

මාක්ස්ගේ දාර්ශනික චින්තනය ගොඩනැගීමේදී ජර්මානු දාර්ශනික ජෝර්ජ් විල්හෙල්ම් ෆ්‍රෙඩ්රික් හේගල් (G. W. F. Hegel) සහ ලුඩ්විග් ෆොයර්බාක් (Ludwig Feuerbach) වැනි චින්තකයන්ගේ අදහස් බලපෑවේය.

හේගල්ගේ දයලෙක්තික ක්‍රමය සහ ෆොයර්බාක්ගේ භෞතිකවාදී අදහස් විවේචනාත්මකව අධ්‍යයනය කරමින් මාක්ස් තමන්ගේම සමාජ හා ඓතිහාසික විග්‍රහයක් වර්ධනය කළේය.

මාක්ස් 1883 මාර්තු 14 දින ලන්ඩනයේදී මිය ගියේය.

== 2.2 මාක්ස්ගේ දාර්ශනික චින්තනය ==

මාක්ස්ගේ දර්ශනය මිනිසා ජීවත් වන සමාජය, ආර්ථික ක්‍රමය සහ නිෂ්පාදන කටයුතු අතර ඇති සම්බන්ධතාව විමර්ශනය කරයි.

ඔහුගේ අදහස අනුව මිනිසුන්ගේ ජීවන තත්ත්වය සහ සමාජ සම්බන්ධතා තේරුම් ගැනීමට ඔවුන් ජීවත් වන භෞතික හා ආර්ථික තත්ත්වයන් අධ්‍යයනය කිරීම වැදගත් වේ.

මාක්ස් දර්ශනය හුදෙක් ලෝකය විස්තර කිරීම සඳහා පමණක් නොව, සමාජය වෙනස් කිරීම පිළිබඳ විමර්ශනයක් ලෙස ද සැලකීය.

1845දී ලියන ලද ''ෆොයර්බාක් පිළිබඳ ප්‍රවාද'' (Theses on Feuerbach) කෘතියේ එකොළොස්වන ප්‍රවාදය තුළ දාර්ශනිකයන් ලෝකය විවිධ ආකාරයෙන් විග්‍රහ කර ඇති නමුත් එය වෙනස් කිරීමේ වැදගත්කම ද අවධාරණය කළේය.

== 2.3 ඓතිහාසික භෞතිකවාදය (Historical Materialism) ==

ඓතිහාසික භෞතිකවාදය මාක්ස්ගේ සමාජ හා ඉතිහාස විග්‍රහයේ ප්‍රධාන සංකල්පයකි.

මෙම සංකල්පය අනුව සමාජයක ඉතිහාසය සහ වෙනස්වීම තේරුම් ගැනීමේදී එම සමාජයේ නිෂ්පාදන ක්‍රමය, ආර්ථික සම්බන්ධතා සහ නිෂ්පාදන බලවේග පිළිබඳව අධ්‍යයනය කළ යුතුය.

මිනිසුන් ජීවත්වීමට අවශ්‍ය ආහාර, ඇඳුම්, නිවාස සහ වෙනත් අවශ්‍යතා නිෂ්පාදනය කරන ආකාරය සමාජයේ ආර්ථික ව්‍යුහය ගොඩනැගීමට බලපායි.

මෙම ආර්ථික ව්‍යුහය දේශපාලන, නීතිමය සහ සමාජ ආයතන සමඟ සම්බන්ධ වේ.

මාක්ස්ගේ විග්‍රහය තුළ සමාජ පරිවර්තනයන් සිදුවීමට නිෂ්පාදන බලවේග සහ පවතින නිෂ්පාදන සම්බන්ධතා අතර ඇති ගැටුම් ද බලපායි.

== 2.4 පන්ති අරගලය (Class Struggle) ==

[[File:Communist-manifesto.png|thumb|right|220px|1848 වසරේ ප්‍රකාශයට පත් කළ කොමියුනිස්ට් ප්‍රකාශනයේ මුල් කවරය]]

පන්ති අරගලය මාක්ස් සහ එංගල්ස්ගේ දේශපාලන හා සමාජ චින්තනයේ ප්‍රධාන සංකල්පයකි.

මාක්ස්ගේ විග්‍රහය අනුව ඉතිහාසයේ විවිධ සමාජ ක්‍රම තුළ නිෂ්පාදන සම්පත් සහ ආර්ථික බලය බෙදී පැවති ආකාරය අනුව විවිධ සමාජ පන්ති බිහිවී ඇත.

ධනවාදී සමාජය තුළ ප්‍රධාන පන්ති දෙකක් පිළිබඳව මාක්ස් විශේෂ අවධානය යොමු කළේය.

* ධනපති පන්තිය (Bourgeoisie) – කර්මාන්තශාලා, යන්ත්‍රෝපකරණ සහ නිෂ්පාදන සම්පත් හිමි පන්තිය.
* කම්කරු පන්තිය (Proletariat) – ජීවත්වීම සඳහා තම ශ්‍රමය විකිණීමට සිදුවන පන්තිය.

මෙම පන්ති අතර නිෂ්පාදන සම්පත්, වැටුප්, ලාභ සහ ආර්ථික බලය සම්බන්ධයෙන් ගැටුම් ඇති වන බව මාක්ස් සහ එංගල්ස් විග්‍රහ කළහ.

1848දී ප්‍රකාශයට පත් කළ ''කොමියුනිස්ට් ප්‍රකාශනය'' (The Communist Manifesto) කෘතියේ පන්ති අරගලය පිළිබඳ අදහස් විශේෂයෙන් ඉදිරිපත් කර ඇත.

== 2.5 ධනවාදය පිළිබඳ මාක්ස්ගේ විවේචනය ==

ධනවාදය (Capitalism) යනු නිෂ්පාදන සම්පත්වලින් විශාල කොටසක් පෞද්ගලික හිමිකාරිත්වය යටතේ පවතින අතර භාණ්ඩ හා සේවා නිෂ්පාදනය සහ වෙළඳාම ලාභය අරමුණු කරගත් ආර්ථික ක්‍රමයකි.

මාක්ස් ධනවාදී ආර්ථික ක්‍රමය පිළිබඳව දීර්ඝ අධ්‍යයනයක් සිදු කළේය.

ඔහුගේ විග්‍රහය අනුව ධනවාදී නිෂ්පාදන ක්‍රමය තුළ කම්කරුවන් තම ශ්‍රමය යොදා නිෂ්පාදනය කරන භාණ්ඩවල වටිනාකම සහ ඔවුන්ට ලැබෙන වැටුප අතර වෙනසක් පවතී.

මෙම වෙනස සහ එමගින් ධනපති හිමිකරුවන්ට ලැබෙන ආර්ථික ප්‍රතිලාභ මාක්ස්ගේ ධනවාදය පිළිබඳ විවේචනයේ වැදගත් කොටසකි.

ඔහු ධනවාදය තුළ ආර්ථික අසමානතාව, කම්කරුවන්ගේ තත්ත්වය, නිෂ්පාදන සම්පත්වල හිමිකාරිත්වය සහ ලාභය බෙදී යන ආකාරය පිළිබඳව විමර්ශනය කළේය.

== 2.6 අතිරික්ත වටිනාකම (Surplus Value) ==

අතිරික්ත වටිනාකම මාක්ස්ගේ දේශපාලන ආර්ථික විද්‍යා විග්‍රහයේ ප්‍රධාන සංකල්පයකි.

මාක්ස්ගේ විග්‍රහය අනුව කම්කරුවකු තම ශ්‍රමය මඟින් නිෂ්පාදනය කරන නව වටිනාකම සහ ඔහුගේ ශ්‍රම බලය මිලදී ගැනීම සඳහා ගෙවන වැටුප අතර වෙනස අතිරික්ත වටිනාකම ලෙස විග්‍රහ කළ හැකිය.

මෙම සංකල්පය මඟින් ධනවාදී නිෂ්පාදන ක්‍රමය තුළ ලාභය නිර්මාණය වන ආකාරය සහ කම්කරු ශ්‍රමය ආර්ථික ක්‍රියාවලියට සම්බන්ධ වන ආකාරය මාක්ස් පැහැදිලි කිරීමට උත්සාහ කළේය.

== 2.7 ශ්‍රමයෙන් ඈත්වීම (Alienation) ==

මාක්ස්ගේ මුල් දාර්ශනික ලේඛනවල දක්නට ලැබෙන තවත් වැදගත් සංකල්පයක් වන්නේ ශ්‍රමයෙන් ඈත්වීම හෙවත් Alienation යන්නයි.

මෙම සංකල්පය මඟින් කම්කරුවකු තමන් නිෂ්පාදනය කරන භාණ්ඩය, තම ශ්‍රම ක්‍රියාවලිය, අනෙකුත් මිනිසුන් සහ තමන්ගේ නිර්මාණශීලී හැකියාවන්ගෙන් ඈත්වන තත්ත්වය විග්‍රහ කරයි.

1844 වසරේ ලියන ලද ''ආර්ථික හා දාර්ශනික අත්පිටපත්'' (Economic and Philosophic Manuscripts of 1844) තුළ මාක්ස් මෙම අදහස් විස්තර කර ඇත.

== 2.8 දයලෙක්තික චින්තනය සහ භෞතිකවාදය ==

දයලෙක්තික චින්තනය (Dialectics) යනු වෙනස්වීම, ප්‍රතිවිරෝධතා සහ ඒවා අතර අන්තර්ක්‍රියා මඟින් යථාර්ථය විග්‍රහ කිරීමේ දාර්ශනික ක්‍රමයකි.

මාක්ස් හේගල්ගේ දයලෙක්තික ක්‍රමයෙන් බලපෑමක් ලබා ගත්තද එය භෞතික හා සමාජීය ජීවිතය පිළිබඳ විග්‍රහයක් සඳහා යොදා ගත්තේය.

ඔහුගේ අදහස් තුළ සමාජයේ ආර්ථික හා ද්‍රව්‍යමය සම්බන්ධතා, සමාජ වෙනස්වීම් සහ පන්ති අතර ප්‍රතිවිරෝධතා විශේෂ ස්ථානයක් ගනී.

''දයලෙක්තික භෞතිකවාදය'' (Dialectical Materialism) යන නාමය පසුව මාක්ස්වාදී දාර්ශනික සම්ප්‍රදාය තුළ වඩාත් ප්‍රචලිත විය. එම නාමය මාක්ස් විසින්ම තම දර්ශනය සඳහා භාවිත කළ නිශ්චිත පදයක් නොවේ.

== 2.9 සමාජවාදය සහ කොමියුනිස්ට්වාදය ==

මාක්ස් සහ එංගල්ස් ධනවාදී සමාජයේ පන්ති සම්බන්ධතා සහ නිෂ්පාදන සම්පත්වල පෞද්ගලික හිමිකාරිත්වය පිළිබඳව විවේචනයක් ඉදිරිපත් කළහ.

ඔවුන්ගේ දේශපාලන චින්තනය තුළ කම්කරු පන්තියේ දේශපාලන ක්‍රියාකාරිත්වය සහ සමාජ පරිවර්තනය වැදගත් ස්ථානයක් ගනී.

සමාජවාදය (Socialism) සහ කොමියුනිස්ට්වාදය (Communism) යන සංකල්ප විවිධ දේශපාලන හා දාර්ශනික සම්ප්‍රදායන් තුළ විවිධ ආකාරයෙන් විග්‍රහ කර ඇත.

මාක්ස් සහ එංගල්ස්ගේ ලේඛන තුළ පන්ති භේදවලින් තොර සමාජයක් පිළිබඳ අදහස සහ නිෂ්පාදන සම්පත් පිළිබඳ පොදු සමාජීය පාලනය පිළිබඳ සංකල්පය වැදගත් වේ.

කෙසේ වෙතත්, අනාගත කොමියුනිස්ට් සමාජයක් පාලනය විය යුතු සෑම විස්තරයක්ම නිශ්චිත සැලැස්මක් ලෙස මාක්ස් ඉදිරිපත් කර නොතිබුණි.

== 2.10 මාක්ස් සහ ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස්ගේ දායකත්වය ==

[[File:Karl Marx.png|thumb|right|180px|කාල් මාක්ස්]]

[[ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස්]] (Friedrich Engels) මාක්ස්ගේ සමීප දාර්ශනික සහ දේශපාලන සහයෝගිතාකරුවකු විය.

ඔවුන් දෙදෙනා එක්ව සමාජවාදී හා කොමියුනිස්ට් දේශපාලන අදහස් වර්ධනය කිරීමට සහ ඒවා ලේඛනගත කිරීමට දායක වූහ.

ඔවුන්ගේ ප්‍රධාන කෘති අතර:

* ''කොමියුනිස්ට් ප්‍රකාශනය'' (The Communist Manifesto) – 1848.
* ''ජර්මානු දෘෂ්ටිවාදය'' (The German Ideology) – 1845–1846දී රචනා කරන ලදී.
* ''ශුද්ධ පවුල'' (The Holy Family) – 1845.

එංගල්ස් මාක්ස්ගේ මරණයෙන් පසුව ද ඔහුගේ ලේඛන සංස්කරණය කිරීම සහ ප්‍රකාශයට පත් කිරීම සඳහා දායක විය.

== 2.11 මාක්ස්ගේ ප්‍රධාන කෘති ==

[[File:Das Kapital. Kritik der politischen Ökonomie. Band 1.pdf|thumb|right|200px|1867දී ප්‍රකාශයට පත් කළ ''දාස් කැපිටාල්'' කෘතියේ පළමු වෙළුමේ මුල් සංස්කරණය]]

මාක්ස්ගේ දාර්ශනික සහ ආර්ථික අදහස් ඔහුගේ විවිධ කෘති තුළින් ඉදිරිපත් කර ඇත.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! වර්ෂය !! කෘතිය !! ප්‍රධාන කරුණු
|-
| 1844 || Economic and Philosophic Manuscripts || ශ්‍රමයෙන් ඈත්වීම සහ මිනිස් ස්වභාවය
|-
| 1845 || Theses on Feuerbach || භෞතිකවාදය සහ දාර්ශනික ක්‍රියාකාරිත්වය
|-
| 1845–1846 || The German Ideology || ඓතිහාසික භෞතිකවාදය
|-
| 1848 || The Communist Manifesto || පන්ති අරගලය සහ කොමියුනිස්ට් දේශපාලන අදහස්
|-
| 1859 || A Contribution to the Critique of Political Economy || දේශපාලන ආර්ථික විද්‍යාව පිළිබඳ විවේචනය
|-
| 1867 || Das Kapital, Volume I || ධනවාදී නිෂ්පාදන ක්‍රමය සහ අතිරික්ත වටිනාකම
|}

''දාස් කැපිටාල්'' (Das Kapital) කෘතියේ පළමු වෙළුම 1867දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. එහිදී මාක්ස් ධනවාදී නිෂ්පාදන ක්‍රමය, වෙළඳ භාණ්ඩ, මුදල්, ශ්‍රම බලය සහ අතිරික්ත වටිනාකම පිළිබඳ දීර්ඝ විශ්ලේෂණයක් ඉදිරිපත් කළේය.

එහි දෙවන සහ තුන්වන වෙළුම් මාක්ස්ගේ මරණයෙන් පසුව ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස් විසින් සංස්කරණය කර ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.

== 2.12 මාක්ස්වාදය ලෝක දේශපාලනයට කළ බලපෑම ==

මාක්ස්ගේ අදහස් 19 වන සියවසේ යුරෝපයේ කම්කරු ව්‍යාපාර සහ සමාජවාදී දේශපාලන ව්‍යාපාර කෙරෙහි බලපෑවේය.

1864දී පිහිටුවන ලද ජාත්‍යන්තර කම්කරු සංගමය (International Workingmen's Association) සමඟ ද මාක්ස් සම්බන්ධ විය.

20 වන සියවසේදී රුසියාවේ ලෙනින්ගේ නායකත්වය යටතේ වර්ධනය වූ බොල්ෂෙවික් ව්‍යාපාරය මාක්ස්වාදී අදහස් මත පදනම් වූ දේශපාලන ව්‍යාපාරයක් බවට පත්විය.

1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවයෙන් පසුව පිහිටුවන ලද සෝවියට් රාජ්‍යය මාක්ස්වාදී සහ ලෙනින්වාදී දේශපාලන මතවාදයන් තම නිල දේශපාලන දර්ශනය ලෙස පිළිගත්තේය.

පසුව චීනය, කියුබාව, වියට්නාමය සහ වෙනත් රටවල ද විවිධ මාක්ස්වාදී දේශපාලන ව්‍යාපාර වර්ධනය විය.

කෙසේ වෙතත්, මෙම රටවල දේශපාලන හා ආර්ථික පද්ධති එකිනෙකට වෙනස් වූ අතර මාක්ස්ගේ මුල් දාර්ශනික අදහස් සහ පසුව ඇති වූ රාජ්‍ය පාලන ක්‍රම එකිනෙකට සමාන යැයි සැලකිය නොහැකිය.

== 2.13 මාක්ස්වාදය පිළිබඳ විවිධ විග්‍රහ ==

මාක්ස්වාදය ලෝකයේ විවිධ දේශපාලන සහ ශාස්ත්‍රීය සම්ප්‍රදායන් තුළ විවිධ ආකාරයෙන් අර්ථකථනය කර ඇත.

සමහර චින්තකයන් එය සමාජ අසමානතා, කම්කරු අයිතිවාසිකම් සහ ආර්ථික බලය පිළිබඳ විග්‍රහයක් ලෙස සලකන අතර, තවත් විවේචකයන් එහි දේශපාලන යෙදීම්, රාජ්‍ය බලය සංකේන්ද්‍රණය වීම සහ ආර්ථික ප්‍රතිපත්ති පිළිබඳ විවේචන ඉදිරිපත් කර ඇත.

එබැවින් මාක්ස්ගේ මුල් දාර්ශනික අදහස්, පසුව වර්ධනය වූ මාක්ස්වාදී න්‍යායන් සහ විවිධ රටවල ක්‍රියාත්මක වූ දේශපාලන පද්ධති වෙන වෙනම අධ්‍යයනය කිරීම වැදගත් වේ.

== 2.14 නිගමනය ==

කාල් මාක්ස්ගේ දාර්ශනික චින්තනය 19 වන සියවසේ සමාජ, ආර්ථික සහ දේශපාලන අදහස් වෙනස් කළ බලගතු බුද්ධිමය සම්ප්‍රදායකි.

ඔහුගේ ඓතිහාසික භෞතිකවාදය, පන්ති අරගලය, ධනවාදය පිළිබඳ විවේචනය සහ අතිරික්ත වටිනාකම පිළිබඳ විග්‍රහයන් ලෝකයේ විවිධ දේශපාලන ව්‍යාපාරවලට සහ ආර්ථික විවාදවලට බලපෑවේය.

රුසියානු විප්ලවය සහ සෝවියට් සංගමය බිහිවීම තේරුම් ගැනීම සඳහා ද මාක්ස්වාදී දර්ශනය පිළිබඳ අවබෝධයක් ලබාගැනීම වැදගත් වේ.

== ඊළඟ පරිච්ඡේදය ==

[[රුසියාවේ මාක්ස්වාදී ව්‍යාපාරයේ වර්ධනය]]

== ආශ්‍රිත ලිපි ==

* [[කාල් මාක්ස්]]
* [[ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස්]]
* [[මාක්ස්වාදය]]
* [[ඓතිහාසික භෞතිකවාදය]]
* [[කොමියුනිස්ට් ප්‍රකාශනය]]
* [[දාස් කැපිටාල්]]
* [[රුසියානු විප්ලවය]]
* [[ව්ලැඩිමීර් ලෙනින්]]
* [[සෝවියට් සංගමය]]

== මූලාශ්‍ර ==

* [https://plato.stanford.edu/entries/marx/ Stanford Encyclopedia of Philosophy – Karl Marx]
* [https://www.britannica.com/biography/Karl-Marx Karl Marx – Encyclopaedia Britannica]
* [https://www.marxists.org/archive/marx/works/1848/communist-manifesto/ Marx and Engels – The Communist Manifesto]
* [https://www.marxists.org/archive/marx/works/1867-c1/ Marx – Capital, Volume I]
* [https://www.marxists.org/archive/marx/works/1845/theses/ Theses on Feuerbach]

[[Category:කාල් මාක්ස්]]
[[Category:මාක්ස්වාදය]]
[[Category:දේශපාලන දර්ශනය]]
[[Category:සමාජවාදය]]
[[Category:කොමියුනිස්ට්වාදය]]
[[Category:ආර්ථික චින්තනය]]


{{Short description|කාල් මාක්ස්ගේ දාර්ශනික අදහස් සහ මාක්ස්වාදයේ මූලික සංකල්ප}}

'''කාල් මාක්ස්ගේ දාර්ශනික චින්තනය සහ මාක්ස්වාදය''' යනු 19 වන සියවසේ දාර්ශනික, ආර්ථික හා දේශපාලන ඉතිහාසයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි සංකල්ප පද්ධතියකි. ජර්මානු දාර්ශනිකයකු, ආර්ථික විශ්ලේෂකයකු සහ දේශපාලන චින්තකයකු වූ [[කාල් මාක්ස්]] (1818–1883) විසින් ඉදිරිපත් කරන ලද අදහස් ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස් සමඟ එක්ව තවදුරටත් වර්ධනය කරන ලදී.

මාක්ස්ගේ දාර්ශනික චින්තනය තුළ ඓතිහාසික භෞතිකවාදය, පන්ති අරගලය, නිෂ්පාදන සම්බන්ධතා, ධනවාදය පිළිබඳ විවේචනය, අතිරික්ත වටිනාකම සහ සමාජ වෙනස්වීම පිළිබඳ අදහස් ප්‍රධාන ස්ථානයක් ගනී.

මෙම අදහස් පසුව මාක්ස්වාදය (Marxism) ලෙස හැඳින්වුණු අතර, ලෝකයේ විවිධ කම්කරු ව්‍යාපාර, සමාජවාදී දේශපාලන ව්‍යාපාර සහ කොමියුනිස්ට් ව්‍යාපාර කෙරෙහි බලපෑවේය.


== 3. රුසියාවේ මාක්ස්වාදී ව්‍යාපාරයේ වර්ධනය ==

=== 3.1. හැඳින්වීම ===

19 වන සියවසේ අග භාගයේදී රුසියානු අධිරාජ්‍යය තුළ සමාජ, ආර්ථික සහ දේශපාලන වෙනස්කම් වේගයෙන් සිදුවෙමින් පැවතුණි. කාර්මික සංවර්ධනයත් සමඟ නගරවල කම්කරු පන්තිය වර්ධනය වූ අතර, ගොවි ජනතාවගේ දුෂ්කර ජීවන තත්ත්වය සහ සාර් පාලනයේ දේශපාලන මර්දනය පිළිබඳ විරෝධය ද වැඩි විය.

මෙම පසුබිම තුළ යුරෝපයේ වර්ධනය වෙමින් පැවති මාක්ස්වාදී දර්ශනය රුසියාවට ද පැතිර ගියේය. කාල් මාක්ස් සහ ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස් ඉදිරිපත් කළ පන්ති අරගලය, ධනවාදය පිළිබඳ විවේචනය සහ කම්කරු පන්තියේ දේශපාලන සංවිධානය පිළිබඳ අදහස් රුසියානු විප්ලවවාදීන් අතර සාකච්ඡාවට ලක් විය.

රුසියාවේ මාක්ස්වාදී ව්‍යාපාරය ක්‍රමයෙන් කුඩා අධ්‍යයන කණ්ඩායම්වලින් ආරම්භ වී, කම්කරු සංවිධාන සහ දේශපාලන පක්ෂයක් දක්වා වර්ධනය විය. පසුව එය 1917 රුසියානු විප්ලවයට බලපෑ ප්‍රධාන දේශපාලන ව්‍යාපාරයක් බවට පත්විය.

=== 3.2. රුසියාවේ මාක්ස්වාදයට පෙර පැවති ජනප්‍රියවාදී ව්‍යාපාරය ===

රුසියාවේ මාක්ස්වාදය ව්‍යාප්ත වීමට පෙර ''නරොද්නික්'' (Narodnik) හෙවත් රුසියානු ජනප්‍රියවාදී ව්‍යාපාරය විප්ලවවාදී දේශපාලන අදහස් අතර වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කරගෙන තිබුණි.

මෙම ව්‍යාපාරයේ ඇතැම් නායකයන් විශ්වාස කළේ රුසියාවේ ගොවි ජනතාව සහ ගම්මානවල පැවති සාමූහික ඉඩම් පරිහරණ ක්‍රමය මත පදනම්ව සමාජවාදී සමාජයක් ගොඩනැගිය හැකි බවයි. බටහිර යුරෝපයේ මෙන් රුසියාව අනිවාර්යයෙන්ම ධනවාදී සංවර්ධන මාර්ගය හරහා යා යුතු නැති බව ඔවුන්ගෙන් සමහරෙක් තර්ක කළහ.

නරොද්නික් ව්‍යාපාරයේ ඇතැම් කණ්ඩායම් ගොවි ජනතාව අතර දේශපාලන අවබෝධය ඇති කිරීම සඳහා ගම්මාන වෙත ගියහ. තවත් සමහර කණ්ඩායම් සාර් පාලනයට එරෙහිව රහසිගත දේශපාලන ක්‍රියාකාරකම් සහ ප්‍රචණ්ඩ ක්‍රියාමාර්ගවල නිරත වූහ.

කෙසේ වෙතත්, කාර්මික සංවර්ධනය සහ කම්කරු පන්තියේ වර්ධනය පිළිබඳ මාක්ස්වාදී විග්‍රහය රුසියානු විප්ලවවාදීන් අතර නව දේශපාලන සාකච්ඡාවක් ඇති කළේය. මේ අනුව නරොද්නික් අදහස් සහ මාක්ස්වාදී අදහස් අතර මතවාදී විවාදයක් වර්ධනය විය.

=== 3.3. ජෝර්ජි ප්ලෙඛානොව් සහ රුසියානු මාක්ස්වාදයේ ආරම්භය ===

[[File:Georgi Plekhanov seated portrait.jpg|thumb|ජෝර්ජි වැලෙන්ටිනොවිච් ප්ලෙඛානොව්]]

රුසියාවේ මාක්ස්වාදය ව්‍යාප්ත කිරීමේ ආරම්භක පුරෝගාමියෙකු ලෙස ජෝර්ජි වැලෙන්ටිනොවිච් ප්ලෙඛානොව් (Georgi Plekhanov) සැලකේ.

ප්ලෙඛානොව් මුලදී රුසියානු ජනප්‍රියවාදී ව්‍යාපාරයට සම්බන්ධව සිටියේය. පසුව ඔහු මාක්ස්වාදී අදහස් පිළිගෙන, රුසියාවේ සමාජ වෙනස්කම් විග්‍රහ කිරීම සඳහා මාක්ස්වාදී ඉතිහාස හා ආර්ථික න්‍යායන් භාවිත කළේය.

1883 දී ස්විට්සර්ලන්තයේ ජිනීවා නගරයේදී ප්ලෙඛානොව් සහ ඔහුගේ සහචරයන් විසින් ''කම්කරු විමුක්ති කණ්ඩායම'' (Emancipation of Labour Group) පිහිටුවන ලදී. එය රුසියාවේ පළමු මාක්ස්වාදී සංවිධානය ලෙස සාමාන්‍යයෙන් හඳුන්වනු ලැබේ.

මෙම කණ්ඩායමේ ආරම්භක සාමාජිකයන් අතර පහත සඳහන් පුද්ගලයෝ සිටියහ.

* ජෝර්ජි ප්ලෙඛානොව් (Georgi Plekhanov)
* පාවෙල් ඇක්සෙල්රොඩ් (Pavel Axelrod)
* වේරා සසුලිච් (Vera Zasulich)
* ලෙව් ඩොයිච් (Lev Deutsch)
* වසීලි ඉග්නාටොව් (Vasily Ignatov)

මෙම කණ්ඩායමේ ප්‍රධාන අරමුණ වූයේ මාක්ස් සහ එංගල්ස්ගේ කෘති රුසියානු භාෂාවට පරිවර්තනය කිරීම, ඒවා රුසියාව තුළ බෙදාහැරීම සහ කම්කරු පන්තිය අතර සමාජවාදී දේශපාලන අදහස් ව්‍යාප්ත කිරීමයි.

රුසියාව තුළ දේශපාලන මර්දනය සහ වාරණය පැවති බැවින් මෙම කණ්ඩායමේ බොහෝ කටයුතු විදේශගතව සිට සිදු කිරීමට සිදුවිය.

=== 3.4. කම්කරු විමුක්ති කණ්ඩායමේ කාර්යභාරය ===

කම්කරු විමුක්ති කණ්ඩායම මාක්ස්වාදී සාහිත්‍යය රුසියානු භාෂාවෙන් ප්‍රකාශයට පත් කිරීම සඳහා වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය.

එම කණ්ඩායම විසින් කාල් මාක්ස් සහ ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස්ගේ කෘති පරිවර්තනය කර විදේශයන්හි මුද්‍රණය කර රුසියාවට යැවීමට කටයුතු කරන ලදී.

එම කෘති අතර පහත සඳහන් කෘති වැදගත් වේ.

* කොමියුනිස්ට් ප්‍රකාශනය (The Communist Manifesto) – කාල් මාක්ස් සහ ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස්.
* වැටුප් ශ්‍රමය සහ ප්‍රාග්ධනය (Wage Labour and Capital) – කාල් මාක්ස්.
* මනෝරාජික සමාජවාදය සහ විද්‍යාත්මක සමාජවාදය (Socialism: Utopian and Scientific) – ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස්.

ප්ලෙඛානොව් විසින් 1883 දී ''සමාජවාදය සහ දේශපාලන අරගලය'' (Socialism and the Political Struggle) නමැති කෘතිය ද, 1885 දී ''අපගේ වෙනස්කම්'' (Our Differences) නමැති කෘතිය ද ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.

1895 දී පළ වූ ''ඉතිහාසය පිළිබඳ ඒකවාදී දෘෂ්ටිය වර්ධනය කිරීම'' (The Development of the Monist View of History) කෘතිය ද රුසියානු මාක්ස්වාදී චින්තනයේ වර්ධනයට බලපෑවේය.

මෙම කටයුතු මඟින් රුසියාවේ විප්ලවවාදී තරුණ පරපුර සහ කම්කරු සංවිධාන අතර මාක්ස්වාදී අදහස් පිළිබඳ දැනුම ව්‍යාප්ත විය.

=== 3.5. රුසියාවේ කම්කරු පන්තියේ වර්ධනය ===

19 වන සියවසේ අග භාගයේදී රුසියාවේ කාර්මික සංවර්ධනය වේගවත් වීමත් සමඟ කර්මාන්තශාලා, දුම්රිය මාර්ග සහ නගර ආශ්‍රිත නිෂ්පාදන මධ්‍යස්ථාන වර්ධනය විය.

මෙම වෙනස්කම් නිසා ගම්මානවලින් නගර වෙත පැමිණි ජනතාව කර්මාන්තශාලා සහ අනෙකුත් කාර්මික ආයතනවල සේවයට එක් වූහ. එමඟින් නවීන කම්කරු පන්තියක් වර්ධනය විය.

කම්කරුවන් මුහුණ දුන් ප්‍රධාන ගැටලු අතර,

* දිගු වැඩ පැය
* අඩු වැටුප්
* අනාරක්ෂිත සේවා පරිසරය
* කම්කරු අයිතිවාසිකම් සීමා කිරීම
* වෘත්තීය සමිති සංවිධානය කිරීමේ බාධා
* වැඩ වර්ජන සහ දේශපාලන ක්‍රියාකාරකම් මර්දනය කිරීම

වැනි කරුණු ඇතුළත් විය.

මෙම තත්ත්වය තුළ කම්කරුවන් අතර වැඩ වර්ජන සහ සාමූහික සංවිධාන ක්‍රියාකාරකම් වර්ධනය විය. මාක්ස්වාදී ක්‍රියාකාරීන් මෙම කම්කරු ව්‍යාපාර සමඟ සම්බන්ධ වෙමින් දේශපාලන අවබෝධය ඇති කිරීමට උත්සාහ කළහ.

=== 3.6. ව්ලැඩිමීර් ලෙනින්ගේ දේශපාලන ක්‍රියාකාරකම්වල ආරම්භය ===

[[ව්ලැඩිමීර් ලෙනින්]] (Vladimir Lenin) රුසියානු මාක්ස්වාදී ව්‍යාපාරයේ ප්‍රධාන නායකයෙකු බවට පත්වූයේ 19 වන සියවසේ අවසාන දශකයේදීය.

ලෙනින්ගේ උපන් නම ව්ලැඩිමීර් ඉලිච් උලියානොව් (Vladimir Ilyich Ulyanov) ය. ඔහු මාක්ස්වාදී දර්ශනය අධ්‍යයනය කළ අතර රුසියාවේ කම්කරු පන්තිය දේශපාලන වශයෙන් සංවිධානය කිරීමේ අවශ්‍යතාව අවධාරණය කළේය.

1895 දී ලෙනින් සහ ඔහුගේ දේශපාලන සහචරයන් ශාන්ත පීටර්ස්බර්ග් නගරයේදී ''කම්කරු පන්තියේ විමුක්තිය සඳහා අරගල සංගමය'' (Union of Struggle for the Emancipation of the Working Class) පිහිටුවීමට දායක වූහ.

මෙම සංවිධානයේ අරමුණ වූයේ කම්කරුවන්ගේ ආර්ථික ඉල්ලීම් සහ දේශපාලන අරගල අතර සම්බන්ධතාව පැහැදිලි කිරීමයි.

කෙසේ වෙතත්, සාර් පාලනයේ රහස් පොලිසිය විසින් විප්ලවවාදී සංවිධාන නිරීක්ෂණය කරන ලදී. 1895 දී ලෙනින් අත්අඩංගුවට ගෙන පසුව සයිබීරියාවට පිටුවහල් කරන ලදී.

=== 3.7. රුසියානු සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කම්කරු පක්ෂය පිහිටුවීම ===

1898 මාර්තු මාසයේදී මින්ස්ක් නගරයේ පැවති රැස්වීමකදී රුසියානු සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කම්කරු පක්ෂය (Russian Social Democratic Labour Party – RSDLP) පිහිටුවන ලදී.

මෙම පළමු සමුළුවට විවිධ සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කණ්ඩායම් නියෝජනය කළ නියෝජිතයන් නව දෙනෙකු සහභාගී වූ බව ඉතිහාස මූලාශ්‍ර සඳහන් කරයි.

පක්ෂය පිහිටුවීමේ ප්‍රධාන අරමුණ වූයේ රුසියාව පුරා විසිරී පැවති මාක්ස්වාදී සහ කම්කරු සංවිධාන එකම දේශපාලන ව්‍යාපාරයක් යටතේ සම්බන්ධ කිරීමයි.

මෙම සමුළුවේදී පක්ෂ ප්‍රකාශනයක් පිළිගනු ලැබූ අතර මධ්‍යම කමිටුවක් ද පත් කරන ලදී. එහෙත් සමුළුවෙන් පසුව රහස් පොලිසිය විසින් නියෝජිතයන් සහ පක්ෂ ක්‍රියාකාරීන් බොහෝ දෙනෙකු අත්අඩංගුවට ගැනීම හේතුවෙන් සංවිධානයේ ක්‍රියාකාරීත්වය දැඩි ලෙස දුර්වල විය.

එබැවින් 1898 දී පක්ෂය නිල වශයෙන් පිහිටුවනු ලැබුවද, එය ශක්තිමත් මධ්‍යගත දේශපාලන සංවිධානයක් බවට පත් කිරීමේ කටයුතු ඉදිරියටත් සිදු කිරීමට අවශ්‍ය විය.

=== 3.8. ඉස්ක්‍රා පුවත්පත සහ මාක්ස්වාදී අදහස් ව්‍යාප්ත කිරීම ===

1900 දී ලෙනින් සහ ඔහුගේ සහචරයන් ''ඉස්ක්‍රා'' (Iskra) නමැති දේශපාලන පුවත්පත ආරම්භ කළහ. රුසියානු භාෂාවෙන් ''ඉස්ක්‍රා'' යන්නෙහි අර්ථය ''ගිනි පුපුර'' යන්නයි.

මෙම පුවත්පතේ අරමුණ වූයේ රුසියාව පුරා විසිරී සිටි මාක්ස්වාදී කණ්ඩායම් අතර සම්බන්ධතාව ගොඩනැගීම සහ සාර් පාලනයට එරෙහි දේශපාලන අරගලය පිළිබඳ සාකච්ඡාව වර්ධනය කිරීමයි.

ඉස්ක්‍රා පුවත්පතේ කටයුතුවලට ලෙනින්, ජූලියස් මාර්ටොව්, ජෝර්ජි ප්ලෙඛානොව්, පාවෙල් ඇක්සෙල්රොඩ් සහ වේරා සසුලිච් ඇතුළු පුද්ගලයන් සම්බන්ධ වූහ.

පුවත්පත විදේශයන්හි මුද්‍රණය කර රුසියාවට රහසිගතව ගෙන යාම සිදු විය. එමඟින් මාක්ස්වාදී අදහස් සහ දේශපාලන සංවිධානය පිළිබඳ සාකච්ඡා පුළුල් විය.

=== 3.9. බොල්ෂෙවික් සහ මෙන්ෂෙවික් කණ්ඩායම් බිහිවීම ===

[[File:Zasulich-vera.jpg|thumb|වේරා සසුලිච් – රුසියානු මාක්ස්වාදී ව්‍යාපාරයේ ආරම්භක සාමාජිකාවක්]]

1903 දී රුසියානු සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කම්කරු පක්ෂයේ දෙවන සමුළුව බ්‍රසල්ස්හිදී ආරම්භ වී පසුව ලන්ඩනයේදී පැවැත්විණි.

මෙම සමුළුවේදී පක්ෂ සාමාජිකත්වය, පක්ෂ සංවිධානය සහ විප්ලවවාදී දේශපාලන ක්‍රියාමාර්ග පිළිබඳව ප්‍රබල මතභේද ඇති විය.

විශේෂයෙන්ම පක්ෂ සාමාජිකයෙකු වීමට අවශ්‍ය කොන්දේසි පිළිබඳව ලෙනින් සහ ජූලියස් මාර්ටොව් අතර මතභේදයක් ඇති විය.

මෙම මතභේද හේතුවෙන් පක්ෂය තුළ කණ්ඩායම් දෙකක් වර්ධනය විය.

==== බොල්ෂෙවික් කණ්ඩායම ====

ලෙනින්ගේ නායකත්වය යටතේ වර්ධනය වූ කණ්ඩායම බොල්ෂෙවික් (Bolsheviks) ලෙස හැඳින්විණි. ඔවුහු විප්ලවවාදී අරමුණු වෙනුවෙන් විනයගරුක, සංවිධානාත්මක සහ මධ්‍යගත පක්ෂයක් ගොඩනැගීමේ අවශ්‍යතාව අවධාරණය කළහ.

''බොල්ෂෙවික්'' යන වචනය රුසියානු භාෂාවේ ''බහුතරය'' යන අර්ථයට සම්බන්ධ වේ. 1903 සමුළුවේ ඇතැම් ඡන්ද විමසීම්වලදී ලෙනින්ගේ පාර්ශ්වයට බහුතරය ලැබීම නිසා මෙම නම භාවිතයට පැමිණියේය.

==== මෙන්ෂෙවික් කණ්ඩායම ====

ජූලියස් මාර්ටොව්ගේ නායකත්වය යටතේ වර්ධනය වූ කණ්ඩායම මෙන්ෂෙවික් (Mensheviks) ලෙස හැඳින්විණි.

ඔවුහු පක්ෂ සාමාජිකත්වය වඩා පුළුල් ලෙස අර්ථ දැක්වීමට සහ දේශපාලන ක්‍රියාකාරකම් සඳහා පුළුල් සාමාජික සහභාගීත්වයක් ලබා ගැනීමට කැමැත්ත දැක්වූහ.

''මෙන්ෂෙවික්'' යන වචනය ''සුළුතරය'' යන අර්ථයට සම්බන්ධ වේ. 1903 සමුළුවේ ඇතැම් ඡන්ද විමසීම්වලදී මාර්ටොව්ගේ පාර්ශ්වය සුළුතරයට පත්වීම නිසා එම නම භාවිතයට පැමිණියේය.

මෙම නම් ඇති වූයේ එම සමුළුවේ නිශ්චිත ඡන්ද විමසීම්වලදී ලැබුණු සංඛ්‍යාත්මක ප්‍රතිඵල අනුවය. ඒවා සෑම අවස්ථාවකම එකම ස්ථිර බහුතරයක් හෝ සුළුතරයක් නියෝජනය කළ බව අදහස් නොවේ.

=== 3.10. බොල්ෂෙවික් සහ මෙන්ෂෙවික් මතවාදී වෙනස්කම් ===

බොල්ෂෙවික් සහ මෙන්ෂෙවික් කණ්ඩායම් දෙකම මුලදී රුසියානු සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කම්කරු පක්ෂයේ කොටස් විය. එහෙත් කාලයත් සමඟ ඔවුන්ගේ දේශපාලන මතවාද සහ සංවිධාන ක්‍රම අතර වෙනස්කම් තවදුරටත් පැහැදිලි විය.

ප්‍රධාන වෙනස්කම් අතර,

* පක්ෂ සාමාජිකත්වය සහ සංවිධාන ව්‍යුහය පිළිබඳ අදහස්.
* විප්ලවවාදී ක්‍රියාකාරකම් මෙහෙයවීමේ ක්‍රම.
* කම්කරු පන්තිය සහ ගොවි ජනතාව අතර දේශපාලන සන්ධානය පිළිබඳ අදහස්.
* රුසියාවේ ධනවාදී සංවර්ධනය සහ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී විප්ලවය පිළිබඳ විග්‍රහ.
* දේශපාලන බලය ලබා ගැනීම සඳහා භාවිත කළ යුතු උපායමාර්ග.

මෙම මතභේද නිසා දෙපාර්ශ්වය අතර ගැටුම් සහ සංවිධානමය බෙදීම් වර්ධනය විය. පසුව 1917 විප්ලවය වන විට බොල්ෂෙවික් සහ මෙන්ෂෙවික් කණ්ඩායම් දෙක වෙනස් දේශපාලන මාර්ග අනුගමනය කළහ.

=== 3.11. 1905 විප්ලවය සහ මාක්ස්වාදී ව්‍යාපාරය ===

1905 දී රුසියාව තුළ ඇති වූ විප්ලවවාදී නැගිටීම මාක්ස්වාදී ව්‍යාපාරයට වැදගත් අත්දැකීමක් විය.

කම්කරුවන්ගේ වැඩ වර්ජන, ගොවි ජනතාවගේ විරෝධතා, හමුදා තුළ ඇති වූ කැරලි සහ සාර් පාලනයට එරෙහි දේශපාලන උද්ඝෝෂණ එම විප්ලවයේ ප්‍රධාන ලක්ෂණ විය.

මෙම කාලය තුළ කම්කරු නියෝජිතයන්ගෙන් සමන්විත සෝවියට් (Soviet) හෙවත් කම්කරු සභා බිහි විය. ඒවා කම්කරුවන්ගේ ඉල්ලීම් සහ දේශපාලන ක්‍රියාකාරකම් සම්බන්ධීකරණය කිරීමේ නව සංවිධාන ආකාරයක් ලෙස වැදගත් විය.

1905 විප්ලවය අවසානයේ සාර් පාලනය බිඳවැටුණේ නැත. එහෙත් එය රුසියානු ජනතාවගේ දේශපාලන අවබෝධය සහ විප්ලවවාදී සංවිධානවල අත්දැකීම් වර්ධනය කිරීමට බලපෑවේය.

=== 3.12. පළමු ලෝක යුද්ධය සහ විප්ලවවාදී අදහස් වර්ධනය ===

1914 දී ආරම්භ වූ පළමු ලෝක යුද්ධය රුසියාවේ ආර්ථික හා සමාජ අර්බුදය තවදුරටත් උග්‍ර කළේය.

යුද්ධය හේතුවෙන් ආහාර හිඟය, උද්ධමනය, ප්‍රවාහන ගැටලු සහ හමුදා පරාජයන් වර්ධනය විය. කම්කරුවන් සහ ගොවි ජනතාව අතර රජයට එරෙහි විරෝධය තීව්‍ර විය.

රුසියානු සමාජවාදී සහ මාක්ස්වාදී කණ්ඩායම් අතර යුද්ධය පිළිබඳ මතභේද ද පැවතුණි. ඇතැම් පිරිස් යුද්ධයට විරුද්ධ වූ අතර තවත් පිරිස් වෙනස් දේශපාලන ස්ථාවරයන් ගත්හ.

මෙම තත්ත්වය 1917 පෙබරවාරි විප්ලවයට පෙර පැවති දේශපාලන පසුබිම සකස් කිරීමට දායක විය.

=== 3.13. රුසියානු මාක්ස්වාදී ව්‍යාපාරයේ ඓතිහාසික වැදගත්කම ===

රුසියාවේ මාක්ස්වාදී ව්‍යාපාරය කුඩා බුද්ධිමය කණ්ඩායම්වලින් ආරම්භ වී, කම්කරු පන්තිය සහ දේශපාලන සංවිධාන සමඟ සම්බන්ධ වූ පුළුල් ව්‍යාපාරයක් බවට පත්විය.

එහි වර්ධනයට ජෝර්ජි ප්ලෙඛානොව්, වේරා සසුලිච්, පාවෙල් ඇක්සෙල්රොඩ්, ව්ලැඩිමීර් ලෙනින් සහ ජූලියස් මාර්ටොව් වැනි පුද්ගලයන් විවිධ ආකාරයෙන් දායක වූහ.

1883 දී කම්කරු විමුක්ති කණ්ඩායම පිහිටුවීම, 1898 දී රුසියානු සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කම්කරු පක්ෂය ආරම්භ කිරීම සහ 1903 දී බොල්ෂෙවික්–මෙන්ෂෙවික් බෙදීම ඇතිවීම එම ව්‍යාපාරයේ වැදගත් සන්ධිස්ථාන විය.

මෙම වර්ධනයන් 1917 දී සිදු වූ පෙබරවාරි සහ ඔක්තෝබර් විප්ලවවලට පෙර රුසියාවේ පැවති දේශපාලන සංවිධාන සහ මතවාදී පසුබිම තේරුම් ගැනීමට උපකාරී වේ.

== ආශ්‍රිත ලිපි ==

* [[කාල් මාක්ස්]]
* [[මාක්ස්වාදය]]
* [[ව්ලැඩිමීර් ලෙනින්]]
* [[රුසියානු විප්ලවය]]
* [[බොල්ෂෙවික්]]
* [[මෙන්ෂෙවික්]]
* [[රුසියානු සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කම්කරු පක්ෂය]]

== මූලාශ්‍ර ==

* Plekhanov, Georgi. ''Socialism and the Political Struggle'' (1883).
* Lenin, Vladimir. ''The Tasks of the Russian Social-Democrats'' (1897).
* Lenin, Vladimir. ''What Is to Be Done?'' (1902).
* Frankel, Jonathan. ''Revolution and Politics in Russia''. Indiana University Press.
* ''The Russian Social-Democratic Labour Party: Documents of the First and Second Congresses''.

== බාහිර සබැඳි ==

* [https://www.marxists.org/archive/plekhanov/ Georgi Plekhanov – Marxists Internet Archive]
* [https://www.marxists.org/archive/lenin/ Lenin – Marxists Internet Archive]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Georgi_Plekhanov ජෝර්ජි ප්ලෙඛානොව් – Wikimedia Commons]

[[ප්‍රවර්ගය:රුසියානු විප්ලවය]]
[[ප්‍රවර්ගය:මාක්ස්වාදය]]
[[ප්‍රවර්ගය:රුසියාවේ දේශපාලන ඉතිහාසය]]
[[ප්‍රවර්ගය:සමාජවාදය]]


== 1917 පෙබරවාරි විප්ලවය ==

=== 4.1. හැඳින්වීම ===

1917 පෙබරවාරි විප්ලවය රුසියානු ඉතිහාසයේ තීරණාත්මක දේශපාලන සිදුවීමකි. මෙම විප්ලවය හේතුවෙන් සියවස් ගණනාවක් රුසියාව පාලනය කළ රොමානොව් රාජවංශයේ පාලනය අවසන් වූ අතර, අවසාන රුසියානු සාර්වරයා වූ දෙවන නිකොලස්ට සිහසුන අත්හැරීමට සිදු විය.

මෙම විප්ලවය 1917 පෙබරවාරි මාසයේදී රුසියාවේ අගනුවර වූ පෙට්‍රොග්‍රාඩ් නගරයේ ආරම්භ විය. එවකට රුසියාව භාවිත කළ ජූලියානු දින දර්ශනය අනුව එය පෙබරවාරි 23 සිට 27 දක්වා සිදුවූ අතර, ග්‍රෙගෝරියානු දින දර්ශනය අනුව එම දිනයන් මාර්තු 8 සිට 12 දක්වා වේ.

මෙම විප්ලවය කම්කරු ජනතාවගේ වැඩ වර්ජන, කාන්තාවන්ගේ විරෝධතා, ආහාර හිඟයට එරෙහි ජනතා නැගිටීම් සහ හමුදා සෙබළුන්ගේ කැරලි යන කරුණු එකට එක්වීමෙන් වර්ධනය විය.

පෙබරවාරි විප්ලවයෙන් පසුව සාර් පාලනය අවසන් වූ නමුත් රුසියාවේ දේශපාලන අර්බුදය විසඳී නොතිබුණි. තාවකාලික ආණ්ඩුව සහ පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාව අතර බලය බෙදී පැවති තත්ත්වයක් ඇති වූ අතර, එය පසුව ඔක්තෝබර් විප්ලවයට පසුබිම සකස් කළේය.

=== 4.2. විප්ලවයට පෙර රුසියාවේ පැවති තත්ත්වය ===

1917 වන විට රුසියාව පළමු ලෝක යුද්ධයට සම්බන්ධ වී වසර තුනකට ආසන්න කාලයක් ගතවී තිබුණි. යුද්ධය නිසා රටේ ආර්ථිකය දැඩි පීඩනයකට ලක්ව තිබූ අතර, සාමාන්‍ය ජනතාවගේ ජීවන තත්ත්වය වේගයෙන් පිරිහෙමින් පැවතුණි.

ප්‍රධාන ගැටලු කිහිපයක් මෙසේ විය.

* ආහාර සහ පාන් හිඟය.
* ආහාර මිල සහ අනෙකුත් භාණ්ඩ මිල ඉහළ යාම.
* කම්කරුවන්ගේ අඩු වැටුප් සහ දුෂ්කර සේවා තත්ත්වයන්.
* යුද්ධයේදී රුසියානු හමුදාව ලැබූ පරාජයන්.
* සෙබළුන්ගේ මරණ සහ තුවාල වැඩිවීම.
* ප්‍රවාහන හා දුම්රිය පද්ධතියේ ගැටලු.
* සාර් පාලනය පිළිබඳ ජනතාවගේ විශ්වාසය බිඳවැටීම.

යුද්ධය සඳහා විශාල මුදල් ප්‍රමාණයක් වැය කිරීමට සිදුවීමත් සමඟ රජයේ ආර්ථික කළමනාකරණය දුර්වල විය. නගරවල ආහාර බෙදාහැරීමේ ගැටලු උග්‍ර වූ අතර, පාන් ලබා ගැනීම සඳහා ජනතාව දිගු පෝලිම්වල රැඳී සිටීමට සිදු විය.

ගොවි ජනතාව ඉඩම් පිළිබඳ ගැටලුවලට මුහුණ දුන් අතර, කම්කරු ජනතාව වැඩි වැටුප් සහ යහපත් සේවා තත්ත්වයන් ඉල්ලා සිටියහ. මේ සියලු කරුණු සාර් පාලනයට එරෙහි විරෝධය තවදුරටත් වර්ධනය කළේය.

=== 4.3. දෙවන නිකොලස්ගේ පාලනය සහ ජනතා විරෝධය ===

[[File:The last photo of Nicholas II.jpg|thumb|දෙවන නිකොලස් – සිහසුන අත්හැරීමෙන් පසු 1917 දී ගත් ඡායාරූපයක්]]

දෙවන නිකොලස් (Nicholas II) 1894 සිට රුසියාවේ සාර්වරයා ලෙස පාලනය කළේය. ඔහුගේ පාලන සමයේදී රුසියාව තුළ කාර්මික සංවර්ධනය සිදු වුවද, දේශපාලන බලය සාර්වරයා සහ රාජාණ්ඩුව අතේ සංකේන්ද්‍රණය වී තිබුණි.

1905 විප්ලවයෙන් පසුව රාජ්‍ය ඩූමාව (State Duma) පිහිටුවනු ලැබුවද, සාර්වරයාගේ බලය තවදුරටත් ප්‍රබලව පැවතුණි. ජනතාවට අවශ්‍ය දේශපාලන ප්‍රතිසංස්කරණ සම්පූර්ණයෙන් ලබාදීමට රජය අසමත් විය.

පළමු ලෝක යුද්ධයේදී රුසියානු හමුදාව ලැබූ පරාජයන් සහ ආර්ථික අර්බුදය නිසා සාර්වරයාගේ ජනප්‍රියත්වය තවදුරටත් පහත වැටුණි.

රජයේ පරිපාලනය පිළිබඳ විවේචන, රාජකීය පවුලේ දේශපාලන බලපෑම පිළිබඳ සැක සහ අමාත්‍ය මණ්ඩලයේ අස්ථාවරත්වය ද පාලනය කෙරෙහි ජනතාවගේ විශ්වාසය අඩු කිරීමට හේතු විය.

=== 4.4. ජාත්‍යන්තර කාන්තා දිනය සහ විප්ලවයේ ආරම්භය ===

[[File:1917 International Women's Day - Petrograd.jpg|thumb|1917 මාර්තු 8 වන දින පෙට්‍රොග්‍රාඩ්හි පැවති කාන්තා විරෝධතාවක්]]

1917 පෙබරවාරි 23 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව මාර්තු 8) පෙට්‍රොග්‍රාඩ් නගරයේ කාන්තා කම්කරුවන් සහ අනෙකුත් කාන්තාවෝ ජාත්‍යන්තර කාන්තා දිනය නිමිත්තෙන් විරෝධතා ආරම්භ කළහ.

විශේෂයෙන්ම රෙදිපිළි කර්මාන්තශාලාවල සේවය කළ කාන්තා කම්කරුවන් පාන් හිඟය, ආහාර මිල ඉහළ යාම සහ යුද්ධය හේතුවෙන් ඇති වූ දුෂ්කරතා පිළිබඳව විරෝධය පළ කළහ.

ඔවුන්ගේ විරෝධතාවලට අනෙකුත් කර්මාන්තශාලාවල කම්කරුවෝ ද එක් වූහ. මුලදී සීමිත ප්‍රදේශයක පැවති විරෝධතා ක්‍රමයෙන් නගරය පුරා පැතිර ගියේය.

කාන්තාවන්ගේ විරෝධතා කම්කරු පන්තියේ පුළුල් වැඩ වර්ජනයකට පරිවර්තනය වීම පෙබරවාරි විප්ලවයේ ආරම්භක අවස්ථාව ලෙස සැලකේ.

මෙම සිදුවීමෙන් රුසියානු විප්ලවයේදී කාන්තාවන් ඉටු කළ වැදගත් දේශපාලන කාර්යභාරය පැහැදිලි වේ.

=== 4.5. කම්කරු වැඩ වර්ජන සහ ජනතා උද්ඝෝෂණ ===

පෙබරවාරි 24 සහ 25 වන දිනවලදී විරෝධතා තවදුරටත් ව්‍යාප්ත විය. කම්කරුවන් විශාල පිරිසක් කර්මාන්තශාලාවලින් පිටවී වීදිවලට පැමිණියහ.

පෙට්‍රොග්‍රාඩ්හි විවිධ කාර්මික ප්‍රදේශවල වැඩ වර්ජන පැතිර ගිය අතර, විරෝධතාකරුවෝ පාන්, සාමය සහ දේශපාලන වෙනසක් ඉල්ලා සිටියහ.

විරෝධතා අතරතුර පහත සඳහන් ඉල්ලීම් ප්‍රධාන වශයෙන් ඉදිරිපත් විය.

* ජනතාවට ප්‍රමාණවත් ආහාර සැපයීම.
* යුද්ධය අවසන් කිරීම.
* කම්කරුවන්ගේ සේවා තත්ත්වයන් යහපත් කිරීම.
* සාර් පාලනය අවසන් කිරීම.
* දේශපාලන නිදහස සහ ජනතා අයිතිවාසිකම් ලබාදීම.

විරෝධතාවලට කම්කරුවන් පමණක් නොව සිසුන්, නාගරික මධ්‍යම පන්තියේ සාමාජිකයන් සහ අනෙකුත් ජන කණ්ඩායම් ද එක් වූහ.

මෙම තත්ත්වය නිසා පෙට්‍රොග්‍රාඩ් නගරයේ සාමාන්‍ය පරිපාලන කටයුතු බිඳවැටීමට පටන් ගත්තේය.

=== 4.6. හමුදා සෙබළුන්ගේ කැරැල්ල ===

විප්ලවයේ තීරණාත්මක අවස්ථාවක් වූයේ පෙට්‍රොග්‍රාඩ්හි ස්ථානගත කර තිබූ හමුදා සෙබළුන්ගේ හැසිරීම වෙනස් වීමයි.

මුලදී සාර් පාලනය විරෝධතා මර්දනය කිරීම සඳහා හමුදා සෙබළුන් යොදාගත්තේය. 1917 පෙබරවාරි 26 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව මාර්තු 11) ඇතැම් හමුදා ඒකකවලට විරෝධතාකරුවන්ට වෙඩි තැබීමට නියෝග ලැබුණි.

එහෙත් සෙබළුන් අතරද යුද්ධය පිළිබඳ කලකිරීම, අඩු ආහාර සැපයුම්, දුෂ්කර සේවා තත්ත්වයන් සහ සාර් පාලනය පිළිබඳ අසතුට පැවතුණි.

පෙබරවාරි 27 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව මාර්තු 12) වොලින්ස්කි රෙජිමේන්තුවේ සෙබළුන් කැරලි ගැසූහ. පසුව තවත් හමුදා ඒකක රැසක් ඔවුන් සමඟ එක් වූහ.

සෙබළුන් විරෝධතාකරුවන්ට එරෙහිව ක්‍රියා කිරීම ප්‍රතික්ෂේප කළ අතර, ඇතැම් පිරිස් ජනතාවගේ පැත්තට එක් වූහ. අවි ආයුධ සහිත හමුදා සාමාජිකයන් විප්ලවවාදී ජනතාව සමඟ එක්වීම සාර් පාලනයේ බලය බිඳවැටීමට ප්‍රධාන හේතුවක් විය.

=== 4.7. පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාව පිහිටුවීම ===

1917 පෙබරවාරි 27 වන දින පෙට්‍රොග්‍රාඩ් කම්කරු සහ සෙබළුන්ගේ නියෝජිත සෝවියට් සභාව (Petrograd Soviet of Workers' and Soldiers' Deputies) පිහිටුවන ලදී.

සෝවියට් යන රුසියානු වචනයේ අර්ථය සභාව හෝ කවුන්සිලය යන්නයි. මෙම සංවිධානය කම්කරුවන් සහ හමුදා සෙබළුන්ගේ නියෝජිතයන්ගෙන් සමන්විත විය.

සෝවියට් සභාව විප්ලවවාදී ජනතාවගේ ඉල්ලීම් ඉදිරිපත් කිරීම, නගරයේ කටයුතු සම්බන්ධීකරණය කිරීම සහ හමුදා සෙබළුන් සමඟ සම්බන්ධතා පවත්වා ගැනීම වැනි කාර්යයන් ඉටු කළේය.

පසුව එම සෝවියට් සභාව රුසියාවේ දේශපාලන බල අරගලයේ ප්‍රධාන මධ්‍යස්ථානයක් බවට පත්විය.

=== 4.8. තාවකාලික ආණ්ඩුව පිහිටුවීම ===

සාර් පාලනයේ බලය බිඳවැටෙමින් පැවති අවස්ථාවේදී රාජ්‍ය ඩූමාවේ නියෝජිතයන් නව පාලන ව්‍යුහයක් පිහිටුවීමට කටයුතු කළහ.

1917 පෙබරවාරි 27 වන දින ඩූමාවේ තාවකාලික කමිටුවක් පිහිටුවන ලදී. පසුව එම කමිටුවේ මූලිකත්වයෙන් තාවකාලික ආණ්ඩුව (Provisional Government) පිහිටුවීමේ කටයුතු සිදු විය.

1917 මාර්තු 2 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව මාර්තු 15) පළමු තාවකාලික ආණ්ඩුව පිහිටුවනු ලැබීය.

එහි පළමු අග්‍රාමාත්‍යවරයා වූයේ ජෝර්ජි ල්වොව් (Georgy Lvov) ය. ඇලෙක්සැන්ඩර් කෙරෙන්ස්කි (Alexander Kerensky) ද එම ආණ්ඩුවේ අමාත්‍යවරයෙකු ලෙස කටයුතු කළේය.

තාවකාලික ආණ්ඩුවේ ප්‍රධාන අරමුණ වූයේ රුසියාවේ නව දේශපාලන පාලනයක් ගොඩනැගීම සහ අනාගත ව්‍යවස්ථාදායක සභාවක් සඳහා මැතිවරණ පැවැත්වීමයි.

=== 4.9. දෙවන නිකොලස් සිහසුන අත්හැරීම ===

1917 මාර්තු 2 වන දින (ජූලියානු දින දර්ශනය අනුව) දෙවන නිකොලස් සාර්වරයා සිහසුන අත්හැරීමට එකඟ විය.

මුලදී ඔහු තම පුත්‍රයා වන ඇලෙක්සි වෙනුවට තම සහෝදරයා වූ මහා ආදිපාද මයිකල්ට සිහසුන පැවරීමට උත්සාහ කළේය. එහෙත් මයිකල් දේශපාලන තත්ත්වය සලකා බලා මාර්තු 3 වන දින සිහසුන භාර ගැනීම ප්‍රතික්ෂේප කළේය.

මෙම සිදුවීමෙන් රුසියාවේ රොමානොව් රාජවංශයේ රාජාණ්ඩු පාලනය අවසන් විය.

[[File:Kerensky09491v.jpg|thumb|ඇලෙක්සැන්ඩර් කෙරෙන්ස්කි – 1917 රුසියානු තාවකාලික ආණ්ඩුවේ ප්‍රධාන දේශපාලන නායකයෙකි]]

=== 4.10. ද්විත්ව බල තත්ත්වය ===

පෙබරවාරි විප්ලවයෙන් පසුව රුසියාව තුළ ''ද්විත්ව බලය'' (Dual Power) ලෙස හැඳින්වෙන විශේෂ දේශපාලන තත්ත්වයක් ඇති විය.

එහිදී ප්‍රධාන බල මධ්‍යස්ථාන දෙකක් පැවතුණි.

; 1. තාවකාලික ආණ්ඩුව
: රාජ්‍ය පරිපාලනය සහ නිල ආණ්ඩු බලය තමන් සතු බව ප්‍රකාශ කළේය. එය ඩූමා නියෝජිතයන්ගේ සහ ලිබරල් දේශපාලන කණ්ඩායම්වල සහාය මත පිහිටුවනු ලැබීය.

; 2. පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාව
: කම්කරුවන් සහ සෙබළුන්ගේ නියෝජිතයන්ගෙන් සමන්විත වූ අතර, කම්කරු ජනතාව සහ හමුදා සෙබළුන් අතර සැලකිය යුතු බලපෑමක් එයට හිමි විය.

තාවකාලික ආණ්ඩුවට නිල රාජ්‍ය බලය තිබුණද, පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාවේ සහාය නොමැතිව රට පාලනය කිරීම අපහසු විය.

මෙම තත්ත්වය රුසියාවේ දේශපාලන අස්ථාවරත්වය තවදුරටත් වර්ධනය කළේය.

=== 4.11. අංක 1 නියෝගය ===

1917 මාර්තු 1 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව මාර්තු 14) පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාව විසින් ''අංක 1 නියෝගය'' (Order No. 1) නිකුත් කරන ලදී.

මෙම නියෝගය විශේෂයෙන්ම පෙට්‍රොග්‍රාඩ් හමුදා බලකායන්ගේ සංවිධානය සහ සෙබළුන්ගේ අයිතිවාසිකම් පිළිබඳව බලපෑවේය.

එහි ප්‍රධාන කරුණු අතර,

* හමුදා ඒකක තුළ සෙබළුන්ගේ නියෝජිත කමිටු පිහිටුවීම.
* සෙබළුන්ට තම නියෝජිතයන් තෝරා පත් කර ගැනීමට අවස්ථාව ලබාදීම.
* හමුදා නියෝග සහ දේශපාලන බලය අතර සම්බන්ධතාව පිළිබඳ නව ක්‍රමවේදයක් ඇති කිරීම.
* සෝවියට් සභාවේ නියෝග සහ තීරණවලට අනුකූලව කටයුතු කිරීම.

මෙම නියෝගය හමුදාව තුළ පැවති පැරණි අධිකාරී ක්‍රමයට බලපෑ අතර, සෙබළුන්ගේ දේශපාලන සහ සංවිධානමය බලය වැඩි කළේය.

=== 4.12. තාවකාලික ආණ්ඩුවේ ප්‍රතිසංස්කරණ සහ ගැටලු ===

තාවකාලික ආණ්ඩුව බලයට පැමිණීමෙන් පසුව දේශපාලන නිදහස සහ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ප්‍රතිසංස්කරණ හඳුන්වාදීමට කටයුතු කළේය.

එමඟින්,

* දේශපාලන සිරකරුවන්ට පොදු සමාවක් ලබාදීම.
* අදහස් ප්‍රකාශ කිරීමේ සහ රැස්වීමේ නිදහස පුළුල් කිරීම.
* දේශපාලන පක්ෂවල ක්‍රියාකාරකම් සඳහා ඉඩකඩ සැලසීම.
* සර්වජන ඡන්ද අයිතිය සහ ව්‍යවස්ථාදායක සභාවක් පිළිබඳ සැලසුම් ඉදිරිපත් කිරීම.

වැනි වෙනස්කම් සිදු විය.

එහෙත් තාවකාලික ආණ්ඩුව මුහුණ දුන් ප්‍රධාන ගැටලුව වූයේ පළමු ලෝක යුද්ධයෙන් රුසියාව ඉවත් කර ගැනීමට එය අසමත් වීමයි.

තවද ඉඩම් ප්‍රශ්නය, ආහාර හිඟය, ආර්ථික අර්බුදය සහ කම්කරුවන්ගේ ඉල්ලීම් වැනි ගැටලු සඳහා ඉක්මන් විසඳුම් ලබාදීමට ද ආණ්ඩුවට නොහැකි විය.

ඉඩම් ප්‍රතිසංස්කරණ සහ රාජ්‍ය පාලන ක්‍රමය පිළිබඳ අවසන් තීරණ බොහොමයක් අනාගත ව්‍යවස්ථාදායක සභාවට කල් දැමීම නිසා ජනතාව අතර අසතුට තවදුරටත් වර්ධනය විය.

=== 4.13. ලෙනින් නැවත රුසියාවට පැමිණීම ===

පෙබරවාරි විප්ලවය සිදුවන අවස්ථාවේදී ව්ලැඩිමීර් ලෙනින් විදේශගතව සිටියේය.

1917 අප්‍රේල් මාසයේදී ඔහු ස්විට්සර්ලන්තයේ සිට ජර්මනිය හරහා රුසියාවට පැමිණියේය. අප්‍රේල් 3 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව අප්‍රේල් 16) ඔහු පෙට්‍රොග්‍රාඩ්හි ෆින්ලන්ත දුම්රිය ස්ථානයට පැමිණියේය.

ඔහු ඉදිරිපත් කළ ''අප්‍රේල් තේසිස්'' (April Theses) මඟින් තාවකාලික ආණ්ඩුවට සහාය නොදිය යුතු බවත්, සියලු බලය සෝවියට් සභාවලට පැවරිය යුතු බවත් අවධාරණය කළේය.

ලෙනින්ගේ දේශපාලන අදහස් බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ ක්‍රියාමාර්ග වෙනස් කිරීමට බලපෑ අතර, ඔක්තෝබර් විප්ලවය දක්වා වූ දේශපාලන අරගලයේ නව අදියරක් ආරම්භ විය.

=== 4.14. පෙබරවාරි විප්ලවයේ ඓතිහාසික ප්‍රතිඵල ===

1917 පෙබරවාරි විප්ලවය රුසියාවේ දේශපාලන හා සමාජ ඉතිහාසය වෙනස් කළ ප්‍රධාන සිදුවීමකි.

එහි ප්‍රධාන ප්‍රතිඵල පහත පරිදි දැක්විය හැකිය.

# රොමානොව් රාජවංශයේ පාලනය අවසන් වීම.
# දෙවන නිකොලස් සාර්වරයා සිහසුන අත්හැරීම.
# තාවකාලික ආණ්ඩුවක් පිහිටුවීම.
# පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාවේ බලපෑම වර්ධනය වීම.
# කම්කරුවන් සහ සෙබළුන්ගේ දේශපාලන සහභාගීත්වය වැඩිවීම.
# දේශපාලන නිදහස සහ නව සංවිධාන සඳහා අවස්ථා ඇතිවීම.
# බොල්ෂෙවික් සහ අනෙකුත් සමාජවාදී කණ්ඩායම්වල ක්‍රියාකාරකම් වර්ධනය වීම.

කෙසේ වෙතත්, පෙබරවාරි විප්ලවය මඟින් රුසියාවේ සියලු සමාජ හා ආර්ථික ගැටලු විසඳී නොතිබුණි. යුද්ධය දිගටම පැවති අතර, ඉඩම්, ආහාර සහ කම්කරු අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ ගැටලු තවදුරටත් පැවතුණි.

මෙම අසම්පූර්ණ දේශපාලන වෙනස සහ තාවකාලික ආණ්ඩුව පිළිබඳ ජනතා අසතුට 1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවයට මඟ පෑදූ ප්‍රධාන සාධක අතරට එක් විය.

=== 4.15. නිගමනය ===

1917 පෙබරවාරි විප්ලවය යනු රුසියානු ජනතාවගේ දේශපාලන, ආර්ථික සහ සමාජ අසතුට එකට එක්වී රාජාණ්ඩු පාලනය අවසන් කළ ඓතිහාසික ජනතා නැගිටීමකි.

මෙම විප්ලවයේදී කාන්තා කම්කරුවන්, කාර්මික කම්කරුවන්, සෙබළුන්, සමාජවාදී ක්‍රියාකාරීන් සහ අනෙකුත් ජන කොටස් වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කළහ.

එහෙත් සාර් පාලනය අවසන් වීමෙන් පසුව ඇති වූ තාවකාලික ආණ්ඩුවට ජනතාවගේ මූලික ඉල්ලීම් සම්පූර්ණ කිරීමට නොහැකි විය. එම නිසා රුසියාවේ බල අරගලය තවදුරටත් වර්ධනය වී, අවසානයේ 1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවය දක්වා ගමන් කළේය.

== ආශ්‍රිත ලිපි ==

* [[රුසියානු විප්ලවය]]
* [[1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවය]]
* [[දෙවන නිකොලස් (රුසියාව)]]
* [[ව්ලැඩිමීර් ලෙනින්]]
* [[ඇලෙක්සැන්ඩර් කෙරෙන්ස්කි]]
* [[රුසියානු සෝවියට් සභාව]]
* [[බොල්ෂෙවික්]]
* [[පළමු ලෝක යුද්ධය]]

== මූලාශ්‍ර ==

* S. A. Smith, ''The Revolutions of 1917–1918'', The Cambridge History of Russia, Cambridge University Press.
* S. A. Smith, ''Red Petrograd: Revolution in the Factories, 1917–1918'', Cambridge University Press.
* Leon Trotsky, ''The History of the Russian Revolution'', Volume One: The Overthrow of Tsarism.
* University of Warwick, Modern Records Centre, ''The February Revolution''.
* United States Holocaust Memorial Museum, ''Russian Revolution, 1917''.
* University of Manchester, ''Teaching the Russian Revolution 1917: The Russian Revolution – Brief Timeline''.

== බාහිර සබැඳි ==

* [https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-russia/revolutions-of19171918/858CA1E87FF489B55546B959E5A12138 Cambridge University Press – The Revolutions of 1917–1918]
* [https://warwick.ac.uk/services/library/mrc/collections/digital/russia/menshevik/ University of Warwick – The February Revolution]
* [https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/the-russian-revolution-1917 United States Holocaust Memorial Museum – Russian Revolution, 1917]
* [https://www.marxists.org/archive/trotsky/1930/hrr/ch07.htm Leon Trotsky – Five Days (February 23–27, 1917)]

[[ප්‍රවර්ගය:1917 රුසියානු විප්ලවය]]
[[ප්‍රවර්ගය:රුසියානු ඉතිහාසය]]
[[ප්‍රවර්ගය:1917 වසරේ සිදුවීම්]]
[[ප්‍රවර්ගය:විප්ලව]]
Mlk


== 1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවය ==

=== 5.1. හැඳින්වීම ===

1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවය රුසියාවේ සහ ලෝක ඉතිහාසයේ තීරණාත්මක දේශපාලන සිදුවීමකි. මෙම විප්ලවය මඟින් ව්ලැඩිමීර් ලෙනින්ගේ නායකත්වය යටතේ බොල්ෂෙවික්වරු රුසියාවේ තාවකාලික ආණ්ඩුව පෙරළා දමා රාජ්‍ය බලය අත්පත් කර ගත්හ.

මෙම සිදුවීම 1917 ඔක්තෝබර් 25–26 දිනවල රුසියාවේ එවකට භාවිත කළ ජූලියානු දින දර්ශනය අනුව සිදු විය. ග්‍රෙගෝරියානු දින දර්ශනය අනුව එම දිනයන් නොවැම්බර් 7–8 වේ. එබැවින් මෙම සිදුවීම ''ඔක්තෝබර් විප්ලවය'' හෝ ''බොල්ෂෙවික් විප්ලවය'' ලෙස හැඳින්වේ.

පෙබරවාරි විප්ලවයෙන් පසු බලයට පත්වූ තාවකාලික ආණ්ඩුවට යුද්ධය අවසන් කිරීමට, ඉඩම් ප්‍රශ්නය විසඳීමට සහ ආර්ථික අර්බුදය පාලනය කිරීමට නොහැකි විය. මේ හේතුවෙන් කම්කරුවන්, සෙබළුන් සහ ගොවි ජනතාව අතර එම ආණ්ඩුවට එරෙහි විරෝධය වර්ධනය විය.

මෙම තත්ත්වය ප්‍රයෝජනයට ගත් බොල්ෂෙවික් පක්ෂය සෝවියට් සභා හරහා බලය ලබා ගැනීමේ දේශපාලන වැඩපිළිවෙළ ඉදිරියට ගෙන ගියේය. ඔක්තෝබර් විප්ලවයෙන් පසුව ලෙනින්ගේ නායකත්වයෙන් නව සෝවියට් ආණ්ඩුවක් පිහිටුවන ලදී.

=== 5.2. පෙබරවාරි විප්ලවයෙන් පසු රුසියාවේ දේශපාලන තත්ත්වය ===

1917 පෙබරවාරි විප්ලවයෙන් දෙවන නිකොලස් සාර්වරයාගේ පාලනය අවසන් වූ අතර, රුසියාවේ තාවකාලික ආණ්ඩුවක් පිහිටුවන ලදී.

එහෙත් නව ආණ්ඩුවට ජනතාවගේ ප්‍රධාන ඉල්ලීම් ඉටු කිරීමට නොහැකි විය. රුසියාව පළමු ලෝක යුද්ධයට තවදුරටත් සම්බන්ධව සිටීම නිසා රටේ ආර්ථික හා සමාජ අර්බුදය උග්‍ර විය.

ප්‍රධාන ගැටලු වූයේ,

* පළමු ලෝක යුද්ධය දිගටම පැවතීම.
* නගරවල ආහාර හිඟය සහ මිල ඉහළ යාම.
* ගොවි ජනතාවට ඉඩම් ලබාදීම ප්‍රමාද වීම.
* කම්කරුවන්ගේ වැටුප් සහ සේවා තත්ත්වයන් පිළිබඳ ගැටලු.
* හමුදාව තුළ විනය හා සංවිධාන ගැටලු.
* තාවකාලික ආණ්ඩුව සහ සෝවියට් සභා අතර බල අරගලය.

තාවකාලික ආණ්ඩුවේ ප්‍රධාන දේශපාලන නායකයෙකු වූ ඇලෙක්සැන්ඩර් කෙරෙන්ස්කි 1917 ජූලි මාසයේදී ආණ්ඩුවේ ප්‍රධානත්වයට පත්විය. එහෙත් ඔහුගේ ආණ්ඩුවට ද යුද්ධය සහ ආර්ථික අර්බුදය විසඳීමට නොහැකි විය.

මෙම තත්ත්වය බොල්ෂෙවික් පක්ෂයට ජනතාව අතර සිය දේශපාලන බලපෑම වර්ධනය කර ගැනීමට අවස්ථාවක් සැලසීය.

=== 5.3. ලෙනින්ගේ අප්‍රේල් තේසිස් ===

[[File:Vladimir Lenin, 1917.jpg|thumb|1917 දී ව්ලැඩිමීර් ලෙනින්]]

1917 අප්‍රේල් මාසයේදී විදේශගතව සිටි ව්ලැඩිමීර් ලෙනින් නැවත රුසියාවට පැමිණියේය. ඔහු පෙට්‍රොග්‍රාඩ් නගරයේදී බොල්ෂෙවික් ක්‍රියාකාරීන් ඉදිරියේ සිය නව දේශපාලන වැඩපිළිවෙළ ඉදිරිපත් කළේය.

එය ''අප්‍රේල් තේසිස්'' (April Theses) ලෙස හැඳින්වේ.

එහි ප්‍රධාන අදහස් වූයේ,

* තාවකාලික ආණ්ඩුවට සහාය නොදීම.
* පළමු ලෝක යුද්ධය අවසන් කිරීම සඳහා ක්‍රියා කිරීම.
* සියලු බලය සෝවියට් සභාවලට පැවරීම.
* ඉඩම් හිමිකාරීත්වය පිළිබඳ වෙනස්කම් ඇති කිරීම.
* බැංකු පද්ධතිය රාජ්‍ය පාලනයට ගෙන ඒම.
* සමාජවාදී දේශපාලන පරිවර්තනයක් සඳහා සූදානම් වීම.

''සියලු බලය සෝවියට් සභාවලට'' (All Power to the Soviets) යන අදහස බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ ප්‍රධාන දේශපාලන සටන් පාඨයක් බවට පත්විය.

මෙම වැඩපිළිවෙළ මඟින් ලෙනින් තාවකාලික ආණ්ඩුව සහ සෝවියට් සභා අතර පැවති බල සම්බන්ධතාව පිළිබඳ වෙනස් දේශපාලන මඟක් යෝජනා කළේය.

=== 5.4. බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ බලය වර්ධනය වීම ===

1917 මැද භාගයේ සිට බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ ජනප්‍රියත්වය ක්‍රමයෙන් වර්ධනය විය.

කම්කරුවන්, සෙබළුන් සහ නාගරික ජනතාව අතර තාවකාලික ආණ්ඩුව පිළිබඳ විශ්වාසය අඩු වීම මෙම වර්ධනයට බලපෑවේය.

බොල්ෂෙවික් පක්ෂය ඉදිරිපත් කළ ''සාමය, පාන් සහ ඉඩම්'' යන ඉල්ලීම් ජනතාවගේ එදිනෙදා ගැටලු සමඟ සෘජුව සම්බන්ධ විය.

1917 ජූලි මාසයේදී පෙට්‍රොග්‍රාඩ්හි ආණ්ඩුවට එරෙහි විරෝධතා ඇති විය. මෙම සිදුවීම් ''ජූලි දින'' (July Days) ලෙස හැඳින්වේ. එම විරෝධතා අතරතුර බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ ඇතැම් නායකයන්ට මර්දනයට මුහුණ දීමට සිදු වූ අතර ලෙනින් ද රහසිගතව සැඟවී සිටියේය.

1917 අගෝස්තු මාසයේදී ජෙනරාල් ලැව්ර් කෝර්නිලොව්ගේ හමුදා ක්‍රියාමාර්ගය හේතුවෙන් ඇති වූ අර්බුදය ද බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ බලය වර්ධනය වීමට බලපෑවේය. කෝර්නිලොව්ගේ ක්‍රියාමාර්ගයට එරෙහිව කම්කරු සහ සෙබළුන්ගේ සංවිධාන ක්‍රියාත්මක වූ අතර, බොල්ෂෙවික්වරුන්ගේ දේශපාලන බලපෑම තවදුරටත් පුළුල් විය.

=== 5.5. ලෙනින්ගේ සන්නද්ධ නැගිටීම පිළිබඳ යෝජනාව ===

1917 සැප්තැම්බර් සහ ඔක්තෝබර් මාසවලදී ලෙනින් සන්නද්ධ නැගිටීමක් මඟින් තාවකාලික ආණ්ඩුව පෙරළා දැමිය යුතු බවට පක්ෂ නායකත්වයට බල කළේය.

1917 ඔක්තෝබර් 10 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව ඔක්තෝබර් 23) බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ මධ්‍යම කාරක සභාව රැස්වී සන්නද්ධ නැගිටීමක් සඳහා සූදානම් වීමට තීරණය කළේය.

එම රැස්වීමේදී ලෙනින් ඉදිරිපත් කළ යෝජනාවට බහුතර සහාය ලැබුණි. එහෙත් ග්‍රිගෝරි සිනොවියෙව් සහ ලෙව් කමනෙව් වැනි නායකයන් එම අවස්ථාවේ සන්නද්ධ නැගිටීමක් සිදු කිරීම පිළිබඳව විරුද්ධ අදහස් දැක්වූහ.

ලෙනින්ගේ අදහස වූයේ තාවකාලික ආණ්ඩුව තවදුරටත් බලයේ සිටීමට ඉඩ දීමෙන් විප්ලවවාදී ව්‍යාපාරයට අවාසි සිදුවිය හැකි බවයි.

මෙම තීරණය ඔක්තෝබර් විප්ලවය සඳහා පක්ෂයේ සංවිධානමය සූදානමට මූලික පදනමක් විය.

=== 5.6. ලියොන් ට්‍රොට්ස්කිගේ කාර්යභාරය ===

[[ලියොන් ට්‍රොට්ස්කි]] (Leon Trotsky) ඔක්තෝබර් විප්ලවයේ සංවිධානමය හා දේශපාලන කටයුතුවල වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය.

1917 දී ඔහු පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාවේ ප්‍රධානියා බවට පත්විය. සෝවියට් සභාව තුළ බොල්ෂෙවික්වරුන්ගේ බලපෑම වර්ධනය කිරීම සහ හමුදා සෙබළුන්ගේ සහාය ලබා ගැනීම සඳහා ඔහු ක්‍රියා කළේය.

ට්‍රොට්ස්කිගේ දායකත්වය විශේෂයෙන්ම පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාවට සම්බන්ධ හමුදා විප්ලවවාදී කමිටුවේ කටයුතු තුළ කැපී පෙනුණි.

ඔහුගේ නායකත්වය යටතේ එම කමිටුව පෙට්‍රොග්‍රාඩ්හි හමුදා ඒකක, නාවික සෙබළුන් සහ රතු ආරක්ෂක කණ්ඩායම් සමඟ සම්බන්ධතා පවත්වා ගත්තේය.

=== 5.7. හමුදා විප්ලවවාදී කමිටුව පිහිටුවීම ===

1917 ඔක්තෝබර් මාසයේදී පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාව විසින් හමුදා විප්ලවවාදී කමිටුව (Military Revolutionary Committee) පිහිටුවන ලදී.

මෙම කමිටුවේ ප්‍රධාන කාර්යය වූයේ පෙට්‍රොග්‍රාඩ් නගරයේ හමුදා ආරක්ෂාව, සන්නද්ධ ඒකක සහ රාජ්‍ය ආයතන සම්බන්ධීකරණය කිරීමයි.

කමිටුව විසින් හමුදා ඒකක වෙත නියෝජිතයන් යවා, ඔවුන්ගේ සහාය ලබා ගැනීමට කටයුතු කරන ලදී. එමෙන්ම නගරයේ වැදගත් පාලන හා සන්නිවේදන මධ්‍යස්ථාන පිළිබඳව ද අවධානය යොමු කළේය.

ඔක්තෝබර් විප්ලවයේ සන්නද්ධ ක්‍රියාමාර්ග සංවිධානය කිරීමේදී මෙම කමිටුව ප්‍රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය.

=== 5.8. විප්ලවයට පෙර දිනවල සිදුවීම් ===

1917 ඔක්තෝබර් 24 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව නොවැම්බර් 6) තාවකාලික ආණ්ඩුව බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ පුවත්පත් කටයුතු සහ විප්ලවවාදී ක්‍රියාකාරකම් සීමා කිරීමට උත්සාහ කළේය.

මෙයට ප්‍රතිචාර වශයෙන් හමුදා විප්ලවවාදී කමිටුවේ නායකත්වය යටතේ බොල්ෂෙවික්වරු ක්‍රියාත්මක වූහ.

ඔවුහු පෙට්‍රොග්‍රාඩ්හි වැදගත් ස්ථානවල ආරක්ෂාව සහ පාලනය ලබා ගැනීමට කටයුතු කළහ. ඒ අතර,

* දුම්රිය ස්ථාන.
* පාලම්.
* විදුලි හා සන්නිවේදන මධ්‍යස්ථාන.
* තැපැල් සහ ටෙලිග්‍රාෆ් කාර්යාල.
* රාජ්‍ය පරිපාලන ගොඩනැගිලි.

වැනි ස්ථාන ඇතුළත් විය.

මෙම ක්‍රියාමාර්ග මඟින් තාවකාලික ආණ්ඩුවේ පරිපාලන හා සන්නිවේදන බලය ක්‍රමයෙන් අඩපණ විය.

=== 5.9. ශීත මාලිගය අත්පත් කර ගැනීම ===

[[File:Russia-2175 - Aurora, a shot that changed the world. (4093854002).jpg|thumb|රුසියානු නාවික හමුදාවේ අරෝරා නෞකාව]]

ශාන්ත පීටර්ස්බර්ග් නගරයේ පිහිටි ශීත මාලිගය (Winter Palace) තාවකාලික ආණ්ඩුවේ ප්‍රධාන මූලස්ථානය ලෙස භාවිත විය.

1917 ඔක්තෝබර් 25 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව නොවැම්බර් 7) බොල්ෂෙවික්වරු සහ ඔවුන්ට සහාය දැක්වූ සෙබළුන්, නාවිකයන් සහ රතු ආරක්ෂක කණ්ඩායම් ශීත මාලිගය වටලා ගත්හ.

එම අවස්ථාවේ තාවකාලික ආණ්ඩුවේ අමාත්‍යවරුන් මාලිගය තුළ සිටියහ. ආණ්ඩුවට පක්ෂපාතී හමුදා පිරිස් විසින් මාලිගය ආරක්ෂා කිරීමට උත්සාහ කළද, ඔවුන්ගේ බලය සීමිත විය.

අරෝරා (Aurora) නෞකාවෙන් එල්ල කළ හිස් උණ්ඩයක් හෙවත් අනතුරු ඇඟවීමේ වෙඩි පහරක් ප්‍රහාරය ආරම්භ කිරීමේ සංඥාවක් ලෙස ඉතිහාසයේ ප්‍රසිද්ධ වී ඇත.

එහෙත් ජනප්‍රිය චිත්‍රපටවල දැක්වෙන ආකාරයට මාලිගයට දැවැන්ත කාලතුවක්කු ප්‍රහාරයක් එල්ල කරමින් විශාල සටනක් පැවති බවට වූ රූපය ඓතිහාසික සිදුවීමේ සම්පූර්ණ නිරූපණයක් නොවේ. ඉතිහාස වාර්තා අනුව සන්නද්ධ කණ්ඩායම් කිහිපයක් මාලිගයට ඇතුළු වී, සාපේක්ෂව සීමිත ප්‍රතිරෝධයක් මධ්‍යයේ තාවකාලික ආණ්ඩුවේ අමාත්‍යවරුන් අත්අඩංගුවට ගත්හ.

මෙම සිදුවීමෙන් තාවකාලික ආණ්ඩුවේ පාලනය පෙට්‍රොග්‍රාඩ් නගරය තුළ අවසන් විය.

=== 5.10. දෙවන සමස්ත රුසියානු සෝවියට් සම්මේලනය ===

[[File:The entrance to the Smolny October 1917.jpg|thumb|1917 ඔක්තෝබර් මාසයේ ස්මොල්නි ආයතනයේ පිවිසුම]]

1917 ඔක්තෝබර් 25 වන දින සවස පෙට්‍රොග්‍රාඩ්හි ස්මොල්නි ආයතනයේදී දෙවන සමස්ත රුසියානු කම්කරු සහ සෙබළුන්ගේ නියෝජිත සෝවියට් සම්මේලනය (Second All-Russian Congress of Soviets of Workers' and Soldiers' Deputies) ආරම්භ විය.

මෙම සම්මේලනයට රුසියාවේ විවිධ ප්‍රදේශවලින් සෝවියට් සභා නියෝජිතයෝ සහභාගී වූහ.

සම්මේලනය පැවැත්වෙන අවස්ථාවේදී තාවකාලික ආණ්ඩුවේ බලය බිඳවැටෙමින් පැවති අතර, බොල්ෂෙවික්වරුන්ගේ බලපෑම සම්මේලනය තුළ සැලකිය යුතු මට්ටමකට වර්ධනය වී තිබුණි.

සන්නද්ධ බලය භාවිත කරමින් ආණ්ඩුව පෙරළා දැමීම පිළිබඳව විරෝධය දැක්වූ මෙන්ෂෙවික්වරු සහ දකුණු සමාජ විප්ලවවාදීන්ගේ නියෝජිතයන්ගෙන් සමහරෙක් සම්මේලනයෙන් ඉවත්ව ගියහ.

සම්මේලනය තුළ බොල්ෂෙවික්වරුන්ට ප්‍රබල සහායක් ලැබුණු අතර, නව සෝවියට් පාලනයක් පිහිටුවීම සඳහා මූලික තීරණ ගනු ලැබීය.

=== 5.11. තාවකාලික ආණ්ඩුව පෙරළා දැමීම ===

1917 ඔක්තෝබර් 25–26 දිනවල සිදු වූ සන්නද්ධ ක්‍රියාමාර්ගවලින් පසුව තාවකාලික ආණ්ඩුවේ ප්‍රධාන අමාත්‍යවරුන් අත්අඩංගුවට ගනු ලැබීය.

ආණ්ඩුවේ ප්‍රධානියා වූ ඇලෙක්සැන්ඩර් කෙරෙන්ස්කි පෙට්‍රොග්‍රාඩ් නගරයෙන් පිටව ගොස් බොල්ෂෙවික්වරුන්ට එරෙහිව සහාය ලබා ගැනීමට උත්සාහ කළේය.

මේ අනුව පෙට්‍රොග්‍රාඩ්හි තාවකාලික ආණ්ඩුවේ පාලනය අවසන් වූ අතර, දෙවන සෝවියට් සම්මේලනය විසින් බලය සෝවියට් සභා වෙත පැවරීමේ තීරණය පිළිගන්නා ලදී.

ඔක්තෝබර් විප්ලවය රුසියාවේ දේශපාලන බලය රාජාණ්ඩුවෙන් තාවකාලික ආණ්ඩුවටත්, එතැනින් බොල්ෂෙවික් නායකත්වය යටතේ වූ සෝවියට් ආණ්ඩුවටත් මාරු කළ ප්‍රධාන සිදුවීමක් විය.

=== 5.12. සාමය පිළිබඳ නියෝගය ===

1917 ඔක්තෝබර් 26 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව නොවැම්බර් 8) දෙවන සමස්ත රුසියානු සෝවියට් සම්මේලනය විසින් ''සාමය පිළිබඳ නියෝගය'' (Decree on Peace) සම්මත කරන ලදී.

මෙම නියෝගය මඟින් පළමු ලෝක යුද්ධයට සම්බන්ධ සියලු රටවලට සාම සාකච්ඡා ආරම්භ කරන ලෙස ආරාධනා කරන ලදී.

එහි අරමුණ වූයේ යුද්ධය අවසන් කිරීම, භූමි ප්‍රදේශ අත්පත් කර ගැනීම් සහ යුද වන්දි පිළිබඳ බලහත්කාරී කොන්දේසි නොමැති සාමයක් සඳහා සාකච්ඡා කිරීමයි.

රුසියාව යුද්ධයෙන් ඉවත් වීම සඳහා මෙම නියෝගය වැදගත් පියවරක් විය. කෙසේ වෙතත්, යුද්ධයෙන් නිල වශයෙන් ඉවත් වීම පසුව බ්‍රෙස්ට්-ලිටොව්ස්ක් ගිවිසුම මඟින් සිදු විය.

=== 5.13. ඉඩම් පිළිබඳ නියෝගය ===

එදිනම සම්මේලනය විසින් ''ඉඩම් පිළිබඳ නියෝගය'' (Decree on Land) ද සම්මත කරන ලදී.

මෙම නියෝගය මඟින් ඉඩම් හිමියන්, රාජකීය පවුල සහ ආගමික ආයතන සතු විශාල ඉඩම් වතු අහෝසි කිරීමේ ප්‍රතිපත්තිය ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.

ගොවි ජනතාවට ඉඩම් භාවිත කිරීමේ අවස්ථා ලබාදීම සහ ඉඩම් පිළිබඳ පැවති පැරණි හිමිකාරීත්ව ක්‍රමය වෙනස් කිරීම එහි අරමුණ විය.

මෙම නියෝගය රුසියාවේ ගොවි ජනතාව අතර බොල්ෂෙවික් ආණ්ඩුවට සහාය වර්ධනය කර ගැනීමට වැදගත් විය.

කෙසේ වෙතත්, රුසියාවේ ඉඩම් ප්‍රශ්නය සංකීර්ණ වූ අතර, ඉඩම් බෙදාහැරීම සහ කෘෂිකාර්මික පාලනය පිළිබඳ ගැටලු ඉදිරි වසරවලදී ද පැවතුණි.

=== 5.14. මහජන කොමසාරිස්වරුන්ගේ මණ්ඩලය පිහිටුවීම ===

[[File:Vladimir Lenin, 1917.jpg|thumb|1917 දී ලෙනින්ගේ ඡායාරූපයක්]]

ඔක්තෝබර් විප්ලවයෙන් පසුව නව සෝවියට් ආණ්ඩුව පිහිටුවීම සඳහා ''මහජන කොමසාරිස්වරුන්ගේ මණ්ඩලය'' (Council of People's Commissars – Sovnarkom) පිහිටුවන ලදී.

එහි සභාපතිවරයා ලෙස ව්ලැඩිමීර් ලෙනින් පත් කරන ලදී.

නව ආණ්ඩුවේ ප්‍රධාන සාමාජිකයන් අතර,

* ව්ලැඩිමීර් ලෙනින් – මහජන කොමසාරිස්වරුන්ගේ මණ්ඩලයේ සභාපති.
* ලියොන් ට්‍රොට්ස්කි – විදේශ කටයුතු පිළිබඳ මහජන කොමසාරිස්.
* ජෝසෆ් ස්ටාලින් – ජාතිකත්ව කටයුතු පිළිබඳ මහජන කොමසාරිස්.

ඇතුළත් වූහ.

මෙම ආණ්ඩුව රුසියාවේ නව සෝවියට් රාජ්‍ය පාලන ව්‍යුහය ගොඩනැගීම ආරම්භ කළේය.

=== 5.15. ඔක්තෝබර් විප්ලවයෙන් පසු ඇති වූ දේශපාලන වෙනස්කම් ===

ඔක්තෝබර් විප්ලවයෙන් පසු රුසියාවේ දේශපාලන, ආර්ථික සහ සමාජ පාලන ක්‍රමය වෙනස් කිරීමේ ක්‍රියාවලිය ආරම්භ විය.

නව ආණ්ඩුව විසින්,

* සෝවියට් සභා මත පදනම් වූ රාජ්‍ය පාලන ව්‍යුහයක් ගොඩනැගීම.
* ඉඩම් හිමිකාරීත්වය වෙනස් කිරීම.
* කම්කරුවන්ගේ කර්මාන්තශාලා පාලන සහභාගීත්වය පුළුල් කිරීම.
* බැංකු සහ ප්‍රධාන ආර්ථික ආයතන රාජ්‍ය පාලනයට ගැනීම.
* යුද්ධයෙන් ඉවත් වීම සඳහා සාකච්ඡා ආරම්භ කිරීම.
* නව නීති සහ පරිපාලන ආයතන පිහිටුවීම.

වැනි ක්‍රියාමාර්ග ආරම්භ කළේය.

මෙම වෙනස්කම් ක්‍රියාත්මක කිරීමේදී රුසියාව තුළ දේශපාලන විරෝධතා සහ ගැටුම් ද වර්ධනය විය.

=== 5.16. ඔක්තෝබර් විප්ලවය සහ රුසියානු සිවිල් යුද්ධය ===

ඔක්තෝබර් විප්ලවයෙන් පසුව රුසියාවේ සියලු දේශපාලන කණ්ඩායම් නව බොල්ෂෙවික් ආණ්ඩුව පිළිගත්තේ නැත.

බොල්ෂෙවික්වරුන්ට විරුද්ධ වූ රාජාණ්ඩුවාදී, ලිබරල් සහ සමාජවාදී කණ්ඩායම් ඇතුළු විවිධ බලවේග නව ආණ්ඩුවට එරෙහිව ක්‍රියා කළහ.

1918 සිට 1922 දක්වා රුසියාව තුළ සිවිල් යුද්ධයක් වර්ධනය විය. මෙම යුද්ධයේදී බොල්ෂෙවික්වරුන්ගේ රතු හමුදාව සහ ඔවුන්ට විරුද්ධ වූ සුදු හමුදා ඇතුළු විවිධ කණ්ඩායම් අතර සටන් පැවතුණි.

විදේශීය බලවතුන් කිහිපයක් ද රුසියානු සිවිල් යුද්ධයේදී විවිධ පාර්ශ්වවලට සහාය දැක්වූහ.

සිවිල් යුද්ධය හේතුවෙන් රටේ ආර්ථිකය, කෘෂිකර්මාන්තය සහ ප්‍රවාහන පද්ධතිය දැඩි ලෙස හානි විය. විශාල ජනතාවක් මිය ගිය අතර, තවත් බොහෝ පිරිසකට අවතැන් වීමට සිදු විය.

මෙම සිවිල් යුද්ධය සහ එහි ප්‍රතිඵල පිළිබඳ විස්තර ඊළඟ පරිච්ඡේදවලදී සාකච්ඡා කෙරේ.

=== 5.17. ඔක්තෝබර් විප්ලවයේ ඓතිහාසික වැදගත්කම ===

1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවය රුසියාවේ පමණක් නොව ලෝක දේශපාලන ඉතිහාසයේ ද වැදගත් සන්ධිස්ථානයක් විය.

එහි ප්‍රධාන ඓතිහාසික ප්‍රතිඵල අතර,

# රුසියාවේ තාවකාලික ආණ්ඩුව පෙරළා දැමීම.
# බොල්ෂෙවික් පක්ෂය රාජ්‍ය බලය අත්පත් කර ගැනීම.
# ලෙනින්ගේ නායකත්වයෙන් නව සෝවියට් ආණ්ඩුව පිහිටුවීම.
# රාජ්‍ය පාලනය සහ ආර්ථිකය සමාජවාදී මූලධර්ම මත ප්‍රතිසංවිධානය කිරීමට උත්සාහ කිරීම.
# පළමු ලෝක යුද්ධයෙන් රුසියාව ඉවත් වීම සඳහා ක්‍රියාවලිය ආරම්භ කිරීම.
# ලෝකයේ අනෙකුත් රටවල සමාජවාදී සහ කොමියුනිස්ට් ව්‍යාපාරවලට බලපෑමක් ඇති කිරීම.
# 1922 දී සෝවියට් සමාජවාදී සමූහාණ්ඩු සංගමය පිහිටුවීමට පසුබිම සකස් වීම.

මෙම විප්ලවය පිළිබඳ ඉතිහාසඥයන් අතර විවිධ විග්‍රහ පවතී. ඇතැම් විග්‍රහවල එය කම්කරු සහ සෙබළුන්ගේ විප්ලවවාදී නැගිටීමක් ලෙස විස්තර වන අතර, තවත් විග්‍රහවල එය බොල්ෂෙවික් පක්ෂය විසින් සංවිධානය කළ බලය අත්පත් කර ගැනීමක් ලෙස විස්තර කෙරේ.

එබැවින් ඔක්තෝබර් විප්ලවය අධ්‍යයනය කිරීමේදී එහි සමාජ පසුබිම, දේශපාලන සංවිධානය, සන්නද්ධ ක්‍රියාමාර්ග සහ ඉන් පසුව ඇති වූ ප්‍රතිඵල සියල්ල සලකා බැලීම වැදගත් වේ.

=== 5.18. නිගමනය ===

1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවය රුසියාවේ දේශපාලන ඉතිහාසය නව මඟකට යොමු කළ සිදුවීමකි. පෙබරවාරි විප්ලවයෙන් අවසන් වූ සාර් පාලනයෙන් පසුව බලයට පත්වූ තාවකාලික ආණ්ඩුව ද ජනතාවගේ ප්‍රධාන ගැටලු විසඳීමට අසමත් වීම හේතුවෙන් නව බල අරගලයක් ඇති විය.

ලෙනින්ගේ නායකත්වය, ට්‍රොට්ස්කිගේ සංවිධානමය කාර්යභාරය, බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ දේශපාලන ක්‍රියාකාරකම් සහ පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාවේ සහාය මෙම විප්ලවයේ වැදගත් සාධක විය.

ඔක්තෝබර් විප්ලවයෙන් පසු ලෙනින්ගේ නායකත්වයෙන් සෝවියට් ආණ්ඩුවක් පිහිටුවන ලද අතර, එය රුසියාවේ නව දේශපාලන හා ආර්ථික පද්ධතියක් ගොඩනැගීමට උත්සාහ කළේය.

මෙම සිදුවීම් 20 වන සියවසේ ජාත්‍යන්තර දේශපාලනය, සමාජවාදී ව්‍යාපාර සහ ලෝක බල තුලනය කෙරෙහි දිගුකාලීන බලපෑමක් ඇති කළේය.

== ආශ්‍රිත ලිපි ==

* [[රුසියානු විප්ලවය]]
* [[1917 පෙබරවාරි විප්ලවය]]
* [[ව්ලැඩිමීර් ලෙනින්]]
* [[ලියොන් ට්‍රොට්ස්කි]]
* [[බොල්ෂෙවික්]]
* [[මෙන්ෂෙවික්]]
* [[සෝවියට් සභාව]]
* [[රුසියානු සිවිල් යුද්ධය]]
* [[සෝවියට් සංගමය]]

== මූලාශ්‍ර ==

* T. H. Rigby, ''Lenin's Government: Sovnarkom 1917–1922'', Cambridge University Press.
* Rex A. Wade, ''The Russian Revolution, 1917'', Cambridge University Press.
* Leon Trotsky, ''The History of the Russian Revolution''.
* V. I. Lenin, ''The Second All-Russia Congress of Soviets of Workers' and Soldiers' Deputies'', 25–26 October 1917.
* International Encyclopedia of the First World War, ''Decree on Peace''.
* V. I. Lenin Museum, ''Biography of V. I. Lenin''.

== බාහිර සබැඳි ==

* [https://lenin.shm.ru/en/main-page/biography/ V. I. Lenin Museum – Biography]
* [https://www.cambridge.org/core/books/lenins-government/origins-of-sovnarkom/8BEAFEEE408EEA71B002B5293D6A80C7 Cambridge University Press – The Origins of Sovnarkom]
* [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/wp-content/uploads/2023/01/ams/958270/pdf/1914-1918-Online-decree_on_peace-2014-12-19.pdf International Encyclopedia of the First World War – Decree on Peace]
* [https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1917/oct/10a.htm Lenin – Central Committee Meeting, 10 October 1917]

[[ප්‍රවර්ගය:1917 රුසියානු විප්ලවය]]
[[ප්‍රවර්ගය:ඔක්තෝබර් විප්ලවය]]
[[ප්‍රවර්ගය:රුසියානු ඉතිහාසය]]
[[ප්‍රවර්ගය:සමාජවාදය]]
[[ප්‍රවර්ගය:බොල්ෂෙවික්]]

6.වන පරිච්ඡේදය

'ලෙනින්' සහ සෝවියට් රාජ්‍යයේ ආරම්භය – නව රාජ්‍යයේ ගොඩනැගීම =

6.1 ==හැඳින්වීම ==

1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවයෙන් පසු රුසියාවේ බලය බොල්ෂෙවික් පක්ෂය අතට පත්විය. එහි නායකයා වූයේ ව්ලැදිමීර් ඉලිච් ලෙනින් ය. ඔහුගේ නායකත්වය යටතේ නව සමාජවාදී රාජ්‍යයක් ගොඩනැගීම ආරම්භ විය.

මෙම කාලය රුසියානු ඉතිහාසයේ පමණක් නොව ලෝක දේශපාලන ඉතිහාසයේ ද වැදගත් හැරවුම් ලක්ෂ්‍යයක් විය. නව ආණ්ඩුවට දේශපාලන, ආර්ථික හා යුදමය අභියෝග රැසකට මුහුණ දීමට සිදු විය.

6.2 == ව්ලැදිමීර් ලෙනින්ගේ ජීවිතය ==

!-- ව්ලැදිමීර් ලෙනින් --&gt;
[[ගොනුව:Lenin in 1920.jpg|දකුණට|thumb|200px|ව්ලැදිමීර් ලෙනින් (1920)]]


ව්ලැදිමීර් ඉලිච් ලෙනින් 1870 අප්‍රේල් 22 දින රුසියානු අධිරාජ්‍යයේ සිම්බිර්ස්ක් නගරයේ උපත ලැබීය. ඔහුගේ මුල් නම ව්ලැදිමීර් ඉලිච් උලියානොව් ය. පසුව ඔහු ලෙනින් යන දේශපාලන නාමයෙන් ප්‍රසිද්ධියට පත්විය.

තරුණ වියේ සිටම ඔහු රුසියානු සාර් පාලනය සහ සමාජ අසාධාරණය පිළිබඳ විවේචනාත්මක අදහස් දැරීය. කාල් මාක්ස්ගේ සමාජවාදී දර්ශනය අධ්‍යයනය කළ ඔහු, කම්කරු පන්තිය දේශපාලන බලය ලබාගත යුතු බවට අදහස් ඉදිරිපත් කළේය.

ලෙනින් නීතිය හැදෑරූ අතර පසුව විප්ලවවාදී දේශපාලන ක්‍රියාකාරකම්වල නිරත විය. ඔහුගේ දේශපාලන කටයුතු හේතුවෙන් අත්අඩංගුවට ගැනීම්, පිටුවහල් කිරීම් සහ විදේශගතව ජීවත් වීමට සිදුවීම් ද සිදුවිය.

== 6.3 බොල්ෂෙවික් පක්ෂය සහ බලය අත්පත් කර ගැනීම ==


&lt;!-- බොල්ෂෙවික් පක්ෂය --&gt;
[[ගොනුව:19190525-Lenin and bolshevik leaders on Red square.jpg|දකුණට|thumb|250px|ලෙනින් සහ බොල්ෂෙවික් නායකයෝ, 1919]]


&lt;!-- ඔක්තෝබර් විප්ලවය --&gt;
[[ගොනුව:19191107-lenin second anniversary october revolution moscow.jpg|දකුණට|thumb|250px|ඔක්තෝබර් විප්ලවයේ දෙවන සංවත්සරය, 1919]]


ලෙනින් රුසියානු සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කම්කරු පක්ෂයේ විප්ලවවාදී කණ්ඩායමක් වූ බොල්ෂෙවික්වරුන්ගේ ප්‍රධාන නායකයා විය.

1917 පෙබරවාරි විප්ලවයෙන් සාර් පාලනය අවසන් වූ පසු රුසියාවේ තාවකාලික ආණ්ඩුවක් පිහිටුවන ලදී. එහෙත් යුද්ධය දිගටම පවත්වාගෙන යාම, ආහාර හිඟය සහ ඉඩම් ප්‍රශ්නය වැනි ගැටලු හේතුවෙන් ජනතාව අතර ආණ්ඩුව පිළිබඳ විරෝධය වර්ධනය විය.

ලෙනින් විසින් ඉදිරිපත් කරන ලද ''සාමය, ඉඩම් සහ පාන්'' යන සටන් පාඨය ජනතාව අතර ජනප්‍රිය විය. 1917 ඔක්තෝබර් මාසයේදී බොල්ෂෙවික්වරුන් පෙට්‍රොග්‍රෑඩ් නගරයේ ප්‍රධාන රාජ්‍ය මධ්‍යස්ථාන අත්පත් කරගෙන තාවකාලික ආණ්ඩුව පෙරළා දැමූහ.

== 6.4 නව සෝවියට් ආණ්ඩුව පිහිටුවීම ==

ඔක්තෝබර් විප්ලවයෙන් පසුව ලෙනින්ගේ නායකත්වයෙන් නව ආණ්ඩුවක් පිහිටුවන ලදී. එය මහජන කොමසාරිස්වරුන්ගේ මණ්ඩලය ලෙස හැඳින්වූ අතර ලෙනින් එහි සභාපතිවරයා විය.

නව ආණ්ඩුව ඉඩම් ප්‍රතිසංස්කරණ, කම්කරු අයිතිවාසිකම් සහ යුද්ධයෙන් ඉවත් වීම වැනි ප්‍රතිපත්ති ක්‍රියාත්මක කිරීමට උත්සාහ කළේය.

1917 නොවැම්බර් මාසයේ පැවති ව්‍යවස්ථාදායක සභා මැතිවරණයෙන් බොල්ෂෙවික්වරුන් බහුතරය ලබා නොගත් අතර, 1918 ජනවාරි මාසයේදී එම සභාව විසුරුවා හරින ලදී. මෙය නව පාලනයේ දේශපාලන ස්වභාවය පිළිබඳ විවාදයට හේතු විය.

== 6.5 බ්‍රෙස්ට්-ලිටොව්ස්ක් ගිවිසුම (1918) ==

පළමු ලෝක යුද්ධයෙන් රුසියාව ඉවත් කර ගැනීම ලෙනින්ගේ ආණ්ඩුවේ ප්‍රධාන අරමුණක් විය. ඒ සඳහා මධ්‍යම බලවතුන් සමඟ සාකච්ඡා පවත්වන ලදී.

1918 මාර්තු 3 දින රුසියාව සහ මධ්‍යම බලවතුන් අතර බ්‍රෙස්ට්-ලිටොව්ස්ක් ගිවිසුම අත්සන් කරන ලදී. මෙම ගිවිසුම මගින් රුසියාව පළමු ලෝක යුද්ධයෙන් ඉවත් විය.

එහෙත් රුසියාවට විශාල භූමි ප්‍රදේශ සහ ආර්ථික සම්පත් අහිමි විය. එම නිසා ගිවිසුම රුසියාව තුළ දැඩි විවාදයට ලක් විය.

== 6.6 රුසියානු සිවිල් යුද්ධය (1918–1922) ==

&lt;!-- රුසියානු සිවිල් යුද්ධය --&gt;
[[ගොනුව:Russian civil war posters.png|දකුණට|thumb|250px|රුසියානු සිවිල් යුද්ධය පිළිබඳ පෝස්ටර්]]

1918 දී බොල්ෂෙවික් පාලනයට එරෙහිව විවිධ දේශපාලන හා හමුදා කණ්ඩායම් සටන් ආරම්භ කළහ. මෙම ගැටුම රුසියානු සිවිල් යුද්ධය ලෙස හැඳින්වේ.

බොල්ෂෙවික්වරුන්ගේ හමුදාව ''රතු හමුදාව'' ලෙස හැඳින්වූ අතර ඔවුන්ට එරෙහි වූ විවිධ කණ්ඩායම් ''ධවල හමුදා'' ලෙස හැඳින්වුණි. විදේශීය බලවතුන් කිහිපයක් ද බොල්ෂෙවික් විරෝධී පාර්ශ්වයන්ට සහාය ලබා දුන්හ.

ලියොන් ට්‍රොට්ස්කි රතු හමුදාව සංවිධානය කිරීමේදී ප්‍රධාන භූමිකාවක් ඉටු කළේය. වසර කිහිපයක් පැවති දරුණු සටන්, ආහාර හිඟය සහ රෝග ව්‍යාප්තිය හේතුවෙන් විශාල ජනතාවක් පීඩාවට පත්වූහ.

අවසානයේදී රතු හමුදාව ප්‍රධාන සටන්වල ජයග්‍රහණය කළ අතර බොල්ෂෙවික් පාලනය රුසියාවේ බොහෝ ප්‍රදේශවල තහවුරු විය.

== 6.7 යුද කොමියුනිස්ට්වාදය (1918–1921) ==

සිවිල් යුද්ධය පැවති කාලයේදී ලෙනින්ගේ ආණ්ඩුව ''යුද කොමියුනිස්ට්වාදය'' නමින් හැඳින්වූ ආර්ථික ප්‍රතිපත්තියක් ක්‍රියාත්මක කළේය.

මෙම ප්‍රතිපත්තිය යටතේ ප්‍රධාන කර්මාන්ත රජයේ පාලනයට ගෙන ආ අතර ගොවීන්ගෙන් ධාන්‍ය ලබා ගැනීම සහ පෞද්ගලික වෙළෙඳාම සීමා කිරීම සිදු විය.

මෙම ක්‍රියාමාර්ග යුද කාලීන අවශ්‍යතා සපුරාලීමට උපකාරී වූ නමුත් ආර්ථික දුෂ්කරතා සහ ජනතා විරෝධය ද වර්ධනය කළේය.

== 6.8 චෙකා රහස් ආරක්ෂක ආයතනය ==

[[File:Felix Edmundovich Dzerzhinsky 1919.jpg|thumb|right|250px|ෆීලික්ස් ඩ්සර්ෂින්ස්කි – 1919]]

1917 දෙසැම්බර් මාසයේදී බොල්ෂෙවික් ආණ්ඩුව විසින් විප්ලවයට එරෙහි කඩාකප්පල්කාරී ක්‍රියා සහ විරෝධී ක්‍රියා මර්දනය කිරීම සඳහා චෙකා නමින් ආරක්ෂක ආයතනයක් පිහිටුවන ලදී.

එහි ප්‍රධානියා වූයේ ෆීලික්ස් ඩ්සර්ෂින්ස්කි ය. චෙකා ආයතනය නව බොල්ෂෙවික් පාලනය ආරක්ෂා කිරීමේදී ප්‍රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය.

එහෙත් දේශපාලන විරුද්ධවාදීන් අත්අඩංගුවට ගැනීම, මර්දනය සහ විනිශ්චයකින් තොරව දඬුවම් ලබාදීම වැනි ක්‍රියාමාර්ග හේතුවෙන් එම ආයතනය දැඩි විවේචනයට ද ලක් විය.

== 6.9 නව ආර්ථික ප්‍රතිපත්තිය (NEP) – 1921 ==

සිවිල් යුද්ධය සහ යුද කොමියුනිස්ට්වාදය හේතුවෙන් රුසියාවේ ආර්ථිකය දැඩි අර්බුදයකට මුහුණ දුන්නේය. ගොවි ජනතාව සහ කම්කරුවන් අතර විරෝධතා ද වර්ධනය විය.

1921 දී ලෙනින් නව ආර්ථික ප්‍රතිපත්තිය (New Economic Policy – NEP) හඳුන්වා දුන්නේය.

මෙම ප්‍රතිපත්තිය යටතේ කුඩා පෞද්ගලික ව්‍යාපාර සහ වෙළෙඳාමට සීමිත අවසරයක් ලබා දෙන ලදී. ගොවීන්ට තම නිෂ්පාදනවල කොටසක් වෙළෙඳපොළේ අලෙවි කිරීමට ද අවස්ථාව ලැබුණි.

නව ආර්ථික ප්‍රතිපත්තිය මගින් රුසියානු ආර්ථිකය යම් ප්‍රමාණයකට යථා තත්ත්වයට පත් කිරීමට හැකි විය.

== 6.10 සෝවියට් සංගමය පිහිටුවීම (1922) ==

&lt;!-- සෝවියට් සංගමය --&gt;
[[ගොනුව:Flag of the Soviet Union.svg|දකුණට|thumb|300px|සෝවියට් සංගමයේ ධජය]]


1922 දෙසැම්බර් 30 දින සෝවියට් සමාජවාදී සමූහාණ්ඩු සංගමය (Union of Soviet Socialist Republics – USSR) නිල වශයෙන් පිහිටුවන ලදී.

ආරම්භයේදී රුසියානු, යුක්රේන, බෙලරුසියානු සහ ට්‍රාන්ස්කොකේසියානු සෝවියට් සමූහාණ්ඩු මෙම සංගමයට ඇතුළත් විය.

සෝවියට් සංගමය ෆෙඩරල් රාජ්‍යයක් ලෙස සංවිධානය කළද, කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ මධ්‍යගත දේශපාලන බලය එහි පාලනයේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයක් විය.

මෙම රාජ්‍යය පසුව ලෝකයේ ප්‍රධාන දේශපාලන හා යුද බලවතුන්ගෙන් එකක් බවට පත්විය.

== 6.11 ලෙනින්ගේ අවසාන කාලය සහ මරණය ==

සෝවියට් රාජ්‍යය පිහිටුවීමෙන් පසු ලෙනින්ගේ සෞඛ්‍ය තත්ත්වය පිරිහෙන්නට විය. 1922 දී ඔහුට ආඝාත තත්ත්වයන් ඇති වූ අතර පසුව දේශපාලන කටයුතුවල නිරත වීමේ හැකියාව සීමා විය.

1924 ජනවාරි 21 දින ලෙනින් මිය ගියේය. ඔහුගේ මරණයෙන් පසු සෝවියට් කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ නායකත්වය සඳහා බල අරගලයක් ඇති විය.

== 6.12 ලෙනින්ගේ දේශපාලන උරුමය ==

ලෙනින්ගේ නායකත්වය යටතේ රුසියාවේ සාර් පාලනයෙන් පසු සමාජවාදී රාජ්‍යයක් ගොඩනැගීම ආරම්භ විය. ඔහුගේ දේශපාලන අදහස් සහ ක්‍රියාමාර්ග ලෝකයේ කොමියුනිස්ට් හා සමාජවාදී ව්‍යාපාරවලට විශාල බලපෑමක් ඇති කළේය.

එසේම ඔහුගේ පාලන සමයේ දේශපාලන මර්දනය, විරුද්ධ මත සීමා කිරීම සහ චෙකා ආයතනයේ ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳව ද ඉතිහාසඥයන් අතර විවේචනාත්මක සාකච්ඡා පවතී.

ලෙනින්ගේ දේශපාලන උරුමය අද දක්වාම ලෝක ඉතිහාසය සහ දේශපාලන චින්තනය තුළ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකර ගනී.

== 6.13 වැදගත් සිදුවීම් කාලරේඛාව ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! වර්ෂය !! සිදුවීම
|-
| 1870 || ව්ලැදිමීර් ලෙනින්ගේ උපත
|-
| 1917 || ඔක්තෝබර් විප්ලවය සහ බොල්ෂෙවික් ආණ්ඩුව පිහිටුවීම
|-
| 1918 || බ්‍රෙස්ට්-ලිටොව්ස්ක් ගිවිසුම සහ සිවිල් යුද්ධයේ ආරම්භය
|-
| 1921 || නව ආර්ථික ප්‍රතිපත්තිය හඳුන්වාදීම
|-
| 1922 || සෝවියට් සංගමය පිහිටුවීම
|-
| 1924 || ලෙනින්ගේ මරණය
|}

== ආශ්‍රිත ලිපි ==

* [[ව්ලැදිමීර් ලෙනින්]]
* [[ඔක්තෝබර් විප්ලවය]]
* [[රුසියානු සිවිල් යුද්ධය]]
* [[සෝවියට් සංගමය]]
* [[බොල්ෂෙවික් පක්ෂය]]
* [[කාල් මාක්ස්]]

== මූලාශ්‍ර ==

* [https://www.britannica.com/biography/Vladimir-Lenin Encyclopaedia Britannica – Vladimir Lenin]
* [https://www.britannica.com/event/Russian-Revolution Encyclopaedia Britannica – Russian Revolution]
* [https://www.britannica.com/place/Soviet-Union Encyclopaedia Britannica – Soviet Union]
* [https://www.marxists.org/archive/lenin/ Lenin Internet Archive]

[[ප්‍රවර්ගය:ව්ලැදිමීර් ලෙනින්]]
[[ප්‍රවර්ගය:රුසියානු විප්ලවය]]
[[ප්‍රවර්ගය:සෝවියට් සංගමය]]
[[ප්‍රවර්ගය:රුසියාවේ ඉතිහාසය]]

7 වන පරිච්ඡේදය 

ලෙනින්ගෙන් පසු, ' ස්ටාර්ලින්' සිට මිහායිල් ගොර්බ්චොව්' දක්වා වූ සෝවියට් දේශයේ නායකත්වය&quot; 


== 7. 'ජෝසෆ් ස්ටාලින්' සිට ගොර්බචොව් දක්වා සෝවියට් නායකයන් ==

සෝවියට් සංගමයේ ඉතිහාසය තුළ ජෝසෆ් ස්ටාලින්ගේ සිට මිහායිල් ගොර්බචොව් දක්වා නායකයන් රටේ දේශපාලන, ආර්ථික, සමාජීය හා ජාත්‍යන්තර ප්‍රතිපත්ති කෙරෙහි විශාල බලපෑමක් ඇති කළහ.

=== 7.1 ජෝසෆ් ස්ටාලින් (1924–1953) ===

[[File:Joseph Stalin official portrait.jpg|thumb|right|200px|ජෝසෆ් ස්ටාලින්]]

ලෙනින්ගේ මරණයෙන් පසු සෝවියට් සංගමයේ බලය තහවුරු කරගත් ජෝසෆ් ස්ටාලින් රටේ ප්‍රධාන නායකයා බවට පත්විය. ඔහුගේ පාලන සමයේදී වේගවත් කාර්මිකකරණය, කෘෂිකර්මාන්තය සාමූහිකකරණය සහ පස් අවුරුදු ආර්ථික සැලසුම් ක්‍රියාත්මක විය. එමෙන්ම දේශපාලන විරුද්ධවාදීන්ට එරෙහිව දැඩි මර්දනයක් ද සිදු විය.

දෙවන ලෝක යුද්ධයේදී නාසි ජර්මනියට එරෙහි සෝවියට් සංගමයේ සටනේදී ඔහු ප්‍රධාන නායකත්වයක් දැරීය. 1953 මාර්තු 5 දින ඔහු මිය ගියේය.

=== 7.2 ජෝර්ජි මැලෙන්කොව් (1953) ===

[[File:Georgy Malenkov 1953.jpg|thumb|right|200px|ජෝර්ජි මැලෙන්කොව්]]

ස්ටාලින්ගේ මරණයෙන් පසු ජෝර්ජි මැලෙන්කොව් සෝවියට් ආණ්ඩුවේ ප්‍රධානියා බවට පත්විය. ඔහු කෙටි කාලයක් තුළ කෘෂිකාර්මික හා ආර්ථික ප්‍රතිපත්ති වෙනස් කිරීමට උත්සාහ කළේය. පසුව නිකිතා කෘෂෙව්ගේ දේශපාලන බලය වර්ධනය වීමත් සමඟ ඔහුගේ බලපෑම අඩු විය.

=== 7.3 නිකිතා කෘෂෙව් (1953–1964) ===

[[File:Nikita Khrushchev official portrait.jpg|thumb|right|200px|නිකිතා කෘෂෙව්]]

කෘෂෙව් ස්ටාලින්ගේ පාලන සමයේ සිදු වූ මර්දනකාරී ක්‍රියා විවේචනය කරමින් ස්ටාලින්වාදයෙන් ඉවත් වීමේ ප්‍රතිපත්තියක් ක්‍රියාත්මක කළේය. ඔහුගේ පාලන සමයේදී අභ්‍යවකාශ වැඩසටහන් වර්ධනය වූ අතර 1961 දී යූරි ගගාරින් අභ්‍යවකාශයට ගියේය.

1962 කියුබානු මිසයිල අර්බුදය ඔහුගේ පාලන සමයේ සිදු වූ ප්‍රධාන ජාත්‍යන්තර සිදුවීමකි. 1964 දී ඔහු බලයෙන් ඉවත් කරන ලදී.

=== 7.4 ලියොනිඩ් බ්‍රෙෂ්නෙව් (1964–1982) ===

[[File:Leonid Brezhnev official portrait (color version).png|thumb|right|200px|ලියොනිඩ් බ්‍රෙෂ්නෙව්]]

බ්‍රෙෂ්නෙව්ගේ පාලන සමයේදී සෝවියට් සංගමයේ හමුදා හා ජාත්‍යන්තර බලපෑම වර්ධනය විය. ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය සමඟ අවි පාලන සාකච්ඡා ද පැවැත්විණි.

එහෙත් කාලයත් සමඟ ආර්ථික වර්ධනය මන්දගාමී වූ අතර දේශපාලන හා ආර්ථික පද්ධතියේ එකතැන පල්වීමක් ඇති විය.

=== 7.5 යූරි අන්ද්‍රොපොව් (1982–1984) ===

[[File:Yuri Andropov.jpg|thumb|right|200px|යූරි අන්ද්‍රොපොව්]]

බ්‍රෙෂ්නෙව්ගේ මරණයෙන් පසු බලයට පත් වූ යූරි අන්ද්‍රොපොව් මීට පෙර KGB සංවිධානයේ ප්‍රධානියා ලෙස කටයුතු කර තිබුණි. ඔහු රාජ්‍ය පරිපාලනයේ විනය වැඩි කිරීමට සහ දූෂණය පාලනය කිරීමට උත්සාහ කළේය. අසනීප තත්ත්වය හේතුවෙන් ඔහුගේ පාලන කාලය කෙටි විය.

=== 7.6 කොන්ස්ටන්ටින් චර්නෙන්කෝ (1984–1985) ===

[[File:Konstantin Chernenko official portrait.jpg|thumb|right|200px|කොන්ස්ටන්ටින් චර්නෙන්කෝ]]

යූරි අන්ද්‍රොපොව්ගේ මරණයෙන් පසු කොන්ස්ටන්ටින් චර්නෙන්කෝ සෝවියට් කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ ප්‍රධාන ලේකම් ධුරයට පත්විය. ඔහුගේ පාලන කාලය ඉතා කෙටි වූ අතර 1985 මාර්තු 10 දින ඔහු මිය ගියේය.

=== 7.7 මිහායිල් ගොර්බචොව් (1985–1991) ===

[[File:Mikhail Gorbachev 1987.jpg|thumb|right|200px|මිහායිල් ගොර්බචොව්]]

1985 දී සෝවියට් සංගමයේ නායකත්වයට පත් වූ මිහායිල් ගොර්බචොව් දේශපාලන හා ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණ හඳුන්වා දුන්නේය.

ඔහුගේ ප්‍රධාන ප්‍රතිපත්ති දෙක වූයේ පෙරෙස්ත්‍රොයිකා (Perestroika) සහ ග්ලාස්නොස්ට් (Glasnost) ය.

* පෙරෙස්ත්‍රොයිකා - ආර්ථික හා දේශපාලන ප්‍රතිව්‍යුහගත කිරීම.
* ග්ලාස්නොස්ට් - විවෘතභාවය සහ අදහස් ප්‍රකාශ කිරීමේ නිදහස පුළුල් කිරීම.

ඔහු ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය සමඟ සබඳතා වැඩිදියුණු කිරීමටත් සීතල යුද්ධය අවසන් කිරීම සඳහාත් කටයුතු කළේය.

1991 දෙසැම්බර් මාසයේදී සෝවියට් සංගමය විසුරුවා හැරුණු අතර 1991 දෙසැම්බර් 25 දින ගොර්බචොව් ජනාධිපති ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්විය.

=== 7.8 සෝවියට් සංගමයේ අවසානය ===

1922 දී පිහිටුවන ලද සෝවියට් සංගමය 1991 දී විසුරුවා හැරීමත් සමඟ එහි වසර 69 ක ඉතිහාසය අවසන් විය. මෙම සිදුවීම ලෝක දේශපාලන බල තුලනයේ විශාල වෙනසක් ඇති කළ අතර සීතල යුද්ධයේ අවසානය සනිටුහන් කළේය.


8. වන පරිච්ඡේදය 

== සෝවියට් සංගමයේ බිඳවැටීම සහ නව රුසියාව ==

සෝවියට් සංගමයේ බිඳවැටීම 20 වන සියවසේ ලෝක ඉතිහාසයේ සිදු වූ ඉතා වැදගත් දේශපාලන සිදුවීමකි. 1991 දෙසැම්බර් මාසයේදී සෝවියට් සංගමය විසුරුවා හැරීමත් සමඟ වසර 69ක් පැවති සෝවියට් රාජ්‍යයේ ඉතිහාසය අවසන් විය. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ස්වාධීන රාජ්‍ය 15ක් බිහි වූ අතර රුසියානු සමූහාණ්ඩුව නව රාජ්‍යයක් ලෙස ඉදිරියට පැමිණියේය.

=== 8.1 සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීමට බලපෑ හේතු ===

1980 දශකයේ අවසාන භාගය වන විට සෝවියට් සංගමය බරපතළ ආර්ථික හා දේශපාලන අර්බුදයකට මුහුණ දී සිටියේය.

එයට බලපෑ ප්‍රධාන හේතු කිහිපයක් වූයේ:

* මධ්‍යගත ආර්ථික ක්‍රමයේ දුර්වලතා සහ ආර්ථික වර්ධනය මන්දගාමී වීම.
* කාර්මික හා කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදන ගැටලු.
* ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය සමඟ පැවති සීතල යුද්ධය සහ අවි තරගය.
* සෝවියට් සමූහාණ්ඩුවේ විවිධ ජාතික ජනතාව අතර ස්වාධීනත්වය පිළිබඳ ඉල්ලීම් වර්ධනය වීම.
* දේශපාලන ප්‍රතිසංස්කරණ හේතුවෙන් කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ පාලන බලය දුර්වල වීම.

[[File:RSFSR deklaraciya suverenitet.jpg|thumb|right|200px|රුසියානු සෝවියට් සමූහාණ්ඩුවේ ස්වෛරීභාවය පිළිබඳ ප්‍රකාශනය]]

=== 8.2 ගොර්බචොව්ගේ ප්‍රතිසංස්කරණ සහ දේශපාලන අර්බුදය ===

1985 දී මිහායිල් ගොර්බචොව් සෝවියට් සංගමයේ නායකත්වයට පත්වීමෙන් පසු පෙරෙස්ත්‍රොයිකා සහ ග්ලාස්නොස්ට් යන ප්‍රතිපත්ති හඳුන්වා දුන්නේය.

පෙරෙස්ත්‍රොයිකා මඟින් ආර්ථික හා දේශපාලන ක්‍රමය ප්‍රතිව්‍යුහගත කිරීමට උත්සාහ කළ අතර ග්ලාස්නොස්ට් මඟින් දේශපාලන විවෘතභාවය සහ අදහස් ප්‍රකාශ කිරීමේ නිදහස පුළුල් කිරීමට උත්සාහ කරන ලදී.

කෙසේ වෙතත්, මෙම ප්‍රතිසංස්කරණ මඟින් සෝවියට් සංගමය තුළ පැවති දේශපාලන හා ජාතික අර්බුද තවදුරටත් ඉස්මතු විය. විවිධ සමූහාණ්ඩු ස්වාධීනත්වය ඉල්ලා සිටීමට පටන් ගත්හ.

=== 8.3 1991 අගෝස්තු කුමන්ත්‍රණ උත්සාහය ===

1991 අගෝස්තු මාසයේදී සෝවියට් සංගමයේ දැඩි මතධාරී කොමියුනිස්ට් නායකයන් පිරිසක් ගොර්බචොව්ගේ ප්‍රතිසංස්කරණ නතර කර පැරණි පාලන ක්‍රමය ආරක්ෂා කිරීම සඳහා බලය අත්පත් කර ගැනීමට උත්සාහ කළහ.

මෙම කුමන්ත්‍රණ උත්සාහය දින කිහිපයක් ඇතුළත අසාර්ථක විය. රුසියානු නායක බොරිස් යෙල්ට්සින් කුමන්ත්‍රණයට විරුද්ධව ප්‍රසිද්ධියේ පෙනී සිටි අතර ඔහුගේ දේශපාලන බලපෑම වැඩි විය.

[[File:August Coup montage.png|thumb|center|300px|1991 අගෝස්තු කුමන්ත්‍රණ උත්සාහය]]

=== 8.4 බොරිස් යෙල්ට්සින්ගේ නැගීම ===

[[File:Boris Yeltsin 22 August 1991-1.jpg|thumb|right|250px|1991 අගෝස්තු මාසයේදී බොරිස් යෙල්ට්සින්]]

බොරිස් යෙල්ට්සින් රුසියානු සමූහාණ්ඩුවේ ප්‍රධාන දේශපාලන නායකයෙකු බවට පත්විය. ඔහු සෝවියට් මධ්‍යම පාලනයෙන් රුසියාව වෙන්වී ස්වාධීන රාජ්‍යයක් බවට පත්වීම සඳහා සහාය දැක්වීය.

1991 ජූනි මාසයේදී යෙල්ට්සින් රුසියානු සමූහාණ්ඩුවේ ජනාධිපතිවරයා ලෙස තේරී පත්විය. අගෝස්තු කුමන්ත්‍රණ උත්සාහය අසාර්ථක වීමෙන් පසු ඔහුගේ බලය තවදුරටත් ශක්තිමත් විය.

=== 8.5 බෙලවෙෂා ගිවිසුම (Belavezha Accords) ===

[[File:Soglashenie o sozdanii Sodruzhestva Nezavisimyh Gosudarstv.pdf|thumb|right|200px|ස්වාධීන රාජ්‍ය පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලය පිහිටුවීමේ ගිවිසුම]]

== බෙලවේෂා ගිවිසුම (1991) ==

[[File:Belavezha Accords.jpg|thumb|right|250px|1991 දෙසැම්බර් 8 දින අත්සන් කරන ලද බෙලවේෂා ගිවිසුම]]

1991 දෙසැම්බර් 8 දින බෙලරුස්හිදී රුසියාව, යුක්රේනය සහ බෙලරුස් නායකයන් විසින් සෝවියට් සංගමයේ පැවැත්ම අවසන් වී ස්වාධීන රාජ්‍යයන්ගේ පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලය (CIS) පිහිටුවීමට එකඟ වූ ගිවිසුම අත්සන් කරන ලදී.


මෙම ගිවිසුම මඟින් සෝවියට් සංගමය තවදුරටත් පැවතීමට නොහැකි බව ප්‍රකාශ කරමින් ස්වාධීන රාජ්‍ය පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලය (Commonwealth of Independent States – CIS) පිහිටුවීමට එකඟ විය.

1991 දෙසැම්බර් 21 දින අල්මා-අටාහිදී පැවති සාකච්ඡාවලදී තවත් හිටපු සෝවියට් සමූහාණ්ඩු කිහිපයක් මෙම නව සහයෝගීතා ක්‍රියාවලියට එක් විය.

=== 8.6 1991 දෙසැම්බර් 25 – සෝවියට් ධජය පහත හෙළීම ===

[[File:Акт спуска флага СССР над Кремлем и поднятии флага России 25 декабря 2021 года.jpg|thumb|center|300px|ක්‍රෙම්ලිනයේ සෝවියට් ධජය පහත හෙළීම සහ රුසියානු ධජය එසවීම සිහිපත් කරන ඡායාරූපය]]

1991 දෙසැම්බර් 25 දින මිහායිල් ගොර්බචොව් සෝවියට් සංගමයේ ජනාධිපති ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්විය.

එදින මොස්කව්හි ක්‍රෙම්ලිනයට ඉහළින් පැවති සෝවියට් සංගමයේ රතු ධජය අවසන් වරට පහත හෙළන ලදී. ඒ වෙනුවට රුසියානු ත්‍රිවර්ණ ධජය එසවීම සෝවියට් සංගමයේ අවසානය සංකේතවත් කළේය.

1991 දෙසැම්බර් 26 දින සෝවියට් සංගමයේ උත්තරීතර සෝවියට් මණ්ඩලය සංගමය විසුරුවා හැරීම නිල වශයෙන් තහවුරු කළේය.

=== 8.7 නව රුසියානු සමූහාණ්ඩුව (Russian Federation) ===

[[File:Flag of Russia.svg|thumb|right|200px|රුසියානු සමූහාණ්ඩුවේ ජාතික ධජය]]

සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීමෙන් පසු රුසියානු සමූහාණ්ඩුව නව ස්වාධීන රාජ්‍යයක් ලෙස ඉදිරියට පැමිණියේය.

බොරිස් යෙල්ට්සින් නව රුසියානු රාජ්‍යයේ පළමු ජනාධිපතිවරයා බවට පත්විය. සෝවියට් සංගමයේ පැරණි මධ්‍යගත ආර්ථික ක්‍රමය වෙනුවට වෙළෙඳපොළ ආර්ථික ක්‍රමයක් හඳුන්වා දීමට ඔහුගේ රජය උත්සාහ කළේය.

මෙම වෙනස්කම් අතරතුර රාජ්‍ය ආයතන පෞද්ගලීකරණය කිරීම, මිල පාලන ඉවත් කිරීම සහ ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණ ක්‍රියාත්මක කිරීම සිදු විය.

=== 8.8 යෙල්ට්සින්ගේ පාලන සමයේ ආර්ථික හා දේශපාලන වෙනස්කම් ===

1990 දශකයේ මුල් භාගයේදී රුසියාව බරපතළ ආර්ථික අර්බුදයකට මුහුණ දුන්නේය. උද්ධමනය, විරැකියාව, නිෂ්පාදන අඩුවීම සහ ජනතාවගේ ජීවන වියදම ඉහළ යාම ප්‍රධාන ගැටලු බවට පත්විය.

===8.9 අල්මා-අටා ප්‍රකාශනය සහ ප්‍රොටෝකෝලය (1991) ==

[[File:RIAN archive 140800 Signing of Protocol on Establishing Commonwealth of Independent States.jpg|thumb|right|300px|1991 දෙසැම්බර් මාසයේ අල්මා-අටාහිදී CIS පිහිටුවීමේ ප්‍රොටෝකෝලය අත්සන් කිරීම]]

[[File:RIAN archive 41059 CIS heads of state.jpg|thumb|right|300px|අල්මා-අටා ගිවිසුමෙන් පසු රාජ්‍ය නායකයන්]]

1991 දෙසැම්බර් 21 දින කසකස්තානයේ අල්මා-අටා නගරයේදී ස්වාධීන රාජ්‍යයන්ගේ පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලය (CIS) පිහිටුවීමේ ක්‍රියාවලිය තවදුරටත් පුළුල් කරන ලදී.

1991 දෙසැම්බර් 8 දින බෙලරුස්, රුසියාව සහ යුක්රේනය විසින් අත්සන් කරන ලද ගිවිසුමට අදාළ ප්‍රොටෝකෝලය දෙසැම්බර් 21 දින අත්සන් කරන ලදී. එමගින් ආර්මේනියාව, අසර්බයිජානය, කසකස්තානය, කිර්ගිස්තානය, මෝල්ඩෝවා, තජිකිස්තානය, තුර්ක්මෙනිස්තානය සහ උස්බෙකිස්තානය ඇතුළු රාජ්‍යයන් ද CIS රාමුවට එක් විය.

[[File:Alma-Ata Declaration 1991.jpg|thumb|right|250px|1991 දෙසැම්බර් 21 දින අල්මා-අටා ප්‍රකාශනය]]

[[File:Protocol to the Agreement establishing the Commonwealth of Independent States.jpg|thumb|right|250px|CIS පිහිටුවීමේ ගිවිසුමට අදාළ ප්‍රොටෝකෝලය]]

මෙම ප්‍රොටෝකෝලය CIS පිහිටුවීමේ ගිවිසුමේ අනිවාර්ය කොටසක් බව එහි සඳහන් විය. අල්මා-අටා ප්‍රකාශනය මගින් සාමාජික රාජ්‍යයන් අතර ස්වෛරී සමානාත්මතාව, භෞමික අඛණ්ඩතාව සහ අභ්‍යන්තර කටයුතුවලට මැදිහත් නොවීම වැනි මූලධර්ම තහවුරු කරන ලදී.

== මූලාශ්‍ර ==

* [https://documents.un.org/api/symbol/access?l=en&amp;s=A%2F47%2F60&amp;t=pdf එක්සත් ජාතීන්ගේ ලේඛනය – A/47/60]
* [https://e-cis.info/page/3373/79406/ අල්මා-අටා ප්‍රකාශනය – CIS]
* [https://cis-legislation.com/document.fwx?rgn=3933 ප්‍රොටෝකෝලයේ සම්පූර්ණ පාඨය]

1993 දී රුසියානු ජනාධිපතිවරයා සහ පාර්ලිමේන්තුව අතර බරපතළ දේශපාලන ගැටුමක් ඇති විය. එම අර්බුදයෙන් පසුව 1993 දෙසැම්බර් මාසයේදී නව රුසියානු ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් ජනමත විචාරණයකින් අනුමත කරන ලදී.

=== 8.10 සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීමේ ලෝක බලපෑම ===

සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීම ලෝක දේශපාලනයේ විශාල වෙනසක් ඇති කළේය.

* සීතල යුද්ධයේ අවසානය සනිටුහන් විය.
* හිටපු සෝවියට් සමූහාණ්ඩු 15 ස්වාධීන රාජ්‍ය බවට පත්විය.
* ලෝකයේ බලවත්ම රාජ්‍ය දෙකක් අතර පැවති ද්විධ්‍රැව බල තුලනය අවසන් විය.
* රුසියාව ජාත්‍යන්තර දේශපාලනයේ ප්‍රධාන රාජ්‍යයක් ලෙස ඉදිරියට පැමිණියේය.
* නැගෙනහිර යුරෝපයේ සහ මධ්‍යම ආසියාවේ දේශපාලන හා ආර්ථික පරිවර්තන වේගවත් විය.

=== 8.11 නිගමනය ===

සෝවියට් දේශයේ දජය යටතේ පැවැති රටවල්

== සෝවියට් සංගමයේ සාමාජික ජනරජ ==

සෝවියට් සංගමය ජනරජ 15කින් සමන්විත වූ රාජ්‍යයකි. 1991දී සෝවියට් සංගමය විසුරුවා හැරීමෙන් පසු එම ජනරජ ස්වාධීන රාජ්‍ය බවට පත් විය.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! අංකය
! ජනරජය
! වර්තමාන ජාතික ධජය
! අගනුවර
|-
| 1
| රුසියානු සෝවියට් ෆෙඩරේටිව් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Russia.svg|50px]]
| මොස්කව්
|-
| 2
| යුක්රේන සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Ukraine.svg|50px]]
| කියෙව්
|-
| 3
| බෙලරුසියානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Belarus.svg|50px]]
| මින්ස්ක්
|-
| 4
| උස්බෙක් සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Uzbekistan.svg|50px]]
| තෂ්කෙන්ට්
|-
| 5
| කසක් සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Kazakhstan.svg|50px]]
| අල්මා-අටා
|-
| 6
| ජෝර්ජියානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Georgia.svg|50px]]
| ටිබිලිසි
|-
| 7
| අසර්බයිජානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Azerbaijan.svg|50px]]
| බාකු
|-
| 8
| ලිතුවේනියානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Lithuania.svg|50px]]
| විල්නියස්
|-
| 9
| මෝල්දාවියානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Moldova.svg|50px]]
| කිෂිනෙව්
|-
| 10
| ලැට්වියානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Latvia.svg|50px]]
| රීගා
|-
| 11
| කිර්ගිස් සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Kyrgyzstan.svg|50px]]
| ෆ්රුන්සේ
|-
| 12
| තජික් සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Tajikistan.svg|50px]]
| දුෂාන්බේ
|-
| 13
| ආර්මේනියානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Armenia.svg|50px]]
| යෙරෙවන්
|-
| 14
| තුර්ක්මෙනිස් සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Turkmenistan.svg|50px]]
| අෂ්ගාබාත්
|-
| 15
| එස්තෝනියානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Estonia.svg|50px]]
| ටැලින්
|}

සෝවියට් සංගමයේ බිඳවැටීම ලෝක ඉතිහාසයේ නව යුගයක ආරම්භය සනිටුහන් කළේය. කොමියුනිස්ට් පාලනය යටතේ පැවති විශාල රාජ්‍යයක් විසුරුවා හැරීමත් සමඟ නව ස්වාධීන රාජ්‍ය ගණනාවක් බිහි විය. එමඟින් රුසියාව ඇතුළු හිටපු සෝවියට් සමූහාණ්ඩුවල දේශපාලන, ආර්ථික සහ ජාත්‍යන්තර සබඳතා නව දිශාවකට යොමු විය.


== මූලාශ්‍ර ==

* [https://history.state.gov/milestones/1989-1992/collapse-soviet-union United States Department of State – The Collapse of the Soviet Union]
* [https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/pcw/108229.htm United States Department of State – Dissolution of the USSR and the Establishment of Independent Republics]
* [https://nsarchive.gwu.edu/briefing-book/russia-programs/2021-12-21/end-soviet-union-1991 National Security Archive – The End of the Soviet Union]
* [https://ieres.elliott.gwu.edu/project/soviet-dissolution-30-years-later/ George Washington University – Soviet Dissolution 30 Years Later]

9. වන පරිච්ඡේදය 


{{තොරතුරුකොටුව පුද්ගලයා
| name = ව්ලැඩිමීර් පුටින්
| image = Vladimir Putin portrait (2024-02-23).png
| caption = ව්ලැඩිමීර් ව්ලැඩිමිරොවිච් පුටින්
| birth_date = {{Birth date and age|1952|10|7}}
| birth_place = ලෙනින්ග්‍රෑඩ්, සෝවියට් සංගමය
| nationality = රුසියානු
| occupation = දේශපාලනඥයා
| office = රුසියාවේ ජනාධිපති
| term_start = 7 මැයි 2012
}}

9.1 '''ව්ලැඩිමීර් ව්ලැඩිමිරොවිච් පුටින්''' (රුසියානු: Владимир Владимирович Путин; උපත 1952 ඔක්තෝබර් 7) යනු රුසියානු දේශපාලනඥයෙකු වන අතර 1999 දෙසැම්බර් මාසයේ සිට රුසියාවේ දේශපාලන නායකත්වයේ ප්‍රධාන භූමිකාවක් ඉටු කරමින් සිටින පුද්ගලයෙකි. ඔහු 2000 සිට 2008 දක්වාත්, 2012 සිට නැවතත් රුසියාවේ ජනාධිපතිවරයා ලෙසත් කටයුතු කළේය. 2008 සිට 2012 දක්වා ඔහු රුසියාවේ අගමැතිවරයා විය.

පුටින්ගේ දේශපාලන ජීවිතය සෝවියට් සංගමයේ රාජ්‍ය ආරක්ෂක කමිටුව (Committee for State Security – KGB) සමඟ සම්බන්ධ වී තිබේ. ඔහු එහි නිලධාරියෙකු ලෙස සේවය කළ අතර පසුව රුසියානු රාජ්‍ය පරිපාලනයට එක්විය. 1998 දී රුසියානු ෆෙඩරල් ආරක්ෂක සේවයේ (FSB) අධ්‍යක්ෂවරයා බවට පත්වීමෙන් පසු ඔහු ජාතික දේශපාලනයේ ඉහළට පැමිණියේය.

ඔහුගේ පාලන කාලය තුළ රුසියාවේ ආර්ථිකය, ආරක්ෂක ප්‍රතිපත්ති, විදේශ සබඳතා සහ දේශපාලන පද්ධතියේ සැලකිය යුතු වෙනස්කම් සිදුවිය. 2014 දී ක්‍රිමියාව රුසියාවට ඈඳා ගැනීම සහ 2022 පෙබරවාරි 24 දින යුක්රේනයට එරෙහිව ආරම්භ කළ පූර්ණ පරිමාණ ආක්‍රමණය ඔහුගේ පාලන සමයේ ප්‍රධාන ජාත්‍යන්තර සිදුවීම් වේ.

9.1.1== මුල් ජීවිතය සහ අධ්‍යාපනය ==

[[ගොනුව:Vladimir Putin portrait (2024-02-23).png|දකුණට|thumb|200px|ව්ලැඩිමීර් ව්ලැඩිමිරොවිච් පුටින්]]

පුටින් 1952 ඔක්තෝබර් 7 වැනිදා එවකට සෝවියට් සංගමයට අයත් ලෙනින්ග්‍රෑඩ් නගරයේදී උපත ලැබීය. වර්තමානයේ එම නගරය ශාන්ත පීටර්ස්බර්ග් ලෙස හැඳින්වේ.

ඔහුගේ පියා ව්ලැඩිමීර් ස්පිරිඩොනොවිච් පුටින් සහ මව මරියා ඉවානොව්නා පුටිනා වූහ. දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු සෝවියට් සමාජයේ පැවති ආර්ථික හා සමාජ පරිසරය තුළ ඔහු හැදී වැඩුණි.

පුටින් ලෙනින්ග්‍රෑඩ් රාජ්‍ය විශ්වවිද්‍යාලයේ නීතිය හැදෑරීය. 1975 දී ඔහු නීති උපාධිය ලබාගත්තේය. විශ්වවිද්‍යාල අධ්‍යාපනයෙන් පසු ඔහු සෝවියට් රාජ්‍ය ආරක්ෂක සේවයට එක්විය.

9.2 == කේ.ජී.බී. (KGB) සංවිධානය යනු කුමක්ද? ==

[[ගොනුව:Lubyanka Building.jpg|දකුණට|thumb|250px|මොස්කව්හි ලුබියන්කා ගොඩනැගිල්ල. පැරණි කේ.ජී.බී. මූලස්ථානය මෙහි පිහිටා තිබිණි.]]

කේ.ජී.බී. (KGB) යනු සෝවියට් සංගමයේ ප්‍රධාන රාජ්‍ය ආරක්ෂක හා බුද්ධි තොරතුරු රැස්කිරීමේ ආයතනය විය. එහි රුසියානු සම්පූර්ණ නාමය ''Komitet Gosudarstvennoy Bezopasnosti'' වන අතර ඉංග්‍රීසි නාමය ''Committee for State Security'' වේ. සිංහලෙන් එය රාජ්‍ය ආරක්ෂක කමිටුව ලෙස හැඳින්වේ.

මෙම සංවිධානය 1954 දී පිහිටුවන ලද අතර 1991 දී සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීමත් සමඟ විසුරුවා හරින ලදී.

එහි ප්‍රධාන කාර්යයන් වූයේ:

* විදේශ රටවල බුද්ධි තොරතුරු රැස් කිරීම.
* සෝවියට් සංගමයේ අභ්‍යන්තර ආරක්ෂාව පවත්වාගෙන යාම.
* ප්‍රතිබුද්ධි මෙහෙයුම් සිදු කිරීම.
* රාජ්‍ය රහස් ආරක්ෂා කිරීම.
* දේශසීමා ආරක්ෂාව සම්බන්ධ කටයුතු සිදු කිරීම.
* රාජ්‍ය විරෝධී ක්‍රියාකාරකම් නිරීක්ෂණය කිරීම.


සීතල යුද්ධ සමයේදී කේ.ජී.බී. සංවිධානය ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදයේ මධ්‍යම බුද්ධි ඒජන්සිය (CIA) ඇතුළු බටහිර රටවල බුද්ධි ආයතන සමඟ තරගකාරී සම්බන්ධතාවක සිටියේය.


1991 දී සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීමෙන් පසු කේ.ජී.බී. සංවිධානයේ කාර්යයන් නව රුසියානු ආයතන වෙත බෙදා දෙන ලදී. ඒ අතර ෆෙඩරල් ආරක්ෂක සේවය (FSB) වැදගත් ස්ථානයක් ගනී.


9.3 == කේ.ජී.බී. නිලධාරියෙකු ලෙස පුටින් ==

[[ගොනුව:Lubyanka Building.jpg|දකුණට|thumb|220px|කේ.ජී.බී. සංවිධානයේ පැරණි මූලස්ථානය පිහිටි ලුබියන්කා ගොඩනැගිල්ල]]

1975 දී විශ්වවිද්‍යාල අධ්‍යාපනය අවසන් කිරීමෙන් පසු පුටින් කේ.ජී.බී. සංවිධානයට එක්විය. ඔහුට බුද්ධි තොරතුරු රැස්කිරීම සහ ආරක්ෂක කටයුතු පිළිබඳ පුහුණුව ලබා දෙන ලදී.

1980 දශකයේදී ඔහු නැගෙනහිර ජර්මනියේ ඩ්‍රෙස්ඩන් නගරයේ සේවය කළේය. එවකට නැගෙනහිර ජර්මනිය සෝවියට් සංගමයේ ප්‍රධාන සමාජවාදී සගයෙකු විය.

1989 දී බර්ලින් තාප්පය බිඳවැටීමත් සමඟ නැගෙනහිර ජර්මනියේ කොමියුනිස්ට් පාලනය අවසන් විය. මෙම දේශපාලන වෙනස්කම් පුටින්ගේ සේවා ජීවිතයට ද බලපෑවේය.

1990 දී ඔහු සෝවියට් සංගමයට ආපසු පැමිණියේය. 1991 දී කේ.ජී.බී. සේවයෙන් ඉවත් විය.

9.4 == සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීම සහ දේශපාලන ජීවිතයේ ආරම්භය ==

1991 දෙසැම්බර් මාසයේදී සෝවියට් සංගමය නිල වශයෙන් බිඳවැටීමෙන් පසු රුසියාව නව දේශපාලන හා ආර්ථික පරිවර්තනයකට මුහුණ දුන්නේය.

පුටින් ලෙනින්ග්‍රෑඩ් නගරයේ දේශපාලන හා පරිපාලන කටයුතුවලට සම්බන්ධ විය. එවකට නගරාධිපතිවරයා වූ ඇනටෝලි සොබ්චක් සමඟ ඔහු සමීපව කටයුතු කළේය.

ඔහු නගරයේ විදේශ සබඳතා හා ආර්ථික කටයුතු සම්බන්ධ වගකීම් දැරීය. පසුව ශාන්ත පීටර්ස්බර්ග් නගරයේ නියෝජ්‍ය නගරාධිපතිවරයා බවට පත්විය.

1996 දී ඔහු මොස්කව් නගරයට ගොස් රුසියානු ජනාධිපති කාර්යාලයේ පරිපාලන කටයුතුවලට සම්බන්ධ විය.

9.5 == ෆෙඩරල් ආරක්ෂක සේවයේ අධ්‍යක්ෂවරයා වීම ==

1998 ජූලි මාසයේදී රුසියානු ජනාධිපති බොරිස් යෙල්ට්සින් විසින් පුටින් රුසියානු ෆෙඩරල් ආරක්ෂක සේවයේ (FSB) අධ්‍යක්ෂවරයා ලෙස පත් කරන ලදී.

මෙම ආයතනය සෝවියට් කේ.ජී.බී. සංවිධානයේ අභ්‍යන්තර ආරක්ෂක කාර්යයන්ගෙන් කොටසක් භාරගත් පසුකාලීන ආයතනයකි.

1999 දී පුටින් රුසියානු ආරක්ෂක මණ්ඩලයේ ලේකම්වරයා ලෙස ද කටයුතු කළේය. මෙම තනතුරු ඔහුගේ දේශපාලන නැගීමට වැදගත් පසුබිමක් සැපයීය.

9.6 == අගමැති ධුරයට පත්වීම සහ ජනාධිපති ධුරයට පැමිණීම ==

[[ගොනුව:Inauguration of Vladimir Putin 7 May 2000-12.jpg|දකුණට|thumb|250px|2000 දී ජනාධිපති ධුරයට පත්වීමෙන් පසු පුටින් සහ බොරිස් යෙල්ට්සින්]]

1999 අගෝස්තු මාසයේදී ජනාධිපති බොරිස් යෙල්ට්සින් විසින් පුටින් රුසියාවේ අගමැතිවරයා ලෙස පත් කරන ලදී.

එවකට රුසියාව ආර්ථික අර්බුද, දේශපාලන අස්ථාවරත්වය සහ චෙච්නියානු ගැටුම ඇතුළු අභියෝග රැසකට මුහුණ දෙමින් සිටියේය.

1999 දෙසැම්බර් 31 වැනිදා බොරිස් යෙල්ට්සින් ජනාධිපති ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්විය. එම අවස්ථාවේදී පුටින් වැඩබලන ජනාධිපතිවරයා බවට පත්විය.

2000 මාර්තු 26 වැනිදා පැවති ජනාධිපතිවරණයෙන් ඔහු ජයග්‍රහණය කළේය. 2000 මැයි 7 වැනිදා රුසියාවේ ජනාධිපති ධුරයේ දිවුරුම් දුන්නේය.

[[ගොනුව:Putin inauguration 2000.jpg|දකුණට|thumb|250px|2000 මැයි 7 දින පුටින්ගේ ජනාධිපති දිවුරුම් දීම]]

9.7 == පළමු ජනාධිපති ධුර කාලය (2000–2004) ==

පුටින්ගේ පළමු ජනාධිපති ධුර කාලයේදී රුසියාවේ මධ්‍යම ආණ්ඩුවේ බලය ශක්තිමත් කිරීම ප්‍රධාන ප්‍රතිපත්තියක් විය.

ප්‍රාදේශීය පාලන ආයතන සහ මධ්‍යම රජය අතර බලතල නැවත සංවිධානය කිරීමට ඔහු පියවර ගත්තේය.

මෙම කාලයේදී රුසියානු ආර්ථිකය වර්ධනය වූ අතර තෙල් සහ ස්වාභාවික ගෑස් අපනයනයෙන් ලැබුණු ආදායම එයට වැදගත් විය.

කෙසේ වෙතත් මාධ්‍ය නිදහස, දේශපාලන විරුද්ධවාදීන්ගේ අයිතිවාසිකම් සහ බලය මධ්‍යගත කිරීම පිළිබඳ විවේචන ද ඇති විය.

9.8 == දෙවන ජනාධිපති ධුර කාලය (2004–2008) ==

2004 මාර්තු මාසයේ පැවති ජනාධිපතිවරණයෙන් පුටින් නැවතත් ජයග්‍රහණය කළේය.

මෙම කාලයේදී රුසියාවේ ආර්ථික වර්ධනය අඛණ්ඩව පැවති අතර බලශක්ති සම්පත් ජාත්‍යන්තර දේශපාලනයේ වැදගත් මෙවලමක් බවට පත්විය.

රුසියාව ජාත්‍යන්තර දේශපාලනය තුළ තම බලපෑම වැඩි කිරීමට උත්සාහ කළේය.

2008 දී ඔහුගේ දෙවන අඛණ්ඩ ජනාධිපති ධුර කාලය අවසන් විය.

9.9 == දිමිත්‍රි මෙද්වදෙව් පාලනය සහ පුටින් අගමැති වීම (2008–2012) ==

[[ගොනුව:Dmitry Medvedev with Vladimir Putin-1.jpg|දකුණට|thumb|250px|2008 දී අගමැති ව්ලැඩිමීර් පුටින් සහ ජනාධිපති දිමිත්‍රි මෙද්වදෙව්]]

රුසියානු ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව අනුව එක දිගට ජනාධිපති ධුර කාල දෙකක් සම්පූර්ණ කළ පුටින්ට 2008 දී තවත් අඛණ්ඩ ධුර කාලයක් සඳහා තරග කිරීමට නොහැකි විය.

ඒ අනුව 2008 දී දිමිත්‍රි මෙද්වදෙව් ජනාධිපතිවරයා බවට පත්විය. පුටින් අගමැති ධුරයට පත්විය.

මෙම කාලයේදී රුසියානු රජයේ ප්‍රධාන තීරණ ගැනීමේ ක්‍රියාවලිය තුළ පුටින්ට සැලකිය යුතු බලපෑමක් පැවතිණි.

2012 දී පුටින් නැවත ජනාධිපතිවරණයට ඉදිරිපත් වී ජයග්‍රහණය කළේය.

9.10 == නැවත ජනාධිපති ධුරයට පත්වීම (2012–2018) ==

2012 මැයි මාසයේදී පුටින් නැවතත් රුසියානු ජනාධිපති ධුරයට පත්විය.

මෙම කාලයේදී රුසියාවේ දේශපාලන බලය තවදුරටත් මධ්‍යගත විය. විපක්ෂ දේශපාලන කණ්ඩායම්, ස්වාධීන මාධ්‍ය සහ රාජ්‍ය නොවන සංවිධාන සම්බන්ධයෙන් රජයේ ප්‍රතිපත්ති විවේචනයට ලක්විය.

2014 දී ක්‍රිමියානු අර්බුදය ඇති වූ අතර එය රුසියාව සහ බටහිර රටවල් අතර සබඳතා දැඩි ලෙස පිරිහීමට හේතු විය.

9.11 == ක්‍රිමියාව අත්පත් කරගැනීම සහ යුක්රේන අර්බුදය (2014) ==

[[ගොනුව:Address by President of the Russian Federation 2014.jpg|දකුණට|thumb|250px|2014 මාර්තු 18 දින ක්‍රිමියාව සම්බන්ධයෙන් පුටින් කළ ප්‍රකාශය]]

2014 දී යුක්රේනයේ දේශපාලන අර්බුදයක් ඇති විය. එවකට ජනාධිපති වික්ටර් යනුකොවිච් බලයෙන් ඉවත් වීමෙන් පසු රුසියාව සහ යුක්රේනය අතර සබඳතා දැඩි ලෙස පිරිහුණි.

රුසියානු හමුදා ක්‍රිමියානු අර්ධද්වීපයේ පාලනය අත්පත් කරගත් අතර 2014 මාර්තු මාසයේදී රුසියාව ක්‍රිමියාව තම රටට ඈඳා ගත්තේය.

යුක්රේනය සහ බොහෝ ජාත්‍යන්තර රටවල් මෙම ක්‍රියාව යුක්රේනයේ භෞමික අඛණ්ඩතාව උල්ලංඝනය කිරීමක් ලෙස ප්‍රතික්ෂේප කළහ.

ඉන් අනතුරුව නැගෙනහිර යුක්රේනයේ ඩොනෙට්ස්ක් සහ ලුහාන්ස්ක් ප්‍රදේශවල සන්නද්ධ ගැටුම් වර්ධනය විය.

මෙම සිදුවීම් හේතුවෙන් රුසියාවට එරෙහිව බටහිර රටවල් ආර්ථික සම්බාධක පැනවීමට පියවර ගත්හ.

9.12 == 2018 ජනාධිපතිවරණය ==

2018 මාර්තු මාසයේ පැවති ජනාධිපතිවරණයෙන් පුටින් නැවතත් ජයග්‍රහණය කළේය.

ඔහුගේ සිව්වන ජනාධිපති ධුර කාලය 2018 මැයි මාසයේදී ආරම්භ විය.

මෙම කාලයේදී රුසියාවේ ආරක්ෂක ප්‍රතිපත්ති, ජාත්‍යන්තර සබඳතා සහ විදේශීය බලපෑම් පිළිබඳ ගැටලු ප්‍රමුඛ විය.

9.13 == 2020 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සංශෝධන ==

2020 දී රුසියානු ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවට සංශෝධන සිදු කරන ලදී.

එම සංශෝධන මගින් ජනාධිපති ධුර කාල ගණනය කිරීමේ ක්‍රමය වෙනස් කරන ලද අතර පුටින්ට තවත් ජනාධිපති ධුර කාල දෙකක් සඳහා තරග කිරීමට අවස්ථාව ලැබිණි.

මෙම සංශෝධන රුසියාවේ දේශපාලන බලය සහ ජනාධිපති ධුරයේ බලතල සම්බන්ධයෙන් ජාත්‍යන්තර අවධානයට ලක්විය.

9.14 == රුසියානු–යුක්රේන යුද්ධය (2022–වර්තමානය) ==

[[ගොනුව:20220224 Kyiv.jpg|දකුණට|thumb|250px|2022 පෙබරවාරි මාසයේ රුසියානු ආක්‍රමණය ආරම්භ වූ අවස්ථාවේ යුක්රේනයේ කියෙව් නගරය]]

2022 පෙබරවාරි 24 වැනිදා රුසියාව යුක්රේනයට එරෙහිව පූර්ණ පරිමාණ හමුදා ආක්‍රමණයක් ආරම්භ කළේය. එම තීරණය ගනු ලැබුවේ පුටින්ගේ නායකත්වය යටතේය.

රුසියානු රජය තම ක්‍රියාමාර්ග සඳහා ජාතික ආරක්ෂාව සහ නේටෝ සංවිධානයේ ව්‍යාප්තිය පිළිබඳ කරුණු ඉදිරිපත් කළේය. එහෙත් යුක්රේනය සහ බොහෝ රටවල් මෙම ක්‍රියාව ස්වාධීන රාජ්‍යයකට එරෙහි ආක්‍රමණයක් ලෙස හෙළා දුටුවේය.

යුද්ධය හේතුවෙන් යුක්රේනයේ නගර, නිවාස, රෝහල් සහ යටිතල පහසුකම් විනාශයට පත්විය. විශාල සංඛ්‍යාවක ජනතාව මියගිය අතර තවත් මිලියන ගණනකට තම නිවාස අතහැර වෙනත් ප්‍රදේශවලට හෝ රටවලට යාමට සිදුවිය.

මෙම යුද්ධය ලෝක ආර්ථිකයට ද බලපෑවේය. විශේෂයෙන් බලශක්ති මිල, ආහාර සැපයුම සහ ජාත්‍යන්තර වෙළෙඳාම සම්බන්ධයෙන් විශාල වෙනස්කම් ඇති විය.

[[ගොනුව:Clearing debris of a residential building in Kyiv, 2022-04-20 (962844).jpg|දකුණට|thumb|250px|රුසියානු ආක්‍රමණයෙන් පසු කියෙව්හි විනාශ වූ නේවාසික ගොඩනැගිල්ලක සුන්බුන් ඉවත් කිරීම]]

යුද්ධය සම්බන්ධයෙන් රුසියාවට එරෙහිව ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදය, යුරෝපා සංගමය සහ වෙනත් රටවල් ආර්ථික හා රාජ්‍යතාන්ත්‍රික සම්බාධක පැනවීය.

2023 මාර්තු 17 වැනිදා ජාත්‍යන්තර අපරාධ අධිකරණය (ICC) විසින් යුක්රේනයේ සිටින ළමුන් නීතිවිරෝධී ලෙස පිටුවහල් කිරීම සහ මාරු කිරීම සම්බන්ධයෙන් පුටින්ට එරෙහිව අත්අඩංගුවට ගැනීමේ වරෙන්තුවක් නිකුත් කරන ලදී. මෙය අධිකරණය විසින් නිකුත් කළ වරෙන්තුවක් වන අතර නඩු විභාගයකින් තීරණය වූ වරදකරුභාවයක් නොවේ.

යුක්රේන යුද්ධය 21 වැනි සියවසේ යුරෝපයේ ආරක්ෂාව, ජාත්‍යන්තර නීතිය සහ ලෝක බල තුලනය සම්බන්ධයෙන් ප්‍රධාන අභියෝගයක් බවට පත්විය.

9.15 == 2024 ජනාධිපතිවරණය සහ පස්වන ධුර කාලය ==

[[ගොනුව:Инаугурация Владимира Путина — 07 (7 мая 2024).jpg|දකුණට|thumb|250px|2024 මැයි 7 දින පුටින්ගේ පස්වන ජනාධිපති දිවුරුම් දීම]]

2024 මාර්තු මාසයේ පැවති රුසියානු ජනාධිපතිවරණයෙන් පුටින් නැවතත් ජයග්‍රහණය කළේය.

2024 මැයි 7 වැනිදා ඔහු පස්වන ජනාධිපති ධුර කාලය සඳහා දිවුරුම් දුන්නේය.

මෙම මැතිවරණය සම්බන්ධයෙන් විපක්ෂ දේශපාලන කණ්ඩායම් සහ බටහිර රටවල් විසින් විවේචන එල්ල කරන ලදී. මැතිවරණ තරගකාරීත්වය, දේශපාලන නිදහස සහ විපක්ෂ නායකයන්ට ඇති සීමා පිළිබඳ ගැටලු ඒ අතර විය.

2020 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සංශෝධන අනුව ඔහුට 2030 දී නැවත ජනාධිපතිවරණයට ඉදිරිපත් වීමට අවස්ථාව ඇත.

9.16 == පුටින්ගේ පාලන ක්‍රමය සහ විදේශ ප්‍රතිපත්තිය ==

පුටින්ගේ පාලන ක්‍රමයේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයක් වන්නේ මධ්‍යම රජයේ බලය ශක්තිමත් කිරීමයි.

ඔහුගේ පාලන කාලය තුළ:

* මධ්‍යම ආණ්ඩුවේ බලතල ශක්තිමත් විය.
* ආරක්ෂක හා බුද්ධි අංශවලට වැඩි වැදගත්කමක් ලැබිණි.
* රුසියාවේ ජාත්‍යන්තර දේශපාලන බලපෑම වර්ධනය කිරීමට උත්සාහ කරන ලදී.
* බලශක්ති සම්පත් විදේශ ප්‍රතිපත්තියේ වැදගත් අංගයක් විය.
* චීනය ඇතුළු ආසියානු රටවල් සමඟ සබඳතා වර්ධනය විය.
* නේටෝ සංවිධානයේ ව්‍යාප්තියට විරෝධය පළ කරන ලදී.

පුටින්ගේ ආධාරකරුවන් ඔහු රුසියාවේ ස්ථාවරත්වය සහ ජාත්‍යන්තර බලය ශක්තිමත් කළ නායකයෙකු ලෙස සලකති.

එහෙත් විවේචකයන් ඔහුගේ පාලනය දේශපාලන නිදහස සීමා කිරීම, මාධ්‍ය නිදහසට බලපෑම් කිරීම සහ බලය එක් පුද්ගලයෙකු වටා මධ්‍යගත කිරීම සම්බන්ධයෙන් විවේචනය කරති.

9.17 == 2026 වන විට රුසියාවේ දේශපාලන තත්ත්වය ==

2026 වන විට ව්ලැඩිමීර් පුටින් රුසියාවේ ජනාධිපතිවරයා ලෙස කටයුතු කරයි.

ඔහුගේ දීර්ඝ පාලන කාලය තුළ රුසියාව සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීමෙන් පසු ඇති වූ දේශපාලන හා ආර්ථික පරිවර්තනයන් හරහා ගමන් කර ඇත.

රුසියානු–යුක්රේන යුද්ධය, බටහිර රටවල් සමඟ පවතින ගැටුම්, ජාත්‍යන්තර සම්බාධක සහ චීනය සමඟ වර්ධනය වන සබඳතා ඔහුගේ පාලනයේ ප්‍රධාන අභියෝග අතර වේ.

== බලන්න ==

* [[සෝවියට් සංගමය]]
* [[සීතල යුද්ධය]]
* [[කේ.ජී.බී.]]
* [[බොරිස් යෙල්ට්සින්]]
* [[දිමිත්‍රි මෙද්වදෙව්]]
* [[රුසියාව]]
* [[රුසියානු–යුක්රේන යුද්ධය]]
* [[ක්‍රිමියානු අර්බුදය]]

== ආශ්‍රිත මූලාශ්‍ර ==

* [https://www.britannica.com/biography/Vladimir-Putin Encyclopaedia Britannica – Vladimir Putin]
* [https://www.britannica.com/topic/KGB KGB – Encyclopaedia Britannica]
* [https://www.icc-cpi.int/news/situation-ukraine-icc-judges-issue-arrest-warrants-against-vladimir-vladimirovich-putin-and International Criminal Court – Ukraine situation]
* [https://www.un.org/ United Nations]
* [https://www.kremlin.ru/ Kremlin – President of Russia]

[[ප්‍රවර්ගය:1952 උපත්]]
[[ප්‍රවර්ගය:ජීවතුන් අතර සිටින පුද්ගලයෝ]]
[[ප්‍රවර්ගය:රුසියානු ජනාධිපතිවරු]]
[[ප්‍රවර්ගය:රුසියානු දේශපාලනඥයෝ]]
[[ප්‍රවර්ගය:කේ.ජී.බී. නිලධාරීහු]]
ජ්ජ්


=පසුවදන=

සෝවියට් දේශය – නැගීම, සශ්‍රීකත්වය, ජාත්‍යන්තර සහයෝගිතාව සහ බිඳවැටීම
ඉතිහාසය යනු ජයග්‍රහණ සහ පරාජයන් පිළිබඳ කතාන්දරයක් පමණක් නොවේ. එය මිනිසුන්ගේ ජීවිත, ඔවුන්ගේ බලාපොරොත්තු, අරගල, කැපකිරීම් සහ අනාගත පරම්පරාවන්ට ඉතිරි කරන පාඩම්වල එකතුවකි. සෝවියට් දේශයේ ඉතිහාසය අධ්‍යයනය කිරීමේදී මට වඩාත් පැහැදිලි වූයේ එම සත්‍යයයි.
1917 රුසියානු විප්ලවයෙන් පසුව මාක්ස්වාදී සහ කොමියුනිස්ට්වාදී දේශපාලන අදහස් රුසියාව තුළ පමණක් නොව ලෝකයේ විවිධ රටවල ජනතාව අතර ද විශාල ආකර්ෂණයක් ඇති කළේය. සමාජ සමානාත්මතාව, පංති විෂමතාව අඩු කිරීම, කම්කරු අයිතිවාසිකම් සහ පොදු ජනතාවගේ ජීවන තත්ත්වය උසස් කිරීම පිළිබඳ වූ එම අදහස් බොහෝ ජනතාවගේ බලාපොරොත්තු බවට පත්විය.
එම ඓතිහාසික පරිවර්තනයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 1922 දී සෝවියට් සමාජවාදී සමූහාණ්ඩු සංගමය (USSR) පිහිටුවනු ලැබීය. විවිධ ජාතීන්ට, භාෂාවන්ට සහ සංස්කෘතීන්ට අයත් ජනරජ කිහිපයක් එක් රාජ්‍ය සංගමයක් යටතේ එක්වීම ලෝක ඉතිහාසයේ සුවිශේෂී සිදුවීමක් විය.
කාලයත් සමඟ සෝවියට් සංගමය ලෝකයේ ප්‍රබලතම දේශපාලන, ආර්ථික, විද්‍යාත්මක සහ යුද බලවතුන්ගෙන් එකක් බවට පත්විය. කාර්මික සංවර්ධනය, අභ්‍යවකාශ ගවේෂණය, විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ, අධ්‍යාපනය සහ තාක්ෂණය යන ක්ෂේත්‍රවල එය ලෝකයට විශාල බලපෑමක් ඇති කළේය.
මාගේ අවධානයට විශේෂයෙන් ලක්වන්නේ සෝවියට් දේශය තම රටේ සංවර්ධනය පමණක් සලකා නොබලා, තමන්ට වඩා ආර්ථික වශයෙන් දුර්වල සහ සංවර්ධනය වෙමින් පැවති රටවලට ද සහයෝගය ලබාදීමට කටයුතු කළ ආකාරයයි.
ශ්‍රී ලංකාව එයට හොඳ උදාහරණයකි. 1958 දී ශ්‍රී ලංකාව සහ සෝවියට් සංගමය අතර ඇතිකරගත් ආර්ථික හා තාක්ෂණික සහයෝගිතාව යටතේ අපේ රටේ කාර්මික සංවර්ධනයට දායකත්වයක් ලැබුණි. ඔරුවල වානේ කර්මාන්තශාලාව, කැලණිය ටයර් කර්මාන්තශාලාව සහ මෝදර පිටි කර්මාන්තශාලාව වැනි කර්මාන්ත ඒ සම්බන්ධයෙන් සිහිපත් කළ හැකි උදාහරණ වේ.
එම සහයෝගය කර්මාන්තශාලා ඉදිකිරීමට පමණක් සීමා නොවීය. තාක්ෂණික දැනුම, යන්ත්‍රෝපකරණ, විශේෂඥ සහාය සහ කාර්මික අත්දැකීම් හුවමාරු කිරීම ද එහි වැදගත් අංගයන් විය.
සෝවියට් දේශයේ ජාත්‍යන්තර දායකත්වය තුළින් මට වඩාත් වැදගත් ලෙස පෙනෙන්නේ අධ්‍යාපන ක්ෂේත්‍රයයි.
ලෝකයේ විවිධ රටවලින් පැමිණි තරුණ තරුණියන්ට සෝවියට් විශ්වවිද්‍යාලවල අධ්‍යාපනය ලැබීමට ශිෂ්‍යත්ව සහ වෙනත් පහසුකම් සලසා දී තිබුණි. ශ්‍රී ලංකාව ඇතුළු ආසියානු, අප්‍රිකානු සහ ලතින් ඇමරිකානු රටවල සිසුන්ට වෛද්‍ය විද්‍යාව, ඉංජිනේරු විද්‍යාව, විද්‍යාව, තාක්ෂණය, කෘෂිකර්මය සහ වෙනත් විෂයයන් හැදෑරීමට අවස්ථාව ලැබුණි.
මොස්කව්හි මහජන මිත්‍රත්ව විශ්වවිද්‍යාලය (People's Friendship University) වැනි අධ්‍යාපන ආයතන ඒ සඳහා වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය.
එම ශිෂ්‍යත්ව අවස්ථා හරහා විදේශීය සිසුන්ට තම මව් රටවලදී ලබාගැනීමට අපහසු වූ උසස් අධ්‍යාපන අවස්ථා හිමිවිය. ඔවුන්ගෙන් බොහෝ දෙනෙක් පසුව වෛද්‍යවරුන්, ඉංජිනේරුවන්, විද්‍යාඥයන්, ගුරුවරුන් සහ වෙනත් වෘත්තිකයන් බවට පත්ව තම රටවල සංවර්ධනයට දායක වූහ. තවත් පිරිසක් ලෝකයේ විවිධ රටවල සේවය කරමින් සිටිති.
ශ්‍රී ලංකාවේ ද අද සෝවියට් දේශයේ අධ්‍යාපනය ලැබූ වෛද්‍යවරුන්, ඉංජිනේරුවන් සහ වෙනත් වෘත්තිකයන් සිටීම එම අධ්‍යාපනික සබඳතාවේ දිගුකාලීන ප්‍රතිඵලයකි.
එදා බොහෝ සිසුන්ට ශිෂ්‍යත්ව යටතේ අධ්‍යාපනය, නවාතැන් සහ ජීවන පහසුකම් ලබාගැනීමට හැකි විය. එය හුදෙක් එක් පුද්ගලයෙකුගේ අධ්‍යාපනය සඳහා කළ ආයෝජනයක් නොව, ඔහුගේ හෝ ඇයගේ මව් රටේ අනාගතයට කළ ආයෝජනයක් ලෙස ද සැලකිය හැකිය.
සෝවියට් දේශයේ සමාජ හා ආර්ථික ජීවිතය පිළිබඳව ද මට වැදගත් අදහසක් තිබේ. එහි පැවති පොදු ආර්ථික ක්‍රමය තුළ අධ්‍යාපනය, සෞඛ්‍ය සේවා, නිවාස සහ මූලික අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා රාජ්‍යය විශාල වගකීමක් දැරීය. ආහාර ද්‍රව්‍ය, පොත්පත් සහ බොහෝ අත්‍යවශ්‍ය සේවා සාපේක්ෂව අඩු මිලකට ලබාගැනීමට ජනතාවට හැකි වූ අවස්ථා තිබුණි.
එම සමාජ ආරක්ෂණ ක්‍රමය සහ ආර්ථික සහයෝගිතාව බොහෝ ජනතාවගේ ජීවිතවලට බලපෑවේය. එහෙත් එම පද්ධතිය තුළ දේශපාලන නිදහස සීමා වීම, මධ්‍යගත පාලනය, බලය සංකේන්ද්‍රණය වීම, නිෂ්පාදන හා සැපයුම් ගැටලු සහ ඇතැම් කාලවල ආහාර හිඟයන් වැනි බරපතළ අඩුපාඩු ද පැවති බව අමතක නොකළ යුතුය.
1980 දශකයේ මිහායිල් ගොර්බචොව් හඳුන්වා දුන් ග්ලාස්නොස්ට් සහ පෙරෙස්ත්‍රොයිකා ප්‍රතිසංස්කරණ සමඟ සෝවියට් සමාජය තුළ විශාල පරිවර්තනයක් ඇති විය. එහි අවසාන ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 1991 දී සෝවියට් සංගමය විසුරුවා හැරුණි. එතෙක් එකම රාජ්‍ය සංගමයක් තුළ පැවති ජනරජ ස්වාධීන රාජ්‍ය බවට පත්විය.
එම බිඳවැටීමෙන් පසුව පැරණි සෝවියට් ජනරජවලට විවිධාකාර ආර්ථික හා සමාජීය අභියෝගවලට මුහුණදීමට සිදුවිය. කර්මාන්ත පද්ධති බිඳවැටීම, රැකියා අහිමිවීම, උද්ධමනය, සැපයුම් ජාල අඩපණ වීම සහ ජනතාවගේ මිලදී ගැනීමේ හැකියාව පහත වැටීම වැනි තත්ත්වයන් ඇතැම් රටවල දක්නට ලැබුණි.
මගේ අදහස අනුව, මෙහිදී අප අවධානය යොමු කළ යුතු තවත් කරුණක් තිබේ. සෝවියට් සංගමය තුළ පැවති පොදු ආර්ථික සබඳතා, නිෂ්පාදන ජාල, සම්පත් බෙදාගැනීම සහ අන්‍යෝන්‍ය සහයෝගිතාව විසුරුවා හැරීමෙන් පසුව එම රටවලට වෙන වෙනම තම ආර්ථික ශක්තිය ගොඩනඟා ගැනීමට සිදුවිය. කලින් තිබූ පොදු වෙළෙඳපොළ හා සැපයුම් පද්ධති වෙනස් වීමෙන් ඇතැම් ජනතාවට දැඩි දුෂ්කරතාවලට මුහුණදීමට සිදුවිය.
එමෙන්ම සෝවියට් දේශය සමඟ අධ්‍යාපනික, කාර්මික හා තාක්ෂණික සබඳතා පවත්වාගෙන ගිය ශ්‍රී ලංකාව වැනි රටවලට ද එම ජාත්‍යන්තර සබඳතා වෙනස් වීමේ බලපෑම් දැනෙන්නට විය.
අද විදේශීය සිසුන්ට රුසියාව ඇතුළු පැරණි සෝවියට් ජනරජවල අධ්‍යාපනය ලැබීමට විවිධ ශිෂ්‍යත්ව සහ මුදල් ගෙවා ඉගෙනීමේ අවස්ථා තිබුණ ද, එදා පැවති සෝවියට් සංගමයේ පොදු අධ්‍යාපනික සහයෝගිතා පද්ධතියට එය සමාන නොවේ.
මෙම සියලු කරුණු දෙස බලන විට මට සිතෙන්නේ සෝවියට් දේශයේ බිඳවැටීම යනු රටක දේශපාලන පාලනයක් අවසන් වීම පමණක් නොවන බවයි. එය දශක ගණනාවක් පුරා ගොඩනැඟුණු ආර්ථික, කාර්මික, අධ්‍යාපනික සහ ජාත්‍යන්තර සහයෝගිතා පද්ධතියක විශාල වෙනසක් ද විය.
මගේ පෞද්ගලික විග්‍රහයේදී වඩාත් සංවේදී කරුණ වන්නේ, පරම්පරා ගණනාවක් විසින් ගොඩනඟන ලද සමාජ හා ආර්ථික සම්පත්, පොදු සංවර්ධන ක්‍රම සහ ජනතා සුබසාධන පද්ධති බිඳවැටීමෙන් පසුව ඒවා නැවත ගොඩනඟා ගැනීම කෙතරම් දුෂ්කර කාර්යයක් වූවාද යන්නයි.
සෝවියට් දේශයේ පැවති සියල්ල නිවැරදි යැයි හෝ එහි පාලන ක්‍රමයේ සියලු අංග අනුමත කළ යුතු යැයි මම නොකියමි. එහි තිබූ දේශපාලන සීමා, ආර්ථික දුර්වලතා සහ ජනතාව මුහුණදුන් අසාධාරණකම් ද ඉතිහාසයේ කොටසකි. එහෙත් එම රට විසින් ගොඩනඟන ලද අධ්‍යාපනික, විද්‍යාත්මක, කාර්මික සහ ජාත්‍යන්තර සහයෝගිතා දායකත්වය ද නොසලකා හැරිය නොහැකිය.
අවසානයේ මගේ සිතට නැඟෙන ප්‍රධාන අදහස මෙයයි.
සෝවියට් දේශය විසින් ගොඩනඟන ලද සශ්‍රීකත්වය, කාර්මික ශක්තිය, අධ්‍යාපනික අවස්ථා සහ ජාත්‍යන්තර සහයෝගිතාව එම සංගමය බිඳවැටීමත් සමඟ විශාල පරිවර්තනයකට ලක් විය. කලක් එකම ආර්ථික හා දේශපාලන ව්‍යුහයක් තුළ එකට බැඳී සිටි ජනරජවලට පසුව වෙන වෙනම තම අනාගතය ගොඩනඟා ගැනීමට සිදුවිය. ඒ සමඟ එදා තිබූ ඇතැම් පොදු වාසි සහ සහයෝගිතා ද අහිමි විය.
එබැවින් සෝවියට් දේශයේ ඉතිහාසය අපට ලබාදෙන වැදගත්ම පාඩම වන්නේ රාජ්‍යයක ශක්තිය ගොඩනැඟීම පමණක් නොව, එම ශක්තිය ජනතාවගේ යහපත වෙනුවෙන් සාධාරණව භාවිත කිරීම, දේශපාලන නිදහස ආරක්ෂා කිරීම සහ අනාගත පරම්පරාවන් වෙනුවෙන් සමාජීය හා ආර්ථික ස්ථාවරත්වය පවත්වා ගැනීම ද අත්‍යවශ්‍ය බවයි.
අතීතයේ සිදු වූ දේ වෙනස් කළ නොහැකිය. එහෙත් එම ඉතිහාසයෙන් පාඩම් ඉගෙනගෙන වඩාත් සාධාරණ, සාමකාමී සහ මානුෂීය ලෝකයක් ගොඩනැඟීමට අපට හැකියාව තිබේ.
සෝවියට් දේශයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ මෙම කියවීම මගේ සිතේ ඉතිරි කළ අවසාන පණිවිඩය එයයි.

කතුවරයා  🙏</text>
      <sha1>dt5usjsrabb2tx8lop5ay2zhwd2u7cd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>805089</id>
      <parentid>805088</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T08:29:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <comment>/* සෝවියට් සංගමයේ සාමාජික ජනරජ */</comment>
      <origin>805089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="236877" sha1="b1whx2zxe981hmweiw1jrsx6j7n5a9b" xml:space="preserve">පෙරවදන

සෝවියට් සංගමය යනු විසිවන සියවසේ ලෝක ඉතිහාසයට විශාල බලපෑමක් කළ රාජ්‍යයකි. 1917 රුසියානු විප්ලවයෙන් ආරම්භ වූ එහි දේශපාලන හා සමාජ පරිවර්තනය, 1922 දී සෝවියට් සංගමය පිහිටුවීම දක්වා වර්ධනය විය. ඉන් අනතුරුව දශක ගණනාවක් පුරා ලෝක දේශපාලනය, ආර්ථිකය, විද්‍යාව, අධ්‍යාපනය, කලාව සහ සංස්කෘතිය කෙරෙහි එය බලපෑම් ඇති කළේය.
මෙම පොත ලිවීමට මා පෙළඹුණේ සෝවියට් දේශයේ ඉතිහාසය අනාගත පරපුරට සරලව, පැහැදිලිව සහ අනුපිළිවෙළින් හඳුන්වා දීමේ අරමුණිනි. සෝවියට් සංගමය බිහිවීමට හේතු වූ විප්ලවීය අදහස්, කාල් මාක්ස්ගේ චින්තනය, ව්ලැඩිමීර් ලෙනින්ගේ නායකත්වය, සෝවියට් නායකයන්ගේ පාලන කාලයන් සහ එම රාජ්‍යයේ දියුණුව හා අභියෝග පිළිබඳව මෙහිදී අවධානය යොමු කර ඇත.
සෝවියට් දේශය තුළ කාර්මික සංවර්ධනය, අධ්‍යාපනය, විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ, අභ්‍යවකාශ ගවේෂණය, සාහිත්‍යය, සංගීතය, නර්තනය සහ ක්‍රීඩා යන ක්ෂේත්‍රවල කැපී පෙනෙන ජයග්‍රහණ ඇති විය. එසේම දේශපාලන මර්දනය, ආර්ථික දුෂ්කරතා, ජාත්‍යන්තර ගැටුම් සහ පාලන ක්‍රමයේ අභියෝග ද එහි ඉතිහාසයේ කොටසක් විය.
එබැවින් මෙම කෘතියෙන් සෝවියට් සංගමය පිළිබඳ එක් පැත්තක් පමණක් නොව, එහි ජයග්‍රහණ, අසාර්ථකත්වයන්, සමාජ වෙනස්කම් සහ ලෝකයට ඇති කළ බලපෑම් පිළිබඳව සමබර අවබෝධයක් ලබාදීමට උත්සාහ කරමි.
ඉතිහාසය යනු අතීත සිදුවීම් මතක තබාගැනීම පමණක් නොවේ.එය වර්තමානය තේරුම් ගැනීමටත්, අනාගතය පිළිබඳව වඩාත් හොඳින් සිතීමටත් උපකාරී වන දැනුමකි.
මෙම පොත කියවන සියලු දෙනාට සෝවියට් සංගමයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ  පුළුල් අබෝධයක් ලබාගැනීමට හැකි වේවායි මම බලාපොරොත්තු වෙමි.

කතුවරයා

==රුසියානු විප්ලවය සහ සෝවියට් සංගමයේ ඉතිහාසය==

{{Short description|1917 විප්ලවයට පෙර රුසියානු අධිරාජ්‍යයේ සමාජ, ආර්ථික හා දේශපාලන තත්ත්වය}}

'''රුසියානු අධිරාජ්‍යයේ සමාජ, ආර්ථික හා දේශපාලන තත්ත්වය (විප්ලවයට පෙර)''' යනු 1917 රුසියානු විප්ලවයට පෙර එරට පැවති පාලන ක්‍රමය, ගොවි ජනතාවගේ ජීවන තත්ත්වය, කාර්මික සංවර්ධනය, කම්කරු පන්තියේ වර්ධනය සහ දේශපාලන අර්බුද පිළිබඳ ඓතිහාසික පසුබිමයි.

1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවයට පෙර රුසියාව පාලනය කරන ලද්දේ රොමානොව් රාජවංශයට අයත් සාර්වරුන් විසිනි. එම කාලයේ රුසියානු සමාජය ප්‍රධාන වශයෙන් කෘෂිකර්මාන්තය මත රඳා පැවති අතර, කාර්මික සංවර්ධනයත් සමඟ නව කම්කරු පන්තියක් ද බිහිවෙමින් පැවතුණි. ඉඩම් හිඟය, දුප්පත්කම, දේශපාලන නිදහස සීමා වීම සහ පළමු ලෝක යුද්ධයේ බලපෑම් රට තුළ සමාජ හා දේශපාලන අර්බුද තීව්‍ර කළේය.

== 1. රුසියාවේ පැවති පාලන ක්‍රමය ==

[[File:Nicholas II of Russia by V.Serov (1910, Hessen).jpg|thumb|right|200px|රුසියාවේ අවසන් සාර් අධිරාජ්‍යයා වූ දෙවන නිකලස්]]

1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවයට පෙර රුසියාව පාලනය කරන ලද්දේ රොමානොව් රාජවංශයට අයත් සාර්වරුන් විසිනි. එය රාජාණ්ඩු ක්‍රමයක් වූ අතර රටේ දේශපාලන බලය ප්‍රධාන වශයෙන් සාර් අධිරාජ්‍යයා අතේ සංකේන්ද්‍රණය වී තිබුණි.

විප්ලවයට පෙර අවසන් සාර් අධිරාජ්‍යයා වූයේ දෙවන නිකලස් (Nicholas II) ය. ඔහු 1894 සිට 1917 දක්වා රුසියාව පාලනය කළේය.

එකල ජනතාවට රටේ පාලනය පිළිබඳ තීරණ ගැනීම සඳහා පුළුල් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී අයිතිවාසිකම් නොතිබුණි. දේශපාලන විරෝධතා, මාධ්‍ය නිදහස සහ සංවිධාන පිහිටුවීම සම්බන්ධයෙන් රජයේ දැඩි සීමා පැවතුණි.

1905 විප්ලවයෙන් පසුව රාජ්‍ය ඩූමා (State Duma) නමැති පාර්ලිමේන්තු ආයතනයක් පිහිටුවනු ලැබුවද සාර්ගේ බලය සම්පූර්ණයෙන් සීමා කිරීමට එයට හැකි නොවීය.

== 2. ගොවි ජනතාවගේ ජීවිතය ==

[[File:Peasants.jpg|thumb|right|200px|1910 වසරේ රුසියානු ගොවි ජනතාව දැක්වෙන ඓතිහාසික ඡායාරූපයක්]]

රුසියානු අධිරාජ්‍යයේ ජනගහනයෙන් විශාල බහුතරයක් ගොවි ජනතාව වූහ. රටේ ආර්ථිකය ප්‍රධාන වශයෙන් කෘෂිකර්මාන්තය මත රඳා පැවතුණි.

1861 වසරේ දෙවන ඇලෙක්සැන්ඩර් සාර්වරයාගේ පාලන සමයේදී ප්‍රවේණිදාස ක්‍රමය (Serfdom) නීත්‍යනුකූලව අහෝසි කරන ලදී.

එහෙත් එම වෙනසෙන් පසුවද ගොවීන්ගේ ඉඩම් අයිතිය, ඉඩම් හිඟය සහ ආර්ථික ගැටලු සම්පූර්ණයෙන් විසඳී නොතිබුණි. බොහෝ ගොවීන්ට ජීවත්වීමට අවශ්‍ය තරම් ඉඩම් නොතිබූ අතර ඉඩම් හිමියන්ගේ බලපෑම යටතේ ජීවත් වීමට සිදුවිය.

මෙම තත්ත්වය ගොවි ජනතාව අතර ඉඩම් ප්‍රතිසංස්කරණ සහ සමාජ වෙනස්කම් පිළිබඳ ඉල්ලීම් වර්ධනය වීමට බලපෑවේය.

== 3. කම්කරු පන්තියේ ආරම්භය සහ කාර්මික සංවර්ධනය ==

[[File:Russischer Photograph um 1900 - Hölzerne Schlafpritschen im Arbeiterschlafsaal einer unbekannten Fabrik (Zeno Fotografie).jpg|thumb|right|200px|1900 පමණ කාලයේ රුසියානු කර්මාන්තශාලාවක කම්කරුවන්ගේ නේවාසික පරිසරය]]

19 වන සියවසේ අවසාන භාගයේදී රුසියාවේ කාර්මික සංවර්ධනය වේගවත් විය. ශාන්ත පීටර්ස්බර්ග් සහ මොස්කව් වැනි නගරවල කර්මාන්තශාලා, දුම්රිය මාර්ග සහ කාර්මික මධ්‍යස්ථාන වර්ධනය විය.

මෙම සංවර්ධනයත් සමඟ නව සමාජ පන්තියක් වූ කාර්මික කම්කරු පන්තිය වර්ධනය විය.

කම්කරුවන් බොහෝ දෙනෙකුට දිගු සේවා කාලයක්, අඩු වැටුප් සහ දුෂ්කර සේවා පරිසරයන්ට මුහුණ දීමට සිදුවිය. කම්කරු අයිතිවාසිකම් සහ වෘත්තීය සමිති පිළිබඳ ඉල්ලීම් ද වර්ධනය විය.

මේ අනුව රුසියානු සමාජය තුළ සාම්ප්‍රදායික ගොවි සමාජයට අමතරව කාර්මික කම්කරු පන්තියක් සහ නව දේශපාලන අදහස් සහිත සමාජ කණ්ඩායම් බිහිවෙමින් පැවතුණි.

== 4. 1905 රුසියානු විප්ලවය ==

[[File:Bloody sunday.jpg|thumb|right|250px|1905 ජනවාරි මාසයේ ලේ වැකි ඉරිදා සිදුවීම]]

1905 වසරේදී රුසියාව තුළ විශාල ජනතා විරෝධතා සහ වැඩ වර්ජන ඇති විය.

1905 ජනවාරි 22 දින (එවකට රුසියාවේ භාවිත කළ පැරණි දින දර්ශනය අනුව ජනවාරි 9) ශාන්ත පීටර්ස්බර්ග් නගරයේ සාමකාමී පෙළපාළියක නිරත වූ කම්කරුවන්ට රජයේ හමුදා වෙඩි තැබූ සිදුවීම 'ලේ වැකි ඉරිදා' (Bloody Sunday) ලෙස හැඳින්වේ.

මෙම සිදුවීමෙන් පසුව රට පුරා විරෝධතා, වැඩ වර්ජන සහ ගොවි කැරලි ව්‍යාප්ත විය.

එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස දෙවන නිකලස් සාර්වරයා 1905 ඔක්තෝබර් ප්‍රකාශනය (October Manifesto) නිකුත් කරමින් ඇතැම් සිවිල් හා දේශපාලන අයිතිවාසිකම් සහ රාජ්‍ය ඩූමා පිහිටුවීම සඳහා එකඟ විය.

කෙසේ වෙතත්, මෙම ප්‍රතිසංස්කරණ මගින් ජනතාවගේ සියලු ඉල්ලීම් ඉටු නොවූ අතර සාර් පාලනය දිගටම පැවතුණි.

== 5. පළමු ලෝක යුද්ධය සහ රුසියාවේ අර්බුදය ==

[[File:Colorized Photo of Russian soldiers, 1916. (49949670272).jpg|thumb|right|250px|1916 වසරේ රුසියානු සෙබළුන්]]

1914දී ආරම්භ වූ පළමු ලෝක යුද්ධයට රුසියාව ද සහභාගී විය.

යුද්ධය දිග්ගැස්සීමත් සමඟ රුසියානු ආර්ථිකයට දැඩි පීඩනයක් එල්ල විය. ආහාර හිඟය, උද්ධමනය, ප්‍රවාහන ගැටලු සහ හමුදා පරාජයන් නිසා ජනතාව අතර රජය පිළිබඳ විශ්වාසය අඩු විය.

කම්කරුවන්, ගොවීන් සහ සෙබළුන් අතර අසහනය වර්ධනය විය. යුද්ධය අවසන් කිරීම සහ ජීවන තත්ත්වය වැඩිදියුණු කිරීම පිළිබඳ ඉල්ලීම් තීව්‍ර විය.

== 6. විප්ලවයකට පෙර රුසියානු සමාජයේ ප්‍රධාන ගැටලු ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! සමාජ කණ්ඩායම !! ප්‍රධාන ගැටලු
|-
| ගොවි ජනතාව || ඉඩම් හිඟය සහ දුප්පත්කම
|-
| කම්කරු ජනතාව || අඩු වැටුප් සහ දුෂ්කර සේවා කොන්දේසි
|-
| සෙබළුන් || යුද්ධයේ පරාජයන් සහ දුෂ්කරතා
|-
| මධ්‍යම පන්තිය || දේශපාලන අයිතිවාසිකම් සීමා වීම
|-
| සුළු ජාතික ජනතාව || අධිරාජ්‍ය පාලනය යටතේ පැවති අසමානතා
|}

== 7. නව දේශපාලන අදහස් සඳහා පසුබිම ==

රුසියාවේ මෙම සමාජ හා ආර්ථික ගැටලු හමුවේ සමාජවාදී, මාක්ස්වාදී සහ වෙනත් විප්ලවවාදී දේශපාලන අදහස් සඳහා අවකාශය වර්ධනය විය.

කම්කරු පන්තියේ අයිතිවාසිකම්, ගොවි ජනතාවගේ ඉඩම් ඉල්ලීම් සහ රාජාණ්ඩු පාලනය වෙනස් කිරීම පිළිබඳ අදහස් දේශපාලන ව්‍යාපාරවල ප්‍රධාන මාතෘකා බවට පත්විය.

මෙම පසුබිම තුළ රුසියානු සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කම්කරු පක්ෂය සහ පසුව බොල්ෂෙවික් හා මෙන්ෂෙවික් කණ්ඩායම් වර්ධනය විය.

මේ සියලු කරුණු 1917 වසරේ සිදුවූ රුසියානු විප්ලවයට බලපෑ ඓතිහාසික පසුබිමේ කොටස් විය.

== මේවාත් බලන්න ==

* [[රුසියානු විප්ලවය]]
* [[1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවය]]
* [[කාල් මාක්ස්]]
* [[මාක්ස්වාදය]]
* [[දෙවන නිකලස්]]
* [[1905 රුසියානු විප්ලවය]]
* [[සෝවියට් සංගමය]]

== ආශ්‍රිත මූලාශ්‍ර ==

* [https://www.loc.gov/pictures/item/2002717000/ Library of Congress – Bloody Sunday in Russia, 1905]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Peasants.jpg Wikimedia Commons – Russian Peasants]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Nicholas_II_of_Russia_by_V.Serov_(1910,_Hessen).jpg Wikimedia Commons – Nicholas II]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bloody_sunday.jpg Wikimedia Commons – Bloody Sunday]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Colorized_Photo_of_Russian_soldiers,_1916._(49949670272).jpg Wikimedia Commons – Russian Soldiers, 1916]

[[Category:රුසියානු ඉතිහාසය]]
[[Category:රුසියානු විප්ලවය]]
[[Category:රුසියානු අධිරාජ්‍යය]]
[[Category:සමාජ ඉතිහාසය]]


{{Short description|කාල් මාක්ස්ගේ දාර්ශනික අදහස් සහ මාක්ස්වාදයේ මූලික සංකල්ප}}

'''කාල් මාක්ස්ගේ දාර්ශනික චින්තනය සහ මාක්ස්වාදය''' යනු 19 වන සියවසේ දාර්ශනික, ආර්ථික හා දේශපාලන ඉතිහාසයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි සංකල්ප පද්ධතියකි. ජර්මානු දාර්ශනිකයකු, ආර්ථික විශ්ලේෂකයකු සහ දේශපාලන චින්තකයකු වූ [[කාල් මාක්ස්]] (1818–1883) විසින් ඉදිරිපත් කරන ලද අදහස් ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස් සමඟ එක්ව තවදුරටත් වර්ධනය කරන ලදී.

මාක්ස්ගේ දාර්ශනික චින්තනය තුළ ඓතිහාසික භෞතිකවාදය, පන්ති අරගලය, නිෂ්පාදන සම්බන්ධතා, ධනවාදය පිළිබඳ විවේචනය, අතිරික්ත වටිනාකම සහ සමාජ වෙනස්වීම පිළිබඳ අදහස් ප්‍රධාන ස්ථානයක් ගනී.

මෙම අදහස් පසුව මාක්ස්වාදය (Marxism) ලෙස හැඳින්වුණු අතර, ලෝකයේ විවිධ කම්කරු ව්‍යාපාර, සමාජවාදී දේශපාලන ව්‍යාපාර සහ කොමියුනිස්ට් ව්‍යාපාර කෙරෙහි බලපෑවේය.

== 2.1 කාල් මාක්ස්ගේ ජීවිතය සහ දාර්ශනික පසුබිම ==

[[File:Karl Marx.png|thumb|right|220px|කාල් මාක්ස් (1818–1883)]]

කාල් හෙන්රික් මාක්ස් 1818 මැයි 5 දින එවකට ප්‍රෂියා රාජධානියට අයත් ට්‍රීර් (Trier) නගරයේ උපත ලැබීය. ඔහු ජර්මානු දාර්ශනිකයකු, ආර්ථික විශ්ලේෂකයකු, ලේඛකයකු සහ දේශපාලන ක්‍රියාකාරිකයකු විය.

ඔහු බොන් සහ බර්ලින් විශ්වවිද්‍යාලවල අධ්‍යාපනය ලැබීය. දර්ශනය සහ නීතිය පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ ඔහු පුරාණ ග්‍රීක දාර්ශනිකයන්ගේ අදහස් ද අධ්‍යයනය කළේය.

මාක්ස්ගේ දාර්ශනික චින්තනය ගොඩනැගීමේදී ජර්මානු දාර්ශනික ජෝර්ජ් විල්හෙල්ම් ෆ්‍රෙඩ්රික් හේගල් (G. W. F. Hegel) සහ ලුඩ්විග් ෆොයර්බාක් (Ludwig Feuerbach) වැනි චින්තකයන්ගේ අදහස් බලපෑවේය.

හේගල්ගේ දයලෙක්තික ක්‍රමය සහ ෆොයර්බාක්ගේ භෞතිකවාදී අදහස් විවේචනාත්මකව අධ්‍යයනය කරමින් මාක්ස් තමන්ගේම සමාජ හා ඓතිහාසික විග්‍රහයක් වර්ධනය කළේය.

මාක්ස් 1883 මාර්තු 14 දින ලන්ඩනයේදී මිය ගියේය.

== 2.2 මාක්ස්ගේ දාර්ශනික චින්තනය ==

මාක්ස්ගේ දර්ශනය මිනිසා ජීවත් වන සමාජය, ආර්ථික ක්‍රමය සහ නිෂ්පාදන කටයුතු අතර ඇති සම්බන්ධතාව විමර්ශනය කරයි.

ඔහුගේ අදහස අනුව මිනිසුන්ගේ ජීවන තත්ත්වය සහ සමාජ සම්බන්ධතා තේරුම් ගැනීමට ඔවුන් ජීවත් වන භෞතික හා ආර්ථික තත්ත්වයන් අධ්‍යයනය කිරීම වැදගත් වේ.

මාක්ස් දර්ශනය හුදෙක් ලෝකය විස්තර කිරීම සඳහා පමණක් නොව, සමාජය වෙනස් කිරීම පිළිබඳ විමර්ශනයක් ලෙස ද සැලකීය.

1845දී ලියන ලද ''ෆොයර්බාක් පිළිබඳ ප්‍රවාද'' (Theses on Feuerbach) කෘතියේ එකොළොස්වන ප්‍රවාදය තුළ දාර්ශනිකයන් ලෝකය විවිධ ආකාරයෙන් විග්‍රහ කර ඇති නමුත් එය වෙනස් කිරීමේ වැදගත්කම ද අවධාරණය කළේය.

== 2.3 ඓතිහාසික භෞතිකවාදය (Historical Materialism) ==

ඓතිහාසික භෞතිකවාදය මාක්ස්ගේ සමාජ හා ඉතිහාස විග්‍රහයේ ප්‍රධාන සංකල්පයකි.

මෙම සංකල්පය අනුව සමාජයක ඉතිහාසය සහ වෙනස්වීම තේරුම් ගැනීමේදී එම සමාජයේ නිෂ්පාදන ක්‍රමය, ආර්ථික සම්බන්ධතා සහ නිෂ්පාදන බලවේග පිළිබඳව අධ්‍යයනය කළ යුතුය.

මිනිසුන් ජීවත්වීමට අවශ්‍ය ආහාර, ඇඳුම්, නිවාස සහ වෙනත් අවශ්‍යතා නිෂ්පාදනය කරන ආකාරය සමාජයේ ආර්ථික ව්‍යුහය ගොඩනැගීමට බලපායි.

මෙම ආර්ථික ව්‍යුහය දේශපාලන, නීතිමය සහ සමාජ ආයතන සමඟ සම්බන්ධ වේ.

මාක්ස්ගේ විග්‍රහය තුළ සමාජ පරිවර්තනයන් සිදුවීමට නිෂ්පාදන බලවේග සහ පවතින නිෂ්පාදන සම්බන්ධතා අතර ඇති ගැටුම් ද බලපායි.

== 2.4 පන්ති අරගලය (Class Struggle) ==

[[File:Communist-manifesto.png|thumb|right|220px|1848 වසරේ ප්‍රකාශයට පත් කළ කොමියුනිස්ට් ප්‍රකාශනයේ මුල් කවරය]]

පන්ති අරගලය මාක්ස් සහ එංගල්ස්ගේ දේශපාලන හා සමාජ චින්තනයේ ප්‍රධාන සංකල්පයකි.

මාක්ස්ගේ විග්‍රහය අනුව ඉතිහාසයේ විවිධ සමාජ ක්‍රම තුළ නිෂ්පාදන සම්පත් සහ ආර්ථික බලය බෙදී පැවති ආකාරය අනුව විවිධ සමාජ පන්ති බිහිවී ඇත.

ධනවාදී සමාජය තුළ ප්‍රධාන පන්ති දෙකක් පිළිබඳව මාක්ස් විශේෂ අවධානය යොමු කළේය.

* ධනපති පන්තිය (Bourgeoisie) – කර්මාන්තශාලා, යන්ත්‍රෝපකරණ සහ නිෂ්පාදන සම්පත් හිමි පන්තිය.
* කම්කරු පන්තිය (Proletariat) – ජීවත්වීම සඳහා තම ශ්‍රමය විකිණීමට සිදුවන පන්තිය.

මෙම පන්ති අතර නිෂ්පාදන සම්පත්, වැටුප්, ලාභ සහ ආර්ථික බලය සම්බන්ධයෙන් ගැටුම් ඇති වන බව මාක්ස් සහ එංගල්ස් විග්‍රහ කළහ.

1848දී ප්‍රකාශයට පත් කළ ''කොමියුනිස්ට් ප්‍රකාශනය'' (The Communist Manifesto) කෘතියේ පන්ති අරගලය පිළිබඳ අදහස් විශේෂයෙන් ඉදිරිපත් කර ඇත.

== 2.5 ධනවාදය පිළිබඳ මාක්ස්ගේ විවේචනය ==

ධනවාදය (Capitalism) යනු නිෂ්පාදන සම්පත්වලින් විශාල කොටසක් පෞද්ගලික හිමිකාරිත්වය යටතේ පවතින අතර භාණ්ඩ හා සේවා නිෂ්පාදනය සහ වෙළඳාම ලාභය අරමුණු කරගත් ආර්ථික ක්‍රමයකි.

මාක්ස් ධනවාදී ආර්ථික ක්‍රමය පිළිබඳව දීර්ඝ අධ්‍යයනයක් සිදු කළේය.

ඔහුගේ විග්‍රහය අනුව ධනවාදී නිෂ්පාදන ක්‍රමය තුළ කම්කරුවන් තම ශ්‍රමය යොදා නිෂ්පාදනය කරන භාණ්ඩවල වටිනාකම සහ ඔවුන්ට ලැබෙන වැටුප අතර වෙනසක් පවතී.

මෙම වෙනස සහ එමගින් ධනපති හිමිකරුවන්ට ලැබෙන ආර්ථික ප්‍රතිලාභ මාක්ස්ගේ ධනවාදය පිළිබඳ විවේචනයේ වැදගත් කොටසකි.

ඔහු ධනවාදය තුළ ආර්ථික අසමානතාව, කම්කරුවන්ගේ තත්ත්වය, නිෂ්පාදන සම්පත්වල හිමිකාරිත්වය සහ ලාභය බෙදී යන ආකාරය පිළිබඳව විමර්ශනය කළේය.

== 2.6 අතිරික්ත වටිනාකම (Surplus Value) ==

අතිරික්ත වටිනාකම මාක්ස්ගේ දේශපාලන ආර්ථික විද්‍යා විග්‍රහයේ ප්‍රධාන සංකල්පයකි.

මාක්ස්ගේ විග්‍රහය අනුව කම්කරුවකු තම ශ්‍රමය මඟින් නිෂ්පාදනය කරන නව වටිනාකම සහ ඔහුගේ ශ්‍රම බලය මිලදී ගැනීම සඳහා ගෙවන වැටුප අතර වෙනස අතිරික්ත වටිනාකම ලෙස විග්‍රහ කළ හැකිය.

මෙම සංකල්පය මඟින් ධනවාදී නිෂ්පාදන ක්‍රමය තුළ ලාභය නිර්මාණය වන ආකාරය සහ කම්කරු ශ්‍රමය ආර්ථික ක්‍රියාවලියට සම්බන්ධ වන ආකාරය මාක්ස් පැහැදිලි කිරීමට උත්සාහ කළේය.

== 2.7 ශ්‍රමයෙන් ඈත්වීම (Alienation) ==

මාක්ස්ගේ මුල් දාර්ශනික ලේඛනවල දක්නට ලැබෙන තවත් වැදගත් සංකල්පයක් වන්නේ ශ්‍රමයෙන් ඈත්වීම හෙවත් Alienation යන්නයි.

මෙම සංකල්පය මඟින් කම්කරුවකු තමන් නිෂ්පාදනය කරන භාණ්ඩය, තම ශ්‍රම ක්‍රියාවලිය, අනෙකුත් මිනිසුන් සහ තමන්ගේ නිර්මාණශීලී හැකියාවන්ගෙන් ඈත්වන තත්ත්වය විග්‍රහ කරයි.

1844 වසරේ ලියන ලද ''ආර්ථික හා දාර්ශනික අත්පිටපත්'' (Economic and Philosophic Manuscripts of 1844) තුළ මාක්ස් මෙම අදහස් විස්තර කර ඇත.

== 2.8 දයලෙක්තික චින්තනය සහ භෞතිකවාදය ==

දයලෙක්තික චින්තනය (Dialectics) යනු වෙනස්වීම, ප්‍රතිවිරෝධතා සහ ඒවා අතර අන්තර්ක්‍රියා මඟින් යථාර්ථය විග්‍රහ කිරීමේ දාර්ශනික ක්‍රමයකි.

මාක්ස් හේගල්ගේ දයලෙක්තික ක්‍රමයෙන් බලපෑමක් ලබා ගත්තද එය භෞතික හා සමාජීය ජීවිතය පිළිබඳ විග්‍රහයක් සඳහා යොදා ගත්තේය.

ඔහුගේ අදහස් තුළ සමාජයේ ආර්ථික හා ද්‍රව්‍යමය සම්බන්ධතා, සමාජ වෙනස්වීම් සහ පන්ති අතර ප්‍රතිවිරෝධතා විශේෂ ස්ථානයක් ගනී.

''දයලෙක්තික භෞතිකවාදය'' (Dialectical Materialism) යන නාමය පසුව මාක්ස්වාදී දාර්ශනික සම්ප්‍රදාය තුළ වඩාත් ප්‍රචලිත විය. එම නාමය මාක්ස් විසින්ම තම දර්ශනය සඳහා භාවිත කළ නිශ්චිත පදයක් නොවේ.

== 2.9 සමාජවාදය සහ කොමියුනිස්ට්වාදය ==

මාක්ස් සහ එංගල්ස් ධනවාදී සමාජයේ පන්ති සම්බන්ධතා සහ නිෂ්පාදන සම්පත්වල පෞද්ගලික හිමිකාරිත්වය පිළිබඳව විවේචනයක් ඉදිරිපත් කළහ.

ඔවුන්ගේ දේශපාලන චින්තනය තුළ කම්කරු පන්තියේ දේශපාලන ක්‍රියාකාරිත්වය සහ සමාජ පරිවර්තනය වැදගත් ස්ථානයක් ගනී.

සමාජවාදය (Socialism) සහ කොමියුනිස්ට්වාදය (Communism) යන සංකල්ප විවිධ දේශපාලන හා දාර්ශනික සම්ප්‍රදායන් තුළ විවිධ ආකාරයෙන් විග්‍රහ කර ඇත.

මාක්ස් සහ එංගල්ස්ගේ ලේඛන තුළ පන්ති භේදවලින් තොර සමාජයක් පිළිබඳ අදහස සහ නිෂ්පාදන සම්පත් පිළිබඳ පොදු සමාජීය පාලනය පිළිබඳ සංකල්පය වැදගත් වේ.

කෙසේ වෙතත්, අනාගත කොමියුනිස්ට් සමාජයක් පාලනය විය යුතු සෑම විස්තරයක්ම නිශ්චිත සැලැස්මක් ලෙස මාක්ස් ඉදිරිපත් කර නොතිබුණි.

== 2.10 මාක්ස් සහ ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස්ගේ දායකත්වය ==

[[File:Karl Marx.png|thumb|right|180px|කාල් මාක්ස්]]

[[ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස්]] (Friedrich Engels) මාක්ස්ගේ සමීප දාර්ශනික සහ දේශපාලන සහයෝගිතාකරුවකු විය.

ඔවුන් දෙදෙනා එක්ව සමාජවාදී හා කොමියුනිස්ට් දේශපාලන අදහස් වර්ධනය කිරීමට සහ ඒවා ලේඛනගත කිරීමට දායක වූහ.

ඔවුන්ගේ ප්‍රධාන කෘති අතර:

* ''කොමියුනිස්ට් ප්‍රකාශනය'' (The Communist Manifesto) – 1848.
* ''ජර්මානු දෘෂ්ටිවාදය'' (The German Ideology) – 1845–1846දී රචනා කරන ලදී.
* ''ශුද්ධ පවුල'' (The Holy Family) – 1845.

එංගල්ස් මාක්ස්ගේ මරණයෙන් පසුව ද ඔහුගේ ලේඛන සංස්කරණය කිරීම සහ ප්‍රකාශයට පත් කිරීම සඳහා දායක විය.

== 2.11 මාක්ස්ගේ ප්‍රධාන කෘති ==

[[File:Das Kapital. Kritik der politischen Ökonomie. Band 1.pdf|thumb|right|200px|1867දී ප්‍රකාශයට පත් කළ ''දාස් කැපිටාල්'' කෘතියේ පළමු වෙළුමේ මුල් සංස්කරණය]]

මාක්ස්ගේ දාර්ශනික සහ ආර්ථික අදහස් ඔහුගේ විවිධ කෘති තුළින් ඉදිරිපත් කර ඇත.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! වර්ෂය !! කෘතිය !! ප්‍රධාන කරුණු
|-
| 1844 || Economic and Philosophic Manuscripts || ශ්‍රමයෙන් ඈත්වීම සහ මිනිස් ස්වභාවය
|-
| 1845 || Theses on Feuerbach || භෞතිකවාදය සහ දාර්ශනික ක්‍රියාකාරිත්වය
|-
| 1845–1846 || The German Ideology || ඓතිහාසික භෞතිකවාදය
|-
| 1848 || The Communist Manifesto || පන්ති අරගලය සහ කොමියුනිස්ට් දේශපාලන අදහස්
|-
| 1859 || A Contribution to the Critique of Political Economy || දේශපාලන ආර්ථික විද්‍යාව පිළිබඳ විවේචනය
|-
| 1867 || Das Kapital, Volume I || ධනවාදී නිෂ්පාදන ක්‍රමය සහ අතිරික්ත වටිනාකම
|}

''දාස් කැපිටාල්'' (Das Kapital) කෘතියේ පළමු වෙළුම 1867දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. එහිදී මාක්ස් ධනවාදී නිෂ්පාදන ක්‍රමය, වෙළඳ භාණ්ඩ, මුදල්, ශ්‍රම බලය සහ අතිරික්ත වටිනාකම පිළිබඳ දීර්ඝ විශ්ලේෂණයක් ඉදිරිපත් කළේය.

එහි දෙවන සහ තුන්වන වෙළුම් මාක්ස්ගේ මරණයෙන් පසුව ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස් විසින් සංස්කරණය කර ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.

== 2.12 මාක්ස්වාදය ලෝක දේශපාලනයට කළ බලපෑම ==

මාක්ස්ගේ අදහස් 19 වන සියවසේ යුරෝපයේ කම්කරු ව්‍යාපාර සහ සමාජවාදී දේශපාලන ව්‍යාපාර කෙරෙහි බලපෑවේය.

1864දී පිහිටුවන ලද ජාත්‍යන්තර කම්කරු සංගමය (International Workingmen's Association) සමඟ ද මාක්ස් සම්බන්ධ විය.

20 වන සියවසේදී රුසියාවේ ලෙනින්ගේ නායකත්වය යටතේ වර්ධනය වූ බොල්ෂෙවික් ව්‍යාපාරය මාක්ස්වාදී අදහස් මත පදනම් වූ දේශපාලන ව්‍යාපාරයක් බවට පත්විය.

1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවයෙන් පසුව පිහිටුවන ලද සෝවියට් රාජ්‍යය මාක්ස්වාදී සහ ලෙනින්වාදී දේශපාලන මතවාදයන් තම නිල දේශපාලන දර්ශනය ලෙස පිළිගත්තේය.

පසුව චීනය, කියුබාව, වියට්නාමය සහ වෙනත් රටවල ද විවිධ මාක්ස්වාදී දේශපාලන ව්‍යාපාර වර්ධනය විය.

කෙසේ වෙතත්, මෙම රටවල දේශපාලන හා ආර්ථික පද්ධති එකිනෙකට වෙනස් වූ අතර මාක්ස්ගේ මුල් දාර්ශනික අදහස් සහ පසුව ඇති වූ රාජ්‍ය පාලන ක්‍රම එකිනෙකට සමාන යැයි සැලකිය නොහැකිය.

== 2.13 මාක්ස්වාදය පිළිබඳ විවිධ විග්‍රහ ==

මාක්ස්වාදය ලෝකයේ විවිධ දේශපාලන සහ ශාස්ත්‍රීය සම්ප්‍රදායන් තුළ විවිධ ආකාරයෙන් අර්ථකථනය කර ඇත.

සමහර චින්තකයන් එය සමාජ අසමානතා, කම්කරු අයිතිවාසිකම් සහ ආර්ථික බලය පිළිබඳ විග්‍රහයක් ලෙස සලකන අතර, තවත් විවේචකයන් එහි දේශපාලන යෙදීම්, රාජ්‍ය බලය සංකේන්ද්‍රණය වීම සහ ආර්ථික ප්‍රතිපත්ති පිළිබඳ විවේචන ඉදිරිපත් කර ඇත.

එබැවින් මාක්ස්ගේ මුල් දාර්ශනික අදහස්, පසුව වර්ධනය වූ මාක්ස්වාදී න්‍යායන් සහ විවිධ රටවල ක්‍රියාත්මක වූ දේශපාලන පද්ධති වෙන වෙනම අධ්‍යයනය කිරීම වැදගත් වේ.

== 2.14 නිගමනය ==

කාල් මාක්ස්ගේ දාර්ශනික චින්තනය 19 වන සියවසේ සමාජ, ආර්ථික සහ දේශපාලන අදහස් වෙනස් කළ බලගතු බුද්ධිමය සම්ප්‍රදායකි.

ඔහුගේ ඓතිහාසික භෞතිකවාදය, පන්ති අරගලය, ධනවාදය පිළිබඳ විවේචනය සහ අතිරික්ත වටිනාකම පිළිබඳ විග්‍රහයන් ලෝකයේ විවිධ දේශපාලන ව්‍යාපාරවලට සහ ආර්ථික විවාදවලට බලපෑවේය.

රුසියානු විප්ලවය සහ සෝවියට් සංගමය බිහිවීම තේරුම් ගැනීම සඳහා ද මාක්ස්වාදී දර්ශනය පිළිබඳ අවබෝධයක් ලබාගැනීම වැදගත් වේ.

== ඊළඟ පරිච්ඡේදය ==

[[රුසියාවේ මාක්ස්වාදී ව්‍යාපාරයේ වර්ධනය]]

== ආශ්‍රිත ලිපි ==

* [[කාල් මාක්ස්]]
* [[ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස්]]
* [[මාක්ස්වාදය]]
* [[ඓතිහාසික භෞතිකවාදය]]
* [[කොමියුනිස්ට් ප්‍රකාශනය]]
* [[දාස් කැපිටාල්]]
* [[රුසියානු විප්ලවය]]
* [[ව්ලැඩිමීර් ලෙනින්]]
* [[සෝවියට් සංගමය]]

== මූලාශ්‍ර ==

* [https://plato.stanford.edu/entries/marx/ Stanford Encyclopedia of Philosophy – Karl Marx]
* [https://www.britannica.com/biography/Karl-Marx Karl Marx – Encyclopaedia Britannica]
* [https://www.marxists.org/archive/marx/works/1848/communist-manifesto/ Marx and Engels – The Communist Manifesto]
* [https://www.marxists.org/archive/marx/works/1867-c1/ Marx – Capital, Volume I]
* [https://www.marxists.org/archive/marx/works/1845/theses/ Theses on Feuerbach]

[[Category:කාල් මාක්ස්]]
[[Category:මාක්ස්වාදය]]
[[Category:දේශපාලන දර්ශනය]]
[[Category:සමාජවාදය]]
[[Category:කොමියුනිස්ට්වාදය]]
[[Category:ආර්ථික චින්තනය]]


{{Short description|කාල් මාක්ස්ගේ දාර්ශනික අදහස් සහ මාක්ස්වාදයේ මූලික සංකල්ප}}

'''කාල් මාක්ස්ගේ දාර්ශනික චින්තනය සහ මාක්ස්වාදය''' යනු 19 වන සියවසේ දාර්ශනික, ආර්ථික හා දේශපාලන ඉතිහාසයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි සංකල්ප පද්ධතියකි. ජර්මානු දාර්ශනිකයකු, ආර්ථික විශ්ලේෂකයකු සහ දේශපාලන චින්තකයකු වූ [[කාල් මාක්ස්]] (1818–1883) විසින් ඉදිරිපත් කරන ලද අදහස් ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස් සමඟ එක්ව තවදුරටත් වර්ධනය කරන ලදී.

මාක්ස්ගේ දාර්ශනික චින්තනය තුළ ඓතිහාසික භෞතිකවාදය, පන්ති අරගලය, නිෂ්පාදන සම්බන්ධතා, ධනවාදය පිළිබඳ විවේචනය, අතිරික්ත වටිනාකම සහ සමාජ වෙනස්වීම පිළිබඳ අදහස් ප්‍රධාන ස්ථානයක් ගනී.

මෙම අදහස් පසුව මාක්ස්වාදය (Marxism) ලෙස හැඳින්වුණු අතර, ලෝකයේ විවිධ කම්කරු ව්‍යාපාර, සමාජවාදී දේශපාලන ව්‍යාපාර සහ කොමියුනිස්ට් ව්‍යාපාර කෙරෙහි බලපෑවේය.


== 3. රුසියාවේ මාක්ස්වාදී ව්‍යාපාරයේ වර්ධනය ==

=== 3.1. හැඳින්වීම ===

19 වන සියවසේ අග භාගයේදී රුසියානු අධිරාජ්‍යය තුළ සමාජ, ආර්ථික සහ දේශපාලන වෙනස්කම් වේගයෙන් සිදුවෙමින් පැවතුණි. කාර්මික සංවර්ධනයත් සමඟ නගරවල කම්කරු පන්තිය වර්ධනය වූ අතර, ගොවි ජනතාවගේ දුෂ්කර ජීවන තත්ත්වය සහ සාර් පාලනයේ දේශපාලන මර්දනය පිළිබඳ විරෝධය ද වැඩි විය.

මෙම පසුබිම තුළ යුරෝපයේ වර්ධනය වෙමින් පැවති මාක්ස්වාදී දර්ශනය රුසියාවට ද පැතිර ගියේය. කාල් මාක්ස් සහ ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස් ඉදිරිපත් කළ පන්ති අරගලය, ධනවාදය පිළිබඳ විවේචනය සහ කම්කරු පන්තියේ දේශපාලන සංවිධානය පිළිබඳ අදහස් රුසියානු විප්ලවවාදීන් අතර සාකච්ඡාවට ලක් විය.

රුසියාවේ මාක්ස්වාදී ව්‍යාපාරය ක්‍රමයෙන් කුඩා අධ්‍යයන කණ්ඩායම්වලින් ආරම්භ වී, කම්කරු සංවිධාන සහ දේශපාලන පක්ෂයක් දක්වා වර්ධනය විය. පසුව එය 1917 රුසියානු විප්ලවයට බලපෑ ප්‍රධාන දේශපාලන ව්‍යාපාරයක් බවට පත්විය.

=== 3.2. රුසියාවේ මාක්ස්වාදයට පෙර පැවති ජනප්‍රියවාදී ව්‍යාපාරය ===

රුසියාවේ මාක්ස්වාදය ව්‍යාප්ත වීමට පෙර ''නරොද්නික්'' (Narodnik) හෙවත් රුසියානු ජනප්‍රියවාදී ව්‍යාපාරය විප්ලවවාදී දේශපාලන අදහස් අතර වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කරගෙන තිබුණි.

මෙම ව්‍යාපාරයේ ඇතැම් නායකයන් විශ්වාස කළේ රුසියාවේ ගොවි ජනතාව සහ ගම්මානවල පැවති සාමූහික ඉඩම් පරිහරණ ක්‍රමය මත පදනම්ව සමාජවාදී සමාජයක් ගොඩනැගිය හැකි බවයි. බටහිර යුරෝපයේ මෙන් රුසියාව අනිවාර්යයෙන්ම ධනවාදී සංවර්ධන මාර්ගය හරහා යා යුතු නැති බව ඔවුන්ගෙන් සමහරෙක් තර්ක කළහ.

නරොද්නික් ව්‍යාපාරයේ ඇතැම් කණ්ඩායම් ගොවි ජනතාව අතර දේශපාලන අවබෝධය ඇති කිරීම සඳහා ගම්මාන වෙත ගියහ. තවත් සමහර කණ්ඩායම් සාර් පාලනයට එරෙහිව රහසිගත දේශපාලන ක්‍රියාකාරකම් සහ ප්‍රචණ්ඩ ක්‍රියාමාර්ගවල නිරත වූහ.

කෙසේ වෙතත්, කාර්මික සංවර්ධනය සහ කම්කරු පන්තියේ වර්ධනය පිළිබඳ මාක්ස්වාදී විග්‍රහය රුසියානු විප්ලවවාදීන් අතර නව දේශපාලන සාකච්ඡාවක් ඇති කළේය. මේ අනුව නරොද්නික් අදහස් සහ මාක්ස්වාදී අදහස් අතර මතවාදී විවාදයක් වර්ධනය විය.

=== 3.3. ජෝර්ජි ප්ලෙඛානොව් සහ රුසියානු මාක්ස්වාදයේ ආරම්භය ===

[[File:Georgi Plekhanov seated portrait.jpg|thumb|ජෝර්ජි වැලෙන්ටිනොවිච් ප්ලෙඛානොව්]]

රුසියාවේ මාක්ස්වාදය ව්‍යාප්ත කිරීමේ ආරම්භක පුරෝගාමියෙකු ලෙස ජෝර්ජි වැලෙන්ටිනොවිච් ප්ලෙඛානොව් (Georgi Plekhanov) සැලකේ.

ප්ලෙඛානොව් මුලදී රුසියානු ජනප්‍රියවාදී ව්‍යාපාරයට සම්බන්ධව සිටියේය. පසුව ඔහු මාක්ස්වාදී අදහස් පිළිගෙන, රුසියාවේ සමාජ වෙනස්කම් විග්‍රහ කිරීම සඳහා මාක්ස්වාදී ඉතිහාස හා ආර්ථික න්‍යායන් භාවිත කළේය.

1883 දී ස්විට්සර්ලන්තයේ ජිනීවා නගරයේදී ප්ලෙඛානොව් සහ ඔහුගේ සහචරයන් විසින් ''කම්කරු විමුක්ති කණ්ඩායම'' (Emancipation of Labour Group) පිහිටුවන ලදී. එය රුසියාවේ පළමු මාක්ස්වාදී සංවිධානය ලෙස සාමාන්‍යයෙන් හඳුන්වනු ලැබේ.

මෙම කණ්ඩායමේ ආරම්භක සාමාජිකයන් අතර පහත සඳහන් පුද්ගලයෝ සිටියහ.

* ජෝර්ජි ප්ලෙඛානොව් (Georgi Plekhanov)
* පාවෙල් ඇක්සෙල්රොඩ් (Pavel Axelrod)
* වේරා සසුලිච් (Vera Zasulich)
* ලෙව් ඩොයිච් (Lev Deutsch)
* වසීලි ඉග්නාටොව් (Vasily Ignatov)

මෙම කණ්ඩායමේ ප්‍රධාන අරමුණ වූයේ මාක්ස් සහ එංගල්ස්ගේ කෘති රුසියානු භාෂාවට පරිවර්තනය කිරීම, ඒවා රුසියාව තුළ බෙදාහැරීම සහ කම්කරු පන්තිය අතර සමාජවාදී දේශපාලන අදහස් ව්‍යාප්ත කිරීමයි.

රුසියාව තුළ දේශපාලන මර්දනය සහ වාරණය පැවති බැවින් මෙම කණ්ඩායමේ බොහෝ කටයුතු විදේශගතව සිට සිදු කිරීමට සිදුවිය.

=== 3.4. කම්කරු විමුක්ති කණ්ඩායමේ කාර්යභාරය ===

කම්කරු විමුක්ති කණ්ඩායම මාක්ස්වාදී සාහිත්‍යය රුසියානු භාෂාවෙන් ප්‍රකාශයට පත් කිරීම සඳහා වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය.

එම කණ්ඩායම විසින් කාල් මාක්ස් සහ ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස්ගේ කෘති පරිවර්තනය කර විදේශයන්හි මුද්‍රණය කර රුසියාවට යැවීමට කටයුතු කරන ලදී.

එම කෘති අතර පහත සඳහන් කෘති වැදගත් වේ.

* කොමියුනිස්ට් ප්‍රකාශනය (The Communist Manifesto) – කාල් මාක්ස් සහ ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස්.
* වැටුප් ශ්‍රමය සහ ප්‍රාග්ධනය (Wage Labour and Capital) – කාල් මාක්ස්.
* මනෝරාජික සමාජවාදය සහ විද්‍යාත්මක සමාජවාදය (Socialism: Utopian and Scientific) – ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස්.

ප්ලෙඛානොව් විසින් 1883 දී ''සමාජවාදය සහ දේශපාලන අරගලය'' (Socialism and the Political Struggle) නමැති කෘතිය ද, 1885 දී ''අපගේ වෙනස්කම්'' (Our Differences) නමැති කෘතිය ද ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.

1895 දී පළ වූ ''ඉතිහාසය පිළිබඳ ඒකවාදී දෘෂ්ටිය වර්ධනය කිරීම'' (The Development of the Monist View of History) කෘතිය ද රුසියානු මාක්ස්වාදී චින්තනයේ වර්ධනයට බලපෑවේය.

මෙම කටයුතු මඟින් රුසියාවේ විප්ලවවාදී තරුණ පරපුර සහ කම්කරු සංවිධාන අතර මාක්ස්වාදී අදහස් පිළිබඳ දැනුම ව්‍යාප්ත විය.

=== 3.5. රුසියාවේ කම්කරු පන්තියේ වර්ධනය ===

19 වන සියවසේ අග භාගයේදී රුසියාවේ කාර්මික සංවර්ධනය වේගවත් වීමත් සමඟ කර්මාන්තශාලා, දුම්රිය මාර්ග සහ නගර ආශ්‍රිත නිෂ්පාදන මධ්‍යස්ථාන වර්ධනය විය.

මෙම වෙනස්කම් නිසා ගම්මානවලින් නගර වෙත පැමිණි ජනතාව කර්මාන්තශාලා සහ අනෙකුත් කාර්මික ආයතනවල සේවයට එක් වූහ. එමඟින් නවීන කම්කරු පන්තියක් වර්ධනය විය.

කම්කරුවන් මුහුණ දුන් ප්‍රධාන ගැටලු අතර,

* දිගු වැඩ පැය
* අඩු වැටුප්
* අනාරක්ෂිත සේවා පරිසරය
* කම්කරු අයිතිවාසිකම් සීමා කිරීම
* වෘත්තීය සමිති සංවිධානය කිරීමේ බාධා
* වැඩ වර්ජන සහ දේශපාලන ක්‍රියාකාරකම් මර්දනය කිරීම

වැනි කරුණු ඇතුළත් විය.

මෙම තත්ත්වය තුළ කම්කරුවන් අතර වැඩ වර්ජන සහ සාමූහික සංවිධාන ක්‍රියාකාරකම් වර්ධනය විය. මාක්ස්වාදී ක්‍රියාකාරීන් මෙම කම්කරු ව්‍යාපාර සමඟ සම්බන්ධ වෙමින් දේශපාලන අවබෝධය ඇති කිරීමට උත්සාහ කළහ.

=== 3.6. ව්ලැඩිමීර් ලෙනින්ගේ දේශපාලන ක්‍රියාකාරකම්වල ආරම්භය ===

[[ව්ලැඩිමීර් ලෙනින්]] (Vladimir Lenin) රුසියානු මාක්ස්වාදී ව්‍යාපාරයේ ප්‍රධාන නායකයෙකු බවට පත්වූයේ 19 වන සියවසේ අවසාන දශකයේදීය.

ලෙනින්ගේ උපන් නම ව්ලැඩිමීර් ඉලිච් උලියානොව් (Vladimir Ilyich Ulyanov) ය. ඔහු මාක්ස්වාදී දර්ශනය අධ්‍යයනය කළ අතර රුසියාවේ කම්කරු පන්තිය දේශපාලන වශයෙන් සංවිධානය කිරීමේ අවශ්‍යතාව අවධාරණය කළේය.

1895 දී ලෙනින් සහ ඔහුගේ දේශපාලන සහචරයන් ශාන්ත පීටර්ස්බර්ග් නගරයේදී ''කම්කරු පන්තියේ විමුක්තිය සඳහා අරගල සංගමය'' (Union of Struggle for the Emancipation of the Working Class) පිහිටුවීමට දායක වූහ.

මෙම සංවිධානයේ අරමුණ වූයේ කම්කරුවන්ගේ ආර්ථික ඉල්ලීම් සහ දේශපාලන අරගල අතර සම්බන්ධතාව පැහැදිලි කිරීමයි.

කෙසේ වෙතත්, සාර් පාලනයේ රහස් පොලිසිය විසින් විප්ලවවාදී සංවිධාන නිරීක්ෂණය කරන ලදී. 1895 දී ලෙනින් අත්අඩංගුවට ගෙන පසුව සයිබීරියාවට පිටුවහල් කරන ලදී.

=== 3.7. රුසියානු සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කම්කරු පක්ෂය පිහිටුවීම ===

1898 මාර්තු මාසයේදී මින්ස්ක් නගරයේ පැවති රැස්වීමකදී රුසියානු සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කම්කරු පක්ෂය (Russian Social Democratic Labour Party – RSDLP) පිහිටුවන ලදී.

මෙම පළමු සමුළුවට විවිධ සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කණ්ඩායම් නියෝජනය කළ නියෝජිතයන් නව දෙනෙකු සහභාගී වූ බව ඉතිහාස මූලාශ්‍ර සඳහන් කරයි.

පක්ෂය පිහිටුවීමේ ප්‍රධාන අරමුණ වූයේ රුසියාව පුරා විසිරී පැවති මාක්ස්වාදී සහ කම්කරු සංවිධාන එකම දේශපාලන ව්‍යාපාරයක් යටතේ සම්බන්ධ කිරීමයි.

මෙම සමුළුවේදී පක්ෂ ප්‍රකාශනයක් පිළිගනු ලැබූ අතර මධ්‍යම කමිටුවක් ද පත් කරන ලදී. එහෙත් සමුළුවෙන් පසුව රහස් පොලිසිය විසින් නියෝජිතයන් සහ පක්ෂ ක්‍රියාකාරීන් බොහෝ දෙනෙකු අත්අඩංගුවට ගැනීම හේතුවෙන් සංවිධානයේ ක්‍රියාකාරීත්වය දැඩි ලෙස දුර්වල විය.

එබැවින් 1898 දී පක්ෂය නිල වශයෙන් පිහිටුවනු ලැබුවද, එය ශක්තිමත් මධ්‍යගත දේශපාලන සංවිධානයක් බවට පත් කිරීමේ කටයුතු ඉදිරියටත් සිදු කිරීමට අවශ්‍ය විය.

=== 3.8. ඉස්ක්‍රා පුවත්පත සහ මාක්ස්වාදී අදහස් ව්‍යාප්ත කිරීම ===

1900 දී ලෙනින් සහ ඔහුගේ සහචරයන් ''ඉස්ක්‍රා'' (Iskra) නමැති දේශපාලන පුවත්පත ආරම්භ කළහ. රුසියානු භාෂාවෙන් ''ඉස්ක්‍රා'' යන්නෙහි අර්ථය ''ගිනි පුපුර'' යන්නයි.

මෙම පුවත්පතේ අරමුණ වූයේ රුසියාව පුරා විසිරී සිටි මාක්ස්වාදී කණ්ඩායම් අතර සම්බන්ධතාව ගොඩනැගීම සහ සාර් පාලනයට එරෙහි දේශපාලන අරගලය පිළිබඳ සාකච්ඡාව වර්ධනය කිරීමයි.

ඉස්ක්‍රා පුවත්පතේ කටයුතුවලට ලෙනින්, ජූලියස් මාර්ටොව්, ජෝර්ජි ප්ලෙඛානොව්, පාවෙල් ඇක්සෙල්රොඩ් සහ වේරා සසුලිච් ඇතුළු පුද්ගලයන් සම්බන්ධ වූහ.

පුවත්පත විදේශයන්හි මුද්‍රණය කර රුසියාවට රහසිගතව ගෙන යාම සිදු විය. එමඟින් මාක්ස්වාදී අදහස් සහ දේශපාලන සංවිධානය පිළිබඳ සාකච්ඡා පුළුල් විය.

=== 3.9. බොල්ෂෙවික් සහ මෙන්ෂෙවික් කණ්ඩායම් බිහිවීම ===

[[File:Zasulich-vera.jpg|thumb|වේරා සසුලිච් – රුසියානු මාක්ස්වාදී ව්‍යාපාරයේ ආරම්භක සාමාජිකාවක්]]

1903 දී රුසියානු සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කම්කරු පක්ෂයේ දෙවන සමුළුව බ්‍රසල්ස්හිදී ආරම්භ වී පසුව ලන්ඩනයේදී පැවැත්විණි.

මෙම සමුළුවේදී පක්ෂ සාමාජිකත්වය, පක්ෂ සංවිධානය සහ විප්ලවවාදී දේශපාලන ක්‍රියාමාර්ග පිළිබඳව ප්‍රබල මතභේද ඇති විය.

විශේෂයෙන්ම පක්ෂ සාමාජිකයෙකු වීමට අවශ්‍ය කොන්දේසි පිළිබඳව ලෙනින් සහ ජූලියස් මාර්ටොව් අතර මතභේදයක් ඇති විය.

මෙම මතභේද හේතුවෙන් පක්ෂය තුළ කණ්ඩායම් දෙකක් වර්ධනය විය.

==== බොල්ෂෙවික් කණ්ඩායම ====

ලෙනින්ගේ නායකත්වය යටතේ වර්ධනය වූ කණ්ඩායම බොල්ෂෙවික් (Bolsheviks) ලෙස හැඳින්විණි. ඔවුහු විප්ලවවාදී අරමුණු වෙනුවෙන් විනයගරුක, සංවිධානාත්මක සහ මධ්‍යගත පක්ෂයක් ගොඩනැගීමේ අවශ්‍යතාව අවධාරණය කළහ.

''බොල්ෂෙවික්'' යන වචනය රුසියානු භාෂාවේ ''බහුතරය'' යන අර්ථයට සම්බන්ධ වේ. 1903 සමුළුවේ ඇතැම් ඡන්ද විමසීම්වලදී ලෙනින්ගේ පාර්ශ්වයට බහුතරය ලැබීම නිසා මෙම නම භාවිතයට පැමිණියේය.

==== මෙන්ෂෙවික් කණ්ඩායම ====

ජූලියස් මාර්ටොව්ගේ නායකත්වය යටතේ වර්ධනය වූ කණ්ඩායම මෙන්ෂෙවික් (Mensheviks) ලෙස හැඳින්විණි.

ඔවුහු පක්ෂ සාමාජිකත්වය වඩා පුළුල් ලෙස අර්ථ දැක්වීමට සහ දේශපාලන ක්‍රියාකාරකම් සඳහා පුළුල් සාමාජික සහභාගීත්වයක් ලබා ගැනීමට කැමැත්ත දැක්වූහ.

''මෙන්ෂෙවික්'' යන වචනය ''සුළුතරය'' යන අර්ථයට සම්බන්ධ වේ. 1903 සමුළුවේ ඇතැම් ඡන්ද විමසීම්වලදී මාර්ටොව්ගේ පාර්ශ්වය සුළුතරයට පත්වීම නිසා එම නම භාවිතයට පැමිණියේය.

මෙම නම් ඇති වූයේ එම සමුළුවේ නිශ්චිත ඡන්ද විමසීම්වලදී ලැබුණු සංඛ්‍යාත්මක ප්‍රතිඵල අනුවය. ඒවා සෑම අවස්ථාවකම එකම ස්ථිර බහුතරයක් හෝ සුළුතරයක් නියෝජනය කළ බව අදහස් නොවේ.

=== 3.10. බොල්ෂෙවික් සහ මෙන්ෂෙවික් මතවාදී වෙනස්කම් ===

බොල්ෂෙවික් සහ මෙන්ෂෙවික් කණ්ඩායම් දෙකම මුලදී රුසියානු සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කම්කරු පක්ෂයේ කොටස් විය. එහෙත් කාලයත් සමඟ ඔවුන්ගේ දේශපාලන මතවාද සහ සංවිධාන ක්‍රම අතර වෙනස්කම් තවදුරටත් පැහැදිලි විය.

ප්‍රධාන වෙනස්කම් අතර,

* පක්ෂ සාමාජිකත්වය සහ සංවිධාන ව්‍යුහය පිළිබඳ අදහස්.
* විප්ලවවාදී ක්‍රියාකාරකම් මෙහෙයවීමේ ක්‍රම.
* කම්කරු පන්තිය සහ ගොවි ජනතාව අතර දේශපාලන සන්ධානය පිළිබඳ අදහස්.
* රුසියාවේ ධනවාදී සංවර්ධනය සහ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී විප්ලවය පිළිබඳ විග්‍රහ.
* දේශපාලන බලය ලබා ගැනීම සඳහා භාවිත කළ යුතු උපායමාර්ග.

මෙම මතභේද නිසා දෙපාර්ශ්වය අතර ගැටුම් සහ සංවිධානමය බෙදීම් වර්ධනය විය. පසුව 1917 විප්ලවය වන විට බොල්ෂෙවික් සහ මෙන්ෂෙවික් කණ්ඩායම් දෙක වෙනස් දේශපාලන මාර්ග අනුගමනය කළහ.

=== 3.11. 1905 විප්ලවය සහ මාක්ස්වාදී ව්‍යාපාරය ===

1905 දී රුසියාව තුළ ඇති වූ විප්ලවවාදී නැගිටීම මාක්ස්වාදී ව්‍යාපාරයට වැදගත් අත්දැකීමක් විය.

කම්කරුවන්ගේ වැඩ වර්ජන, ගොවි ජනතාවගේ විරෝධතා, හමුදා තුළ ඇති වූ කැරලි සහ සාර් පාලනයට එරෙහි දේශපාලන උද්ඝෝෂණ එම විප්ලවයේ ප්‍රධාන ලක්ෂණ විය.

මෙම කාලය තුළ කම්කරු නියෝජිතයන්ගෙන් සමන්විත සෝවියට් (Soviet) හෙවත් කම්කරු සභා බිහි විය. ඒවා කම්කරුවන්ගේ ඉල්ලීම් සහ දේශපාලන ක්‍රියාකාරකම් සම්බන්ධීකරණය කිරීමේ නව සංවිධාන ආකාරයක් ලෙස වැදගත් විය.

1905 විප්ලවය අවසානයේ සාර් පාලනය බිඳවැටුණේ නැත. එහෙත් එය රුසියානු ජනතාවගේ දේශපාලන අවබෝධය සහ විප්ලවවාදී සංවිධානවල අත්දැකීම් වර්ධනය කිරීමට බලපෑවේය.

=== 3.12. පළමු ලෝක යුද්ධය සහ විප්ලවවාදී අදහස් වර්ධනය ===

1914 දී ආරම්භ වූ පළමු ලෝක යුද්ධය රුසියාවේ ආර්ථික හා සමාජ අර්බුදය තවදුරටත් උග්‍ර කළේය.

යුද්ධය හේතුවෙන් ආහාර හිඟය, උද්ධමනය, ප්‍රවාහන ගැටලු සහ හමුදා පරාජයන් වර්ධනය විය. කම්කරුවන් සහ ගොවි ජනතාව අතර රජයට එරෙහි විරෝධය තීව්‍ර විය.

රුසියානු සමාජවාදී සහ මාක්ස්වාදී කණ්ඩායම් අතර යුද්ධය පිළිබඳ මතභේද ද පැවතුණි. ඇතැම් පිරිස් යුද්ධයට විරුද්ධ වූ අතර තවත් පිරිස් වෙනස් දේශපාලන ස්ථාවරයන් ගත්හ.

මෙම තත්ත්වය 1917 පෙබරවාරි විප්ලවයට පෙර පැවති දේශපාලන පසුබිම සකස් කිරීමට දායක විය.

=== 3.13. රුසියානු මාක්ස්වාදී ව්‍යාපාරයේ ඓතිහාසික වැදගත්කම ===

රුසියාවේ මාක්ස්වාදී ව්‍යාපාරය කුඩා බුද්ධිමය කණ්ඩායම්වලින් ආරම්භ වී, කම්කරු පන්තිය සහ දේශපාලන සංවිධාන සමඟ සම්බන්ධ වූ පුළුල් ව්‍යාපාරයක් බවට පත්විය.

එහි වර්ධනයට ජෝර්ජි ප්ලෙඛානොව්, වේරා සසුලිච්, පාවෙල් ඇක්සෙල්රොඩ්, ව්ලැඩිමීර් ලෙනින් සහ ජූලියස් මාර්ටොව් වැනි පුද්ගලයන් විවිධ ආකාරයෙන් දායක වූහ.

1883 දී කම්කරු විමුක්ති කණ්ඩායම පිහිටුවීම, 1898 දී රුසියානු සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කම්කරු පක්ෂය ආරම්භ කිරීම සහ 1903 දී බොල්ෂෙවික්–මෙන්ෂෙවික් බෙදීම ඇතිවීම එම ව්‍යාපාරයේ වැදගත් සන්ධිස්ථාන විය.

මෙම වර්ධනයන් 1917 දී සිදු වූ පෙබරවාරි සහ ඔක්තෝබර් විප්ලවවලට පෙර රුසියාවේ පැවති දේශපාලන සංවිධාන සහ මතවාදී පසුබිම තේරුම් ගැනීමට උපකාරී වේ.

== ආශ්‍රිත ලිපි ==

* [[කාල් මාක්ස්]]
* [[මාක්ස්වාදය]]
* [[ව්ලැඩිමීර් ලෙනින්]]
* [[රුසියානු විප්ලවය]]
* [[බොල්ෂෙවික්]]
* [[මෙන්ෂෙවික්]]
* [[රුසියානු සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කම්කරු පක්ෂය]]

== මූලාශ්‍ර ==

* Plekhanov, Georgi. ''Socialism and the Political Struggle'' (1883).
* Lenin, Vladimir. ''The Tasks of the Russian Social-Democrats'' (1897).
* Lenin, Vladimir. ''What Is to Be Done?'' (1902).
* Frankel, Jonathan. ''Revolution and Politics in Russia''. Indiana University Press.
* ''The Russian Social-Democratic Labour Party: Documents of the First and Second Congresses''.

== බාහිර සබැඳි ==

* [https://www.marxists.org/archive/plekhanov/ Georgi Plekhanov – Marxists Internet Archive]
* [https://www.marxists.org/archive/lenin/ Lenin – Marxists Internet Archive]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Georgi_Plekhanov ජෝර්ජි ප්ලෙඛානොව් – Wikimedia Commons]

[[ප්‍රවර්ගය:රුසියානු විප්ලවය]]
[[ප්‍රවර්ගය:මාක්ස්වාදය]]
[[ප්‍රවර්ගය:රුසියාවේ දේශපාලන ඉතිහාසය]]
[[ප්‍රවර්ගය:සමාජවාදය]]


== 1917 පෙබරවාරි විප්ලවය ==

=== 4.1. හැඳින්වීම ===

1917 පෙබරවාරි විප්ලවය රුසියානු ඉතිහාසයේ තීරණාත්මක දේශපාලන සිදුවීමකි. මෙම විප්ලවය හේතුවෙන් සියවස් ගණනාවක් රුසියාව පාලනය කළ රොමානොව් රාජවංශයේ පාලනය අවසන් වූ අතර, අවසාන රුසියානු සාර්වරයා වූ දෙවන නිකොලස්ට සිහසුන අත්හැරීමට සිදු විය.

මෙම විප්ලවය 1917 පෙබරවාරි මාසයේදී රුසියාවේ අගනුවර වූ පෙට්‍රොග්‍රාඩ් නගරයේ ආරම්භ විය. එවකට රුසියාව භාවිත කළ ජූලියානු දින දර්ශනය අනුව එය පෙබරවාරි 23 සිට 27 දක්වා සිදුවූ අතර, ග්‍රෙගෝරියානු දින දර්ශනය අනුව එම දිනයන් මාර්තු 8 සිට 12 දක්වා වේ.

මෙම විප්ලවය කම්කරු ජනතාවගේ වැඩ වර්ජන, කාන්තාවන්ගේ විරෝධතා, ආහාර හිඟයට එරෙහි ජනතා නැගිටීම් සහ හමුදා සෙබළුන්ගේ කැරලි යන කරුණු එකට එක්වීමෙන් වර්ධනය විය.

පෙබරවාරි විප්ලවයෙන් පසුව සාර් පාලනය අවසන් වූ නමුත් රුසියාවේ දේශපාලන අර්බුදය විසඳී නොතිබුණි. තාවකාලික ආණ්ඩුව සහ පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාව අතර බලය බෙදී පැවති තත්ත්වයක් ඇති වූ අතර, එය පසුව ඔක්තෝබර් විප්ලවයට පසුබිම සකස් කළේය.

=== 4.2. විප්ලවයට පෙර රුසියාවේ පැවති තත්ත්වය ===

1917 වන විට රුසියාව පළමු ලෝක යුද්ධයට සම්බන්ධ වී වසර තුනකට ආසන්න කාලයක් ගතවී තිබුණි. යුද්ධය නිසා රටේ ආර්ථිකය දැඩි පීඩනයකට ලක්ව තිබූ අතර, සාමාන්‍ය ජනතාවගේ ජීවන තත්ත්වය වේගයෙන් පිරිහෙමින් පැවතුණි.

ප්‍රධාන ගැටලු කිහිපයක් මෙසේ විය.

* ආහාර සහ පාන් හිඟය.
* ආහාර මිල සහ අනෙකුත් භාණ්ඩ මිල ඉහළ යාම.
* කම්කරුවන්ගේ අඩු වැටුප් සහ දුෂ්කර සේවා තත්ත්වයන්.
* යුද්ධයේදී රුසියානු හමුදාව ලැබූ පරාජයන්.
* සෙබළුන්ගේ මරණ සහ තුවාල වැඩිවීම.
* ප්‍රවාහන හා දුම්රිය පද්ධතියේ ගැටලු.
* සාර් පාලනය පිළිබඳ ජනතාවගේ විශ්වාසය බිඳවැටීම.

යුද්ධය සඳහා විශාල මුදල් ප්‍රමාණයක් වැය කිරීමට සිදුවීමත් සමඟ රජයේ ආර්ථික කළමනාකරණය දුර්වල විය. නගරවල ආහාර බෙදාහැරීමේ ගැටලු උග්‍ර වූ අතර, පාන් ලබා ගැනීම සඳහා ජනතාව දිගු පෝලිම්වල රැඳී සිටීමට සිදු විය.

ගොවි ජනතාව ඉඩම් පිළිබඳ ගැටලුවලට මුහුණ දුන් අතර, කම්කරු ජනතාව වැඩි වැටුප් සහ යහපත් සේවා තත්ත්වයන් ඉල්ලා සිටියහ. මේ සියලු කරුණු සාර් පාලනයට එරෙහි විරෝධය තවදුරටත් වර්ධනය කළේය.

=== 4.3. දෙවන නිකොලස්ගේ පාලනය සහ ජනතා විරෝධය ===

[[File:The last photo of Nicholas II.jpg|thumb|දෙවන නිකොලස් – සිහසුන අත්හැරීමෙන් පසු 1917 දී ගත් ඡායාරූපයක්]]

දෙවන නිකොලස් (Nicholas II) 1894 සිට රුසියාවේ සාර්වරයා ලෙස පාලනය කළේය. ඔහුගේ පාලන සමයේදී රුසියාව තුළ කාර්මික සංවර්ධනය සිදු වුවද, දේශපාලන බලය සාර්වරයා සහ රාජාණ්ඩුව අතේ සංකේන්ද්‍රණය වී තිබුණි.

1905 විප්ලවයෙන් පසුව රාජ්‍ය ඩූමාව (State Duma) පිහිටුවනු ලැබුවද, සාර්වරයාගේ බලය තවදුරටත් ප්‍රබලව පැවතුණි. ජනතාවට අවශ්‍ය දේශපාලන ප්‍රතිසංස්කරණ සම්පූර්ණයෙන් ලබාදීමට රජය අසමත් විය.

පළමු ලෝක යුද්ධයේදී රුසියානු හමුදාව ලැබූ පරාජයන් සහ ආර්ථික අර්බුදය නිසා සාර්වරයාගේ ජනප්‍රියත්වය තවදුරටත් පහත වැටුණි.

රජයේ පරිපාලනය පිළිබඳ විවේචන, රාජකීය පවුලේ දේශපාලන බලපෑම පිළිබඳ සැක සහ අමාත්‍ය මණ්ඩලයේ අස්ථාවරත්වය ද පාලනය කෙරෙහි ජනතාවගේ විශ්වාසය අඩු කිරීමට හේතු විය.

=== 4.4. ජාත්‍යන්තර කාන්තා දිනය සහ විප්ලවයේ ආරම්භය ===

[[File:1917 International Women's Day - Petrograd.jpg|thumb|1917 මාර්තු 8 වන දින පෙට්‍රොග්‍රාඩ්හි පැවති කාන්තා විරෝධතාවක්]]

1917 පෙබරවාරි 23 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව මාර්තු 8) පෙට්‍රොග්‍රාඩ් නගරයේ කාන්තා කම්කරුවන් සහ අනෙකුත් කාන්තාවෝ ජාත්‍යන්තර කාන්තා දිනය නිමිත්තෙන් විරෝධතා ආරම්භ කළහ.

විශේෂයෙන්ම රෙදිපිළි කර්මාන්තශාලාවල සේවය කළ කාන්තා කම්කරුවන් පාන් හිඟය, ආහාර මිල ඉහළ යාම සහ යුද්ධය හේතුවෙන් ඇති වූ දුෂ්කරතා පිළිබඳව විරෝධය පළ කළහ.

ඔවුන්ගේ විරෝධතාවලට අනෙකුත් කර්මාන්තශාලාවල කම්කරුවෝ ද එක් වූහ. මුලදී සීමිත ප්‍රදේශයක පැවති විරෝධතා ක්‍රමයෙන් නගරය පුරා පැතිර ගියේය.

කාන්තාවන්ගේ විරෝධතා කම්කරු පන්තියේ පුළුල් වැඩ වර්ජනයකට පරිවර්තනය වීම පෙබරවාරි විප්ලවයේ ආරම්භක අවස්ථාව ලෙස සැලකේ.

මෙම සිදුවීමෙන් රුසියානු විප්ලවයේදී කාන්තාවන් ඉටු කළ වැදගත් දේශපාලන කාර්යභාරය පැහැදිලි වේ.

=== 4.5. කම්කරු වැඩ වර්ජන සහ ජනතා උද්ඝෝෂණ ===

පෙබරවාරි 24 සහ 25 වන දිනවලදී විරෝධතා තවදුරටත් ව්‍යාප්ත විය. කම්කරුවන් විශාල පිරිසක් කර්මාන්තශාලාවලින් පිටවී වීදිවලට පැමිණියහ.

පෙට්‍රොග්‍රාඩ්හි විවිධ කාර්මික ප්‍රදේශවල වැඩ වර්ජන පැතිර ගිය අතර, විරෝධතාකරුවෝ පාන්, සාමය සහ දේශපාලන වෙනසක් ඉල්ලා සිටියහ.

විරෝධතා අතරතුර පහත සඳහන් ඉල්ලීම් ප්‍රධාන වශයෙන් ඉදිරිපත් විය.

* ජනතාවට ප්‍රමාණවත් ආහාර සැපයීම.
* යුද්ධය අවසන් කිරීම.
* කම්කරුවන්ගේ සේවා තත්ත්වයන් යහපත් කිරීම.
* සාර් පාලනය අවසන් කිරීම.
* දේශපාලන නිදහස සහ ජනතා අයිතිවාසිකම් ලබාදීම.

විරෝධතාවලට කම්කරුවන් පමණක් නොව සිසුන්, නාගරික මධ්‍යම පන්තියේ සාමාජිකයන් සහ අනෙකුත් ජන කණ්ඩායම් ද එක් වූහ.

මෙම තත්ත්වය නිසා පෙට්‍රොග්‍රාඩ් නගරයේ සාමාන්‍ය පරිපාලන කටයුතු බිඳවැටීමට පටන් ගත්තේය.

=== 4.6. හමුදා සෙබළුන්ගේ කැරැල්ල ===

විප්ලවයේ තීරණාත්මක අවස්ථාවක් වූයේ පෙට්‍රොග්‍රාඩ්හි ස්ථානගත කර තිබූ හමුදා සෙබළුන්ගේ හැසිරීම වෙනස් වීමයි.

මුලදී සාර් පාලනය විරෝධතා මර්දනය කිරීම සඳහා හමුදා සෙබළුන් යොදාගත්තේය. 1917 පෙබරවාරි 26 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව මාර්තු 11) ඇතැම් හමුදා ඒකකවලට විරෝධතාකරුවන්ට වෙඩි තැබීමට නියෝග ලැබුණි.

එහෙත් සෙබළුන් අතරද යුද්ධය පිළිබඳ කලකිරීම, අඩු ආහාර සැපයුම්, දුෂ්කර සේවා තත්ත්වයන් සහ සාර් පාලනය පිළිබඳ අසතුට පැවතුණි.

පෙබරවාරි 27 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව මාර්තු 12) වොලින්ස්කි රෙජිමේන්තුවේ සෙබළුන් කැරලි ගැසූහ. පසුව තවත් හමුදා ඒකක රැසක් ඔවුන් සමඟ එක් වූහ.

සෙබළුන් විරෝධතාකරුවන්ට එරෙහිව ක්‍රියා කිරීම ප්‍රතික්ෂේප කළ අතර, ඇතැම් පිරිස් ජනතාවගේ පැත්තට එක් වූහ. අවි ආයුධ සහිත හමුදා සාමාජිකයන් විප්ලවවාදී ජනතාව සමඟ එක්වීම සාර් පාලනයේ බලය බිඳවැටීමට ප්‍රධාන හේතුවක් විය.

=== 4.7. පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාව පිහිටුවීම ===

1917 පෙබරවාරි 27 වන දින පෙට්‍රොග්‍රාඩ් කම්කරු සහ සෙබළුන්ගේ නියෝජිත සෝවියට් සභාව (Petrograd Soviet of Workers' and Soldiers' Deputies) පිහිටුවන ලදී.

සෝවියට් යන රුසියානු වචනයේ අර්ථය සභාව හෝ කවුන්සිලය යන්නයි. මෙම සංවිධානය කම්කරුවන් සහ හමුදා සෙබළුන්ගේ නියෝජිතයන්ගෙන් සමන්විත විය.

සෝවියට් සභාව විප්ලවවාදී ජනතාවගේ ඉල්ලීම් ඉදිරිපත් කිරීම, නගරයේ කටයුතු සම්බන්ධීකරණය කිරීම සහ හමුදා සෙබළුන් සමඟ සම්බන්ධතා පවත්වා ගැනීම වැනි කාර්යයන් ඉටු කළේය.

පසුව එම සෝවියට් සභාව රුසියාවේ දේශපාලන බල අරගලයේ ප්‍රධාන මධ්‍යස්ථානයක් බවට පත්විය.

=== 4.8. තාවකාලික ආණ්ඩුව පිහිටුවීම ===

සාර් පාලනයේ බලය බිඳවැටෙමින් පැවති අවස්ථාවේදී රාජ්‍ය ඩූමාවේ නියෝජිතයන් නව පාලන ව්‍යුහයක් පිහිටුවීමට කටයුතු කළහ.

1917 පෙබරවාරි 27 වන දින ඩූමාවේ තාවකාලික කමිටුවක් පිහිටුවන ලදී. පසුව එම කමිටුවේ මූලිකත්වයෙන් තාවකාලික ආණ්ඩුව (Provisional Government) පිහිටුවීමේ කටයුතු සිදු විය.

1917 මාර්තු 2 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව මාර්තු 15) පළමු තාවකාලික ආණ්ඩුව පිහිටුවනු ලැබීය.

එහි පළමු අග්‍රාමාත්‍යවරයා වූයේ ජෝර්ජි ල්වොව් (Georgy Lvov) ය. ඇලෙක්සැන්ඩර් කෙරෙන්ස්කි (Alexander Kerensky) ද එම ආණ්ඩුවේ අමාත්‍යවරයෙකු ලෙස කටයුතු කළේය.

තාවකාලික ආණ්ඩුවේ ප්‍රධාන අරමුණ වූයේ රුසියාවේ නව දේශපාලන පාලනයක් ගොඩනැගීම සහ අනාගත ව්‍යවස්ථාදායක සභාවක් සඳහා මැතිවරණ පැවැත්වීමයි.

=== 4.9. දෙවන නිකොලස් සිහසුන අත්හැරීම ===

1917 මාර්තු 2 වන දින (ජූලියානු දින දර්ශනය අනුව) දෙවන නිකොලස් සාර්වරයා සිහසුන අත්හැරීමට එකඟ විය.

මුලදී ඔහු තම පුත්‍රයා වන ඇලෙක්සි වෙනුවට තම සහෝදරයා වූ මහා ආදිපාද මයිකල්ට සිහසුන පැවරීමට උත්සාහ කළේය. එහෙත් මයිකල් දේශපාලන තත්ත්වය සලකා බලා මාර්තු 3 වන දින සිහසුන භාර ගැනීම ප්‍රතික්ෂේප කළේය.

මෙම සිදුවීමෙන් රුසියාවේ රොමානොව් රාජවංශයේ රාජාණ්ඩු පාලනය අවසන් විය.

[[File:Kerensky09491v.jpg|thumb|ඇලෙක්සැන්ඩර් කෙරෙන්ස්කි – 1917 රුසියානු තාවකාලික ආණ්ඩුවේ ප්‍රධාන දේශපාලන නායකයෙකි]]

=== 4.10. ද්විත්ව බල තත්ත්වය ===

පෙබරවාරි විප්ලවයෙන් පසුව රුසියාව තුළ ''ද්විත්ව බලය'' (Dual Power) ලෙස හැඳින්වෙන විශේෂ දේශපාලන තත්ත්වයක් ඇති විය.

එහිදී ප්‍රධාන බල මධ්‍යස්ථාන දෙකක් පැවතුණි.

; 1. තාවකාලික ආණ්ඩුව
: රාජ්‍ය පරිපාලනය සහ නිල ආණ්ඩු බලය තමන් සතු බව ප්‍රකාශ කළේය. එය ඩූමා නියෝජිතයන්ගේ සහ ලිබරල් දේශපාලන කණ්ඩායම්වල සහාය මත පිහිටුවනු ලැබීය.

; 2. පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාව
: කම්කරුවන් සහ සෙබළුන්ගේ නියෝජිතයන්ගෙන් සමන්විත වූ අතර, කම්කරු ජනතාව සහ හමුදා සෙබළුන් අතර සැලකිය යුතු බලපෑමක් එයට හිමි විය.

තාවකාලික ආණ්ඩුවට නිල රාජ්‍ය බලය තිබුණද, පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාවේ සහාය නොමැතිව රට පාලනය කිරීම අපහසු විය.

මෙම තත්ත්වය රුසියාවේ දේශපාලන අස්ථාවරත්වය තවදුරටත් වර්ධනය කළේය.

=== 4.11. අංක 1 නියෝගය ===

1917 මාර්තු 1 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව මාර්තු 14) පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාව විසින් ''අංක 1 නියෝගය'' (Order No. 1) නිකුත් කරන ලදී.

මෙම නියෝගය විශේෂයෙන්ම පෙට්‍රොග්‍රාඩ් හමුදා බලකායන්ගේ සංවිධානය සහ සෙබළුන්ගේ අයිතිවාසිකම් පිළිබඳව බලපෑවේය.

එහි ප්‍රධාන කරුණු අතර,

* හමුදා ඒකක තුළ සෙබළුන්ගේ නියෝජිත කමිටු පිහිටුවීම.
* සෙබළුන්ට තම නියෝජිතයන් තෝරා පත් කර ගැනීමට අවස්ථාව ලබාදීම.
* හමුදා නියෝග සහ දේශපාලන බලය අතර සම්බන්ධතාව පිළිබඳ නව ක්‍රමවේදයක් ඇති කිරීම.
* සෝවියට් සභාවේ නියෝග සහ තීරණවලට අනුකූලව කටයුතු කිරීම.

මෙම නියෝගය හමුදාව තුළ පැවති පැරණි අධිකාරී ක්‍රමයට බලපෑ අතර, සෙබළුන්ගේ දේශපාලන සහ සංවිධානමය බලය වැඩි කළේය.

=== 4.12. තාවකාලික ආණ්ඩුවේ ප්‍රතිසංස්කරණ සහ ගැටලු ===

තාවකාලික ආණ්ඩුව බලයට පැමිණීමෙන් පසුව දේශපාලන නිදහස සහ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ප්‍රතිසංස්කරණ හඳුන්වාදීමට කටයුතු කළේය.

එමඟින්,

* දේශපාලන සිරකරුවන්ට පොදු සමාවක් ලබාදීම.
* අදහස් ප්‍රකාශ කිරීමේ සහ රැස්වීමේ නිදහස පුළුල් කිරීම.
* දේශපාලන පක්ෂවල ක්‍රියාකාරකම් සඳහා ඉඩකඩ සැලසීම.
* සර්වජන ඡන්ද අයිතිය සහ ව්‍යවස්ථාදායක සභාවක් පිළිබඳ සැලසුම් ඉදිරිපත් කිරීම.

වැනි වෙනස්කම් සිදු විය.

එහෙත් තාවකාලික ආණ්ඩුව මුහුණ දුන් ප්‍රධාන ගැටලුව වූයේ පළමු ලෝක යුද්ධයෙන් රුසියාව ඉවත් කර ගැනීමට එය අසමත් වීමයි.

තවද ඉඩම් ප්‍රශ්නය, ආහාර හිඟය, ආර්ථික අර්බුදය සහ කම්කරුවන්ගේ ඉල්ලීම් වැනි ගැටලු සඳහා ඉක්මන් විසඳුම් ලබාදීමට ද ආණ්ඩුවට නොහැකි විය.

ඉඩම් ප්‍රතිසංස්කරණ සහ රාජ්‍ය පාලන ක්‍රමය පිළිබඳ අවසන් තීරණ බොහොමයක් අනාගත ව්‍යවස්ථාදායක සභාවට කල් දැමීම නිසා ජනතාව අතර අසතුට තවදුරටත් වර්ධනය විය.

=== 4.13. ලෙනින් නැවත රුසියාවට පැමිණීම ===

පෙබරවාරි විප්ලවය සිදුවන අවස්ථාවේදී ව්ලැඩිමීර් ලෙනින් විදේශගතව සිටියේය.

1917 අප්‍රේල් මාසයේදී ඔහු ස්විට්සර්ලන්තයේ සිට ජර්මනිය හරහා රුසියාවට පැමිණියේය. අප්‍රේල් 3 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව අප්‍රේල් 16) ඔහු පෙට්‍රොග්‍රාඩ්හි ෆින්ලන්ත දුම්රිය ස්ථානයට පැමිණියේය.

ඔහු ඉදිරිපත් කළ ''අප්‍රේල් තේසිස්'' (April Theses) මඟින් තාවකාලික ආණ්ඩුවට සහාය නොදිය යුතු බවත්, සියලු බලය සෝවියට් සභාවලට පැවරිය යුතු බවත් අවධාරණය කළේය.

ලෙනින්ගේ දේශපාලන අදහස් බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ ක්‍රියාමාර්ග වෙනස් කිරීමට බලපෑ අතර, ඔක්තෝබර් විප්ලවය දක්වා වූ දේශපාලන අරගලයේ නව අදියරක් ආරම්භ විය.

=== 4.14. පෙබරවාරි විප්ලවයේ ඓතිහාසික ප්‍රතිඵල ===

1917 පෙබරවාරි විප්ලවය රුසියාවේ දේශපාලන හා සමාජ ඉතිහාසය වෙනස් කළ ප්‍රධාන සිදුවීමකි.

එහි ප්‍රධාන ප්‍රතිඵල පහත පරිදි දැක්විය හැකිය.

# රොමානොව් රාජවංශයේ පාලනය අවසන් වීම.
# දෙවන නිකොලස් සාර්වරයා සිහසුන අත්හැරීම.
# තාවකාලික ආණ්ඩුවක් පිහිටුවීම.
# පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාවේ බලපෑම වර්ධනය වීම.
# කම්කරුවන් සහ සෙබළුන්ගේ දේශපාලන සහභාගීත්වය වැඩිවීම.
# දේශපාලන නිදහස සහ නව සංවිධාන සඳහා අවස්ථා ඇතිවීම.
# බොල්ෂෙවික් සහ අනෙකුත් සමාජවාදී කණ්ඩායම්වල ක්‍රියාකාරකම් වර්ධනය වීම.

කෙසේ වෙතත්, පෙබරවාරි විප්ලවය මඟින් රුසියාවේ සියලු සමාජ හා ආර්ථික ගැටලු විසඳී නොතිබුණි. යුද්ධය දිගටම පැවති අතර, ඉඩම්, ආහාර සහ කම්කරු අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ ගැටලු තවදුරටත් පැවතුණි.

මෙම අසම්පූර්ණ දේශපාලන වෙනස සහ තාවකාලික ආණ්ඩුව පිළිබඳ ජනතා අසතුට 1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවයට මඟ පෑදූ ප්‍රධාන සාධක අතරට එක් විය.

=== 4.15. නිගමනය ===

1917 පෙබරවාරි විප්ලවය යනු රුසියානු ජනතාවගේ දේශපාලන, ආර්ථික සහ සමාජ අසතුට එකට එක්වී රාජාණ්ඩු පාලනය අවසන් කළ ඓතිහාසික ජනතා නැගිටීමකි.

මෙම විප්ලවයේදී කාන්තා කම්කරුවන්, කාර්මික කම්කරුවන්, සෙබළුන්, සමාජවාදී ක්‍රියාකාරීන් සහ අනෙකුත් ජන කොටස් වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කළහ.

එහෙත් සාර් පාලනය අවසන් වීමෙන් පසුව ඇති වූ තාවකාලික ආණ්ඩුවට ජනතාවගේ මූලික ඉල්ලීම් සම්පූර්ණ කිරීමට නොහැකි විය. එම නිසා රුසියාවේ බල අරගලය තවදුරටත් වර්ධනය වී, අවසානයේ 1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවය දක්වා ගමන් කළේය.

== ආශ්‍රිත ලිපි ==

* [[රුසියානු විප්ලවය]]
* [[1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවය]]
* [[දෙවන නිකොලස් (රුසියාව)]]
* [[ව්ලැඩිමීර් ලෙනින්]]
* [[ඇලෙක්සැන්ඩර් කෙරෙන්ස්කි]]
* [[රුසියානු සෝවියට් සභාව]]
* [[බොල්ෂෙවික්]]
* [[පළමු ලෝක යුද්ධය]]

== මූලාශ්‍ර ==

* S. A. Smith, ''The Revolutions of 1917–1918'', The Cambridge History of Russia, Cambridge University Press.
* S. A. Smith, ''Red Petrograd: Revolution in the Factories, 1917–1918'', Cambridge University Press.
* Leon Trotsky, ''The History of the Russian Revolution'', Volume One: The Overthrow of Tsarism.
* University of Warwick, Modern Records Centre, ''The February Revolution''.
* United States Holocaust Memorial Museum, ''Russian Revolution, 1917''.
* University of Manchester, ''Teaching the Russian Revolution 1917: The Russian Revolution – Brief Timeline''.

== බාහිර සබැඳි ==

* [https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-russia/revolutions-of19171918/858CA1E87FF489B55546B959E5A12138 Cambridge University Press – The Revolutions of 1917–1918]
* [https://warwick.ac.uk/services/library/mrc/collections/digital/russia/menshevik/ University of Warwick – The February Revolution]
* [https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/the-russian-revolution-1917 United States Holocaust Memorial Museum – Russian Revolution, 1917]
* [https://www.marxists.org/archive/trotsky/1930/hrr/ch07.htm Leon Trotsky – Five Days (February 23–27, 1917)]

[[ප්‍රවර්ගය:1917 රුසියානු විප්ලවය]]
[[ප්‍රවර්ගය:රුසියානු ඉතිහාසය]]
[[ප්‍රවර්ගය:1917 වසරේ සිදුවීම්]]
[[ප්‍රවර්ගය:විප්ලව]]
Mlk


== 1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවය ==

=== 5.1. හැඳින්වීම ===

1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවය රුසියාවේ සහ ලෝක ඉතිහාසයේ තීරණාත්මක දේශපාලන සිදුවීමකි. මෙම විප්ලවය මඟින් ව්ලැඩිමීර් ලෙනින්ගේ නායකත්වය යටතේ බොල්ෂෙවික්වරු රුසියාවේ තාවකාලික ආණ්ඩුව පෙරළා දමා රාජ්‍ය බලය අත්පත් කර ගත්හ.

මෙම සිදුවීම 1917 ඔක්තෝබර් 25–26 දිනවල රුසියාවේ එවකට භාවිත කළ ජූලියානු දින දර්ශනය අනුව සිදු විය. ග්‍රෙගෝරියානු දින දර්ශනය අනුව එම දිනයන් නොවැම්බර් 7–8 වේ. එබැවින් මෙම සිදුවීම ''ඔක්තෝබර් විප්ලවය'' හෝ ''බොල්ෂෙවික් විප්ලවය'' ලෙස හැඳින්වේ.

පෙබරවාරි විප්ලවයෙන් පසු බලයට පත්වූ තාවකාලික ආණ්ඩුවට යුද්ධය අවසන් කිරීමට, ඉඩම් ප්‍රශ්නය විසඳීමට සහ ආර්ථික අර්බුදය පාලනය කිරීමට නොහැකි විය. මේ හේතුවෙන් කම්කරුවන්, සෙබළුන් සහ ගොවි ජනතාව අතර එම ආණ්ඩුවට එරෙහි විරෝධය වර්ධනය විය.

මෙම තත්ත්වය ප්‍රයෝජනයට ගත් බොල්ෂෙවික් පක්ෂය සෝවියට් සභා හරහා බලය ලබා ගැනීමේ දේශපාලන වැඩපිළිවෙළ ඉදිරියට ගෙන ගියේය. ඔක්තෝබර් විප්ලවයෙන් පසුව ලෙනින්ගේ නායකත්වයෙන් නව සෝවියට් ආණ්ඩුවක් පිහිටුවන ලදී.

=== 5.2. පෙබරවාරි විප්ලවයෙන් පසු රුසියාවේ දේශපාලන තත්ත්වය ===

1917 පෙබරවාරි විප්ලවයෙන් දෙවන නිකොලස් සාර්වරයාගේ පාලනය අවසන් වූ අතර, රුසියාවේ තාවකාලික ආණ්ඩුවක් පිහිටුවන ලදී.

එහෙත් නව ආණ්ඩුවට ජනතාවගේ ප්‍රධාන ඉල්ලීම් ඉටු කිරීමට නොහැකි විය. රුසියාව පළමු ලෝක යුද්ධයට තවදුරටත් සම්බන්ධව සිටීම නිසා රටේ ආර්ථික හා සමාජ අර්බුදය උග්‍ර විය.

ප්‍රධාන ගැටලු වූයේ,

* පළමු ලෝක යුද්ධය දිගටම පැවතීම.
* නගරවල ආහාර හිඟය සහ මිල ඉහළ යාම.
* ගොවි ජනතාවට ඉඩම් ලබාදීම ප්‍රමාද වීම.
* කම්කරුවන්ගේ වැටුප් සහ සේවා තත්ත්වයන් පිළිබඳ ගැටලු.
* හමුදාව තුළ විනය හා සංවිධාන ගැටලු.
* තාවකාලික ආණ්ඩුව සහ සෝවියට් සභා අතර බල අරගලය.

තාවකාලික ආණ්ඩුවේ ප්‍රධාන දේශපාලන නායකයෙකු වූ ඇලෙක්සැන්ඩර් කෙරෙන්ස්කි 1917 ජූලි මාසයේදී ආණ්ඩුවේ ප්‍රධානත්වයට පත්විය. එහෙත් ඔහුගේ ආණ්ඩුවට ද යුද්ධය සහ ආර්ථික අර්බුදය විසඳීමට නොහැකි විය.

මෙම තත්ත්වය බොල්ෂෙවික් පක්ෂයට ජනතාව අතර සිය දේශපාලන බලපෑම වර්ධනය කර ගැනීමට අවස්ථාවක් සැලසීය.

=== 5.3. ලෙනින්ගේ අප්‍රේල් තේසිස් ===

[[File:Vladimir Lenin, 1917.jpg|thumb|1917 දී ව්ලැඩිමීර් ලෙනින්]]

1917 අප්‍රේල් මාසයේදී විදේශගතව සිටි ව්ලැඩිමීර් ලෙනින් නැවත රුසියාවට පැමිණියේය. ඔහු පෙට්‍රොග්‍රාඩ් නගරයේදී බොල්ෂෙවික් ක්‍රියාකාරීන් ඉදිරියේ සිය නව දේශපාලන වැඩපිළිවෙළ ඉදිරිපත් කළේය.

එය ''අප්‍රේල් තේසිස්'' (April Theses) ලෙස හැඳින්වේ.

එහි ප්‍රධාන අදහස් වූයේ,

* තාවකාලික ආණ්ඩුවට සහාය නොදීම.
* පළමු ලෝක යුද්ධය අවසන් කිරීම සඳහා ක්‍රියා කිරීම.
* සියලු බලය සෝවියට් සභාවලට පැවරීම.
* ඉඩම් හිමිකාරීත්වය පිළිබඳ වෙනස්කම් ඇති කිරීම.
* බැංකු පද්ධතිය රාජ්‍ය පාලනයට ගෙන ඒම.
* සමාජවාදී දේශපාලන පරිවර්තනයක් සඳහා සූදානම් වීම.

''සියලු බලය සෝවියට් සභාවලට'' (All Power to the Soviets) යන අදහස බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ ප්‍රධාන දේශපාලන සටන් පාඨයක් බවට පත්විය.

මෙම වැඩපිළිවෙළ මඟින් ලෙනින් තාවකාලික ආණ්ඩුව සහ සෝවියට් සභා අතර පැවති බල සම්බන්ධතාව පිළිබඳ වෙනස් දේශපාලන මඟක් යෝජනා කළේය.

=== 5.4. බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ බලය වර්ධනය වීම ===

1917 මැද භාගයේ සිට බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ ජනප්‍රියත්වය ක්‍රමයෙන් වර්ධනය විය.

කම්කරුවන්, සෙබළුන් සහ නාගරික ජනතාව අතර තාවකාලික ආණ්ඩුව පිළිබඳ විශ්වාසය අඩු වීම මෙම වර්ධනයට බලපෑවේය.

බොල්ෂෙවික් පක්ෂය ඉදිරිපත් කළ ''සාමය, පාන් සහ ඉඩම්'' යන ඉල්ලීම් ජනතාවගේ එදිනෙදා ගැටලු සමඟ සෘජුව සම්බන්ධ විය.

1917 ජූලි මාසයේදී පෙට්‍රොග්‍රාඩ්හි ආණ්ඩුවට එරෙහි විරෝධතා ඇති විය. මෙම සිදුවීම් ''ජූලි දින'' (July Days) ලෙස හැඳින්වේ. එම විරෝධතා අතරතුර බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ ඇතැම් නායකයන්ට මර්දනයට මුහුණ දීමට සිදු වූ අතර ලෙනින් ද රහසිගතව සැඟවී සිටියේය.

1917 අගෝස්තු මාසයේදී ජෙනරාල් ලැව්ර් කෝර්නිලොව්ගේ හමුදා ක්‍රියාමාර්ගය හේතුවෙන් ඇති වූ අර්බුදය ද බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ බලය වර්ධනය වීමට බලපෑවේය. කෝර්නිලොව්ගේ ක්‍රියාමාර්ගයට එරෙහිව කම්කරු සහ සෙබළුන්ගේ සංවිධාන ක්‍රියාත්මක වූ අතර, බොල්ෂෙවික්වරුන්ගේ දේශපාලන බලපෑම තවදුරටත් පුළුල් විය.

=== 5.5. ලෙනින්ගේ සන්නද්ධ නැගිටීම පිළිබඳ යෝජනාව ===

1917 සැප්තැම්බර් සහ ඔක්තෝබර් මාසවලදී ලෙනින් සන්නද්ධ නැගිටීමක් මඟින් තාවකාලික ආණ්ඩුව පෙරළා දැමිය යුතු බවට පක්ෂ නායකත්වයට බල කළේය.

1917 ඔක්තෝබර් 10 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව ඔක්තෝබර් 23) බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ මධ්‍යම කාරක සභාව රැස්වී සන්නද්ධ නැගිටීමක් සඳහා සූදානම් වීමට තීරණය කළේය.

එම රැස්වීමේදී ලෙනින් ඉදිරිපත් කළ යෝජනාවට බහුතර සහාය ලැබුණි. එහෙත් ග්‍රිගෝරි සිනොවියෙව් සහ ලෙව් කමනෙව් වැනි නායකයන් එම අවස්ථාවේ සන්නද්ධ නැගිටීමක් සිදු කිරීම පිළිබඳව විරුද්ධ අදහස් දැක්වූහ.

ලෙනින්ගේ අදහස වූයේ තාවකාලික ආණ්ඩුව තවදුරටත් බලයේ සිටීමට ඉඩ දීමෙන් විප්ලවවාදී ව්‍යාපාරයට අවාසි සිදුවිය හැකි බවයි.

මෙම තීරණය ඔක්තෝබර් විප්ලවය සඳහා පක්ෂයේ සංවිධානමය සූදානමට මූලික පදනමක් විය.

=== 5.6. ලියොන් ට්‍රොට්ස්කිගේ කාර්යභාරය ===

[[ලියොන් ට්‍රොට්ස්කි]] (Leon Trotsky) ඔක්තෝබර් විප්ලවයේ සංවිධානමය හා දේශපාලන කටයුතුවල වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය.

1917 දී ඔහු පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාවේ ප්‍රධානියා බවට පත්විය. සෝවියට් සභාව තුළ බොල්ෂෙවික්වරුන්ගේ බලපෑම වර්ධනය කිරීම සහ හමුදා සෙබළුන්ගේ සහාය ලබා ගැනීම සඳහා ඔහු ක්‍රියා කළේය.

ට්‍රොට්ස්කිගේ දායකත්වය විශේෂයෙන්ම පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාවට සම්බන්ධ හමුදා විප්ලවවාදී කමිටුවේ කටයුතු තුළ කැපී පෙනුණි.

ඔහුගේ නායකත්වය යටතේ එම කමිටුව පෙට්‍රොග්‍රාඩ්හි හමුදා ඒකක, නාවික සෙබළුන් සහ රතු ආරක්ෂක කණ්ඩායම් සමඟ සම්බන්ධතා පවත්වා ගත්තේය.

=== 5.7. හමුදා විප්ලවවාදී කමිටුව පිහිටුවීම ===

1917 ඔක්තෝබර් මාසයේදී පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාව විසින් හමුදා විප්ලවවාදී කමිටුව (Military Revolutionary Committee) පිහිටුවන ලදී.

මෙම කමිටුවේ ප්‍රධාන කාර්යය වූයේ පෙට්‍රොග්‍රාඩ් නගරයේ හමුදා ආරක්ෂාව, සන්නද්ධ ඒකක සහ රාජ්‍ය ආයතන සම්බන්ධීකරණය කිරීමයි.

කමිටුව විසින් හමුදා ඒකක වෙත නියෝජිතයන් යවා, ඔවුන්ගේ සහාය ලබා ගැනීමට කටයුතු කරන ලදී. එමෙන්ම නගරයේ වැදගත් පාලන හා සන්නිවේදන මධ්‍යස්ථාන පිළිබඳව ද අවධානය යොමු කළේය.

ඔක්තෝබර් විප්ලවයේ සන්නද්ධ ක්‍රියාමාර්ග සංවිධානය කිරීමේදී මෙම කමිටුව ප්‍රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය.

=== 5.8. විප්ලවයට පෙර දිනවල සිදුවීම් ===

1917 ඔක්තෝබර් 24 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව නොවැම්බර් 6) තාවකාලික ආණ්ඩුව බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ පුවත්පත් කටයුතු සහ විප්ලවවාදී ක්‍රියාකාරකම් සීමා කිරීමට උත්සාහ කළේය.

මෙයට ප්‍රතිචාර වශයෙන් හමුදා විප්ලවවාදී කමිටුවේ නායකත්වය යටතේ බොල්ෂෙවික්වරු ක්‍රියාත්මක වූහ.

ඔවුහු පෙට්‍රොග්‍රාඩ්හි වැදගත් ස්ථානවල ආරක්ෂාව සහ පාලනය ලබා ගැනීමට කටයුතු කළහ. ඒ අතර,

* දුම්රිය ස්ථාන.
* පාලම්.
* විදුලි හා සන්නිවේදන මධ්‍යස්ථාන.
* තැපැල් සහ ටෙලිග්‍රාෆ් කාර්යාල.
* රාජ්‍ය පරිපාලන ගොඩනැගිලි.

වැනි ස්ථාන ඇතුළත් විය.

මෙම ක්‍රියාමාර්ග මඟින් තාවකාලික ආණ්ඩුවේ පරිපාලන හා සන්නිවේදන බලය ක්‍රමයෙන් අඩපණ විය.

=== 5.9. ශීත මාලිගය අත්පත් කර ගැනීම ===

[[File:Russia-2175 - Aurora, a shot that changed the world. (4093854002).jpg|thumb|රුසියානු නාවික හමුදාවේ අරෝරා නෞකාව]]

ශාන්ත පීටර්ස්බර්ග් නගරයේ පිහිටි ශීත මාලිගය (Winter Palace) තාවකාලික ආණ්ඩුවේ ප්‍රධාන මූලස්ථානය ලෙස භාවිත විය.

1917 ඔක්තෝබර් 25 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව නොවැම්බර් 7) බොල්ෂෙවික්වරු සහ ඔවුන්ට සහාය දැක්වූ සෙබළුන්, නාවිකයන් සහ රතු ආරක්ෂක කණ්ඩායම් ශීත මාලිගය වටලා ගත්හ.

එම අවස්ථාවේ තාවකාලික ආණ්ඩුවේ අමාත්‍යවරුන් මාලිගය තුළ සිටියහ. ආණ්ඩුවට පක්ෂපාතී හමුදා පිරිස් විසින් මාලිගය ආරක්ෂා කිරීමට උත්සාහ කළද, ඔවුන්ගේ බලය සීමිත විය.

අරෝරා (Aurora) නෞකාවෙන් එල්ල කළ හිස් උණ්ඩයක් හෙවත් අනතුරු ඇඟවීමේ වෙඩි පහරක් ප්‍රහාරය ආරම්භ කිරීමේ සංඥාවක් ලෙස ඉතිහාසයේ ප්‍රසිද්ධ වී ඇත.

එහෙත් ජනප්‍රිය චිත්‍රපටවල දැක්වෙන ආකාරයට මාලිගයට දැවැන්ත කාලතුවක්කු ප්‍රහාරයක් එල්ල කරමින් විශාල සටනක් පැවති බවට වූ රූපය ඓතිහාසික සිදුවීමේ සම්පූර්ණ නිරූපණයක් නොවේ. ඉතිහාස වාර්තා අනුව සන්නද්ධ කණ්ඩායම් කිහිපයක් මාලිගයට ඇතුළු වී, සාපේක්ෂව සීමිත ප්‍රතිරෝධයක් මධ්‍යයේ තාවකාලික ආණ්ඩුවේ අමාත්‍යවරුන් අත්අඩංගුවට ගත්හ.

මෙම සිදුවීමෙන් තාවකාලික ආණ්ඩුවේ පාලනය පෙට්‍රොග්‍රාඩ් නගරය තුළ අවසන් විය.

=== 5.10. දෙවන සමස්ත රුසියානු සෝවියට් සම්මේලනය ===

[[File:The entrance to the Smolny October 1917.jpg|thumb|1917 ඔක්තෝබර් මාසයේ ස්මොල්නි ආයතනයේ පිවිසුම]]

1917 ඔක්තෝබර් 25 වන දින සවස පෙට්‍රොග්‍රාඩ්හි ස්මොල්නි ආයතනයේදී දෙවන සමස්ත රුසියානු කම්කරු සහ සෙබළුන්ගේ නියෝජිත සෝවියට් සම්මේලනය (Second All-Russian Congress of Soviets of Workers' and Soldiers' Deputies) ආරම්භ විය.

මෙම සම්මේලනයට රුසියාවේ විවිධ ප්‍රදේශවලින් සෝවියට් සභා නියෝජිතයෝ සහභාගී වූහ.

සම්මේලනය පැවැත්වෙන අවස්ථාවේදී තාවකාලික ආණ්ඩුවේ බලය බිඳවැටෙමින් පැවති අතර, බොල්ෂෙවික්වරුන්ගේ බලපෑම සම්මේලනය තුළ සැලකිය යුතු මට්ටමකට වර්ධනය වී තිබුණි.

සන්නද්ධ බලය භාවිත කරමින් ආණ්ඩුව පෙරළා දැමීම පිළිබඳව විරෝධය දැක්වූ මෙන්ෂෙවික්වරු සහ දකුණු සමාජ විප්ලවවාදීන්ගේ නියෝජිතයන්ගෙන් සමහරෙක් සම්මේලනයෙන් ඉවත්ව ගියහ.

සම්මේලනය තුළ බොල්ෂෙවික්වරුන්ට ප්‍රබල සහායක් ලැබුණු අතර, නව සෝවියට් පාලනයක් පිහිටුවීම සඳහා මූලික තීරණ ගනු ලැබීය.

=== 5.11. තාවකාලික ආණ්ඩුව පෙරළා දැමීම ===

1917 ඔක්තෝබර් 25–26 දිනවල සිදු වූ සන්නද්ධ ක්‍රියාමාර්ගවලින් පසුව තාවකාලික ආණ්ඩුවේ ප්‍රධාන අමාත්‍යවරුන් අත්අඩංගුවට ගනු ලැබීය.

ආණ්ඩුවේ ප්‍රධානියා වූ ඇලෙක්සැන්ඩර් කෙරෙන්ස්කි පෙට්‍රොග්‍රාඩ් නගරයෙන් පිටව ගොස් බොල්ෂෙවික්වරුන්ට එරෙහිව සහාය ලබා ගැනීමට උත්සාහ කළේය.

මේ අනුව පෙට්‍රොග්‍රාඩ්හි තාවකාලික ආණ්ඩුවේ පාලනය අවසන් වූ අතර, දෙවන සෝවියට් සම්මේලනය විසින් බලය සෝවියට් සභා වෙත පැවරීමේ තීරණය පිළිගන්නා ලදී.

ඔක්තෝබර් විප්ලවය රුසියාවේ දේශපාලන බලය රාජාණ්ඩුවෙන් තාවකාලික ආණ්ඩුවටත්, එතැනින් බොල්ෂෙවික් නායකත්වය යටතේ වූ සෝවියට් ආණ්ඩුවටත් මාරු කළ ප්‍රධාන සිදුවීමක් විය.

=== 5.12. සාමය පිළිබඳ නියෝගය ===

1917 ඔක්තෝබර් 26 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව නොවැම්බර් 8) දෙවන සමස්ත රුසියානු සෝවියට් සම්මේලනය විසින් ''සාමය පිළිබඳ නියෝගය'' (Decree on Peace) සම්මත කරන ලදී.

මෙම නියෝගය මඟින් පළමු ලෝක යුද්ධයට සම්බන්ධ සියලු රටවලට සාම සාකච්ඡා ආරම්භ කරන ලෙස ආරාධනා කරන ලදී.

එහි අරමුණ වූයේ යුද්ධය අවසන් කිරීම, භූමි ප්‍රදේශ අත්පත් කර ගැනීම් සහ යුද වන්දි පිළිබඳ බලහත්කාරී කොන්දේසි නොමැති සාමයක් සඳහා සාකච්ඡා කිරීමයි.

රුසියාව යුද්ධයෙන් ඉවත් වීම සඳහා මෙම නියෝගය වැදගත් පියවරක් විය. කෙසේ වෙතත්, යුද්ධයෙන් නිල වශයෙන් ඉවත් වීම පසුව බ්‍රෙස්ට්-ලිටොව්ස්ක් ගිවිසුම මඟින් සිදු විය.

=== 5.13. ඉඩම් පිළිබඳ නියෝගය ===

එදිනම සම්මේලනය විසින් ''ඉඩම් පිළිබඳ නියෝගය'' (Decree on Land) ද සම්මත කරන ලදී.

මෙම නියෝගය මඟින් ඉඩම් හිමියන්, රාජකීය පවුල සහ ආගමික ආයතන සතු විශාල ඉඩම් වතු අහෝසි කිරීමේ ප්‍රතිපත්තිය ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.

ගොවි ජනතාවට ඉඩම් භාවිත කිරීමේ අවස්ථා ලබාදීම සහ ඉඩම් පිළිබඳ පැවති පැරණි හිමිකාරීත්ව ක්‍රමය වෙනස් කිරීම එහි අරමුණ විය.

මෙම නියෝගය රුසියාවේ ගොවි ජනතාව අතර බොල්ෂෙවික් ආණ්ඩුවට සහාය වර්ධනය කර ගැනීමට වැදගත් විය.

කෙසේ වෙතත්, රුසියාවේ ඉඩම් ප්‍රශ්නය සංකීර්ණ වූ අතර, ඉඩම් බෙදාහැරීම සහ කෘෂිකාර්මික පාලනය පිළිබඳ ගැටලු ඉදිරි වසරවලදී ද පැවතුණි.

=== 5.14. මහජන කොමසාරිස්වරුන්ගේ මණ්ඩලය පිහිටුවීම ===

[[File:Vladimir Lenin, 1917.jpg|thumb|1917 දී ලෙනින්ගේ ඡායාරූපයක්]]

ඔක්තෝබර් විප්ලවයෙන් පසුව නව සෝවියට් ආණ්ඩුව පිහිටුවීම සඳහා ''මහජන කොමසාරිස්වරුන්ගේ මණ්ඩලය'' (Council of People's Commissars – Sovnarkom) පිහිටුවන ලදී.

එහි සභාපතිවරයා ලෙස ව්ලැඩිමීර් ලෙනින් පත් කරන ලදී.

නව ආණ්ඩුවේ ප්‍රධාන සාමාජිකයන් අතර,

* ව්ලැඩිමීර් ලෙනින් – මහජන කොමසාරිස්වරුන්ගේ මණ්ඩලයේ සභාපති.
* ලියොන් ට්‍රොට්ස්කි – විදේශ කටයුතු පිළිබඳ මහජන කොමසාරිස්.
* ජෝසෆ් ස්ටාලින් – ජාතිකත්ව කටයුතු පිළිබඳ මහජන කොමසාරිස්.

ඇතුළත් වූහ.

මෙම ආණ්ඩුව රුසියාවේ නව සෝවියට් රාජ්‍ය පාලන ව්‍යුහය ගොඩනැගීම ආරම්භ කළේය.

=== 5.15. ඔක්තෝබර් විප්ලවයෙන් පසු ඇති වූ දේශපාලන වෙනස්කම් ===

ඔක්තෝබර් විප්ලවයෙන් පසු රුසියාවේ දේශපාලන, ආර්ථික සහ සමාජ පාලන ක්‍රමය වෙනස් කිරීමේ ක්‍රියාවලිය ආරම්භ විය.

නව ආණ්ඩුව විසින්,

* සෝවියට් සභා මත පදනම් වූ රාජ්‍ය පාලන ව්‍යුහයක් ගොඩනැගීම.
* ඉඩම් හිමිකාරීත්වය වෙනස් කිරීම.
* කම්කරුවන්ගේ කර්මාන්තශාලා පාලන සහභාගීත්වය පුළුල් කිරීම.
* බැංකු සහ ප්‍රධාන ආර්ථික ආයතන රාජ්‍ය පාලනයට ගැනීම.
* යුද්ධයෙන් ඉවත් වීම සඳහා සාකච්ඡා ආරම්භ කිරීම.
* නව නීති සහ පරිපාලන ආයතන පිහිටුවීම.

වැනි ක්‍රියාමාර්ග ආරම්භ කළේය.

මෙම වෙනස්කම් ක්‍රියාත්මක කිරීමේදී රුසියාව තුළ දේශපාලන විරෝධතා සහ ගැටුම් ද වර්ධනය විය.

=== 5.16. ඔක්තෝබර් විප්ලවය සහ රුසියානු සිවිල් යුද්ධය ===

ඔක්තෝබර් විප්ලවයෙන් පසුව රුසියාවේ සියලු දේශපාලන කණ්ඩායම් නව බොල්ෂෙවික් ආණ්ඩුව පිළිගත්තේ නැත.

බොල්ෂෙවික්වරුන්ට විරුද්ධ වූ රාජාණ්ඩුවාදී, ලිබරල් සහ සමාජවාදී කණ්ඩායම් ඇතුළු විවිධ බලවේග නව ආණ්ඩුවට එරෙහිව ක්‍රියා කළහ.

1918 සිට 1922 දක්වා රුසියාව තුළ සිවිල් යුද්ධයක් වර්ධනය විය. මෙම යුද්ධයේදී බොල්ෂෙවික්වරුන්ගේ රතු හමුදාව සහ ඔවුන්ට විරුද්ධ වූ සුදු හමුදා ඇතුළු විවිධ කණ්ඩායම් අතර සටන් පැවතුණි.

විදේශීය බලවතුන් කිහිපයක් ද රුසියානු සිවිල් යුද්ධයේදී විවිධ පාර්ශ්වවලට සහාය දැක්වූහ.

සිවිල් යුද්ධය හේතුවෙන් රටේ ආර්ථිකය, කෘෂිකර්මාන්තය සහ ප්‍රවාහන පද්ධතිය දැඩි ලෙස හානි විය. විශාල ජනතාවක් මිය ගිය අතර, තවත් බොහෝ පිරිසකට අවතැන් වීමට සිදු විය.

මෙම සිවිල් යුද්ධය සහ එහි ප්‍රතිඵල පිළිබඳ විස්තර ඊළඟ පරිච්ඡේදවලදී සාකච්ඡා කෙරේ.

=== 5.17. ඔක්තෝබර් විප්ලවයේ ඓතිහාසික වැදගත්කම ===

1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවය රුසියාවේ පමණක් නොව ලෝක දේශපාලන ඉතිහාසයේ ද වැදගත් සන්ධිස්ථානයක් විය.

එහි ප්‍රධාන ඓතිහාසික ප්‍රතිඵල අතර,

# රුසියාවේ තාවකාලික ආණ්ඩුව පෙරළා දැමීම.
# බොල්ෂෙවික් පක්ෂය රාජ්‍ය බලය අත්පත් කර ගැනීම.
# ලෙනින්ගේ නායකත්වයෙන් නව සෝවියට් ආණ්ඩුව පිහිටුවීම.
# රාජ්‍ය පාලනය සහ ආර්ථිකය සමාජවාදී මූලධර්ම මත ප්‍රතිසංවිධානය කිරීමට උත්සාහ කිරීම.
# පළමු ලෝක යුද්ධයෙන් රුසියාව ඉවත් වීම සඳහා ක්‍රියාවලිය ආරම්භ කිරීම.
# ලෝකයේ අනෙකුත් රටවල සමාජවාදී සහ කොමියුනිස්ට් ව්‍යාපාරවලට බලපෑමක් ඇති කිරීම.
# 1922 දී සෝවියට් සමාජවාදී සමූහාණ්ඩු සංගමය පිහිටුවීමට පසුබිම සකස් වීම.

මෙම විප්ලවය පිළිබඳ ඉතිහාසඥයන් අතර විවිධ විග්‍රහ පවතී. ඇතැම් විග්‍රහවල එය කම්කරු සහ සෙබළුන්ගේ විප්ලවවාදී නැගිටීමක් ලෙස විස්තර වන අතර, තවත් විග්‍රහවල එය බොල්ෂෙවික් පක්ෂය විසින් සංවිධානය කළ බලය අත්පත් කර ගැනීමක් ලෙස විස්තර කෙරේ.

එබැවින් ඔක්තෝබර් විප්ලවය අධ්‍යයනය කිරීමේදී එහි සමාජ පසුබිම, දේශපාලන සංවිධානය, සන්නද්ධ ක්‍රියාමාර්ග සහ ඉන් පසුව ඇති වූ ප්‍රතිඵල සියල්ල සලකා බැලීම වැදගත් වේ.

=== 5.18. නිගමනය ===

1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවය රුසියාවේ දේශපාලන ඉතිහාසය නව මඟකට යොමු කළ සිදුවීමකි. පෙබරවාරි විප්ලවයෙන් අවසන් වූ සාර් පාලනයෙන් පසුව බලයට පත්වූ තාවකාලික ආණ්ඩුව ද ජනතාවගේ ප්‍රධාන ගැටලු විසඳීමට අසමත් වීම හේතුවෙන් නව බල අරගලයක් ඇති විය.

ලෙනින්ගේ නායකත්වය, ට්‍රොට්ස්කිගේ සංවිධානමය කාර්යභාරය, බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ දේශපාලන ක්‍රියාකාරකම් සහ පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාවේ සහාය මෙම විප්ලවයේ වැදගත් සාධක විය.

ඔක්තෝබර් විප්ලවයෙන් පසු ලෙනින්ගේ නායකත්වයෙන් සෝවියට් ආණ්ඩුවක් පිහිටුවන ලද අතර, එය රුසියාවේ නව දේශපාලන හා ආර්ථික පද්ධතියක් ගොඩනැගීමට උත්සාහ කළේය.

මෙම සිදුවීම් 20 වන සියවසේ ජාත්‍යන්තර දේශපාලනය, සමාජවාදී ව්‍යාපාර සහ ලෝක බල තුලනය කෙරෙහි දිගුකාලීන බලපෑමක් ඇති කළේය.

== ආශ්‍රිත ලිපි ==

* [[රුසියානු විප්ලවය]]
* [[1917 පෙබරවාරි විප්ලවය]]
* [[ව්ලැඩිමීර් ලෙනින්]]
* [[ලියොන් ට්‍රොට්ස්කි]]
* [[බොල්ෂෙවික්]]
* [[මෙන්ෂෙවික්]]
* [[සෝවියට් සභාව]]
* [[රුසියානු සිවිල් යුද්ධය]]
* [[සෝවියට් සංගමය]]

== මූලාශ්‍ර ==

* T. H. Rigby, ''Lenin's Government: Sovnarkom 1917–1922'', Cambridge University Press.
* Rex A. Wade, ''The Russian Revolution, 1917'', Cambridge University Press.
* Leon Trotsky, ''The History of the Russian Revolution''.
* V. I. Lenin, ''The Second All-Russia Congress of Soviets of Workers' and Soldiers' Deputies'', 25–26 October 1917.
* International Encyclopedia of the First World War, ''Decree on Peace''.
* V. I. Lenin Museum, ''Biography of V. I. Lenin''.

== බාහිර සබැඳි ==

* [https://lenin.shm.ru/en/main-page/biography/ V. I. Lenin Museum – Biography]
* [https://www.cambridge.org/core/books/lenins-government/origins-of-sovnarkom/8BEAFEEE408EEA71B002B5293D6A80C7 Cambridge University Press – The Origins of Sovnarkom]
* [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/wp-content/uploads/2023/01/ams/958270/pdf/1914-1918-Online-decree_on_peace-2014-12-19.pdf International Encyclopedia of the First World War – Decree on Peace]
* [https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1917/oct/10a.htm Lenin – Central Committee Meeting, 10 October 1917]

[[ප්‍රවර්ගය:1917 රුසියානු විප්ලවය]]
[[ප්‍රවර්ගය:ඔක්තෝබර් විප්ලවය]]
[[ප්‍රවර්ගය:රුසියානු ඉතිහාසය]]
[[ප්‍රවර්ගය:සමාජවාදය]]
[[ප්‍රවර්ගය:බොල්ෂෙවික්]]

6.වන පරිච්ඡේදය

'ලෙනින්' සහ සෝවියට් රාජ්‍යයේ ආරම්භය – නව රාජ්‍යයේ ගොඩනැගීම =

6.1 ==හැඳින්වීම ==

1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවයෙන් පසු රුසියාවේ බලය බොල්ෂෙවික් පක්ෂය අතට පත්විය. එහි නායකයා වූයේ ව්ලැදිමීර් ඉලිච් ලෙනින් ය. ඔහුගේ නායකත්වය යටතේ නව සමාජවාදී රාජ්‍යයක් ගොඩනැගීම ආරම්භ විය.

මෙම කාලය රුසියානු ඉතිහාසයේ පමණක් නොව ලෝක දේශපාලන ඉතිහාසයේ ද වැදගත් හැරවුම් ලක්ෂ්‍යයක් විය. නව ආණ්ඩුවට දේශපාලන, ආර්ථික හා යුදමය අභියෝග රැසකට මුහුණ දීමට සිදු විය.

6.2 == ව්ලැදිමීර් ලෙනින්ගේ ජීවිතය ==

!-- ව්ලැදිමීර් ලෙනින් --&gt;
[[ගොනුව:Lenin in 1920.jpg|දකුණට|thumb|200px|ව්ලැදිමීර් ලෙනින් (1920)]]


ව්ලැදිමීර් ඉලිච් ලෙනින් 1870 අප්‍රේල් 22 දින රුසියානු අධිරාජ්‍යයේ සිම්බිර්ස්ක් නගරයේ උපත ලැබීය. ඔහුගේ මුල් නම ව්ලැදිමීර් ඉලිච් උලියානොව් ය. පසුව ඔහු ලෙනින් යන දේශපාලන නාමයෙන් ප්‍රසිද්ධියට පත්විය.

තරුණ වියේ සිටම ඔහු රුසියානු සාර් පාලනය සහ සමාජ අසාධාරණය පිළිබඳ විවේචනාත්මක අදහස් දැරීය. කාල් මාක්ස්ගේ සමාජවාදී දර්ශනය අධ්‍යයනය කළ ඔහු, කම්කරු පන්තිය දේශපාලන බලය ලබාගත යුතු බවට අදහස් ඉදිරිපත් කළේය.

ලෙනින් නීතිය හැදෑරූ අතර පසුව විප්ලවවාදී දේශපාලන ක්‍රියාකාරකම්වල නිරත විය. ඔහුගේ දේශපාලන කටයුතු හේතුවෙන් අත්අඩංගුවට ගැනීම්, පිටුවහල් කිරීම් සහ විදේශගතව ජීවත් වීමට සිදුවීම් ද සිදුවිය.

== 6.3 බොල්ෂෙවික් පක්ෂය සහ බලය අත්පත් කර ගැනීම ==


&lt;!-- බොල්ෂෙවික් පක්ෂය --&gt;
[[ගොනුව:19190525-Lenin and bolshevik leaders on Red square.jpg|දකුණට|thumb|250px|ලෙනින් සහ බොල්ෂෙවික් නායකයෝ, 1919]]


&lt;!-- ඔක්තෝබර් විප්ලවය --&gt;
[[ගොනුව:19191107-lenin second anniversary october revolution moscow.jpg|දකුණට|thumb|250px|ඔක්තෝබර් විප්ලවයේ දෙවන සංවත්සරය, 1919]]


ලෙනින් රුසියානු සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කම්කරු පක්ෂයේ විප්ලවවාදී කණ්ඩායමක් වූ බොල්ෂෙවික්වරුන්ගේ ප්‍රධාන නායකයා විය.

1917 පෙබරවාරි විප්ලවයෙන් සාර් පාලනය අවසන් වූ පසු රුසියාවේ තාවකාලික ආණ්ඩුවක් පිහිටුවන ලදී. එහෙත් යුද්ධය දිගටම පවත්වාගෙන යාම, ආහාර හිඟය සහ ඉඩම් ප්‍රශ්නය වැනි ගැටලු හේතුවෙන් ජනතාව අතර ආණ්ඩුව පිළිබඳ විරෝධය වර්ධනය විය.

ලෙනින් විසින් ඉදිරිපත් කරන ලද ''සාමය, ඉඩම් සහ පාන්'' යන සටන් පාඨය ජනතාව අතර ජනප්‍රිය විය. 1917 ඔක්තෝබර් මාසයේදී බොල්ෂෙවික්වරුන් පෙට්‍රොග්‍රෑඩ් නගරයේ ප්‍රධාන රාජ්‍ය මධ්‍යස්ථාන අත්පත් කරගෙන තාවකාලික ආණ්ඩුව පෙරළා දැමූහ.

== 6.4 නව සෝවියට් ආණ්ඩුව පිහිටුවීම ==

ඔක්තෝබර් විප්ලවයෙන් පසුව ලෙනින්ගේ නායකත්වයෙන් නව ආණ්ඩුවක් පිහිටුවන ලදී. එය මහජන කොමසාරිස්වරුන්ගේ මණ්ඩලය ලෙස හැඳින්වූ අතර ලෙනින් එහි සභාපතිවරයා විය.

නව ආණ්ඩුව ඉඩම් ප්‍රතිසංස්කරණ, කම්කරු අයිතිවාසිකම් සහ යුද්ධයෙන් ඉවත් වීම වැනි ප්‍රතිපත්ති ක්‍රියාත්මක කිරීමට උත්සාහ කළේය.

1917 නොවැම්බර් මාසයේ පැවති ව්‍යවස්ථාදායක සභා මැතිවරණයෙන් බොල්ෂෙවික්වරුන් බහුතරය ලබා නොගත් අතර, 1918 ජනවාරි මාසයේදී එම සභාව විසුරුවා හරින ලදී. මෙය නව පාලනයේ දේශපාලන ස්වභාවය පිළිබඳ විවාදයට හේතු විය.

== 6.5 බ්‍රෙස්ට්-ලිටොව්ස්ක් ගිවිසුම (1918) ==

පළමු ලෝක යුද්ධයෙන් රුසියාව ඉවත් කර ගැනීම ලෙනින්ගේ ආණ්ඩුවේ ප්‍රධාන අරමුණක් විය. ඒ සඳහා මධ්‍යම බලවතුන් සමඟ සාකච්ඡා පවත්වන ලදී.

1918 මාර්තු 3 දින රුසියාව සහ මධ්‍යම බලවතුන් අතර බ්‍රෙස්ට්-ලිටොව්ස්ක් ගිවිසුම අත්සන් කරන ලදී. මෙම ගිවිසුම මගින් රුසියාව පළමු ලෝක යුද්ධයෙන් ඉවත් විය.

එහෙත් රුසියාවට විශාල භූමි ප්‍රදේශ සහ ආර්ථික සම්පත් අහිමි විය. එම නිසා ගිවිසුම රුසියාව තුළ දැඩි විවාදයට ලක් විය.

== 6.6 රුසියානු සිවිල් යුද්ධය (1918–1922) ==

&lt;!-- රුසියානු සිවිල් යුද්ධය --&gt;
[[ගොනුව:Russian civil war posters.png|දකුණට|thumb|250px|රුසියානු සිවිල් යුද්ධය පිළිබඳ පෝස්ටර්]]

1918 දී බොල්ෂෙවික් පාලනයට එරෙහිව විවිධ දේශපාලන හා හමුදා කණ්ඩායම් සටන් ආරම්භ කළහ. මෙම ගැටුම රුසියානු සිවිල් යුද්ධය ලෙස හැඳින්වේ.

බොල්ෂෙවික්වරුන්ගේ හමුදාව ''රතු හමුදාව'' ලෙස හැඳින්වූ අතර ඔවුන්ට එරෙහි වූ විවිධ කණ්ඩායම් ''ධවල හමුදා'' ලෙස හැඳින්වුණි. විදේශීය බලවතුන් කිහිපයක් ද බොල්ෂෙවික් විරෝධී පාර්ශ්වයන්ට සහාය ලබා දුන්හ.

ලියොන් ට්‍රොට්ස්කි රතු හමුදාව සංවිධානය කිරීමේදී ප්‍රධාන භූමිකාවක් ඉටු කළේය. වසර කිහිපයක් පැවති දරුණු සටන්, ආහාර හිඟය සහ රෝග ව්‍යාප්තිය හේතුවෙන් විශාල ජනතාවක් පීඩාවට පත්වූහ.

අවසානයේදී රතු හමුදාව ප්‍රධාන සටන්වල ජයග්‍රහණය කළ අතර බොල්ෂෙවික් පාලනය රුසියාවේ බොහෝ ප්‍රදේශවල තහවුරු විය.

== 6.7 යුද කොමියුනිස්ට්වාදය (1918–1921) ==

සිවිල් යුද්ධය පැවති කාලයේදී ලෙනින්ගේ ආණ්ඩුව ''යුද කොමියුනිස්ට්වාදය'' නමින් හැඳින්වූ ආර්ථික ප්‍රතිපත්තියක් ක්‍රියාත්මක කළේය.

මෙම ප්‍රතිපත්තිය යටතේ ප්‍රධාන කර්මාන්ත රජයේ පාලනයට ගෙන ආ අතර ගොවීන්ගෙන් ධාන්‍ය ලබා ගැනීම සහ පෞද්ගලික වෙළෙඳාම සීමා කිරීම සිදු විය.

මෙම ක්‍රියාමාර්ග යුද කාලීන අවශ්‍යතා සපුරාලීමට උපකාරී වූ නමුත් ආර්ථික දුෂ්කරතා සහ ජනතා විරෝධය ද වර්ධනය කළේය.

== 6.8 චෙකා රහස් ආරක්ෂක ආයතනය ==

[[File:Felix Edmundovich Dzerzhinsky 1919.jpg|thumb|right|250px|ෆීලික්ස් ඩ්සර්ෂින්ස්කි – 1919]]

1917 දෙසැම්බර් මාසයේදී බොල්ෂෙවික් ආණ්ඩුව විසින් විප්ලවයට එරෙහි කඩාකප්පල්කාරී ක්‍රියා සහ විරෝධී ක්‍රියා මර්දනය කිරීම සඳහා චෙකා නමින් ආරක්ෂක ආයතනයක් පිහිටුවන ලදී.

එහි ප්‍රධානියා වූයේ ෆීලික්ස් ඩ්සර්ෂින්ස්කි ය. චෙකා ආයතනය නව බොල්ෂෙවික් පාලනය ආරක්ෂා කිරීමේදී ප්‍රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය.

එහෙත් දේශපාලන විරුද්ධවාදීන් අත්අඩංගුවට ගැනීම, මර්දනය සහ විනිශ්චයකින් තොරව දඬුවම් ලබාදීම වැනි ක්‍රියාමාර්ග හේතුවෙන් එම ආයතනය දැඩි විවේචනයට ද ලක් විය.

== 6.9 නව ආර්ථික ප්‍රතිපත්තිය (NEP) – 1921 ==

සිවිල් යුද්ධය සහ යුද කොමියුනිස්ට්වාදය හේතුවෙන් රුසියාවේ ආර්ථිකය දැඩි අර්බුදයකට මුහුණ දුන්නේය. ගොවි ජනතාව සහ කම්කරුවන් අතර විරෝධතා ද වර්ධනය විය.

1921 දී ලෙනින් නව ආර්ථික ප්‍රතිපත්තිය (New Economic Policy – NEP) හඳුන්වා දුන්නේය.

මෙම ප්‍රතිපත්තිය යටතේ කුඩා පෞද්ගලික ව්‍යාපාර සහ වෙළෙඳාමට සීමිත අවසරයක් ලබා දෙන ලදී. ගොවීන්ට තම නිෂ්පාදනවල කොටසක් වෙළෙඳපොළේ අලෙවි කිරීමට ද අවස්ථාව ලැබුණි.

නව ආර්ථික ප්‍රතිපත්තිය මගින් රුසියානු ආර්ථිකය යම් ප්‍රමාණයකට යථා තත්ත්වයට පත් කිරීමට හැකි විය.

== 6.10 සෝවියට් සංගමය පිහිටුවීම (1922) ==

&lt;!-- සෝවියට් සංගමය --&gt;
[[ගොනුව:Flag of the Soviet Union.svg|දකුණට|thumb|300px|සෝවියට් සංගමයේ ධජය]]


1922 දෙසැම්බර් 30 දින සෝවියට් සමාජවාදී සමූහාණ්ඩු සංගමය (Union of Soviet Socialist Republics – USSR) නිල වශයෙන් පිහිටුවන ලදී.

ආරම්භයේදී රුසියානු, යුක්රේන, බෙලරුසියානු සහ ට්‍රාන්ස්කොකේසියානු සෝවියට් සමූහාණ්ඩු මෙම සංගමයට ඇතුළත් විය.

සෝවියට් සංගමය ෆෙඩරල් රාජ්‍යයක් ලෙස සංවිධානය කළද, කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ මධ්‍යගත දේශපාලන බලය එහි පාලනයේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයක් විය.

මෙම රාජ්‍යය පසුව ලෝකයේ ප්‍රධාන දේශපාලන හා යුද බලවතුන්ගෙන් එකක් බවට පත්විය.

== 6.11 ලෙනින්ගේ අවසාන කාලය සහ මරණය ==

සෝවියට් රාජ්‍යය පිහිටුවීමෙන් පසු ලෙනින්ගේ සෞඛ්‍ය තත්ත්වය පිරිහෙන්නට විය. 1922 දී ඔහුට ආඝාත තත්ත්වයන් ඇති වූ අතර පසුව දේශපාලන කටයුතුවල නිරත වීමේ හැකියාව සීමා විය.

1924 ජනවාරි 21 දින ලෙනින් මිය ගියේය. ඔහුගේ මරණයෙන් පසු සෝවියට් කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ නායකත්වය සඳහා බල අරගලයක් ඇති විය.

== 6.12 ලෙනින්ගේ දේශපාලන උරුමය ==

ලෙනින්ගේ නායකත්වය යටතේ රුසියාවේ සාර් පාලනයෙන් පසු සමාජවාදී රාජ්‍යයක් ගොඩනැගීම ආරම්භ විය. ඔහුගේ දේශපාලන අදහස් සහ ක්‍රියාමාර්ග ලෝකයේ කොමියුනිස්ට් හා සමාජවාදී ව්‍යාපාරවලට විශාල බලපෑමක් ඇති කළේය.

එසේම ඔහුගේ පාලන සමයේ දේශපාලන මර්දනය, විරුද්ධ මත සීමා කිරීම සහ චෙකා ආයතනයේ ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳව ද ඉතිහාසඥයන් අතර විවේචනාත්මක සාකච්ඡා පවතී.

ලෙනින්ගේ දේශපාලන උරුමය අද දක්වාම ලෝක ඉතිහාසය සහ දේශපාලන චින්තනය තුළ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකර ගනී.

== 6.13 වැදගත් සිදුවීම් කාලරේඛාව ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! වර්ෂය !! සිදුවීම
|-
| 1870 || ව්ලැදිමීර් ලෙනින්ගේ උපත
|-
| 1917 || ඔක්තෝබර් විප්ලවය සහ බොල්ෂෙවික් ආණ්ඩුව පිහිටුවීම
|-
| 1918 || බ්‍රෙස්ට්-ලිටොව්ස්ක් ගිවිසුම සහ සිවිල් යුද්ධයේ ආරම්භය
|-
| 1921 || නව ආර්ථික ප්‍රතිපත්තිය හඳුන්වාදීම
|-
| 1922 || සෝවියට් සංගමය පිහිටුවීම
|-
| 1924 || ලෙනින්ගේ මරණය
|}

== ආශ්‍රිත ලිපි ==

* [[ව්ලැදිමීර් ලෙනින්]]
* [[ඔක්තෝබර් විප්ලවය]]
* [[රුසියානු සිවිල් යුද්ධය]]
* [[සෝවියට් සංගමය]]
* [[බොල්ෂෙවික් පක්ෂය]]
* [[කාල් මාක්ස්]]

== මූලාශ්‍ර ==

* [https://www.britannica.com/biography/Vladimir-Lenin Encyclopaedia Britannica – Vladimir Lenin]
* [https://www.britannica.com/event/Russian-Revolution Encyclopaedia Britannica – Russian Revolution]
* [https://www.britannica.com/place/Soviet-Union Encyclopaedia Britannica – Soviet Union]
* [https://www.marxists.org/archive/lenin/ Lenin Internet Archive]

[[ප්‍රවර්ගය:ව්ලැදිමීර් ලෙනින්]]
[[ප්‍රවර්ගය:රුසියානු විප්ලවය]]
[[ප්‍රවර්ගය:සෝවියට් සංගමය]]
[[ප්‍රවර්ගය:රුසියාවේ ඉතිහාසය]]

7 වන පරිච්ඡේදය 

ලෙනින්ගෙන් පසු, ' ස්ටාර්ලින්' සිට මිහායිල් ගොර්බ්චොව්' දක්වා වූ සෝවියට් දේශයේ නායකත්වය&quot; 


== 7. 'ජෝසෆ් ස්ටාලින්' සිට ගොර්බචොව් දක්වා සෝවියට් නායකයන් ==

සෝවියට් සංගමයේ ඉතිහාසය තුළ ජෝසෆ් ස්ටාලින්ගේ සිට මිහායිල් ගොර්බචොව් දක්වා නායකයන් රටේ දේශපාලන, ආර්ථික, සමාජීය හා ජාත්‍යන්තර ප්‍රතිපත්ති කෙරෙහි විශාල බලපෑමක් ඇති කළහ.

=== 7.1 ජෝසෆ් ස්ටාලින් (1924–1953) ===

[[File:Joseph Stalin official portrait.jpg|thumb|right|200px|ජෝසෆ් ස්ටාලින්]]

ලෙනින්ගේ මරණයෙන් පසු සෝවියට් සංගමයේ බලය තහවුරු කරගත් ජෝසෆ් ස්ටාලින් රටේ ප්‍රධාන නායකයා බවට පත්විය. ඔහුගේ පාලන සමයේදී වේගවත් කාර්මිකකරණය, කෘෂිකර්මාන්තය සාමූහිකකරණය සහ පස් අවුරුදු ආර්ථික සැලසුම් ක්‍රියාත්මක විය. එමෙන්ම දේශපාලන විරුද්ධවාදීන්ට එරෙහිව දැඩි මර්දනයක් ද සිදු විය.

දෙවන ලෝක යුද්ධයේදී නාසි ජර්මනියට එරෙහි සෝවියට් සංගමයේ සටනේදී ඔහු ප්‍රධාන නායකත්වයක් දැරීය. 1953 මාර්තු 5 දින ඔහු මිය ගියේය.

=== 7.2 ජෝර්ජි මැලෙන්කොව් (1953) ===

[[File:Georgy Malenkov 1953.jpg|thumb|right|200px|ජෝර්ජි මැලෙන්කොව්]]

ස්ටාලින්ගේ මරණයෙන් පසු ජෝර්ජි මැලෙන්කොව් සෝවියට් ආණ්ඩුවේ ප්‍රධානියා බවට පත්විය. ඔහු කෙටි කාලයක් තුළ කෘෂිකාර්මික හා ආර්ථික ප්‍රතිපත්ති වෙනස් කිරීමට උත්සාහ කළේය. පසුව නිකිතා කෘෂෙව්ගේ දේශපාලන බලය වර්ධනය වීමත් සමඟ ඔහුගේ බලපෑම අඩු විය.

=== 7.3 නිකිතා කෘෂෙව් (1953–1964) ===

[[File:Nikita Khrushchev official portrait.jpg|thumb|right|200px|නිකිතා කෘෂෙව්]]

කෘෂෙව් ස්ටාලින්ගේ පාලන සමයේ සිදු වූ මර්දනකාරී ක්‍රියා විවේචනය කරමින් ස්ටාලින්වාදයෙන් ඉවත් වීමේ ප්‍රතිපත්තියක් ක්‍රියාත්මක කළේය. ඔහුගේ පාලන සමයේදී අභ්‍යවකාශ වැඩසටහන් වර්ධනය වූ අතර 1961 දී යූරි ගගාරින් අභ්‍යවකාශයට ගියේය.

1962 කියුබානු මිසයිල අර්බුදය ඔහුගේ පාලන සමයේ සිදු වූ ප්‍රධාන ජාත්‍යන්තර සිදුවීමකි. 1964 දී ඔහු බලයෙන් ඉවත් කරන ලදී.

=== 7.4 ලියොනිඩ් බ්‍රෙෂ්නෙව් (1964–1982) ===

[[File:Leonid Brezhnev official portrait (color version).png|thumb|right|200px|ලියොනිඩ් බ්‍රෙෂ්නෙව්]]

බ්‍රෙෂ්නෙව්ගේ පාලන සමයේදී සෝවියට් සංගමයේ හමුදා හා ජාත්‍යන්තර බලපෑම වර්ධනය විය. ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය සමඟ අවි පාලන සාකච්ඡා ද පැවැත්විණි.

එහෙත් කාලයත් සමඟ ආර්ථික වර්ධනය මන්දගාමී වූ අතර දේශපාලන හා ආර්ථික පද්ධතියේ එකතැන පල්වීමක් ඇති විය.

=== 7.5 යූරි අන්ද්‍රොපොව් (1982–1984) ===

[[File:Yuri Andropov.jpg|thumb|right|200px|යූරි අන්ද්‍රොපොව්]]

බ්‍රෙෂ්නෙව්ගේ මරණයෙන් පසු බලයට පත් වූ යූරි අන්ද්‍රොපොව් මීට පෙර KGB සංවිධානයේ ප්‍රධානියා ලෙස කටයුතු කර තිබුණි. ඔහු රාජ්‍ය පරිපාලනයේ විනය වැඩි කිරීමට සහ දූෂණය පාලනය කිරීමට උත්සාහ කළේය. අසනීප තත්ත්වය හේතුවෙන් ඔහුගේ පාලන කාලය කෙටි විය.

=== 7.6 කොන්ස්ටන්ටින් චර්නෙන්කෝ (1984–1985) ===

[[File:Konstantin Chernenko official portrait.jpg|thumb|right|200px|කොන්ස්ටන්ටින් චර්නෙන්කෝ]]

යූරි අන්ද්‍රොපොව්ගේ මරණයෙන් පසු කොන්ස්ටන්ටින් චර්නෙන්කෝ සෝවියට් කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ ප්‍රධාන ලේකම් ධුරයට පත්විය. ඔහුගේ පාලන කාලය ඉතා කෙටි වූ අතර 1985 මාර්තු 10 දින ඔහු මිය ගියේය.

=== 7.7 මිහායිල් ගොර්බචොව් (1985–1991) ===

[[File:Mikhail Gorbachev 1987.jpg|thumb|right|200px|මිහායිල් ගොර්බචොව්]]

1985 දී සෝවියට් සංගමයේ නායකත්වයට පත් වූ මිහායිල් ගොර්බචොව් දේශපාලන හා ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණ හඳුන්වා දුන්නේය.

ඔහුගේ ප්‍රධාන ප්‍රතිපත්ති දෙක වූයේ පෙරෙස්ත්‍රොයිකා (Perestroika) සහ ග්ලාස්නොස්ට් (Glasnost) ය.

* පෙරෙස්ත්‍රොයිකා - ආර්ථික හා දේශපාලන ප්‍රතිව්‍යුහගත කිරීම.
* ග්ලාස්නොස්ට් - විවෘතභාවය සහ අදහස් ප්‍රකාශ කිරීමේ නිදහස පුළුල් කිරීම.

ඔහු ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය සමඟ සබඳතා වැඩිදියුණු කිරීමටත් සීතල යුද්ධය අවසන් කිරීම සඳහාත් කටයුතු කළේය.

1991 දෙසැම්බර් මාසයේදී සෝවියට් සංගමය විසුරුවා හැරුණු අතර 1991 දෙසැම්බර් 25 දින ගොර්බචොව් ජනාධිපති ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්විය.

=== 7.8 සෝවියට් සංගමයේ අවසානය ===

1922 දී පිහිටුවන ලද සෝවියට් සංගමය 1991 දී විසුරුවා හැරීමත් සමඟ එහි වසර 69 ක ඉතිහාසය අවසන් විය. මෙම සිදුවීම ලෝක දේශපාලන බල තුලනයේ විශාල වෙනසක් ඇති කළ අතර සීතල යුද්ධයේ අවසානය සනිටුහන් කළේය.


8. වන පරිච්ඡේදය 

== සෝවියට් සංගමයේ බිඳවැටීම සහ නව රුසියාව ==

සෝවියට් සංගමයේ බිඳවැටීම 20 වන සියවසේ ලෝක ඉතිහාසයේ සිදු වූ ඉතා වැදගත් දේශපාලන සිදුවීමකි. 1991 දෙසැම්බර් මාසයේදී සෝවියට් සංගමය විසුරුවා හැරීමත් සමඟ වසර 69ක් පැවති සෝවියට් රාජ්‍යයේ ඉතිහාසය අවසන් විය. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ස්වාධීන රාජ්‍ය 15ක් බිහි වූ අතර රුසියානු සමූහාණ්ඩුව නව රාජ්‍යයක් ලෙස ඉදිරියට පැමිණියේය.

=== 8.1 සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීමට බලපෑ හේතු ===

1980 දශකයේ අවසාන භාගය වන විට සෝවියට් සංගමය බරපතළ ආර්ථික හා දේශපාලන අර්බුදයකට මුහුණ දී සිටියේය.

එයට බලපෑ ප්‍රධාන හේතු කිහිපයක් වූයේ:

* මධ්‍යගත ආර්ථික ක්‍රමයේ දුර්වලතා සහ ආර්ථික වර්ධනය මන්දගාමී වීම.
* කාර්මික හා කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදන ගැටලු.
* ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය සමඟ පැවති සීතල යුද්ධය සහ අවි තරගය.
* සෝවියට් සමූහාණ්ඩුවේ විවිධ ජාතික ජනතාව අතර ස්වාධීනත්වය පිළිබඳ ඉල්ලීම් වර්ධනය වීම.
* දේශපාලන ප්‍රතිසංස්කරණ හේතුවෙන් කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ පාලන බලය දුර්වල වීම.

[[File:RSFSR deklaraciya suverenitet.jpg|thumb|right|200px|රුසියානු සෝවියට් සමූහාණ්ඩුවේ ස්වෛරීභාවය පිළිබඳ ප්‍රකාශනය]]

=== 8.2 ගොර්බචොව්ගේ ප්‍රතිසංස්කරණ සහ දේශපාලන අර්බුදය ===

1985 දී මිහායිල් ගොර්බචොව් සෝවියට් සංගමයේ නායකත්වයට පත්වීමෙන් පසු පෙරෙස්ත්‍රොයිකා සහ ග්ලාස්නොස්ට් යන ප්‍රතිපත්ති හඳුන්වා දුන්නේය.

පෙරෙස්ත්‍රොයිකා මඟින් ආර්ථික හා දේශපාලන ක්‍රමය ප්‍රතිව්‍යුහගත කිරීමට උත්සාහ කළ අතර ග්ලාස්නොස්ට් මඟින් දේශපාලන විවෘතභාවය සහ අදහස් ප්‍රකාශ කිරීමේ නිදහස පුළුල් කිරීමට උත්සාහ කරන ලදී.

කෙසේ වෙතත්, මෙම ප්‍රතිසංස්කරණ මඟින් සෝවියට් සංගමය තුළ පැවති දේශපාලන හා ජාතික අර්බුද තවදුරටත් ඉස්මතු විය. විවිධ සමූහාණ්ඩු ස්වාධීනත්වය ඉල්ලා සිටීමට පටන් ගත්හ.

=== 8.3 1991 අගෝස්තු කුමන්ත්‍රණ උත්සාහය ===

1991 අගෝස්තු මාසයේදී සෝවියට් සංගමයේ දැඩි මතධාරී කොමියුනිස්ට් නායකයන් පිරිසක් ගොර්බචොව්ගේ ප්‍රතිසංස්කරණ නතර කර පැරණි පාලන ක්‍රමය ආරක්ෂා කිරීම සඳහා බලය අත්පත් කර ගැනීමට උත්සාහ කළහ.

මෙම කුමන්ත්‍රණ උත්සාහය දින කිහිපයක් ඇතුළත අසාර්ථක විය. රුසියානු නායක බොරිස් යෙල්ට්සින් කුමන්ත්‍රණයට විරුද්ධව ප්‍රසිද්ධියේ පෙනී සිටි අතර ඔහුගේ දේශපාලන බලපෑම වැඩි විය.

[[File:August Coup montage.png|thumb|center|300px|1991 අගෝස්තු කුමන්ත්‍රණ උත්සාහය]]

=== 8.4 බොරිස් යෙල්ට්සින්ගේ නැගීම ===

[[File:Boris Yeltsin 22 August 1991-1.jpg|thumb|right|250px|1991 අගෝස්තු මාසයේදී බොරිස් යෙල්ට්සින්]]

බොරිස් යෙල්ට්සින් රුසියානු සමූහාණ්ඩුවේ ප්‍රධාන දේශපාලන නායකයෙකු බවට පත්විය. ඔහු සෝවියට් මධ්‍යම පාලනයෙන් රුසියාව වෙන්වී ස්වාධීන රාජ්‍යයක් බවට පත්වීම සඳහා සහාය දැක්වීය.

1991 ජූනි මාසයේදී යෙල්ට්සින් රුසියානු සමූහාණ්ඩුවේ ජනාධිපතිවරයා ලෙස තේරී පත්විය. අගෝස්තු කුමන්ත්‍රණ උත්සාහය අසාර්ථක වීමෙන් පසු ඔහුගේ බලය තවදුරටත් ශක්තිමත් විය.

=== 8.5 බෙලවෙෂා ගිවිසුම (Belavezha Accords) ===

[[File:Soglashenie o sozdanii Sodruzhestva Nezavisimyh Gosudarstv.pdf|thumb|right|200px|ස්වාධීන රාජ්‍ය පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලය පිහිටුවීමේ ගිවිසුම]]

== බෙලවේෂා ගිවිසුම (1991) ==

[[File:Belavezha Accords.jpg|thumb|right|250px|1991 දෙසැම්බර් 8 දින අත්සන් කරන ලද බෙලවේෂා ගිවිසුම]]

1991 දෙසැම්බර් 8 දින බෙලරුස්හිදී රුසියාව, යුක්රේනය සහ බෙලරුස් නායකයන් විසින් සෝවියට් සංගමයේ පැවැත්ම අවසන් වී ස්වාධීන රාජ්‍යයන්ගේ පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලය (CIS) පිහිටුවීමට එකඟ වූ ගිවිසුම අත්සන් කරන ලදී.


මෙම ගිවිසුම මඟින් සෝවියට් සංගමය තවදුරටත් පැවතීමට නොහැකි බව ප්‍රකාශ කරමින් ස්වාධීන රාජ්‍ය පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලය (Commonwealth of Independent States – CIS) පිහිටුවීමට එකඟ විය.

1991 දෙසැම්බර් 21 දින අල්මා-අටාහිදී පැවති සාකච්ඡාවලදී තවත් හිටපු සෝවියට් සමූහාණ්ඩු කිහිපයක් මෙම නව සහයෝගීතා ක්‍රියාවලියට එක් විය.

=== 8.6 1991 දෙසැම්බර් 25 – සෝවියට් ධජය පහත හෙළීම ===

[[File:Акт спуска флага СССР над Кремлем и поднятии флага России 25 декабря 2021 года.jpg|thumb|center|300px|ක්‍රෙම්ලිනයේ සෝවියට් ධජය පහත හෙළීම සහ රුසියානු ධජය එසවීම සිහිපත් කරන ඡායාරූපය]]

1991 දෙසැම්බර් 25 දින මිහායිල් ගොර්බචොව් සෝවියට් සංගමයේ ජනාධිපති ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්විය.

එදින මොස්කව්හි ක්‍රෙම්ලිනයට ඉහළින් පැවති සෝවියට් සංගමයේ රතු ධජය අවසන් වරට පහත හෙළන ලදී. ඒ වෙනුවට රුසියානු ත්‍රිවර්ණ ධජය එසවීම සෝවියට් සංගමයේ අවසානය සංකේතවත් කළේය.

1991 දෙසැම්බර් 26 දින සෝවියට් සංගමයේ උත්තරීතර සෝවියට් මණ්ඩලය සංගමය විසුරුවා හැරීම නිල වශයෙන් තහවුරු කළේය.

=== 8.7 නව රුසියානු සමූහාණ්ඩුව (Russian Federation) ===

[[File:Flag of Russia.svg|thumb|right|200px|රුසියානු සමූහාණ්ඩුවේ ජාතික ධජය]]

සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීමෙන් පසු රුසියානු සමූහාණ්ඩුව නව ස්වාධීන රාජ්‍යයක් ලෙස ඉදිරියට පැමිණියේය.

බොරිස් යෙල්ට්සින් නව රුසියානු රාජ්‍යයේ පළමු ජනාධිපතිවරයා බවට පත්විය. සෝවියට් සංගමයේ පැරණි මධ්‍යගත ආර්ථික ක්‍රමය වෙනුවට වෙළෙඳපොළ ආර්ථික ක්‍රමයක් හඳුන්වා දීමට ඔහුගේ රජය උත්සාහ කළේය.

මෙම වෙනස්කම් අතරතුර රාජ්‍ය ආයතන පෞද්ගලීකරණය කිරීම, මිල පාලන ඉවත් කිරීම සහ ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණ ක්‍රියාත්මක කිරීම සිදු විය.

=== 8.8 යෙල්ට්සින්ගේ පාලන සමයේ ආර්ථික හා දේශපාලන වෙනස්කම් ===

1990 දශකයේ මුල් භාගයේදී රුසියාව බරපතළ ආර්ථික අර්බුදයකට මුහුණ දුන්නේය. උද්ධමනය, විරැකියාව, නිෂ්පාදන අඩුවීම සහ ජනතාවගේ ජීවන වියදම ඉහළ යාම ප්‍රධාන ගැටලු බවට පත්විය.

===8.9 අල්මා-අටා ප්‍රකාශනය සහ ප්‍රොටෝකෝලය (1991) ==

[[File:RIAN archive 140800 Signing of Protocol on Establishing Commonwealth of Independent States.jpg|thumb|right|300px|1991 දෙසැම්බර් මාසයේ අල්මා-අටාහිදී CIS පිහිටුවීමේ ප්‍රොටෝකෝලය අත්සන් කිරීම]]

[[File:RIAN archive 41059 CIS heads of state.jpg|thumb|right|300px|අල්මා-අටා ගිවිසුමෙන් පසු රාජ්‍ය නායකයන්]]

1991 දෙසැම්බර් 21 දින කසකස්තානයේ අල්මා-අටා නගරයේදී ස්වාධීන රාජ්‍යයන්ගේ පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලය (CIS) පිහිටුවීමේ ක්‍රියාවලිය තවදුරටත් පුළුල් කරන ලදී.

1991 දෙසැම්බර් 8 දින බෙලරුස්, රුසියාව සහ යුක්රේනය විසින් අත්සන් කරන ලද ගිවිසුමට අදාළ ප්‍රොටෝකෝලය දෙසැම්බර් 21 දින අත්සන් කරන ලදී. එමගින් ආර්මේනියාව, අසර්බයිජානය, කසකස්තානය, කිර්ගිස්තානය, මෝල්ඩෝවා, තජිකිස්තානය, තුර්ක්මෙනිස්තානය සහ උස්බෙකිස්තානය ඇතුළු රාජ්‍යයන් ද CIS රාමුවට එක් විය.

[[File:Alma-Ata Declaration 1991.jpg|thumb|right|250px|1991 දෙසැම්බර් 21 දින අල්මා-අටා ප්‍රකාශනය]]

[[File:Protocol to the Agreement establishing the Commonwealth of Independent States.jpg|thumb|right|250px|CIS පිහිටුවීමේ ගිවිසුමට අදාළ ප්‍රොටෝකෝලය]]

මෙම ප්‍රොටෝකෝලය CIS පිහිටුවීමේ ගිවිසුමේ අනිවාර්ය කොටසක් බව එහි සඳහන් විය. අල්මා-අටා ප්‍රකාශනය මගින් සාමාජික රාජ්‍යයන් අතර ස්වෛරී සමානාත්මතාව, භෞමික අඛණ්ඩතාව සහ අභ්‍යන්තර කටයුතුවලට මැදිහත් නොවීම වැනි මූලධර්ම තහවුරු කරන ලදී.

== මූලාශ්‍ර ==

* [https://documents.un.org/api/symbol/access?l=en&amp;s=A%2F47%2F60&amp;t=pdf එක්සත් ජාතීන්ගේ ලේඛනය – A/47/60]
* [https://e-cis.info/page/3373/79406/ අල්මා-අටා ප්‍රකාශනය – CIS]
* [https://cis-legislation.com/document.fwx?rgn=3933 ප්‍රොටෝකෝලයේ සම්පූර්ණ පාඨය]

1993 දී රුසියානු ජනාධිපතිවරයා සහ පාර්ලිමේන්තුව අතර බරපතළ දේශපාලන ගැටුමක් ඇති විය. එම අර්බුදයෙන් පසුව 1993 දෙසැම්බර් මාසයේදී නව රුසියානු ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් ජනමත විචාරණයකින් අනුමත කරන ලදී.

=== 8.10 සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීමේ ලෝක බලපෑම ===

සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීම ලෝක දේශපාලනයේ විශාල වෙනසක් ඇති කළේය.

* සීතල යුද්ධයේ අවසානය සනිටුහන් විය.
* හිටපු සෝවියට් සමූහාණ්ඩු 15 ස්වාධීන රාජ්‍ය බවට පත්විය.
* ලෝකයේ බලවත්ම රාජ්‍ය දෙකක් අතර පැවති ද්විධ්‍රැව බල තුලනය අවසන් විය.
* රුසියාව ජාත්‍යන්තර දේශපාලනයේ ප්‍රධාන රාජ්‍යයක් ලෙස ඉදිරියට පැමිණියේය.
* නැගෙනහිර යුරෝපයේ සහ මධ්‍යම ආසියාවේ දේශපාලන හා ආර්ථික පරිවර්තන වේගවත් විය.

=== 8.11 නිගමනය ===

සෝවියට් දේශයේ දජය යටතේ පැවැති රටවල්

== සෝවියට් සංගමයේ සාමාජික ජනරජ ==

සෝවියට් සංගමය ජනරජ 15කින් සමන්විත වූ රාජ්‍යයකි. 1991දී සෝවියට් සංගමය විසුරුවා හැරීමෙන් පසු එම ජනරජ ස්වාධීන රාජ්‍ය බවට පත් විය.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! අංකය
! ජනරජය
! වර්තමාන ජාතික ධජය
! අගනුවර
|-
| 1
| රුසියානු සෝවියට් ෆෙඩරේටිව් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Russia.svg|50px]]
| මොස්කව්
|-
| 2
| යුක්රේන සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Ukraine.svg|50px]]
| කියෙව්
|-
| 3
| බෙලරුසියානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Belarus.svg|50px]]
| මින්ස්ක්
|-
| 4
| උස්බෙක් සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Uzbekistan.svg|50px]]
| තෂ්කෙන්ට්
|-
| 5
| කසක් සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Kazakhstan.svg|50px]]
| අල්මා-අටා
|-
| 6
| ජෝර්ජියානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Georgia.svg|50px]]
| ටිබිලිසි
|-
| 7
| අසර්බයිජානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Azerbaijan.svg|50px]]
| බාකු
|-
| 8
| ලිතුවේනියානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Lithuania.svg|50px]]
| විල්නියස්
|-
| 9
| මෝල්දාවියානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Moldova.svg|50px]]
| කිෂිනෙව්
|-
| 10
| ලැට්වියානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Latvia.svg|50px]]
| රීගා
|-
| 11
| කිර්ගිස් සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Kyrgyzstan.svg|50px]]
| ෆ්රුන්සේ
|-
| 12
| තජික් සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Tajikistan.svg|50px]]
| දුෂාන්බේ
|-
| 13
| ආර්මේනියානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Armenia.svg|50px]]
| යෙරෙවන්
|-
| 14
| තුර්ක්මෙනිස් සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Turkmenistan.svg|50px]]
| අෂ්ගාබාත්
|-
| 15
| එස්තෝනියානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Estonia.svg|50px]]
| ටැලින්
|}

සෝවියට් සංගමයේ බිඳවැටීම ලෝක ඉතිහාසයේ නව යුගයක ආරම්භය සනිටුහන් කළේය. කොමියුනිස්ට් පාලනය යටතේ පැවති විශාල රාජ්‍යයක් විසුරුවා හැරීමත් සමඟ නව ස්වාධීන රාජ්‍ය ගණනාවක් බිහි විය. එමඟින් රුසියාව ඇතුළු හිටපු සෝවියට් සමූහාණ්ඩුවල දේශපාලන, ආර්ථික සහ ජාත්‍යන්තර සබඳතා නව දිශාවකට යොමු විය.


== නැගෙනහිර යුරෝපයේ සෝවියට් බලපෑම යටතේ පැවති රාජ්‍යයන් ==

දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසුව නැගෙනහිර සහ මධ්‍යම යුරෝපයේ රටවල් කිහිපයක කොමියුනිස්ට් පාලන ක්‍රම ස්ථාපිත විය. මෙම රටවල් සෝවියට් සංගමයේ සාමාජික ජනරජ නොවූ නමුත්, ඒවායින් බොහොමයක් සෝවියට් සංගමයේ දේශපාලන හා හමුදා බලපෑම යටතේ පැවතුණි. මෙම කලාපය සාමාන්‍යයෙන් නැගෙනහිර කඳවුර (Eastern Bloc) ලෙස හැඳින්වේ.

=== ප්‍රධාන රාජ්‍යයන් ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! අංකය
! රට
! ධජය
! අගනුවර
|-
| 1
| [[පෝලන්තය]]
| [[ගොනුව:Flag of Poland.svg|50px]]
| වෝර්සෝ
|-
| 2
| [[නැගෙනහිර ජර්මනිය]]
| [[ගොනුව:Flag of East Germany.svg|50px]]
| නැගෙනහිර බර්ලින්
|-
| 3
| [[චෙකොස්ලොවැකියාව]]
| [[ගොනුව:Flag of Czechoslovakia.svg|50px]]
| ප්‍රාග්
|-
| 4
| [[හංගේරියාව]]
| [[ගොනුව:Flag of Hungary.svg|50px]]
| බුඩාපෙස්ට්
|-
| 5
| [[රුමේනියාව]]
| [[ගොනුව:Flag of Romania.svg|50px]]
| බුකාරෙස්ට්
|-
| 6
| [[බල්ගේරියාව]]
| [[ගොනුව:Flag of Bulgaria.svg|50px]]
| සොෆියා
|-
| 7
| [[ඇල්බේනියාව]]
| [[ගොනුව:Flag of Albania.svg|50px]]
| ටිරානා
|}

මෙම රාජ්‍යයන්ගෙන් බොහොමයක් 1955දී පිහිටුවන ලද වෝර්සෝ ගිවිසුම් සංවිධානයට (Warsaw Pact) සම්බන්ධ විය. ඇල්බේනියාව 1968දී එම සංවිධානයෙන් නිල වශයෙන් ඉවත් විය.

=== සෝවියට් සංගමය සහ නැගෙනහිර යුරෝපය අතර වෙනස ===

ඉහත සඳහන් රටවල් සෝවියට් සංගමයේ කොටස් නොවීය. ඒවාට තමන්ගේම රාජ්‍ය නාම, භූමි ප්‍රදේශ සහ ආණ්ඩු තිබුණි. එහෙත් සීතල යුද්ධ සමයේදී ඒවායින් බොහොමයක් සෝවියට් සංගමය සමඟ දේශපාලන, ආර්ථික සහ හමුදා සම්බන්ධතා පවත්වාගෙන ගියේය.

== මූලාශ්‍ර ==

* [https://history.state.gov/milestones/1989-1992/collapse-soviet-union United States Department of State – The Collapse of the Soviet Union]
* [https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/pcw/108229.htm United States Department of State – Dissolution of the USSR and the Establishment of Independent Republics]
* [https://nsarchive.gwu.edu/briefing-book/russia-programs/2021-12-21/end-soviet-union-1991 National Security Archive – The End of the Soviet Union]
* [https://ieres.elliott.gwu.edu/project/soviet-dissolution-30-years-later/ George Washington University – Soviet Dissolution 30 Years Later]

9. වන පරිච්ඡේදය 


{{තොරතුරුකොටුව පුද්ගලයා
| name = ව්ලැඩිමීර් පුටින්
| image = Vladimir Putin portrait (2024-02-23).png
| caption = ව්ලැඩිමීර් ව්ලැඩිමිරොවිච් පුටින්
| birth_date = {{Birth date and age|1952|10|7}}
| birth_place = ලෙනින්ග්‍රෑඩ්, සෝවියට් සංගමය
| nationality = රුසියානු
| occupation = දේශපාලනඥයා
| office = රුසියාවේ ජනාධිපති
| term_start = 7 මැයි 2012
}}

9.1 '''ව්ලැඩිමීර් ව්ලැඩිමිරොවිච් පුටින්''' (රුසියානු: Владимир Владимирович Путин; උපත 1952 ඔක්තෝබර් 7) යනු රුසියානු දේශපාලනඥයෙකු වන අතර 1999 දෙසැම්බර් මාසයේ සිට රුසියාවේ දේශපාලන නායකත්වයේ ප්‍රධාන භූමිකාවක් ඉටු කරමින් සිටින පුද්ගලයෙකි. ඔහු 2000 සිට 2008 දක්වාත්, 2012 සිට නැවතත් රුසියාවේ ජනාධිපතිවරයා ලෙසත් කටයුතු කළේය. 2008 සිට 2012 දක්වා ඔහු රුසියාවේ අගමැතිවරයා විය.

පුටින්ගේ දේශපාලන ජීවිතය සෝවියට් සංගමයේ රාජ්‍ය ආරක්ෂක කමිටුව (Committee for State Security – KGB) සමඟ සම්බන්ධ වී තිබේ. ඔහු එහි නිලධාරියෙකු ලෙස සේවය කළ අතර පසුව රුසියානු රාජ්‍ය පරිපාලනයට එක්විය. 1998 දී රුසියානු ෆෙඩරල් ආරක්ෂක සේවයේ (FSB) අධ්‍යක්ෂවරයා බවට පත්වීමෙන් පසු ඔහු ජාතික දේශපාලනයේ ඉහළට පැමිණියේය.

ඔහුගේ පාලන කාලය තුළ රුසියාවේ ආර්ථිකය, ආරක්ෂක ප්‍රතිපත්ති, විදේශ සබඳතා සහ දේශපාලන පද්ධතියේ සැලකිය යුතු වෙනස්කම් සිදුවිය. 2014 දී ක්‍රිමියාව රුසියාවට ඈඳා ගැනීම සහ 2022 පෙබරවාරි 24 දින යුක්රේනයට එරෙහිව ආරම්භ කළ පූර්ණ පරිමාණ ආක්‍රමණය ඔහුගේ පාලන සමයේ ප්‍රධාන ජාත්‍යන්තර සිදුවීම් වේ.

9.1.1== මුල් ජීවිතය සහ අධ්‍යාපනය ==

[[ගොනුව:Vladimir Putin portrait (2024-02-23).png|දකුණට|thumb|200px|ව්ලැඩිමීර් ව්ලැඩිමිරොවිච් පුටින්]]

පුටින් 1952 ඔක්තෝබර් 7 වැනිදා එවකට සෝවියට් සංගමයට අයත් ලෙනින්ග්‍රෑඩ් නගරයේදී උපත ලැබීය. වර්තමානයේ එම නගරය ශාන්ත පීටර්ස්බර්ග් ලෙස හැඳින්වේ.

ඔහුගේ පියා ව්ලැඩිමීර් ස්පිරිඩොනොවිච් පුටින් සහ මව මරියා ඉවානොව්නා පුටිනා වූහ. දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු සෝවියට් සමාජයේ පැවති ආර්ථික හා සමාජ පරිසරය තුළ ඔහු හැදී වැඩුණි.

පුටින් ලෙනින්ග්‍රෑඩ් රාජ්‍ය විශ්වවිද්‍යාලයේ නීතිය හැදෑරීය. 1975 දී ඔහු නීති උපාධිය ලබාගත්තේය. විශ්වවිද්‍යාල අධ්‍යාපනයෙන් පසු ඔහු සෝවියට් රාජ්‍ය ආරක්ෂක සේවයට එක්විය.

9.2 == කේ.ජී.බී. (KGB) සංවිධානය යනු කුමක්ද? ==

[[ගොනුව:Lubyanka Building.jpg|දකුණට|thumb|250px|මොස්කව්හි ලුබියන්කා ගොඩනැගිල්ල. පැරණි කේ.ජී.බී. මූලස්ථානය මෙහි පිහිටා තිබිණි.]]

කේ.ජී.බී. (KGB) යනු සෝවියට් සංගමයේ ප්‍රධාන රාජ්‍ය ආරක්ෂක හා බුද්ධි තොරතුරු රැස්කිරීමේ ආයතනය විය. එහි රුසියානු සම්පූර්ණ නාමය ''Komitet Gosudarstvennoy Bezopasnosti'' වන අතර ඉංග්‍රීසි නාමය ''Committee for State Security'' වේ. සිංහලෙන් එය රාජ්‍ය ආරක්ෂක කමිටුව ලෙස හැඳින්වේ.

මෙම සංවිධානය 1954 දී පිහිටුවන ලද අතර 1991 දී සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීමත් සමඟ විසුරුවා හරින ලදී.

එහි ප්‍රධාන කාර්යයන් වූයේ:

* විදේශ රටවල බුද්ධි තොරතුරු රැස් කිරීම.
* සෝවියට් සංගමයේ අභ්‍යන්තර ආරක්ෂාව පවත්වාගෙන යාම.
* ප්‍රතිබුද්ධි මෙහෙයුම් සිදු කිරීම.
* රාජ්‍ය රහස් ආරක්ෂා කිරීම.
* දේශසීමා ආරක්ෂාව සම්බන්ධ කටයුතු සිදු කිරීම.
* රාජ්‍ය විරෝධී ක්‍රියාකාරකම් නිරීක්ෂණය කිරීම.


සීතල යුද්ධ සමයේදී කේ.ජී.බී. සංවිධානය ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදයේ මධ්‍යම බුද්ධි ඒජන්සිය (CIA) ඇතුළු බටහිර රටවල බුද්ධි ආයතන සමඟ තරගකාරී සම්බන්ධතාවක සිටියේය.


1991 දී සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීමෙන් පසු කේ.ජී.බී. සංවිධානයේ කාර්යයන් නව රුසියානු ආයතන වෙත බෙදා දෙන ලදී. ඒ අතර ෆෙඩරල් ආරක්ෂක සේවය (FSB) වැදගත් ස්ථානයක් ගනී.


9.3 == කේ.ජී.බී. නිලධාරියෙකු ලෙස පුටින් ==

[[ගොනුව:Lubyanka Building.jpg|දකුණට|thumb|220px|කේ.ජී.බී. සංවිධානයේ පැරණි මූලස්ථානය පිහිටි ලුබියන්කා ගොඩනැගිල්ල]]

1975 දී විශ්වවිද්‍යාල අධ්‍යාපනය අවසන් කිරීමෙන් පසු පුටින් කේ.ජී.බී. සංවිධානයට එක්විය. ඔහුට බුද්ධි තොරතුරු රැස්කිරීම සහ ආරක්ෂක කටයුතු පිළිබඳ පුහුණුව ලබා දෙන ලදී.

1980 දශකයේදී ඔහු නැගෙනහිර ජර්මනියේ ඩ්‍රෙස්ඩන් නගරයේ සේවය කළේය. එවකට නැගෙනහිර ජර්මනිය සෝවියට් සංගමයේ ප්‍රධාන සමාජවාදී සගයෙකු විය.

1989 දී බර්ලින් තාප්පය බිඳවැටීමත් සමඟ නැගෙනහිර ජර්මනියේ කොමියුනිස්ට් පාලනය අවසන් විය. මෙම දේශපාලන වෙනස්කම් පුටින්ගේ සේවා ජීවිතයට ද බලපෑවේය.

1990 දී ඔහු සෝවියට් සංගමයට ආපසු පැමිණියේය. 1991 දී කේ.ජී.බී. සේවයෙන් ඉවත් විය.

9.4 == සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීම සහ දේශපාලන ජීවිතයේ ආරම්භය ==

1991 දෙසැම්බර් මාසයේදී සෝවියට් සංගමය නිල වශයෙන් බිඳවැටීමෙන් පසු රුසියාව නව දේශපාලන හා ආර්ථික පරිවර්තනයකට මුහුණ දුන්නේය.

පුටින් ලෙනින්ග්‍රෑඩ් නගරයේ දේශපාලන හා පරිපාලන කටයුතුවලට සම්බන්ධ විය. එවකට නගරාධිපතිවරයා වූ ඇනටෝලි සොබ්චක් සමඟ ඔහු සමීපව කටයුතු කළේය.

ඔහු නගරයේ විදේශ සබඳතා හා ආර්ථික කටයුතු සම්බන්ධ වගකීම් දැරීය. පසුව ශාන්ත පීටර්ස්බර්ග් නගරයේ නියෝජ්‍ය නගරාධිපතිවරයා බවට පත්විය.

1996 දී ඔහු මොස්කව් නගරයට ගොස් රුසියානු ජනාධිපති කාර්යාලයේ පරිපාලන කටයුතුවලට සම්බන්ධ විය.

9.5 == ෆෙඩරල් ආරක්ෂක සේවයේ අධ්‍යක්ෂවරයා වීම ==

1998 ජූලි මාසයේදී රුසියානු ජනාධිපති බොරිස් යෙල්ට්සින් විසින් පුටින් රුසියානු ෆෙඩරල් ආරක්ෂක සේවයේ (FSB) අධ්‍යක්ෂවරයා ලෙස පත් කරන ලදී.

මෙම ආයතනය සෝවියට් කේ.ජී.බී. සංවිධානයේ අභ්‍යන්තර ආරක්ෂක කාර්යයන්ගෙන් කොටසක් භාරගත් පසුකාලීන ආයතනයකි.

1999 දී පුටින් රුසියානු ආරක්ෂක මණ්ඩලයේ ලේකම්වරයා ලෙස ද කටයුතු කළේය. මෙම තනතුරු ඔහුගේ දේශපාලන නැගීමට වැදගත් පසුබිමක් සැපයීය.

9.6 == අගමැති ධුරයට පත්වීම සහ ජනාධිපති ධුරයට පැමිණීම ==

[[ගොනුව:Inauguration of Vladimir Putin 7 May 2000-12.jpg|දකුණට|thumb|250px|2000 දී ජනාධිපති ධුරයට පත්වීමෙන් පසු පුටින් සහ බොරිස් යෙල්ට්සින්]]

1999 අගෝස්තු මාසයේදී ජනාධිපති බොරිස් යෙල්ට්සින් විසින් පුටින් රුසියාවේ අගමැතිවරයා ලෙස පත් කරන ලදී.

එවකට රුසියාව ආර්ථික අර්බුද, දේශපාලන අස්ථාවරත්වය සහ චෙච්නියානු ගැටුම ඇතුළු අභියෝග රැසකට මුහුණ දෙමින් සිටියේය.

1999 දෙසැම්බර් 31 වැනිදා බොරිස් යෙල්ට්සින් ජනාධිපති ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්විය. එම අවස්ථාවේදී පුටින් වැඩබලන ජනාධිපතිවරයා බවට පත්විය.

2000 මාර්තු 26 වැනිදා පැවති ජනාධිපතිවරණයෙන් ඔහු ජයග්‍රහණය කළේය. 2000 මැයි 7 වැනිදා රුසියාවේ ජනාධිපති ධුරයේ දිවුරුම් දුන්නේය.

[[ගොනුව:Putin inauguration 2000.jpg|දකුණට|thumb|250px|2000 මැයි 7 දින පුටින්ගේ ජනාධිපති දිවුරුම් දීම]]

9.7 == පළමු ජනාධිපති ධුර කාලය (2000–2004) ==

පුටින්ගේ පළමු ජනාධිපති ධුර කාලයේදී රුසියාවේ මධ්‍යම ආණ්ඩුවේ බලය ශක්තිමත් කිරීම ප්‍රධාන ප්‍රතිපත්තියක් විය.

ප්‍රාදේශීය පාලන ආයතන සහ මධ්‍යම රජය අතර බලතල නැවත සංවිධානය කිරීමට ඔහු පියවර ගත්තේය.

මෙම කාලයේදී රුසියානු ආර්ථිකය වර්ධනය වූ අතර තෙල් සහ ස්වාභාවික ගෑස් අපනයනයෙන් ලැබුණු ආදායම එයට වැදගත් විය.

කෙසේ වෙතත් මාධ්‍ය නිදහස, දේශපාලන විරුද්ධවාදීන්ගේ අයිතිවාසිකම් සහ බලය මධ්‍යගත කිරීම පිළිබඳ විවේචන ද ඇති විය.

9.8 == දෙවන ජනාධිපති ධුර කාලය (2004–2008) ==

2004 මාර්තු මාසයේ පැවති ජනාධිපතිවරණයෙන් පුටින් නැවතත් ජයග්‍රහණය කළේය.

මෙම කාලයේදී රුසියාවේ ආර්ථික වර්ධනය අඛණ්ඩව පැවති අතර බලශක්ති සම්පත් ජාත්‍යන්තර දේශපාලනයේ වැදගත් මෙවලමක් බවට පත්විය.

රුසියාව ජාත්‍යන්තර දේශපාලනය තුළ තම බලපෑම වැඩි කිරීමට උත්සාහ කළේය.

2008 දී ඔහුගේ දෙවන අඛණ්ඩ ජනාධිපති ධුර කාලය අවසන් විය.

9.9 == දිමිත්‍රි මෙද්වදෙව් පාලනය සහ පුටින් අගමැති වීම (2008–2012) ==

[[ගොනුව:Dmitry Medvedev with Vladimir Putin-1.jpg|දකුණට|thumb|250px|2008 දී අගමැති ව්ලැඩිමීර් පුටින් සහ ජනාධිපති දිමිත්‍රි මෙද්වදෙව්]]

රුසියානු ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව අනුව එක දිගට ජනාධිපති ධුර කාල දෙකක් සම්පූර්ණ කළ පුටින්ට 2008 දී තවත් අඛණ්ඩ ධුර කාලයක් සඳහා තරග කිරීමට නොහැකි විය.

ඒ අනුව 2008 දී දිමිත්‍රි මෙද්වදෙව් ජනාධිපතිවරයා බවට පත්විය. පුටින් අගමැති ධුරයට පත්විය.

මෙම කාලයේදී රුසියානු රජයේ ප්‍රධාන තීරණ ගැනීමේ ක්‍රියාවලිය තුළ පුටින්ට සැලකිය යුතු බලපෑමක් පැවතිණි.

2012 දී පුටින් නැවත ජනාධිපතිවරණයට ඉදිරිපත් වී ජයග්‍රහණය කළේය.

9.10 == නැවත ජනාධිපති ධුරයට පත්වීම (2012–2018) ==

2012 මැයි මාසයේදී පුටින් නැවතත් රුසියානු ජනාධිපති ධුරයට පත්විය.

මෙම කාලයේදී රුසියාවේ දේශපාලන බලය තවදුරටත් මධ්‍යගත විය. විපක්ෂ දේශපාලන කණ්ඩායම්, ස්වාධීන මාධ්‍ය සහ රාජ්‍ය නොවන සංවිධාන සම්බන්ධයෙන් රජයේ ප්‍රතිපත්ති විවේචනයට ලක්විය.

2014 දී ක්‍රිමියානු අර්බුදය ඇති වූ අතර එය රුසියාව සහ බටහිර රටවල් අතර සබඳතා දැඩි ලෙස පිරිහීමට හේතු විය.

9.11 == ක්‍රිමියාව අත්පත් කරගැනීම සහ යුක්රේන අර්බුදය (2014) ==

[[ගොනුව:Address by President of the Russian Federation 2014.jpg|දකුණට|thumb|250px|2014 මාර්තු 18 දින ක්‍රිමියාව සම්බන්ධයෙන් පුටින් කළ ප්‍රකාශය]]

2014 දී යුක්රේනයේ දේශපාලන අර්බුදයක් ඇති විය. එවකට ජනාධිපති වික්ටර් යනුකොවිච් බලයෙන් ඉවත් වීමෙන් පසු රුසියාව සහ යුක්රේනය අතර සබඳතා දැඩි ලෙස පිරිහුණි.

රුසියානු හමුදා ක්‍රිමියානු අර්ධද්වීපයේ පාලනය අත්පත් කරගත් අතර 2014 මාර්තු මාසයේදී රුසියාව ක්‍රිමියාව තම රටට ඈඳා ගත්තේය.

යුක්රේනය සහ බොහෝ ජාත්‍යන්තර රටවල් මෙම ක්‍රියාව යුක්රේනයේ භෞමික අඛණ්ඩතාව උල්ලංඝනය කිරීමක් ලෙස ප්‍රතික්ෂේප කළහ.

ඉන් අනතුරුව නැගෙනහිර යුක්රේනයේ ඩොනෙට්ස්ක් සහ ලුහාන්ස්ක් ප්‍රදේශවල සන්නද්ධ ගැටුම් වර්ධනය විය.

මෙම සිදුවීම් හේතුවෙන් රුසියාවට එරෙහිව බටහිර රටවල් ආර්ථික සම්බාධක පැනවීමට පියවර ගත්හ.

9.12 == 2018 ජනාධිපතිවරණය ==

2018 මාර්තු මාසයේ පැවති ජනාධිපතිවරණයෙන් පුටින් නැවතත් ජයග්‍රහණය කළේය.

ඔහුගේ සිව්වන ජනාධිපති ධුර කාලය 2018 මැයි මාසයේදී ආරම්භ විය.

මෙම කාලයේදී රුසියාවේ ආරක්ෂක ප්‍රතිපත්ති, ජාත්‍යන්තර සබඳතා සහ විදේශීය බලපෑම් පිළිබඳ ගැටලු ප්‍රමුඛ විය.

9.13 == 2020 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සංශෝධන ==

2020 දී රුසියානු ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවට සංශෝධන සිදු කරන ලදී.

එම සංශෝධන මගින් ජනාධිපති ධුර කාල ගණනය කිරීමේ ක්‍රමය වෙනස් කරන ලද අතර පුටින්ට තවත් ජනාධිපති ධුර කාල දෙකක් සඳහා තරග කිරීමට අවස්ථාව ලැබිණි.

මෙම සංශෝධන රුසියාවේ දේශපාලන බලය සහ ජනාධිපති ධුරයේ බලතල සම්බන්ධයෙන් ජාත්‍යන්තර අවධානයට ලක්විය.

9.14 == රුසියානු–යුක්රේන යුද්ධය (2022–වර්තමානය) ==

[[ගොනුව:20220224 Kyiv.jpg|දකුණට|thumb|250px|2022 පෙබරවාරි මාසයේ රුසියානු ආක්‍රමණය ආරම්භ වූ අවස්ථාවේ යුක්රේනයේ කියෙව් නගරය]]

2022 පෙබරවාරි 24 වැනිදා රුසියාව යුක්රේනයට එරෙහිව පූර්ණ පරිමාණ හමුදා ආක්‍රමණයක් ආරම්භ කළේය. එම තීරණය ගනු ලැබුවේ පුටින්ගේ නායකත්වය යටතේය.

රුසියානු රජය තම ක්‍රියාමාර්ග සඳහා ජාතික ආරක්ෂාව සහ නේටෝ සංවිධානයේ ව්‍යාප්තිය පිළිබඳ කරුණු ඉදිරිපත් කළේය. එහෙත් යුක්රේනය සහ බොහෝ රටවල් මෙම ක්‍රියාව ස්වාධීන රාජ්‍යයකට එරෙහි ආක්‍රමණයක් ලෙස හෙළා දුටුවේය.

යුද්ධය හේතුවෙන් යුක්රේනයේ නගර, නිවාස, රෝහල් සහ යටිතල පහසුකම් විනාශයට පත්විය. විශාල සංඛ්‍යාවක ජනතාව මියගිය අතර තවත් මිලියන ගණනකට තම නිවාස අතහැර වෙනත් ප්‍රදේශවලට හෝ රටවලට යාමට සිදුවිය.

මෙම යුද්ධය ලෝක ආර්ථිකයට ද බලපෑවේය. විශේෂයෙන් බලශක්ති මිල, ආහාර සැපයුම සහ ජාත්‍යන්තර වෙළෙඳාම සම්බන්ධයෙන් විශාල වෙනස්කම් ඇති විය.

[[ගොනුව:Clearing debris of a residential building in Kyiv, 2022-04-20 (962844).jpg|දකුණට|thumb|250px|රුසියානු ආක්‍රමණයෙන් පසු කියෙව්හි විනාශ වූ නේවාසික ගොඩනැගිල්ලක සුන්බුන් ඉවත් කිරීම]]

යුද්ධය සම්බන්ධයෙන් රුසියාවට එරෙහිව ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදය, යුරෝපා සංගමය සහ වෙනත් රටවල් ආර්ථික හා රාජ්‍යතාන්ත්‍රික සම්බාධක පැනවීය.

2023 මාර්තු 17 වැනිදා ජාත්‍යන්තර අපරාධ අධිකරණය (ICC) විසින් යුක්රේනයේ සිටින ළමුන් නීතිවිරෝධී ලෙස පිටුවහල් කිරීම සහ මාරු කිරීම සම්බන්ධයෙන් පුටින්ට එරෙහිව අත්අඩංගුවට ගැනීමේ වරෙන්තුවක් නිකුත් කරන ලදී. මෙය අධිකරණය විසින් නිකුත් කළ වරෙන්තුවක් වන අතර නඩු විභාගයකින් තීරණය වූ වරදකරුභාවයක් නොවේ.

යුක්රේන යුද්ධය 21 වැනි සියවසේ යුරෝපයේ ආරක්ෂාව, ජාත්‍යන්තර නීතිය සහ ලෝක බල තුලනය සම්බන්ධයෙන් ප්‍රධාන අභියෝගයක් බවට පත්විය.

9.15 == 2024 ජනාධිපතිවරණය සහ පස්වන ධුර කාලය ==

[[ගොනුව:Инаугурация Владимира Путина — 07 (7 мая 2024).jpg|දකුණට|thumb|250px|2024 මැයි 7 දින පුටින්ගේ පස්වන ජනාධිපති දිවුරුම් දීම]]

2024 මාර්තු මාසයේ පැවති රුසියානු ජනාධිපතිවරණයෙන් පුටින් නැවතත් ජයග්‍රහණය කළේය.

2024 මැයි 7 වැනිදා ඔහු පස්වන ජනාධිපති ධුර කාලය සඳහා දිවුරුම් දුන්නේය.

මෙම මැතිවරණය සම්බන්ධයෙන් විපක්ෂ දේශපාලන කණ්ඩායම් සහ බටහිර රටවල් විසින් විවේචන එල්ල කරන ලදී. මැතිවරණ තරගකාරීත්වය, දේශපාලන නිදහස සහ විපක්ෂ නායකයන්ට ඇති සීමා පිළිබඳ ගැටලු ඒ අතර විය.

2020 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සංශෝධන අනුව ඔහුට 2030 දී නැවත ජනාධිපතිවරණයට ඉදිරිපත් වීමට අවස්ථාව ඇත.

9.16 == පුටින්ගේ පාලන ක්‍රමය සහ විදේශ ප්‍රතිපත්තිය ==

පුටින්ගේ පාලන ක්‍රමයේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයක් වන්නේ මධ්‍යම රජයේ බලය ශක්තිමත් කිරීමයි.

ඔහුගේ පාලන කාලය තුළ:

* මධ්‍යම ආණ්ඩුවේ බලතල ශක්තිමත් විය.
* ආරක්ෂක හා බුද්ධි අංශවලට වැඩි වැදගත්කමක් ලැබිණි.
* රුසියාවේ ජාත්‍යන්තර දේශපාලන බලපෑම වර්ධනය කිරීමට උත්සාහ කරන ලදී.
* බලශක්ති සම්පත් විදේශ ප්‍රතිපත්තියේ වැදගත් අංගයක් විය.
* චීනය ඇතුළු ආසියානු රටවල් සමඟ සබඳතා වර්ධනය විය.
* නේටෝ සංවිධානයේ ව්‍යාප්තියට විරෝධය පළ කරන ලදී.

පුටින්ගේ ආධාරකරුවන් ඔහු රුසියාවේ ස්ථාවරත්වය සහ ජාත්‍යන්තර බලය ශක්තිමත් කළ නායකයෙකු ලෙස සලකති.

එහෙත් විවේචකයන් ඔහුගේ පාලනය දේශපාලන නිදහස සීමා කිරීම, මාධ්‍ය නිදහසට බලපෑම් කිරීම සහ බලය එක් පුද්ගලයෙකු වටා මධ්‍යගත කිරීම සම්බන්ධයෙන් විවේචනය කරති.

9.17 == 2026 වන විට රුසියාවේ දේශපාලන තත්ත්වය ==

2026 වන විට ව්ලැඩිමීර් පුටින් රුසියාවේ ජනාධිපතිවරයා ලෙස කටයුතු කරයි.

ඔහුගේ දීර්ඝ පාලන කාලය තුළ රුසියාව සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීමෙන් පසු ඇති වූ දේශපාලන හා ආර්ථික පරිවර්තනයන් හරහා ගමන් කර ඇත.

රුසියානු–යුක්රේන යුද්ධය, බටහිර රටවල් සමඟ පවතින ගැටුම්, ජාත්‍යන්තර සම්බාධක සහ චීනය සමඟ වර්ධනය වන සබඳතා ඔහුගේ පාලනයේ ප්‍රධාන අභියෝග අතර වේ.

== බලන්න ==

* [[සෝවියට් සංගමය]]
* [[සීතල යුද්ධය]]
* [[කේ.ජී.බී.]]
* [[බොරිස් යෙල්ට්සින්]]
* [[දිමිත්‍රි මෙද්වදෙව්]]
* [[රුසියාව]]
* [[රුසියානු–යුක්රේන යුද්ධය]]
* [[ක්‍රිමියානු අර්බුදය]]

== ආශ්‍රිත මූලාශ්‍ර ==

* [https://www.britannica.com/biography/Vladimir-Putin Encyclopaedia Britannica – Vladimir Putin]
* [https://www.britannica.com/topic/KGB KGB – Encyclopaedia Britannica]
* [https://www.icc-cpi.int/news/situation-ukraine-icc-judges-issue-arrest-warrants-against-vladimir-vladimirovich-putin-and International Criminal Court – Ukraine situation]
* [https://www.un.org/ United Nations]
* [https://www.kremlin.ru/ Kremlin – President of Russia]

[[ප්‍රවර්ගය:1952 උපත්]]
[[ප්‍රවර්ගය:ජීවතුන් අතර සිටින පුද්ගලයෝ]]
[[ප්‍රවර්ගය:රුසියානු ජනාධිපතිවරු]]
[[ප්‍රවර්ගය:රුසියානු දේශපාලනඥයෝ]]
[[ප්‍රවර්ගය:කේ.ජී.බී. නිලධාරීහු]]
ජ්ජ්


=පසුවදන=

සෝවියට් දේශය – නැගීම, සශ්‍රීකත්වය, ජාත්‍යන්තර සහයෝගිතාව සහ බිඳවැටීම
ඉතිහාසය යනු ජයග්‍රහණ සහ පරාජයන් පිළිබඳ කතාන්දරයක් පමණක් නොවේ. එය මිනිසුන්ගේ ජීවිත, ඔවුන්ගේ බලාපොරොත්තු, අරගල, කැපකිරීම් සහ අනාගත පරම්පරාවන්ට ඉතිරි කරන පාඩම්වල එකතුවකි. සෝවියට් දේශයේ ඉතිහාසය අධ්‍යයනය කිරීමේදී මට වඩාත් පැහැදිලි වූයේ එම සත්‍යයයි.
1917 රුසියානු විප්ලවයෙන් පසුව මාක්ස්වාදී සහ කොමියුනිස්ට්වාදී දේශපාලන අදහස් රුසියාව තුළ පමණක් නොව ලෝකයේ විවිධ රටවල ජනතාව අතර ද විශාල ආකර්ෂණයක් ඇති කළේය. සමාජ සමානාත්මතාව, පංති විෂමතාව අඩු කිරීම, කම්කරු අයිතිවාසිකම් සහ පොදු ජනතාවගේ ජීවන තත්ත්වය උසස් කිරීම පිළිබඳ වූ එම අදහස් බොහෝ ජනතාවගේ බලාපොරොත්තු බවට පත්විය.
එම ඓතිහාසික පරිවර්තනයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 1922 දී සෝවියට් සමාජවාදී සමූහාණ්ඩු සංගමය (USSR) පිහිටුවනු ලැබීය. විවිධ ජාතීන්ට, භාෂාවන්ට සහ සංස්කෘතීන්ට අයත් ජනරජ කිහිපයක් එක් රාජ්‍ය සංගමයක් යටතේ එක්වීම ලෝක ඉතිහාසයේ සුවිශේෂී සිදුවීමක් විය.
කාලයත් සමඟ සෝවියට් සංගමය ලෝකයේ ප්‍රබලතම දේශපාලන, ආර්ථික, විද්‍යාත්මක සහ යුද බලවතුන්ගෙන් එකක් බවට පත්විය. කාර්මික සංවර්ධනය, අභ්‍යවකාශ ගවේෂණය, විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ, අධ්‍යාපනය සහ තාක්ෂණය යන ක්ෂේත්‍රවල එය ලෝකයට විශාල බලපෑමක් ඇති කළේය.
මාගේ අවධානයට විශේෂයෙන් ලක්වන්නේ සෝවියට් දේශය තම රටේ සංවර්ධනය පමණක් සලකා නොබලා, තමන්ට වඩා ආර්ථික වශයෙන් දුර්වල සහ සංවර්ධනය වෙමින් පැවති රටවලට ද සහයෝගය ලබාදීමට කටයුතු කළ ආකාරයයි.
ශ්‍රී ලංකාව එයට හොඳ උදාහරණයකි. 1958 දී ශ්‍රී ලංකාව සහ සෝවියට් සංගමය අතර ඇතිකරගත් ආර්ථික හා තාක්ෂණික සහයෝගිතාව යටතේ අපේ රටේ කාර්මික සංවර්ධනයට දායකත්වයක් ලැබුණි. ඔරුවල වානේ කර්මාන්තශාලාව, කැලණිය ටයර් කර්මාන්තශාලාව සහ මෝදර පිටි කර්මාන්තශාලාව වැනි කර්මාන්ත ඒ සම්බන්ධයෙන් සිහිපත් කළ හැකි උදාහරණ වේ.
එම සහයෝගය කර්මාන්තශාලා ඉදිකිරීමට පමණක් සීමා නොවීය. තාක්ෂණික දැනුම, යන්ත්‍රෝපකරණ, විශේෂඥ සහාය සහ කාර්මික අත්දැකීම් හුවමාරු කිරීම ද එහි වැදගත් අංගයන් විය.
සෝවියට් දේශයේ ජාත්‍යන්තර දායකත්වය තුළින් මට වඩාත් වැදගත් ලෙස පෙනෙන්නේ අධ්‍යාපන ක්ෂේත්‍රයයි.
ලෝකයේ විවිධ රටවලින් පැමිණි තරුණ තරුණියන්ට සෝවියට් විශ්වවිද්‍යාලවල අධ්‍යාපනය ලැබීමට ශිෂ්‍යත්ව සහ වෙනත් පහසුකම් සලසා දී තිබුණි. ශ්‍රී ලංකාව ඇතුළු ආසියානු, අප්‍රිකානු සහ ලතින් ඇමරිකානු රටවල සිසුන්ට වෛද්‍ය විද්‍යාව, ඉංජිනේරු විද්‍යාව, විද්‍යාව, තාක්ෂණය, කෘෂිකර්මය සහ වෙනත් විෂයයන් හැදෑරීමට අවස්ථාව ලැබුණි.
මොස්කව්හි මහජන මිත්‍රත්ව විශ්වවිද්‍යාලය (People's Friendship University) වැනි අධ්‍යාපන ආයතන ඒ සඳහා වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය.
එම ශිෂ්‍යත්ව අවස්ථා හරහා විදේශීය සිසුන්ට තම මව් රටවලදී ලබාගැනීමට අපහසු වූ උසස් අධ්‍යාපන අවස්ථා හිමිවිය. ඔවුන්ගෙන් බොහෝ දෙනෙක් පසුව වෛද්‍යවරුන්, ඉංජිනේරුවන්, විද්‍යාඥයන්, ගුරුවරුන් සහ වෙනත් වෘත්තිකයන් බවට පත්ව තම රටවල සංවර්ධනයට දායක වූහ. තවත් පිරිසක් ලෝකයේ විවිධ රටවල සේවය කරමින් සිටිති.
ශ්‍රී ලංකාවේ ද අද සෝවියට් දේශයේ අධ්‍යාපනය ලැබූ වෛද්‍යවරුන්, ඉංජිනේරුවන් සහ වෙනත් වෘත්තිකයන් සිටීම එම අධ්‍යාපනික සබඳතාවේ දිගුකාලීන ප්‍රතිඵලයකි.
එදා බොහෝ සිසුන්ට ශිෂ්‍යත්ව යටතේ අධ්‍යාපනය, නවාතැන් සහ ජීවන පහසුකම් ලබාගැනීමට හැකි විය. එය හුදෙක් එක් පුද්ගලයෙකුගේ අධ්‍යාපනය සඳහා කළ ආයෝජනයක් නොව, ඔහුගේ හෝ ඇයගේ මව් රටේ අනාගතයට කළ ආයෝජනයක් ලෙස ද සැලකිය හැකිය.
සෝවියට් දේශයේ සමාජ හා ආර්ථික ජීවිතය පිළිබඳව ද මට වැදගත් අදහසක් තිබේ. එහි පැවති පොදු ආර්ථික ක්‍රමය තුළ අධ්‍යාපනය, සෞඛ්‍ය සේවා, නිවාස සහ මූලික අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා රාජ්‍යය විශාල වගකීමක් දැරීය. ආහාර ද්‍රව්‍ය, පොත්පත් සහ බොහෝ අත්‍යවශ්‍ය සේවා සාපේක්ෂව අඩු මිලකට ලබාගැනීමට ජනතාවට හැකි වූ අවස්ථා තිබුණි.
එම සමාජ ආරක්ෂණ ක්‍රමය සහ ආර්ථික සහයෝගිතාව බොහෝ ජනතාවගේ ජීවිතවලට බලපෑවේය. එහෙත් එම පද්ධතිය තුළ දේශපාලන නිදහස සීමා වීම, මධ්‍යගත පාලනය, බලය සංකේන්ද්‍රණය වීම, නිෂ්පාදන හා සැපයුම් ගැටලු සහ ඇතැම් කාලවල ආහාර හිඟයන් වැනි බරපතළ අඩුපාඩු ද පැවති බව අමතක නොකළ යුතුය.
1980 දශකයේ මිහායිල් ගොර්බචොව් හඳුන්වා දුන් ග්ලාස්නොස්ට් සහ පෙරෙස්ත්‍රොයිකා ප්‍රතිසංස්කරණ සමඟ සෝවියට් සමාජය තුළ විශාල පරිවර්තනයක් ඇති විය. එහි අවසාන ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 1991 දී සෝවියට් සංගමය විසුරුවා හැරුණි. එතෙක් එකම රාජ්‍ය සංගමයක් තුළ පැවති ජනරජ ස්වාධීන රාජ්‍ය බවට පත්විය.
එම බිඳවැටීමෙන් පසුව පැරණි සෝවියට් ජනරජවලට විවිධාකාර ආර්ථික හා සමාජීය අභියෝගවලට මුහුණදීමට සිදුවිය. කර්මාන්ත පද්ධති බිඳවැටීම, රැකියා අහිමිවීම, උද්ධමනය, සැපයුම් ජාල අඩපණ වීම සහ ජනතාවගේ මිලදී ගැනීමේ හැකියාව පහත වැටීම වැනි තත්ත්වයන් ඇතැම් රටවල දක්නට ලැබුණි.
මගේ අදහස අනුව, මෙහිදී අප අවධානය යොමු කළ යුතු තවත් කරුණක් තිබේ. සෝවියට් සංගමය තුළ පැවති පොදු ආර්ථික සබඳතා, නිෂ්පාදන ජාල, සම්පත් බෙදාගැනීම සහ අන්‍යෝන්‍ය සහයෝගිතාව විසුරුවා හැරීමෙන් පසුව එම රටවලට වෙන වෙනම තම ආර්ථික ශක්තිය ගොඩනඟා ගැනීමට සිදුවිය. කලින් තිබූ පොදු වෙළෙඳපොළ හා සැපයුම් පද්ධති වෙනස් වීමෙන් ඇතැම් ජනතාවට දැඩි දුෂ්කරතාවලට මුහුණදීමට සිදුවිය.
එමෙන්ම සෝවියට් දේශය සමඟ අධ්‍යාපනික, කාර්මික හා තාක්ෂණික සබඳතා පවත්වාගෙන ගිය ශ්‍රී ලංකාව වැනි රටවලට ද එම ජාත්‍යන්තර සබඳතා වෙනස් වීමේ බලපෑම් දැනෙන්නට විය.
අද විදේශීය සිසුන්ට රුසියාව ඇතුළු පැරණි සෝවියට් ජනරජවල අධ්‍යාපනය ලැබීමට විවිධ ශිෂ්‍යත්ව සහ මුදල් ගෙවා ඉගෙනීමේ අවස්ථා තිබුණ ද, එදා පැවති සෝවියට් සංගමයේ පොදු අධ්‍යාපනික සහයෝගිතා පද්ධතියට එය සමාන නොවේ.
මෙම සියලු කරුණු දෙස බලන විට මට සිතෙන්නේ සෝවියට් දේශයේ බිඳවැටීම යනු රටක දේශපාලන පාලනයක් අවසන් වීම පමණක් නොවන බවයි. එය දශක ගණනාවක් පුරා ගොඩනැඟුණු ආර්ථික, කාර්මික, අධ්‍යාපනික සහ ජාත්‍යන්තර සහයෝගිතා පද්ධතියක විශාල වෙනසක් ද විය.
මගේ පෞද්ගලික විග්‍රහයේදී වඩාත් සංවේදී කරුණ වන්නේ, පරම්පරා ගණනාවක් විසින් ගොඩනඟන ලද සමාජ හා ආර්ථික සම්පත්, පොදු සංවර්ධන ක්‍රම සහ ජනතා සුබසාධන පද්ධති බිඳවැටීමෙන් පසුව ඒවා නැවත ගොඩනඟා ගැනීම කෙතරම් දුෂ්කර කාර්යයක් වූවාද යන්නයි.
සෝවියට් දේශයේ පැවති සියල්ල නිවැරදි යැයි හෝ එහි පාලන ක්‍රමයේ සියලු අංග අනුමත කළ යුතු යැයි මම නොකියමි. එහි තිබූ දේශපාලන සීමා, ආර්ථික දුර්වලතා සහ ජනතාව මුහුණදුන් අසාධාරණකම් ද ඉතිහාසයේ කොටසකි. එහෙත් එම රට විසින් ගොඩනඟන ලද අධ්‍යාපනික, විද්‍යාත්මක, කාර්මික සහ ජාත්‍යන්තර සහයෝගිතා දායකත්වය ද නොසලකා හැරිය නොහැකිය.
අවසානයේ මගේ සිතට නැඟෙන ප්‍රධාන අදහස මෙයයි.
සෝවියට් දේශය විසින් ගොඩනඟන ලද සශ්‍රීකත්වය, කාර්මික ශක්තිය, අධ්‍යාපනික අවස්ථා සහ ජාත්‍යන්තර සහයෝගිතාව එම සංගමය බිඳවැටීමත් සමඟ විශාල පරිවර්තනයකට ලක් විය. කලක් එකම ආර්ථික හා දේශපාලන ව්‍යුහයක් තුළ එකට බැඳී සිටි ජනරජවලට පසුව වෙන වෙනම තම අනාගතය ගොඩනඟා ගැනීමට සිදුවිය. ඒ සමඟ එදා තිබූ ඇතැම් පොදු වාසි සහ සහයෝගිතා ද අහිමි විය.
එබැවින් සෝවියට් දේශයේ ඉතිහාසය අපට ලබාදෙන වැදගත්ම පාඩම වන්නේ රාජ්‍යයක ශක්තිය ගොඩනැඟීම පමණක් නොව, එම ශක්තිය ජනතාවගේ යහපත වෙනුවෙන් සාධාරණව භාවිත කිරීම, දේශපාලන නිදහස ආරක්ෂා කිරීම සහ අනාගත පරම්පරාවන් වෙනුවෙන් සමාජීය හා ආර්ථික ස්ථාවරත්වය පවත්වා ගැනීම ද අත්‍යවශ්‍ය බවයි.
අතීතයේ සිදු වූ දේ වෙනස් කළ නොහැකිය. එහෙත් එම ඉතිහාසයෙන් පාඩම් ඉගෙනගෙන වඩාත් සාධාරණ, සාමකාමී සහ මානුෂීය ලෝකයක් ගොඩනැඟීමට අපට හැකියාව තිබේ.
සෝවියට් දේශයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ මෙම කියවීම මගේ සිතේ ඉතිරි කළ අවසාන පණිවිඩය එයයි.

කතුවරයා  🙏</text>
      <sha1>b1whx2zxe981hmweiw1jrsx6j7n5a9b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>805090</id>
      <parentid>805089</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T08:32:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <comment>/* 8.11 නිගමනය */</comment>
      <origin>805090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="236857" sha1="tnkxxx0uy37kb1oj7z8y449lhivj2da" xml:space="preserve">පෙරවදන

සෝවියට් සංගමය යනු විසිවන සියවසේ ලෝක ඉතිහාසයට විශාල බලපෑමක් කළ රාජ්‍යයකි. 1917 රුසියානු විප්ලවයෙන් ආරම්භ වූ එහි දේශපාලන හා සමාජ පරිවර්තනය, 1922 දී සෝවියට් සංගමය පිහිටුවීම දක්වා වර්ධනය විය. ඉන් අනතුරුව දශක ගණනාවක් පුරා ලෝක දේශපාලනය, ආර්ථිකය, විද්‍යාව, අධ්‍යාපනය, කලාව සහ සංස්කෘතිය කෙරෙහි එය බලපෑම් ඇති කළේය.
මෙම පොත ලිවීමට මා පෙළඹුණේ සෝවියට් දේශයේ ඉතිහාසය අනාගත පරපුරට සරලව, පැහැදිලිව සහ අනුපිළිවෙළින් හඳුන්වා දීමේ අරමුණිනි. සෝවියට් සංගමය බිහිවීමට හේතු වූ විප්ලවීය අදහස්, කාල් මාක්ස්ගේ චින්තනය, ව්ලැඩිමීර් ලෙනින්ගේ නායකත්වය, සෝවියට් නායකයන්ගේ පාලන කාලයන් සහ එම රාජ්‍යයේ දියුණුව හා අභියෝග පිළිබඳව මෙහිදී අවධානය යොමු කර ඇත.
සෝවියට් දේශය තුළ කාර්මික සංවර්ධනය, අධ්‍යාපනය, විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ, අභ්‍යවකාශ ගවේෂණය, සාහිත්‍යය, සංගීතය, නර්තනය සහ ක්‍රීඩා යන ක්ෂේත්‍රවල කැපී පෙනෙන ජයග්‍රහණ ඇති විය. එසේම දේශපාලන මර්දනය, ආර්ථික දුෂ්කරතා, ජාත්‍යන්තර ගැටුම් සහ පාලන ක්‍රමයේ අභියෝග ද එහි ඉතිහාසයේ කොටසක් විය.
එබැවින් මෙම කෘතියෙන් සෝවියට් සංගමය පිළිබඳ එක් පැත්තක් පමණක් නොව, එහි ජයග්‍රහණ, අසාර්ථකත්වයන්, සමාජ වෙනස්කම් සහ ලෝකයට ඇති කළ බලපෑම් පිළිබඳව සමබර අවබෝධයක් ලබාදීමට උත්සාහ කරමි.
ඉතිහාසය යනු අතීත සිදුවීම් මතක තබාගැනීම පමණක් නොවේ.එය වර්තමානය තේරුම් ගැනීමටත්, අනාගතය පිළිබඳව වඩාත් හොඳින් සිතීමටත් උපකාරී වන දැනුමකි.
මෙම පොත කියවන සියලු දෙනාට සෝවියට් සංගමයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ  පුළුල් අබෝධයක් ලබාගැනීමට හැකි වේවායි මම බලාපොරොත්තු වෙමි.

කතුවරයා

==රුසියානු විප්ලවය සහ සෝවියට් සංගමයේ ඉතිහාසය==

{{Short description|1917 විප්ලවයට පෙර රුසියානු අධිරාජ්‍යයේ සමාජ, ආර්ථික හා දේශපාලන තත්ත්වය}}

'''රුසියානු අධිරාජ්‍යයේ සමාජ, ආර්ථික හා දේශපාලන තත්ත්වය (විප්ලවයට පෙර)''' යනු 1917 රුසියානු විප්ලවයට පෙර එරට පැවති පාලන ක්‍රමය, ගොවි ජනතාවගේ ජීවන තත්ත්වය, කාර්මික සංවර්ධනය, කම්කරු පන්තියේ වර්ධනය සහ දේශපාලන අර්බුද පිළිබඳ ඓතිහාසික පසුබිමයි.

1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවයට පෙර රුසියාව පාලනය කරන ලද්දේ රොමානොව් රාජවංශයට අයත් සාර්වරුන් විසිනි. එම කාලයේ රුසියානු සමාජය ප්‍රධාන වශයෙන් කෘෂිකර්මාන්තය මත රඳා පැවති අතර, කාර්මික සංවර්ධනයත් සමඟ නව කම්කරු පන්තියක් ද බිහිවෙමින් පැවතුණි. ඉඩම් හිඟය, දුප්පත්කම, දේශපාලන නිදහස සීමා වීම සහ පළමු ලෝක යුද්ධයේ බලපෑම් රට තුළ සමාජ හා දේශපාලන අර්බුද තීව්‍ර කළේය.

== 1. රුසියාවේ පැවති පාලන ක්‍රමය ==

[[File:Nicholas II of Russia by V.Serov (1910, Hessen).jpg|thumb|right|200px|රුසියාවේ අවසන් සාර් අධිරාජ්‍යයා වූ දෙවන නිකලස්]]

1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවයට පෙර රුසියාව පාලනය කරන ලද්දේ රොමානොව් රාජවංශයට අයත් සාර්වරුන් විසිනි. එය රාජාණ්ඩු ක්‍රමයක් වූ අතර රටේ දේශපාලන බලය ප්‍රධාන වශයෙන් සාර් අධිරාජ්‍යයා අතේ සංකේන්ද්‍රණය වී තිබුණි.

විප්ලවයට පෙර අවසන් සාර් අධිරාජ්‍යයා වූයේ දෙවන නිකලස් (Nicholas II) ය. ඔහු 1894 සිට 1917 දක්වා රුසියාව පාලනය කළේය.

එකල ජනතාවට රටේ පාලනය පිළිබඳ තීරණ ගැනීම සඳහා පුළුල් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී අයිතිවාසිකම් නොතිබුණි. දේශපාලන විරෝධතා, මාධ්‍ය නිදහස සහ සංවිධාන පිහිටුවීම සම්බන්ධයෙන් රජයේ දැඩි සීමා පැවතුණි.

1905 විප්ලවයෙන් පසුව රාජ්‍ය ඩූමා (State Duma) නමැති පාර්ලිමේන්තු ආයතනයක් පිහිටුවනු ලැබුවද සාර්ගේ බලය සම්පූර්ණයෙන් සීමා කිරීමට එයට හැකි නොවීය.

== 2. ගොවි ජනතාවගේ ජීවිතය ==

[[File:Peasants.jpg|thumb|right|200px|1910 වසරේ රුසියානු ගොවි ජනතාව දැක්වෙන ඓතිහාසික ඡායාරූපයක්]]

රුසියානු අධිරාජ්‍යයේ ජනගහනයෙන් විශාල බහුතරයක් ගොවි ජනතාව වූහ. රටේ ආර්ථිකය ප්‍රධාන වශයෙන් කෘෂිකර්මාන්තය මත රඳා පැවතුණි.

1861 වසරේ දෙවන ඇලෙක්සැන්ඩර් සාර්වරයාගේ පාලන සමයේදී ප්‍රවේණිදාස ක්‍රමය (Serfdom) නීත්‍යනුකූලව අහෝසි කරන ලදී.

එහෙත් එම වෙනසෙන් පසුවද ගොවීන්ගේ ඉඩම් අයිතිය, ඉඩම් හිඟය සහ ආර්ථික ගැටලු සම්පූර්ණයෙන් විසඳී නොතිබුණි. බොහෝ ගොවීන්ට ජීවත්වීමට අවශ්‍ය තරම් ඉඩම් නොතිබූ අතර ඉඩම් හිමියන්ගේ බලපෑම යටතේ ජීවත් වීමට සිදුවිය.

මෙම තත්ත්වය ගොවි ජනතාව අතර ඉඩම් ප්‍රතිසංස්කරණ සහ සමාජ වෙනස්කම් පිළිබඳ ඉල්ලීම් වර්ධනය වීමට බලපෑවේය.

== 3. කම්කරු පන්තියේ ආරම්භය සහ කාර්මික සංවර්ධනය ==

[[File:Russischer Photograph um 1900 - Hölzerne Schlafpritschen im Arbeiterschlafsaal einer unbekannten Fabrik (Zeno Fotografie).jpg|thumb|right|200px|1900 පමණ කාලයේ රුසියානු කර්මාන්තශාලාවක කම්කරුවන්ගේ නේවාසික පරිසරය]]

19 වන සියවසේ අවසාන භාගයේදී රුසියාවේ කාර්මික සංවර්ධනය වේගවත් විය. ශාන්ත පීටර්ස්බර්ග් සහ මොස්කව් වැනි නගරවල කර්මාන්තශාලා, දුම්රිය මාර්ග සහ කාර්මික මධ්‍යස්ථාන වර්ධනය විය.

මෙම සංවර්ධනයත් සමඟ නව සමාජ පන්තියක් වූ කාර්මික කම්කරු පන්තිය වර්ධනය විය.

කම්කරුවන් බොහෝ දෙනෙකුට දිගු සේවා කාලයක්, අඩු වැටුප් සහ දුෂ්කර සේවා පරිසරයන්ට මුහුණ දීමට සිදුවිය. කම්කරු අයිතිවාසිකම් සහ වෘත්තීය සමිති පිළිබඳ ඉල්ලීම් ද වර්ධනය විය.

මේ අනුව රුසියානු සමාජය තුළ සාම්ප්‍රදායික ගොවි සමාජයට අමතරව කාර්මික කම්කරු පන්තියක් සහ නව දේශපාලන අදහස් සහිත සමාජ කණ්ඩායම් බිහිවෙමින් පැවතුණි.

== 4. 1905 රුසියානු විප්ලවය ==

[[File:Bloody sunday.jpg|thumb|right|250px|1905 ජනවාරි මාසයේ ලේ වැකි ඉරිදා සිදුවීම]]

1905 වසරේදී රුසියාව තුළ විශාල ජනතා විරෝධතා සහ වැඩ වර්ජන ඇති විය.

1905 ජනවාරි 22 දින (එවකට රුසියාවේ භාවිත කළ පැරණි දින දර්ශනය අනුව ජනවාරි 9) ශාන්ත පීටර්ස්බර්ග් නගරයේ සාමකාමී පෙළපාළියක නිරත වූ කම්කරුවන්ට රජයේ හමුදා වෙඩි තැබූ සිදුවීම 'ලේ වැකි ඉරිදා' (Bloody Sunday) ලෙස හැඳින්වේ.

මෙම සිදුවීමෙන් පසුව රට පුරා විරෝධතා, වැඩ වර්ජන සහ ගොවි කැරලි ව්‍යාප්ත විය.

එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස දෙවන නිකලස් සාර්වරයා 1905 ඔක්තෝබර් ප්‍රකාශනය (October Manifesto) නිකුත් කරමින් ඇතැම් සිවිල් හා දේශපාලන අයිතිවාසිකම් සහ රාජ්‍ය ඩූමා පිහිටුවීම සඳහා එකඟ විය.

කෙසේ වෙතත්, මෙම ප්‍රතිසංස්කරණ මගින් ජනතාවගේ සියලු ඉල්ලීම් ඉටු නොවූ අතර සාර් පාලනය දිගටම පැවතුණි.

== 5. පළමු ලෝක යුද්ධය සහ රුසියාවේ අර්බුදය ==

[[File:Colorized Photo of Russian soldiers, 1916. (49949670272).jpg|thumb|right|250px|1916 වසරේ රුසියානු සෙබළුන්]]

1914දී ආරම්භ වූ පළමු ලෝක යුද්ධයට රුසියාව ද සහභාගී විය.

යුද්ධය දිග්ගැස්සීමත් සමඟ රුසියානු ආර්ථිකයට දැඩි පීඩනයක් එල්ල විය. ආහාර හිඟය, උද්ධමනය, ප්‍රවාහන ගැටලු සහ හමුදා පරාජයන් නිසා ජනතාව අතර රජය පිළිබඳ විශ්වාසය අඩු විය.

කම්කරුවන්, ගොවීන් සහ සෙබළුන් අතර අසහනය වර්ධනය විය. යුද්ධය අවසන් කිරීම සහ ජීවන තත්ත්වය වැඩිදියුණු කිරීම පිළිබඳ ඉල්ලීම් තීව්‍ර විය.

== 6. විප්ලවයකට පෙර රුසියානු සමාජයේ ප්‍රධාන ගැටලු ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! සමාජ කණ්ඩායම !! ප්‍රධාන ගැටලු
|-
| ගොවි ජනතාව || ඉඩම් හිඟය සහ දුප්පත්කම
|-
| කම්කරු ජනතාව || අඩු වැටුප් සහ දුෂ්කර සේවා කොන්දේසි
|-
| සෙබළුන් || යුද්ධයේ පරාජයන් සහ දුෂ්කරතා
|-
| මධ්‍යම පන්තිය || දේශපාලන අයිතිවාසිකම් සීමා වීම
|-
| සුළු ජාතික ජනතාව || අධිරාජ්‍ය පාලනය යටතේ පැවති අසමානතා
|}

== 7. නව දේශපාලන අදහස් සඳහා පසුබිම ==

රුසියාවේ මෙම සමාජ හා ආර්ථික ගැටලු හමුවේ සමාජවාදී, මාක්ස්වාදී සහ වෙනත් විප්ලවවාදී දේශපාලන අදහස් සඳහා අවකාශය වර්ධනය විය.

කම්කරු පන්තියේ අයිතිවාසිකම්, ගොවි ජනතාවගේ ඉඩම් ඉල්ලීම් සහ රාජාණ්ඩු පාලනය වෙනස් කිරීම පිළිබඳ අදහස් දේශපාලන ව්‍යාපාරවල ප්‍රධාන මාතෘකා බවට පත්විය.

මෙම පසුබිම තුළ රුසියානු සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කම්කරු පක්ෂය සහ පසුව බොල්ෂෙවික් හා මෙන්ෂෙවික් කණ්ඩායම් වර්ධනය විය.

මේ සියලු කරුණු 1917 වසරේ සිදුවූ රුසියානු විප්ලවයට බලපෑ ඓතිහාසික පසුබිමේ කොටස් විය.

== මේවාත් බලන්න ==

* [[රුසියානු විප්ලවය]]
* [[1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවය]]
* [[කාල් මාක්ස්]]
* [[මාක්ස්වාදය]]
* [[දෙවන නිකලස්]]
* [[1905 රුසියානු විප්ලවය]]
* [[සෝවියට් සංගමය]]

== ආශ්‍රිත මූලාශ්‍ර ==

* [https://www.loc.gov/pictures/item/2002717000/ Library of Congress – Bloody Sunday in Russia, 1905]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Peasants.jpg Wikimedia Commons – Russian Peasants]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Nicholas_II_of_Russia_by_V.Serov_(1910,_Hessen).jpg Wikimedia Commons – Nicholas II]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bloody_sunday.jpg Wikimedia Commons – Bloody Sunday]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Colorized_Photo_of_Russian_soldiers,_1916._(49949670272).jpg Wikimedia Commons – Russian Soldiers, 1916]

[[Category:රුසියානු ඉතිහාසය]]
[[Category:රුසියානු විප්ලවය]]
[[Category:රුසියානු අධිරාජ්‍යය]]
[[Category:සමාජ ඉතිහාසය]]


{{Short description|කාල් මාක්ස්ගේ දාර්ශනික අදහස් සහ මාක්ස්වාදයේ මූලික සංකල්ප}}

'''කාල් මාක්ස්ගේ දාර්ශනික චින්තනය සහ මාක්ස්වාදය''' යනු 19 වන සියවසේ දාර්ශනික, ආර්ථික හා දේශපාලන ඉතිහාසයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි සංකල්ප පද්ධතියකි. ජර්මානු දාර්ශනිකයකු, ආර්ථික විශ්ලේෂකයකු සහ දේශපාලන චින්තකයකු වූ [[කාල් මාක්ස්]] (1818–1883) විසින් ඉදිරිපත් කරන ලද අදහස් ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස් සමඟ එක්ව තවදුරටත් වර්ධනය කරන ලදී.

මාක්ස්ගේ දාර්ශනික චින්තනය තුළ ඓතිහාසික භෞතිකවාදය, පන්ති අරගලය, නිෂ්පාදන සම්බන්ධතා, ධනවාදය පිළිබඳ විවේචනය, අතිරික්ත වටිනාකම සහ සමාජ වෙනස්වීම පිළිබඳ අදහස් ප්‍රධාන ස්ථානයක් ගනී.

මෙම අදහස් පසුව මාක්ස්වාදය (Marxism) ලෙස හැඳින්වුණු අතර, ලෝකයේ විවිධ කම්කරු ව්‍යාපාර, සමාජවාදී දේශපාලන ව්‍යාපාර සහ කොමියුනිස්ට් ව්‍යාපාර කෙරෙහි බලපෑවේය.

== 2.1 කාල් මාක්ස්ගේ ජීවිතය සහ දාර්ශනික පසුබිම ==

[[File:Karl Marx.png|thumb|right|220px|කාල් මාක්ස් (1818–1883)]]

කාල් හෙන්රික් මාක්ස් 1818 මැයි 5 දින එවකට ප්‍රෂියා රාජධානියට අයත් ට්‍රීර් (Trier) නගරයේ උපත ලැබීය. ඔහු ජර්මානු දාර්ශනිකයකු, ආර්ථික විශ්ලේෂකයකු, ලේඛකයකු සහ දේශපාලන ක්‍රියාකාරිකයකු විය.

ඔහු බොන් සහ බර්ලින් විශ්වවිද්‍යාලවල අධ්‍යාපනය ලැබීය. දර්ශනය සහ නීතිය පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ ඔහු පුරාණ ග්‍රීක දාර්ශනිකයන්ගේ අදහස් ද අධ්‍යයනය කළේය.

මාක්ස්ගේ දාර්ශනික චින්තනය ගොඩනැගීමේදී ජර්මානු දාර්ශනික ජෝර්ජ් විල්හෙල්ම් ෆ්‍රෙඩ්රික් හේගල් (G. W. F. Hegel) සහ ලුඩ්විග් ෆොයර්බාක් (Ludwig Feuerbach) වැනි චින්තකයන්ගේ අදහස් බලපෑවේය.

හේගල්ගේ දයලෙක්තික ක්‍රමය සහ ෆොයර්බාක්ගේ භෞතිකවාදී අදහස් විවේචනාත්මකව අධ්‍යයනය කරමින් මාක්ස් තමන්ගේම සමාජ හා ඓතිහාසික විග්‍රහයක් වර්ධනය කළේය.

මාක්ස් 1883 මාර්තු 14 දින ලන්ඩනයේදී මිය ගියේය.

== 2.2 මාක්ස්ගේ දාර්ශනික චින්තනය ==

මාක්ස්ගේ දර්ශනය මිනිසා ජීවත් වන සමාජය, ආර්ථික ක්‍රමය සහ නිෂ්පාදන කටයුතු අතර ඇති සම්බන්ධතාව විමර්ශනය කරයි.

ඔහුගේ අදහස අනුව මිනිසුන්ගේ ජීවන තත්ත්වය සහ සමාජ සම්බන්ධතා තේරුම් ගැනීමට ඔවුන් ජීවත් වන භෞතික හා ආර්ථික තත්ත්වයන් අධ්‍යයනය කිරීම වැදගත් වේ.

මාක්ස් දර්ශනය හුදෙක් ලෝකය විස්තර කිරීම සඳහා පමණක් නොව, සමාජය වෙනස් කිරීම පිළිබඳ විමර්ශනයක් ලෙස ද සැලකීය.

1845දී ලියන ලද ''ෆොයර්බාක් පිළිබඳ ප්‍රවාද'' (Theses on Feuerbach) කෘතියේ එකොළොස්වන ප්‍රවාදය තුළ දාර්ශනිකයන් ලෝකය විවිධ ආකාරයෙන් විග්‍රහ කර ඇති නමුත් එය වෙනස් කිරීමේ වැදගත්කම ද අවධාරණය කළේය.

== 2.3 ඓතිහාසික භෞතිකවාදය (Historical Materialism) ==

ඓතිහාසික භෞතිකවාදය මාක්ස්ගේ සමාජ හා ඉතිහාස විග්‍රහයේ ප්‍රධාන සංකල්පයකි.

මෙම සංකල්පය අනුව සමාජයක ඉතිහාසය සහ වෙනස්වීම තේරුම් ගැනීමේදී එම සමාජයේ නිෂ්පාදන ක්‍රමය, ආර්ථික සම්බන්ධතා සහ නිෂ්පාදන බලවේග පිළිබඳව අධ්‍යයනය කළ යුතුය.

මිනිසුන් ජීවත්වීමට අවශ්‍ය ආහාර, ඇඳුම්, නිවාස සහ වෙනත් අවශ්‍යතා නිෂ්පාදනය කරන ආකාරය සමාජයේ ආර්ථික ව්‍යුහය ගොඩනැගීමට බලපායි.

මෙම ආර්ථික ව්‍යුහය දේශපාලන, නීතිමය සහ සමාජ ආයතන සමඟ සම්බන්ධ වේ.

මාක්ස්ගේ විග්‍රහය තුළ සමාජ පරිවර්තනයන් සිදුවීමට නිෂ්පාදන බලවේග සහ පවතින නිෂ්පාදන සම්බන්ධතා අතර ඇති ගැටුම් ද බලපායි.

== 2.4 පන්ති අරගලය (Class Struggle) ==

[[File:Communist-manifesto.png|thumb|right|220px|1848 වසරේ ප්‍රකාශයට පත් කළ කොමියුනිස්ට් ප්‍රකාශනයේ මුල් කවරය]]

පන්ති අරගලය මාක්ස් සහ එංගල්ස්ගේ දේශපාලන හා සමාජ චින්තනයේ ප්‍රධාන සංකල්පයකි.

මාක්ස්ගේ විග්‍රහය අනුව ඉතිහාසයේ විවිධ සමාජ ක්‍රම තුළ නිෂ්පාදන සම්පත් සහ ආර්ථික බලය බෙදී පැවති ආකාරය අනුව විවිධ සමාජ පන්ති බිහිවී ඇත.

ධනවාදී සමාජය තුළ ප්‍රධාන පන්ති දෙකක් පිළිබඳව මාක්ස් විශේෂ අවධානය යොමු කළේය.

* ධනපති පන්තිය (Bourgeoisie) – කර්මාන්තශාලා, යන්ත්‍රෝපකරණ සහ නිෂ්පාදන සම්පත් හිමි පන්තිය.
* කම්කරු පන්තිය (Proletariat) – ජීවත්වීම සඳහා තම ශ්‍රමය විකිණීමට සිදුවන පන්තිය.

මෙම පන්ති අතර නිෂ්පාදන සම්පත්, වැටුප්, ලාභ සහ ආර්ථික බලය සම්බන්ධයෙන් ගැටුම් ඇති වන බව මාක්ස් සහ එංගල්ස් විග්‍රහ කළහ.

1848දී ප්‍රකාශයට පත් කළ ''කොමියුනිස්ට් ප්‍රකාශනය'' (The Communist Manifesto) කෘතියේ පන්ති අරගලය පිළිබඳ අදහස් විශේෂයෙන් ඉදිරිපත් කර ඇත.

== 2.5 ධනවාදය පිළිබඳ මාක්ස්ගේ විවේචනය ==

ධනවාදය (Capitalism) යනු නිෂ්පාදන සම්පත්වලින් විශාල කොටසක් පෞද්ගලික හිමිකාරිත්වය යටතේ පවතින අතර භාණ්ඩ හා සේවා නිෂ්පාදනය සහ වෙළඳාම ලාභය අරමුණු කරගත් ආර්ථික ක්‍රමයකි.

මාක්ස් ධනවාදී ආර්ථික ක්‍රමය පිළිබඳව දීර්ඝ අධ්‍යයනයක් සිදු කළේය.

ඔහුගේ විග්‍රහය අනුව ධනවාදී නිෂ්පාදන ක්‍රමය තුළ කම්කරුවන් තම ශ්‍රමය යොදා නිෂ්පාදනය කරන භාණ්ඩවල වටිනාකම සහ ඔවුන්ට ලැබෙන වැටුප අතර වෙනසක් පවතී.

මෙම වෙනස සහ එමගින් ධනපති හිමිකරුවන්ට ලැබෙන ආර්ථික ප්‍රතිලාභ මාක්ස්ගේ ධනවාදය පිළිබඳ විවේචනයේ වැදගත් කොටසකි.

ඔහු ධනවාදය තුළ ආර්ථික අසමානතාව, කම්කරුවන්ගේ තත්ත්වය, නිෂ්පාදන සම්පත්වල හිමිකාරිත්වය සහ ලාභය බෙදී යන ආකාරය පිළිබඳව විමර්ශනය කළේය.

== 2.6 අතිරික්ත වටිනාකම (Surplus Value) ==

අතිරික්ත වටිනාකම මාක්ස්ගේ දේශපාලන ආර්ථික විද්‍යා විග්‍රහයේ ප්‍රධාන සංකල්පයකි.

මාක්ස්ගේ විග්‍රහය අනුව කම්කරුවකු තම ශ්‍රමය මඟින් නිෂ්පාදනය කරන නව වටිනාකම සහ ඔහුගේ ශ්‍රම බලය මිලදී ගැනීම සඳහා ගෙවන වැටුප අතර වෙනස අතිරික්ත වටිනාකම ලෙස විග්‍රහ කළ හැකිය.

මෙම සංකල්පය මඟින් ධනවාදී නිෂ්පාදන ක්‍රමය තුළ ලාභය නිර්මාණය වන ආකාරය සහ කම්කරු ශ්‍රමය ආර්ථික ක්‍රියාවලියට සම්බන්ධ වන ආකාරය මාක්ස් පැහැදිලි කිරීමට උත්සාහ කළේය.

== 2.7 ශ්‍රමයෙන් ඈත්වීම (Alienation) ==

මාක්ස්ගේ මුල් දාර්ශනික ලේඛනවල දක්නට ලැබෙන තවත් වැදගත් සංකල්පයක් වන්නේ ශ්‍රමයෙන් ඈත්වීම හෙවත් Alienation යන්නයි.

මෙම සංකල්පය මඟින් කම්කරුවකු තමන් නිෂ්පාදනය කරන භාණ්ඩය, තම ශ්‍රම ක්‍රියාවලිය, අනෙකුත් මිනිසුන් සහ තමන්ගේ නිර්මාණශීලී හැකියාවන්ගෙන් ඈත්වන තත්ත්වය විග්‍රහ කරයි.

1844 වසරේ ලියන ලද ''ආර්ථික හා දාර්ශනික අත්පිටපත්'' (Economic and Philosophic Manuscripts of 1844) තුළ මාක්ස් මෙම අදහස් විස්තර කර ඇත.

== 2.8 දයලෙක්තික චින්තනය සහ භෞතිකවාදය ==

දයලෙක්තික චින්තනය (Dialectics) යනු වෙනස්වීම, ප්‍රතිවිරෝධතා සහ ඒවා අතර අන්තර්ක්‍රියා මඟින් යථාර්ථය විග්‍රහ කිරීමේ දාර්ශනික ක්‍රමයකි.

මාක්ස් හේගල්ගේ දයලෙක්තික ක්‍රමයෙන් බලපෑමක් ලබා ගත්තද එය භෞතික හා සමාජීය ජීවිතය පිළිබඳ විග්‍රහයක් සඳහා යොදා ගත්තේය.

ඔහුගේ අදහස් තුළ සමාජයේ ආර්ථික හා ද්‍රව්‍යමය සම්බන්ධතා, සමාජ වෙනස්වීම් සහ පන්ති අතර ප්‍රතිවිරෝධතා විශේෂ ස්ථානයක් ගනී.

''දයලෙක්තික භෞතිකවාදය'' (Dialectical Materialism) යන නාමය පසුව මාක්ස්වාදී දාර්ශනික සම්ප්‍රදාය තුළ වඩාත් ප්‍රචලිත විය. එම නාමය මාක්ස් විසින්ම තම දර්ශනය සඳහා භාවිත කළ නිශ්චිත පදයක් නොවේ.

== 2.9 සමාජවාදය සහ කොමියුනිස්ට්වාදය ==

මාක්ස් සහ එංගල්ස් ධනවාදී සමාජයේ පන්ති සම්බන්ධතා සහ නිෂ්පාදන සම්පත්වල පෞද්ගලික හිමිකාරිත්වය පිළිබඳව විවේචනයක් ඉදිරිපත් කළහ.

ඔවුන්ගේ දේශපාලන චින්තනය තුළ කම්කරු පන්තියේ දේශපාලන ක්‍රියාකාරිත්වය සහ සමාජ පරිවර්තනය වැදගත් ස්ථානයක් ගනී.

සමාජවාදය (Socialism) සහ කොමියුනිස්ට්වාදය (Communism) යන සංකල්ප විවිධ දේශපාලන හා දාර්ශනික සම්ප්‍රදායන් තුළ විවිධ ආකාරයෙන් විග්‍රහ කර ඇත.

මාක්ස් සහ එංගල්ස්ගේ ලේඛන තුළ පන්ති භේදවලින් තොර සමාජයක් පිළිබඳ අදහස සහ නිෂ්පාදන සම්පත් පිළිබඳ පොදු සමාජීය පාලනය පිළිබඳ සංකල්පය වැදගත් වේ.

කෙසේ වෙතත්, අනාගත කොමියුනිස්ට් සමාජයක් පාලනය විය යුතු සෑම විස්තරයක්ම නිශ්චිත සැලැස්මක් ලෙස මාක්ස් ඉදිරිපත් කර නොතිබුණි.

== 2.10 මාක්ස් සහ ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස්ගේ දායකත්වය ==

[[File:Karl Marx.png|thumb|right|180px|කාල් මාක්ස්]]

[[ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස්]] (Friedrich Engels) මාක්ස්ගේ සමීප දාර්ශනික සහ දේශපාලන සහයෝගිතාකරුවකු විය.

ඔවුන් දෙදෙනා එක්ව සමාජවාදී හා කොමියුනිස්ට් දේශපාලන අදහස් වර්ධනය කිරීමට සහ ඒවා ලේඛනගත කිරීමට දායක වූහ.

ඔවුන්ගේ ප්‍රධාන කෘති අතර:

* ''කොමියුනිස්ට් ප්‍රකාශනය'' (The Communist Manifesto) – 1848.
* ''ජර්මානු දෘෂ්ටිවාදය'' (The German Ideology) – 1845–1846දී රචනා කරන ලදී.
* ''ශුද්ධ පවුල'' (The Holy Family) – 1845.

එංගල්ස් මාක්ස්ගේ මරණයෙන් පසුව ද ඔහුගේ ලේඛන සංස්කරණය කිරීම සහ ප්‍රකාශයට පත් කිරීම සඳහා දායක විය.

== 2.11 මාක්ස්ගේ ප්‍රධාන කෘති ==

[[File:Das Kapital. Kritik der politischen Ökonomie. Band 1.pdf|thumb|right|200px|1867දී ප්‍රකාශයට පත් කළ ''දාස් කැපිටාල්'' කෘතියේ පළමු වෙළුමේ මුල් සංස්කරණය]]

මාක්ස්ගේ දාර්ශනික සහ ආර්ථික අදහස් ඔහුගේ විවිධ කෘති තුළින් ඉදිරිපත් කර ඇත.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! වර්ෂය !! කෘතිය !! ප්‍රධාන කරුණු
|-
| 1844 || Economic and Philosophic Manuscripts || ශ්‍රමයෙන් ඈත්වීම සහ මිනිස් ස්වභාවය
|-
| 1845 || Theses on Feuerbach || භෞතිකවාදය සහ දාර්ශනික ක්‍රියාකාරිත්වය
|-
| 1845–1846 || The German Ideology || ඓතිහාසික භෞතිකවාදය
|-
| 1848 || The Communist Manifesto || පන්ති අරගලය සහ කොමියුනිස්ට් දේශපාලන අදහස්
|-
| 1859 || A Contribution to the Critique of Political Economy || දේශපාලන ආර්ථික විද්‍යාව පිළිබඳ විවේචනය
|-
| 1867 || Das Kapital, Volume I || ධනවාදී නිෂ්පාදන ක්‍රමය සහ අතිරික්ත වටිනාකම
|}

''දාස් කැපිටාල්'' (Das Kapital) කෘතියේ පළමු වෙළුම 1867දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. එහිදී මාක්ස් ධනවාදී නිෂ්පාදන ක්‍රමය, වෙළඳ භාණ්ඩ, මුදල්, ශ්‍රම බලය සහ අතිරික්ත වටිනාකම පිළිබඳ දීර්ඝ විශ්ලේෂණයක් ඉදිරිපත් කළේය.

එහි දෙවන සහ තුන්වන වෙළුම් මාක්ස්ගේ මරණයෙන් පසුව ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස් විසින් සංස්කරණය කර ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.

== 2.12 මාක්ස්වාදය ලෝක දේශපාලනයට කළ බලපෑම ==

මාක්ස්ගේ අදහස් 19 වන සියවසේ යුරෝපයේ කම්කරු ව්‍යාපාර සහ සමාජවාදී දේශපාලන ව්‍යාපාර කෙරෙහි බලපෑවේය.

1864දී පිහිටුවන ලද ජාත්‍යන්තර කම්කරු සංගමය (International Workingmen's Association) සමඟ ද මාක්ස් සම්බන්ධ විය.

20 වන සියවසේදී රුසියාවේ ලෙනින්ගේ නායකත්වය යටතේ වර්ධනය වූ බොල්ෂෙවික් ව්‍යාපාරය මාක්ස්වාදී අදහස් මත පදනම් වූ දේශපාලන ව්‍යාපාරයක් බවට පත්විය.

1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවයෙන් පසුව පිහිටුවන ලද සෝවියට් රාජ්‍යය මාක්ස්වාදී සහ ලෙනින්වාදී දේශපාලන මතවාදයන් තම නිල දේශපාලන දර්ශනය ලෙස පිළිගත්තේය.

පසුව චීනය, කියුබාව, වියට්නාමය සහ වෙනත් රටවල ද විවිධ මාක්ස්වාදී දේශපාලන ව්‍යාපාර වර්ධනය විය.

කෙසේ වෙතත්, මෙම රටවල දේශපාලන හා ආර්ථික පද්ධති එකිනෙකට වෙනස් වූ අතර මාක්ස්ගේ මුල් දාර්ශනික අදහස් සහ පසුව ඇති වූ රාජ්‍ය පාලන ක්‍රම එකිනෙකට සමාන යැයි සැලකිය නොහැකිය.

== 2.13 මාක්ස්වාදය පිළිබඳ විවිධ විග්‍රහ ==

මාක්ස්වාදය ලෝකයේ විවිධ දේශපාලන සහ ශාස්ත්‍රීය සම්ප්‍රදායන් තුළ විවිධ ආකාරයෙන් අර්ථකථනය කර ඇත.

සමහර චින්තකයන් එය සමාජ අසමානතා, කම්කරු අයිතිවාසිකම් සහ ආර්ථික බලය පිළිබඳ විග්‍රහයක් ලෙස සලකන අතර, තවත් විවේචකයන් එහි දේශපාලන යෙදීම්, රාජ්‍ය බලය සංකේන්ද්‍රණය වීම සහ ආර්ථික ප්‍රතිපත්ති පිළිබඳ විවේචන ඉදිරිපත් කර ඇත.

එබැවින් මාක්ස්ගේ මුල් දාර්ශනික අදහස්, පසුව වර්ධනය වූ මාක්ස්වාදී න්‍යායන් සහ විවිධ රටවල ක්‍රියාත්මක වූ දේශපාලන පද්ධති වෙන වෙනම අධ්‍යයනය කිරීම වැදගත් වේ.

== 2.14 නිගමනය ==

කාල් මාක්ස්ගේ දාර්ශනික චින්තනය 19 වන සියවසේ සමාජ, ආර්ථික සහ දේශපාලන අදහස් වෙනස් කළ බලගතු බුද්ධිමය සම්ප්‍රදායකි.

ඔහුගේ ඓතිහාසික භෞතිකවාදය, පන්ති අරගලය, ධනවාදය පිළිබඳ විවේචනය සහ අතිරික්ත වටිනාකම පිළිබඳ විග්‍රහයන් ලෝකයේ විවිධ දේශපාලන ව්‍යාපාරවලට සහ ආර්ථික විවාදවලට බලපෑවේය.

රුසියානු විප්ලවය සහ සෝවියට් සංගමය බිහිවීම තේරුම් ගැනීම සඳහා ද මාක්ස්වාදී දර්ශනය පිළිබඳ අවබෝධයක් ලබාගැනීම වැදගත් වේ.

== ඊළඟ පරිච්ඡේදය ==

[[රුසියාවේ මාක්ස්වාදී ව්‍යාපාරයේ වර්ධනය]]

== ආශ්‍රිත ලිපි ==

* [[කාල් මාක්ස්]]
* [[ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස්]]
* [[මාක්ස්වාදය]]
* [[ඓතිහාසික භෞතිකවාදය]]
* [[කොමියුනිස්ට් ප්‍රකාශනය]]
* [[දාස් කැපිටාල්]]
* [[රුසියානු විප්ලවය]]
* [[ව්ලැඩිමීර් ලෙනින්]]
* [[සෝවියට් සංගමය]]

== මූලාශ්‍ර ==

* [https://plato.stanford.edu/entries/marx/ Stanford Encyclopedia of Philosophy – Karl Marx]
* [https://www.britannica.com/biography/Karl-Marx Karl Marx – Encyclopaedia Britannica]
* [https://www.marxists.org/archive/marx/works/1848/communist-manifesto/ Marx and Engels – The Communist Manifesto]
* [https://www.marxists.org/archive/marx/works/1867-c1/ Marx – Capital, Volume I]
* [https://www.marxists.org/archive/marx/works/1845/theses/ Theses on Feuerbach]

[[Category:කාල් මාක්ස්]]
[[Category:මාක්ස්වාදය]]
[[Category:දේශපාලන දර්ශනය]]
[[Category:සමාජවාදය]]
[[Category:කොමියුනිස්ට්වාදය]]
[[Category:ආර්ථික චින්තනය]]


{{Short description|කාල් මාක්ස්ගේ දාර්ශනික අදහස් සහ මාක්ස්වාදයේ මූලික සංකල්ප}}

'''කාල් මාක්ස්ගේ දාර්ශනික චින්තනය සහ මාක්ස්වාදය''' යනු 19 වන සියවසේ දාර්ශනික, ආර්ථික හා දේශපාලන ඉතිහාසයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි සංකල්ප පද්ධතියකි. ජර්මානු දාර්ශනිකයකු, ආර්ථික විශ්ලේෂකයකු සහ දේශපාලන චින්තකයකු වූ [[කාල් මාක්ස්]] (1818–1883) විසින් ඉදිරිපත් කරන ලද අදහස් ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස් සමඟ එක්ව තවදුරටත් වර්ධනය කරන ලදී.

මාක්ස්ගේ දාර්ශනික චින්තනය තුළ ඓතිහාසික භෞතිකවාදය, පන්ති අරගලය, නිෂ්පාදන සම්බන්ධතා, ධනවාදය පිළිබඳ විවේචනය, අතිරික්ත වටිනාකම සහ සමාජ වෙනස්වීම පිළිබඳ අදහස් ප්‍රධාන ස්ථානයක් ගනී.

මෙම අදහස් පසුව මාක්ස්වාදය (Marxism) ලෙස හැඳින්වුණු අතර, ලෝකයේ විවිධ කම්කරු ව්‍යාපාර, සමාජවාදී දේශපාලන ව්‍යාපාර සහ කොමියුනිස්ට් ව්‍යාපාර කෙරෙහි බලපෑවේය.


== 3. රුසියාවේ මාක්ස්වාදී ව්‍යාපාරයේ වර්ධනය ==

=== 3.1. හැඳින්වීම ===

19 වන සියවසේ අග භාගයේදී රුසියානු අධිරාජ්‍යය තුළ සමාජ, ආර්ථික සහ දේශපාලන වෙනස්කම් වේගයෙන් සිදුවෙමින් පැවතුණි. කාර්මික සංවර්ධනයත් සමඟ නගරවල කම්කරු පන්තිය වර්ධනය වූ අතර, ගොවි ජනතාවගේ දුෂ්කර ජීවන තත්ත්වය සහ සාර් පාලනයේ දේශපාලන මර්දනය පිළිබඳ විරෝධය ද වැඩි විය.

මෙම පසුබිම තුළ යුරෝපයේ වර්ධනය වෙමින් පැවති මාක්ස්වාදී දර්ශනය රුසියාවට ද පැතිර ගියේය. කාල් මාක්ස් සහ ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස් ඉදිරිපත් කළ පන්ති අරගලය, ධනවාදය පිළිබඳ විවේචනය සහ කම්කරු පන්තියේ දේශපාලන සංවිධානය පිළිබඳ අදහස් රුසියානු විප්ලවවාදීන් අතර සාකච්ඡාවට ලක් විය.

රුසියාවේ මාක්ස්වාදී ව්‍යාපාරය ක්‍රමයෙන් කුඩා අධ්‍යයන කණ්ඩායම්වලින් ආරම්භ වී, කම්කරු සංවිධාන සහ දේශපාලන පක්ෂයක් දක්වා වර්ධනය විය. පසුව එය 1917 රුසියානු විප්ලවයට බලපෑ ප්‍රධාන දේශපාලන ව්‍යාපාරයක් බවට පත්විය.

=== 3.2. රුසියාවේ මාක්ස්වාදයට පෙර පැවති ජනප්‍රියවාදී ව්‍යාපාරය ===

රුසියාවේ මාක්ස්වාදය ව්‍යාප්ත වීමට පෙර ''නරොද්නික්'' (Narodnik) හෙවත් රුසියානු ජනප්‍රියවාදී ව්‍යාපාරය විප්ලවවාදී දේශපාලන අදහස් අතර වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කරගෙන තිබුණි.

මෙම ව්‍යාපාරයේ ඇතැම් නායකයන් විශ්වාස කළේ රුසියාවේ ගොවි ජනතාව සහ ගම්මානවල පැවති සාමූහික ඉඩම් පරිහරණ ක්‍රමය මත පදනම්ව සමාජවාදී සමාජයක් ගොඩනැගිය හැකි බවයි. බටහිර යුරෝපයේ මෙන් රුසියාව අනිවාර්යයෙන්ම ධනවාදී සංවර්ධන මාර්ගය හරහා යා යුතු නැති බව ඔවුන්ගෙන් සමහරෙක් තර්ක කළහ.

නරොද්නික් ව්‍යාපාරයේ ඇතැම් කණ්ඩායම් ගොවි ජනතාව අතර දේශපාලන අවබෝධය ඇති කිරීම සඳහා ගම්මාන වෙත ගියහ. තවත් සමහර කණ්ඩායම් සාර් පාලනයට එරෙහිව රහසිගත දේශපාලන ක්‍රියාකාරකම් සහ ප්‍රචණ්ඩ ක්‍රියාමාර්ගවල නිරත වූහ.

කෙසේ වෙතත්, කාර්මික සංවර්ධනය සහ කම්කරු පන්තියේ වර්ධනය පිළිබඳ මාක්ස්වාදී විග්‍රහය රුසියානු විප්ලවවාදීන් අතර නව දේශපාලන සාකච්ඡාවක් ඇති කළේය. මේ අනුව නරොද්නික් අදහස් සහ මාක්ස්වාදී අදහස් අතර මතවාදී විවාදයක් වර්ධනය විය.

=== 3.3. ජෝර්ජි ප්ලෙඛානොව් සහ රුසියානු මාක්ස්වාදයේ ආරම්භය ===

[[File:Georgi Plekhanov seated portrait.jpg|thumb|ජෝර්ජි වැලෙන්ටිනොවිච් ප්ලෙඛානොව්]]

රුසියාවේ මාක්ස්වාදය ව්‍යාප්ත කිරීමේ ආරම්භක පුරෝගාමියෙකු ලෙස ජෝර්ජි වැලෙන්ටිනොවිච් ප්ලෙඛානොව් (Georgi Plekhanov) සැලකේ.

ප්ලෙඛානොව් මුලදී රුසියානු ජනප්‍රියවාදී ව්‍යාපාරයට සම්බන්ධව සිටියේය. පසුව ඔහු මාක්ස්වාදී අදහස් පිළිගෙන, රුසියාවේ සමාජ වෙනස්කම් විග්‍රහ කිරීම සඳහා මාක්ස්වාදී ඉතිහාස හා ආර්ථික න්‍යායන් භාවිත කළේය.

1883 දී ස්විට්සර්ලන්තයේ ජිනීවා නගරයේදී ප්ලෙඛානොව් සහ ඔහුගේ සහචරයන් විසින් ''කම්කරු විමුක්ති කණ්ඩායම'' (Emancipation of Labour Group) පිහිටුවන ලදී. එය රුසියාවේ පළමු මාක්ස්වාදී සංවිධානය ලෙස සාමාන්‍යයෙන් හඳුන්වනු ලැබේ.

මෙම කණ්ඩායමේ ආරම්භක සාමාජිකයන් අතර පහත සඳහන් පුද්ගලයෝ සිටියහ.

* ජෝර්ජි ප්ලෙඛානොව් (Georgi Plekhanov)
* පාවෙල් ඇක්සෙල්රොඩ් (Pavel Axelrod)
* වේරා සසුලිච් (Vera Zasulich)
* ලෙව් ඩොයිච් (Lev Deutsch)
* වසීලි ඉග්නාටොව් (Vasily Ignatov)

මෙම කණ්ඩායමේ ප්‍රධාන අරමුණ වූයේ මාක්ස් සහ එංගල්ස්ගේ කෘති රුසියානු භාෂාවට පරිවර්තනය කිරීම, ඒවා රුසියාව තුළ බෙදාහැරීම සහ කම්කරු පන්තිය අතර සමාජවාදී දේශපාලන අදහස් ව්‍යාප්ත කිරීමයි.

රුසියාව තුළ දේශපාලන මර්දනය සහ වාරණය පැවති බැවින් මෙම කණ්ඩායමේ බොහෝ කටයුතු විදේශගතව සිට සිදු කිරීමට සිදුවිය.

=== 3.4. කම්කරු විමුක්ති කණ්ඩායමේ කාර්යභාරය ===

කම්කරු විමුක්ති කණ්ඩායම මාක්ස්වාදී සාහිත්‍යය රුසියානු භාෂාවෙන් ප්‍රකාශයට පත් කිරීම සඳහා වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය.

එම කණ්ඩායම විසින් කාල් මාක්ස් සහ ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස්ගේ කෘති පරිවර්තනය කර විදේශයන්හි මුද්‍රණය කර රුසියාවට යැවීමට කටයුතු කරන ලදී.

එම කෘති අතර පහත සඳහන් කෘති වැදගත් වේ.

* කොමියුනිස්ට් ප්‍රකාශනය (The Communist Manifesto) – කාල් මාක්ස් සහ ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස්.
* වැටුප් ශ්‍රමය සහ ප්‍රාග්ධනය (Wage Labour and Capital) – කාල් මාක්ස්.
* මනෝරාජික සමාජවාදය සහ විද්‍යාත්මක සමාජවාදය (Socialism: Utopian and Scientific) – ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස්.

ප්ලෙඛානොව් විසින් 1883 දී ''සමාජවාදය සහ දේශපාලන අරගලය'' (Socialism and the Political Struggle) නමැති කෘතිය ද, 1885 දී ''අපගේ වෙනස්කම්'' (Our Differences) නමැති කෘතිය ද ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.

1895 දී පළ වූ ''ඉතිහාසය පිළිබඳ ඒකවාදී දෘෂ්ටිය වර්ධනය කිරීම'' (The Development of the Monist View of History) කෘතිය ද රුසියානු මාක්ස්වාදී චින්තනයේ වර්ධනයට බලපෑවේය.

මෙම කටයුතු මඟින් රුසියාවේ විප්ලවවාදී තරුණ පරපුර සහ කම්කරු සංවිධාන අතර මාක්ස්වාදී අදහස් පිළිබඳ දැනුම ව්‍යාප්ත විය.

=== 3.5. රුසියාවේ කම්කරු පන්තියේ වර්ධනය ===

19 වන සියවසේ අග භාගයේදී රුසියාවේ කාර්මික සංවර්ධනය වේගවත් වීමත් සමඟ කර්මාන්තශාලා, දුම්රිය මාර්ග සහ නගර ආශ්‍රිත නිෂ්පාදන මධ්‍යස්ථාන වර්ධනය විය.

මෙම වෙනස්කම් නිසා ගම්මානවලින් නගර වෙත පැමිණි ජනතාව කර්මාන්තශාලා සහ අනෙකුත් කාර්මික ආයතනවල සේවයට එක් වූහ. එමඟින් නවීන කම්කරු පන්තියක් වර්ධනය විය.

කම්කරුවන් මුහුණ දුන් ප්‍රධාන ගැටලු අතර,

* දිගු වැඩ පැය
* අඩු වැටුප්
* අනාරක්ෂිත සේවා පරිසරය
* කම්කරු අයිතිවාසිකම් සීමා කිරීම
* වෘත්තීය සමිති සංවිධානය කිරීමේ බාධා
* වැඩ වර්ජන සහ දේශපාලන ක්‍රියාකාරකම් මර්දනය කිරීම

වැනි කරුණු ඇතුළත් විය.

මෙම තත්ත්වය තුළ කම්කරුවන් අතර වැඩ වර්ජන සහ සාමූහික සංවිධාන ක්‍රියාකාරකම් වර්ධනය විය. මාක්ස්වාදී ක්‍රියාකාරීන් මෙම කම්කරු ව්‍යාපාර සමඟ සම්බන්ධ වෙමින් දේශපාලන අවබෝධය ඇති කිරීමට උත්සාහ කළහ.

=== 3.6. ව්ලැඩිමීර් ලෙනින්ගේ දේශපාලන ක්‍රියාකාරකම්වල ආරම්භය ===

[[ව්ලැඩිමීර් ලෙනින්]] (Vladimir Lenin) රුසියානු මාක්ස්වාදී ව්‍යාපාරයේ ප්‍රධාන නායකයෙකු බවට පත්වූයේ 19 වන සියවසේ අවසාන දශකයේදීය.

ලෙනින්ගේ උපන් නම ව්ලැඩිමීර් ඉලිච් උලියානොව් (Vladimir Ilyich Ulyanov) ය. ඔහු මාක්ස්වාදී දර්ශනය අධ්‍යයනය කළ අතර රුසියාවේ කම්කරු පන්තිය දේශපාලන වශයෙන් සංවිධානය කිරීමේ අවශ්‍යතාව අවධාරණය කළේය.

1895 දී ලෙනින් සහ ඔහුගේ දේශපාලන සහචරයන් ශාන්ත පීටර්ස්බර්ග් නගරයේදී ''කම්කරු පන්තියේ විමුක්තිය සඳහා අරගල සංගමය'' (Union of Struggle for the Emancipation of the Working Class) පිහිටුවීමට දායක වූහ.

මෙම සංවිධානයේ අරමුණ වූයේ කම්කරුවන්ගේ ආර්ථික ඉල්ලීම් සහ දේශපාලන අරගල අතර සම්බන්ධතාව පැහැදිලි කිරීමයි.

කෙසේ වෙතත්, සාර් පාලනයේ රහස් පොලිසිය විසින් විප්ලවවාදී සංවිධාන නිරීක්ෂණය කරන ලදී. 1895 දී ලෙනින් අත්අඩංගුවට ගෙන පසුව සයිබීරියාවට පිටුවහල් කරන ලදී.

=== 3.7. රුසියානු සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කම්කරු පක්ෂය පිහිටුවීම ===

1898 මාර්තු මාසයේදී මින්ස්ක් නගරයේ පැවති රැස්වීමකදී රුසියානු සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කම්කරු පක්ෂය (Russian Social Democratic Labour Party – RSDLP) පිහිටුවන ලදී.

මෙම පළමු සමුළුවට විවිධ සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කණ්ඩායම් නියෝජනය කළ නියෝජිතයන් නව දෙනෙකු සහභාගී වූ බව ඉතිහාස මූලාශ්‍ර සඳහන් කරයි.

පක්ෂය පිහිටුවීමේ ප්‍රධාන අරමුණ වූයේ රුසියාව පුරා විසිරී පැවති මාක්ස්වාදී සහ කම්කරු සංවිධාන එකම දේශපාලන ව්‍යාපාරයක් යටතේ සම්බන්ධ කිරීමයි.

මෙම සමුළුවේදී පක්ෂ ප්‍රකාශනයක් පිළිගනු ලැබූ අතර මධ්‍යම කමිටුවක් ද පත් කරන ලදී. එහෙත් සමුළුවෙන් පසුව රහස් පොලිසිය විසින් නියෝජිතයන් සහ පක්ෂ ක්‍රියාකාරීන් බොහෝ දෙනෙකු අත්අඩංගුවට ගැනීම හේතුවෙන් සංවිධානයේ ක්‍රියාකාරීත්වය දැඩි ලෙස දුර්වල විය.

එබැවින් 1898 දී පක්ෂය නිල වශයෙන් පිහිටුවනු ලැබුවද, එය ශක්තිමත් මධ්‍යගත දේශපාලන සංවිධානයක් බවට පත් කිරීමේ කටයුතු ඉදිරියටත් සිදු කිරීමට අවශ්‍ය විය.

=== 3.8. ඉස්ක්‍රා පුවත්පත සහ මාක්ස්වාදී අදහස් ව්‍යාප්ත කිරීම ===

1900 දී ලෙනින් සහ ඔහුගේ සහචරයන් ''ඉස්ක්‍රා'' (Iskra) නමැති දේශපාලන පුවත්පත ආරම්භ කළහ. රුසියානු භාෂාවෙන් ''ඉස්ක්‍රා'' යන්නෙහි අර්ථය ''ගිනි පුපුර'' යන්නයි.

මෙම පුවත්පතේ අරමුණ වූයේ රුසියාව පුරා විසිරී සිටි මාක්ස්වාදී කණ්ඩායම් අතර සම්බන්ධතාව ගොඩනැගීම සහ සාර් පාලනයට එරෙහි දේශපාලන අරගලය පිළිබඳ සාකච්ඡාව වර්ධනය කිරීමයි.

ඉස්ක්‍රා පුවත්පතේ කටයුතුවලට ලෙනින්, ජූලියස් මාර්ටොව්, ජෝර්ජි ප්ලෙඛානොව්, පාවෙල් ඇක්සෙල්රොඩ් සහ වේරා සසුලිච් ඇතුළු පුද්ගලයන් සම්බන්ධ වූහ.

පුවත්පත විදේශයන්හි මුද්‍රණය කර රුසියාවට රහසිගතව ගෙන යාම සිදු විය. එමඟින් මාක්ස්වාදී අදහස් සහ දේශපාලන සංවිධානය පිළිබඳ සාකච්ඡා පුළුල් විය.

=== 3.9. බොල්ෂෙවික් සහ මෙන්ෂෙවික් කණ්ඩායම් බිහිවීම ===

[[File:Zasulich-vera.jpg|thumb|වේරා සසුලිච් – රුසියානු මාක්ස්වාදී ව්‍යාපාරයේ ආරම්භක සාමාජිකාවක්]]

1903 දී රුසියානු සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කම්කරු පක්ෂයේ දෙවන සමුළුව බ්‍රසල්ස්හිදී ආරම්භ වී පසුව ලන්ඩනයේදී පැවැත්විණි.

මෙම සමුළුවේදී පක්ෂ සාමාජිකත්වය, පක්ෂ සංවිධානය සහ විප්ලවවාදී දේශපාලන ක්‍රියාමාර්ග පිළිබඳව ප්‍රබල මතභේද ඇති විය.

විශේෂයෙන්ම පක්ෂ සාමාජිකයෙකු වීමට අවශ්‍ය කොන්දේසි පිළිබඳව ලෙනින් සහ ජූලියස් මාර්ටොව් අතර මතභේදයක් ඇති විය.

මෙම මතභේද හේතුවෙන් පක්ෂය තුළ කණ්ඩායම් දෙකක් වර්ධනය විය.

==== බොල්ෂෙවික් කණ්ඩායම ====

ලෙනින්ගේ නායකත්වය යටතේ වර්ධනය වූ කණ්ඩායම බොල්ෂෙවික් (Bolsheviks) ලෙස හැඳින්විණි. ඔවුහු විප්ලවවාදී අරමුණු වෙනුවෙන් විනයගරුක, සංවිධානාත්මක සහ මධ්‍යගත පක්ෂයක් ගොඩනැගීමේ අවශ්‍යතාව අවධාරණය කළහ.

''බොල්ෂෙවික්'' යන වචනය රුසියානු භාෂාවේ ''බහුතරය'' යන අර්ථයට සම්බන්ධ වේ. 1903 සමුළුවේ ඇතැම් ඡන්ද විමසීම්වලදී ලෙනින්ගේ පාර්ශ්වයට බහුතරය ලැබීම නිසා මෙම නම භාවිතයට පැමිණියේය.

==== මෙන්ෂෙවික් කණ්ඩායම ====

ජූලියස් මාර්ටොව්ගේ නායකත්වය යටතේ වර්ධනය වූ කණ්ඩායම මෙන්ෂෙවික් (Mensheviks) ලෙස හැඳින්විණි.

ඔවුහු පක්ෂ සාමාජිකත්වය වඩා පුළුල් ලෙස අර්ථ දැක්වීමට සහ දේශපාලන ක්‍රියාකාරකම් සඳහා පුළුල් සාමාජික සහභාගීත්වයක් ලබා ගැනීමට කැමැත්ත දැක්වූහ.

''මෙන්ෂෙවික්'' යන වචනය ''සුළුතරය'' යන අර්ථයට සම්බන්ධ වේ. 1903 සමුළුවේ ඇතැම් ඡන්ද විමසීම්වලදී මාර්ටොව්ගේ පාර්ශ්වය සුළුතරයට පත්වීම නිසා එම නම භාවිතයට පැමිණියේය.

මෙම නම් ඇති වූයේ එම සමුළුවේ නිශ්චිත ඡන්ද විමසීම්වලදී ලැබුණු සංඛ්‍යාත්මක ප්‍රතිඵල අනුවය. ඒවා සෑම අවස්ථාවකම එකම ස්ථිර බහුතරයක් හෝ සුළුතරයක් නියෝජනය කළ බව අදහස් නොවේ.

=== 3.10. බොල්ෂෙවික් සහ මෙන්ෂෙවික් මතවාදී වෙනස්කම් ===

බොල්ෂෙවික් සහ මෙන්ෂෙවික් කණ්ඩායම් දෙකම මුලදී රුසියානු සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කම්කරු පක්ෂයේ කොටස් විය. එහෙත් කාලයත් සමඟ ඔවුන්ගේ දේශපාලන මතවාද සහ සංවිධාන ක්‍රම අතර වෙනස්කම් තවදුරටත් පැහැදිලි විය.

ප්‍රධාන වෙනස්කම් අතර,

* පක්ෂ සාමාජිකත්වය සහ සංවිධාන ව්‍යුහය පිළිබඳ අදහස්.
* විප්ලවවාදී ක්‍රියාකාරකම් මෙහෙයවීමේ ක්‍රම.
* කම්කරු පන්තිය සහ ගොවි ජනතාව අතර දේශපාලන සන්ධානය පිළිබඳ අදහස්.
* රුසියාවේ ධනවාදී සංවර්ධනය සහ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී විප්ලවය පිළිබඳ විග්‍රහ.
* දේශපාලන බලය ලබා ගැනීම සඳහා භාවිත කළ යුතු උපායමාර්ග.

මෙම මතභේද නිසා දෙපාර්ශ්වය අතර ගැටුම් සහ සංවිධානමය බෙදීම් වර්ධනය විය. පසුව 1917 විප්ලවය වන විට බොල්ෂෙවික් සහ මෙන්ෂෙවික් කණ්ඩායම් දෙක වෙනස් දේශපාලන මාර්ග අනුගමනය කළහ.

=== 3.11. 1905 විප්ලවය සහ මාක්ස්වාදී ව්‍යාපාරය ===

1905 දී රුසියාව තුළ ඇති වූ විප්ලවවාදී නැගිටීම මාක්ස්වාදී ව්‍යාපාරයට වැදගත් අත්දැකීමක් විය.

කම්කරුවන්ගේ වැඩ වර්ජන, ගොවි ජනතාවගේ විරෝධතා, හමුදා තුළ ඇති වූ කැරලි සහ සාර් පාලනයට එරෙහි දේශපාලන උද්ඝෝෂණ එම විප්ලවයේ ප්‍රධාන ලක්ෂණ විය.

මෙම කාලය තුළ කම්කරු නියෝජිතයන්ගෙන් සමන්විත සෝවියට් (Soviet) හෙවත් කම්කරු සභා බිහි විය. ඒවා කම්කරුවන්ගේ ඉල්ලීම් සහ දේශපාලන ක්‍රියාකාරකම් සම්බන්ධීකරණය කිරීමේ නව සංවිධාන ආකාරයක් ලෙස වැදගත් විය.

1905 විප්ලවය අවසානයේ සාර් පාලනය බිඳවැටුණේ නැත. එහෙත් එය රුසියානු ජනතාවගේ දේශපාලන අවබෝධය සහ විප්ලවවාදී සංවිධානවල අත්දැකීම් වර්ධනය කිරීමට බලපෑවේය.

=== 3.12. පළමු ලෝක යුද්ධය සහ විප්ලවවාදී අදහස් වර්ධනය ===

1914 දී ආරම්භ වූ පළමු ලෝක යුද්ධය රුසියාවේ ආර්ථික හා සමාජ අර්බුදය තවදුරටත් උග්‍ර කළේය.

යුද්ධය හේතුවෙන් ආහාර හිඟය, උද්ධමනය, ප්‍රවාහන ගැටලු සහ හමුදා පරාජයන් වර්ධනය විය. කම්කරුවන් සහ ගොවි ජනතාව අතර රජයට එරෙහි විරෝධය තීව්‍ර විය.

රුසියානු සමාජවාදී සහ මාක්ස්වාදී කණ්ඩායම් අතර යුද්ධය පිළිබඳ මතභේද ද පැවතුණි. ඇතැම් පිරිස් යුද්ධයට විරුද්ධ වූ අතර තවත් පිරිස් වෙනස් දේශපාලන ස්ථාවරයන් ගත්හ.

මෙම තත්ත්වය 1917 පෙබරවාරි විප්ලවයට පෙර පැවති දේශපාලන පසුබිම සකස් කිරීමට දායක විය.

=== 3.13. රුසියානු මාක්ස්වාදී ව්‍යාපාරයේ ඓතිහාසික වැදගත්කම ===

රුසියාවේ මාක්ස්වාදී ව්‍යාපාරය කුඩා බුද්ධිමය කණ්ඩායම්වලින් ආරම්භ වී, කම්කරු පන්තිය සහ දේශපාලන සංවිධාන සමඟ සම්බන්ධ වූ පුළුල් ව්‍යාපාරයක් බවට පත්විය.

එහි වර්ධනයට ජෝර්ජි ප්ලෙඛානොව්, වේරා සසුලිච්, පාවෙල් ඇක්සෙල්රොඩ්, ව්ලැඩිමීර් ලෙනින් සහ ජූලියස් මාර්ටොව් වැනි පුද්ගලයන් විවිධ ආකාරයෙන් දායක වූහ.

1883 දී කම්කරු විමුක්ති කණ්ඩායම පිහිටුවීම, 1898 දී රුසියානු සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කම්කරු පක්ෂය ආරම්භ කිරීම සහ 1903 දී බොල්ෂෙවික්–මෙන්ෂෙවික් බෙදීම ඇතිවීම එම ව්‍යාපාරයේ වැදගත් සන්ධිස්ථාන විය.

මෙම වර්ධනයන් 1917 දී සිදු වූ පෙබරවාරි සහ ඔක්තෝබර් විප්ලවවලට පෙර රුසියාවේ පැවති දේශපාලන සංවිධාන සහ මතවාදී පසුබිම තේරුම් ගැනීමට උපකාරී වේ.

== ආශ්‍රිත ලිපි ==

* [[කාල් මාක්ස්]]
* [[මාක්ස්වාදය]]
* [[ව්ලැඩිමීර් ලෙනින්]]
* [[රුසියානු විප්ලවය]]
* [[බොල්ෂෙවික්]]
* [[මෙන්ෂෙවික්]]
* [[රුසියානු සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කම්කරු පක්ෂය]]

== මූලාශ්‍ර ==

* Plekhanov, Georgi. ''Socialism and the Political Struggle'' (1883).
* Lenin, Vladimir. ''The Tasks of the Russian Social-Democrats'' (1897).
* Lenin, Vladimir. ''What Is to Be Done?'' (1902).
* Frankel, Jonathan. ''Revolution and Politics in Russia''. Indiana University Press.
* ''The Russian Social-Democratic Labour Party: Documents of the First and Second Congresses''.

== බාහිර සබැඳි ==

* [https://www.marxists.org/archive/plekhanov/ Georgi Plekhanov – Marxists Internet Archive]
* [https://www.marxists.org/archive/lenin/ Lenin – Marxists Internet Archive]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Georgi_Plekhanov ජෝර්ජි ප්ලෙඛානොව් – Wikimedia Commons]

[[ප්‍රවර්ගය:රුසියානු විප්ලවය]]
[[ප්‍රවර්ගය:මාක්ස්වාදය]]
[[ප්‍රවර්ගය:රුසියාවේ දේශපාලන ඉතිහාසය]]
[[ප්‍රවර්ගය:සමාජවාදය]]


== 1917 පෙබරවාරි විප්ලවය ==

=== 4.1. හැඳින්වීම ===

1917 පෙබරවාරි විප්ලවය රුසියානු ඉතිහාසයේ තීරණාත්මක දේශපාලන සිදුවීමකි. මෙම විප්ලවය හේතුවෙන් සියවස් ගණනාවක් රුසියාව පාලනය කළ රොමානොව් රාජවංශයේ පාලනය අවසන් වූ අතර, අවසාන රුසියානු සාර්වරයා වූ දෙවන නිකොලස්ට සිහසුන අත්හැරීමට සිදු විය.

මෙම විප්ලවය 1917 පෙබරවාරි මාසයේදී රුසියාවේ අගනුවර වූ පෙට්‍රොග්‍රාඩ් නගරයේ ආරම්භ විය. එවකට රුසියාව භාවිත කළ ජූලියානු දින දර්ශනය අනුව එය පෙබරවාරි 23 සිට 27 දක්වා සිදුවූ අතර, ග්‍රෙගෝරියානු දින දර්ශනය අනුව එම දිනයන් මාර්තු 8 සිට 12 දක්වා වේ.

මෙම විප්ලවය කම්කරු ජනතාවගේ වැඩ වර්ජන, කාන්තාවන්ගේ විරෝධතා, ආහාර හිඟයට එරෙහි ජනතා නැගිටීම් සහ හමුදා සෙබළුන්ගේ කැරලි යන කරුණු එකට එක්වීමෙන් වර්ධනය විය.

පෙබරවාරි විප්ලවයෙන් පසුව සාර් පාලනය අවසන් වූ නමුත් රුසියාවේ දේශපාලන අර්බුදය විසඳී නොතිබුණි. තාවකාලික ආණ්ඩුව සහ පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාව අතර බලය බෙදී පැවති තත්ත්වයක් ඇති වූ අතර, එය පසුව ඔක්තෝබර් විප්ලවයට පසුබිම සකස් කළේය.

=== 4.2. විප්ලවයට පෙර රුසියාවේ පැවති තත්ත්වය ===

1917 වන විට රුසියාව පළමු ලෝක යුද්ධයට සම්බන්ධ වී වසර තුනකට ආසන්න කාලයක් ගතවී තිබුණි. යුද්ධය නිසා රටේ ආර්ථිකය දැඩි පීඩනයකට ලක්ව තිබූ අතර, සාමාන්‍ය ජනතාවගේ ජීවන තත්ත්වය වේගයෙන් පිරිහෙමින් පැවතුණි.

ප්‍රධාන ගැටලු කිහිපයක් මෙසේ විය.

* ආහාර සහ පාන් හිඟය.
* ආහාර මිල සහ අනෙකුත් භාණ්ඩ මිල ඉහළ යාම.
* කම්කරුවන්ගේ අඩු වැටුප් සහ දුෂ්කර සේවා තත්ත්වයන්.
* යුද්ධයේදී රුසියානු හමුදාව ලැබූ පරාජයන්.
* සෙබළුන්ගේ මරණ සහ තුවාල වැඩිවීම.
* ප්‍රවාහන හා දුම්රිය පද්ධතියේ ගැටලු.
* සාර් පාලනය පිළිබඳ ජනතාවගේ විශ්වාසය බිඳවැටීම.

යුද්ධය සඳහා විශාල මුදල් ප්‍රමාණයක් වැය කිරීමට සිදුවීමත් සමඟ රජයේ ආර්ථික කළමනාකරණය දුර්වල විය. නගරවල ආහාර බෙදාහැරීමේ ගැටලු උග්‍ර වූ අතර, පාන් ලබා ගැනීම සඳහා ජනතාව දිගු පෝලිම්වල රැඳී සිටීමට සිදු විය.

ගොවි ජනතාව ඉඩම් පිළිබඳ ගැටලුවලට මුහුණ දුන් අතර, කම්කරු ජනතාව වැඩි වැටුප් සහ යහපත් සේවා තත්ත්වයන් ඉල්ලා සිටියහ. මේ සියලු කරුණු සාර් පාලනයට එරෙහි විරෝධය තවදුරටත් වර්ධනය කළේය.

=== 4.3. දෙවන නිකොලස්ගේ පාලනය සහ ජනතා විරෝධය ===

[[File:The last photo of Nicholas II.jpg|thumb|දෙවන නිකොලස් – සිහසුන අත්හැරීමෙන් පසු 1917 දී ගත් ඡායාරූපයක්]]

දෙවන නිකොලස් (Nicholas II) 1894 සිට රුසියාවේ සාර්වරයා ලෙස පාලනය කළේය. ඔහුගේ පාලන සමයේදී රුසියාව තුළ කාර්මික සංවර්ධනය සිදු වුවද, දේශපාලන බලය සාර්වරයා සහ රාජාණ්ඩුව අතේ සංකේන්ද්‍රණය වී තිබුණි.

1905 විප්ලවයෙන් පසුව රාජ්‍ය ඩූමාව (State Duma) පිහිටුවනු ලැබුවද, සාර්වරයාගේ බලය තවදුරටත් ප්‍රබලව පැවතුණි. ජනතාවට අවශ්‍ය දේශපාලන ප්‍රතිසංස්කරණ සම්පූර්ණයෙන් ලබාදීමට රජය අසමත් විය.

පළමු ලෝක යුද්ධයේදී රුසියානු හමුදාව ලැබූ පරාජයන් සහ ආර්ථික අර්බුදය නිසා සාර්වරයාගේ ජනප්‍රියත්වය තවදුරටත් පහත වැටුණි.

රජයේ පරිපාලනය පිළිබඳ විවේචන, රාජකීය පවුලේ දේශපාලන බලපෑම පිළිබඳ සැක සහ අමාත්‍ය මණ්ඩලයේ අස්ථාවරත්වය ද පාලනය කෙරෙහි ජනතාවගේ විශ්වාසය අඩු කිරීමට හේතු විය.

=== 4.4. ජාත්‍යන්තර කාන්තා දිනය සහ විප්ලවයේ ආරම්භය ===

[[File:1917 International Women's Day - Petrograd.jpg|thumb|1917 මාර්තු 8 වන දින පෙට්‍රොග්‍රාඩ්හි පැවති කාන්තා විරෝධතාවක්]]

1917 පෙබරවාරි 23 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව මාර්තු 8) පෙට්‍රොග්‍රාඩ් නගරයේ කාන්තා කම්කරුවන් සහ අනෙකුත් කාන්තාවෝ ජාත්‍යන්තර කාන්තා දිනය නිමිත්තෙන් විරෝධතා ආරම්භ කළහ.

විශේෂයෙන්ම රෙදිපිළි කර්මාන්තශාලාවල සේවය කළ කාන්තා කම්කරුවන් පාන් හිඟය, ආහාර මිල ඉහළ යාම සහ යුද්ධය හේතුවෙන් ඇති වූ දුෂ්කරතා පිළිබඳව විරෝධය පළ කළහ.

ඔවුන්ගේ විරෝධතාවලට අනෙකුත් කර්මාන්තශාලාවල කම්කරුවෝ ද එක් වූහ. මුලදී සීමිත ප්‍රදේශයක පැවති විරෝධතා ක්‍රමයෙන් නගරය පුරා පැතිර ගියේය.

කාන්තාවන්ගේ විරෝධතා කම්කරු පන්තියේ පුළුල් වැඩ වර්ජනයකට පරිවර්තනය වීම පෙබරවාරි විප්ලවයේ ආරම්භක අවස්ථාව ලෙස සැලකේ.

මෙම සිදුවීමෙන් රුසියානු විප්ලවයේදී කාන්තාවන් ඉටු කළ වැදගත් දේශපාලන කාර්යභාරය පැහැදිලි වේ.

=== 4.5. කම්කරු වැඩ වර්ජන සහ ජනතා උද්ඝෝෂණ ===

පෙබරවාරි 24 සහ 25 වන දිනවලදී විරෝධතා තවදුරටත් ව්‍යාප්ත විය. කම්කරුවන් විශාල පිරිසක් කර්මාන්තශාලාවලින් පිටවී වීදිවලට පැමිණියහ.

පෙට්‍රොග්‍රාඩ්හි විවිධ කාර්මික ප්‍රදේශවල වැඩ වර්ජන පැතිර ගිය අතර, විරෝධතාකරුවෝ පාන්, සාමය සහ දේශපාලන වෙනසක් ඉල්ලා සිටියහ.

විරෝධතා අතරතුර පහත සඳහන් ඉල්ලීම් ප්‍රධාන වශයෙන් ඉදිරිපත් විය.

* ජනතාවට ප්‍රමාණවත් ආහාර සැපයීම.
* යුද්ධය අවසන් කිරීම.
* කම්කරුවන්ගේ සේවා තත්ත්වයන් යහපත් කිරීම.
* සාර් පාලනය අවසන් කිරීම.
* දේශපාලන නිදහස සහ ජනතා අයිතිවාසිකම් ලබාදීම.

විරෝධතාවලට කම්කරුවන් පමණක් නොව සිසුන්, නාගරික මධ්‍යම පන්තියේ සාමාජිකයන් සහ අනෙකුත් ජන කණ්ඩායම් ද එක් වූහ.

මෙම තත්ත්වය නිසා පෙට්‍රොග්‍රාඩ් නගරයේ සාමාන්‍ය පරිපාලන කටයුතු බිඳවැටීමට පටන් ගත්තේය.

=== 4.6. හමුදා සෙබළුන්ගේ කැරැල්ල ===

විප්ලවයේ තීරණාත්මක අවස්ථාවක් වූයේ පෙට්‍රොග්‍රාඩ්හි ස්ථානගත කර තිබූ හමුදා සෙබළුන්ගේ හැසිරීම වෙනස් වීමයි.

මුලදී සාර් පාලනය විරෝධතා මර්දනය කිරීම සඳහා හමුදා සෙබළුන් යොදාගත්තේය. 1917 පෙබරවාරි 26 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව මාර්තු 11) ඇතැම් හමුදා ඒකකවලට විරෝධතාකරුවන්ට වෙඩි තැබීමට නියෝග ලැබුණි.

එහෙත් සෙබළුන් අතරද යුද්ධය පිළිබඳ කලකිරීම, අඩු ආහාර සැපයුම්, දුෂ්කර සේවා තත්ත්වයන් සහ සාර් පාලනය පිළිබඳ අසතුට පැවතුණි.

පෙබරවාරි 27 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව මාර්තු 12) වොලින්ස්කි රෙජිමේන්තුවේ සෙබළුන් කැරලි ගැසූහ. පසුව තවත් හමුදා ඒකක රැසක් ඔවුන් සමඟ එක් වූහ.

සෙබළුන් විරෝධතාකරුවන්ට එරෙහිව ක්‍රියා කිරීම ප්‍රතික්ෂේප කළ අතර, ඇතැම් පිරිස් ජනතාවගේ පැත්තට එක් වූහ. අවි ආයුධ සහිත හමුදා සාමාජිකයන් විප්ලවවාදී ජනතාව සමඟ එක්වීම සාර් පාලනයේ බලය බිඳවැටීමට ප්‍රධාන හේතුවක් විය.

=== 4.7. පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාව පිහිටුවීම ===

1917 පෙබරවාරි 27 වන දින පෙට්‍රොග්‍රාඩ් කම්කරු සහ සෙබළුන්ගේ නියෝජිත සෝවියට් සභාව (Petrograd Soviet of Workers' and Soldiers' Deputies) පිහිටුවන ලදී.

සෝවියට් යන රුසියානු වචනයේ අර්ථය සභාව හෝ කවුන්සිලය යන්නයි. මෙම සංවිධානය කම්කරුවන් සහ හමුදා සෙබළුන්ගේ නියෝජිතයන්ගෙන් සමන්විත විය.

සෝවියට් සභාව විප්ලවවාදී ජනතාවගේ ඉල්ලීම් ඉදිරිපත් කිරීම, නගරයේ කටයුතු සම්බන්ධීකරණය කිරීම සහ හමුදා සෙබළුන් සමඟ සම්බන්ධතා පවත්වා ගැනීම වැනි කාර්යයන් ඉටු කළේය.

පසුව එම සෝවියට් සභාව රුසියාවේ දේශපාලන බල අරගලයේ ප්‍රධාන මධ්‍යස්ථානයක් බවට පත්විය.

=== 4.8. තාවකාලික ආණ්ඩුව පිහිටුවීම ===

සාර් පාලනයේ බලය බිඳවැටෙමින් පැවති අවස්ථාවේදී රාජ්‍ය ඩූමාවේ නියෝජිතයන් නව පාලන ව්‍යුහයක් පිහිටුවීමට කටයුතු කළහ.

1917 පෙබරවාරි 27 වන දින ඩූමාවේ තාවකාලික කමිටුවක් පිහිටුවන ලදී. පසුව එම කමිටුවේ මූලිකත්වයෙන් තාවකාලික ආණ්ඩුව (Provisional Government) පිහිටුවීමේ කටයුතු සිදු විය.

1917 මාර්තු 2 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව මාර්තු 15) පළමු තාවකාලික ආණ්ඩුව පිහිටුවනු ලැබීය.

එහි පළමු අග්‍රාමාත්‍යවරයා වූයේ ජෝර්ජි ල්වොව් (Georgy Lvov) ය. ඇලෙක්සැන්ඩර් කෙරෙන්ස්කි (Alexander Kerensky) ද එම ආණ්ඩුවේ අමාත්‍යවරයෙකු ලෙස කටයුතු කළේය.

තාවකාලික ආණ්ඩුවේ ප්‍රධාන අරමුණ වූයේ රුසියාවේ නව දේශපාලන පාලනයක් ගොඩනැගීම සහ අනාගත ව්‍යවස්ථාදායක සභාවක් සඳහා මැතිවරණ පැවැත්වීමයි.

=== 4.9. දෙවන නිකොලස් සිහසුන අත්හැරීම ===

1917 මාර්තු 2 වන දින (ජූලියානු දින දර්ශනය අනුව) දෙවන නිකොලස් සාර්වරයා සිහසුන අත්හැරීමට එකඟ විය.

මුලදී ඔහු තම පුත්‍රයා වන ඇලෙක්සි වෙනුවට තම සහෝදරයා වූ මහා ආදිපාද මයිකල්ට සිහසුන පැවරීමට උත්සාහ කළේය. එහෙත් මයිකල් දේශපාලන තත්ත්වය සලකා බලා මාර්තු 3 වන දින සිහසුන භාර ගැනීම ප්‍රතික්ෂේප කළේය.

මෙම සිදුවීමෙන් රුසියාවේ රොමානොව් රාජවංශයේ රාජාණ්ඩු පාලනය අවසන් විය.

[[File:Kerensky09491v.jpg|thumb|ඇලෙක්සැන්ඩර් කෙරෙන්ස්කි – 1917 රුසියානු තාවකාලික ආණ්ඩුවේ ප්‍රධාන දේශපාලන නායකයෙකි]]

=== 4.10. ද්විත්ව බල තත්ත්වය ===

පෙබරවාරි විප්ලවයෙන් පසුව රුසියාව තුළ ''ද්විත්ව බලය'' (Dual Power) ලෙස හැඳින්වෙන විශේෂ දේශපාලන තත්ත්වයක් ඇති විය.

එහිදී ප්‍රධාන බල මධ්‍යස්ථාන දෙකක් පැවතුණි.

; 1. තාවකාලික ආණ්ඩුව
: රාජ්‍ය පරිපාලනය සහ නිල ආණ්ඩු බලය තමන් සතු බව ප්‍රකාශ කළේය. එය ඩූමා නියෝජිතයන්ගේ සහ ලිබරල් දේශපාලන කණ්ඩායම්වල සහාය මත පිහිටුවනු ලැබීය.

; 2. පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාව
: කම්කරුවන් සහ සෙබළුන්ගේ නියෝජිතයන්ගෙන් සමන්විත වූ අතර, කම්කරු ජනතාව සහ හමුදා සෙබළුන් අතර සැලකිය යුතු බලපෑමක් එයට හිමි විය.

තාවකාලික ආණ්ඩුවට නිල රාජ්‍ය බලය තිබුණද, පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාවේ සහාය නොමැතිව රට පාලනය කිරීම අපහසු විය.

මෙම තත්ත්වය රුසියාවේ දේශපාලන අස්ථාවරත්වය තවදුරටත් වර්ධනය කළේය.

=== 4.11. අංක 1 නියෝගය ===

1917 මාර්තු 1 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව මාර්තු 14) පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාව විසින් ''අංක 1 නියෝගය'' (Order No. 1) නිකුත් කරන ලදී.

මෙම නියෝගය විශේෂයෙන්ම පෙට්‍රොග්‍රාඩ් හමුදා බලකායන්ගේ සංවිධානය සහ සෙබළුන්ගේ අයිතිවාසිකම් පිළිබඳව බලපෑවේය.

එහි ප්‍රධාන කරුණු අතර,

* හමුදා ඒකක තුළ සෙබළුන්ගේ නියෝජිත කමිටු පිහිටුවීම.
* සෙබළුන්ට තම නියෝජිතයන් තෝරා පත් කර ගැනීමට අවස්ථාව ලබාදීම.
* හමුදා නියෝග සහ දේශපාලන බලය අතර සම්බන්ධතාව පිළිබඳ නව ක්‍රමවේදයක් ඇති කිරීම.
* සෝවියට් සභාවේ නියෝග සහ තීරණවලට අනුකූලව කටයුතු කිරීම.

මෙම නියෝගය හමුදාව තුළ පැවති පැරණි අධිකාරී ක්‍රමයට බලපෑ අතර, සෙබළුන්ගේ දේශපාලන සහ සංවිධානමය බලය වැඩි කළේය.

=== 4.12. තාවකාලික ආණ්ඩුවේ ප්‍රතිසංස්කරණ සහ ගැටලු ===

තාවකාලික ආණ්ඩුව බලයට පැමිණීමෙන් පසුව දේශපාලන නිදහස සහ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ප්‍රතිසංස්කරණ හඳුන්වාදීමට කටයුතු කළේය.

එමඟින්,

* දේශපාලන සිරකරුවන්ට පොදු සමාවක් ලබාදීම.
* අදහස් ප්‍රකාශ කිරීමේ සහ රැස්වීමේ නිදහස පුළුල් කිරීම.
* දේශපාලන පක්ෂවල ක්‍රියාකාරකම් සඳහා ඉඩකඩ සැලසීම.
* සර්වජන ඡන්ද අයිතිය සහ ව්‍යවස්ථාදායක සභාවක් පිළිබඳ සැලසුම් ඉදිරිපත් කිරීම.

වැනි වෙනස්කම් සිදු විය.

එහෙත් තාවකාලික ආණ්ඩුව මුහුණ දුන් ප්‍රධාන ගැටලුව වූයේ පළමු ලෝක යුද්ධයෙන් රුසියාව ඉවත් කර ගැනීමට එය අසමත් වීමයි.

තවද ඉඩම් ප්‍රශ්නය, ආහාර හිඟය, ආර්ථික අර්බුදය සහ කම්කරුවන්ගේ ඉල්ලීම් වැනි ගැටලු සඳහා ඉක්මන් විසඳුම් ලබාදීමට ද ආණ්ඩුවට නොහැකි විය.

ඉඩම් ප්‍රතිසංස්කරණ සහ රාජ්‍ය පාලන ක්‍රමය පිළිබඳ අවසන් තීරණ බොහොමයක් අනාගත ව්‍යවස්ථාදායක සභාවට කල් දැමීම නිසා ජනතාව අතර අසතුට තවදුරටත් වර්ධනය විය.

=== 4.13. ලෙනින් නැවත රුසියාවට පැමිණීම ===

පෙබරවාරි විප්ලවය සිදුවන අවස්ථාවේදී ව්ලැඩිමීර් ලෙනින් විදේශගතව සිටියේය.

1917 අප්‍රේල් මාසයේදී ඔහු ස්විට්සර්ලන්තයේ සිට ජර්මනිය හරහා රුසියාවට පැමිණියේය. අප්‍රේල් 3 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව අප්‍රේල් 16) ඔහු පෙට්‍රොග්‍රාඩ්හි ෆින්ලන්ත දුම්රිය ස්ථානයට පැමිණියේය.

ඔහු ඉදිරිපත් කළ ''අප්‍රේල් තේසිස්'' (April Theses) මඟින් තාවකාලික ආණ්ඩුවට සහාය නොදිය යුතු බවත්, සියලු බලය සෝවියට් සභාවලට පැවරිය යුතු බවත් අවධාරණය කළේය.

ලෙනින්ගේ දේශපාලන අදහස් බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ ක්‍රියාමාර්ග වෙනස් කිරීමට බලපෑ අතර, ඔක්තෝබර් විප්ලවය දක්වා වූ දේශපාලන අරගලයේ නව අදියරක් ආරම්භ විය.

=== 4.14. පෙබරවාරි විප්ලවයේ ඓතිහාසික ප්‍රතිඵල ===

1917 පෙබරවාරි විප්ලවය රුසියාවේ දේශපාලන හා සමාජ ඉතිහාසය වෙනස් කළ ප්‍රධාන සිදුවීමකි.

එහි ප්‍රධාන ප්‍රතිඵල පහත පරිදි දැක්විය හැකිය.

# රොමානොව් රාජවංශයේ පාලනය අවසන් වීම.
# දෙවන නිකොලස් සාර්වරයා සිහසුන අත්හැරීම.
# තාවකාලික ආණ්ඩුවක් පිහිටුවීම.
# පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාවේ බලපෑම වර්ධනය වීම.
# කම්කරුවන් සහ සෙබළුන්ගේ දේශපාලන සහභාගීත්වය වැඩිවීම.
# දේශපාලන නිදහස සහ නව සංවිධාන සඳහා අවස්ථා ඇතිවීම.
# බොල්ෂෙවික් සහ අනෙකුත් සමාජවාදී කණ්ඩායම්වල ක්‍රියාකාරකම් වර්ධනය වීම.

කෙසේ වෙතත්, පෙබරවාරි විප්ලවය මඟින් රුසියාවේ සියලු සමාජ හා ආර්ථික ගැටලු විසඳී නොතිබුණි. යුද්ධය දිගටම පැවති අතර, ඉඩම්, ආහාර සහ කම්කරු අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ ගැටලු තවදුරටත් පැවතුණි.

මෙම අසම්පූර්ණ දේශපාලන වෙනස සහ තාවකාලික ආණ්ඩුව පිළිබඳ ජනතා අසතුට 1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවයට මඟ පෑදූ ප්‍රධාන සාධක අතරට එක් විය.

=== 4.15. නිගමනය ===

1917 පෙබරවාරි විප්ලවය යනු රුසියානු ජනතාවගේ දේශපාලන, ආර්ථික සහ සමාජ අසතුට එකට එක්වී රාජාණ්ඩු පාලනය අවසන් කළ ඓතිහාසික ජනතා නැගිටීමකි.

මෙම විප්ලවයේදී කාන්තා කම්කරුවන්, කාර්මික කම්කරුවන්, සෙබළුන්, සමාජවාදී ක්‍රියාකාරීන් සහ අනෙකුත් ජන කොටස් වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කළහ.

එහෙත් සාර් පාලනය අවසන් වීමෙන් පසුව ඇති වූ තාවකාලික ආණ්ඩුවට ජනතාවගේ මූලික ඉල්ලීම් සම්පූර්ණ කිරීමට නොහැකි විය. එම නිසා රුසියාවේ බල අරගලය තවදුරටත් වර්ධනය වී, අවසානයේ 1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවය දක්වා ගමන් කළේය.

== ආශ්‍රිත ලිපි ==

* [[රුසියානු විප්ලවය]]
* [[1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවය]]
* [[දෙවන නිකොලස් (රුසියාව)]]
* [[ව්ලැඩිමීර් ලෙනින්]]
* [[ඇලෙක්සැන්ඩර් කෙරෙන්ස්කි]]
* [[රුසියානු සෝවියට් සභාව]]
* [[බොල්ෂෙවික්]]
* [[පළමු ලෝක යුද්ධය]]

== මූලාශ්‍ර ==

* S. A. Smith, ''The Revolutions of 1917–1918'', The Cambridge History of Russia, Cambridge University Press.
* S. A. Smith, ''Red Petrograd: Revolution in the Factories, 1917–1918'', Cambridge University Press.
* Leon Trotsky, ''The History of the Russian Revolution'', Volume One: The Overthrow of Tsarism.
* University of Warwick, Modern Records Centre, ''The February Revolution''.
* United States Holocaust Memorial Museum, ''Russian Revolution, 1917''.
* University of Manchester, ''Teaching the Russian Revolution 1917: The Russian Revolution – Brief Timeline''.

== බාහිර සබැඳි ==

* [https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-russia/revolutions-of19171918/858CA1E87FF489B55546B959E5A12138 Cambridge University Press – The Revolutions of 1917–1918]
* [https://warwick.ac.uk/services/library/mrc/collections/digital/russia/menshevik/ University of Warwick – The February Revolution]
* [https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/the-russian-revolution-1917 United States Holocaust Memorial Museum – Russian Revolution, 1917]
* [https://www.marxists.org/archive/trotsky/1930/hrr/ch07.htm Leon Trotsky – Five Days (February 23–27, 1917)]

[[ප්‍රවර්ගය:1917 රුසියානු විප්ලවය]]
[[ප්‍රවර්ගය:රුසියානු ඉතිහාසය]]
[[ප්‍රවර්ගය:1917 වසරේ සිදුවීම්]]
[[ප්‍රවර්ගය:විප්ලව]]
Mlk


== 1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවය ==

=== 5.1. හැඳින්වීම ===

1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවය රුසියාවේ සහ ලෝක ඉතිහාසයේ තීරණාත්මක දේශපාලන සිදුවීමකි. මෙම විප්ලවය මඟින් ව්ලැඩිමීර් ලෙනින්ගේ නායකත්වය යටතේ බොල්ෂෙවික්වරු රුසියාවේ තාවකාලික ආණ්ඩුව පෙරළා දමා රාජ්‍ය බලය අත්පත් කර ගත්හ.

මෙම සිදුවීම 1917 ඔක්තෝබර් 25–26 දිනවල රුසියාවේ එවකට භාවිත කළ ජූලියානු දින දර්ශනය අනුව සිදු විය. ග්‍රෙගෝරියානු දින දර්ශනය අනුව එම දිනයන් නොවැම්බර් 7–8 වේ. එබැවින් මෙම සිදුවීම ''ඔක්තෝබර් විප්ලවය'' හෝ ''බොල්ෂෙවික් විප්ලවය'' ලෙස හැඳින්වේ.

පෙබරවාරි විප්ලවයෙන් පසු බලයට පත්වූ තාවකාලික ආණ්ඩුවට යුද්ධය අවසන් කිරීමට, ඉඩම් ප්‍රශ්නය විසඳීමට සහ ආර්ථික අර්බුදය පාලනය කිරීමට නොහැකි විය. මේ හේතුවෙන් කම්කරුවන්, සෙබළුන් සහ ගොවි ජනතාව අතර එම ආණ්ඩුවට එරෙහි විරෝධය වර්ධනය විය.

මෙම තත්ත්වය ප්‍රයෝජනයට ගත් බොල්ෂෙවික් පක්ෂය සෝවියට් සභා හරහා බලය ලබා ගැනීමේ දේශපාලන වැඩපිළිවෙළ ඉදිරියට ගෙන ගියේය. ඔක්තෝබර් විප්ලවයෙන් පසුව ලෙනින්ගේ නායකත්වයෙන් නව සෝවියට් ආණ්ඩුවක් පිහිටුවන ලදී.

=== 5.2. පෙබරවාරි විප්ලවයෙන් පසු රුසියාවේ දේශපාලන තත්ත්වය ===

1917 පෙබරවාරි විප්ලවයෙන් දෙවන නිකොලස් සාර්වරයාගේ පාලනය අවසන් වූ අතර, රුසියාවේ තාවකාලික ආණ්ඩුවක් පිහිටුවන ලදී.

එහෙත් නව ආණ්ඩුවට ජනතාවගේ ප්‍රධාන ඉල්ලීම් ඉටු කිරීමට නොහැකි විය. රුසියාව පළමු ලෝක යුද්ධයට තවදුරටත් සම්බන්ධව සිටීම නිසා රටේ ආර්ථික හා සමාජ අර්බුදය උග්‍ර විය.

ප්‍රධාන ගැටලු වූයේ,

* පළමු ලෝක යුද්ධය දිගටම පැවතීම.
* නගරවල ආහාර හිඟය සහ මිල ඉහළ යාම.
* ගොවි ජනතාවට ඉඩම් ලබාදීම ප්‍රමාද වීම.
* කම්කරුවන්ගේ වැටුප් සහ සේවා තත්ත්වයන් පිළිබඳ ගැටලු.
* හමුදාව තුළ විනය හා සංවිධාන ගැටලු.
* තාවකාලික ආණ්ඩුව සහ සෝවියට් සභා අතර බල අරගලය.

තාවකාලික ආණ්ඩුවේ ප්‍රධාන දේශපාලන නායකයෙකු වූ ඇලෙක්සැන්ඩර් කෙරෙන්ස්කි 1917 ජූලි මාසයේදී ආණ්ඩුවේ ප්‍රධානත්වයට පත්විය. එහෙත් ඔහුගේ ආණ්ඩුවට ද යුද්ධය සහ ආර්ථික අර්බුදය විසඳීමට නොහැකි විය.

මෙම තත්ත්වය බොල්ෂෙවික් පක්ෂයට ජනතාව අතර සිය දේශපාලන බලපෑම වර්ධනය කර ගැනීමට අවස්ථාවක් සැලසීය.

=== 5.3. ලෙනින්ගේ අප්‍රේල් තේසිස් ===

[[File:Vladimir Lenin, 1917.jpg|thumb|1917 දී ව්ලැඩිමීර් ලෙනින්]]

1917 අප්‍රේල් මාසයේදී විදේශගතව සිටි ව්ලැඩිමීර් ලෙනින් නැවත රුසියාවට පැමිණියේය. ඔහු පෙට්‍රොග්‍රාඩ් නගරයේදී බොල්ෂෙවික් ක්‍රියාකාරීන් ඉදිරියේ සිය නව දේශපාලන වැඩපිළිවෙළ ඉදිරිපත් කළේය.

එය ''අප්‍රේල් තේසිස්'' (April Theses) ලෙස හැඳින්වේ.

එහි ප්‍රධාන අදහස් වූයේ,

* තාවකාලික ආණ්ඩුවට සහාය නොදීම.
* පළමු ලෝක යුද්ධය අවසන් කිරීම සඳහා ක්‍රියා කිරීම.
* සියලු බලය සෝවියට් සභාවලට පැවරීම.
* ඉඩම් හිමිකාරීත්වය පිළිබඳ වෙනස්කම් ඇති කිරීම.
* බැංකු පද්ධතිය රාජ්‍ය පාලනයට ගෙන ඒම.
* සමාජවාදී දේශපාලන පරිවර්තනයක් සඳහා සූදානම් වීම.

''සියලු බලය සෝවියට් සභාවලට'' (All Power to the Soviets) යන අදහස බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ ප්‍රධාන දේශපාලන සටන් පාඨයක් බවට පත්විය.

මෙම වැඩපිළිවෙළ මඟින් ලෙනින් තාවකාලික ආණ්ඩුව සහ සෝවියට් සභා අතර පැවති බල සම්බන්ධතාව පිළිබඳ වෙනස් දේශපාලන මඟක් යෝජනා කළේය.

=== 5.4. බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ බලය වර්ධනය වීම ===

1917 මැද භාගයේ සිට බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ ජනප්‍රියත්වය ක්‍රමයෙන් වර්ධනය විය.

කම්කරුවන්, සෙබළුන් සහ නාගරික ජනතාව අතර තාවකාලික ආණ්ඩුව පිළිබඳ විශ්වාසය අඩු වීම මෙම වර්ධනයට බලපෑවේය.

බොල්ෂෙවික් පක්ෂය ඉදිරිපත් කළ ''සාමය, පාන් සහ ඉඩම්'' යන ඉල්ලීම් ජනතාවගේ එදිනෙදා ගැටලු සමඟ සෘජුව සම්බන්ධ විය.

1917 ජූලි මාසයේදී පෙට්‍රොග්‍රාඩ්හි ආණ්ඩුවට එරෙහි විරෝධතා ඇති විය. මෙම සිදුවීම් ''ජූලි දින'' (July Days) ලෙස හැඳින්වේ. එම විරෝධතා අතරතුර බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ ඇතැම් නායකයන්ට මර්දනයට මුහුණ දීමට සිදු වූ අතර ලෙනින් ද රහසිගතව සැඟවී සිටියේය.

1917 අගෝස්තු මාසයේදී ජෙනරාල් ලැව්ර් කෝර්නිලොව්ගේ හමුදා ක්‍රියාමාර්ගය හේතුවෙන් ඇති වූ අර්බුදය ද බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ බලය වර්ධනය වීමට බලපෑවේය. කෝර්නිලොව්ගේ ක්‍රියාමාර්ගයට එරෙහිව කම්කරු සහ සෙබළුන්ගේ සංවිධාන ක්‍රියාත්මක වූ අතර, බොල්ෂෙවික්වරුන්ගේ දේශපාලන බලපෑම තවදුරටත් පුළුල් විය.

=== 5.5. ලෙනින්ගේ සන්නද්ධ නැගිටීම පිළිබඳ යෝජනාව ===

1917 සැප්තැම්බර් සහ ඔක්තෝබර් මාසවලදී ලෙනින් සන්නද්ධ නැගිටීමක් මඟින් තාවකාලික ආණ්ඩුව පෙරළා දැමිය යුතු බවට පක්ෂ නායකත්වයට බල කළේය.

1917 ඔක්තෝබර් 10 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව ඔක්තෝබර් 23) බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ මධ්‍යම කාරක සභාව රැස්වී සන්නද්ධ නැගිටීමක් සඳහා සූදානම් වීමට තීරණය කළේය.

එම රැස්වීමේදී ලෙනින් ඉදිරිපත් කළ යෝජනාවට බහුතර සහාය ලැබුණි. එහෙත් ග්‍රිගෝරි සිනොවියෙව් සහ ලෙව් කමනෙව් වැනි නායකයන් එම අවස්ථාවේ සන්නද්ධ නැගිටීමක් සිදු කිරීම පිළිබඳව විරුද්ධ අදහස් දැක්වූහ.

ලෙනින්ගේ අදහස වූයේ තාවකාලික ආණ්ඩුව තවදුරටත් බලයේ සිටීමට ඉඩ දීමෙන් විප්ලවවාදී ව්‍යාපාරයට අවාසි සිදුවිය හැකි බවයි.

මෙම තීරණය ඔක්තෝබර් විප්ලවය සඳහා පක්ෂයේ සංවිධානමය සූදානමට මූලික පදනමක් විය.

=== 5.6. ලියොන් ට්‍රොට්ස්කිගේ කාර්යභාරය ===

[[ලියොන් ට්‍රොට්ස්කි]] (Leon Trotsky) ඔක්තෝබර් විප්ලවයේ සංවිධානමය හා දේශපාලන කටයුතුවල වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය.

1917 දී ඔහු පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාවේ ප්‍රධානියා බවට පත්විය. සෝවියට් සභාව තුළ බොල්ෂෙවික්වරුන්ගේ බලපෑම වර්ධනය කිරීම සහ හමුදා සෙබළුන්ගේ සහාය ලබා ගැනීම සඳහා ඔහු ක්‍රියා කළේය.

ට්‍රොට්ස්කිගේ දායකත්වය විශේෂයෙන්ම පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාවට සම්බන්ධ හමුදා විප්ලවවාදී කමිටුවේ කටයුතු තුළ කැපී පෙනුණි.

ඔහුගේ නායකත්වය යටතේ එම කමිටුව පෙට්‍රොග්‍රාඩ්හි හමුදා ඒකක, නාවික සෙබළුන් සහ රතු ආරක්ෂක කණ්ඩායම් සමඟ සම්බන්ධතා පවත්වා ගත්තේය.

=== 5.7. හමුදා විප්ලවවාදී කමිටුව පිහිටුවීම ===

1917 ඔක්තෝබර් මාසයේදී පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාව විසින් හමුදා විප්ලවවාදී කමිටුව (Military Revolutionary Committee) පිහිටුවන ලදී.

මෙම කමිටුවේ ප්‍රධාන කාර්යය වූයේ පෙට්‍රොග්‍රාඩ් නගරයේ හමුදා ආරක්ෂාව, සන්නද්ධ ඒකක සහ රාජ්‍ය ආයතන සම්බන්ධීකරණය කිරීමයි.

කමිටුව විසින් හමුදා ඒකක වෙත නියෝජිතයන් යවා, ඔවුන්ගේ සහාය ලබා ගැනීමට කටයුතු කරන ලදී. එමෙන්ම නගරයේ වැදගත් පාලන හා සන්නිවේදන මධ්‍යස්ථාන පිළිබඳව ද අවධානය යොමු කළේය.

ඔක්තෝබර් විප්ලවයේ සන්නද්ධ ක්‍රියාමාර්ග සංවිධානය කිරීමේදී මෙම කමිටුව ප්‍රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය.

=== 5.8. විප්ලවයට පෙර දිනවල සිදුවීම් ===

1917 ඔක්තෝබර් 24 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව නොවැම්බර් 6) තාවකාලික ආණ්ඩුව බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ පුවත්පත් කටයුතු සහ විප්ලවවාදී ක්‍රියාකාරකම් සීමා කිරීමට උත්සාහ කළේය.

මෙයට ප්‍රතිචාර වශයෙන් හමුදා විප්ලවවාදී කමිටුවේ නායකත්වය යටතේ බොල්ෂෙවික්වරු ක්‍රියාත්මක වූහ.

ඔවුහු පෙට්‍රොග්‍රාඩ්හි වැදගත් ස්ථානවල ආරක්ෂාව සහ පාලනය ලබා ගැනීමට කටයුතු කළහ. ඒ අතර,

* දුම්රිය ස්ථාන.
* පාලම්.
* විදුලි හා සන්නිවේදන මධ්‍යස්ථාන.
* තැපැල් සහ ටෙලිග්‍රාෆ් කාර්යාල.
* රාජ්‍ය පරිපාලන ගොඩනැගිලි.

වැනි ස්ථාන ඇතුළත් විය.

මෙම ක්‍රියාමාර්ග මඟින් තාවකාලික ආණ්ඩුවේ පරිපාලන හා සන්නිවේදන බලය ක්‍රමයෙන් අඩපණ විය.

=== 5.9. ශීත මාලිගය අත්පත් කර ගැනීම ===

[[File:Russia-2175 - Aurora, a shot that changed the world. (4093854002).jpg|thumb|රුසියානු නාවික හමුදාවේ අරෝරා නෞකාව]]

ශාන්ත පීටර්ස්බර්ග් නගරයේ පිහිටි ශීත මාලිගය (Winter Palace) තාවකාලික ආණ්ඩුවේ ප්‍රධාන මූලස්ථානය ලෙස භාවිත විය.

1917 ඔක්තෝබර් 25 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව නොවැම්බර් 7) බොල්ෂෙවික්වරු සහ ඔවුන්ට සහාය දැක්වූ සෙබළුන්, නාවිකයන් සහ රතු ආරක්ෂක කණ්ඩායම් ශීත මාලිගය වටලා ගත්හ.

එම අවස්ථාවේ තාවකාලික ආණ්ඩුවේ අමාත්‍යවරුන් මාලිගය තුළ සිටියහ. ආණ්ඩුවට පක්ෂපාතී හමුදා පිරිස් විසින් මාලිගය ආරක්ෂා කිරීමට උත්සාහ කළද, ඔවුන්ගේ බලය සීමිත විය.

අරෝරා (Aurora) නෞකාවෙන් එල්ල කළ හිස් උණ්ඩයක් හෙවත් අනතුරු ඇඟවීමේ වෙඩි පහරක් ප්‍රහාරය ආරම්භ කිරීමේ සංඥාවක් ලෙස ඉතිහාසයේ ප්‍රසිද්ධ වී ඇත.

එහෙත් ජනප්‍රිය චිත්‍රපටවල දැක්වෙන ආකාරයට මාලිගයට දැවැන්ත කාලතුවක්කු ප්‍රහාරයක් එල්ල කරමින් විශාල සටනක් පැවති බවට වූ රූපය ඓතිහාසික සිදුවීමේ සම්පූර්ණ නිරූපණයක් නොවේ. ඉතිහාස වාර්තා අනුව සන්නද්ධ කණ්ඩායම් කිහිපයක් මාලිගයට ඇතුළු වී, සාපේක්ෂව සීමිත ප්‍රතිරෝධයක් මධ්‍යයේ තාවකාලික ආණ්ඩුවේ අමාත්‍යවරුන් අත්අඩංගුවට ගත්හ.

මෙම සිදුවීමෙන් තාවකාලික ආණ්ඩුවේ පාලනය පෙට්‍රොග්‍රාඩ් නගරය තුළ අවසන් විය.

=== 5.10. දෙවන සමස්ත රුසියානු සෝවියට් සම්මේලනය ===

[[File:The entrance to the Smolny October 1917.jpg|thumb|1917 ඔක්තෝබර් මාසයේ ස්මොල්නි ආයතනයේ පිවිසුම]]

1917 ඔක්තෝබර් 25 වන දින සවස පෙට්‍රොග්‍රාඩ්හි ස්මොල්නි ආයතනයේදී දෙවන සමස්ත රුසියානු කම්කරු සහ සෙබළුන්ගේ නියෝජිත සෝවියට් සම්මේලනය (Second All-Russian Congress of Soviets of Workers' and Soldiers' Deputies) ආරම්භ විය.

මෙම සම්මේලනයට රුසියාවේ විවිධ ප්‍රදේශවලින් සෝවියට් සභා නියෝජිතයෝ සහභාගී වූහ.

සම්මේලනය පැවැත්වෙන අවස්ථාවේදී තාවකාලික ආණ්ඩුවේ බලය බිඳවැටෙමින් පැවති අතර, බොල්ෂෙවික්වරුන්ගේ බලපෑම සම්මේලනය තුළ සැලකිය යුතු මට්ටමකට වර්ධනය වී තිබුණි.

සන්නද්ධ බලය භාවිත කරමින් ආණ්ඩුව පෙරළා දැමීම පිළිබඳව විරෝධය දැක්වූ මෙන්ෂෙවික්වරු සහ දකුණු සමාජ විප්ලවවාදීන්ගේ නියෝජිතයන්ගෙන් සමහරෙක් සම්මේලනයෙන් ඉවත්ව ගියහ.

සම්මේලනය තුළ බොල්ෂෙවික්වරුන්ට ප්‍රබල සහායක් ලැබුණු අතර, නව සෝවියට් පාලනයක් පිහිටුවීම සඳහා මූලික තීරණ ගනු ලැබීය.

=== 5.11. තාවකාලික ආණ්ඩුව පෙරළා දැමීම ===

1917 ඔක්තෝබර් 25–26 දිනවල සිදු වූ සන්නද්ධ ක්‍රියාමාර්ගවලින් පසුව තාවකාලික ආණ්ඩුවේ ප්‍රධාන අමාත්‍යවරුන් අත්අඩංගුවට ගනු ලැබීය.

ආණ්ඩුවේ ප්‍රධානියා වූ ඇලෙක්සැන්ඩර් කෙරෙන්ස්කි පෙට්‍රොග්‍රාඩ් නගරයෙන් පිටව ගොස් බොල්ෂෙවික්වරුන්ට එරෙහිව සහාය ලබා ගැනීමට උත්සාහ කළේය.

මේ අනුව පෙට්‍රොග්‍රාඩ්හි තාවකාලික ආණ්ඩුවේ පාලනය අවසන් වූ අතර, දෙවන සෝවියට් සම්මේලනය විසින් බලය සෝවියට් සභා වෙත පැවරීමේ තීරණය පිළිගන්නා ලදී.

ඔක්තෝබර් විප්ලවය රුසියාවේ දේශපාලන බලය රාජාණ්ඩුවෙන් තාවකාලික ආණ්ඩුවටත්, එතැනින් බොල්ෂෙවික් නායකත්වය යටතේ වූ සෝවියට් ආණ්ඩුවටත් මාරු කළ ප්‍රධාන සිදුවීමක් විය.

=== 5.12. සාමය පිළිබඳ නියෝගය ===

1917 ඔක්තෝබර් 26 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව නොවැම්බර් 8) දෙවන සමස්ත රුසියානු සෝවියට් සම්මේලනය විසින් ''සාමය පිළිබඳ නියෝගය'' (Decree on Peace) සම්මත කරන ලදී.

මෙම නියෝගය මඟින් පළමු ලෝක යුද්ධයට සම්බන්ධ සියලු රටවලට සාම සාකච්ඡා ආරම්භ කරන ලෙස ආරාධනා කරන ලදී.

එහි අරමුණ වූයේ යුද්ධය අවසන් කිරීම, භූමි ප්‍රදේශ අත්පත් කර ගැනීම් සහ යුද වන්දි පිළිබඳ බලහත්කාරී කොන්දේසි නොමැති සාමයක් සඳහා සාකච්ඡා කිරීමයි.

රුසියාව යුද්ධයෙන් ඉවත් වීම සඳහා මෙම නියෝගය වැදගත් පියවරක් විය. කෙසේ වෙතත්, යුද්ධයෙන් නිල වශයෙන් ඉවත් වීම පසුව බ්‍රෙස්ට්-ලිටොව්ස්ක් ගිවිසුම මඟින් සිදු විය.

=== 5.13. ඉඩම් පිළිබඳ නියෝගය ===

එදිනම සම්මේලනය විසින් ''ඉඩම් පිළිබඳ නියෝගය'' (Decree on Land) ද සම්මත කරන ලදී.

මෙම නියෝගය මඟින් ඉඩම් හිමියන්, රාජකීය පවුල සහ ආගමික ආයතන සතු විශාල ඉඩම් වතු අහෝසි කිරීමේ ප්‍රතිපත්තිය ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.

ගොවි ජනතාවට ඉඩම් භාවිත කිරීමේ අවස්ථා ලබාදීම සහ ඉඩම් පිළිබඳ පැවති පැරණි හිමිකාරීත්ව ක්‍රමය වෙනස් කිරීම එහි අරමුණ විය.

මෙම නියෝගය රුසියාවේ ගොවි ජනතාව අතර බොල්ෂෙවික් ආණ්ඩුවට සහාය වර්ධනය කර ගැනීමට වැදගත් විය.

කෙසේ වෙතත්, රුසියාවේ ඉඩම් ප්‍රශ්නය සංකීර්ණ වූ අතර, ඉඩම් බෙදාහැරීම සහ කෘෂිකාර්මික පාලනය පිළිබඳ ගැටලු ඉදිරි වසරවලදී ද පැවතුණි.

=== 5.14. මහජන කොමසාරිස්වරුන්ගේ මණ්ඩලය පිහිටුවීම ===

[[File:Vladimir Lenin, 1917.jpg|thumb|1917 දී ලෙනින්ගේ ඡායාරූපයක්]]

ඔක්තෝබර් විප්ලවයෙන් පසුව නව සෝවියට් ආණ්ඩුව පිහිටුවීම සඳහා ''මහජන කොමසාරිස්වරුන්ගේ මණ්ඩලය'' (Council of People's Commissars – Sovnarkom) පිහිටුවන ලදී.

එහි සභාපතිවරයා ලෙස ව්ලැඩිමීර් ලෙනින් පත් කරන ලදී.

නව ආණ්ඩුවේ ප්‍රධාන සාමාජිකයන් අතර,

* ව්ලැඩිමීර් ලෙනින් – මහජන කොමසාරිස්වරුන්ගේ මණ්ඩලයේ සභාපති.
* ලියොන් ට්‍රොට්ස්කි – විදේශ කටයුතු පිළිබඳ මහජන කොමසාරිස්.
* ජෝසෆ් ස්ටාලින් – ජාතිකත්ව කටයුතු පිළිබඳ මහජන කොමසාරිස්.

ඇතුළත් වූහ.

මෙම ආණ්ඩුව රුසියාවේ නව සෝවියට් රාජ්‍ය පාලන ව්‍යුහය ගොඩනැගීම ආරම්භ කළේය.

=== 5.15. ඔක්තෝබර් විප්ලවයෙන් පසු ඇති වූ දේශපාලන වෙනස්කම් ===

ඔක්තෝබර් විප්ලවයෙන් පසු රුසියාවේ දේශපාලන, ආර්ථික සහ සමාජ පාලන ක්‍රමය වෙනස් කිරීමේ ක්‍රියාවලිය ආරම්භ විය.

නව ආණ්ඩුව විසින්,

* සෝවියට් සභා මත පදනම් වූ රාජ්‍ය පාලන ව්‍යුහයක් ගොඩනැගීම.
* ඉඩම් හිමිකාරීත්වය වෙනස් කිරීම.
* කම්කරුවන්ගේ කර්මාන්තශාලා පාලන සහභාගීත්වය පුළුල් කිරීම.
* බැංකු සහ ප්‍රධාන ආර්ථික ආයතන රාජ්‍ය පාලනයට ගැනීම.
* යුද්ධයෙන් ඉවත් වීම සඳහා සාකච්ඡා ආරම්භ කිරීම.
* නව නීති සහ පරිපාලන ආයතන පිහිටුවීම.

වැනි ක්‍රියාමාර්ග ආරම්භ කළේය.

මෙම වෙනස්කම් ක්‍රියාත්මක කිරීමේදී රුසියාව තුළ දේශපාලන විරෝධතා සහ ගැටුම් ද වර්ධනය විය.

=== 5.16. ඔක්තෝබර් විප්ලවය සහ රුසියානු සිවිල් යුද්ධය ===

ඔක්තෝබර් විප්ලවයෙන් පසුව රුසියාවේ සියලු දේශපාලන කණ්ඩායම් නව බොල්ෂෙවික් ආණ්ඩුව පිළිගත්තේ නැත.

බොල්ෂෙවික්වරුන්ට විරුද්ධ වූ රාජාණ්ඩුවාදී, ලිබරල් සහ සමාජවාදී කණ්ඩායම් ඇතුළු විවිධ බලවේග නව ආණ්ඩුවට එරෙහිව ක්‍රියා කළහ.

1918 සිට 1922 දක්වා රුසියාව තුළ සිවිල් යුද්ධයක් වර්ධනය විය. මෙම යුද්ධයේදී බොල්ෂෙවික්වරුන්ගේ රතු හමුදාව සහ ඔවුන්ට විරුද්ධ වූ සුදු හමුදා ඇතුළු විවිධ කණ්ඩායම් අතර සටන් පැවතුණි.

විදේශීය බලවතුන් කිහිපයක් ද රුසියානු සිවිල් යුද්ධයේදී විවිධ පාර්ශ්වවලට සහාය දැක්වූහ.

සිවිල් යුද්ධය හේතුවෙන් රටේ ආර්ථිකය, කෘෂිකර්මාන්තය සහ ප්‍රවාහන පද්ධතිය දැඩි ලෙස හානි විය. විශාල ජනතාවක් මිය ගිය අතර, තවත් බොහෝ පිරිසකට අවතැන් වීමට සිදු විය.

මෙම සිවිල් යුද්ධය සහ එහි ප්‍රතිඵල පිළිබඳ විස්තර ඊළඟ පරිච්ඡේදවලදී සාකච්ඡා කෙරේ.

=== 5.17. ඔක්තෝබර් විප්ලවයේ ඓතිහාසික වැදගත්කම ===

1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවය රුසියාවේ පමණක් නොව ලෝක දේශපාලන ඉතිහාසයේ ද වැදගත් සන්ධිස්ථානයක් විය.

එහි ප්‍රධාන ඓතිහාසික ප්‍රතිඵල අතර,

# රුසියාවේ තාවකාලික ආණ්ඩුව පෙරළා දැමීම.
# බොල්ෂෙවික් පක්ෂය රාජ්‍ය බලය අත්පත් කර ගැනීම.
# ලෙනින්ගේ නායකත්වයෙන් නව සෝවියට් ආණ්ඩුව පිහිටුවීම.
# රාජ්‍ය පාලනය සහ ආර්ථිකය සමාජවාදී මූලධර්ම මත ප්‍රතිසංවිධානය කිරීමට උත්සාහ කිරීම.
# පළමු ලෝක යුද්ධයෙන් රුසියාව ඉවත් වීම සඳහා ක්‍රියාවලිය ආරම්භ කිරීම.
# ලෝකයේ අනෙකුත් රටවල සමාජවාදී සහ කොමියුනිස්ට් ව්‍යාපාරවලට බලපෑමක් ඇති කිරීම.
# 1922 දී සෝවියට් සමාජවාදී සමූහාණ්ඩු සංගමය පිහිටුවීමට පසුබිම සකස් වීම.

මෙම විප්ලවය පිළිබඳ ඉතිහාසඥයන් අතර විවිධ විග්‍රහ පවතී. ඇතැම් විග්‍රහවල එය කම්කරු සහ සෙබළුන්ගේ විප්ලවවාදී නැගිටීමක් ලෙස විස්තර වන අතර, තවත් විග්‍රහවල එය බොල්ෂෙවික් පක්ෂය විසින් සංවිධානය කළ බලය අත්පත් කර ගැනීමක් ලෙස විස්තර කෙරේ.

එබැවින් ඔක්තෝබර් විප්ලවය අධ්‍යයනය කිරීමේදී එහි සමාජ පසුබිම, දේශපාලන සංවිධානය, සන්නද්ධ ක්‍රියාමාර්ග සහ ඉන් පසුව ඇති වූ ප්‍රතිඵල සියල්ල සලකා බැලීම වැදගත් වේ.

=== 5.18. නිගමනය ===

1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවය රුසියාවේ දේශපාලන ඉතිහාසය නව මඟකට යොමු කළ සිදුවීමකි. පෙබරවාරි විප්ලවයෙන් අවසන් වූ සාර් පාලනයෙන් පසුව බලයට පත්වූ තාවකාලික ආණ්ඩුව ද ජනතාවගේ ප්‍රධාන ගැටලු විසඳීමට අසමත් වීම හේතුවෙන් නව බල අරගලයක් ඇති විය.

ලෙනින්ගේ නායකත්වය, ට්‍රොට්ස්කිගේ සංවිධානමය කාර්යභාරය, බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ දේශපාලන ක්‍රියාකාරකම් සහ පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාවේ සහාය මෙම විප්ලවයේ වැදගත් සාධක විය.

ඔක්තෝබර් විප්ලවයෙන් පසු ලෙනින්ගේ නායකත්වයෙන් සෝවියට් ආණ්ඩුවක් පිහිටුවන ලද අතර, එය රුසියාවේ නව දේශපාලන හා ආර්ථික පද්ධතියක් ගොඩනැගීමට උත්සාහ කළේය.

මෙම සිදුවීම් 20 වන සියවසේ ජාත්‍යන්තර දේශපාලනය, සමාජවාදී ව්‍යාපාර සහ ලෝක බල තුලනය කෙරෙහි දිගුකාලීන බලපෑමක් ඇති කළේය.

== ආශ්‍රිත ලිපි ==

* [[රුසියානු විප්ලවය]]
* [[1917 පෙබරවාරි විප්ලවය]]
* [[ව්ලැඩිමීර් ලෙනින්]]
* [[ලියොන් ට්‍රොට්ස්කි]]
* [[බොල්ෂෙවික්]]
* [[මෙන්ෂෙවික්]]
* [[සෝවියට් සභාව]]
* [[රුසියානු සිවිල් යුද්ධය]]
* [[සෝවියට් සංගමය]]

== මූලාශ්‍ර ==

* T. H. Rigby, ''Lenin's Government: Sovnarkom 1917–1922'', Cambridge University Press.
* Rex A. Wade, ''The Russian Revolution, 1917'', Cambridge University Press.
* Leon Trotsky, ''The History of the Russian Revolution''.
* V. I. Lenin, ''The Second All-Russia Congress of Soviets of Workers' and Soldiers' Deputies'', 25–26 October 1917.
* International Encyclopedia of the First World War, ''Decree on Peace''.
* V. I. Lenin Museum, ''Biography of V. I. Lenin''.

== බාහිර සබැඳි ==

* [https://lenin.shm.ru/en/main-page/biography/ V. I. Lenin Museum – Biography]
* [https://www.cambridge.org/core/books/lenins-government/origins-of-sovnarkom/8BEAFEEE408EEA71B002B5293D6A80C7 Cambridge University Press – The Origins of Sovnarkom]
* [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/wp-content/uploads/2023/01/ams/958270/pdf/1914-1918-Online-decree_on_peace-2014-12-19.pdf International Encyclopedia of the First World War – Decree on Peace]
* [https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1917/oct/10a.htm Lenin – Central Committee Meeting, 10 October 1917]

[[ප්‍රවර්ගය:1917 රුසියානු විප්ලවය]]
[[ප්‍රවර්ගය:ඔක්තෝබර් විප්ලවය]]
[[ප්‍රවර්ගය:රුසියානු ඉතිහාසය]]
[[ප්‍රවර්ගය:සමාජවාදය]]
[[ප්‍රවර්ගය:බොල්ෂෙවික්]]

6.වන පරිච්ඡේදය

'ලෙනින්' සහ සෝවියට් රාජ්‍යයේ ආරම්භය – නව රාජ්‍යයේ ගොඩනැගීම =

6.1 ==හැඳින්වීම ==

1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවයෙන් පසු රුසියාවේ බලය බොල්ෂෙවික් පක්ෂය අතට පත්විය. එහි නායකයා වූයේ ව්ලැදිමීර් ඉලිච් ලෙනින් ය. ඔහුගේ නායකත්වය යටතේ නව සමාජවාදී රාජ්‍යයක් ගොඩනැගීම ආරම්භ විය.

මෙම කාලය රුසියානු ඉතිහාසයේ පමණක් නොව ලෝක දේශපාලන ඉතිහාසයේ ද වැදගත් හැරවුම් ලක්ෂ්‍යයක් විය. නව ආණ්ඩුවට දේශපාලන, ආර්ථික හා යුදමය අභියෝග රැසකට මුහුණ දීමට සිදු විය.

6.2 == ව්ලැදිමීර් ලෙනින්ගේ ජීවිතය ==

!-- ව්ලැදිමීර් ලෙනින් --&gt;
[[ගොනුව:Lenin in 1920.jpg|දකුණට|thumb|200px|ව්ලැදිමීර් ලෙනින් (1920)]]


ව්ලැදිමීර් ඉලිච් ලෙනින් 1870 අප්‍රේල් 22 දින රුසියානු අධිරාජ්‍යයේ සිම්බිර්ස්ක් නගරයේ උපත ලැබීය. ඔහුගේ මුල් නම ව්ලැදිමීර් ඉලිච් උලියානොව් ය. පසුව ඔහු ලෙනින් යන දේශපාලන නාමයෙන් ප්‍රසිද්ධියට පත්විය.

තරුණ වියේ සිටම ඔහු රුසියානු සාර් පාලනය සහ සමාජ අසාධාරණය පිළිබඳ විවේචනාත්මක අදහස් දැරීය. කාල් මාක්ස්ගේ සමාජවාදී දර්ශනය අධ්‍යයනය කළ ඔහු, කම්කරු පන්තිය දේශපාලන බලය ලබාගත යුතු බවට අදහස් ඉදිරිපත් කළේය.

ලෙනින් නීතිය හැදෑරූ අතර පසුව විප්ලවවාදී දේශපාලන ක්‍රියාකාරකම්වල නිරත විය. ඔහුගේ දේශපාලන කටයුතු හේතුවෙන් අත්අඩංගුවට ගැනීම්, පිටුවහල් කිරීම් සහ විදේශගතව ජීවත් වීමට සිදුවීම් ද සිදුවිය.

== 6.3 බොල්ෂෙවික් පක්ෂය සහ බලය අත්පත් කර ගැනීම ==


&lt;!-- බොල්ෂෙවික් පක්ෂය --&gt;
[[ගොනුව:19190525-Lenin and bolshevik leaders on Red square.jpg|දකුණට|thumb|250px|ලෙනින් සහ බොල්ෂෙවික් නායකයෝ, 1919]]


&lt;!-- ඔක්තෝබර් විප්ලවය --&gt;
[[ගොනුව:19191107-lenin second anniversary october revolution moscow.jpg|දකුණට|thumb|250px|ඔක්තෝබර් විප්ලවයේ දෙවන සංවත්සරය, 1919]]


ලෙනින් රුසියානු සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කම්කරු පක්ෂයේ විප්ලවවාදී කණ්ඩායමක් වූ බොල්ෂෙවික්වරුන්ගේ ප්‍රධාන නායකයා විය.

1917 පෙබරවාරි විප්ලවයෙන් සාර් පාලනය අවසන් වූ පසු රුසියාවේ තාවකාලික ආණ්ඩුවක් පිහිටුවන ලදී. එහෙත් යුද්ධය දිගටම පවත්වාගෙන යාම, ආහාර හිඟය සහ ඉඩම් ප්‍රශ්නය වැනි ගැටලු හේතුවෙන් ජනතාව අතර ආණ්ඩුව පිළිබඳ විරෝධය වර්ධනය විය.

ලෙනින් විසින් ඉදිරිපත් කරන ලද ''සාමය, ඉඩම් සහ පාන්'' යන සටන් පාඨය ජනතාව අතර ජනප්‍රිය විය. 1917 ඔක්තෝබර් මාසයේදී බොල්ෂෙවික්වරුන් පෙට්‍රොග්‍රෑඩ් නගරයේ ප්‍රධාන රාජ්‍ය මධ්‍යස්ථාන අත්පත් කරගෙන තාවකාලික ආණ්ඩුව පෙරළා දැමූහ.

== 6.4 නව සෝවියට් ආණ්ඩුව පිහිටුවීම ==

ඔක්තෝබර් විප්ලවයෙන් පසුව ලෙනින්ගේ නායකත්වයෙන් නව ආණ්ඩුවක් පිහිටුවන ලදී. එය මහජන කොමසාරිස්වරුන්ගේ මණ්ඩලය ලෙස හැඳින්වූ අතර ලෙනින් එහි සභාපතිවරයා විය.

නව ආණ්ඩුව ඉඩම් ප්‍රතිසංස්කරණ, කම්කරු අයිතිවාසිකම් සහ යුද්ධයෙන් ඉවත් වීම වැනි ප්‍රතිපත්ති ක්‍රියාත්මක කිරීමට උත්සාහ කළේය.

1917 නොවැම්බර් මාසයේ පැවති ව්‍යවස්ථාදායක සභා මැතිවරණයෙන් බොල්ෂෙවික්වරුන් බහුතරය ලබා නොගත් අතර, 1918 ජනවාරි මාසයේදී එම සභාව විසුරුවා හරින ලදී. මෙය නව පාලනයේ දේශපාලන ස්වභාවය පිළිබඳ විවාදයට හේතු විය.

== 6.5 බ්‍රෙස්ට්-ලිටොව්ස්ක් ගිවිසුම (1918) ==

පළමු ලෝක යුද්ධයෙන් රුසියාව ඉවත් කර ගැනීම ලෙනින්ගේ ආණ්ඩුවේ ප්‍රධාන අරමුණක් විය. ඒ සඳහා මධ්‍යම බලවතුන් සමඟ සාකච්ඡා පවත්වන ලදී.

1918 මාර්තු 3 දින රුසියාව සහ මධ්‍යම බලවතුන් අතර බ්‍රෙස්ට්-ලිටොව්ස්ක් ගිවිසුම අත්සන් කරන ලදී. මෙම ගිවිසුම මගින් රුසියාව පළමු ලෝක යුද්ධයෙන් ඉවත් විය.

එහෙත් රුසියාවට විශාල භූමි ප්‍රදේශ සහ ආර්ථික සම්පත් අහිමි විය. එම නිසා ගිවිසුම රුසියාව තුළ දැඩි විවාදයට ලක් විය.

== 6.6 රුසියානු සිවිල් යුද්ධය (1918–1922) ==

&lt;!-- රුසියානු සිවිල් යුද්ධය --&gt;
[[ගොනුව:Russian civil war posters.png|දකුණට|thumb|250px|රුසියානු සිවිල් යුද්ධය පිළිබඳ පෝස්ටර්]]

1918 දී බොල්ෂෙවික් පාලනයට එරෙහිව විවිධ දේශපාලන හා හමුදා කණ්ඩායම් සටන් ආරම්භ කළහ. මෙම ගැටුම රුසියානු සිවිල් යුද්ධය ලෙස හැඳින්වේ.

බොල්ෂෙවික්වරුන්ගේ හමුදාව ''රතු හමුදාව'' ලෙස හැඳින්වූ අතර ඔවුන්ට එරෙහි වූ විවිධ කණ්ඩායම් ''ධවල හමුදා'' ලෙස හැඳින්වුණි. විදේශීය බලවතුන් කිහිපයක් ද බොල්ෂෙවික් විරෝධී පාර්ශ්වයන්ට සහාය ලබා දුන්හ.

ලියොන් ට්‍රොට්ස්කි රතු හමුදාව සංවිධානය කිරීමේදී ප්‍රධාන භූමිකාවක් ඉටු කළේය. වසර කිහිපයක් පැවති දරුණු සටන්, ආහාර හිඟය සහ රෝග ව්‍යාප්තිය හේතුවෙන් විශාල ජනතාවක් පීඩාවට පත්වූහ.

අවසානයේදී රතු හමුදාව ප්‍රධාන සටන්වල ජයග්‍රහණය කළ අතර බොල්ෂෙවික් පාලනය රුසියාවේ බොහෝ ප්‍රදේශවල තහවුරු විය.

== 6.7 යුද කොමියුනිස්ට්වාදය (1918–1921) ==

සිවිල් යුද්ධය පැවති කාලයේදී ලෙනින්ගේ ආණ්ඩුව ''යුද කොමියුනිස්ට්වාදය'' නමින් හැඳින්වූ ආර්ථික ප්‍රතිපත්තියක් ක්‍රියාත්මක කළේය.

මෙම ප්‍රතිපත්තිය යටතේ ප්‍රධාන කර්මාන්ත රජයේ පාලනයට ගෙන ආ අතර ගොවීන්ගෙන් ධාන්‍ය ලබා ගැනීම සහ පෞද්ගලික වෙළෙඳාම සීමා කිරීම සිදු විය.

මෙම ක්‍රියාමාර්ග යුද කාලීන අවශ්‍යතා සපුරාලීමට උපකාරී වූ නමුත් ආර්ථික දුෂ්කරතා සහ ජනතා විරෝධය ද වර්ධනය කළේය.

== 6.8 චෙකා රහස් ආරක්ෂක ආයතනය ==

[[File:Felix Edmundovich Dzerzhinsky 1919.jpg|thumb|right|250px|ෆීලික්ස් ඩ්සර්ෂින්ස්කි – 1919]]

1917 දෙසැම්බර් මාසයේදී බොල්ෂෙවික් ආණ්ඩුව විසින් විප්ලවයට එරෙහි කඩාකප්පල්කාරී ක්‍රියා සහ විරෝධී ක්‍රියා මර්දනය කිරීම සඳහා චෙකා නමින් ආරක්ෂක ආයතනයක් පිහිටුවන ලදී.

එහි ප්‍රධානියා වූයේ ෆීලික්ස් ඩ්සර්ෂින්ස්කි ය. චෙකා ආයතනය නව බොල්ෂෙවික් පාලනය ආරක්ෂා කිරීමේදී ප්‍රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය.

එහෙත් දේශපාලන විරුද්ධවාදීන් අත්අඩංගුවට ගැනීම, මර්දනය සහ විනිශ්චයකින් තොරව දඬුවම් ලබාදීම වැනි ක්‍රියාමාර්ග හේතුවෙන් එම ආයතනය දැඩි විවේචනයට ද ලක් විය.

== 6.9 නව ආර්ථික ප්‍රතිපත්තිය (NEP) – 1921 ==

සිවිල් යුද්ධය සහ යුද කොමියුනිස්ට්වාදය හේතුවෙන් රුසියාවේ ආර්ථිකය දැඩි අර්බුදයකට මුහුණ දුන්නේය. ගොවි ජනතාව සහ කම්කරුවන් අතර විරෝධතා ද වර්ධනය විය.

1921 දී ලෙනින් නව ආර්ථික ප්‍රතිපත්තිය (New Economic Policy – NEP) හඳුන්වා දුන්නේය.

මෙම ප්‍රතිපත්තිය යටතේ කුඩා පෞද්ගලික ව්‍යාපාර සහ වෙළෙඳාමට සීමිත අවසරයක් ලබා දෙන ලදී. ගොවීන්ට තම නිෂ්පාදනවල කොටසක් වෙළෙඳපොළේ අලෙවි කිරීමට ද අවස්ථාව ලැබුණි.

නව ආර්ථික ප්‍රතිපත්තිය මගින් රුසියානු ආර්ථිකය යම් ප්‍රමාණයකට යථා තත්ත්වයට පත් කිරීමට හැකි විය.

== 6.10 සෝවියට් සංගමය පිහිටුවීම (1922) ==

&lt;!-- සෝවියට් සංගමය --&gt;
[[ගොනුව:Flag of the Soviet Union.svg|දකුණට|thumb|300px|සෝවියට් සංගමයේ ධජය]]


1922 දෙසැම්බර් 30 දින සෝවියට් සමාජවාදී සමූහාණ්ඩු සංගමය (Union of Soviet Socialist Republics – USSR) නිල වශයෙන් පිහිටුවන ලදී.

ආරම්භයේදී රුසියානු, යුක්රේන, බෙලරුසියානු සහ ට්‍රාන්ස්කොකේසියානු සෝවියට් සමූහාණ්ඩු මෙම සංගමයට ඇතුළත් විය.

සෝවියට් සංගමය ෆෙඩරල් රාජ්‍යයක් ලෙස සංවිධානය කළද, කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ මධ්‍යගත දේශපාලන බලය එහි පාලනයේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයක් විය.

මෙම රාජ්‍යය පසුව ලෝකයේ ප්‍රධාන දේශපාලන හා යුද බලවතුන්ගෙන් එකක් බවට පත්විය.

== 6.11 ලෙනින්ගේ අවසාන කාලය සහ මරණය ==

සෝවියට් රාජ්‍යය පිහිටුවීමෙන් පසු ලෙනින්ගේ සෞඛ්‍ය තත්ත්වය පිරිහෙන්නට විය. 1922 දී ඔහුට ආඝාත තත්ත්වයන් ඇති වූ අතර පසුව දේශපාලන කටයුතුවල නිරත වීමේ හැකියාව සීමා විය.

1924 ජනවාරි 21 දින ලෙනින් මිය ගියේය. ඔහුගේ මරණයෙන් පසු සෝවියට් කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ නායකත්වය සඳහා බල අරගලයක් ඇති විය.

== 6.12 ලෙනින්ගේ දේශපාලන උරුමය ==

ලෙනින්ගේ නායකත්වය යටතේ රුසියාවේ සාර් පාලනයෙන් පසු සමාජවාදී රාජ්‍යයක් ගොඩනැගීම ආරම්භ විය. ඔහුගේ දේශපාලන අදහස් සහ ක්‍රියාමාර්ග ලෝකයේ කොමියුනිස්ට් හා සමාජවාදී ව්‍යාපාරවලට විශාල බලපෑමක් ඇති කළේය.

එසේම ඔහුගේ පාලන සමයේ දේශපාලන මර්දනය, විරුද්ධ මත සීමා කිරීම සහ චෙකා ආයතනයේ ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳව ද ඉතිහාසඥයන් අතර විවේචනාත්මක සාකච්ඡා පවතී.

ලෙනින්ගේ දේශපාලන උරුමය අද දක්වාම ලෝක ඉතිහාසය සහ දේශපාලන චින්තනය තුළ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකර ගනී.

== 6.13 වැදගත් සිදුවීම් කාලරේඛාව ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! වර්ෂය !! සිදුවීම
|-
| 1870 || ව්ලැදිමීර් ලෙනින්ගේ උපත
|-
| 1917 || ඔක්තෝබර් විප්ලවය සහ බොල්ෂෙවික් ආණ්ඩුව පිහිටුවීම
|-
| 1918 || බ්‍රෙස්ට්-ලිටොව්ස්ක් ගිවිසුම සහ සිවිල් යුද්ධයේ ආරම්භය
|-
| 1921 || නව ආර්ථික ප්‍රතිපත්තිය හඳුන්වාදීම
|-
| 1922 || සෝවියට් සංගමය පිහිටුවීම
|-
| 1924 || ලෙනින්ගේ මරණය
|}

== ආශ්‍රිත ලිපි ==

* [[ව්ලැදිමීර් ලෙනින්]]
* [[ඔක්තෝබර් විප්ලවය]]
* [[රුසියානු සිවිල් යුද්ධය]]
* [[සෝවියට් සංගමය]]
* [[බොල්ෂෙවික් පක්ෂය]]
* [[කාල් මාක්ස්]]

== මූලාශ්‍ර ==

* [https://www.britannica.com/biography/Vladimir-Lenin Encyclopaedia Britannica – Vladimir Lenin]
* [https://www.britannica.com/event/Russian-Revolution Encyclopaedia Britannica – Russian Revolution]
* [https://www.britannica.com/place/Soviet-Union Encyclopaedia Britannica – Soviet Union]
* [https://www.marxists.org/archive/lenin/ Lenin Internet Archive]

[[ප්‍රවර්ගය:ව්ලැදිමීර් ලෙනින්]]
[[ප්‍රවර්ගය:රුසියානු විප්ලවය]]
[[ප්‍රවර්ගය:සෝවියට් සංගමය]]
[[ප්‍රවර්ගය:රුසියාවේ ඉතිහාසය]]

7 වන පරිච්ඡේදය 

ලෙනින්ගෙන් පසු, ' ස්ටාර්ලින්' සිට මිහායිල් ගොර්බ්චොව්' දක්වා වූ සෝවියට් දේශයේ නායකත්වය&quot; 


== 7. 'ජෝසෆ් ස්ටාලින්' සිට ගොර්බචොව් දක්වා සෝවියට් නායකයන් ==

සෝවියට් සංගමයේ ඉතිහාසය තුළ ජෝසෆ් ස්ටාලින්ගේ සිට මිහායිල් ගොර්බචොව් දක්වා නායකයන් රටේ දේශපාලන, ආර්ථික, සමාජීය හා ජාත්‍යන්තර ප්‍රතිපත්ති කෙරෙහි විශාල බලපෑමක් ඇති කළහ.

=== 7.1 ජෝසෆ් ස්ටාලින් (1924–1953) ===

[[File:Joseph Stalin official portrait.jpg|thumb|right|200px|ජෝසෆ් ස්ටාලින්]]

ලෙනින්ගේ මරණයෙන් පසු සෝවියට් සංගමයේ බලය තහවුරු කරගත් ජෝසෆ් ස්ටාලින් රටේ ප්‍රධාන නායකයා බවට පත්විය. ඔහුගේ පාලන සමයේදී වේගවත් කාර්මිකකරණය, කෘෂිකර්මාන්තය සාමූහිකකරණය සහ පස් අවුරුදු ආර්ථික සැලසුම් ක්‍රියාත්මක විය. එමෙන්ම දේශපාලන විරුද්ධවාදීන්ට එරෙහිව දැඩි මර්දනයක් ද සිදු විය.

දෙවන ලෝක යුද්ධයේදී නාසි ජර්මනියට එරෙහි සෝවියට් සංගමයේ සටනේදී ඔහු ප්‍රධාන නායකත්වයක් දැරීය. 1953 මාර්තු 5 දින ඔහු මිය ගියේය.

=== 7.2 ජෝර්ජි මැලෙන්කොව් (1953) ===

[[File:Georgy Malenkov 1953.jpg|thumb|right|200px|ජෝර්ජි මැලෙන්කොව්]]

ස්ටාලින්ගේ මරණයෙන් පසු ජෝර්ජි මැලෙන්කොව් සෝවියට් ආණ්ඩුවේ ප්‍රධානියා බවට පත්විය. ඔහු කෙටි කාලයක් තුළ කෘෂිකාර්මික හා ආර්ථික ප්‍රතිපත්ති වෙනස් කිරීමට උත්සාහ කළේය. පසුව නිකිතා කෘෂෙව්ගේ දේශපාලන බලය වර්ධනය වීමත් සමඟ ඔහුගේ බලපෑම අඩු විය.

=== 7.3 නිකිතා කෘෂෙව් (1953–1964) ===

[[File:Nikita Khrushchev official portrait.jpg|thumb|right|200px|නිකිතා කෘෂෙව්]]

කෘෂෙව් ස්ටාලින්ගේ පාලන සමයේ සිදු වූ මර්දනකාරී ක්‍රියා විවේචනය කරමින් ස්ටාලින්වාදයෙන් ඉවත් වීමේ ප්‍රතිපත්තියක් ක්‍රියාත්මක කළේය. ඔහුගේ පාලන සමයේදී අභ්‍යවකාශ වැඩසටහන් වර්ධනය වූ අතර 1961 දී යූරි ගගාරින් අභ්‍යවකාශයට ගියේය.

1962 කියුබානු මිසයිල අර්බුදය ඔහුගේ පාලන සමයේ සිදු වූ ප්‍රධාන ජාත්‍යන්තර සිදුවීමකි. 1964 දී ඔහු බලයෙන් ඉවත් කරන ලදී.

=== 7.4 ලියොනිඩ් බ්‍රෙෂ්නෙව් (1964–1982) ===

[[File:Leonid Brezhnev official portrait (color version).png|thumb|right|200px|ලියොනිඩ් බ්‍රෙෂ්නෙව්]]

බ්‍රෙෂ්නෙව්ගේ පාලන සමයේදී සෝවියට් සංගමයේ හමුදා හා ජාත්‍යන්තර බලපෑම වර්ධනය විය. ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය සමඟ අවි පාලන සාකච්ඡා ද පැවැත්විණි.

එහෙත් කාලයත් සමඟ ආර්ථික වර්ධනය මන්දගාමී වූ අතර දේශපාලන හා ආර්ථික පද්ධතියේ එකතැන පල්වීමක් ඇති විය.

=== 7.5 යූරි අන්ද්‍රොපොව් (1982–1984) ===

[[File:Yuri Andropov.jpg|thumb|right|200px|යූරි අන්ද්‍රොපොව්]]

බ්‍රෙෂ්නෙව්ගේ මරණයෙන් පසු බලයට පත් වූ යූරි අන්ද්‍රොපොව් මීට පෙර KGB සංවිධානයේ ප්‍රධානියා ලෙස කටයුතු කර තිබුණි. ඔහු රාජ්‍ය පරිපාලනයේ විනය වැඩි කිරීමට සහ දූෂණය පාලනය කිරීමට උත්සාහ කළේය. අසනීප තත්ත්වය හේතුවෙන් ඔහුගේ පාලන කාලය කෙටි විය.

=== 7.6 කොන්ස්ටන්ටින් චර්නෙන්කෝ (1984–1985) ===

[[File:Konstantin Chernenko official portrait.jpg|thumb|right|200px|කොන්ස්ටන්ටින් චර්නෙන්කෝ]]

යූරි අන්ද්‍රොපොව්ගේ මරණයෙන් පසු කොන්ස්ටන්ටින් චර්නෙන්කෝ සෝවියට් කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ ප්‍රධාන ලේකම් ධුරයට පත්විය. ඔහුගේ පාලන කාලය ඉතා කෙටි වූ අතර 1985 මාර්තු 10 දින ඔහු මිය ගියේය.

=== 7.7 මිහායිල් ගොර්බචොව් (1985–1991) ===

[[File:Mikhail Gorbachev 1987.jpg|thumb|right|200px|මිහායිල් ගොර්බචොව්]]

1985 දී සෝවියට් සංගමයේ නායකත්වයට පත් වූ මිහායිල් ගොර්බචොව් දේශපාලන හා ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණ හඳුන්වා දුන්නේය.

ඔහුගේ ප්‍රධාන ප්‍රතිපත්ති දෙක වූයේ පෙරෙස්ත්‍රොයිකා (Perestroika) සහ ග්ලාස්නොස්ට් (Glasnost) ය.

* පෙරෙස්ත්‍රොයිකා - ආර්ථික හා දේශපාලන ප්‍රතිව්‍යුහගත කිරීම.
* ග්ලාස්නොස්ට් - විවෘතභාවය සහ අදහස් ප්‍රකාශ කිරීමේ නිදහස පුළුල් කිරීම.

ඔහු ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය සමඟ සබඳතා වැඩිදියුණු කිරීමටත් සීතල යුද්ධය අවසන් කිරීම සඳහාත් කටයුතු කළේය.

1991 දෙසැම්බර් මාසයේදී සෝවියට් සංගමය විසුරුවා හැරුණු අතර 1991 දෙසැම්බර් 25 දින ගොර්බචොව් ජනාධිපති ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්විය.

=== 7.8 සෝවියට් සංගමයේ අවසානය ===

1922 දී පිහිටුවන ලද සෝවියට් සංගමය 1991 දී විසුරුවා හැරීමත් සමඟ එහි වසර 69 ක ඉතිහාසය අවසන් විය. මෙම සිදුවීම ලෝක දේශපාලන බල තුලනයේ විශාල වෙනසක් ඇති කළ අතර සීතල යුද්ධයේ අවසානය සනිටුහන් කළේය.


8. වන පරිච්ඡේදය 

== සෝවියට් සංගමයේ බිඳවැටීම සහ නව රුසියාව ==

සෝවියට් සංගමයේ බිඳවැටීම 20 වන සියවසේ ලෝක ඉතිහාසයේ සිදු වූ ඉතා වැදගත් දේශපාලන සිදුවීමකි. 1991 දෙසැම්බර් මාසයේදී සෝවියට් සංගමය විසුරුවා හැරීමත් සමඟ වසර 69ක් පැවති සෝවියට් රාජ්‍යයේ ඉතිහාසය අවසන් විය. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ස්වාධීන රාජ්‍ය 15ක් බිහි වූ අතර රුසියානු සමූහාණ්ඩුව නව රාජ්‍යයක් ලෙස ඉදිරියට පැමිණියේය.

=== 8.1 සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීමට බලපෑ හේතු ===

1980 දශකයේ අවසාන භාගය වන විට සෝවියට් සංගමය බරපතළ ආර්ථික හා දේශපාලන අර්බුදයකට මුහුණ දී සිටියේය.

එයට බලපෑ ප්‍රධාන හේතු කිහිපයක් වූයේ:

* මධ්‍යගත ආර්ථික ක්‍රමයේ දුර්වලතා සහ ආර්ථික වර්ධනය මන්දගාමී වීම.
* කාර්මික හා කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදන ගැටලු.
* ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය සමඟ පැවති සීතල යුද්ධය සහ අවි තරගය.
* සෝවියට් සමූහාණ්ඩුවේ විවිධ ජාතික ජනතාව අතර ස්වාධීනත්වය පිළිබඳ ඉල්ලීම් වර්ධනය වීම.
* දේශපාලන ප්‍රතිසංස්කරණ හේතුවෙන් කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ පාලන බලය දුර්වල වීම.

[[File:RSFSR deklaraciya suverenitet.jpg|thumb|right|200px|රුසියානු සෝවියට් සමූහාණ්ඩුවේ ස්වෛරීභාවය පිළිබඳ ප්‍රකාශනය]]

=== 8.2 ගොර්බචොව්ගේ ප්‍රතිසංස්කරණ සහ දේශපාලන අර්බුදය ===

1985 දී මිහායිල් ගොර්බචොව් සෝවියට් සංගමයේ නායකත්වයට පත්වීමෙන් පසු පෙරෙස්ත්‍රොයිකා සහ ග්ලාස්නොස්ට් යන ප්‍රතිපත්ති හඳුන්වා දුන්නේය.

පෙරෙස්ත්‍රොයිකා මඟින් ආර්ථික හා දේශපාලන ක්‍රමය ප්‍රතිව්‍යුහගත කිරීමට උත්සාහ කළ අතර ග්ලාස්නොස්ට් මඟින් දේශපාලන විවෘතභාවය සහ අදහස් ප්‍රකාශ කිරීමේ නිදහස පුළුල් කිරීමට උත්සාහ කරන ලදී.

කෙසේ වෙතත්, මෙම ප්‍රතිසංස්කරණ මඟින් සෝවියට් සංගමය තුළ පැවති දේශපාලන හා ජාතික අර්බුද තවදුරටත් ඉස්මතු විය. විවිධ සමූහාණ්ඩු ස්වාධීනත්වය ඉල්ලා සිටීමට පටන් ගත්හ.

=== 8.3 1991 අගෝස්තු කුමන්ත්‍රණ උත්සාහය ===

1991 අගෝස්තු මාසයේදී සෝවියට් සංගමයේ දැඩි මතධාරී කොමියුනිස්ට් නායකයන් පිරිසක් ගොර්බචොව්ගේ ප්‍රතිසංස්කරණ නතර කර පැරණි පාලන ක්‍රමය ආරක්ෂා කිරීම සඳහා බලය අත්පත් කර ගැනීමට උත්සාහ කළහ.

මෙම කුමන්ත්‍රණ උත්සාහය දින කිහිපයක් ඇතුළත අසාර්ථක විය. රුසියානු නායක බොරිස් යෙල්ට්සින් කුමන්ත්‍රණයට විරුද්ධව ප්‍රසිද්ධියේ පෙනී සිටි අතර ඔහුගේ දේශපාලන බලපෑම වැඩි විය.

[[File:August Coup montage.png|thumb|center|300px|1991 අගෝස්තු කුමන්ත්‍රණ උත්සාහය]]

=== 8.4 බොරිස් යෙල්ට්සින්ගේ නැගීම ===

[[File:Boris Yeltsin 22 August 1991-1.jpg|thumb|right|250px|1991 අගෝස්තු මාසයේදී බොරිස් යෙල්ට්සින්]]

බොරිස් යෙල්ට්සින් රුසියානු සමූහාණ්ඩුවේ ප්‍රධාන දේශපාලන නායකයෙකු බවට පත්විය. ඔහු සෝවියට් මධ්‍යම පාලනයෙන් රුසියාව වෙන්වී ස්වාධීන රාජ්‍යයක් බවට පත්වීම සඳහා සහාය දැක්වීය.

1991 ජූනි මාසයේදී යෙල්ට්සින් රුසියානු සමූහාණ්ඩුවේ ජනාධිපතිවරයා ලෙස තේරී පත්විය. අගෝස්තු කුමන්ත්‍රණ උත්සාහය අසාර්ථක වීමෙන් පසු ඔහුගේ බලය තවදුරටත් ශක්තිමත් විය.

=== 8.5 බෙලවෙෂා ගිවිසුම (Belavezha Accords) ===

[[File:Soglashenie o sozdanii Sodruzhestva Nezavisimyh Gosudarstv.pdf|thumb|right|200px|ස්වාධීන රාජ්‍ය පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලය පිහිටුවීමේ ගිවිසුම]]

== බෙලවේෂා ගිවිසුම (1991) ==

[[File:Belavezha Accords.jpg|thumb|right|250px|1991 දෙසැම්බර් 8 දින අත්සන් කරන ලද බෙලවේෂා ගිවිසුම]]

1991 දෙසැම්බර් 8 දින බෙලරුස්හිදී රුසියාව, යුක්රේනය සහ බෙලරුස් නායකයන් විසින් සෝවියට් සංගමයේ පැවැත්ම අවසන් වී ස්වාධීන රාජ්‍යයන්ගේ පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලය (CIS) පිහිටුවීමට එකඟ වූ ගිවිසුම අත්සන් කරන ලදී.


මෙම ගිවිසුම මඟින් සෝවියට් සංගමය තවදුරටත් පැවතීමට නොහැකි බව ප්‍රකාශ කරමින් ස්වාධීන රාජ්‍ය පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලය (Commonwealth of Independent States – CIS) පිහිටුවීමට එකඟ විය.

1991 දෙසැම්බර් 21 දින අල්මා-අටාහිදී පැවති සාකච්ඡාවලදී තවත් හිටපු සෝවියට් සමූහාණ්ඩු කිහිපයක් මෙම නව සහයෝගීතා ක්‍රියාවලියට එක් විය.

=== 8.6 1991 දෙසැම්බර් 25 – සෝවියට් ධජය පහත හෙළීම ===

[[File:Акт спуска флага СССР над Кремлем и поднятии флага России 25 декабря 2021 года.jpg|thumb|center|300px|ක්‍රෙම්ලිනයේ සෝවියට් ධජය පහත හෙළීම සහ රුසියානු ධජය එසවීම සිහිපත් කරන ඡායාරූපය]]

1991 දෙසැම්බර් 25 දින මිහායිල් ගොර්බචොව් සෝවියට් සංගමයේ ජනාධිපති ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්විය.

එදින මොස්කව්හි ක්‍රෙම්ලිනයට ඉහළින් පැවති සෝවියට් සංගමයේ රතු ධජය අවසන් වරට පහත හෙළන ලදී. ඒ වෙනුවට රුසියානු ත්‍රිවර්ණ ධජය එසවීම සෝවියට් සංගමයේ අවසානය සංකේතවත් කළේය.

1991 දෙසැම්බර් 26 දින සෝවියට් සංගමයේ උත්තරීතර සෝවියට් මණ්ඩලය සංගමය විසුරුවා හැරීම නිල වශයෙන් තහවුරු කළේය.

=== 8.7 නව රුසියානු සමූහාණ්ඩුව (Russian Federation) ===

[[File:Flag of Russia.svg|thumb|right|200px|රුසියානු සමූහාණ්ඩුවේ ජාතික ධජය]]

සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීමෙන් පසු රුසියානු සමූහාණ්ඩුව නව ස්වාධීන රාජ්‍යයක් ලෙස ඉදිරියට පැමිණියේය.

බොරිස් යෙල්ට්සින් නව රුසියානු රාජ්‍යයේ පළමු ජනාධිපතිවරයා බවට පත්විය. සෝවියට් සංගමයේ පැරණි මධ්‍යගත ආර්ථික ක්‍රමය වෙනුවට වෙළෙඳපොළ ආර්ථික ක්‍රමයක් හඳුන්වා දීමට ඔහුගේ රජය උත්සාහ කළේය.

මෙම වෙනස්කම් අතරතුර රාජ්‍ය ආයතන පෞද්ගලීකරණය කිරීම, මිල පාලන ඉවත් කිරීම සහ ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණ ක්‍රියාත්මක කිරීම සිදු විය.

=== 8.8 යෙල්ට්සින්ගේ පාලන සමයේ ආර්ථික හා දේශපාලන වෙනස්කම් ===

1990 දශකයේ මුල් භාගයේදී රුසියාව බරපතළ ආර්ථික අර්බුදයකට මුහුණ දුන්නේය. උද්ධමනය, විරැකියාව, නිෂ්පාදන අඩුවීම සහ ජනතාවගේ ජීවන වියදම ඉහළ යාම ප්‍රධාන ගැටලු බවට පත්විය.

===8.9 අල්මා-අටා ප්‍රකාශනය සහ ප්‍රොටෝකෝලය (1991) ==

[[File:RIAN archive 140800 Signing of Protocol on Establishing Commonwealth of Independent States.jpg|thumb|right|300px|1991 දෙසැම්බර් මාසයේ අල්මා-අටාහිදී CIS පිහිටුවීමේ ප්‍රොටෝකෝලය අත්සන් කිරීම]]

[[File:RIAN archive 41059 CIS heads of state.jpg|thumb|right|300px|අල්මා-අටා ගිවිසුමෙන් පසු රාජ්‍ය නායකයන්]]

1991 දෙසැම්බර් 21 දින කසකස්තානයේ අල්මා-අටා නගරයේදී ස්වාධීන රාජ්‍යයන්ගේ පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලය (CIS) පිහිටුවීමේ ක්‍රියාවලිය තවදුරටත් පුළුල් කරන ලදී.

1991 දෙසැම්බර් 8 දින බෙලරුස්, රුසියාව සහ යුක්රේනය විසින් අත්සන් කරන ලද ගිවිසුමට අදාළ ප්‍රොටෝකෝලය දෙසැම්බර් 21 දින අත්සන් කරන ලදී. එමගින් ආර්මේනියාව, අසර්බයිජානය, කසකස්තානය, කිර්ගිස්තානය, මෝල්ඩෝවා, තජිකිස්තානය, තුර්ක්මෙනිස්තානය සහ උස්බෙකිස්තානය ඇතුළු රාජ්‍යයන් ද CIS රාමුවට එක් විය.

[[File:Alma-Ata Declaration 1991.jpg|thumb|right|250px|1991 දෙසැම්බර් 21 දින අල්මා-අටා ප්‍රකාශනය]]

[[File:Protocol to the Agreement establishing the Commonwealth of Independent States.jpg|thumb|right|250px|CIS පිහිටුවීමේ ගිවිසුමට අදාළ ප්‍රොටෝකෝලය]]

මෙම ප්‍රොටෝකෝලය CIS පිහිටුවීමේ ගිවිසුමේ අනිවාර්ය කොටසක් බව එහි සඳහන් විය. අල්මා-අටා ප්‍රකාශනය මගින් සාමාජික රාජ්‍යයන් අතර ස්වෛරී සමානාත්මතාව, භෞමික අඛණ්ඩතාව සහ අභ්‍යන්තර කටයුතුවලට මැදිහත් නොවීම වැනි මූලධර්ම තහවුරු කරන ලදී.

== මූලාශ්‍ර ==

* [https://documents.un.org/api/symbol/access?l=en&amp;s=A%2F47%2F60&amp;t=pdf එක්සත් ජාතීන්ගේ ලේඛනය – A/47/60]
* [https://e-cis.info/page/3373/79406/ අල්මා-අටා ප්‍රකාශනය – CIS]
* [https://cis-legislation.com/document.fwx?rgn=3933 ප්‍රොටෝකෝලයේ සම්පූර්ණ පාඨය]

1993 දී රුසියානු ජනාධිපතිවරයා සහ පාර්ලිමේන්තුව අතර බරපතළ දේශපාලන ගැටුමක් ඇති විය. එම අර්බුදයෙන් පසුව 1993 දෙසැම්බර් මාසයේදී නව රුසියානු ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් ජනමත විචාරණයකින් අනුමත කරන ලදී.

=== 8.10 සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීමේ ලෝක බලපෑම ===

සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීම ලෝක දේශපාලනයේ විශාල වෙනසක් ඇති කළේය.

* සීතල යුද්ධයේ අවසානය සනිටුහන් විය.
* හිටපු සෝවියට් සමූහාණ්ඩු 15 ස්වාධීන රාජ්‍ය බවට පත්විය.
* ලෝකයේ බලවත්ම රාජ්‍ය දෙකක් අතර පැවති ද්විධ්‍රැව බල තුලනය අවසන් විය.
* රුසියාව ජාත්‍යන්තර දේශපාලනයේ ප්‍රධාන රාජ්‍යයක් ලෙස ඉදිරියට පැමිණියේය.
* නැගෙනහිර යුරෝපයේ සහ මධ්‍යම ආසියාවේ දේශපාලන හා ආර්ථික පරිවර්තන වේගවත් විය.

=== 8.11 සෝවියට් දේශයේ දජය යටතේ පැවැති රටවල් ===

== සෝවියට් සංගමයේ සාමාජික ජනරජ ==

සෝවියට් සංගමය ජනරජ 15කින් සමන්විත වූ රාජ්‍යයකි. 1991දී සෝවියට් සංගමය විසුරුවා හැරීමෙන් පසු එම ජනරජ ස්වාධීන රාජ්‍ය බවට පත් විය.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! අංකය
! ජනරජය
! වර්තමාන ජාතික ධජය
! අගනුවර
|-
| 1
| රුසියානු සෝවියට් ෆෙඩරේටිව් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Russia.svg|50px]]
| මොස්කව්
|-
| 2
| යුක්රේන සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Ukraine.svg|50px]]
| කියෙව්
|-
| 3
| බෙලරුසියානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Belarus.svg|50px]]
| මින්ස්ක්
|-
| 4
| උස්බෙක් සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Uzbekistan.svg|50px]]
| තෂ්කෙන්ට්
|-
| 5
| කසක් සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Kazakhstan.svg|50px]]
| අල්මා-අටා
|-
| 6
| ජෝර්ජියානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Georgia.svg|50px]]
| ටිබිලිසි
|-
| 7
| අසර්බයිජානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Azerbaijan.svg|50px]]
| බාකු
|-
| 8
| ලිතුවේනියානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Lithuania.svg|50px]]
| විල්නියස්
|-
| 9
| මෝල්දාවියානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Moldova.svg|50px]]
| කිෂිනෙව්
|-
| 10
| ලැට්වියානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Latvia.svg|50px]]
| රීගා
|-
| 11
| කිර්ගිස් සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Kyrgyzstan.svg|50px]]
| ෆ්රුන්සේ
|-
| 12
| තජික් සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Tajikistan.svg|50px]]
| දුෂාන්බේ
|-
| 13
| ආර්මේනියානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Armenia.svg|50px]]
| යෙරෙවන්
|-
| 14
| තුර්ක්මෙනිස් සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Turkmenistan.svg|50px]]
| අෂ්ගාබාත්
|-
| 15
| එස්තෝනියානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Estonia.svg|50px]]
| ටැලින්
|}

සෝවියට් සංගමයේ බිඳවැටීම ලෝක ඉතිහාසයේ නව යුගයක ආරම්භය සනිටුහන් කළේය. කොමියුනිස්ට් පාලනය යටතේ පැවති විශාල රාජ්‍යයක් විසුරුවා හැරීමත් සමඟ නව ස්වාධීන රාජ්‍ය ගණනාවක් බිහි විය. එමඟින් රුසියාව ඇතුළු හිටපු සෝවියට් සමූහාණ්ඩුවල දේශපාලන, ආර්ථික සහ ජාත්‍යන්තර සබඳතා නව දිශාවකට යොමු විය.


== නැගෙනහිර යුරෝපයේ සෝවියට් බලපෑම යටතේ පැවති රාජ්‍යයන් ==

දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසුව නැගෙනහිර සහ මධ්‍යම යුරෝපයේ රටවල් කිහිපයක කොමියුනිස්ට් පාලන ක්‍රම ස්ථාපිත විය. මෙම රටවල් සෝවියට් සංගමයේ සාමාජික ජනරජ නොවූ නමුත්, ඒවායින් බොහොමයක් සෝවියට් සංගමයේ දේශපාලන හා හමුදා බලපෑම යටතේ පැවතුණි. මෙම කලාපය සාමාන්‍යයෙන් නැගෙනහිර කඳවුර (Eastern Bloc) ලෙස හැඳින්වේ.

=== ප්‍රධාන රාජ්‍යයන් ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! අංකය
! රට
! ධජය
! අගනුවර
|-
| 1
| [[පෝලන්තය]]
| [[ගොනුව:Flag of Poland.svg|50px]]
| වෝර්සෝ
|-
| 2
| [[නැගෙනහිර ජර්මනිය]]
| [[ගොනුව:Flag of East Germany.svg|50px]]
| නැගෙනහිර බර්ලින්
|-
| 3
| [[චෙකොස්ලොවැකියාව]]
| [[ගොනුව:Flag of Czechoslovakia.svg|50px]]
| ප්‍රාග්
|-
| 4
| [[හංගේරියාව]]
| [[ගොනුව:Flag of Hungary.svg|50px]]
| බුඩාපෙස්ට්
|-
| 5
| [[රුමේනියාව]]
| [[ගොනුව:Flag of Romania.svg|50px]]
| බුකාරෙස්ට්
|-
| 6
| [[බල්ගේරියාව]]
| [[ගොනුව:Flag of Bulgaria.svg|50px]]
| සොෆියා
|-
| 7
| [[ඇල්බේනියාව]]
| [[ගොනුව:Flag of Albania.svg|50px]]
| ටිරානා
|}

මෙම රාජ්‍යයන්ගෙන් බොහොමයක් 1955දී පිහිටුවන ලද වෝර්සෝ ගිවිසුම් සංවිධානයට (Warsaw Pact) සම්බන්ධ විය. ඇල්බේනියාව 1968දී එම සංවිධානයෙන් නිල වශයෙන් ඉවත් විය.

=== සෝවියට් සංගමය සහ නැගෙනහිර යුරෝපය අතර වෙනස ===

ඉහත සඳහන් රටවල් සෝවියට් සංගමයේ කොටස් නොවීය. ඒවාට තමන්ගේම රාජ්‍ය නාම, භූමි ප්‍රදේශ සහ ආණ්ඩු තිබුණි. එහෙත් සීතල යුද්ධ සමයේදී ඒවායින් බොහොමයක් සෝවියට් සංගමය සමඟ දේශපාලන, ආර්ථික සහ හමුදා සම්බන්ධතා පවත්වාගෙන ගියේය.

== මූලාශ්‍ර ==

* [https://history.state.gov/milestones/1989-1992/collapse-soviet-union United States Department of State – The Collapse of the Soviet Union]
* [https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/pcw/108229.htm United States Department of State – Dissolution of the USSR and the Establishment of Independent Republics]
* [https://nsarchive.gwu.edu/briefing-book/russia-programs/2021-12-21/end-soviet-union-1991 National Security Archive – The End of the Soviet Union]
* [https://ieres.elliott.gwu.edu/project/soviet-dissolution-30-years-later/ George Washington University – Soviet Dissolution 30 Years Later]

9. වන පරිච්ඡේදය 


{{තොරතුරුකොටුව පුද්ගලයා
| name = ව්ලැඩිමීර් පුටින්
| image = Vladimir Putin portrait (2024-02-23).png
| caption = ව්ලැඩිමීර් ව්ලැඩිමිරොවිච් පුටින්
| birth_date = {{Birth date and age|1952|10|7}}
| birth_place = ලෙනින්ග්‍රෑඩ්, සෝවියට් සංගමය
| nationality = රුසියානු
| occupation = දේශපාලනඥයා
| office = රුසියාවේ ජනාධිපති
| term_start = 7 මැයි 2012
}}

9.1 '''ව්ලැඩිමීර් ව්ලැඩිමිරොවිච් පුටින්''' (රුසියානු: Владимир Владимирович Путин; උපත 1952 ඔක්තෝබර් 7) යනු රුසියානු දේශපාලනඥයෙකු වන අතර 1999 දෙසැම්බර් මාසයේ සිට රුසියාවේ දේශපාලන නායකත්වයේ ප්‍රධාන භූමිකාවක් ඉටු කරමින් සිටින පුද්ගලයෙකි. ඔහු 2000 සිට 2008 දක්වාත්, 2012 සිට නැවතත් රුසියාවේ ජනාධිපතිවරයා ලෙසත් කටයුතු කළේය. 2008 සිට 2012 දක්වා ඔහු රුසියාවේ අගමැතිවරයා විය.

පුටින්ගේ දේශපාලන ජීවිතය සෝවියට් සංගමයේ රාජ්‍ය ආරක්ෂක කමිටුව (Committee for State Security – KGB) සමඟ සම්බන්ධ වී තිබේ. ඔහු එහි නිලධාරියෙකු ලෙස සේවය කළ අතර පසුව රුසියානු රාජ්‍ය පරිපාලනයට එක්විය. 1998 දී රුසියානු ෆෙඩරල් ආරක්ෂක සේවයේ (FSB) අධ්‍යක්ෂවරයා බවට පත්වීමෙන් පසු ඔහු ජාතික දේශපාලනයේ ඉහළට පැමිණියේය.

ඔහුගේ පාලන කාලය තුළ රුසියාවේ ආර්ථිකය, ආරක්ෂක ප්‍රතිපත්ති, විදේශ සබඳතා සහ දේශපාලන පද්ධතියේ සැලකිය යුතු වෙනස්කම් සිදුවිය. 2014 දී ක්‍රිමියාව රුසියාවට ඈඳා ගැනීම සහ 2022 පෙබරවාරි 24 දින යුක්රේනයට එරෙහිව ආරම්භ කළ පූර්ණ පරිමාණ ආක්‍රමණය ඔහුගේ පාලන සමයේ ප්‍රධාන ජාත්‍යන්තර සිදුවීම් වේ.

9.1.1== මුල් ජීවිතය සහ අධ්‍යාපනය ==

[[ගොනුව:Vladimir Putin portrait (2024-02-23).png|දකුණට|thumb|200px|ව්ලැඩිමීර් ව්ලැඩිමිරොවිච් පුටින්]]

පුටින් 1952 ඔක්තෝබර් 7 වැනිදා එවකට සෝවියට් සංගමයට අයත් ලෙනින්ග්‍රෑඩ් නගරයේදී උපත ලැබීය. වර්තමානයේ එම නගරය ශාන්ත පීටර්ස්බර්ග් ලෙස හැඳින්වේ.

ඔහුගේ පියා ව්ලැඩිමීර් ස්පිරිඩොනොවිච් පුටින් සහ මව මරියා ඉවානොව්නා පුටිනා වූහ. දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු සෝවියට් සමාජයේ පැවති ආර්ථික හා සමාජ පරිසරය තුළ ඔහු හැදී වැඩුණි.

පුටින් ලෙනින්ග්‍රෑඩ් රාජ්‍ය විශ්වවිද්‍යාලයේ නීතිය හැදෑරීය. 1975 දී ඔහු නීති උපාධිය ලබාගත්තේය. විශ්වවිද්‍යාල අධ්‍යාපනයෙන් පසු ඔහු සෝවියට් රාජ්‍ය ආරක්ෂක සේවයට එක්විය.

9.2 == කේ.ජී.බී. (KGB) සංවිධානය යනු කුමක්ද? ==

[[ගොනුව:Lubyanka Building.jpg|දකුණට|thumb|250px|මොස්කව්හි ලුබියන්කා ගොඩනැගිල්ල. පැරණි කේ.ජී.බී. මූලස්ථානය මෙහි පිහිටා තිබිණි.]]

කේ.ජී.බී. (KGB) යනු සෝවියට් සංගමයේ ප්‍රධාන රාජ්‍ය ආරක්ෂක හා බුද්ධි තොරතුරු රැස්කිරීමේ ආයතනය විය. එහි රුසියානු සම්පූර්ණ නාමය ''Komitet Gosudarstvennoy Bezopasnosti'' වන අතර ඉංග්‍රීසි නාමය ''Committee for State Security'' වේ. සිංහලෙන් එය රාජ්‍ය ආරක්ෂක කමිටුව ලෙස හැඳින්වේ.

මෙම සංවිධානය 1954 දී පිහිටුවන ලද අතර 1991 දී සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීමත් සමඟ විසුරුවා හරින ලදී.

එහි ප්‍රධාන කාර්යයන් වූයේ:

* විදේශ රටවල බුද්ධි තොරතුරු රැස් කිරීම.
* සෝවියට් සංගමයේ අභ්‍යන්තර ආරක්ෂාව පවත්වාගෙන යාම.
* ප්‍රතිබුද්ධි මෙහෙයුම් සිදු කිරීම.
* රාජ්‍ය රහස් ආරක්ෂා කිරීම.
* දේශසීමා ආරක්ෂාව සම්බන්ධ කටයුතු සිදු කිරීම.
* රාජ්‍ය විරෝධී ක්‍රියාකාරකම් නිරීක්ෂණය කිරීම.


සීතල යුද්ධ සමයේදී කේ.ජී.බී. සංවිධානය ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදයේ මධ්‍යම බුද්ධි ඒජන්සිය (CIA) ඇතුළු බටහිර රටවල බුද්ධි ආයතන සමඟ තරගකාරී සම්බන්ධතාවක සිටියේය.


1991 දී සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීමෙන් පසු කේ.ජී.බී. සංවිධානයේ කාර්යයන් නව රුසියානු ආයතන වෙත බෙදා දෙන ලදී. ඒ අතර ෆෙඩරල් ආරක්ෂක සේවය (FSB) වැදගත් ස්ථානයක් ගනී.


9.3 == කේ.ජී.බී. නිලධාරියෙකු ලෙස පුටින් ==

[[ගොනුව:Lubyanka Building.jpg|දකුණට|thumb|220px|කේ.ජී.බී. සංවිධානයේ පැරණි මූලස්ථානය පිහිටි ලුබියන්කා ගොඩනැගිල්ල]]

1975 දී විශ්වවිද්‍යාල අධ්‍යාපනය අවසන් කිරීමෙන් පසු පුටින් කේ.ජී.බී. සංවිධානයට එක්විය. ඔහුට බුද්ධි තොරතුරු රැස්කිරීම සහ ආරක්ෂක කටයුතු පිළිබඳ පුහුණුව ලබා දෙන ලදී.

1980 දශකයේදී ඔහු නැගෙනහිර ජර්මනියේ ඩ්‍රෙස්ඩන් නගරයේ සේවය කළේය. එවකට නැගෙනහිර ජර්මනිය සෝවියට් සංගමයේ ප්‍රධාන සමාජවාදී සගයෙකු විය.

1989 දී බර්ලින් තාප්පය බිඳවැටීමත් සමඟ නැගෙනහිර ජර්මනියේ කොමියුනිස්ට් පාලනය අවසන් විය. මෙම දේශපාලන වෙනස්කම් පුටින්ගේ සේවා ජීවිතයට ද බලපෑවේය.

1990 දී ඔහු සෝවියට් සංගමයට ආපසු පැමිණියේය. 1991 දී කේ.ජී.බී. සේවයෙන් ඉවත් විය.

9.4 == සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීම සහ දේශපාලන ජීවිතයේ ආරම්භය ==

1991 දෙසැම්බර් මාසයේදී සෝවියට් සංගමය නිල වශයෙන් බිඳවැටීමෙන් පසු රුසියාව නව දේශපාලන හා ආර්ථික පරිවර්තනයකට මුහුණ දුන්නේය.

පුටින් ලෙනින්ග්‍රෑඩ් නගරයේ දේශපාලන හා පරිපාලන කටයුතුවලට සම්බන්ධ විය. එවකට නගරාධිපතිවරයා වූ ඇනටෝලි සොබ්චක් සමඟ ඔහු සමීපව කටයුතු කළේය.

ඔහු නගරයේ විදේශ සබඳතා හා ආර්ථික කටයුතු සම්බන්ධ වගකීම් දැරීය. පසුව ශාන්ත පීටර්ස්බර්ග් නගරයේ නියෝජ්‍ය නගරාධිපතිවරයා බවට පත්විය.

1996 දී ඔහු මොස්කව් නගරයට ගොස් රුසියානු ජනාධිපති කාර්යාලයේ පරිපාලන කටයුතුවලට සම්බන්ධ විය.

9.5 == ෆෙඩරල් ආරක්ෂක සේවයේ අධ්‍යක්ෂවරයා වීම ==

1998 ජූලි මාසයේදී රුසියානු ජනාධිපති බොරිස් යෙල්ට්සින් විසින් පුටින් රුසියානු ෆෙඩරල් ආරක්ෂක සේවයේ (FSB) අධ්‍යක්ෂවරයා ලෙස පත් කරන ලදී.

මෙම ආයතනය සෝවියට් කේ.ජී.බී. සංවිධානයේ අභ්‍යන්තර ආරක්ෂක කාර්යයන්ගෙන් කොටසක් භාරගත් පසුකාලීන ආයතනයකි.

1999 දී පුටින් රුසියානු ආරක්ෂක මණ්ඩලයේ ලේකම්වරයා ලෙස ද කටයුතු කළේය. මෙම තනතුරු ඔහුගේ දේශපාලන නැගීමට වැදගත් පසුබිමක් සැපයීය.

9.6 == අගමැති ධුරයට පත්වීම සහ ජනාධිපති ධුරයට පැමිණීම ==

[[ගොනුව:Inauguration of Vladimir Putin 7 May 2000-12.jpg|දකුණට|thumb|250px|2000 දී ජනාධිපති ධුරයට පත්වීමෙන් පසු පුටින් සහ බොරිස් යෙල්ට්සින්]]

1999 අගෝස්තු මාසයේදී ජනාධිපති බොරිස් යෙල්ට්සින් විසින් පුටින් රුසියාවේ අගමැතිවරයා ලෙස පත් කරන ලදී.

එවකට රුසියාව ආර්ථික අර්බුද, දේශපාලන අස්ථාවරත්වය සහ චෙච්නියානු ගැටුම ඇතුළු අභියෝග රැසකට මුහුණ දෙමින් සිටියේය.

1999 දෙසැම්බර් 31 වැනිදා බොරිස් යෙල්ට්සින් ජනාධිපති ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්විය. එම අවස්ථාවේදී පුටින් වැඩබලන ජනාධිපතිවරයා බවට පත්විය.

2000 මාර්තු 26 වැනිදා පැවති ජනාධිපතිවරණයෙන් ඔහු ජයග්‍රහණය කළේය. 2000 මැයි 7 වැනිදා රුසියාවේ ජනාධිපති ධුරයේ දිවුරුම් දුන්නේය.

[[ගොනුව:Putin inauguration 2000.jpg|දකුණට|thumb|250px|2000 මැයි 7 දින පුටින්ගේ ජනාධිපති දිවුරුම් දීම]]

9.7 == පළමු ජනාධිපති ධුර කාලය (2000–2004) ==

පුටින්ගේ පළමු ජනාධිපති ධුර කාලයේදී රුසියාවේ මධ්‍යම ආණ්ඩුවේ බලය ශක්තිමත් කිරීම ප්‍රධාන ප්‍රතිපත්තියක් විය.

ප්‍රාදේශීය පාලන ආයතන සහ මධ්‍යම රජය අතර බලතල නැවත සංවිධානය කිරීමට ඔහු පියවර ගත්තේය.

මෙම කාලයේදී රුසියානු ආර්ථිකය වර්ධනය වූ අතර තෙල් සහ ස්වාභාවික ගෑස් අපනයනයෙන් ලැබුණු ආදායම එයට වැදගත් විය.

කෙසේ වෙතත් මාධ්‍ය නිදහස, දේශපාලන විරුද්ධවාදීන්ගේ අයිතිවාසිකම් සහ බලය මධ්‍යගත කිරීම පිළිබඳ විවේචන ද ඇති විය.

9.8 == දෙවන ජනාධිපති ධුර කාලය (2004–2008) ==

2004 මාර්තු මාසයේ පැවති ජනාධිපතිවරණයෙන් පුටින් නැවතත් ජයග්‍රහණය කළේය.

මෙම කාලයේදී රුසියාවේ ආර්ථික වර්ධනය අඛණ්ඩව පැවති අතර බලශක්ති සම්පත් ජාත්‍යන්තර දේශපාලනයේ වැදගත් මෙවලමක් බවට පත්විය.

රුසියාව ජාත්‍යන්තර දේශපාලනය තුළ තම බලපෑම වැඩි කිරීමට උත්සාහ කළේය.

2008 දී ඔහුගේ දෙවන අඛණ්ඩ ජනාධිපති ධුර කාලය අවසන් විය.

9.9 == දිමිත්‍රි මෙද්වදෙව් පාලනය සහ පුටින් අගමැති වීම (2008–2012) ==

[[ගොනුව:Dmitry Medvedev with Vladimir Putin-1.jpg|දකුණට|thumb|250px|2008 දී අගමැති ව්ලැඩිමීර් පුටින් සහ ජනාධිපති දිමිත්‍රි මෙද්වදෙව්]]

රුසියානු ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව අනුව එක දිගට ජනාධිපති ධුර කාල දෙකක් සම්පූර්ණ කළ පුටින්ට 2008 දී තවත් අඛණ්ඩ ධුර කාලයක් සඳහා තරග කිරීමට නොහැකි විය.

ඒ අනුව 2008 දී දිමිත්‍රි මෙද්වදෙව් ජනාධිපතිවරයා බවට පත්විය. පුටින් අගමැති ධුරයට පත්විය.

මෙම කාලයේදී රුසියානු රජයේ ප්‍රධාන තීරණ ගැනීමේ ක්‍රියාවලිය තුළ පුටින්ට සැලකිය යුතු බලපෑමක් පැවතිණි.

2012 දී පුටින් නැවත ජනාධිපතිවරණයට ඉදිරිපත් වී ජයග්‍රහණය කළේය.

9.10 == නැවත ජනාධිපති ධුරයට පත්වීම (2012–2018) ==

2012 මැයි මාසයේදී පුටින් නැවතත් රුසියානු ජනාධිපති ධුරයට පත්විය.

මෙම කාලයේදී රුසියාවේ දේශපාලන බලය තවදුරටත් මධ්‍යගත විය. විපක්ෂ දේශපාලන කණ්ඩායම්, ස්වාධීන මාධ්‍ය සහ රාජ්‍ය නොවන සංවිධාන සම්බන්ධයෙන් රජයේ ප්‍රතිපත්ති විවේචනයට ලක්විය.

2014 දී ක්‍රිමියානු අර්බුදය ඇති වූ අතර එය රුසියාව සහ බටහිර රටවල් අතර සබඳතා දැඩි ලෙස පිරිහීමට හේතු විය.

9.11 == ක්‍රිමියාව අත්පත් කරගැනීම සහ යුක්රේන අර්බුදය (2014) ==

[[ගොනුව:Address by President of the Russian Federation 2014.jpg|දකුණට|thumb|250px|2014 මාර්තු 18 දින ක්‍රිමියාව සම්බන්ධයෙන් පුටින් කළ ප්‍රකාශය]]

2014 දී යුක්රේනයේ දේශපාලන අර්බුදයක් ඇති විය. එවකට ජනාධිපති වික්ටර් යනුකොවිච් බලයෙන් ඉවත් වීමෙන් පසු රුසියාව සහ යුක්රේනය අතර සබඳතා දැඩි ලෙස පිරිහුණි.

රුසියානු හමුදා ක්‍රිමියානු අර්ධද්වීපයේ පාලනය අත්පත් කරගත් අතර 2014 මාර්තු මාසයේදී රුසියාව ක්‍රිමියාව තම රටට ඈඳා ගත්තේය.

යුක්රේනය සහ බොහෝ ජාත්‍යන්තර රටවල් මෙම ක්‍රියාව යුක්රේනයේ භෞමික අඛණ්ඩතාව උල්ලංඝනය කිරීමක් ලෙස ප්‍රතික්ෂේප කළහ.

ඉන් අනතුරුව නැගෙනහිර යුක්රේනයේ ඩොනෙට්ස්ක් සහ ලුහාන්ස්ක් ප්‍රදේශවල සන්නද්ධ ගැටුම් වර්ධනය විය.

මෙම සිදුවීම් හේතුවෙන් රුසියාවට එරෙහිව බටහිර රටවල් ආර්ථික සම්බාධක පැනවීමට පියවර ගත්හ.

9.12 == 2018 ජනාධිපතිවරණය ==

2018 මාර්තු මාසයේ පැවති ජනාධිපතිවරණයෙන් පුටින් නැවතත් ජයග්‍රහණය කළේය.

ඔහුගේ සිව්වන ජනාධිපති ධුර කාලය 2018 මැයි මාසයේදී ආරම්භ විය.

මෙම කාලයේදී රුසියාවේ ආරක්ෂක ප්‍රතිපත්ති, ජාත්‍යන්තර සබඳතා සහ විදේශීය බලපෑම් පිළිබඳ ගැටලු ප්‍රමුඛ විය.

9.13 == 2020 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සංශෝධන ==

2020 දී රුසියානු ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවට සංශෝධන සිදු කරන ලදී.

එම සංශෝධන මගින් ජනාධිපති ධුර කාල ගණනය කිරීමේ ක්‍රමය වෙනස් කරන ලද අතර පුටින්ට තවත් ජනාධිපති ධුර කාල දෙකක් සඳහා තරග කිරීමට අවස්ථාව ලැබිණි.

මෙම සංශෝධන රුසියාවේ දේශපාලන බලය සහ ජනාධිපති ධුරයේ බලතල සම්බන්ධයෙන් ජාත්‍යන්තර අවධානයට ලක්විය.

9.14 == රුසියානු–යුක්රේන යුද්ධය (2022–වර්තමානය) ==

[[ගොනුව:20220224 Kyiv.jpg|දකුණට|thumb|250px|2022 පෙබරවාරි මාසයේ රුසියානු ආක්‍රමණය ආරම්භ වූ අවස්ථාවේ යුක්රේනයේ කියෙව් නගරය]]

2022 පෙබරවාරි 24 වැනිදා රුසියාව යුක්රේනයට එරෙහිව පූර්ණ පරිමාණ හමුදා ආක්‍රමණයක් ආරම්භ කළේය. එම තීරණය ගනු ලැබුවේ පුටින්ගේ නායකත්වය යටතේය.

රුසියානු රජය තම ක්‍රියාමාර්ග සඳහා ජාතික ආරක්ෂාව සහ නේටෝ සංවිධානයේ ව්‍යාප්තිය පිළිබඳ කරුණු ඉදිරිපත් කළේය. එහෙත් යුක්රේනය සහ බොහෝ රටවල් මෙම ක්‍රියාව ස්වාධීන රාජ්‍යයකට එරෙහි ආක්‍රමණයක් ලෙස හෙළා දුටුවේය.

යුද්ධය හේතුවෙන් යුක්රේනයේ නගර, නිවාස, රෝහල් සහ යටිතල පහසුකම් විනාශයට පත්විය. විශාල සංඛ්‍යාවක ජනතාව මියගිය අතර තවත් මිලියන ගණනකට තම නිවාස අතහැර වෙනත් ප්‍රදේශවලට හෝ රටවලට යාමට සිදුවිය.

මෙම යුද්ධය ලෝක ආර්ථිකයට ද බලපෑවේය. විශේෂයෙන් බලශක්ති මිල, ආහාර සැපයුම සහ ජාත්‍යන්තර වෙළෙඳාම සම්බන්ධයෙන් විශාල වෙනස්කම් ඇති විය.

[[ගොනුව:Clearing debris of a residential building in Kyiv, 2022-04-20 (962844).jpg|දකුණට|thumb|250px|රුසියානු ආක්‍රමණයෙන් පසු කියෙව්හි විනාශ වූ නේවාසික ගොඩනැගිල්ලක සුන්බුන් ඉවත් කිරීම]]

යුද්ධය සම්බන්ධයෙන් රුසියාවට එරෙහිව ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදය, යුරෝපා සංගමය සහ වෙනත් රටවල් ආර්ථික හා රාජ්‍යතාන්ත්‍රික සම්බාධක පැනවීය.

2023 මාර්තු 17 වැනිදා ජාත්‍යන්තර අපරාධ අධිකරණය (ICC) විසින් යුක්රේනයේ සිටින ළමුන් නීතිවිරෝධී ලෙස පිටුවහල් කිරීම සහ මාරු කිරීම සම්බන්ධයෙන් පුටින්ට එරෙහිව අත්අඩංගුවට ගැනීමේ වරෙන්තුවක් නිකුත් කරන ලදී. මෙය අධිකරණය විසින් නිකුත් කළ වරෙන්තුවක් වන අතර නඩු විභාගයකින් තීරණය වූ වරදකරුභාවයක් නොවේ.

යුක්රේන යුද්ධය 21 වැනි සියවසේ යුරෝපයේ ආරක්ෂාව, ජාත්‍යන්තර නීතිය සහ ලෝක බල තුලනය සම්බන්ධයෙන් ප්‍රධාන අභියෝගයක් බවට පත්විය.

9.15 == 2024 ජනාධිපතිවරණය සහ පස්වන ධුර කාලය ==

[[ගොනුව:Инаугурация Владимира Путина — 07 (7 мая 2024).jpg|දකුණට|thumb|250px|2024 මැයි 7 දින පුටින්ගේ පස්වන ජනාධිපති දිවුරුම් දීම]]

2024 මාර්තු මාසයේ පැවති රුසියානු ජනාධිපතිවරණයෙන් පුටින් නැවතත් ජයග්‍රහණය කළේය.

2024 මැයි 7 වැනිදා ඔහු පස්වන ජනාධිපති ධුර කාලය සඳහා දිවුරුම් දුන්නේය.

මෙම මැතිවරණය සම්බන්ධයෙන් විපක්ෂ දේශපාලන කණ්ඩායම් සහ බටහිර රටවල් විසින් විවේචන එල්ල කරන ලදී. මැතිවරණ තරගකාරීත්වය, දේශපාලන නිදහස සහ විපක්ෂ නායකයන්ට ඇති සීමා පිළිබඳ ගැටලු ඒ අතර විය.

2020 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සංශෝධන අනුව ඔහුට 2030 දී නැවත ජනාධිපතිවරණයට ඉදිරිපත් වීමට අවස්ථාව ඇත.

9.16 == පුටින්ගේ පාලන ක්‍රමය සහ විදේශ ප්‍රතිපත්තිය ==

පුටින්ගේ පාලන ක්‍රමයේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයක් වන්නේ මධ්‍යම රජයේ බලය ශක්තිමත් කිරීමයි.

ඔහුගේ පාලන කාලය තුළ:

* මධ්‍යම ආණ්ඩුවේ බලතල ශක්තිමත් විය.
* ආරක්ෂක හා බුද්ධි අංශවලට වැඩි වැදගත්කමක් ලැබිණි.
* රුසියාවේ ජාත්‍යන්තර දේශපාලන බලපෑම වර්ධනය කිරීමට උත්සාහ කරන ලදී.
* බලශක්ති සම්පත් විදේශ ප්‍රතිපත්තියේ වැදගත් අංගයක් විය.
* චීනය ඇතුළු ආසියානු රටවල් සමඟ සබඳතා වර්ධනය විය.
* නේටෝ සංවිධානයේ ව්‍යාප්තියට විරෝධය පළ කරන ලදී.

පුටින්ගේ ආධාරකරුවන් ඔහු රුසියාවේ ස්ථාවරත්වය සහ ජාත්‍යන්තර බලය ශක්තිමත් කළ නායකයෙකු ලෙස සලකති.

එහෙත් විවේචකයන් ඔහුගේ පාලනය දේශපාලන නිදහස සීමා කිරීම, මාධ්‍ය නිදහසට බලපෑම් කිරීම සහ බලය එක් පුද්ගලයෙකු වටා මධ්‍යගත කිරීම සම්බන්ධයෙන් විවේචනය කරති.

9.17 == 2026 වන විට රුසියාවේ දේශපාලන තත්ත්වය ==

2026 වන විට ව්ලැඩිමීර් පුටින් රුසියාවේ ජනාධිපතිවරයා ලෙස කටයුතු කරයි.

ඔහුගේ දීර්ඝ පාලන කාලය තුළ රුසියාව සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීමෙන් පසු ඇති වූ දේශපාලන හා ආර්ථික පරිවර්තනයන් හරහා ගමන් කර ඇත.

රුසියානු–යුක්රේන යුද්ධය, බටහිර රටවල් සමඟ පවතින ගැටුම්, ජාත්‍යන්තර සම්බාධක සහ චීනය සමඟ වර්ධනය වන සබඳතා ඔහුගේ පාලනයේ ප්‍රධාන අභියෝග අතර වේ.

== බලන්න ==

* [[සෝවියට් සංගමය]]
* [[සීතල යුද්ධය]]
* [[කේ.ජී.බී.]]
* [[බොරිස් යෙල්ට්සින්]]
* [[දිමිත්‍රි මෙද්වදෙව්]]
* [[රුසියාව]]
* [[රුසියානු–යුක්රේන යුද්ධය]]
* [[ක්‍රිමියානු අර්බුදය]]

== ආශ්‍රිත මූලාශ්‍ර ==

* [https://www.britannica.com/biography/Vladimir-Putin Encyclopaedia Britannica – Vladimir Putin]
* [https://www.britannica.com/topic/KGB KGB – Encyclopaedia Britannica]
* [https://www.icc-cpi.int/news/situation-ukraine-icc-judges-issue-arrest-warrants-against-vladimir-vladimirovich-putin-and International Criminal Court – Ukraine situation]
* [https://www.un.org/ United Nations]
* [https://www.kremlin.ru/ Kremlin – President of Russia]

[[ප්‍රවර්ගය:1952 උපත්]]
[[ප්‍රවර්ගය:ජීවතුන් අතර සිටින පුද්ගලයෝ]]
[[ප්‍රවර්ගය:රුසියානු ජනාධිපතිවරු]]
[[ප්‍රවර්ගය:රුසියානු දේශපාලනඥයෝ]]
[[ප්‍රවර්ගය:කේ.ජී.බී. නිලධාරීහු]]
ජ්ජ්


=පසුවදන=

සෝවියට් දේශය – නැගීම, සශ්‍රීකත්වය, ජාත්‍යන්තර සහයෝගිතාව සහ බිඳවැටීම
ඉතිහාසය යනු ජයග්‍රහණ සහ පරාජයන් පිළිබඳ කතාන්දරයක් පමණක් නොවේ. එය මිනිසුන්ගේ ජීවිත, ඔවුන්ගේ බලාපොරොත්තු, අරගල, කැපකිරීම් සහ අනාගත පරම්පරාවන්ට ඉතිරි කරන පාඩම්වල එකතුවකි. සෝවියට් දේශයේ ඉතිහාසය අධ්‍යයනය කිරීමේදී මට වඩාත් පැහැදිලි වූයේ එම සත්‍යයයි.
1917 රුසියානු විප්ලවයෙන් පසුව මාක්ස්වාදී සහ කොමියුනිස්ට්වාදී දේශපාලන අදහස් රුසියාව තුළ පමණක් නොව ලෝකයේ විවිධ රටවල ජනතාව අතර ද විශාල ආකර්ෂණයක් ඇති කළේය. සමාජ සමානාත්මතාව, පංති විෂමතාව අඩු කිරීම, කම්කරු අයිතිවාසිකම් සහ පොදු ජනතාවගේ ජීවන තත්ත්වය උසස් කිරීම පිළිබඳ වූ එම අදහස් බොහෝ ජනතාවගේ බලාපොරොත්තු බවට පත්විය.
එම ඓතිහාසික පරිවර්තනයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 1922 දී සෝවියට් සමාජවාදී සමූහාණ්ඩු සංගමය (USSR) පිහිටුවනු ලැබීය. විවිධ ජාතීන්ට, භාෂාවන්ට සහ සංස්කෘතීන්ට අයත් ජනරජ කිහිපයක් එක් රාජ්‍ය සංගමයක් යටතේ එක්වීම ලෝක ඉතිහාසයේ සුවිශේෂී සිදුවීමක් විය.
කාලයත් සමඟ සෝවියට් සංගමය ලෝකයේ ප්‍රබලතම දේශපාලන, ආර්ථික, විද්‍යාත්මක සහ යුද බලවතුන්ගෙන් එකක් බවට පත්විය. කාර්මික සංවර්ධනය, අභ්‍යවකාශ ගවේෂණය, විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ, අධ්‍යාපනය සහ තාක්ෂණය යන ක්ෂේත්‍රවල එය ලෝකයට විශාල බලපෑමක් ඇති කළේය.
මාගේ අවධානයට විශේෂයෙන් ලක්වන්නේ සෝවියට් දේශය තම රටේ සංවර්ධනය පමණක් සලකා නොබලා, තමන්ට වඩා ආර්ථික වශයෙන් දුර්වල සහ සංවර්ධනය වෙමින් පැවති රටවලට ද සහයෝගය ලබාදීමට කටයුතු කළ ආකාරයයි.
ශ්‍රී ලංකාව එයට හොඳ උදාහරණයකි. 1958 දී ශ්‍රී ලංකාව සහ සෝවියට් සංගමය අතර ඇතිකරගත් ආර්ථික හා තාක්ෂණික සහයෝගිතාව යටතේ අපේ රටේ කාර්මික සංවර්ධනයට දායකත්වයක් ලැබුණි. ඔරුවල වානේ කර්මාන්තශාලාව, කැලණිය ටයර් කර්මාන්තශාලාව සහ මෝදර පිටි කර්මාන්තශාලාව වැනි කර්මාන්ත ඒ සම්බන්ධයෙන් සිහිපත් කළ හැකි උදාහරණ වේ.
එම සහයෝගය කර්මාන්තශාලා ඉදිකිරීමට පමණක් සීමා නොවීය. තාක්ෂණික දැනුම, යන්ත්‍රෝපකරණ, විශේෂඥ සහාය සහ කාර්මික අත්දැකීම් හුවමාරු කිරීම ද එහි වැදගත් අංගයන් විය.
සෝවියට් දේශයේ ජාත්‍යන්තර දායකත්වය තුළින් මට වඩාත් වැදගත් ලෙස පෙනෙන්නේ අධ්‍යාපන ක්ෂේත්‍රයයි.
ලෝකයේ විවිධ රටවලින් පැමිණි තරුණ තරුණියන්ට සෝවියට් විශ්වවිද්‍යාලවල අධ්‍යාපනය ලැබීමට ශිෂ්‍යත්ව සහ වෙනත් පහසුකම් සලසා දී තිබුණි. ශ්‍රී ලංකාව ඇතුළු ආසියානු, අප්‍රිකානු සහ ලතින් ඇමරිකානු රටවල සිසුන්ට වෛද්‍ය විද්‍යාව, ඉංජිනේරු විද්‍යාව, විද්‍යාව, තාක්ෂණය, කෘෂිකර්මය සහ වෙනත් විෂයයන් හැදෑරීමට අවස්ථාව ලැබුණි.
මොස්කව්හි මහජන මිත්‍රත්ව විශ්වවිද්‍යාලය (People's Friendship University) වැනි අධ්‍යාපන ආයතන ඒ සඳහා වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය.
එම ශිෂ්‍යත්ව අවස්ථා හරහා විදේශීය සිසුන්ට තම මව් රටවලදී ලබාගැනීමට අපහසු වූ උසස් අධ්‍යාපන අවස්ථා හිමිවිය. ඔවුන්ගෙන් බොහෝ දෙනෙක් පසුව වෛද්‍යවරුන්, ඉංජිනේරුවන්, විද්‍යාඥයන්, ගුරුවරුන් සහ වෙනත් වෘත්තිකයන් බවට පත්ව තම රටවල සංවර්ධනයට දායක වූහ. තවත් පිරිසක් ලෝකයේ විවිධ රටවල සේවය කරමින් සිටිති.
ශ්‍රී ලංකාවේ ද අද සෝවියට් දේශයේ අධ්‍යාපනය ලැබූ වෛද්‍යවරුන්, ඉංජිනේරුවන් සහ වෙනත් වෘත්තිකයන් සිටීම එම අධ්‍යාපනික සබඳතාවේ දිගුකාලීන ප්‍රතිඵලයකි.
එදා බොහෝ සිසුන්ට ශිෂ්‍යත්ව යටතේ අධ්‍යාපනය, නවාතැන් සහ ජීවන පහසුකම් ලබාගැනීමට හැකි විය. එය හුදෙක් එක් පුද්ගලයෙකුගේ අධ්‍යාපනය සඳහා කළ ආයෝජනයක් නොව, ඔහුගේ හෝ ඇයගේ මව් රටේ අනාගතයට කළ ආයෝජනයක් ලෙස ද සැලකිය හැකිය.
සෝවියට් දේශයේ සමාජ හා ආර්ථික ජීවිතය පිළිබඳව ද මට වැදගත් අදහසක් තිබේ. එහි පැවති පොදු ආර්ථික ක්‍රමය තුළ අධ්‍යාපනය, සෞඛ්‍ය සේවා, නිවාස සහ මූලික අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා රාජ්‍යය විශාල වගකීමක් දැරීය. ආහාර ද්‍රව්‍ය, පොත්පත් සහ බොහෝ අත්‍යවශ්‍ය සේවා සාපේක්ෂව අඩු මිලකට ලබාගැනීමට ජනතාවට හැකි වූ අවස්ථා තිබුණි.
එම සමාජ ආරක්ෂණ ක්‍රමය සහ ආර්ථික සහයෝගිතාව බොහෝ ජනතාවගේ ජීවිතවලට බලපෑවේය. එහෙත් එම පද්ධතිය තුළ දේශපාලන නිදහස සීමා වීම, මධ්‍යගත පාලනය, බලය සංකේන්ද්‍රණය වීම, නිෂ්පාදන හා සැපයුම් ගැටලු සහ ඇතැම් කාලවල ආහාර හිඟයන් වැනි බරපතළ අඩුපාඩු ද පැවති බව අමතක නොකළ යුතුය.
1980 දශකයේ මිහායිල් ගොර්බචොව් හඳුන්වා දුන් ග්ලාස්නොස්ට් සහ පෙරෙස්ත්‍රොයිකා ප්‍රතිසංස්කරණ සමඟ සෝවියට් සමාජය තුළ විශාල පරිවර්තනයක් ඇති විය. එහි අවසාන ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 1991 දී සෝවියට් සංගමය විසුරුවා හැරුණි. එතෙක් එකම රාජ්‍ය සංගමයක් තුළ පැවති ජනරජ ස්වාධීන රාජ්‍ය බවට පත්විය.
එම බිඳවැටීමෙන් පසුව පැරණි සෝවියට් ජනරජවලට විවිධාකාර ආර්ථික හා සමාජීය අභියෝගවලට මුහුණදීමට සිදුවිය. කර්මාන්ත පද්ධති බිඳවැටීම, රැකියා අහිමිවීම, උද්ධමනය, සැපයුම් ජාල අඩපණ වීම සහ ජනතාවගේ මිලදී ගැනීමේ හැකියාව පහත වැටීම වැනි තත්ත්වයන් ඇතැම් රටවල දක්නට ලැබුණි.
මගේ අදහස අනුව, මෙහිදී අප අවධානය යොමු කළ යුතු තවත් කරුණක් තිබේ. සෝවියට් සංගමය තුළ පැවති පොදු ආර්ථික සබඳතා, නිෂ්පාදන ජාල, සම්පත් බෙදාගැනීම සහ අන්‍යෝන්‍ය සහයෝගිතාව විසුරුවා හැරීමෙන් පසුව එම රටවලට වෙන වෙනම තම ආර්ථික ශක්තිය ගොඩනඟා ගැනීමට සිදුවිය. කලින් තිබූ පොදු වෙළෙඳපොළ හා සැපයුම් පද්ධති වෙනස් වීමෙන් ඇතැම් ජනතාවට දැඩි දුෂ්කරතාවලට මුහුණදීමට සිදුවිය.
එමෙන්ම සෝවියට් දේශය සමඟ අධ්‍යාපනික, කාර්මික හා තාක්ෂණික සබඳතා පවත්වාගෙන ගිය ශ්‍රී ලංකාව වැනි රටවලට ද එම ජාත්‍යන්තර සබඳතා වෙනස් වීමේ බලපෑම් දැනෙන්නට විය.
අද විදේශීය සිසුන්ට රුසියාව ඇතුළු පැරණි සෝවියට් ජනරජවල අධ්‍යාපනය ලැබීමට විවිධ ශිෂ්‍යත්ව සහ මුදල් ගෙවා ඉගෙනීමේ අවස්ථා තිබුණ ද, එදා පැවති සෝවියට් සංගමයේ පොදු අධ්‍යාපනික සහයෝගිතා පද්ධතියට එය සමාන නොවේ.
මෙම සියලු කරුණු දෙස බලන විට මට සිතෙන්නේ සෝවියට් දේශයේ බිඳවැටීම යනු රටක දේශපාලන පාලනයක් අවසන් වීම පමණක් නොවන බවයි. එය දශක ගණනාවක් පුරා ගොඩනැඟුණු ආර්ථික, කාර්මික, අධ්‍යාපනික සහ ජාත්‍යන්තර සහයෝගිතා පද්ධතියක විශාල වෙනසක් ද විය.
මගේ පෞද්ගලික විග්‍රහයේදී වඩාත් සංවේදී කරුණ වන්නේ, පරම්පරා ගණනාවක් විසින් ගොඩනඟන ලද සමාජ හා ආර්ථික සම්පත්, පොදු සංවර්ධන ක්‍රම සහ ජනතා සුබසාධන පද්ධති බිඳවැටීමෙන් පසුව ඒවා නැවත ගොඩනඟා ගැනීම කෙතරම් දුෂ්කර කාර්යයක් වූවාද යන්නයි.
සෝවියට් දේශයේ පැවති සියල්ල නිවැරදි යැයි හෝ එහි පාලන ක්‍රමයේ සියලු අංග අනුමත කළ යුතු යැයි මම නොකියමි. එහි තිබූ දේශපාලන සීමා, ආර්ථික දුර්වලතා සහ ජනතාව මුහුණදුන් අසාධාරණකම් ද ඉතිහාසයේ කොටසකි. එහෙත් එම රට විසින් ගොඩනඟන ලද අධ්‍යාපනික, විද්‍යාත්මක, කාර්මික සහ ජාත්‍යන්තර සහයෝගිතා දායකත්වය ද නොසලකා හැරිය නොහැකිය.
අවසානයේ මගේ සිතට නැඟෙන ප්‍රධාන අදහස මෙයයි.
සෝවියට් දේශය විසින් ගොඩනඟන ලද සශ්‍රීකත්වය, කාර්මික ශක්තිය, අධ්‍යාපනික අවස්ථා සහ ජාත්‍යන්තර සහයෝගිතාව එම සංගමය බිඳවැටීමත් සමඟ විශාල පරිවර්තනයකට ලක් විය. කලක් එකම ආර්ථික හා දේශපාලන ව්‍යුහයක් තුළ එකට බැඳී සිටි ජනරජවලට පසුව වෙන වෙනම තම අනාගතය ගොඩනඟා ගැනීමට සිදුවිය. ඒ සමඟ එදා තිබූ ඇතැම් පොදු වාසි සහ සහයෝගිතා ද අහිමි විය.
එබැවින් සෝවියට් දේශයේ ඉතිහාසය අපට ලබාදෙන වැදගත්ම පාඩම වන්නේ රාජ්‍යයක ශක්තිය ගොඩනැඟීම පමණක් නොව, එම ශක්තිය ජනතාවගේ යහපත වෙනුවෙන් සාධාරණව භාවිත කිරීම, දේශපාලන නිදහස ආරක්ෂා කිරීම සහ අනාගත පරම්පරාවන් වෙනුවෙන් සමාජීය හා ආර්ථික ස්ථාවරත්වය පවත්වා ගැනීම ද අත්‍යවශ්‍ය බවයි.
අතීතයේ සිදු වූ දේ වෙනස් කළ නොහැකිය. එහෙත් එම ඉතිහාසයෙන් පාඩම් ඉගෙනගෙන වඩාත් සාධාරණ, සාමකාමී සහ මානුෂීය ලෝකයක් ගොඩනැඟීමට අපට හැකියාව තිබේ.
සෝවියට් දේශයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ මෙම කියවීම මගේ සිතේ ඉතිරි කළ අවසාන පණිවිඩය එයයි.

කතුවරයා  🙏</text>
      <sha1>tnkxxx0uy37kb1oj7z8y449lhivj2da</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>805103</id>
      <parentid>805090</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T10:44:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <origin>805103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="236950" sha1="kw07ls2n4dyucazoercjt3h12xxqpqk" xml:space="preserve">[[File:YOUR_IMAGE_FILENAME.jpg|thumb|center|350px|History of Russia and the Soviet Union]]


පෙරවදන

සෝවියට් සංගමය යනු විසිවන සියවසේ ලෝක ඉතිහාසයට විශාල බලපෑමක් කළ රාජ්‍යයකි. 1917 රුසියානු විප්ලවයෙන් ආරම්භ වූ එහි දේශපාලන හා සමාජ පරිවර්තනය, 1922 දී සෝවියට් සංගමය පිහිටුවීම දක්වා වර්ධනය විය. ඉන් අනතුරුව දශක ගණනාවක් පුරා ලෝක දේශපාලනය, ආර්ථිකය, විද්‍යාව, අධ්‍යාපනය, කලාව සහ සංස්කෘතිය කෙරෙහි එය බලපෑම් ඇති කළේය.
මෙම පොත ලිවීමට මා පෙළඹුණේ සෝවියට් දේශයේ ඉතිහාසය අනාගත පරපුරට සරලව, පැහැදිලිව සහ අනුපිළිවෙළින් හඳුන්වා දීමේ අරමුණිනි. සෝවියට් සංගමය බිහිවීමට හේතු වූ විප්ලවීය අදහස්, කාල් මාක්ස්ගේ චින්තනය, ව්ලැඩිමීර් ලෙනින්ගේ නායකත්වය, සෝවියට් නායකයන්ගේ පාලන කාලයන් සහ එම රාජ්‍යයේ දියුණුව හා අභියෝග පිළිබඳව මෙහිදී අවධානය යොමු කර ඇත.
සෝවියට් දේශය තුළ කාර්මික සංවර්ධනය, අධ්‍යාපනය, විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ, අභ්‍යවකාශ ගවේෂණය, සාහිත්‍යය, සංගීතය, නර්තනය සහ ක්‍රීඩා යන ක්ෂේත්‍රවල කැපී පෙනෙන ජයග්‍රහණ ඇති විය. එසේම දේශපාලන මර්දනය, ආර්ථික දුෂ්කරතා, ජාත්‍යන්තර ගැටුම් සහ පාලන ක්‍රමයේ අභියෝග ද එහි ඉතිහාසයේ කොටසක් විය.
එබැවින් මෙම කෘතියෙන් සෝවියට් සංගමය පිළිබඳ එක් පැත්තක් පමණක් නොව, එහි ජයග්‍රහණ, අසාර්ථකත්වයන්, සමාජ වෙනස්කම් සහ ලෝකයට ඇති කළ බලපෑම් පිළිබඳව සමබර අවබෝධයක් ලබාදීමට උත්සාහ කරමි.
ඉතිහාසය යනු අතීත සිදුවීම් මතක තබාගැනීම පමණක් නොවේ.එය වර්තමානය තේරුම් ගැනීමටත්, අනාගතය පිළිබඳව වඩාත් හොඳින් සිතීමටත් උපකාරී වන දැනුමකි.
මෙම පොත කියවන සියලු දෙනාට සෝවියට් සංගමයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ  පුළුල් අබෝධයක් ලබාගැනීමට හැකි වේවායි මම බලාපොරොත්තු වෙමි.

කතුවරයා

==රුසියානු විප්ලවය සහ සෝවියට් සංගමයේ ඉතිහාසය==

{{Short description|1917 විප්ලවයට පෙර රුසියානු අධිරාජ්‍යයේ සමාජ, ආර්ථික හා දේශපාලන තත්ත්වය}}

'''රුසියානු අධිරාජ්‍යයේ සමාජ, ආර්ථික හා දේශපාලන තත්ත්වය (විප්ලවයට පෙර)''' යනු 1917 රුසියානු විප්ලවයට පෙර එරට පැවති පාලන ක්‍රමය, ගොවි ජනතාවගේ ජීවන තත්ත්වය, කාර්මික සංවර්ධනය, කම්කරු පන්තියේ වර්ධනය සහ දේශපාලන අර්බුද පිළිබඳ ඓතිහාසික පසුබිමයි.

1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවයට පෙර රුසියාව පාලනය කරන ලද්දේ රොමානොව් රාජවංශයට අයත් සාර්වරුන් විසිනි. එම කාලයේ රුසියානු සමාජය ප්‍රධාන වශයෙන් කෘෂිකර්මාන්තය මත රඳා පැවති අතර, කාර්මික සංවර්ධනයත් සමඟ නව කම්කරු පන්තියක් ද බිහිවෙමින් පැවතුණි. ඉඩම් හිඟය, දුප්පත්කම, දේශපාලන නිදහස සීමා වීම සහ පළමු ලෝක යුද්ධයේ බලපෑම් රට තුළ සමාජ හා දේශපාලන අර්බුද තීව්‍ර කළේය.

== 1. රුසියාවේ පැවති පාලන ක්‍රමය ==

[[File:Nicholas II of Russia by V.Serov (1910, Hessen).jpg|thumb|right|200px|රුසියාවේ අවසන් සාර් අධිරාජ්‍යයා වූ දෙවන නිකලස්]]

1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවයට පෙර රුසියාව පාලනය කරන ලද්දේ රොමානොව් රාජවංශයට අයත් සාර්වරුන් විසිනි. එය රාජාණ්ඩු ක්‍රමයක් වූ අතර රටේ දේශපාලන බලය ප්‍රධාන වශයෙන් සාර් අධිරාජ්‍යයා අතේ සංකේන්ද්‍රණය වී තිබුණි.

විප්ලවයට පෙර අවසන් සාර් අධිරාජ්‍යයා වූයේ දෙවන නිකලස් (Nicholas II) ය. ඔහු 1894 සිට 1917 දක්වා රුසියාව පාලනය කළේය.

එකල ජනතාවට රටේ පාලනය පිළිබඳ තීරණ ගැනීම සඳහා පුළුල් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී අයිතිවාසිකම් නොතිබුණි. දේශපාලන විරෝධතා, මාධ්‍ය නිදහස සහ සංවිධාන පිහිටුවීම සම්බන්ධයෙන් රජයේ දැඩි සීමා පැවතුණි.

1905 විප්ලවයෙන් පසුව රාජ්‍ය ඩූමා (State Duma) නමැති පාර්ලිමේන්තු ආයතනයක් පිහිටුවනු ලැබුවද සාර්ගේ බලය සම්පූර්ණයෙන් සීමා කිරීමට එයට හැකි නොවීය.

== 2. ගොවි ජනතාවගේ ජීවිතය ==

[[File:Peasants.jpg|thumb|right|200px|1910 වසරේ රුසියානු ගොවි ජනතාව දැක්වෙන ඓතිහාසික ඡායාරූපයක්]]

රුසියානු අධිරාජ්‍යයේ ජනගහනයෙන් විශාල බහුතරයක් ගොවි ජනතාව වූහ. රටේ ආර්ථිකය ප්‍රධාන වශයෙන් කෘෂිකර්මාන්තය මත රඳා පැවතුණි.

1861 වසරේ දෙවන ඇලෙක්සැන්ඩර් සාර්වරයාගේ පාලන සමයේදී ප්‍රවේණිදාස ක්‍රමය (Serfdom) නීත්‍යනුකූලව අහෝසි කරන ලදී.

එහෙත් එම වෙනසෙන් පසුවද ගොවීන්ගේ ඉඩම් අයිතිය, ඉඩම් හිඟය සහ ආර්ථික ගැටලු සම්පූර්ණයෙන් විසඳී නොතිබුණි. බොහෝ ගොවීන්ට ජීවත්වීමට අවශ්‍ය තරම් ඉඩම් නොතිබූ අතර ඉඩම් හිමියන්ගේ බලපෑම යටතේ ජීවත් වීමට සිදුවිය.

මෙම තත්ත්වය ගොවි ජනතාව අතර ඉඩම් ප්‍රතිසංස්කරණ සහ සමාජ වෙනස්කම් පිළිබඳ ඉල්ලීම් වර්ධනය වීමට බලපෑවේය.

== 3. කම්කරු පන්තියේ ආරම්භය සහ කාර්මික සංවර්ධනය ==

[[File:Russischer Photograph um 1900 - Hölzerne Schlafpritschen im Arbeiterschlafsaal einer unbekannten Fabrik (Zeno Fotografie).jpg|thumb|right|200px|1900 පමණ කාලයේ රුසියානු කර්මාන්තශාලාවක කම්කරුවන්ගේ නේවාසික පරිසරය]]

19 වන සියවසේ අවසාන භාගයේදී රුසියාවේ කාර්මික සංවර්ධනය වේගවත් විය. ශාන්ත පීටර්ස්බර්ග් සහ මොස්කව් වැනි නගරවල කර්මාන්තශාලා, දුම්රිය මාර්ග සහ කාර්මික මධ්‍යස්ථාන වර්ධනය විය.

මෙම සංවර්ධනයත් සමඟ නව සමාජ පන්තියක් වූ කාර්මික කම්කරු පන්තිය වර්ධනය විය.

කම්කරුවන් බොහෝ දෙනෙකුට දිගු සේවා කාලයක්, අඩු වැටුප් සහ දුෂ්කර සේවා පරිසරයන්ට මුහුණ දීමට සිදුවිය. කම්කරු අයිතිවාසිකම් සහ වෘත්තීය සමිති පිළිබඳ ඉල්ලීම් ද වර්ධනය විය.

මේ අනුව රුසියානු සමාජය තුළ සාම්ප්‍රදායික ගොවි සමාජයට අමතරව කාර්මික කම්කරු පන්තියක් සහ නව දේශපාලන අදහස් සහිත සමාජ කණ්ඩායම් බිහිවෙමින් පැවතුණි.

== 4. 1905 රුසියානු විප්ලවය ==

[[File:Bloody sunday.jpg|thumb|right|250px|1905 ජනවාරි මාසයේ ලේ වැකි ඉරිදා සිදුවීම]]

1905 වසරේදී රුසියාව තුළ විශාල ජනතා විරෝධතා සහ වැඩ වර්ජන ඇති විය.

1905 ජනවාරි 22 දින (එවකට රුසියාවේ භාවිත කළ පැරණි දින දර්ශනය අනුව ජනවාරි 9) ශාන්ත පීටර්ස්බර්ග් නගරයේ සාමකාමී පෙළපාළියක නිරත වූ කම්කරුවන්ට රජයේ හමුදා වෙඩි තැබූ සිදුවීම 'ලේ වැකි ඉරිදා' (Bloody Sunday) ලෙස හැඳින්වේ.

මෙම සිදුවීමෙන් පසුව රට පුරා විරෝධතා, වැඩ වර්ජන සහ ගොවි කැරලි ව්‍යාප්ත විය.

එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස දෙවන නිකලස් සාර්වරයා 1905 ඔක්තෝබර් ප්‍රකාශනය (October Manifesto) නිකුත් කරමින් ඇතැම් සිවිල් හා දේශපාලන අයිතිවාසිකම් සහ රාජ්‍ය ඩූමා පිහිටුවීම සඳහා එකඟ විය.

කෙසේ වෙතත්, මෙම ප්‍රතිසංස්කරණ මගින් ජනතාවගේ සියලු ඉල්ලීම් ඉටු නොවූ අතර සාර් පාලනය දිගටම පැවතුණි.

== 5. පළමු ලෝක යුද්ධය සහ රුසියාවේ අර්බුදය ==

[[File:Colorized Photo of Russian soldiers, 1916. (49949670272).jpg|thumb|right|250px|1916 වසරේ රුසියානු සෙබළුන්]]

1914දී ආරම්භ වූ පළමු ලෝක යුද්ධයට රුසියාව ද සහභාගී විය.

යුද්ධය දිග්ගැස්සීමත් සමඟ රුසියානු ආර්ථිකයට දැඩි පීඩනයක් එල්ල විය. ආහාර හිඟය, උද්ධමනය, ප්‍රවාහන ගැටලු සහ හමුදා පරාජයන් නිසා ජනතාව අතර රජය පිළිබඳ විශ්වාසය අඩු විය.

කම්කරුවන්, ගොවීන් සහ සෙබළුන් අතර අසහනය වර්ධනය විය. යුද්ධය අවසන් කිරීම සහ ජීවන තත්ත්වය වැඩිදියුණු කිරීම පිළිබඳ ඉල්ලීම් තීව්‍ර විය.

== 6. විප්ලවයකට පෙර රුසියානු සමාජයේ ප්‍රධාන ගැටලු ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! සමාජ කණ්ඩායම !! ප්‍රධාන ගැටලු
|-
| ගොවි ජනතාව || ඉඩම් හිඟය සහ දුප්පත්කම
|-
| කම්කරු ජනතාව || අඩු වැටුප් සහ දුෂ්කර සේවා කොන්දේසි
|-
| සෙබළුන් || යුද්ධයේ පරාජයන් සහ දුෂ්කරතා
|-
| මධ්‍යම පන්තිය || දේශපාලන අයිතිවාසිකම් සීමා වීම
|-
| සුළු ජාතික ජනතාව || අධිරාජ්‍ය පාලනය යටතේ පැවති අසමානතා
|}

== 7. නව දේශපාලන අදහස් සඳහා පසුබිම ==

රුසියාවේ මෙම සමාජ හා ආර්ථික ගැටලු හමුවේ සමාජවාදී, මාක්ස්වාදී සහ වෙනත් විප්ලවවාදී දේශපාලන අදහස් සඳහා අවකාශය වර්ධනය විය.

කම්කරු පන්තියේ අයිතිවාසිකම්, ගොවි ජනතාවගේ ඉඩම් ඉල්ලීම් සහ රාජාණ්ඩු පාලනය වෙනස් කිරීම පිළිබඳ අදහස් දේශපාලන ව්‍යාපාරවල ප්‍රධාන මාතෘකා බවට පත්විය.

මෙම පසුබිම තුළ රුසියානු සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කම්කරු පක්ෂය සහ පසුව බොල්ෂෙවික් හා මෙන්ෂෙවික් කණ්ඩායම් වර්ධනය විය.

මේ සියලු කරුණු 1917 වසරේ සිදුවූ රුසියානු විප්ලවයට බලපෑ ඓතිහාසික පසුබිමේ කොටස් විය.

== මේවාත් බලන්න ==

* [[රුසියානු විප්ලවය]]
* [[1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවය]]
* [[කාල් මාක්ස්]]
* [[මාක්ස්වාදය]]
* [[දෙවන නිකලස්]]
* [[1905 රුසියානු විප්ලවය]]
* [[සෝවියට් සංගමය]]

== ආශ්‍රිත මූලාශ්‍ර ==

* [https://www.loc.gov/pictures/item/2002717000/ Library of Congress – Bloody Sunday in Russia, 1905]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Peasants.jpg Wikimedia Commons – Russian Peasants]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Nicholas_II_of_Russia_by_V.Serov_(1910,_Hessen).jpg Wikimedia Commons – Nicholas II]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bloody_sunday.jpg Wikimedia Commons – Bloody Sunday]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Colorized_Photo_of_Russian_soldiers,_1916._(49949670272).jpg Wikimedia Commons – Russian Soldiers, 1916]

[[Category:රුසියානු ඉතිහාසය]]
[[Category:රුසියානු විප්ලවය]]
[[Category:රුසියානු අධිරාජ්‍යය]]
[[Category:සමාජ ඉතිහාසය]]


{{Short description|කාල් මාක්ස්ගේ දාර්ශනික අදහස් සහ මාක්ස්වාදයේ මූලික සංකල්ප}}

'''කාල් මාක්ස්ගේ දාර්ශනික චින්තනය සහ මාක්ස්වාදය''' යනු 19 වන සියවසේ දාර්ශනික, ආර්ථික හා දේශපාලන ඉතිහාසයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි සංකල්ප පද්ධතියකි. ජර්මානු දාර්ශනිකයකු, ආර්ථික විශ්ලේෂකයකු සහ දේශපාලන චින්තකයකු වූ [[කාල් මාක්ස්]] (1818–1883) විසින් ඉදිරිපත් කරන ලද අදහස් ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස් සමඟ එක්ව තවදුරටත් වර්ධනය කරන ලදී.

මාක්ස්ගේ දාර්ශනික චින්තනය තුළ ඓතිහාසික භෞතිකවාදය, පන්ති අරගලය, නිෂ්පාදන සම්බන්ධතා, ධනවාදය පිළිබඳ විවේචනය, අතිරික්ත වටිනාකම සහ සමාජ වෙනස්වීම පිළිබඳ අදහස් ප්‍රධාන ස්ථානයක් ගනී.

මෙම අදහස් පසුව මාක්ස්වාදය (Marxism) ලෙස හැඳින්වුණු අතර, ලෝකයේ විවිධ කම්කරු ව්‍යාපාර, සමාජවාදී දේශපාලන ව්‍යාපාර සහ කොමියුනිස්ට් ව්‍යාපාර කෙරෙහි බලපෑවේය.

== 2.1 කාල් මාක්ස්ගේ ජීවිතය සහ දාර්ශනික පසුබිම ==

[[File:Karl Marx.png|thumb|right|220px|කාල් මාක්ස් (1818–1883)]]

කාල් හෙන්රික් මාක්ස් 1818 මැයි 5 දින එවකට ප්‍රෂියා රාජධානියට අයත් ට්‍රීර් (Trier) නගරයේ උපත ලැබීය. ඔහු ජර්මානු දාර්ශනිකයකු, ආර්ථික විශ්ලේෂකයකු, ලේඛකයකු සහ දේශපාලන ක්‍රියාකාරිකයකු විය.

ඔහු බොන් සහ බර්ලින් විශ්වවිද්‍යාලවල අධ්‍යාපනය ලැබීය. දර්ශනය සහ නීතිය පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ ඔහු පුරාණ ග්‍රීක දාර්ශනිකයන්ගේ අදහස් ද අධ්‍යයනය කළේය.

මාක්ස්ගේ දාර්ශනික චින්තනය ගොඩනැගීමේදී ජර්මානු දාර්ශනික ජෝර්ජ් විල්හෙල්ම් ෆ්‍රෙඩ්රික් හේගල් (G. W. F. Hegel) සහ ලුඩ්විග් ෆොයර්බාක් (Ludwig Feuerbach) වැනි චින්තකයන්ගේ අදහස් බලපෑවේය.

හේගල්ගේ දයලෙක්තික ක්‍රමය සහ ෆොයර්බාක්ගේ භෞතිකවාදී අදහස් විවේචනාත්මකව අධ්‍යයනය කරමින් මාක්ස් තමන්ගේම සමාජ හා ඓතිහාසික විග්‍රහයක් වර්ධනය කළේය.

මාක්ස් 1883 මාර්තු 14 දින ලන්ඩනයේදී මිය ගියේය.

== 2.2 මාක්ස්ගේ දාර්ශනික චින්තනය ==

මාක්ස්ගේ දර්ශනය මිනිසා ජීවත් වන සමාජය, ආර්ථික ක්‍රමය සහ නිෂ්පාදන කටයුතු අතර ඇති සම්බන්ධතාව විමර්ශනය කරයි.

ඔහුගේ අදහස අනුව මිනිසුන්ගේ ජීවන තත්ත්වය සහ සමාජ සම්බන්ධතා තේරුම් ගැනීමට ඔවුන් ජීවත් වන භෞතික හා ආර්ථික තත්ත්වයන් අධ්‍යයනය කිරීම වැදගත් වේ.

මාක්ස් දර්ශනය හුදෙක් ලෝකය විස්තර කිරීම සඳහා පමණක් නොව, සමාජය වෙනස් කිරීම පිළිබඳ විමර්ශනයක් ලෙස ද සැලකීය.

1845දී ලියන ලද ''ෆොයර්බාක් පිළිබඳ ප්‍රවාද'' (Theses on Feuerbach) කෘතියේ එකොළොස්වන ප්‍රවාදය තුළ දාර්ශනිකයන් ලෝකය විවිධ ආකාරයෙන් විග්‍රහ කර ඇති නමුත් එය වෙනස් කිරීමේ වැදගත්කම ද අවධාරණය කළේය.

== 2.3 ඓතිහාසික භෞතිකවාදය (Historical Materialism) ==

ඓතිහාසික භෞතිකවාදය මාක්ස්ගේ සමාජ හා ඉතිහාස විග්‍රහයේ ප්‍රධාන සංකල්පයකි.

මෙම සංකල්පය අනුව සමාජයක ඉතිහාසය සහ වෙනස්වීම තේරුම් ගැනීමේදී එම සමාජයේ නිෂ්පාදන ක්‍රමය, ආර්ථික සම්බන්ධතා සහ නිෂ්පාදන බලවේග පිළිබඳව අධ්‍යයනය කළ යුතුය.

මිනිසුන් ජීවත්වීමට අවශ්‍ය ආහාර, ඇඳුම්, නිවාස සහ වෙනත් අවශ්‍යතා නිෂ්පාදනය කරන ආකාරය සමාජයේ ආර්ථික ව්‍යුහය ගොඩනැගීමට බලපායි.

මෙම ආර්ථික ව්‍යුහය දේශපාලන, නීතිමය සහ සමාජ ආයතන සමඟ සම්බන්ධ වේ.

මාක්ස්ගේ විග්‍රහය තුළ සමාජ පරිවර්තනයන් සිදුවීමට නිෂ්පාදන බලවේග සහ පවතින නිෂ්පාදන සම්බන්ධතා අතර ඇති ගැටුම් ද බලපායි.

== 2.4 පන්ති අරගලය (Class Struggle) ==

[[File:Communist-manifesto.png|thumb|right|220px|1848 වසරේ ප්‍රකාශයට පත් කළ කොමියුනිස්ට් ප්‍රකාශනයේ මුල් කවරය]]

පන්ති අරගලය මාක්ස් සහ එංගල්ස්ගේ දේශපාලන හා සමාජ චින්තනයේ ප්‍රධාන සංකල්පයකි.

මාක්ස්ගේ විග්‍රහය අනුව ඉතිහාසයේ විවිධ සමාජ ක්‍රම තුළ නිෂ්පාදන සම්පත් සහ ආර්ථික බලය බෙදී පැවති ආකාරය අනුව විවිධ සමාජ පන්ති බිහිවී ඇත.

ධනවාදී සමාජය තුළ ප්‍රධාන පන්ති දෙකක් පිළිබඳව මාක්ස් විශේෂ අවධානය යොමු කළේය.

* ධනපති පන්තිය (Bourgeoisie) – කර්මාන්තශාලා, යන්ත්‍රෝපකරණ සහ නිෂ්පාදන සම්පත් හිමි පන්තිය.
* කම්කරු පන්තිය (Proletariat) – ජීවත්වීම සඳහා තම ශ්‍රමය විකිණීමට සිදුවන පන්තිය.

මෙම පන්ති අතර නිෂ්පාදන සම්පත්, වැටුප්, ලාභ සහ ආර්ථික බලය සම්බන්ධයෙන් ගැටුම් ඇති වන බව මාක්ස් සහ එංගල්ස් විග්‍රහ කළහ.

1848දී ප්‍රකාශයට පත් කළ ''කොමියුනිස්ට් ප්‍රකාශනය'' (The Communist Manifesto) කෘතියේ පන්ති අරගලය පිළිබඳ අදහස් විශේෂයෙන් ඉදිරිපත් කර ඇත.

== 2.5 ධනවාදය පිළිබඳ මාක්ස්ගේ විවේචනය ==

ධනවාදය (Capitalism) යනු නිෂ්පාදන සම්පත්වලින් විශාල කොටසක් පෞද්ගලික හිමිකාරිත්වය යටතේ පවතින අතර භාණ්ඩ හා සේවා නිෂ්පාදනය සහ වෙළඳාම ලාභය අරමුණු කරගත් ආර්ථික ක්‍රමයකි.

මාක්ස් ධනවාදී ආර්ථික ක්‍රමය පිළිබඳව දීර්ඝ අධ්‍යයනයක් සිදු කළේය.

ඔහුගේ විග්‍රහය අනුව ධනවාදී නිෂ්පාදන ක්‍රමය තුළ කම්කරුවන් තම ශ්‍රමය යොදා නිෂ්පාදනය කරන භාණ්ඩවල වටිනාකම සහ ඔවුන්ට ලැබෙන වැටුප අතර වෙනසක් පවතී.

මෙම වෙනස සහ එමගින් ධනපති හිමිකරුවන්ට ලැබෙන ආර්ථික ප්‍රතිලාභ මාක්ස්ගේ ධනවාදය පිළිබඳ විවේචනයේ වැදගත් කොටසකි.

ඔහු ධනවාදය තුළ ආර්ථික අසමානතාව, කම්කරුවන්ගේ තත්ත්වය, නිෂ්පාදන සම්පත්වල හිමිකාරිත්වය සහ ලාභය බෙදී යන ආකාරය පිළිබඳව විමර්ශනය කළේය.

== 2.6 අතිරික්ත වටිනාකම (Surplus Value) ==

අතිරික්ත වටිනාකම මාක්ස්ගේ දේශපාලන ආර්ථික විද්‍යා විග්‍රහයේ ප්‍රධාන සංකල්පයකි.

මාක්ස්ගේ විග්‍රහය අනුව කම්කරුවකු තම ශ්‍රමය මඟින් නිෂ්පාදනය කරන නව වටිනාකම සහ ඔහුගේ ශ්‍රම බලය මිලදී ගැනීම සඳහා ගෙවන වැටුප අතර වෙනස අතිරික්ත වටිනාකම ලෙස විග්‍රහ කළ හැකිය.

මෙම සංකල්පය මඟින් ධනවාදී නිෂ්පාදන ක්‍රමය තුළ ලාභය නිර්මාණය වන ආකාරය සහ කම්කරු ශ්‍රමය ආර්ථික ක්‍රියාවලියට සම්බන්ධ වන ආකාරය මාක්ස් පැහැදිලි කිරීමට උත්සාහ කළේය.

== 2.7 ශ්‍රමයෙන් ඈත්වීම (Alienation) ==

මාක්ස්ගේ මුල් දාර්ශනික ලේඛනවල දක්නට ලැබෙන තවත් වැදගත් සංකල්පයක් වන්නේ ශ්‍රමයෙන් ඈත්වීම හෙවත් Alienation යන්නයි.

මෙම සංකල්පය මඟින් කම්කරුවකු තමන් නිෂ්පාදනය කරන භාණ්ඩය, තම ශ්‍රම ක්‍රියාවලිය, අනෙකුත් මිනිසුන් සහ තමන්ගේ නිර්මාණශීලී හැකියාවන්ගෙන් ඈත්වන තත්ත්වය විග්‍රහ කරයි.

1844 වසරේ ලියන ලද ''ආර්ථික හා දාර්ශනික අත්පිටපත්'' (Economic and Philosophic Manuscripts of 1844) තුළ මාක්ස් මෙම අදහස් විස්තර කර ඇත.

== 2.8 දයලෙක්තික චින්තනය සහ භෞතිකවාදය ==

දයලෙක්තික චින්තනය (Dialectics) යනු වෙනස්වීම, ප්‍රතිවිරෝධතා සහ ඒවා අතර අන්තර්ක්‍රියා මඟින් යථාර්ථය විග්‍රහ කිරීමේ දාර්ශනික ක්‍රමයකි.

මාක්ස් හේගල්ගේ දයලෙක්තික ක්‍රමයෙන් බලපෑමක් ලබා ගත්තද එය භෞතික හා සමාජීය ජීවිතය පිළිබඳ විග්‍රහයක් සඳහා යොදා ගත්තේය.

ඔහුගේ අදහස් තුළ සමාජයේ ආර්ථික හා ද්‍රව්‍යමය සම්බන්ධතා, සමාජ වෙනස්වීම් සහ පන්ති අතර ප්‍රතිවිරෝධතා විශේෂ ස්ථානයක් ගනී.

''දයලෙක්තික භෞතිකවාදය'' (Dialectical Materialism) යන නාමය පසුව මාක්ස්වාදී දාර්ශනික සම්ප්‍රදාය තුළ වඩාත් ප්‍රචලිත විය. එම නාමය මාක්ස් විසින්ම තම දර්ශනය සඳහා භාවිත කළ නිශ්චිත පදයක් නොවේ.

== 2.9 සමාජවාදය සහ කොමියුනිස්ට්වාදය ==

මාක්ස් සහ එංගල්ස් ධනවාදී සමාජයේ පන්ති සම්බන්ධතා සහ නිෂ්පාදන සම්පත්වල පෞද්ගලික හිමිකාරිත්වය පිළිබඳව විවේචනයක් ඉදිරිපත් කළහ.

ඔවුන්ගේ දේශපාලන චින්තනය තුළ කම්කරු පන්තියේ දේශපාලන ක්‍රියාකාරිත්වය සහ සමාජ පරිවර්තනය වැදගත් ස්ථානයක් ගනී.

සමාජවාදය (Socialism) සහ කොමියුනිස්ට්වාදය (Communism) යන සංකල්ප විවිධ දේශපාලන හා දාර්ශනික සම්ප්‍රදායන් තුළ විවිධ ආකාරයෙන් විග්‍රහ කර ඇත.

මාක්ස් සහ එංගල්ස්ගේ ලේඛන තුළ පන්ති භේදවලින් තොර සමාජයක් පිළිබඳ අදහස සහ නිෂ්පාදන සම්පත් පිළිබඳ පොදු සමාජීය පාලනය පිළිබඳ සංකල්පය වැදගත් වේ.

කෙසේ වෙතත්, අනාගත කොමියුනිස්ට් සමාජයක් පාලනය විය යුතු සෑම විස්තරයක්ම නිශ්චිත සැලැස්මක් ලෙස මාක්ස් ඉදිරිපත් කර නොතිබුණි.

== 2.10 මාක්ස් සහ ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස්ගේ දායකත්වය ==

[[File:Karl Marx.png|thumb|right|180px|කාල් මාක්ස්]]

[[ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස්]] (Friedrich Engels) මාක්ස්ගේ සමීප දාර්ශනික සහ දේශපාලන සහයෝගිතාකරුවකු විය.

ඔවුන් දෙදෙනා එක්ව සමාජවාදී හා කොමියුනිස්ට් දේශපාලන අදහස් වර්ධනය කිරීමට සහ ඒවා ලේඛනගත කිරීමට දායක වූහ.

ඔවුන්ගේ ප්‍රධාන කෘති අතර:

* ''කොමියුනිස්ට් ප්‍රකාශනය'' (The Communist Manifesto) – 1848.
* ''ජර්මානු දෘෂ්ටිවාදය'' (The German Ideology) – 1845–1846දී රචනා කරන ලදී.
* ''ශුද්ධ පවුල'' (The Holy Family) – 1845.

එංගල්ස් මාක්ස්ගේ මරණයෙන් පසුව ද ඔහුගේ ලේඛන සංස්කරණය කිරීම සහ ප්‍රකාශයට පත් කිරීම සඳහා දායක විය.

== 2.11 මාක්ස්ගේ ප්‍රධාන කෘති ==

[[File:Das Kapital. Kritik der politischen Ökonomie. Band 1.pdf|thumb|right|200px|1867දී ප්‍රකාශයට පත් කළ ''දාස් කැපිටාල්'' කෘතියේ පළමු වෙළුමේ මුල් සංස්කරණය]]

මාක්ස්ගේ දාර්ශනික සහ ආර්ථික අදහස් ඔහුගේ විවිධ කෘති තුළින් ඉදිරිපත් කර ඇත.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! වර්ෂය !! කෘතිය !! ප්‍රධාන කරුණු
|-
| 1844 || Economic and Philosophic Manuscripts || ශ්‍රමයෙන් ඈත්වීම සහ මිනිස් ස්වභාවය
|-
| 1845 || Theses on Feuerbach || භෞතිකවාදය සහ දාර්ශනික ක්‍රියාකාරිත්වය
|-
| 1845–1846 || The German Ideology || ඓතිහාසික භෞතිකවාදය
|-
| 1848 || The Communist Manifesto || පන්ති අරගලය සහ කොමියුනිස්ට් දේශපාලන අදහස්
|-
| 1859 || A Contribution to the Critique of Political Economy || දේශපාලන ආර්ථික විද්‍යාව පිළිබඳ විවේචනය
|-
| 1867 || Das Kapital, Volume I || ධනවාදී නිෂ්පාදන ක්‍රමය සහ අතිරික්ත වටිනාකම
|}

''දාස් කැපිටාල්'' (Das Kapital) කෘතියේ පළමු වෙළුම 1867දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. එහිදී මාක්ස් ධනවාදී නිෂ්පාදන ක්‍රමය, වෙළඳ භාණ්ඩ, මුදල්, ශ්‍රම බලය සහ අතිරික්ත වටිනාකම පිළිබඳ දීර්ඝ විශ්ලේෂණයක් ඉදිරිපත් කළේය.

එහි දෙවන සහ තුන්වන වෙළුම් මාක්ස්ගේ මරණයෙන් පසුව ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස් විසින් සංස්කරණය කර ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.

== 2.12 මාක්ස්වාදය ලෝක දේශපාලනයට කළ බලපෑම ==

මාක්ස්ගේ අදහස් 19 වන සියවසේ යුරෝපයේ කම්කරු ව්‍යාපාර සහ සමාජවාදී දේශපාලන ව්‍යාපාර කෙරෙහි බලපෑවේය.

1864දී පිහිටුවන ලද ජාත්‍යන්තර කම්කරු සංගමය (International Workingmen's Association) සමඟ ද මාක්ස් සම්බන්ධ විය.

20 වන සියවසේදී රුසියාවේ ලෙනින්ගේ නායකත්වය යටතේ වර්ධනය වූ බොල්ෂෙවික් ව්‍යාපාරය මාක්ස්වාදී අදහස් මත පදනම් වූ දේශපාලන ව්‍යාපාරයක් බවට පත්විය.

1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවයෙන් පසුව පිහිටුවන ලද සෝවියට් රාජ්‍යය මාක්ස්වාදී සහ ලෙනින්වාදී දේශපාලන මතවාදයන් තම නිල දේශපාලන දර්ශනය ලෙස පිළිගත්තේය.

පසුව චීනය, කියුබාව, වියට්නාමය සහ වෙනත් රටවල ද විවිධ මාක්ස්වාදී දේශපාලන ව්‍යාපාර වර්ධනය විය.

කෙසේ වෙතත්, මෙම රටවල දේශපාලන හා ආර්ථික පද්ධති එකිනෙකට වෙනස් වූ අතර මාක්ස්ගේ මුල් දාර්ශනික අදහස් සහ පසුව ඇති වූ රාජ්‍ය පාලන ක්‍රම එකිනෙකට සමාන යැයි සැලකිය නොහැකිය.

== 2.13 මාක්ස්වාදය පිළිබඳ විවිධ විග්‍රහ ==

මාක්ස්වාදය ලෝකයේ විවිධ දේශපාලන සහ ශාස්ත්‍රීය සම්ප්‍රදායන් තුළ විවිධ ආකාරයෙන් අර්ථකථනය කර ඇත.

සමහර චින්තකයන් එය සමාජ අසමානතා, කම්කරු අයිතිවාසිකම් සහ ආර්ථික බලය පිළිබඳ විග්‍රහයක් ලෙස සලකන අතර, තවත් විවේචකයන් එහි දේශපාලන යෙදීම්, රාජ්‍ය බලය සංකේන්ද්‍රණය වීම සහ ආර්ථික ප්‍රතිපත්ති පිළිබඳ විවේචන ඉදිරිපත් කර ඇත.

එබැවින් මාක්ස්ගේ මුල් දාර්ශනික අදහස්, පසුව වර්ධනය වූ මාක්ස්වාදී න්‍යායන් සහ විවිධ රටවල ක්‍රියාත්මක වූ දේශපාලන පද්ධති වෙන වෙනම අධ්‍යයනය කිරීම වැදගත් වේ.

== 2.14 නිගමනය ==

කාල් මාක්ස්ගේ දාර්ශනික චින්තනය 19 වන සියවසේ සමාජ, ආර්ථික සහ දේශපාලන අදහස් වෙනස් කළ බලගතු බුද්ධිමය සම්ප්‍රදායකි.

ඔහුගේ ඓතිහාසික භෞතිකවාදය, පන්ති අරගලය, ධනවාදය පිළිබඳ විවේචනය සහ අතිරික්ත වටිනාකම පිළිබඳ විග්‍රහයන් ලෝකයේ විවිධ දේශපාලන ව්‍යාපාරවලට සහ ආර්ථික විවාදවලට බලපෑවේය.

රුසියානු විප්ලවය සහ සෝවියට් සංගමය බිහිවීම තේරුම් ගැනීම සඳහා ද මාක්ස්වාදී දර්ශනය පිළිබඳ අවබෝධයක් ලබාගැනීම වැදගත් වේ.

== ඊළඟ පරිච්ඡේදය ==

[[රුසියාවේ මාක්ස්වාදී ව්‍යාපාරයේ වර්ධනය]]

== ආශ්‍රිත ලිපි ==

* [[කාල් මාක්ස්]]
* [[ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස්]]
* [[මාක්ස්වාදය]]
* [[ඓතිහාසික භෞතිකවාදය]]
* [[කොමියුනිස්ට් ප්‍රකාශනය]]
* [[දාස් කැපිටාල්]]
* [[රුසියානු විප්ලවය]]
* [[ව්ලැඩිමීර් ලෙනින්]]
* [[සෝවියට් සංගමය]]

== මූලාශ්‍ර ==

* [https://plato.stanford.edu/entries/marx/ Stanford Encyclopedia of Philosophy – Karl Marx]
* [https://www.britannica.com/biography/Karl-Marx Karl Marx – Encyclopaedia Britannica]
* [https://www.marxists.org/archive/marx/works/1848/communist-manifesto/ Marx and Engels – The Communist Manifesto]
* [https://www.marxists.org/archive/marx/works/1867-c1/ Marx – Capital, Volume I]
* [https://www.marxists.org/archive/marx/works/1845/theses/ Theses on Feuerbach]

[[Category:කාල් මාක්ස්]]
[[Category:මාක්ස්වාදය]]
[[Category:දේශපාලන දර්ශනය]]
[[Category:සමාජවාදය]]
[[Category:කොමියුනිස්ට්වාදය]]
[[Category:ආර්ථික චින්තනය]]


{{Short description|කාල් මාක්ස්ගේ දාර්ශනික අදහස් සහ මාක්ස්වාදයේ මූලික සංකල්ප}}

'''කාල් මාක්ස්ගේ දාර්ශනික චින්තනය සහ මාක්ස්වාදය''' යනු 19 වන සියවසේ දාර්ශනික, ආර්ථික හා දේශපාලන ඉතිහාසයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි සංකල්ප පද්ධතියකි. ජර්මානු දාර්ශනිකයකු, ආර්ථික විශ්ලේෂකයකු සහ දේශපාලන චින්තකයකු වූ [[කාල් මාක්ස්]] (1818–1883) විසින් ඉදිරිපත් කරන ලද අදහස් ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස් සමඟ එක්ව තවදුරටත් වර්ධනය කරන ලදී.

මාක්ස්ගේ දාර්ශනික චින්තනය තුළ ඓතිහාසික භෞතිකවාදය, පන්ති අරගලය, නිෂ්පාදන සම්බන්ධතා, ධනවාදය පිළිබඳ විවේචනය, අතිරික්ත වටිනාකම සහ සමාජ වෙනස්වීම පිළිබඳ අදහස් ප්‍රධාන ස්ථානයක් ගනී.

මෙම අදහස් පසුව මාක්ස්වාදය (Marxism) ලෙස හැඳින්වුණු අතර, ලෝකයේ විවිධ කම්කරු ව්‍යාපාර, සමාජවාදී දේශපාලන ව්‍යාපාර සහ කොමියුනිස්ට් ව්‍යාපාර කෙරෙහි බලපෑවේය.


== 3. රුසියාවේ මාක්ස්වාදී ව්‍යාපාරයේ වර්ධනය ==

=== 3.1. හැඳින්වීම ===

19 වන සියවසේ අග භාගයේදී රුසියානු අධිරාජ්‍යය තුළ සමාජ, ආර්ථික සහ දේශපාලන වෙනස්කම් වේගයෙන් සිදුවෙමින් පැවතුණි. කාර්මික සංවර්ධනයත් සමඟ නගරවල කම්කරු පන්තිය වර්ධනය වූ අතර, ගොවි ජනතාවගේ දුෂ්කර ජීවන තත්ත්වය සහ සාර් පාලනයේ දේශපාලන මර්දනය පිළිබඳ විරෝධය ද වැඩි විය.

මෙම පසුබිම තුළ යුරෝපයේ වර්ධනය වෙමින් පැවති මාක්ස්වාදී දර්ශනය රුසියාවට ද පැතිර ගියේය. කාල් මාක්ස් සහ ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස් ඉදිරිපත් කළ පන්ති අරගලය, ධනවාදය පිළිබඳ විවේචනය සහ කම්කරු පන්තියේ දේශපාලන සංවිධානය පිළිබඳ අදහස් රුසියානු විප්ලවවාදීන් අතර සාකච්ඡාවට ලක් විය.

රුසියාවේ මාක්ස්වාදී ව්‍යාපාරය ක්‍රමයෙන් කුඩා අධ්‍යයන කණ්ඩායම්වලින් ආරම්භ වී, කම්කරු සංවිධාන සහ දේශපාලන පක්ෂයක් දක්වා වර්ධනය විය. පසුව එය 1917 රුසියානු විප්ලවයට බලපෑ ප්‍රධාන දේශපාලන ව්‍යාපාරයක් බවට පත්විය.

=== 3.2. රුසියාවේ මාක්ස්වාදයට පෙර පැවති ජනප්‍රියවාදී ව්‍යාපාරය ===

රුසියාවේ මාක්ස්වාදය ව්‍යාප්ත වීමට පෙර ''නරොද්නික්'' (Narodnik) හෙවත් රුසියානු ජනප්‍රියවාදී ව්‍යාපාරය විප්ලවවාදී දේශපාලන අදහස් අතර වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කරගෙන තිබුණි.

මෙම ව්‍යාපාරයේ ඇතැම් නායකයන් විශ්වාස කළේ රුසියාවේ ගොවි ජනතාව සහ ගම්මානවල පැවති සාමූහික ඉඩම් පරිහරණ ක්‍රමය මත පදනම්ව සමාජවාදී සමාජයක් ගොඩනැගිය හැකි බවයි. බටහිර යුරෝපයේ මෙන් රුසියාව අනිවාර්යයෙන්ම ධනවාදී සංවර්ධන මාර්ගය හරහා යා යුතු නැති බව ඔවුන්ගෙන් සමහරෙක් තර්ක කළහ.

නරොද්නික් ව්‍යාපාරයේ ඇතැම් කණ්ඩායම් ගොවි ජනතාව අතර දේශපාලන අවබෝධය ඇති කිරීම සඳහා ගම්මාන වෙත ගියහ. තවත් සමහර කණ්ඩායම් සාර් පාලනයට එරෙහිව රහසිගත දේශපාලන ක්‍රියාකාරකම් සහ ප්‍රචණ්ඩ ක්‍රියාමාර්ගවල නිරත වූහ.

කෙසේ වෙතත්, කාර්මික සංවර්ධනය සහ කම්කරු පන්තියේ වර්ධනය පිළිබඳ මාක්ස්වාදී විග්‍රහය රුසියානු විප්ලවවාදීන් අතර නව දේශපාලන සාකච්ඡාවක් ඇති කළේය. මේ අනුව නරොද්නික් අදහස් සහ මාක්ස්වාදී අදහස් අතර මතවාදී විවාදයක් වර්ධනය විය.

=== 3.3. ජෝර්ජි ප්ලෙඛානොව් සහ රුසියානු මාක්ස්වාදයේ ආරම්භය ===

[[File:Georgi Plekhanov seated portrait.jpg|thumb|ජෝර්ජි වැලෙන්ටිනොවිච් ප්ලෙඛානොව්]]

රුසියාවේ මාක්ස්වාදය ව්‍යාප්ත කිරීමේ ආරම්භක පුරෝගාමියෙකු ලෙස ජෝර්ජි වැලෙන්ටිනොවිච් ප්ලෙඛානොව් (Georgi Plekhanov) සැලකේ.

ප්ලෙඛානොව් මුලදී රුසියානු ජනප්‍රියවාදී ව්‍යාපාරයට සම්බන්ධව සිටියේය. පසුව ඔහු මාක්ස්වාදී අදහස් පිළිගෙන, රුසියාවේ සමාජ වෙනස්කම් විග්‍රහ කිරීම සඳහා මාක්ස්වාදී ඉතිහාස හා ආර්ථික න්‍යායන් භාවිත කළේය.

1883 දී ස්විට්සර්ලන්තයේ ජිනීවා නගරයේදී ප්ලෙඛානොව් සහ ඔහුගේ සහචරයන් විසින් ''කම්කරු විමුක්ති කණ්ඩායම'' (Emancipation of Labour Group) පිහිටුවන ලදී. එය රුසියාවේ පළමු මාක්ස්වාදී සංවිධානය ලෙස සාමාන්‍යයෙන් හඳුන්වනු ලැබේ.

මෙම කණ්ඩායමේ ආරම්භක සාමාජිකයන් අතර පහත සඳහන් පුද්ගලයෝ සිටියහ.

* ජෝර්ජි ප්ලෙඛානොව් (Georgi Plekhanov)
* පාවෙල් ඇක්සෙල්රොඩ් (Pavel Axelrod)
* වේරා සසුලිච් (Vera Zasulich)
* ලෙව් ඩොයිච් (Lev Deutsch)
* වසීලි ඉග්නාටොව් (Vasily Ignatov)

මෙම කණ්ඩායමේ ප්‍රධාන අරමුණ වූයේ මාක්ස් සහ එංගල්ස්ගේ කෘති රුසියානු භාෂාවට පරිවර්තනය කිරීම, ඒවා රුසියාව තුළ බෙදාහැරීම සහ කම්කරු පන්තිය අතර සමාජවාදී දේශපාලන අදහස් ව්‍යාප්ත කිරීමයි.

රුසියාව තුළ දේශපාලන මර්දනය සහ වාරණය පැවති බැවින් මෙම කණ්ඩායමේ බොහෝ කටයුතු විදේශගතව සිට සිදු කිරීමට සිදුවිය.

=== 3.4. කම්කරු විමුක්ති කණ්ඩායමේ කාර්යභාරය ===

කම්කරු විමුක්ති කණ්ඩායම මාක්ස්වාදී සාහිත්‍යය රුසියානු භාෂාවෙන් ප්‍රකාශයට පත් කිරීම සඳහා වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය.

එම කණ්ඩායම විසින් කාල් මාක්ස් සහ ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස්ගේ කෘති පරිවර්තනය කර විදේශයන්හි මුද්‍රණය කර රුසියාවට යැවීමට කටයුතු කරන ලදී.

එම කෘති අතර පහත සඳහන් කෘති වැදගත් වේ.

* කොමියුනිස්ට් ප්‍රකාශනය (The Communist Manifesto) – කාල් මාක්ස් සහ ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස්.
* වැටුප් ශ්‍රමය සහ ප්‍රාග්ධනය (Wage Labour and Capital) – කාල් මාක්ස්.
* මනෝරාජික සමාජවාදය සහ විද්‍යාත්මක සමාජවාදය (Socialism: Utopian and Scientific) – ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස්.

ප්ලෙඛානොව් විසින් 1883 දී ''සමාජවාදය සහ දේශපාලන අරගලය'' (Socialism and the Political Struggle) නමැති කෘතිය ද, 1885 දී ''අපගේ වෙනස්කම්'' (Our Differences) නමැති කෘතිය ද ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.

1895 දී පළ වූ ''ඉතිහාසය පිළිබඳ ඒකවාදී දෘෂ්ටිය වර්ධනය කිරීම'' (The Development of the Monist View of History) කෘතිය ද රුසියානු මාක්ස්වාදී චින්තනයේ වර්ධනයට බලපෑවේය.

මෙම කටයුතු මඟින් රුසියාවේ විප්ලවවාදී තරුණ පරපුර සහ කම්කරු සංවිධාන අතර මාක්ස්වාදී අදහස් පිළිබඳ දැනුම ව්‍යාප්ත විය.

=== 3.5. රුසියාවේ කම්කරු පන්තියේ වර්ධනය ===

19 වන සියවසේ අග භාගයේදී රුසියාවේ කාර්මික සංවර්ධනය වේගවත් වීමත් සමඟ කර්මාන්තශාලා, දුම්රිය මාර්ග සහ නගර ආශ්‍රිත නිෂ්පාදන මධ්‍යස්ථාන වර්ධනය විය.

මෙම වෙනස්කම් නිසා ගම්මානවලින් නගර වෙත පැමිණි ජනතාව කර්මාන්තශාලා සහ අනෙකුත් කාර්මික ආයතනවල සේවයට එක් වූහ. එමඟින් නවීන කම්කරු පන්තියක් වර්ධනය විය.

කම්කරුවන් මුහුණ දුන් ප්‍රධාන ගැටලු අතර,

* දිගු වැඩ පැය
* අඩු වැටුප්
* අනාරක්ෂිත සේවා පරිසරය
* කම්කරු අයිතිවාසිකම් සීමා කිරීම
* වෘත්තීය සමිති සංවිධානය කිරීමේ බාධා
* වැඩ වර්ජන සහ දේශපාලන ක්‍රියාකාරකම් මර්දනය කිරීම

වැනි කරුණු ඇතුළත් විය.

මෙම තත්ත්වය තුළ කම්කරුවන් අතර වැඩ වර්ජන සහ සාමූහික සංවිධාන ක්‍රියාකාරකම් වර්ධනය විය. මාක්ස්වාදී ක්‍රියාකාරීන් මෙම කම්කරු ව්‍යාපාර සමඟ සම්බන්ධ වෙමින් දේශපාලන අවබෝධය ඇති කිරීමට උත්සාහ කළහ.

=== 3.6. ව්ලැඩිමීර් ලෙනින්ගේ දේශපාලන ක්‍රියාකාරකම්වල ආරම්භය ===

[[ව්ලැඩිමීර් ලෙනින්]] (Vladimir Lenin) රුසියානු මාක්ස්වාදී ව්‍යාපාරයේ ප්‍රධාන නායකයෙකු බවට පත්වූයේ 19 වන සියවසේ අවසාන දශකයේදීය.

ලෙනින්ගේ උපන් නම ව්ලැඩිමීර් ඉලිච් උලියානොව් (Vladimir Ilyich Ulyanov) ය. ඔහු මාක්ස්වාදී දර්ශනය අධ්‍යයනය කළ අතර රුසියාවේ කම්කරු පන්තිය දේශපාලන වශයෙන් සංවිධානය කිරීමේ අවශ්‍යතාව අවධාරණය කළේය.

1895 දී ලෙනින් සහ ඔහුගේ දේශපාලන සහචරයන් ශාන්ත පීටර්ස්බර්ග් නගරයේදී ''කම්කරු පන්තියේ විමුක්තිය සඳහා අරගල සංගමය'' (Union of Struggle for the Emancipation of the Working Class) පිහිටුවීමට දායක වූහ.

මෙම සංවිධානයේ අරමුණ වූයේ කම්කරුවන්ගේ ආර්ථික ඉල්ලීම් සහ දේශපාලන අරගල අතර සම්බන්ධතාව පැහැදිලි කිරීමයි.

කෙසේ වෙතත්, සාර් පාලනයේ රහස් පොලිසිය විසින් විප්ලවවාදී සංවිධාන නිරීක්ෂණය කරන ලදී. 1895 දී ලෙනින් අත්අඩංගුවට ගෙන පසුව සයිබීරියාවට පිටුවහල් කරන ලදී.

=== 3.7. රුසියානු සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කම්කරු පක්ෂය පිහිටුවීම ===

1898 මාර්තු මාසයේදී මින්ස්ක් නගරයේ පැවති රැස්වීමකදී රුසියානු සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කම්කරු පක්ෂය (Russian Social Democratic Labour Party – RSDLP) පිහිටුවන ලදී.

මෙම පළමු සමුළුවට විවිධ සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කණ්ඩායම් නියෝජනය කළ නියෝජිතයන් නව දෙනෙකු සහභාගී වූ බව ඉතිහාස මූලාශ්‍ර සඳහන් කරයි.

පක්ෂය පිහිටුවීමේ ප්‍රධාන අරමුණ වූයේ රුසියාව පුරා විසිරී පැවති මාක්ස්වාදී සහ කම්කරු සංවිධාන එකම දේශපාලන ව්‍යාපාරයක් යටතේ සම්බන්ධ කිරීමයි.

මෙම සමුළුවේදී පක්ෂ ප්‍රකාශනයක් පිළිගනු ලැබූ අතර මධ්‍යම කමිටුවක් ද පත් කරන ලදී. එහෙත් සමුළුවෙන් පසුව රහස් පොලිසිය විසින් නියෝජිතයන් සහ පක්ෂ ක්‍රියාකාරීන් බොහෝ දෙනෙකු අත්අඩංගුවට ගැනීම හේතුවෙන් සංවිධානයේ ක්‍රියාකාරීත්වය දැඩි ලෙස දුර්වල විය.

එබැවින් 1898 දී පක්ෂය නිල වශයෙන් පිහිටුවනු ලැබුවද, එය ශක්තිමත් මධ්‍යගත දේශපාලන සංවිධානයක් බවට පත් කිරීමේ කටයුතු ඉදිරියටත් සිදු කිරීමට අවශ්‍ය විය.

=== 3.8. ඉස්ක්‍රා පුවත්පත සහ මාක්ස්වාදී අදහස් ව්‍යාප්ත කිරීම ===

1900 දී ලෙනින් සහ ඔහුගේ සහචරයන් ''ඉස්ක්‍රා'' (Iskra) නමැති දේශපාලන පුවත්පත ආරම්භ කළහ. රුසියානු භාෂාවෙන් ''ඉස්ක්‍රා'' යන්නෙහි අර්ථය ''ගිනි පුපුර'' යන්නයි.

මෙම පුවත්පතේ අරමුණ වූයේ රුසියාව පුරා විසිරී සිටි මාක්ස්වාදී කණ්ඩායම් අතර සම්බන්ධතාව ගොඩනැගීම සහ සාර් පාලනයට එරෙහි දේශපාලන අරගලය පිළිබඳ සාකච්ඡාව වර්ධනය කිරීමයි.

ඉස්ක්‍රා පුවත්පතේ කටයුතුවලට ලෙනින්, ජූලියස් මාර්ටොව්, ජෝර්ජි ප්ලෙඛානොව්, පාවෙල් ඇක්සෙල්රොඩ් සහ වේරා සසුලිච් ඇතුළු පුද්ගලයන් සම්බන්ධ වූහ.

පුවත්පත විදේශයන්හි මුද්‍රණය කර රුසියාවට රහසිගතව ගෙන යාම සිදු විය. එමඟින් මාක්ස්වාදී අදහස් සහ දේශපාලන සංවිධානය පිළිබඳ සාකච්ඡා පුළුල් විය.

=== 3.9. බොල්ෂෙවික් සහ මෙන්ෂෙවික් කණ්ඩායම් බිහිවීම ===

[[File:Zasulich-vera.jpg|thumb|වේරා සසුලිච් – රුසියානු මාක්ස්වාදී ව්‍යාපාරයේ ආරම්භක සාමාජිකාවක්]]

1903 දී රුසියානු සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කම්කරු පක්ෂයේ දෙවන සමුළුව බ්‍රසල්ස්හිදී ආරම්භ වී පසුව ලන්ඩනයේදී පැවැත්විණි.

මෙම සමුළුවේදී පක්ෂ සාමාජිකත්වය, පක්ෂ සංවිධානය සහ විප්ලවවාදී දේශපාලන ක්‍රියාමාර්ග පිළිබඳව ප්‍රබල මතභේද ඇති විය.

විශේෂයෙන්ම පක්ෂ සාමාජිකයෙකු වීමට අවශ්‍ය කොන්දේසි පිළිබඳව ලෙනින් සහ ජූලියස් මාර්ටොව් අතර මතභේදයක් ඇති විය.

මෙම මතභේද හේතුවෙන් පක්ෂය තුළ කණ්ඩායම් දෙකක් වර්ධනය විය.

==== බොල්ෂෙවික් කණ්ඩායම ====

ලෙනින්ගේ නායකත්වය යටතේ වර්ධනය වූ කණ්ඩායම බොල්ෂෙවික් (Bolsheviks) ලෙස හැඳින්විණි. ඔවුහු විප්ලවවාදී අරමුණු වෙනුවෙන් විනයගරුක, සංවිධානාත්මක සහ මධ්‍යගත පක්ෂයක් ගොඩනැගීමේ අවශ්‍යතාව අවධාරණය කළහ.

''බොල්ෂෙවික්'' යන වචනය රුසියානු භාෂාවේ ''බහුතරය'' යන අර්ථයට සම්බන්ධ වේ. 1903 සමුළුවේ ඇතැම් ඡන්ද විමසීම්වලදී ලෙනින්ගේ පාර්ශ්වයට බහුතරය ලැබීම නිසා මෙම නම භාවිතයට පැමිණියේය.

==== මෙන්ෂෙවික් කණ්ඩායම ====

ජූලියස් මාර්ටොව්ගේ නායකත්වය යටතේ වර්ධනය වූ කණ්ඩායම මෙන්ෂෙවික් (Mensheviks) ලෙස හැඳින්විණි.

ඔවුහු පක්ෂ සාමාජිකත්වය වඩා පුළුල් ලෙස අර්ථ දැක්වීමට සහ දේශපාලන ක්‍රියාකාරකම් සඳහා පුළුල් සාමාජික සහභාගීත්වයක් ලබා ගැනීමට කැමැත්ත දැක්වූහ.

''මෙන්ෂෙවික්'' යන වචනය ''සුළුතරය'' යන අර්ථයට සම්බන්ධ වේ. 1903 සමුළුවේ ඇතැම් ඡන්ද විමසීම්වලදී මාර්ටොව්ගේ පාර්ශ්වය සුළුතරයට පත්වීම නිසා එම නම භාවිතයට පැමිණියේය.

මෙම නම් ඇති වූයේ එම සමුළුවේ නිශ්චිත ඡන්ද විමසීම්වලදී ලැබුණු සංඛ්‍යාත්මක ප්‍රතිඵල අනුවය. ඒවා සෑම අවස්ථාවකම එකම ස්ථිර බහුතරයක් හෝ සුළුතරයක් නියෝජනය කළ බව අදහස් නොවේ.

=== 3.10. බොල්ෂෙවික් සහ මෙන්ෂෙවික් මතවාදී වෙනස්කම් ===

බොල්ෂෙවික් සහ මෙන්ෂෙවික් කණ්ඩායම් දෙකම මුලදී රුසියානු සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කම්කරු පක්ෂයේ කොටස් විය. එහෙත් කාලයත් සමඟ ඔවුන්ගේ දේශපාලන මතවාද සහ සංවිධාන ක්‍රම අතර වෙනස්කම් තවදුරටත් පැහැදිලි විය.

ප්‍රධාන වෙනස්කම් අතර,

* පක්ෂ සාමාජිකත්වය සහ සංවිධාන ව්‍යුහය පිළිබඳ අදහස්.
* විප්ලවවාදී ක්‍රියාකාරකම් මෙහෙයවීමේ ක්‍රම.
* කම්කරු පන්තිය සහ ගොවි ජනතාව අතර දේශපාලන සන්ධානය පිළිබඳ අදහස්.
* රුසියාවේ ධනවාදී සංවර්ධනය සහ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී විප්ලවය පිළිබඳ විග්‍රහ.
* දේශපාලන බලය ලබා ගැනීම සඳහා භාවිත කළ යුතු උපායමාර්ග.

මෙම මතභේද නිසා දෙපාර්ශ්වය අතර ගැටුම් සහ සංවිධානමය බෙදීම් වර්ධනය විය. පසුව 1917 විප්ලවය වන විට බොල්ෂෙවික් සහ මෙන්ෂෙවික් කණ්ඩායම් දෙක වෙනස් දේශපාලන මාර්ග අනුගමනය කළහ.

=== 3.11. 1905 විප්ලවය සහ මාක්ස්වාදී ව්‍යාපාරය ===

1905 දී රුසියාව තුළ ඇති වූ විප්ලවවාදී නැගිටීම මාක්ස්වාදී ව්‍යාපාරයට වැදගත් අත්දැකීමක් විය.

කම්කරුවන්ගේ වැඩ වර්ජන, ගොවි ජනතාවගේ විරෝධතා, හමුදා තුළ ඇති වූ කැරලි සහ සාර් පාලනයට එරෙහි දේශපාලන උද්ඝෝෂණ එම විප්ලවයේ ප්‍රධාන ලක්ෂණ විය.

මෙම කාලය තුළ කම්කරු නියෝජිතයන්ගෙන් සමන්විත සෝවියට් (Soviet) හෙවත් කම්කරු සභා බිහි විය. ඒවා කම්කරුවන්ගේ ඉල්ලීම් සහ දේශපාලන ක්‍රියාකාරකම් සම්බන්ධීකරණය කිරීමේ නව සංවිධාන ආකාරයක් ලෙස වැදගත් විය.

1905 විප්ලවය අවසානයේ සාර් පාලනය බිඳවැටුණේ නැත. එහෙත් එය රුසියානු ජනතාවගේ දේශපාලන අවබෝධය සහ විප්ලවවාදී සංවිධානවල අත්දැකීම් වර්ධනය කිරීමට බලපෑවේය.

=== 3.12. පළමු ලෝක යුද්ධය සහ විප්ලවවාදී අදහස් වර්ධනය ===

1914 දී ආරම්භ වූ පළමු ලෝක යුද්ධය රුසියාවේ ආර්ථික හා සමාජ අර්බුදය තවදුරටත් උග්‍ර කළේය.

යුද්ධය හේතුවෙන් ආහාර හිඟය, උද්ධමනය, ප්‍රවාහන ගැටලු සහ හමුදා පරාජයන් වර්ධනය විය. කම්කරුවන් සහ ගොවි ජනතාව අතර රජයට එරෙහි විරෝධය තීව්‍ර විය.

රුසියානු සමාජවාදී සහ මාක්ස්වාදී කණ්ඩායම් අතර යුද්ධය පිළිබඳ මතභේද ද පැවතුණි. ඇතැම් පිරිස් යුද්ධයට විරුද්ධ වූ අතර තවත් පිරිස් වෙනස් දේශපාලන ස්ථාවරයන් ගත්හ.

මෙම තත්ත්වය 1917 පෙබරවාරි විප්ලවයට පෙර පැවති දේශපාලන පසුබිම සකස් කිරීමට දායක විය.

=== 3.13. රුසියානු මාක්ස්වාදී ව්‍යාපාරයේ ඓතිහාසික වැදගත්කම ===

රුසියාවේ මාක්ස්වාදී ව්‍යාපාරය කුඩා බුද්ධිමය කණ්ඩායම්වලින් ආරම්භ වී, කම්කරු පන්තිය සහ දේශපාලන සංවිධාන සමඟ සම්බන්ධ වූ පුළුල් ව්‍යාපාරයක් බවට පත්විය.

එහි වර්ධනයට ජෝර්ජි ප්ලෙඛානොව්, වේරා සසුලිච්, පාවෙල් ඇක්සෙල්රොඩ්, ව්ලැඩිමීර් ලෙනින් සහ ජූලියස් මාර්ටොව් වැනි පුද්ගලයන් විවිධ ආකාරයෙන් දායක වූහ.

1883 දී කම්කරු විමුක්ති කණ්ඩායම පිහිටුවීම, 1898 දී රුසියානු සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කම්කරු පක්ෂය ආරම්භ කිරීම සහ 1903 දී බොල්ෂෙවික්–මෙන්ෂෙවික් බෙදීම ඇතිවීම එම ව්‍යාපාරයේ වැදගත් සන්ධිස්ථාන විය.

මෙම වර්ධනයන් 1917 දී සිදු වූ පෙබරවාරි සහ ඔක්තෝබර් විප්ලවවලට පෙර රුසියාවේ පැවති දේශපාලන සංවිධාන සහ මතවාදී පසුබිම තේරුම් ගැනීමට උපකාරී වේ.

== ආශ්‍රිත ලිපි ==

* [[කාල් මාක්ස්]]
* [[මාක්ස්වාදය]]
* [[ව්ලැඩිමීර් ලෙනින්]]
* [[රුසියානු විප්ලවය]]
* [[බොල්ෂෙවික්]]
* [[මෙන්ෂෙවික්]]
* [[රුසියානු සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කම්කරු පක්ෂය]]

== මූලාශ්‍ර ==

* Plekhanov, Georgi. ''Socialism and the Political Struggle'' (1883).
* Lenin, Vladimir. ''The Tasks of the Russian Social-Democrats'' (1897).
* Lenin, Vladimir. ''What Is to Be Done?'' (1902).
* Frankel, Jonathan. ''Revolution and Politics in Russia''. Indiana University Press.
* ''The Russian Social-Democratic Labour Party: Documents of the First and Second Congresses''.

== බාහිර සබැඳි ==

* [https://www.marxists.org/archive/plekhanov/ Georgi Plekhanov – Marxists Internet Archive]
* [https://www.marxists.org/archive/lenin/ Lenin – Marxists Internet Archive]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Georgi_Plekhanov ජෝර්ජි ප්ලෙඛානොව් – Wikimedia Commons]

[[ප්‍රවර්ගය:රුසියානු විප්ලවය]]
[[ප්‍රවර්ගය:මාක්ස්වාදය]]
[[ප්‍රවර්ගය:රුසියාවේ දේශපාලන ඉතිහාසය]]
[[ප්‍රවර්ගය:සමාජවාදය]]


== 1917 පෙබරවාරි විප්ලවය ==

=== 4.1. හැඳින්වීම ===

1917 පෙබරවාරි විප්ලවය රුසියානු ඉතිහාසයේ තීරණාත්මක දේශපාලන සිදුවීමකි. මෙම විප්ලවය හේතුවෙන් සියවස් ගණනාවක් රුසියාව පාලනය කළ රොමානොව් රාජවංශයේ පාලනය අවසන් වූ අතර, අවසාන රුසියානු සාර්වරයා වූ දෙවන නිකොලස්ට සිහසුන අත්හැරීමට සිදු විය.

මෙම විප්ලවය 1917 පෙබරවාරි මාසයේදී රුසියාවේ අගනුවර වූ පෙට්‍රොග්‍රාඩ් නගරයේ ආරම්භ විය. එවකට රුසියාව භාවිත කළ ජූලියානු දින දර්ශනය අනුව එය පෙබරවාරි 23 සිට 27 දක්වා සිදුවූ අතර, ග්‍රෙගෝරියානු දින දර්ශනය අනුව එම දිනයන් මාර්තු 8 සිට 12 දක්වා වේ.

මෙම විප්ලවය කම්කරු ජනතාවගේ වැඩ වර්ජන, කාන්තාවන්ගේ විරෝධතා, ආහාර හිඟයට එරෙහි ජනතා නැගිටීම් සහ හමුදා සෙබළුන්ගේ කැරලි යන කරුණු එකට එක්වීමෙන් වර්ධනය විය.

පෙබරවාරි විප්ලවයෙන් පසුව සාර් පාලනය අවසන් වූ නමුත් රුසියාවේ දේශපාලන අර්බුදය විසඳී නොතිබුණි. තාවකාලික ආණ්ඩුව සහ පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාව අතර බලය බෙදී පැවති තත්ත්වයක් ඇති වූ අතර, එය පසුව ඔක්තෝබර් විප්ලවයට පසුබිම සකස් කළේය.

=== 4.2. විප්ලවයට පෙර රුසියාවේ පැවති තත්ත්වය ===

1917 වන විට රුසියාව පළමු ලෝක යුද්ධයට සම්බන්ධ වී වසර තුනකට ආසන්න කාලයක් ගතවී තිබුණි. යුද්ධය නිසා රටේ ආර්ථිකය දැඩි පීඩනයකට ලක්ව තිබූ අතර, සාමාන්‍ය ජනතාවගේ ජීවන තත්ත්වය වේගයෙන් පිරිහෙමින් පැවතුණි.

ප්‍රධාන ගැටලු කිහිපයක් මෙසේ විය.

* ආහාර සහ පාන් හිඟය.
* ආහාර මිල සහ අනෙකුත් භාණ්ඩ මිල ඉහළ යාම.
* කම්කරුවන්ගේ අඩු වැටුප් සහ දුෂ්කර සේවා තත්ත්වයන්.
* යුද්ධයේදී රුසියානු හමුදාව ලැබූ පරාජයන්.
* සෙබළුන්ගේ මරණ සහ තුවාල වැඩිවීම.
* ප්‍රවාහන හා දුම්රිය පද්ධතියේ ගැටලු.
* සාර් පාලනය පිළිබඳ ජනතාවගේ විශ්වාසය බිඳවැටීම.

යුද්ධය සඳහා විශාල මුදල් ප්‍රමාණයක් වැය කිරීමට සිදුවීමත් සමඟ රජයේ ආර්ථික කළමනාකරණය දුර්වල විය. නගරවල ආහාර බෙදාහැරීමේ ගැටලු උග්‍ර වූ අතර, පාන් ලබා ගැනීම සඳහා ජනතාව දිගු පෝලිම්වල රැඳී සිටීමට සිදු විය.

ගොවි ජනතාව ඉඩම් පිළිබඳ ගැටලුවලට මුහුණ දුන් අතර, කම්කරු ජනතාව වැඩි වැටුප් සහ යහපත් සේවා තත්ත්වයන් ඉල්ලා සිටියහ. මේ සියලු කරුණු සාර් පාලනයට එරෙහි විරෝධය තවදුරටත් වර්ධනය කළේය.

=== 4.3. දෙවන නිකොලස්ගේ පාලනය සහ ජනතා විරෝධය ===

[[File:The last photo of Nicholas II.jpg|thumb|දෙවන නිකොලස් – සිහසුන අත්හැරීමෙන් පසු 1917 දී ගත් ඡායාරූපයක්]]

දෙවන නිකොලස් (Nicholas II) 1894 සිට රුසියාවේ සාර්වරයා ලෙස පාලනය කළේය. ඔහුගේ පාලන සමයේදී රුසියාව තුළ කාර්මික සංවර්ධනය සිදු වුවද, දේශපාලන බලය සාර්වරයා සහ රාජාණ්ඩුව අතේ සංකේන්ද්‍රණය වී තිබුණි.

1905 විප්ලවයෙන් පසුව රාජ්‍ය ඩූමාව (State Duma) පිහිටුවනු ලැබුවද, සාර්වරයාගේ බලය තවදුරටත් ප්‍රබලව පැවතුණි. ජනතාවට අවශ්‍ය දේශපාලන ප්‍රතිසංස්කරණ සම්පූර්ණයෙන් ලබාදීමට රජය අසමත් විය.

පළමු ලෝක යුද්ධයේදී රුසියානු හමුදාව ලැබූ පරාජයන් සහ ආර්ථික අර්බුදය නිසා සාර්වරයාගේ ජනප්‍රියත්වය තවදුරටත් පහත වැටුණි.

රජයේ පරිපාලනය පිළිබඳ විවේචන, රාජකීය පවුලේ දේශපාලන බලපෑම පිළිබඳ සැක සහ අමාත්‍ය මණ්ඩලයේ අස්ථාවරත්වය ද පාලනය කෙරෙහි ජනතාවගේ විශ්වාසය අඩු කිරීමට හේතු විය.

=== 4.4. ජාත්‍යන්තර කාන්තා දිනය සහ විප්ලවයේ ආරම්භය ===

[[File:1917 International Women's Day - Petrograd.jpg|thumb|1917 මාර්තු 8 වන දින පෙට්‍රොග්‍රාඩ්හි පැවති කාන්තා විරෝධතාවක්]]

1917 පෙබරවාරි 23 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව මාර්තු 8) පෙට්‍රොග්‍රාඩ් නගරයේ කාන්තා කම්කරුවන් සහ අනෙකුත් කාන්තාවෝ ජාත්‍යන්තර කාන්තා දිනය නිමිත්තෙන් විරෝධතා ආරම්භ කළහ.

විශේෂයෙන්ම රෙදිපිළි කර්මාන්තශාලාවල සේවය කළ කාන්තා කම්කරුවන් පාන් හිඟය, ආහාර මිල ඉහළ යාම සහ යුද්ධය හේතුවෙන් ඇති වූ දුෂ්කරතා පිළිබඳව විරෝධය පළ කළහ.

ඔවුන්ගේ විරෝධතාවලට අනෙකුත් කර්මාන්තශාලාවල කම්කරුවෝ ද එක් වූහ. මුලදී සීමිත ප්‍රදේශයක පැවති විරෝධතා ක්‍රමයෙන් නගරය පුරා පැතිර ගියේය.

කාන්තාවන්ගේ විරෝධතා කම්කරු පන්තියේ පුළුල් වැඩ වර්ජනයකට පරිවර්තනය වීම පෙබරවාරි විප්ලවයේ ආරම්භක අවස්ථාව ලෙස සැලකේ.

මෙම සිදුවීමෙන් රුසියානු විප්ලවයේදී කාන්තාවන් ඉටු කළ වැදගත් දේශපාලන කාර්යභාරය පැහැදිලි වේ.

=== 4.5. කම්කරු වැඩ වර්ජන සහ ජනතා උද්ඝෝෂණ ===

පෙබරවාරි 24 සහ 25 වන දිනවලදී විරෝධතා තවදුරටත් ව්‍යාප්ත විය. කම්කරුවන් විශාල පිරිසක් කර්මාන්තශාලාවලින් පිටවී වීදිවලට පැමිණියහ.

පෙට්‍රොග්‍රාඩ්හි විවිධ කාර්මික ප්‍රදේශවල වැඩ වර්ජන පැතිර ගිය අතර, විරෝධතාකරුවෝ පාන්, සාමය සහ දේශපාලන වෙනසක් ඉල්ලා සිටියහ.

විරෝධතා අතරතුර පහත සඳහන් ඉල්ලීම් ප්‍රධාන වශයෙන් ඉදිරිපත් විය.

* ජනතාවට ප්‍රමාණවත් ආහාර සැපයීම.
* යුද්ධය අවසන් කිරීම.
* කම්කරුවන්ගේ සේවා තත්ත්වයන් යහපත් කිරීම.
* සාර් පාලනය අවසන් කිරීම.
* දේශපාලන නිදහස සහ ජනතා අයිතිවාසිකම් ලබාදීම.

විරෝධතාවලට කම්කරුවන් පමණක් නොව සිසුන්, නාගරික මධ්‍යම පන්තියේ සාමාජිකයන් සහ අනෙකුත් ජන කණ්ඩායම් ද එක් වූහ.

මෙම තත්ත්වය නිසා පෙට්‍රොග්‍රාඩ් නගරයේ සාමාන්‍ය පරිපාලන කටයුතු බිඳවැටීමට පටන් ගත්තේය.

=== 4.6. හමුදා සෙබළුන්ගේ කැරැල්ල ===

විප්ලවයේ තීරණාත්මක අවස්ථාවක් වූයේ පෙට්‍රොග්‍රාඩ්හි ස්ථානගත කර තිබූ හමුදා සෙබළුන්ගේ හැසිරීම වෙනස් වීමයි.

මුලදී සාර් පාලනය විරෝධතා මර්දනය කිරීම සඳහා හමුදා සෙබළුන් යොදාගත්තේය. 1917 පෙබරවාරි 26 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව මාර්තු 11) ඇතැම් හමුදා ඒකකවලට විරෝධතාකරුවන්ට වෙඩි තැබීමට නියෝග ලැබුණි.

එහෙත් සෙබළුන් අතරද යුද්ධය පිළිබඳ කලකිරීම, අඩු ආහාර සැපයුම්, දුෂ්කර සේවා තත්ත්වයන් සහ සාර් පාලනය පිළිබඳ අසතුට පැවතුණි.

පෙබරවාරි 27 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව මාර්තු 12) වොලින්ස්කි රෙජිමේන්තුවේ සෙබළුන් කැරලි ගැසූහ. පසුව තවත් හමුදා ඒකක රැසක් ඔවුන් සමඟ එක් වූහ.

සෙබළුන් විරෝධතාකරුවන්ට එරෙහිව ක්‍රියා කිරීම ප්‍රතික්ෂේප කළ අතර, ඇතැම් පිරිස් ජනතාවගේ පැත්තට එක් වූහ. අවි ආයුධ සහිත හමුදා සාමාජිකයන් විප්ලවවාදී ජනතාව සමඟ එක්වීම සාර් පාලනයේ බලය බිඳවැටීමට ප්‍රධාන හේතුවක් විය.

=== 4.7. පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාව පිහිටුවීම ===

1917 පෙබරවාරි 27 වන දින පෙට්‍රොග්‍රාඩ් කම්කරු සහ සෙබළුන්ගේ නියෝජිත සෝවියට් සභාව (Petrograd Soviet of Workers' and Soldiers' Deputies) පිහිටුවන ලදී.

සෝවියට් යන රුසියානු වචනයේ අර්ථය සභාව හෝ කවුන්සිලය යන්නයි. මෙම සංවිධානය කම්කරුවන් සහ හමුදා සෙබළුන්ගේ නියෝජිතයන්ගෙන් සමන්විත විය.

සෝවියට් සභාව විප්ලවවාදී ජනතාවගේ ඉල්ලීම් ඉදිරිපත් කිරීම, නගරයේ කටයුතු සම්බන්ධීකරණය කිරීම සහ හමුදා සෙබළුන් සමඟ සම්බන්ධතා පවත්වා ගැනීම වැනි කාර්යයන් ඉටු කළේය.

පසුව එම සෝවියට් සභාව රුසියාවේ දේශපාලන බල අරගලයේ ප්‍රධාන මධ්‍යස්ථානයක් බවට පත්විය.

=== 4.8. තාවකාලික ආණ්ඩුව පිහිටුවීම ===

සාර් පාලනයේ බලය බිඳවැටෙමින් පැවති අවස්ථාවේදී රාජ්‍ය ඩූමාවේ නියෝජිතයන් නව පාලන ව්‍යුහයක් පිහිටුවීමට කටයුතු කළහ.

1917 පෙබරවාරි 27 වන දින ඩූමාවේ තාවකාලික කමිටුවක් පිහිටුවන ලදී. පසුව එම කමිටුවේ මූලිකත්වයෙන් තාවකාලික ආණ්ඩුව (Provisional Government) පිහිටුවීමේ කටයුතු සිදු විය.

1917 මාර්තු 2 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව මාර්තු 15) පළමු තාවකාලික ආණ්ඩුව පිහිටුවනු ලැබීය.

එහි පළමු අග්‍රාමාත්‍යවරයා වූයේ ජෝර්ජි ල්වොව් (Georgy Lvov) ය. ඇලෙක්සැන්ඩර් කෙරෙන්ස්කි (Alexander Kerensky) ද එම ආණ්ඩුවේ අමාත්‍යවරයෙකු ලෙස කටයුතු කළේය.

තාවකාලික ආණ්ඩුවේ ප්‍රධාන අරමුණ වූයේ රුසියාවේ නව දේශපාලන පාලනයක් ගොඩනැගීම සහ අනාගත ව්‍යවස්ථාදායක සභාවක් සඳහා මැතිවරණ පැවැත්වීමයි.

=== 4.9. දෙවන නිකොලස් සිහසුන අත්හැරීම ===

1917 මාර්තු 2 වන දින (ජූලියානු දින දර්ශනය අනුව) දෙවන නිකොලස් සාර්වරයා සිහසුන අත්හැරීමට එකඟ විය.

මුලදී ඔහු තම පුත්‍රයා වන ඇලෙක්සි වෙනුවට තම සහෝදරයා වූ මහා ආදිපාද මයිකල්ට සිහසුන පැවරීමට උත්සාහ කළේය. එහෙත් මයිකල් දේශපාලන තත්ත්වය සලකා බලා මාර්තු 3 වන දින සිහසුන භාර ගැනීම ප්‍රතික්ෂේප කළේය.

මෙම සිදුවීමෙන් රුසියාවේ රොමානොව් රාජවංශයේ රාජාණ්ඩු පාලනය අවසන් විය.

[[File:Kerensky09491v.jpg|thumb|ඇලෙක්සැන්ඩර් කෙරෙන්ස්කි – 1917 රුසියානු තාවකාලික ආණ්ඩුවේ ප්‍රධාන දේශපාලන නායකයෙකි]]

=== 4.10. ද්විත්ව බල තත්ත්වය ===

පෙබරවාරි විප්ලවයෙන් පසුව රුසියාව තුළ ''ද්විත්ව බලය'' (Dual Power) ලෙස හැඳින්වෙන විශේෂ දේශපාලන තත්ත්වයක් ඇති විය.

එහිදී ප්‍රධාන බල මධ්‍යස්ථාන දෙකක් පැවතුණි.

; 1. තාවකාලික ආණ්ඩුව
: රාජ්‍ය පරිපාලනය සහ නිල ආණ්ඩු බලය තමන් සතු බව ප්‍රකාශ කළේය. එය ඩූමා නියෝජිතයන්ගේ සහ ලිබරල් දේශපාලන කණ්ඩායම්වල සහාය මත පිහිටුවනු ලැබීය.

; 2. පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාව
: කම්කරුවන් සහ සෙබළුන්ගේ නියෝජිතයන්ගෙන් සමන්විත වූ අතර, කම්කරු ජනතාව සහ හමුදා සෙබළුන් අතර සැලකිය යුතු බලපෑමක් එයට හිමි විය.

තාවකාලික ආණ්ඩුවට නිල රාජ්‍ය බලය තිබුණද, පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාවේ සහාය නොමැතිව රට පාලනය කිරීම අපහසු විය.

මෙම තත්ත්වය රුසියාවේ දේශපාලන අස්ථාවරත්වය තවදුරටත් වර්ධනය කළේය.

=== 4.11. අංක 1 නියෝගය ===

1917 මාර්තු 1 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව මාර්තු 14) පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාව විසින් ''අංක 1 නියෝගය'' (Order No. 1) නිකුත් කරන ලදී.

මෙම නියෝගය විශේෂයෙන්ම පෙට්‍රොග්‍රාඩ් හමුදා බලකායන්ගේ සංවිධානය සහ සෙබළුන්ගේ අයිතිවාසිකම් පිළිබඳව බලපෑවේය.

එහි ප්‍රධාන කරුණු අතර,

* හමුදා ඒකක තුළ සෙබළුන්ගේ නියෝජිත කමිටු පිහිටුවීම.
* සෙබළුන්ට තම නියෝජිතයන් තෝරා පත් කර ගැනීමට අවස්ථාව ලබාදීම.
* හමුදා නියෝග සහ දේශපාලන බලය අතර සම්බන්ධතාව පිළිබඳ නව ක්‍රමවේදයක් ඇති කිරීම.
* සෝවියට් සභාවේ නියෝග සහ තීරණවලට අනුකූලව කටයුතු කිරීම.

මෙම නියෝගය හමුදාව තුළ පැවති පැරණි අධිකාරී ක්‍රමයට බලපෑ අතර, සෙබළුන්ගේ දේශපාලන සහ සංවිධානමය බලය වැඩි කළේය.

=== 4.12. තාවකාලික ආණ්ඩුවේ ප්‍රතිසංස්කරණ සහ ගැටලු ===

තාවකාලික ආණ්ඩුව බලයට පැමිණීමෙන් පසුව දේශපාලන නිදහස සහ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ප්‍රතිසංස්කරණ හඳුන්වාදීමට කටයුතු කළේය.

එමඟින්,

* දේශපාලන සිරකරුවන්ට පොදු සමාවක් ලබාදීම.
* අදහස් ප්‍රකාශ කිරීමේ සහ රැස්වීමේ නිදහස පුළුල් කිරීම.
* දේශපාලන පක්ෂවල ක්‍රියාකාරකම් සඳහා ඉඩකඩ සැලසීම.
* සර්වජන ඡන්ද අයිතිය සහ ව්‍යවස්ථාදායක සභාවක් පිළිබඳ සැලසුම් ඉදිරිපත් කිරීම.

වැනි වෙනස්කම් සිදු විය.

එහෙත් තාවකාලික ආණ්ඩුව මුහුණ දුන් ප්‍රධාන ගැටලුව වූයේ පළමු ලෝක යුද්ධයෙන් රුසියාව ඉවත් කර ගැනීමට එය අසමත් වීමයි.

තවද ඉඩම් ප්‍රශ්නය, ආහාර හිඟය, ආර්ථික අර්බුදය සහ කම්කරුවන්ගේ ඉල්ලීම් වැනි ගැටලු සඳහා ඉක්මන් විසඳුම් ලබාදීමට ද ආණ්ඩුවට නොහැකි විය.

ඉඩම් ප්‍රතිසංස්කරණ සහ රාජ්‍ය පාලන ක්‍රමය පිළිබඳ අවසන් තීරණ බොහොමයක් අනාගත ව්‍යවස්ථාදායක සභාවට කල් දැමීම නිසා ජනතාව අතර අසතුට තවදුරටත් වර්ධනය විය.

=== 4.13. ලෙනින් නැවත රුසියාවට පැමිණීම ===

පෙබරවාරි විප්ලවය සිදුවන අවස්ථාවේදී ව්ලැඩිමීර් ලෙනින් විදේශගතව සිටියේය.

1917 අප්‍රේල් මාසයේදී ඔහු ස්විට්සර්ලන්තයේ සිට ජර්මනිය හරහා රුසියාවට පැමිණියේය. අප්‍රේල් 3 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව අප්‍රේල් 16) ඔහු පෙට්‍රොග්‍රාඩ්හි ෆින්ලන්ත දුම්රිය ස්ථානයට පැමිණියේය.

ඔහු ඉදිරිපත් කළ ''අප්‍රේල් තේසිස්'' (April Theses) මඟින් තාවකාලික ආණ්ඩුවට සහාය නොදිය යුතු බවත්, සියලු බලය සෝවියට් සභාවලට පැවරිය යුතු බවත් අවධාරණය කළේය.

ලෙනින්ගේ දේශපාලන අදහස් බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ ක්‍රියාමාර්ග වෙනස් කිරීමට බලපෑ අතර, ඔක්තෝබර් විප්ලවය දක්වා වූ දේශපාලන අරගලයේ නව අදියරක් ආරම්භ විය.

=== 4.14. පෙබරවාරි විප්ලවයේ ඓතිහාසික ප්‍රතිඵල ===

1917 පෙබරවාරි විප්ලවය රුසියාවේ දේශපාලන හා සමාජ ඉතිහාසය වෙනස් කළ ප්‍රධාන සිදුවීමකි.

එහි ප්‍රධාන ප්‍රතිඵල පහත පරිදි දැක්විය හැකිය.

# රොමානොව් රාජවංශයේ පාලනය අවසන් වීම.
# දෙවන නිකොලස් සාර්වරයා සිහසුන අත්හැරීම.
# තාවකාලික ආණ්ඩුවක් පිහිටුවීම.
# පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාවේ බලපෑම වර්ධනය වීම.
# කම්කරුවන් සහ සෙබළුන්ගේ දේශපාලන සහභාගීත්වය වැඩිවීම.
# දේශපාලන නිදහස සහ නව සංවිධාන සඳහා අවස්ථා ඇතිවීම.
# බොල්ෂෙවික් සහ අනෙකුත් සමාජවාදී කණ්ඩායම්වල ක්‍රියාකාරකම් වර්ධනය වීම.

කෙසේ වෙතත්, පෙබරවාරි විප්ලවය මඟින් රුසියාවේ සියලු සමාජ හා ආර්ථික ගැටලු විසඳී නොතිබුණි. යුද්ධය දිගටම පැවති අතර, ඉඩම්, ආහාර සහ කම්කරු අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ ගැටලු තවදුරටත් පැවතුණි.

මෙම අසම්පූර්ණ දේශපාලන වෙනස සහ තාවකාලික ආණ්ඩුව පිළිබඳ ජනතා අසතුට 1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවයට මඟ පෑදූ ප්‍රධාන සාධක අතරට එක් විය.

=== 4.15. නිගමනය ===

1917 පෙබරවාරි විප්ලවය යනු රුසියානු ජනතාවගේ දේශපාලන, ආර්ථික සහ සමාජ අසතුට එකට එක්වී රාජාණ්ඩු පාලනය අවසන් කළ ඓතිහාසික ජනතා නැගිටීමකි.

මෙම විප්ලවයේදී කාන්තා කම්කරුවන්, කාර්මික කම්කරුවන්, සෙබළුන්, සමාජවාදී ක්‍රියාකාරීන් සහ අනෙකුත් ජන කොටස් වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කළහ.

එහෙත් සාර් පාලනය අවසන් වීමෙන් පසුව ඇති වූ තාවකාලික ආණ්ඩුවට ජනතාවගේ මූලික ඉල්ලීම් සම්පූර්ණ කිරීමට නොහැකි විය. එම නිසා රුසියාවේ බල අරගලය තවදුරටත් වර්ධනය වී, අවසානයේ 1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවය දක්වා ගමන් කළේය.

== ආශ්‍රිත ලිපි ==

* [[රුසියානු විප්ලවය]]
* [[1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවය]]
* [[දෙවන නිකොලස් (රුසියාව)]]
* [[ව්ලැඩිමීර් ලෙනින්]]
* [[ඇලෙක්සැන්ඩර් කෙරෙන්ස්කි]]
* [[රුසියානු සෝවියට් සභාව]]
* [[බොල්ෂෙවික්]]
* [[පළමු ලෝක යුද්ධය]]

== මූලාශ්‍ර ==

* S. A. Smith, ''The Revolutions of 1917–1918'', The Cambridge History of Russia, Cambridge University Press.
* S. A. Smith, ''Red Petrograd: Revolution in the Factories, 1917–1918'', Cambridge University Press.
* Leon Trotsky, ''The History of the Russian Revolution'', Volume One: The Overthrow of Tsarism.
* University of Warwick, Modern Records Centre, ''The February Revolution''.
* United States Holocaust Memorial Museum, ''Russian Revolution, 1917''.
* University of Manchester, ''Teaching the Russian Revolution 1917: The Russian Revolution – Brief Timeline''.

== බාහිර සබැඳි ==

* [https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-russia/revolutions-of19171918/858CA1E87FF489B55546B959E5A12138 Cambridge University Press – The Revolutions of 1917–1918]
* [https://warwick.ac.uk/services/library/mrc/collections/digital/russia/menshevik/ University of Warwick – The February Revolution]
* [https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/the-russian-revolution-1917 United States Holocaust Memorial Museum – Russian Revolution, 1917]
* [https://www.marxists.org/archive/trotsky/1930/hrr/ch07.htm Leon Trotsky – Five Days (February 23–27, 1917)]

[[ප්‍රවර්ගය:1917 රුසියානු විප්ලවය]]
[[ප්‍රවර්ගය:රුසියානු ඉතිහාසය]]
[[ප්‍රවර්ගය:1917 වසරේ සිදුවීම්]]
[[ප්‍රවර්ගය:විප්ලව]]
Mlk


== 1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවය ==

=== 5.1. හැඳින්වීම ===

1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවය රුසියාවේ සහ ලෝක ඉතිහාසයේ තීරණාත්මක දේශපාලන සිදුවීමකි. මෙම විප්ලවය මඟින් ව්ලැඩිමීර් ලෙනින්ගේ නායකත්වය යටතේ බොල්ෂෙවික්වරු රුසියාවේ තාවකාලික ආණ්ඩුව පෙරළා දමා රාජ්‍ය බලය අත්පත් කර ගත්හ.

මෙම සිදුවීම 1917 ඔක්තෝබර් 25–26 දිනවල රුසියාවේ එවකට භාවිත කළ ජූලියානු දින දර්ශනය අනුව සිදු විය. ග්‍රෙගෝරියානු දින දර්ශනය අනුව එම දිනයන් නොවැම්බර් 7–8 වේ. එබැවින් මෙම සිදුවීම ''ඔක්තෝබර් විප්ලවය'' හෝ ''බොල්ෂෙවික් විප්ලවය'' ලෙස හැඳින්වේ.

පෙබරවාරි විප්ලවයෙන් පසු බලයට පත්වූ තාවකාලික ආණ්ඩුවට යුද්ධය අවසන් කිරීමට, ඉඩම් ප්‍රශ්නය විසඳීමට සහ ආර්ථික අර්බුදය පාලනය කිරීමට නොහැකි විය. මේ හේතුවෙන් කම්කරුවන්, සෙබළුන් සහ ගොවි ජනතාව අතර එම ආණ්ඩුවට එරෙහි විරෝධය වර්ධනය විය.

මෙම තත්ත්වය ප්‍රයෝජනයට ගත් බොල්ෂෙවික් පක්ෂය සෝවියට් සභා හරහා බලය ලබා ගැනීමේ දේශපාලන වැඩපිළිවෙළ ඉදිරියට ගෙන ගියේය. ඔක්තෝබර් විප්ලවයෙන් පසුව ලෙනින්ගේ නායකත්වයෙන් නව සෝවියට් ආණ්ඩුවක් පිහිටුවන ලදී.

=== 5.2. පෙබරවාරි විප්ලවයෙන් පසු රුසියාවේ දේශපාලන තත්ත්වය ===

1917 පෙබරවාරි විප්ලවයෙන් දෙවන නිකොලස් සාර්වරයාගේ පාලනය අවසන් වූ අතර, රුසියාවේ තාවකාලික ආණ්ඩුවක් පිහිටුවන ලදී.

එහෙත් නව ආණ්ඩුවට ජනතාවගේ ප්‍රධාන ඉල්ලීම් ඉටු කිරීමට නොහැකි විය. රුසියාව පළමු ලෝක යුද්ධයට තවදුරටත් සම්බන්ධව සිටීම නිසා රටේ ආර්ථික හා සමාජ අර්බුදය උග්‍ර විය.

ප්‍රධාන ගැටලු වූයේ,

* පළමු ලෝක යුද්ධය දිගටම පැවතීම.
* නගරවල ආහාර හිඟය සහ මිල ඉහළ යාම.
* ගොවි ජනතාවට ඉඩම් ලබාදීම ප්‍රමාද වීම.
* කම්කරුවන්ගේ වැටුප් සහ සේවා තත්ත්වයන් පිළිබඳ ගැටලු.
* හමුදාව තුළ විනය හා සංවිධාන ගැටලු.
* තාවකාලික ආණ්ඩුව සහ සෝවියට් සභා අතර බල අරගලය.

තාවකාලික ආණ්ඩුවේ ප්‍රධාන දේශපාලන නායකයෙකු වූ ඇලෙක්සැන්ඩර් කෙරෙන්ස්කි 1917 ජූලි මාසයේදී ආණ්ඩුවේ ප්‍රධානත්වයට පත්විය. එහෙත් ඔහුගේ ආණ්ඩුවට ද යුද්ධය සහ ආර්ථික අර්බුදය විසඳීමට නොහැකි විය.

මෙම තත්ත්වය බොල්ෂෙවික් පක්ෂයට ජනතාව අතර සිය දේශපාලන බලපෑම වර්ධනය කර ගැනීමට අවස්ථාවක් සැලසීය.

=== 5.3. ලෙනින්ගේ අප්‍රේල් තේසිස් ===

[[File:Vladimir Lenin, 1917.jpg|thumb|1917 දී ව්ලැඩිමීර් ලෙනින්]]

1917 අප්‍රේල් මාසයේදී විදේශගතව සිටි ව්ලැඩිමීර් ලෙනින් නැවත රුසියාවට පැමිණියේය. ඔහු පෙට්‍රොග්‍රාඩ් නගරයේදී බොල්ෂෙවික් ක්‍රියාකාරීන් ඉදිරියේ සිය නව දේශපාලන වැඩපිළිවෙළ ඉදිරිපත් කළේය.

එය ''අප්‍රේල් තේසිස්'' (April Theses) ලෙස හැඳින්වේ.

එහි ප්‍රධාන අදහස් වූයේ,

* තාවකාලික ආණ්ඩුවට සහාය නොදීම.
* පළමු ලෝක යුද්ධය අවසන් කිරීම සඳහා ක්‍රියා කිරීම.
* සියලු බලය සෝවියට් සභාවලට පැවරීම.
* ඉඩම් හිමිකාරීත්වය පිළිබඳ වෙනස්කම් ඇති කිරීම.
* බැංකු පද්ධතිය රාජ්‍ය පාලනයට ගෙන ඒම.
* සමාජවාදී දේශපාලන පරිවර්තනයක් සඳහා සූදානම් වීම.

''සියලු බලය සෝවියට් සභාවලට'' (All Power to the Soviets) යන අදහස බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ ප්‍රධාන දේශපාලන සටන් පාඨයක් බවට පත්විය.

මෙම වැඩපිළිවෙළ මඟින් ලෙනින් තාවකාලික ආණ්ඩුව සහ සෝවියට් සභා අතර පැවති බල සම්බන්ධතාව පිළිබඳ වෙනස් දේශපාලන මඟක් යෝජනා කළේය.

=== 5.4. බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ බලය වර්ධනය වීම ===

1917 මැද භාගයේ සිට බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ ජනප්‍රියත්වය ක්‍රමයෙන් වර්ධනය විය.

කම්කරුවන්, සෙබළුන් සහ නාගරික ජනතාව අතර තාවකාලික ආණ්ඩුව පිළිබඳ විශ්වාසය අඩු වීම මෙම වර්ධනයට බලපෑවේය.

බොල්ෂෙවික් පක්ෂය ඉදිරිපත් කළ ''සාමය, පාන් සහ ඉඩම්'' යන ඉල්ලීම් ජනතාවගේ එදිනෙදා ගැටලු සමඟ සෘජුව සම්බන්ධ විය.

1917 ජූලි මාසයේදී පෙට්‍රොග්‍රාඩ්හි ආණ්ඩුවට එරෙහි විරෝධතා ඇති විය. මෙම සිදුවීම් ''ජූලි දින'' (July Days) ලෙස හැඳින්වේ. එම විරෝධතා අතරතුර බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ ඇතැම් නායකයන්ට මර්දනයට මුහුණ දීමට සිදු වූ අතර ලෙනින් ද රහසිගතව සැඟවී සිටියේය.

1917 අගෝස්තු මාසයේදී ජෙනරාල් ලැව්ර් කෝර්නිලොව්ගේ හමුදා ක්‍රියාමාර්ගය හේතුවෙන් ඇති වූ අර්බුදය ද බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ බලය වර්ධනය වීමට බලපෑවේය. කෝර්නිලොව්ගේ ක්‍රියාමාර්ගයට එරෙහිව කම්කරු සහ සෙබළුන්ගේ සංවිධාන ක්‍රියාත්මක වූ අතර, බොල්ෂෙවික්වරුන්ගේ දේශපාලන බලපෑම තවදුරටත් පුළුල් විය.

=== 5.5. ලෙනින්ගේ සන්නද්ධ නැගිටීම පිළිබඳ යෝජනාව ===

1917 සැප්තැම්බර් සහ ඔක්තෝබර් මාසවලදී ලෙනින් සන්නද්ධ නැගිටීමක් මඟින් තාවකාලික ආණ්ඩුව පෙරළා දැමිය යුතු බවට පක්ෂ නායකත්වයට බල කළේය.

1917 ඔක්තෝබර් 10 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව ඔක්තෝබර් 23) බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ මධ්‍යම කාරක සභාව රැස්වී සන්නද්ධ නැගිටීමක් සඳහා සූදානම් වීමට තීරණය කළේය.

එම රැස්වීමේදී ලෙනින් ඉදිරිපත් කළ යෝජනාවට බහුතර සහාය ලැබුණි. එහෙත් ග්‍රිගෝරි සිනොවියෙව් සහ ලෙව් කමනෙව් වැනි නායකයන් එම අවස්ථාවේ සන්නද්ධ නැගිටීමක් සිදු කිරීම පිළිබඳව විරුද්ධ අදහස් දැක්වූහ.

ලෙනින්ගේ අදහස වූයේ තාවකාලික ආණ්ඩුව තවදුරටත් බලයේ සිටීමට ඉඩ දීමෙන් විප්ලවවාදී ව්‍යාපාරයට අවාසි සිදුවිය හැකි බවයි.

මෙම තීරණය ඔක්තෝබර් විප්ලවය සඳහා පක්ෂයේ සංවිධානමය සූදානමට මූලික පදනමක් විය.

=== 5.6. ලියොන් ට්‍රොට්ස්කිගේ කාර්යභාරය ===

[[ලියොන් ට්‍රොට්ස්කි]] (Leon Trotsky) ඔක්තෝබර් විප්ලවයේ සංවිධානමය හා දේශපාලන කටයුතුවල වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය.

1917 දී ඔහු පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාවේ ප්‍රධානියා බවට පත්විය. සෝවියට් සභාව තුළ බොල්ෂෙවික්වරුන්ගේ බලපෑම වර්ධනය කිරීම සහ හමුදා සෙබළුන්ගේ සහාය ලබා ගැනීම සඳහා ඔහු ක්‍රියා කළේය.

ට්‍රොට්ස්කිගේ දායකත්වය විශේෂයෙන්ම පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාවට සම්බන්ධ හමුදා විප්ලවවාදී කමිටුවේ කටයුතු තුළ කැපී පෙනුණි.

ඔහුගේ නායකත්වය යටතේ එම කමිටුව පෙට්‍රොග්‍රාඩ්හි හමුදා ඒකක, නාවික සෙබළුන් සහ රතු ආරක්ෂක කණ්ඩායම් සමඟ සම්බන්ධතා පවත්වා ගත්තේය.

=== 5.7. හමුදා විප්ලවවාදී කමිටුව පිහිටුවීම ===

1917 ඔක්තෝබර් මාසයේදී පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාව විසින් හමුදා විප්ලවවාදී කමිටුව (Military Revolutionary Committee) පිහිටුවන ලදී.

මෙම කමිටුවේ ප්‍රධාන කාර්යය වූයේ පෙට්‍රොග්‍රාඩ් නගරයේ හමුදා ආරක්ෂාව, සන්නද්ධ ඒකක සහ රාජ්‍ය ආයතන සම්බන්ධීකරණය කිරීමයි.

කමිටුව විසින් හමුදා ඒකක වෙත නියෝජිතයන් යවා, ඔවුන්ගේ සහාය ලබා ගැනීමට කටයුතු කරන ලදී. එමෙන්ම නගරයේ වැදගත් පාලන හා සන්නිවේදන මධ්‍යස්ථාන පිළිබඳව ද අවධානය යොමු කළේය.

ඔක්තෝබර් විප්ලවයේ සන්නද්ධ ක්‍රියාමාර්ග සංවිධානය කිරීමේදී මෙම කමිටුව ප්‍රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය.

=== 5.8. විප්ලවයට පෙර දිනවල සිදුවීම් ===

1917 ඔක්තෝබර් 24 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව නොවැම්බර් 6) තාවකාලික ආණ්ඩුව බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ පුවත්පත් කටයුතු සහ විප්ලවවාදී ක්‍රියාකාරකම් සීමා කිරීමට උත්සාහ කළේය.

මෙයට ප්‍රතිචාර වශයෙන් හමුදා විප්ලවවාදී කමිටුවේ නායකත්වය යටතේ බොල්ෂෙවික්වරු ක්‍රියාත්මක වූහ.

ඔවුහු පෙට්‍රොග්‍රාඩ්හි වැදගත් ස්ථානවල ආරක්ෂාව සහ පාලනය ලබා ගැනීමට කටයුතු කළහ. ඒ අතර,

* දුම්රිය ස්ථාන.
* පාලම්.
* විදුලි හා සන්නිවේදන මධ්‍යස්ථාන.
* තැපැල් සහ ටෙලිග්‍රාෆ් කාර්යාල.
* රාජ්‍ය පරිපාලන ගොඩනැගිලි.

වැනි ස්ථාන ඇතුළත් විය.

මෙම ක්‍රියාමාර්ග මඟින් තාවකාලික ආණ්ඩුවේ පරිපාලන හා සන්නිවේදන බලය ක්‍රමයෙන් අඩපණ විය.

=== 5.9. ශීත මාලිගය අත්පත් කර ගැනීම ===

[[File:Russia-2175 - Aurora, a shot that changed the world. (4093854002).jpg|thumb|රුසියානු නාවික හමුදාවේ අරෝරා නෞකාව]]

ශාන්ත පීටර්ස්බර්ග් නගරයේ පිහිටි ශීත මාලිගය (Winter Palace) තාවකාලික ආණ්ඩුවේ ප්‍රධාන මූලස්ථානය ලෙස භාවිත විය.

1917 ඔක්තෝබර් 25 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව නොවැම්බර් 7) බොල්ෂෙවික්වරු සහ ඔවුන්ට සහාය දැක්වූ සෙබළුන්, නාවිකයන් සහ රතු ආරක්ෂක කණ්ඩායම් ශීත මාලිගය වටලා ගත්හ.

එම අවස්ථාවේ තාවකාලික ආණ්ඩුවේ අමාත්‍යවරුන් මාලිගය තුළ සිටියහ. ආණ්ඩුවට පක්ෂපාතී හමුදා පිරිස් විසින් මාලිගය ආරක්ෂා කිරීමට උත්සාහ කළද, ඔවුන්ගේ බලය සීමිත විය.

අරෝරා (Aurora) නෞකාවෙන් එල්ල කළ හිස් උණ්ඩයක් හෙවත් අනතුරු ඇඟවීමේ වෙඩි පහරක් ප්‍රහාරය ආරම්භ කිරීමේ සංඥාවක් ලෙස ඉතිහාසයේ ප්‍රසිද්ධ වී ඇත.

එහෙත් ජනප්‍රිය චිත්‍රපටවල දැක්වෙන ආකාරයට මාලිගයට දැවැන්ත කාලතුවක්කු ප්‍රහාරයක් එල්ල කරමින් විශාල සටනක් පැවති බවට වූ රූපය ඓතිහාසික සිදුවීමේ සම්පූර්ණ නිරූපණයක් නොවේ. ඉතිහාස වාර්තා අනුව සන්නද්ධ කණ්ඩායම් කිහිපයක් මාලිගයට ඇතුළු වී, සාපේක්ෂව සීමිත ප්‍රතිරෝධයක් මධ්‍යයේ තාවකාලික ආණ්ඩුවේ අමාත්‍යවරුන් අත්අඩංගුවට ගත්හ.

මෙම සිදුවීමෙන් තාවකාලික ආණ්ඩුවේ පාලනය පෙට්‍රොග්‍රාඩ් නගරය තුළ අවසන් විය.

=== 5.10. දෙවන සමස්ත රුසියානු සෝවියට් සම්මේලනය ===

[[File:The entrance to the Smolny October 1917.jpg|thumb|1917 ඔක්තෝබර් මාසයේ ස්මොල්නි ආයතනයේ පිවිසුම]]

1917 ඔක්තෝබර් 25 වන දින සවස පෙට්‍රොග්‍රාඩ්හි ස්මොල්නි ආයතනයේදී දෙවන සමස්ත රුසියානු කම්කරු සහ සෙබළුන්ගේ නියෝජිත සෝවියට් සම්මේලනය (Second All-Russian Congress of Soviets of Workers' and Soldiers' Deputies) ආරම්භ විය.

මෙම සම්මේලනයට රුසියාවේ විවිධ ප්‍රදේශවලින් සෝවියට් සභා නියෝජිතයෝ සහභාගී වූහ.

සම්මේලනය පැවැත්වෙන අවස්ථාවේදී තාවකාලික ආණ්ඩුවේ බලය බිඳවැටෙමින් පැවති අතර, බොල්ෂෙවික්වරුන්ගේ බලපෑම සම්මේලනය තුළ සැලකිය යුතු මට්ටමකට වර්ධනය වී තිබුණි.

සන්නද්ධ බලය භාවිත කරමින් ආණ්ඩුව පෙරළා දැමීම පිළිබඳව විරෝධය දැක්වූ මෙන්ෂෙවික්වරු සහ දකුණු සමාජ විප්ලවවාදීන්ගේ නියෝජිතයන්ගෙන් සමහරෙක් සම්මේලනයෙන් ඉවත්ව ගියහ.

සම්මේලනය තුළ බොල්ෂෙවික්වරුන්ට ප්‍රබල සහායක් ලැබුණු අතර, නව සෝවියට් පාලනයක් පිහිටුවීම සඳහා මූලික තීරණ ගනු ලැබීය.

=== 5.11. තාවකාලික ආණ්ඩුව පෙරළා දැමීම ===

1917 ඔක්තෝබර් 25–26 දිනවල සිදු වූ සන්නද්ධ ක්‍රියාමාර්ගවලින් පසුව තාවකාලික ආණ්ඩුවේ ප්‍රධාන අමාත්‍යවරුන් අත්අඩංගුවට ගනු ලැබීය.

ආණ්ඩුවේ ප්‍රධානියා වූ ඇලෙක්සැන්ඩර් කෙරෙන්ස්කි පෙට්‍රොග්‍රාඩ් නගරයෙන් පිටව ගොස් බොල්ෂෙවික්වරුන්ට එරෙහිව සහාය ලබා ගැනීමට උත්සාහ කළේය.

මේ අනුව පෙට්‍රොග්‍රාඩ්හි තාවකාලික ආණ්ඩුවේ පාලනය අවසන් වූ අතර, දෙවන සෝවියට් සම්මේලනය විසින් බලය සෝවියට් සභා වෙත පැවරීමේ තීරණය පිළිගන්නා ලදී.

ඔක්තෝබර් විප්ලවය රුසියාවේ දේශපාලන බලය රාජාණ්ඩුවෙන් තාවකාලික ආණ්ඩුවටත්, එතැනින් බොල්ෂෙවික් නායකත්වය යටතේ වූ සෝවියට් ආණ්ඩුවටත් මාරු කළ ප්‍රධාන සිදුවීමක් විය.

=== 5.12. සාමය පිළිබඳ නියෝගය ===

1917 ඔක්තෝබර් 26 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව නොවැම්බර් 8) දෙවන සමස්ත රුසියානු සෝවියට් සම්මේලනය විසින් ''සාමය පිළිබඳ නියෝගය'' (Decree on Peace) සම්මත කරන ලදී.

මෙම නියෝගය මඟින් පළමු ලෝක යුද්ධයට සම්බන්ධ සියලු රටවලට සාම සාකච්ඡා ආරම්භ කරන ලෙස ආරාධනා කරන ලදී.

එහි අරමුණ වූයේ යුද්ධය අවසන් කිරීම, භූමි ප්‍රදේශ අත්පත් කර ගැනීම් සහ යුද වන්දි පිළිබඳ බලහත්කාරී කොන්දේසි නොමැති සාමයක් සඳහා සාකච්ඡා කිරීමයි.

රුසියාව යුද්ධයෙන් ඉවත් වීම සඳහා මෙම නියෝගය වැදගත් පියවරක් විය. කෙසේ වෙතත්, යුද්ධයෙන් නිල වශයෙන් ඉවත් වීම පසුව බ්‍රෙස්ට්-ලිටොව්ස්ක් ගිවිසුම මඟින් සිදු විය.

=== 5.13. ඉඩම් පිළිබඳ නියෝගය ===

එදිනම සම්මේලනය විසින් ''ඉඩම් පිළිබඳ නියෝගය'' (Decree on Land) ද සම්මත කරන ලදී.

මෙම නියෝගය මඟින් ඉඩම් හිමියන්, රාජකීය පවුල සහ ආගමික ආයතන සතු විශාල ඉඩම් වතු අහෝසි කිරීමේ ප්‍රතිපත්තිය ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.

ගොවි ජනතාවට ඉඩම් භාවිත කිරීමේ අවස්ථා ලබාදීම සහ ඉඩම් පිළිබඳ පැවති පැරණි හිමිකාරීත්ව ක්‍රමය වෙනස් කිරීම එහි අරමුණ විය.

මෙම නියෝගය රුසියාවේ ගොවි ජනතාව අතර බොල්ෂෙවික් ආණ්ඩුවට සහාය වර්ධනය කර ගැනීමට වැදගත් විය.

කෙසේ වෙතත්, රුසියාවේ ඉඩම් ප්‍රශ්නය සංකීර්ණ වූ අතර, ඉඩම් බෙදාහැරීම සහ කෘෂිකාර්මික පාලනය පිළිබඳ ගැටලු ඉදිරි වසරවලදී ද පැවතුණි.

=== 5.14. මහජන කොමසාරිස්වරුන්ගේ මණ්ඩලය පිහිටුවීම ===

[[File:Vladimir Lenin, 1917.jpg|thumb|1917 දී ලෙනින්ගේ ඡායාරූපයක්]]

ඔක්තෝබර් විප්ලවයෙන් පසුව නව සෝවියට් ආණ්ඩුව පිහිටුවීම සඳහා ''මහජන කොමසාරිස්වරුන්ගේ මණ්ඩලය'' (Council of People's Commissars – Sovnarkom) පිහිටුවන ලදී.

එහි සභාපතිවරයා ලෙස ව්ලැඩිමීර් ලෙනින් පත් කරන ලදී.

නව ආණ්ඩුවේ ප්‍රධාන සාමාජිකයන් අතර,

* ව්ලැඩිමීර් ලෙනින් – මහජන කොමසාරිස්වරුන්ගේ මණ්ඩලයේ සභාපති.
* ලියොන් ට්‍රොට්ස්කි – විදේශ කටයුතු පිළිබඳ මහජන කොමසාරිස්.
* ජෝසෆ් ස්ටාලින් – ජාතිකත්ව කටයුතු පිළිබඳ මහජන කොමසාරිස්.

ඇතුළත් වූහ.

මෙම ආණ්ඩුව රුසියාවේ නව සෝවියට් රාජ්‍ය පාලන ව්‍යුහය ගොඩනැගීම ආරම්භ කළේය.

=== 5.15. ඔක්තෝබර් විප්ලවයෙන් පසු ඇති වූ දේශපාලන වෙනස්කම් ===

ඔක්තෝබර් විප්ලවයෙන් පසු රුසියාවේ දේශපාලන, ආර්ථික සහ සමාජ පාලන ක්‍රමය වෙනස් කිරීමේ ක්‍රියාවලිය ආරම්භ විය.

නව ආණ්ඩුව විසින්,

* සෝවියට් සභා මත පදනම් වූ රාජ්‍ය පාලන ව්‍යුහයක් ගොඩනැගීම.
* ඉඩම් හිමිකාරීත්වය වෙනස් කිරීම.
* කම්කරුවන්ගේ කර්මාන්තශාලා පාලන සහභාගීත්වය පුළුල් කිරීම.
* බැංකු සහ ප්‍රධාන ආර්ථික ආයතන රාජ්‍ය පාලනයට ගැනීම.
* යුද්ධයෙන් ඉවත් වීම සඳහා සාකච්ඡා ආරම්භ කිරීම.
* නව නීති සහ පරිපාලන ආයතන පිහිටුවීම.

වැනි ක්‍රියාමාර්ග ආරම්භ කළේය.

මෙම වෙනස්කම් ක්‍රියාත්මක කිරීමේදී රුසියාව තුළ දේශපාලන විරෝධතා සහ ගැටුම් ද වර්ධනය විය.

=== 5.16. ඔක්තෝබර් විප්ලවය සහ රුසියානු සිවිල් යුද්ධය ===

ඔක්තෝබර් විප්ලවයෙන් පසුව රුසියාවේ සියලු දේශපාලන කණ්ඩායම් නව බොල්ෂෙවික් ආණ්ඩුව පිළිගත්තේ නැත.

බොල්ෂෙවික්වරුන්ට විරුද්ධ වූ රාජාණ්ඩුවාදී, ලිබරල් සහ සමාජවාදී කණ්ඩායම් ඇතුළු විවිධ බලවේග නව ආණ්ඩුවට එරෙහිව ක්‍රියා කළහ.

1918 සිට 1922 දක්වා රුසියාව තුළ සිවිල් යුද්ධයක් වර්ධනය විය. මෙම යුද්ධයේදී බොල්ෂෙවික්වරුන්ගේ රතු හමුදාව සහ ඔවුන්ට විරුද්ධ වූ සුදු හමුදා ඇතුළු විවිධ කණ්ඩායම් අතර සටන් පැවතුණි.

විදේශීය බලවතුන් කිහිපයක් ද රුසියානු සිවිල් යුද්ධයේදී විවිධ පාර්ශ්වවලට සහාය දැක්වූහ.

සිවිල් යුද්ධය හේතුවෙන් රටේ ආර්ථිකය, කෘෂිකර්මාන්තය සහ ප්‍රවාහන පද්ධතිය දැඩි ලෙස හානි විය. විශාල ජනතාවක් මිය ගිය අතර, තවත් බොහෝ පිරිසකට අවතැන් වීමට සිදු විය.

මෙම සිවිල් යුද්ධය සහ එහි ප්‍රතිඵල පිළිබඳ විස්තර ඊළඟ පරිච්ඡේදවලදී සාකච්ඡා කෙරේ.

=== 5.17. ඔක්තෝබර් විප්ලවයේ ඓතිහාසික වැදගත්කම ===

1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවය රුසියාවේ පමණක් නොව ලෝක දේශපාලන ඉතිහාසයේ ද වැදගත් සන්ධිස්ථානයක් විය.

එහි ප්‍රධාන ඓතිහාසික ප්‍රතිඵල අතර,

# රුසියාවේ තාවකාලික ආණ්ඩුව පෙරළා දැමීම.
# බොල්ෂෙවික් පක්ෂය රාජ්‍ය බලය අත්පත් කර ගැනීම.
# ලෙනින්ගේ නායකත්වයෙන් නව සෝවියට් ආණ්ඩුව පිහිටුවීම.
# රාජ්‍ය පාලනය සහ ආර්ථිකය සමාජවාදී මූලධර්ම මත ප්‍රතිසංවිධානය කිරීමට උත්සාහ කිරීම.
# පළමු ලෝක යුද්ධයෙන් රුසියාව ඉවත් වීම සඳහා ක්‍රියාවලිය ආරම්භ කිරීම.
# ලෝකයේ අනෙකුත් රටවල සමාජවාදී සහ කොමියුනිස්ට් ව්‍යාපාරවලට බලපෑමක් ඇති කිරීම.
# 1922 දී සෝවියට් සමාජවාදී සමූහාණ්ඩු සංගමය පිහිටුවීමට පසුබිම සකස් වීම.

මෙම විප්ලවය පිළිබඳ ඉතිහාසඥයන් අතර විවිධ විග්‍රහ පවතී. ඇතැම් විග්‍රහවල එය කම්කරු සහ සෙබළුන්ගේ විප්ලවවාදී නැගිටීමක් ලෙස විස්තර වන අතර, තවත් විග්‍රහවල එය බොල්ෂෙවික් පක්ෂය විසින් සංවිධානය කළ බලය අත්පත් කර ගැනීමක් ලෙස විස්තර කෙරේ.

එබැවින් ඔක්තෝබර් විප්ලවය අධ්‍යයනය කිරීමේදී එහි සමාජ පසුබිම, දේශපාලන සංවිධානය, සන්නද්ධ ක්‍රියාමාර්ග සහ ඉන් පසුව ඇති වූ ප්‍රතිඵල සියල්ල සලකා බැලීම වැදගත් වේ.

=== 5.18. නිගමනය ===

1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවය රුසියාවේ දේශපාලන ඉතිහාසය නව මඟකට යොමු කළ සිදුවීමකි. පෙබරවාරි විප්ලවයෙන් අවසන් වූ සාර් පාලනයෙන් පසුව බලයට පත්වූ තාවකාලික ආණ්ඩුව ද ජනතාවගේ ප්‍රධාන ගැටලු විසඳීමට අසමත් වීම හේතුවෙන් නව බල අරගලයක් ඇති විය.

ලෙනින්ගේ නායකත්වය, ට්‍රොට්ස්කිගේ සංවිධානමය කාර්යභාරය, බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ දේශපාලන ක්‍රියාකාරකම් සහ පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාවේ සහාය මෙම විප්ලවයේ වැදගත් සාධක විය.

ඔක්තෝබර් විප්ලවයෙන් පසු ලෙනින්ගේ නායකත්වයෙන් සෝවියට් ආණ්ඩුවක් පිහිටුවන ලද අතර, එය රුසියාවේ නව දේශපාලන හා ආර්ථික පද්ධතියක් ගොඩනැගීමට උත්සාහ කළේය.

මෙම සිදුවීම් 20 වන සියවසේ ජාත්‍යන්තර දේශපාලනය, සමාජවාදී ව්‍යාපාර සහ ලෝක බල තුලනය කෙරෙහි දිගුකාලීන බලපෑමක් ඇති කළේය.

== ආශ්‍රිත ලිපි ==

* [[රුසියානු විප්ලවය]]
* [[1917 පෙබරවාරි විප්ලවය]]
* [[ව්ලැඩිමීර් ලෙනින්]]
* [[ලියොන් ට්‍රොට්ස්කි]]
* [[බොල්ෂෙවික්]]
* [[මෙන්ෂෙවික්]]
* [[සෝවියට් සභාව]]
* [[රුසියානු සිවිල් යුද්ධය]]
* [[සෝවියට් සංගමය]]

== මූලාශ්‍ර ==

* T. H. Rigby, ''Lenin's Government: Sovnarkom 1917–1922'', Cambridge University Press.
* Rex A. Wade, ''The Russian Revolution, 1917'', Cambridge University Press.
* Leon Trotsky, ''The History of the Russian Revolution''.
* V. I. Lenin, ''The Second All-Russia Congress of Soviets of Workers' and Soldiers' Deputies'', 25–26 October 1917.
* International Encyclopedia of the First World War, ''Decree on Peace''.
* V. I. Lenin Museum, ''Biography of V. I. Lenin''.

== බාහිර සබැඳි ==

* [https://lenin.shm.ru/en/main-page/biography/ V. I. Lenin Museum – Biography]
* [https://www.cambridge.org/core/books/lenins-government/origins-of-sovnarkom/8BEAFEEE408EEA71B002B5293D6A80C7 Cambridge University Press – The Origins of Sovnarkom]
* [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/wp-content/uploads/2023/01/ams/958270/pdf/1914-1918-Online-decree_on_peace-2014-12-19.pdf International Encyclopedia of the First World War – Decree on Peace]
* [https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1917/oct/10a.htm Lenin – Central Committee Meeting, 10 October 1917]

[[ප්‍රවර්ගය:1917 රුසියානු විප්ලවය]]
[[ප්‍රවර්ගය:ඔක්තෝබර් විප්ලවය]]
[[ප්‍රවර්ගය:රුසියානු ඉතිහාසය]]
[[ප්‍රවර්ගය:සමාජවාදය]]
[[ප්‍රවර්ගය:බොල්ෂෙවික්]]

6.වන පරිච්ඡේදය

'ලෙනින්' සහ සෝවියට් රාජ්‍යයේ ආරම්භය – නව රාජ්‍යයේ ගොඩනැගීම =

6.1 ==හැඳින්වීම ==

1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවයෙන් පසු රුසියාවේ බලය බොල්ෂෙවික් පක්ෂය අතට පත්විය. එහි නායකයා වූයේ ව්ලැදිමීර් ඉලිච් ලෙනින් ය. ඔහුගේ නායකත්වය යටතේ නව සමාජවාදී රාජ්‍යයක් ගොඩනැගීම ආරම්භ විය.

මෙම කාලය රුසියානු ඉතිහාසයේ පමණක් නොව ලෝක දේශපාලන ඉතිහාසයේ ද වැදගත් හැරවුම් ලක්ෂ්‍යයක් විය. නව ආණ්ඩුවට දේශපාලන, ආර්ථික හා යුදමය අභියෝග රැසකට මුහුණ දීමට සිදු විය.

6.2 == ව්ලැදිමීර් ලෙනින්ගේ ජීවිතය ==

!-- ව්ලැදිමීර් ලෙනින් --&gt;
[[ගොනුව:Lenin in 1920.jpg|දකුණට|thumb|200px|ව්ලැදිමීර් ලෙනින් (1920)]]


ව්ලැදිමීර් ඉලිච් ලෙනින් 1870 අප්‍රේල් 22 දින රුසියානු අධිරාජ්‍යයේ සිම්බිර්ස්ක් නගරයේ උපත ලැබීය. ඔහුගේ මුල් නම ව්ලැදිමීර් ඉලිච් උලියානොව් ය. පසුව ඔහු ලෙනින් යන දේශපාලන නාමයෙන් ප්‍රසිද්ධියට පත්විය.

තරුණ වියේ සිටම ඔහු රුසියානු සාර් පාලනය සහ සමාජ අසාධාරණය පිළිබඳ විවේචනාත්මක අදහස් දැරීය. කාල් මාක්ස්ගේ සමාජවාදී දර්ශනය අධ්‍යයනය කළ ඔහු, කම්කරු පන්තිය දේශපාලන බලය ලබාගත යුතු බවට අදහස් ඉදිරිපත් කළේය.

ලෙනින් නීතිය හැදෑරූ අතර පසුව විප්ලවවාදී දේශපාලන ක්‍රියාකාරකම්වල නිරත විය. ඔහුගේ දේශපාලන කටයුතු හේතුවෙන් අත්අඩංගුවට ගැනීම්, පිටුවහල් කිරීම් සහ විදේශගතව ජීවත් වීමට සිදුවීම් ද සිදුවිය.

== 6.3 බොල්ෂෙවික් පක්ෂය සහ බලය අත්පත් කර ගැනීම ==


&lt;!-- බොල්ෂෙවික් පක්ෂය --&gt;
[[ගොනුව:19190525-Lenin and bolshevik leaders on Red square.jpg|දකුණට|thumb|250px|ලෙනින් සහ බොල්ෂෙවික් නායකයෝ, 1919]]


&lt;!-- ඔක්තෝබර් විප්ලවය --&gt;
[[ගොනුව:19191107-lenin second anniversary october revolution moscow.jpg|දකුණට|thumb|250px|ඔක්තෝබර් විප්ලවයේ දෙවන සංවත්සරය, 1919]]


ලෙනින් රුසියානු සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කම්කරු පක්ෂයේ විප්ලවවාදී කණ්ඩායමක් වූ බොල්ෂෙවික්වරුන්ගේ ප්‍රධාන නායකයා විය.

1917 පෙබරවාරි විප්ලවයෙන් සාර් පාලනය අවසන් වූ පසු රුසියාවේ තාවකාලික ආණ්ඩුවක් පිහිටුවන ලදී. එහෙත් යුද්ධය දිගටම පවත්වාගෙන යාම, ආහාර හිඟය සහ ඉඩම් ප්‍රශ්නය වැනි ගැටලු හේතුවෙන් ජනතාව අතර ආණ්ඩුව පිළිබඳ විරෝධය වර්ධනය විය.

ලෙනින් විසින් ඉදිරිපත් කරන ලද ''සාමය, ඉඩම් සහ පාන්'' යන සටන් පාඨය ජනතාව අතර ජනප්‍රිය විය. 1917 ඔක්තෝබර් මාසයේදී බොල්ෂෙවික්වරුන් පෙට්‍රොග්‍රෑඩ් නගරයේ ප්‍රධාන රාජ්‍ය මධ්‍යස්ථාන අත්පත් කරගෙන තාවකාලික ආණ්ඩුව පෙරළා දැමූහ.

== 6.4 නව සෝවියට් ආණ්ඩුව පිහිටුවීම ==

ඔක්තෝබර් විප්ලවයෙන් පසුව ලෙනින්ගේ නායකත්වයෙන් නව ආණ්ඩුවක් පිහිටුවන ලදී. එය මහජන කොමසාරිස්වරුන්ගේ මණ්ඩලය ලෙස හැඳින්වූ අතර ලෙනින් එහි සභාපතිවරයා විය.

නව ආණ්ඩුව ඉඩම් ප්‍රතිසංස්කරණ, කම්කරු අයිතිවාසිකම් සහ යුද්ධයෙන් ඉවත් වීම වැනි ප්‍රතිපත්ති ක්‍රියාත්මක කිරීමට උත්සාහ කළේය.

1917 නොවැම්බර් මාසයේ පැවති ව්‍යවස්ථාදායක සභා මැතිවරණයෙන් බොල්ෂෙවික්වරුන් බහුතරය ලබා නොගත් අතර, 1918 ජනවාරි මාසයේදී එම සභාව විසුරුවා හරින ලදී. මෙය නව පාලනයේ දේශපාලන ස්වභාවය පිළිබඳ විවාදයට හේතු විය.

== 6.5 බ්‍රෙස්ට්-ලිටොව්ස්ක් ගිවිසුම (1918) ==

පළමු ලෝක යුද්ධයෙන් රුසියාව ඉවත් කර ගැනීම ලෙනින්ගේ ආණ්ඩුවේ ප්‍රධාන අරමුණක් විය. ඒ සඳහා මධ්‍යම බලවතුන් සමඟ සාකච්ඡා පවත්වන ලදී.

1918 මාර්තු 3 දින රුසියාව සහ මධ්‍යම බලවතුන් අතර බ්‍රෙස්ට්-ලිටොව්ස්ක් ගිවිසුම අත්සන් කරන ලදී. මෙම ගිවිසුම මගින් රුසියාව පළමු ලෝක යුද්ධයෙන් ඉවත් විය.

එහෙත් රුසියාවට විශාල භූමි ප්‍රදේශ සහ ආර්ථික සම්පත් අහිමි විය. එම නිසා ගිවිසුම රුසියාව තුළ දැඩි විවාදයට ලක් විය.

== 6.6 රුසියානු සිවිල් යුද්ධය (1918–1922) ==

&lt;!-- රුසියානු සිවිල් යුද්ධය --&gt;
[[ගොනුව:Russian civil war posters.png|දකුණට|thumb|250px|රුසියානු සිවිල් යුද්ධය පිළිබඳ පෝස්ටර්]]

1918 දී බොල්ෂෙවික් පාලනයට එරෙහිව විවිධ දේශපාලන හා හමුදා කණ්ඩායම් සටන් ආරම්භ කළහ. මෙම ගැටුම රුසියානු සිවිල් යුද්ධය ලෙස හැඳින්වේ.

බොල්ෂෙවික්වරුන්ගේ හමුදාව ''රතු හමුදාව'' ලෙස හැඳින්වූ අතර ඔවුන්ට එරෙහි වූ විවිධ කණ්ඩායම් ''ධවල හමුදා'' ලෙස හැඳින්වුණි. විදේශීය බලවතුන් කිහිපයක් ද බොල්ෂෙවික් විරෝධී පාර්ශ්වයන්ට සහාය ලබා දුන්හ.

ලියොන් ට්‍රොට්ස්කි රතු හමුදාව සංවිධානය කිරීමේදී ප්‍රධාන භූමිකාවක් ඉටු කළේය. වසර කිහිපයක් පැවති දරුණු සටන්, ආහාර හිඟය සහ රෝග ව්‍යාප්තිය හේතුවෙන් විශාල ජනතාවක් පීඩාවට පත්වූහ.

අවසානයේදී රතු හමුදාව ප්‍රධාන සටන්වල ජයග්‍රහණය කළ අතර බොල්ෂෙවික් පාලනය රුසියාවේ බොහෝ ප්‍රදේශවල තහවුරු විය.

== 6.7 යුද කොමියුනිස්ට්වාදය (1918–1921) ==

සිවිල් යුද්ධය පැවති කාලයේදී ලෙනින්ගේ ආණ්ඩුව ''යුද කොමියුනිස්ට්වාදය'' නමින් හැඳින්වූ ආර්ථික ප්‍රතිපත්තියක් ක්‍රියාත්මක කළේය.

මෙම ප්‍රතිපත්තිය යටතේ ප්‍රධාන කර්මාන්ත රජයේ පාලනයට ගෙන ආ අතර ගොවීන්ගෙන් ධාන්‍ය ලබා ගැනීම සහ පෞද්ගලික වෙළෙඳාම සීමා කිරීම සිදු විය.

මෙම ක්‍රියාමාර්ග යුද කාලීන අවශ්‍යතා සපුරාලීමට උපකාරී වූ නමුත් ආර්ථික දුෂ්කරතා සහ ජනතා විරෝධය ද වර්ධනය කළේය.

== 6.8 චෙකා රහස් ආරක්ෂක ආයතනය ==

[[File:Felix Edmundovich Dzerzhinsky 1919.jpg|thumb|right|250px|ෆීලික්ස් ඩ්සර්ෂින්ස්කි – 1919]]

1917 දෙසැම්බර් මාසයේදී බොල්ෂෙවික් ආණ්ඩුව විසින් විප්ලවයට එරෙහි කඩාකප්පල්කාරී ක්‍රියා සහ විරෝධී ක්‍රියා මර්දනය කිරීම සඳහා චෙකා නමින් ආරක්ෂක ආයතනයක් පිහිටුවන ලදී.

එහි ප්‍රධානියා වූයේ ෆීලික්ස් ඩ්සර්ෂින්ස්කි ය. චෙකා ආයතනය නව බොල්ෂෙවික් පාලනය ආරක්ෂා කිරීමේදී ප්‍රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය.

එහෙත් දේශපාලන විරුද්ධවාදීන් අත්අඩංගුවට ගැනීම, මර්දනය සහ විනිශ්චයකින් තොරව දඬුවම් ලබාදීම වැනි ක්‍රියාමාර්ග හේතුවෙන් එම ආයතනය දැඩි විවේචනයට ද ලක් විය.

== 6.9 නව ආර්ථික ප්‍රතිපත්තිය (NEP) – 1921 ==

සිවිල් යුද්ධය සහ යුද කොමියුනිස්ට්වාදය හේතුවෙන් රුසියාවේ ආර්ථිකය දැඩි අර්බුදයකට මුහුණ දුන්නේය. ගොවි ජනතාව සහ කම්කරුවන් අතර විරෝධතා ද වර්ධනය විය.

1921 දී ලෙනින් නව ආර්ථික ප්‍රතිපත්තිය (New Economic Policy – NEP) හඳුන්වා දුන්නේය.

මෙම ප්‍රතිපත්තිය යටතේ කුඩා පෞද්ගලික ව්‍යාපාර සහ වෙළෙඳාමට සීමිත අවසරයක් ලබා දෙන ලදී. ගොවීන්ට තම නිෂ්පාදනවල කොටසක් වෙළෙඳපොළේ අලෙවි කිරීමට ද අවස්ථාව ලැබුණි.

නව ආර්ථික ප්‍රතිපත්තිය මගින් රුසියානු ආර්ථිකය යම් ප්‍රමාණයකට යථා තත්ත්වයට පත් කිරීමට හැකි විය.

== 6.10 සෝවියට් සංගමය පිහිටුවීම (1922) ==

&lt;!-- සෝවියට් සංගමය --&gt;
[[ගොනුව:Flag of the Soviet Union.svg|දකුණට|thumb|300px|සෝවියට් සංගමයේ ධජය]]


1922 දෙසැම්බර් 30 දින සෝවියට් සමාජවාදී සමූහාණ්ඩු සංගමය (Union of Soviet Socialist Republics – USSR) නිල වශයෙන් පිහිටුවන ලදී.

ආරම්භයේදී රුසියානු, යුක්රේන, බෙලරුසියානු සහ ට්‍රාන්ස්කොකේසියානු සෝවියට් සමූහාණ්ඩු මෙම සංගමයට ඇතුළත් විය.

සෝවියට් සංගමය ෆෙඩරල් රාජ්‍යයක් ලෙස සංවිධානය කළද, කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ මධ්‍යගත දේශපාලන බලය එහි පාලනයේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයක් විය.

මෙම රාජ්‍යය පසුව ලෝකයේ ප්‍රධාන දේශපාලන හා යුද බලවතුන්ගෙන් එකක් බවට පත්විය.

== 6.11 ලෙනින්ගේ අවසාන කාලය සහ මරණය ==

සෝවියට් රාජ්‍යය පිහිටුවීමෙන් පසු ලෙනින්ගේ සෞඛ්‍ය තත්ත්වය පිරිහෙන්නට විය. 1922 දී ඔහුට ආඝාත තත්ත්වයන් ඇති වූ අතර පසුව දේශපාලන කටයුතුවල නිරත වීමේ හැකියාව සීමා විය.

1924 ජනවාරි 21 දින ලෙනින් මිය ගියේය. ඔහුගේ මරණයෙන් පසු සෝවියට් කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ නායකත්වය සඳහා බල අරගලයක් ඇති විය.

== 6.12 ලෙනින්ගේ දේශපාලන උරුමය ==

ලෙනින්ගේ නායකත්වය යටතේ රුසියාවේ සාර් පාලනයෙන් පසු සමාජවාදී රාජ්‍යයක් ගොඩනැගීම ආරම්භ විය. ඔහුගේ දේශපාලන අදහස් සහ ක්‍රියාමාර්ග ලෝකයේ කොමියුනිස්ට් හා සමාජවාදී ව්‍යාපාරවලට විශාල බලපෑමක් ඇති කළේය.

එසේම ඔහුගේ පාලන සමයේ දේශපාලන මර්දනය, විරුද්ධ මත සීමා කිරීම සහ චෙකා ආයතනයේ ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳව ද ඉතිහාසඥයන් අතර විවේචනාත්මක සාකච්ඡා පවතී.

ලෙනින්ගේ දේශපාලන උරුමය අද දක්වාම ලෝක ඉතිහාසය සහ දේශපාලන චින්තනය තුළ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකර ගනී.

== 6.13 වැදගත් සිදුවීම් කාලරේඛාව ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! වර්ෂය !! සිදුවීම
|-
| 1870 || ව්ලැදිමීර් ලෙනින්ගේ උපත
|-
| 1917 || ඔක්තෝබර් විප්ලවය සහ බොල්ෂෙවික් ආණ්ඩුව පිහිටුවීම
|-
| 1918 || බ්‍රෙස්ට්-ලිටොව්ස්ක් ගිවිසුම සහ සිවිල් යුද්ධයේ ආරම්භය
|-
| 1921 || නව ආර්ථික ප්‍රතිපත්තිය හඳුන්වාදීම
|-
| 1922 || සෝවියට් සංගමය පිහිටුවීම
|-
| 1924 || ලෙනින්ගේ මරණය
|}

== ආශ්‍රිත ලිපි ==

* [[ව්ලැදිමීර් ලෙනින්]]
* [[ඔක්තෝබර් විප්ලවය]]
* [[රුසියානු සිවිල් යුද්ධය]]
* [[සෝවියට් සංගමය]]
* [[බොල්ෂෙවික් පක්ෂය]]
* [[කාල් මාක්ස්]]

== මූලාශ්‍ර ==

* [https://www.britannica.com/biography/Vladimir-Lenin Encyclopaedia Britannica – Vladimir Lenin]
* [https://www.britannica.com/event/Russian-Revolution Encyclopaedia Britannica – Russian Revolution]
* [https://www.britannica.com/place/Soviet-Union Encyclopaedia Britannica – Soviet Union]
* [https://www.marxists.org/archive/lenin/ Lenin Internet Archive]

[[ප්‍රවර්ගය:ව්ලැදිමීර් ලෙනින්]]
[[ප්‍රවර්ගය:රුසියානු විප්ලවය]]
[[ප්‍රවර්ගය:සෝවියට් සංගමය]]
[[ප්‍රවර්ගය:රුසියාවේ ඉතිහාසය]]

7 වන පරිච්ඡේදය 

ලෙනින්ගෙන් පසු, ' ස්ටාර්ලින්' සිට මිහායිල් ගොර්බ්චොව්' දක්වා වූ සෝවියට් දේශයේ නායකත්වය&quot; 


== 7. 'ජෝසෆ් ස්ටාලින්' සිට ගොර්බචොව් දක්වා සෝවියට් නායකයන් ==

සෝවියට් සංගමයේ ඉතිහාසය තුළ ජෝසෆ් ස්ටාලින්ගේ සිට මිහායිල් ගොර්බචොව් දක්වා නායකයන් රටේ දේශපාලන, ආර්ථික, සමාජීය හා ජාත්‍යන්තර ප්‍රතිපත්ති කෙරෙහි විශාල බලපෑමක් ඇති කළහ.

=== 7.1 ජෝසෆ් ස්ටාලින් (1924–1953) ===

[[File:Joseph Stalin official portrait.jpg|thumb|right|200px|ජෝසෆ් ස්ටාලින්]]

ලෙනින්ගේ මරණයෙන් පසු සෝවියට් සංගමයේ බලය තහවුරු කරගත් ජෝසෆ් ස්ටාලින් රටේ ප්‍රධාන නායකයා බවට පත්විය. ඔහුගේ පාලන සමයේදී වේගවත් කාර්මිකකරණය, කෘෂිකර්මාන්තය සාමූහිකකරණය සහ පස් අවුරුදු ආර්ථික සැලසුම් ක්‍රියාත්මක විය. එමෙන්ම දේශපාලන විරුද්ධවාදීන්ට එරෙහිව දැඩි මර්දනයක් ද සිදු විය.

දෙවන ලෝක යුද්ධයේදී නාසි ජර්මනියට එරෙහි සෝවියට් සංගමයේ සටනේදී ඔහු ප්‍රධාන නායකත්වයක් දැරීය. 1953 මාර්තු 5 දින ඔහු මිය ගියේය.

=== 7.2 ජෝර්ජි මැලෙන්කොව් (1953) ===

[[File:Georgy Malenkov 1953.jpg|thumb|right|200px|ජෝර්ජි මැලෙන්කොව්]]

ස්ටාලින්ගේ මරණයෙන් පසු ජෝර්ජි මැලෙන්කොව් සෝවියට් ආණ්ඩුවේ ප්‍රධානියා බවට පත්විය. ඔහු කෙටි කාලයක් තුළ කෘෂිකාර්මික හා ආර්ථික ප්‍රතිපත්ති වෙනස් කිරීමට උත්සාහ කළේය. පසුව නිකිතා කෘෂෙව්ගේ දේශපාලන බලය වර්ධනය වීමත් සමඟ ඔහුගේ බලපෑම අඩු විය.

=== 7.3 නිකිතා කෘෂෙව් (1953–1964) ===

[[File:Nikita Khrushchev official portrait.jpg|thumb|right|200px|නිකිතා කෘෂෙව්]]

කෘෂෙව් ස්ටාලින්ගේ පාලන සමයේ සිදු වූ මර්දනකාරී ක්‍රියා විවේචනය කරමින් ස්ටාලින්වාදයෙන් ඉවත් වීමේ ප්‍රතිපත්තියක් ක්‍රියාත්මක කළේය. ඔහුගේ පාලන සමයේදී අභ්‍යවකාශ වැඩසටහන් වර්ධනය වූ අතර 1961 දී යූරි ගගාරින් අභ්‍යවකාශයට ගියේය.

1962 කියුබානු මිසයිල අර්බුදය ඔහුගේ පාලන සමයේ සිදු වූ ප්‍රධාන ජාත්‍යන්තර සිදුවීමකි. 1964 දී ඔහු බලයෙන් ඉවත් කරන ලදී.

=== 7.4 ලියොනිඩ් බ්‍රෙෂ්නෙව් (1964–1982) ===

[[File:Leonid Brezhnev official portrait (color version).png|thumb|right|200px|ලියොනිඩ් බ්‍රෙෂ්නෙව්]]

බ්‍රෙෂ්නෙව්ගේ පාලන සමයේදී සෝවියට් සංගමයේ හමුදා හා ජාත්‍යන්තර බලපෑම වර්ධනය විය. ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය සමඟ අවි පාලන සාකච්ඡා ද පැවැත්විණි.

එහෙත් කාලයත් සමඟ ආර්ථික වර්ධනය මන්දගාමී වූ අතර දේශපාලන හා ආර්ථික පද්ධතියේ එකතැන පල්වීමක් ඇති විය.

=== 7.5 යූරි අන්ද්‍රොපොව් (1982–1984) ===

[[File:Yuri Andropov.jpg|thumb|right|200px|යූරි අන්ද්‍රොපොව්]]

බ්‍රෙෂ්නෙව්ගේ මරණයෙන් පසු බලයට පත් වූ යූරි අන්ද්‍රොපොව් මීට පෙර KGB සංවිධානයේ ප්‍රධානියා ලෙස කටයුතු කර තිබුණි. ඔහු රාජ්‍ය පරිපාලනයේ විනය වැඩි කිරීමට සහ දූෂණය පාලනය කිරීමට උත්සාහ කළේය. අසනීප තත්ත්වය හේතුවෙන් ඔහුගේ පාලන කාලය කෙටි විය.

=== 7.6 කොන්ස්ටන්ටින් චර්නෙන්කෝ (1984–1985) ===

[[File:Konstantin Chernenko official portrait.jpg|thumb|right|200px|කොන්ස්ටන්ටින් චර්නෙන්කෝ]]

යූරි අන්ද්‍රොපොව්ගේ මරණයෙන් පසු කොන්ස්ටන්ටින් චර්නෙන්කෝ සෝවියට් කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ ප්‍රධාන ලේකම් ධුරයට පත්විය. ඔහුගේ පාලන කාලය ඉතා කෙටි වූ අතර 1985 මාර්තු 10 දින ඔහු මිය ගියේය.

=== 7.7 මිහායිල් ගොර්බචොව් (1985–1991) ===

[[File:Mikhail Gorbachev 1987.jpg|thumb|right|200px|මිහායිල් ගොර්බචොව්]]

1985 දී සෝවියට් සංගමයේ නායකත්වයට පත් වූ මිහායිල් ගොර්බචොව් දේශපාලන හා ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණ හඳුන්වා දුන්නේය.

ඔහුගේ ප්‍රධාන ප්‍රතිපත්ති දෙක වූයේ පෙරෙස්ත්‍රොයිකා (Perestroika) සහ ග්ලාස්නොස්ට් (Glasnost) ය.

* පෙරෙස්ත්‍රොයිකා - ආර්ථික හා දේශපාලන ප්‍රතිව්‍යුහගත කිරීම.
* ග්ලාස්නොස්ට් - විවෘතභාවය සහ අදහස් ප්‍රකාශ කිරීමේ නිදහස පුළුල් කිරීම.

ඔහු ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය සමඟ සබඳතා වැඩිදියුණු කිරීමටත් සීතල යුද්ධය අවසන් කිරීම සඳහාත් කටයුතු කළේය.

1991 දෙසැම්බර් මාසයේදී සෝවියට් සංගමය විසුරුවා හැරුණු අතර 1991 දෙසැම්බර් 25 දින ගොර්බචොව් ජනාධිපති ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්විය.

=== 7.8 සෝවියට් සංගමයේ අවසානය ===

1922 දී පිහිටුවන ලද සෝවියට් සංගමය 1991 දී විසුරුවා හැරීමත් සමඟ එහි වසර 69 ක ඉතිහාසය අවසන් විය. මෙම සිදුවීම ලෝක දේශපාලන බල තුලනයේ විශාල වෙනසක් ඇති කළ අතර සීතල යුද්ධයේ අවසානය සනිටුහන් කළේය.


8. වන පරිච්ඡේදය 

== සෝවියට් සංගමයේ බිඳවැටීම සහ නව රුසියාව ==

සෝවියට් සංගමයේ බිඳවැටීම 20 වන සියවසේ ලෝක ඉතිහාසයේ සිදු වූ ඉතා වැදගත් දේශපාලන සිදුවීමකි. 1991 දෙසැම්බර් මාසයේදී සෝවියට් සංගමය විසුරුවා හැරීමත් සමඟ වසර 69ක් පැවති සෝවියට් රාජ්‍යයේ ඉතිහාසය අවසන් විය. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ස්වාධීන රාජ්‍ය 15ක් බිහි වූ අතර රුසියානු සමූහාණ්ඩුව නව රාජ්‍යයක් ලෙස ඉදිරියට පැමිණියේය.

=== 8.1 සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීමට බලපෑ හේතු ===

1980 දශකයේ අවසාන භාගය වන විට සෝවියට් සංගමය බරපතළ ආර්ථික හා දේශපාලන අර්බුදයකට මුහුණ දී සිටියේය.

එයට බලපෑ ප්‍රධාන හේතු කිහිපයක් වූයේ:

* මධ්‍යගත ආර්ථික ක්‍රමයේ දුර්වලතා සහ ආර්ථික වර්ධනය මන්දගාමී වීම.
* කාර්මික හා කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදන ගැටලු.
* ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය සමඟ පැවති සීතල යුද්ධය සහ අවි තරගය.
* සෝවියට් සමූහාණ්ඩුවේ විවිධ ජාතික ජනතාව අතර ස්වාධීනත්වය පිළිබඳ ඉල්ලීම් වර්ධනය වීම.
* දේශපාලන ප්‍රතිසංස්කරණ හේතුවෙන් කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ පාලන බලය දුර්වල වීම.

[[File:RSFSR deklaraciya suverenitet.jpg|thumb|right|200px|රුසියානු සෝවියට් සමූහාණ්ඩුවේ ස්වෛරීභාවය පිළිබඳ ප්‍රකාශනය]]

=== 8.2 ගොර්බචොව්ගේ ප්‍රතිසංස්කරණ සහ දේශපාලන අර්බුදය ===

1985 දී මිහායිල් ගොර්බචොව් සෝවියට් සංගමයේ නායකත්වයට පත්වීමෙන් පසු පෙරෙස්ත්‍රොයිකා සහ ග්ලාස්නොස්ට් යන ප්‍රතිපත්ති හඳුන්වා දුන්නේය.

පෙරෙස්ත්‍රොයිකා මඟින් ආර්ථික හා දේශපාලන ක්‍රමය ප්‍රතිව්‍යුහගත කිරීමට උත්සාහ කළ අතර ග්ලාස්නොස්ට් මඟින් දේශපාලන විවෘතභාවය සහ අදහස් ප්‍රකාශ කිරීමේ නිදහස පුළුල් කිරීමට උත්සාහ කරන ලදී.

කෙසේ වෙතත්, මෙම ප්‍රතිසංස්කරණ මඟින් සෝවියට් සංගමය තුළ පැවති දේශපාලන හා ජාතික අර්බුද තවදුරටත් ඉස්මතු විය. විවිධ සමූහාණ්ඩු ස්වාධීනත්වය ඉල්ලා සිටීමට පටන් ගත්හ.

=== 8.3 1991 අගෝස්තු කුමන්ත්‍රණ උත්සාහය ===

1991 අගෝස්තු මාසයේදී සෝවියට් සංගමයේ දැඩි මතධාරී කොමියුනිස්ට් නායකයන් පිරිසක් ගොර්බචොව්ගේ ප්‍රතිසංස්කරණ නතර කර පැරණි පාලන ක්‍රමය ආරක්ෂා කිරීම සඳහා බලය අත්පත් කර ගැනීමට උත්සාහ කළහ.

මෙම කුමන්ත්‍රණ උත්සාහය දින කිහිපයක් ඇතුළත අසාර්ථක විය. රුසියානු නායක බොරිස් යෙල්ට්සින් කුමන්ත්‍රණයට විරුද්ධව ප්‍රසිද්ධියේ පෙනී සිටි අතර ඔහුගේ දේශපාලන බලපෑම වැඩි විය.

[[File:August Coup montage.png|thumb|center|300px|1991 අගෝස්තු කුමන්ත්‍රණ උත්සාහය]]

=== 8.4 බොරිස් යෙල්ට්සින්ගේ නැගීම ===

[[File:Boris Yeltsin 22 August 1991-1.jpg|thumb|right|250px|1991 අගෝස්තු මාසයේදී බොරිස් යෙල්ට්සින්]]

බොරිස් යෙල්ට්සින් රුසියානු සමූහාණ්ඩුවේ ප්‍රධාන දේශපාලන නායකයෙකු බවට පත්විය. ඔහු සෝවියට් මධ්‍යම පාලනයෙන් රුසියාව වෙන්වී ස්වාධීන රාජ්‍යයක් බවට පත්වීම සඳහා සහාය දැක්වීය.

1991 ජූනි මාසයේදී යෙල්ට්සින් රුසියානු සමූහාණ්ඩුවේ ජනාධිපතිවරයා ලෙස තේරී පත්විය. අගෝස්තු කුමන්ත්‍රණ උත්සාහය අසාර්ථක වීමෙන් පසු ඔහුගේ බලය තවදුරටත් ශක්තිමත් විය.

=== 8.5 බෙලවෙෂා ගිවිසුම (Belavezha Accords) ===

[[File:Soglashenie o sozdanii Sodruzhestva Nezavisimyh Gosudarstv.pdf|thumb|right|200px|ස්වාධීන රාජ්‍ය පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලය පිහිටුවීමේ ගිවිසුම]]

== බෙලවේෂා ගිවිසුම (1991) ==

[[File:Belavezha Accords.jpg|thumb|right|250px|1991 දෙසැම්බර් 8 දින අත්සන් කරන ලද බෙලවේෂා ගිවිසුම]]

1991 දෙසැම්බර් 8 දින බෙලරුස්හිදී රුසියාව, යුක්රේනය සහ බෙලරුස් නායකයන් විසින් සෝවියට් සංගමයේ පැවැත්ම අවසන් වී ස්වාධීන රාජ්‍යයන්ගේ පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලය (CIS) පිහිටුවීමට එකඟ වූ ගිවිසුම අත්සන් කරන ලදී.


මෙම ගිවිසුම මඟින් සෝවියට් සංගමය තවදුරටත් පැවතීමට නොහැකි බව ප්‍රකාශ කරමින් ස්වාධීන රාජ්‍ය පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලය (Commonwealth of Independent States – CIS) පිහිටුවීමට එකඟ විය.

1991 දෙසැම්බර් 21 දින අල්මා-අටාහිදී පැවති සාකච්ඡාවලදී තවත් හිටපු සෝවියට් සමූහාණ්ඩු කිහිපයක් මෙම නව සහයෝගීතා ක්‍රියාවලියට එක් විය.

=== 8.6 1991 දෙසැම්බර් 25 – සෝවියට් ධජය පහත හෙළීම ===

[[File:Акт спуска флага СССР над Кремлем и поднятии флага России 25 декабря 2021 года.jpg|thumb|center|300px|ක්‍රෙම්ලිනයේ සෝවියට් ධජය පහත හෙළීම සහ රුසියානු ධජය එසවීම සිහිපත් කරන ඡායාරූපය]]

1991 දෙසැම්බර් 25 දින මිහායිල් ගොර්බචොව් සෝවියට් සංගමයේ ජනාධිපති ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්විය.

එදින මොස්කව්හි ක්‍රෙම්ලිනයට ඉහළින් පැවති සෝවියට් සංගමයේ රතු ධජය අවසන් වරට පහත හෙළන ලදී. ඒ වෙනුවට රුසියානු ත්‍රිවර්ණ ධජය එසවීම සෝවියට් සංගමයේ අවසානය සංකේතවත් කළේය.

1991 දෙසැම්බර් 26 දින සෝවියට් සංගමයේ උත්තරීතර සෝවියට් මණ්ඩලය සංගමය විසුරුවා හැරීම නිල වශයෙන් තහවුරු කළේය.

=== 8.7 නව රුසියානු සමූහාණ්ඩුව (Russian Federation) ===

[[File:Flag of Russia.svg|thumb|right|200px|රුසියානු සමූහාණ්ඩුවේ ජාතික ධජය]]

සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීමෙන් පසු රුසියානු සමූහාණ්ඩුව නව ස්වාධීන රාජ්‍යයක් ලෙස ඉදිරියට පැමිණියේය.

බොරිස් යෙල්ට්සින් නව රුසියානු රාජ්‍යයේ පළමු ජනාධිපතිවරයා බවට පත්විය. සෝවියට් සංගමයේ පැරණි මධ්‍යගත ආර්ථික ක්‍රමය වෙනුවට වෙළෙඳපොළ ආර්ථික ක්‍රමයක් හඳුන්වා දීමට ඔහුගේ රජය උත්සාහ කළේය.

මෙම වෙනස්කම් අතරතුර රාජ්‍ය ආයතන පෞද්ගලීකරණය කිරීම, මිල පාලන ඉවත් කිරීම සහ ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණ ක්‍රියාත්මක කිරීම සිදු විය.

=== 8.8 යෙල්ට්සින්ගේ පාලන සමයේ ආර්ථික හා දේශපාලන වෙනස්කම් ===

1990 දශකයේ මුල් භාගයේදී රුසියාව බරපතළ ආර්ථික අර්බුදයකට මුහුණ දුන්නේය. උද්ධමනය, විරැකියාව, නිෂ්පාදන අඩුවීම සහ ජනතාවගේ ජීවන වියදම ඉහළ යාම ප්‍රධාන ගැටලු බවට පත්විය.

===8.9 අල්මා-අටා ප්‍රකාශනය සහ ප්‍රොටෝකෝලය (1991) ==

[[File:RIAN archive 140800 Signing of Protocol on Establishing Commonwealth of Independent States.jpg|thumb|right|300px|1991 දෙසැම්බර් මාසයේ අල්මා-අටාහිදී CIS පිහිටුවීමේ ප්‍රොටෝකෝලය අත්සන් කිරීම]]

[[File:RIAN archive 41059 CIS heads of state.jpg|thumb|right|300px|අල්මා-අටා ගිවිසුමෙන් පසු රාජ්‍ය නායකයන්]]

1991 දෙසැම්බර් 21 දින කසකස්තානයේ අල්මා-අටා නගරයේදී ස්වාධීන රාජ්‍යයන්ගේ පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලය (CIS) පිහිටුවීමේ ක්‍රියාවලිය තවදුරටත් පුළුල් කරන ලදී.

1991 දෙසැම්බර් 8 දින බෙලරුස්, රුසියාව සහ යුක්රේනය විසින් අත්සන් කරන ලද ගිවිසුමට අදාළ ප්‍රොටෝකෝලය දෙසැම්බර් 21 දින අත්සන් කරන ලදී. එමගින් ආර්මේනියාව, අසර්බයිජානය, කසකස්තානය, කිර්ගිස්තානය, මෝල්ඩෝවා, තජිකිස්තානය, තුර්ක්මෙනිස්තානය සහ උස්බෙකිස්තානය ඇතුළු රාජ්‍යයන් ද CIS රාමුවට එක් විය.

[[File:Alma-Ata Declaration 1991.jpg|thumb|right|250px|1991 දෙසැම්බර් 21 දින අල්මා-අටා ප්‍රකාශනය]]

[[File:Protocol to the Agreement establishing the Commonwealth of Independent States.jpg|thumb|right|250px|CIS පිහිටුවීමේ ගිවිසුමට අදාළ ප්‍රොටෝකෝලය]]

මෙම ප්‍රොටෝකෝලය CIS පිහිටුවීමේ ගිවිසුමේ අනිවාර්ය කොටසක් බව එහි සඳහන් විය. අල්මා-අටා ප්‍රකාශනය මගින් සාමාජික රාජ්‍යයන් අතර ස්වෛරී සමානාත්මතාව, භෞමික අඛණ්ඩතාව සහ අභ්‍යන්තර කටයුතුවලට මැදිහත් නොවීම වැනි මූලධර්ම තහවුරු කරන ලදී.

== මූලාශ්‍ර ==

* [https://documents.un.org/api/symbol/access?l=en&amp;s=A%2F47%2F60&amp;t=pdf එක්සත් ජාතීන්ගේ ලේඛනය – A/47/60]
* [https://e-cis.info/page/3373/79406/ අල්මා-අටා ප්‍රකාශනය – CIS]
* [https://cis-legislation.com/document.fwx?rgn=3933 ප්‍රොටෝකෝලයේ සම්පූර්ණ පාඨය]

1993 දී රුසියානු ජනාධිපතිවරයා සහ පාර්ලිමේන්තුව අතර බරපතළ දේශපාලන ගැටුමක් ඇති විය. එම අර්බුදයෙන් පසුව 1993 දෙසැම්බර් මාසයේදී නව රුසියානු ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් ජනමත විචාරණයකින් අනුමත කරන ලදී.

=== 8.10 සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීමේ ලෝක බලපෑම ===

සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීම ලෝක දේශපාලනයේ විශාල වෙනසක් ඇති කළේය.

* සීතල යුද්ධයේ අවසානය සනිටුහන් විය.
* හිටපු සෝවියට් සමූහාණ්ඩු 15 ස්වාධීන රාජ්‍ය බවට පත්විය.
* ලෝකයේ බලවත්ම රාජ්‍ය දෙකක් අතර පැවති ද්විධ්‍රැව බල තුලනය අවසන් විය.
* රුසියාව ජාත්‍යන්තර දේශපාලනයේ ප්‍රධාන රාජ්‍යයක් ලෙස ඉදිරියට පැමිණියේය.
* නැගෙනහිර යුරෝපයේ සහ මධ්‍යම ආසියාවේ දේශපාලන හා ආර්ථික පරිවර්තන වේගවත් විය.

=== 8.11 සෝවියට් දේශයේ දජය යටතේ පැවැති රටවල් ===

== සෝවියට් සංගමයේ සාමාජික ජනරජ ==

සෝවියට් සංගමය ජනරජ 15කින් සමන්විත වූ රාජ්‍යයකි. 1991දී සෝවියට් සංගමය විසුරුවා හැරීමෙන් පසු එම ජනරජ ස්වාධීන රාජ්‍ය බවට පත් විය.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! අංකය
! ජනරජය
! වර්තමාන ජාතික ධජය
! අගනුවර
|-
| 1
| රුසියානු සෝවියට් ෆෙඩරේටිව් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Russia.svg|50px]]
| මොස්කව්
|-
| 2
| යුක්රේන සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Ukraine.svg|50px]]
| කියෙව්
|-
| 3
| බෙලරුසියානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Belarus.svg|50px]]
| මින්ස්ක්
|-
| 4
| උස්බෙක් සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Uzbekistan.svg|50px]]
| තෂ්කෙන්ට්
|-
| 5
| කසක් සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Kazakhstan.svg|50px]]
| අල්මා-අටා
|-
| 6
| ජෝර්ජියානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Georgia.svg|50px]]
| ටිබිලිසි
|-
| 7
| අසර්බයිජානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Azerbaijan.svg|50px]]
| බාකු
|-
| 8
| ලිතුවේනියානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Lithuania.svg|50px]]
| විල්නියස්
|-
| 9
| මෝල්දාවියානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Moldova.svg|50px]]
| කිෂිනෙව්
|-
| 10
| ලැට්වියානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Latvia.svg|50px]]
| රීගා
|-
| 11
| කිර්ගිස් සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Kyrgyzstan.svg|50px]]
| ෆ්රුන්සේ
|-
| 12
| තජික් සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Tajikistan.svg|50px]]
| දුෂාන්බේ
|-
| 13
| ආර්මේනියානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Armenia.svg|50px]]
| යෙරෙවන්
|-
| 14
| තුර්ක්මෙනිස් සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Turkmenistan.svg|50px]]
| අෂ්ගාබාත්
|-
| 15
| එස්තෝනියානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Estonia.svg|50px]]
| ටැලින්
|}

සෝවියට් සංගමයේ බිඳවැටීම ලෝක ඉතිහාසයේ නව යුගයක ආරම්භය සනිටුහන් කළේය. කොමියුනිස්ට් පාලනය යටතේ පැවති විශාල රාජ්‍යයක් විසුරුවා හැරීමත් සමඟ නව ස්වාධීන රාජ්‍ය ගණනාවක් බිහි විය. එමඟින් රුසියාව ඇතුළු හිටපු සෝවියට් සමූහාණ්ඩුවල දේශපාලන, ආර්ථික සහ ජාත්‍යන්තර සබඳතා නව දිශාවකට යොමු විය.


== නැගෙනහිර යුරෝපයේ සෝවියට් බලපෑම යටතේ පැවති රාජ්‍යයන් ==

දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසුව නැගෙනහිර සහ මධ්‍යම යුරෝපයේ රටවල් කිහිපයක කොමියුනිස්ට් පාලන ක්‍රම ස්ථාපිත විය. මෙම රටවල් සෝවියට් සංගමයේ සාමාජික ජනරජ නොවූ නමුත්, ඒවායින් බොහොමයක් සෝවියට් සංගමයේ දේශපාලන හා හමුදා බලපෑම යටතේ පැවතුණි. මෙම කලාපය සාමාන්‍යයෙන් නැගෙනහිර කඳවුර (Eastern Bloc) ලෙස හැඳින්වේ.

=== ප්‍රධාන රාජ්‍යයන් ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! අංකය
! රට
! ධජය
! අගනුවර
|-
| 1
| [[පෝලන්තය]]
| [[ගොනුව:Flag of Poland.svg|50px]]
| වෝර්සෝ
|-
| 2
| [[නැගෙනහිර ජර්මනිය]]
| [[ගොනුව:Flag of East Germany.svg|50px]]
| නැගෙනහිර බර්ලින්
|-
| 3
| [[චෙකොස්ලොවැකියාව]]
| [[ගොනුව:Flag of Czechoslovakia.svg|50px]]
| ප්‍රාග්
|-
| 4
| [[හංගේරියාව]]
| [[ගොනුව:Flag of Hungary.svg|50px]]
| බුඩාපෙස්ට්
|-
| 5
| [[රුමේනියාව]]
| [[ගොනුව:Flag of Romania.svg|50px]]
| බුකාරෙස්ට්
|-
| 6
| [[බල්ගේරියාව]]
| [[ගොනුව:Flag of Bulgaria.svg|50px]]
| සොෆියා
|-
| 7
| [[ඇල්බේනියාව]]
| [[ගොනුව:Flag of Albania.svg|50px]]
| ටිරානා
|}

මෙම රාජ්‍යයන්ගෙන් බොහොමයක් 1955දී පිහිටුවන ලද වෝර්සෝ ගිවිසුම් සංවිධානයට (Warsaw Pact) සම්බන්ධ විය. ඇල්බේනියාව 1968දී එම සංවිධානයෙන් නිල වශයෙන් ඉවත් විය.

=== සෝවියට් සංගමය සහ නැගෙනහිර යුරෝපය අතර වෙනස ===

ඉහත සඳහන් රටවල් සෝවියට් සංගමයේ කොටස් නොවීය. ඒවාට තමන්ගේම රාජ්‍ය නාම, භූමි ප්‍රදේශ සහ ආණ්ඩු තිබුණි. එහෙත් සීතල යුද්ධ සමයේදී ඒවායින් බොහොමයක් සෝවියට් සංගමය සමඟ දේශපාලන, ආර්ථික සහ හමුදා සම්බන්ධතා පවත්වාගෙන ගියේය.

== මූලාශ්‍ර ==

* [https://history.state.gov/milestones/1989-1992/collapse-soviet-union United States Department of State – The Collapse of the Soviet Union]
* [https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/pcw/108229.htm United States Department of State – Dissolution of the USSR and the Establishment of Independent Republics]
* [https://nsarchive.gwu.edu/briefing-book/russia-programs/2021-12-21/end-soviet-union-1991 National Security Archive – The End of the Soviet Union]
* [https://ieres.elliott.gwu.edu/project/soviet-dissolution-30-years-later/ George Washington University – Soviet Dissolution 30 Years Later]

9. වන පරිච්ඡේදය 


{{තොරතුරුකොටුව පුද්ගලයා
| name = ව්ලැඩිමීර් පුටින්
| image = Vladimir Putin portrait (2024-02-23).png
| caption = ව්ලැඩිමීර් ව්ලැඩිමිරොවිච් පුටින්
| birth_date = {{Birth date and age|1952|10|7}}
| birth_place = ලෙනින්ග්‍රෑඩ්, සෝවියට් සංගමය
| nationality = රුසියානු
| occupation = දේශපාලනඥයා
| office = රුසියාවේ ජනාධිපති
| term_start = 7 මැයි 2012
}}

9.1 '''ව්ලැඩිමීර් ව්ලැඩිමිරොවිච් පුටින්''' (රුසියානු: Владимир Владимирович Путин; උපත 1952 ඔක්තෝබර් 7) යනු රුසියානු දේශපාලනඥයෙකු වන අතර 1999 දෙසැම්බර් මාසයේ සිට රුසියාවේ දේශපාලන නායකත්වයේ ප්‍රධාන භූමිකාවක් ඉටු කරමින් සිටින පුද්ගලයෙකි. ඔහු 2000 සිට 2008 දක්වාත්, 2012 සිට නැවතත් රුසියාවේ ජනාධිපතිවරයා ලෙසත් කටයුතු කළේය. 2008 සිට 2012 දක්වා ඔහු රුසියාවේ අගමැතිවරයා විය.

පුටින්ගේ දේශපාලන ජීවිතය සෝවියට් සංගමයේ රාජ්‍ය ආරක්ෂක කමිටුව (Committee for State Security – KGB) සමඟ සම්බන්ධ වී තිබේ. ඔහු එහි නිලධාරියෙකු ලෙස සේවය කළ අතර පසුව රුසියානු රාජ්‍ය පරිපාලනයට එක්විය. 1998 දී රුසියානු ෆෙඩරල් ආරක්ෂක සේවයේ (FSB) අධ්‍යක්ෂවරයා බවට පත්වීමෙන් පසු ඔහු ජාතික දේශපාලනයේ ඉහළට පැමිණියේය.

ඔහුගේ පාලන කාලය තුළ රුසියාවේ ආර්ථිකය, ආරක්ෂක ප්‍රතිපත්ති, විදේශ සබඳතා සහ දේශපාලන පද්ධතියේ සැලකිය යුතු වෙනස්කම් සිදුවිය. 2014 දී ක්‍රිමියාව රුසියාවට ඈඳා ගැනීම සහ 2022 පෙබරවාරි 24 දින යුක්රේනයට එරෙහිව ආරම්භ කළ පූර්ණ පරිමාණ ආක්‍රමණය ඔහුගේ පාලන සමයේ ප්‍රධාන ජාත්‍යන්තර සිදුවීම් වේ.

9.1.1== මුල් ජීවිතය සහ අධ්‍යාපනය ==

[[ගොනුව:Vladimir Putin portrait (2024-02-23).png|දකුණට|thumb|200px|ව්ලැඩිමීර් ව්ලැඩිමිරොවිච් පුටින්]]

පුටින් 1952 ඔක්තෝබර් 7 වැනිදා එවකට සෝවියට් සංගමයට අයත් ලෙනින්ග්‍රෑඩ් නගරයේදී උපත ලැබීය. වර්තමානයේ එම නගරය ශාන්ත පීටර්ස්බර්ග් ලෙස හැඳින්වේ.

ඔහුගේ පියා ව්ලැඩිමීර් ස්පිරිඩොනොවිච් පුටින් සහ මව මරියා ඉවානොව්නා පුටිනා වූහ. දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු සෝවියට් සමාජයේ පැවති ආර්ථික හා සමාජ පරිසරය තුළ ඔහු හැදී වැඩුණි.

පුටින් ලෙනින්ග්‍රෑඩ් රාජ්‍ය විශ්වවිද්‍යාලයේ නීතිය හැදෑරීය. 1975 දී ඔහු නීති උපාධිය ලබාගත්තේය. විශ්වවිද්‍යාල අධ්‍යාපනයෙන් පසු ඔහු සෝවියට් රාජ්‍ය ආරක්ෂක සේවයට එක්විය.

9.2 == කේ.ජී.බී. (KGB) සංවිධානය යනු කුමක්ද? ==

[[ගොනුව:Lubyanka Building.jpg|දකුණට|thumb|250px|මොස්කව්හි ලුබියන්කා ගොඩනැගිල්ල. පැරණි කේ.ජී.බී. මූලස්ථානය මෙහි පිහිටා තිබිණි.]]

කේ.ජී.බී. (KGB) යනු සෝවියට් සංගමයේ ප්‍රධාන රාජ්‍ය ආරක්ෂක හා බුද්ධි තොරතුරු රැස්කිරීමේ ආයතනය විය. එහි රුසියානු සම්පූර්ණ නාමය ''Komitet Gosudarstvennoy Bezopasnosti'' වන අතර ඉංග්‍රීසි නාමය ''Committee for State Security'' වේ. සිංහලෙන් එය රාජ්‍ය ආරක්ෂක කමිටුව ලෙස හැඳින්වේ.

මෙම සංවිධානය 1954 දී පිහිටුවන ලද අතර 1991 දී සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීමත් සමඟ විසුරුවා හරින ලදී.

එහි ප්‍රධාන කාර්යයන් වූයේ:

* විදේශ රටවල බුද්ධි තොරතුරු රැස් කිරීම.
* සෝවියට් සංගමයේ අභ්‍යන්තර ආරක්ෂාව පවත්වාගෙන යාම.
* ප්‍රතිබුද්ධි මෙහෙයුම් සිදු කිරීම.
* රාජ්‍ය රහස් ආරක්ෂා කිරීම.
* දේශසීමා ආරක්ෂාව සම්බන්ධ කටයුතු සිදු කිරීම.
* රාජ්‍ය විරෝධී ක්‍රියාකාරකම් නිරීක්ෂණය කිරීම.


සීතල යුද්ධ සමයේදී කේ.ජී.බී. සංවිධානය ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදයේ මධ්‍යම බුද්ධි ඒජන්සිය (CIA) ඇතුළු බටහිර රටවල බුද්ධි ආයතන සමඟ තරගකාරී සම්බන්ධතාවක සිටියේය.


1991 දී සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීමෙන් පසු කේ.ජී.බී. සංවිධානයේ කාර්යයන් නව රුසියානු ආයතන වෙත බෙදා දෙන ලදී. ඒ අතර ෆෙඩරල් ආරක්ෂක සේවය (FSB) වැදගත් ස්ථානයක් ගනී.


9.3 == කේ.ජී.බී. නිලධාරියෙකු ලෙස පුටින් ==

[[ගොනුව:Lubyanka Building.jpg|දකුණට|thumb|220px|කේ.ජී.බී. සංවිධානයේ පැරණි මූලස්ථානය පිහිටි ලුබියන්කා ගොඩනැගිල්ල]]

1975 දී විශ්වවිද්‍යාල අධ්‍යාපනය අවසන් කිරීමෙන් පසු පුටින් කේ.ජී.බී. සංවිධානයට එක්විය. ඔහුට බුද්ධි තොරතුරු රැස්කිරීම සහ ආරක්ෂක කටයුතු පිළිබඳ පුහුණුව ලබා දෙන ලදී.

1980 දශකයේදී ඔහු නැගෙනහිර ජර්මනියේ ඩ්‍රෙස්ඩන් නගරයේ සේවය කළේය. එවකට නැගෙනහිර ජර්මනිය සෝවියට් සංගමයේ ප්‍රධාන සමාජවාදී සගයෙකු විය.

1989 දී බර්ලින් තාප්පය බිඳවැටීමත් සමඟ නැගෙනහිර ජර්මනියේ කොමියුනිස්ට් පාලනය අවසන් විය. මෙම දේශපාලන වෙනස්කම් පුටින්ගේ සේවා ජීවිතයට ද බලපෑවේය.

1990 දී ඔහු සෝවියට් සංගමයට ආපසු පැමිණියේය. 1991 දී කේ.ජී.බී. සේවයෙන් ඉවත් විය.

9.4 == සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීම සහ දේශපාලන ජීවිතයේ ආරම්භය ==

1991 දෙසැම්බර් මාසයේදී සෝවියට් සංගමය නිල වශයෙන් බිඳවැටීමෙන් පසු රුසියාව නව දේශපාලන හා ආර්ථික පරිවර්තනයකට මුහුණ දුන්නේය.

පුටින් ලෙනින්ග්‍රෑඩ් නගරයේ දේශපාලන හා පරිපාලන කටයුතුවලට සම්බන්ධ විය. එවකට නගරාධිපතිවරයා වූ ඇනටෝලි සොබ්චක් සමඟ ඔහු සමීපව කටයුතු කළේය.

ඔහු නගරයේ විදේශ සබඳතා හා ආර්ථික කටයුතු සම්බන්ධ වගකීම් දැරීය. පසුව ශාන්ත පීටර්ස්බර්ග් නගරයේ නියෝජ්‍ය නගරාධිපතිවරයා බවට පත්විය.

1996 දී ඔහු මොස්කව් නගරයට ගොස් රුසියානු ජනාධිපති කාර්යාලයේ පරිපාලන කටයුතුවලට සම්බන්ධ විය.

9.5 == ෆෙඩරල් ආරක්ෂක සේවයේ අධ්‍යක්ෂවරයා වීම ==

1998 ජූලි මාසයේදී රුසියානු ජනාධිපති බොරිස් යෙල්ට්සින් විසින් පුටින් රුසියානු ෆෙඩරල් ආරක්ෂක සේවයේ (FSB) අධ්‍යක්ෂවරයා ලෙස පත් කරන ලදී.

මෙම ආයතනය සෝවියට් කේ.ජී.බී. සංවිධානයේ අභ්‍යන්තර ආරක්ෂක කාර්යයන්ගෙන් කොටසක් භාරගත් පසුකාලීන ආයතනයකි.

1999 දී පුටින් රුසියානු ආරක්ෂක මණ්ඩලයේ ලේකම්වරයා ලෙස ද කටයුතු කළේය. මෙම තනතුරු ඔහුගේ දේශපාලන නැගීමට වැදගත් පසුබිමක් සැපයීය.

9.6 == අගමැති ධුරයට පත්වීම සහ ජනාධිපති ධුරයට පැමිණීම ==

[[ගොනුව:Inauguration of Vladimir Putin 7 May 2000-12.jpg|දකුණට|thumb|250px|2000 දී ජනාධිපති ධුරයට පත්වීමෙන් පසු පුටින් සහ බොරිස් යෙල්ට්සින්]]

1999 අගෝස්තු මාසයේදී ජනාධිපති බොරිස් යෙල්ට්සින් විසින් පුටින් රුසියාවේ අගමැතිවරයා ලෙස පත් කරන ලදී.

එවකට රුසියාව ආර්ථික අර්බුද, දේශපාලන අස්ථාවරත්වය සහ චෙච්නියානු ගැටුම ඇතුළු අභියෝග රැසකට මුහුණ දෙමින් සිටියේය.

1999 දෙසැම්බර් 31 වැනිදා බොරිස් යෙල්ට්සින් ජනාධිපති ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්විය. එම අවස්ථාවේදී පුටින් වැඩබලන ජනාධිපතිවරයා බවට පත්විය.

2000 මාර්තු 26 වැනිදා පැවති ජනාධිපතිවරණයෙන් ඔහු ජයග්‍රහණය කළේය. 2000 මැයි 7 වැනිදා රුසියාවේ ජනාධිපති ධුරයේ දිවුරුම් දුන්නේය.

[[ගොනුව:Putin inauguration 2000.jpg|දකුණට|thumb|250px|2000 මැයි 7 දින පුටින්ගේ ජනාධිපති දිවුරුම් දීම]]

9.7 == පළමු ජනාධිපති ධුර කාලය (2000–2004) ==

පුටින්ගේ පළමු ජනාධිපති ධුර කාලයේදී රුසියාවේ මධ්‍යම ආණ්ඩුවේ බලය ශක්තිමත් කිරීම ප්‍රධාන ප්‍රතිපත්තියක් විය.

ප්‍රාදේශීය පාලන ආයතන සහ මධ්‍යම රජය අතර බලතල නැවත සංවිධානය කිරීමට ඔහු පියවර ගත්තේය.

මෙම කාලයේදී රුසියානු ආර්ථිකය වර්ධනය වූ අතර තෙල් සහ ස්වාභාවික ගෑස් අපනයනයෙන් ලැබුණු ආදායම එයට වැදගත් විය.

කෙසේ වෙතත් මාධ්‍ය නිදහස, දේශපාලන විරුද්ධවාදීන්ගේ අයිතිවාසිකම් සහ බලය මධ්‍යගත කිරීම පිළිබඳ විවේචන ද ඇති විය.

9.8 == දෙවන ජනාධිපති ධුර කාලය (2004–2008) ==

2004 මාර්තු මාසයේ පැවති ජනාධිපතිවරණයෙන් පුටින් නැවතත් ජයග්‍රහණය කළේය.

මෙම කාලයේදී රුසියාවේ ආර්ථික වර්ධනය අඛණ්ඩව පැවති අතර බලශක්ති සම්පත් ජාත්‍යන්තර දේශපාලනයේ වැදගත් මෙවලමක් බවට පත්විය.

රුසියාව ජාත්‍යන්තර දේශපාලනය තුළ තම බලපෑම වැඩි කිරීමට උත්සාහ කළේය.

2008 දී ඔහුගේ දෙවන අඛණ්ඩ ජනාධිපති ධුර කාලය අවසන් විය.

9.9 == දිමිත්‍රි මෙද්වදෙව් පාලනය සහ පුටින් අගමැති වීම (2008–2012) ==

[[ගොනුව:Dmitry Medvedev with Vladimir Putin-1.jpg|දකුණට|thumb|250px|2008 දී අගමැති ව්ලැඩිමීර් පුටින් සහ ජනාධිපති දිමිත්‍රි මෙද්වදෙව්]]

රුසියානු ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව අනුව එක දිගට ජනාධිපති ධුර කාල දෙකක් සම්පූර්ණ කළ පුටින්ට 2008 දී තවත් අඛණ්ඩ ධුර කාලයක් සඳහා තරග කිරීමට නොහැකි විය.

ඒ අනුව 2008 දී දිමිත්‍රි මෙද්වදෙව් ජනාධිපතිවරයා බවට පත්විය. පුටින් අගමැති ධුරයට පත්විය.

මෙම කාලයේදී රුසියානු රජයේ ප්‍රධාන තීරණ ගැනීමේ ක්‍රියාවලිය තුළ පුටින්ට සැලකිය යුතු බලපෑමක් පැවතිණි.

2012 දී පුටින් නැවත ජනාධිපතිවරණයට ඉදිරිපත් වී ජයග්‍රහණය කළේය.

9.10 == නැවත ජනාධිපති ධුරයට පත්වීම (2012–2018) ==

2012 මැයි මාසයේදී පුටින් නැවතත් රුසියානු ජනාධිපති ධුරයට පත්විය.

මෙම කාලයේදී රුසියාවේ දේශපාලන බලය තවදුරටත් මධ්‍යගත විය. විපක්ෂ දේශපාලන කණ්ඩායම්, ස්වාධීන මාධ්‍ය සහ රාජ්‍ය නොවන සංවිධාන සම්බන්ධයෙන් රජයේ ප්‍රතිපත්ති විවේචනයට ලක්විය.

2014 දී ක්‍රිමියානු අර්බුදය ඇති වූ අතර එය රුසියාව සහ බටහිර රටවල් අතර සබඳතා දැඩි ලෙස පිරිහීමට හේතු විය.

9.11 == ක්‍රිමියාව අත්පත් කරගැනීම සහ යුක්රේන අර්බුදය (2014) ==

[[ගොනුව:Address by President of the Russian Federation 2014.jpg|දකුණට|thumb|250px|2014 මාර්තු 18 දින ක්‍රිමියාව සම්බන්ධයෙන් පුටින් කළ ප්‍රකාශය]]

2014 දී යුක්රේනයේ දේශපාලන අර්බුදයක් ඇති විය. එවකට ජනාධිපති වික්ටර් යනුකොවිච් බලයෙන් ඉවත් වීමෙන් පසු රුසියාව සහ යුක්රේනය අතර සබඳතා දැඩි ලෙස පිරිහුණි.

රුසියානු හමුදා ක්‍රිමියානු අර්ධද්වීපයේ පාලනය අත්පත් කරගත් අතර 2014 මාර්තු මාසයේදී රුසියාව ක්‍රිමියාව තම රටට ඈඳා ගත්තේය.

යුක්රේනය සහ බොහෝ ජාත්‍යන්තර රටවල් මෙම ක්‍රියාව යුක්රේනයේ භෞමික අඛණ්ඩතාව උල්ලංඝනය කිරීමක් ලෙස ප්‍රතික්ෂේප කළහ.

ඉන් අනතුරුව නැගෙනහිර යුක්රේනයේ ඩොනෙට්ස්ක් සහ ලුහාන්ස්ක් ප්‍රදේශවල සන්නද්ධ ගැටුම් වර්ධනය විය.

මෙම සිදුවීම් හේතුවෙන් රුසියාවට එරෙහිව බටහිර රටවල් ආර්ථික සම්බාධක පැනවීමට පියවර ගත්හ.

9.12 == 2018 ජනාධිපතිවරණය ==

2018 මාර්තු මාසයේ පැවති ජනාධිපතිවරණයෙන් පුටින් නැවතත් ජයග්‍රහණය කළේය.

ඔහුගේ සිව්වන ජනාධිපති ධුර කාලය 2018 මැයි මාසයේදී ආරම්භ විය.

මෙම කාලයේදී රුසියාවේ ආරක්ෂක ප්‍රතිපත්ති, ජාත්‍යන්තර සබඳතා සහ විදේශීය බලපෑම් පිළිබඳ ගැටලු ප්‍රමුඛ විය.

9.13 == 2020 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සංශෝධන ==

2020 දී රුසියානු ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවට සංශෝධන සිදු කරන ලදී.

එම සංශෝධන මගින් ජනාධිපති ධුර කාල ගණනය කිරීමේ ක්‍රමය වෙනස් කරන ලද අතර පුටින්ට තවත් ජනාධිපති ධුර කාල දෙකක් සඳහා තරග කිරීමට අවස්ථාව ලැබිණි.

මෙම සංශෝධන රුසියාවේ දේශපාලන බලය සහ ජනාධිපති ධුරයේ බලතල සම්බන්ධයෙන් ජාත්‍යන්තර අවධානයට ලක්විය.

9.14 == රුසියානු–යුක්රේන යුද්ධය (2022–වර්තමානය) ==

[[ගොනුව:20220224 Kyiv.jpg|දකුණට|thumb|250px|2022 පෙබරවාරි මාසයේ රුසියානු ආක්‍රමණය ආරම්භ වූ අවස්ථාවේ යුක්රේනයේ කියෙව් නගරය]]

2022 පෙබරවාරි 24 වැනිදා රුසියාව යුක්රේනයට එරෙහිව පූර්ණ පරිමාණ හමුදා ආක්‍රමණයක් ආරම්භ කළේය. එම තීරණය ගනු ලැබුවේ පුටින්ගේ නායකත්වය යටතේය.

රුසියානු රජය තම ක්‍රියාමාර්ග සඳහා ජාතික ආරක්ෂාව සහ නේටෝ සංවිධානයේ ව්‍යාප්තිය පිළිබඳ කරුණු ඉදිරිපත් කළේය. එහෙත් යුක්රේනය සහ බොහෝ රටවල් මෙම ක්‍රියාව ස්වාධීන රාජ්‍යයකට එරෙහි ආක්‍රමණයක් ලෙස හෙළා දුටුවේය.

යුද්ධය හේතුවෙන් යුක්රේනයේ නගර, නිවාස, රෝහල් සහ යටිතල පහසුකම් විනාශයට පත්විය. විශාල සංඛ්‍යාවක ජනතාව මියගිය අතර තවත් මිලියන ගණනකට තම නිවාස අතහැර වෙනත් ප්‍රදේශවලට හෝ රටවලට යාමට සිදුවිය.

මෙම යුද්ධය ලෝක ආර්ථිකයට ද බලපෑවේය. විශේෂයෙන් බලශක්ති මිල, ආහාර සැපයුම සහ ජාත්‍යන්තර වෙළෙඳාම සම්බන්ධයෙන් විශාල වෙනස්කම් ඇති විය.

[[ගොනුව:Clearing debris of a residential building in Kyiv, 2022-04-20 (962844).jpg|දකුණට|thumb|250px|රුසියානු ආක්‍රමණයෙන් පසු කියෙව්හි විනාශ වූ නේවාසික ගොඩනැගිල්ලක සුන්බුන් ඉවත් කිරීම]]

යුද්ධය සම්බන්ධයෙන් රුසියාවට එරෙහිව ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදය, යුරෝපා සංගමය සහ වෙනත් රටවල් ආර්ථික හා රාජ්‍යතාන්ත්‍රික සම්බාධක පැනවීය.

2023 මාර්තු 17 වැනිදා ජාත්‍යන්තර අපරාධ අධිකරණය (ICC) විසින් යුක්රේනයේ සිටින ළමුන් නීතිවිරෝධී ලෙස පිටුවහල් කිරීම සහ මාරු කිරීම සම්බන්ධයෙන් පුටින්ට එරෙහිව අත්අඩංගුවට ගැනීමේ වරෙන්තුවක් නිකුත් කරන ලදී. මෙය අධිකරණය විසින් නිකුත් කළ වරෙන්තුවක් වන අතර නඩු විභාගයකින් තීරණය වූ වරදකරුභාවයක් නොවේ.

යුක්රේන යුද්ධය 21 වැනි සියවසේ යුරෝපයේ ආරක්ෂාව, ජාත්‍යන්තර නීතිය සහ ලෝක බල තුලනය සම්බන්ධයෙන් ප්‍රධාන අභියෝගයක් බවට පත්විය.

9.15 == 2024 ජනාධිපතිවරණය සහ පස්වන ධුර කාලය ==

[[ගොනුව:Инаугурация Владимира Путина — 07 (7 мая 2024).jpg|දකුණට|thumb|250px|2024 මැයි 7 දින පුටින්ගේ පස්වන ජනාධිපති දිවුරුම් දීම]]

2024 මාර්තු මාසයේ පැවති රුසියානු ජනාධිපතිවරණයෙන් පුටින් නැවතත් ජයග්‍රහණය කළේය.

2024 මැයි 7 වැනිදා ඔහු පස්වන ජනාධිපති ධුර කාලය සඳහා දිවුරුම් දුන්නේය.

මෙම මැතිවරණය සම්බන්ධයෙන් විපක්ෂ දේශපාලන කණ්ඩායම් සහ බටහිර රටවල් විසින් විවේචන එල්ල කරන ලදී. මැතිවරණ තරගකාරීත්වය, දේශපාලන නිදහස සහ විපක්ෂ නායකයන්ට ඇති සීමා පිළිබඳ ගැටලු ඒ අතර විය.

2020 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සංශෝධන අනුව ඔහුට 2030 දී නැවත ජනාධිපතිවරණයට ඉදිරිපත් වීමට අවස්ථාව ඇත.

9.16 == පුටින්ගේ පාලන ක්‍රමය සහ විදේශ ප්‍රතිපත්තිය ==

පුටින්ගේ පාලන ක්‍රමයේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයක් වන්නේ මධ්‍යම රජයේ බලය ශක්තිමත් කිරීමයි.

ඔහුගේ පාලන කාලය තුළ:

* මධ්‍යම ආණ්ඩුවේ බලතල ශක්තිමත් විය.
* ආරක්ෂක හා බුද්ධි අංශවලට වැඩි වැදගත්කමක් ලැබිණි.
* රුසියාවේ ජාත්‍යන්තර දේශපාලන බලපෑම වර්ධනය කිරීමට උත්සාහ කරන ලදී.
* බලශක්ති සම්පත් විදේශ ප්‍රතිපත්තියේ වැදගත් අංගයක් විය.
* චීනය ඇතුළු ආසියානු රටවල් සමඟ සබඳතා වර්ධනය විය.
* නේටෝ සංවිධානයේ ව්‍යාප්තියට විරෝධය පළ කරන ලදී.

පුටින්ගේ ආධාරකරුවන් ඔහු රුසියාවේ ස්ථාවරත්වය සහ ජාත්‍යන්තර බලය ශක්තිමත් කළ නායකයෙකු ලෙස සලකති.

එහෙත් විවේචකයන් ඔහුගේ පාලනය දේශපාලන නිදහස සීමා කිරීම, මාධ්‍ය නිදහසට බලපෑම් කිරීම සහ බලය එක් පුද්ගලයෙකු වටා මධ්‍යගත කිරීම සම්බන්ධයෙන් විවේචනය කරති.

9.17 == 2026 වන විට රුසියාවේ දේශපාලන තත්ත්වය ==

2026 වන විට ව්ලැඩිමීර් පුටින් රුසියාවේ ජනාධිපතිවරයා ලෙස කටයුතු කරයි.

ඔහුගේ දීර්ඝ පාලන කාලය තුළ රුසියාව සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීමෙන් පසු ඇති වූ දේශපාලන හා ආර්ථික පරිවර්තනයන් හරහා ගමන් කර ඇත.

රුසියානු–යුක්රේන යුද්ධය, බටහිර රටවල් සමඟ පවතින ගැටුම්, ජාත්‍යන්තර සම්බාධක සහ චීනය සමඟ වර්ධනය වන සබඳතා ඔහුගේ පාලනයේ ප්‍රධාන අභියෝග අතර වේ.

== බලන්න ==

* [[සෝවියට් සංගමය]]
* [[සීතල යුද්ධය]]
* [[කේ.ජී.බී.]]
* [[බොරිස් යෙල්ට්සින්]]
* [[දිමිත්‍රි මෙද්වදෙව්]]
* [[රුසියාව]]
* [[රුසියානු–යුක්රේන යුද්ධය]]
* [[ක්‍රිමියානු අර්බුදය]]

== ආශ්‍රිත මූලාශ්‍ර ==

* [https://www.britannica.com/biography/Vladimir-Putin Encyclopaedia Britannica – Vladimir Putin]
* [https://www.britannica.com/topic/KGB KGB – Encyclopaedia Britannica]
* [https://www.icc-cpi.int/news/situation-ukraine-icc-judges-issue-arrest-warrants-against-vladimir-vladimirovich-putin-and International Criminal Court – Ukraine situation]
* [https://www.un.org/ United Nations]
* [https://www.kremlin.ru/ Kremlin – President of Russia]

[[ප්‍රවර්ගය:1952 උපත්]]
[[ප්‍රවර්ගය:ජීවතුන් අතර සිටින පුද්ගලයෝ]]
[[ප්‍රවර්ගය:රුසියානු ජනාධිපතිවරු]]
[[ප්‍රවර්ගය:රුසියානු දේශපාලනඥයෝ]]
[[ප්‍රවර්ගය:කේ.ජී.බී. නිලධාරීහු]]
ජ්ජ්


=පසුවදන=

සෝවියට් දේශය – නැගීම, සශ්‍රීකත්වය, ජාත්‍යන්තර සහයෝගිතාව සහ බිඳවැටීම
ඉතිහාසය යනු ජයග්‍රහණ සහ පරාජයන් පිළිබඳ කතාන්දරයක් පමණක් නොවේ. එය මිනිසුන්ගේ ජීවිත, ඔවුන්ගේ බලාපොරොත්තු, අරගල, කැපකිරීම් සහ අනාගත පරම්පරාවන්ට ඉතිරි කරන පාඩම්වල එකතුවකි. සෝවියට් දේශයේ ඉතිහාසය අධ්‍යයනය කිරීමේදී මට වඩාත් පැහැදිලි වූයේ එම සත්‍යයයි.
1917 රුසියානු විප්ලවයෙන් පසුව මාක්ස්වාදී සහ කොමියුනිස්ට්වාදී දේශපාලන අදහස් රුසියාව තුළ පමණක් නොව ලෝකයේ විවිධ රටවල ජනතාව අතර ද විශාල ආකර්ෂණයක් ඇති කළේය. සමාජ සමානාත්මතාව, පංති විෂමතාව අඩු කිරීම, කම්කරු අයිතිවාසිකම් සහ පොදු ජනතාවගේ ජීවන තත්ත්වය උසස් කිරීම පිළිබඳ වූ එම අදහස් බොහෝ ජනතාවගේ බලාපොරොත්තු බවට පත්විය.
එම ඓතිහාසික පරිවර්තනයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 1922 දී සෝවියට් සමාජවාදී සමූහාණ්ඩු සංගමය (USSR) පිහිටුවනු ලැබීය. විවිධ ජාතීන්ට, භාෂාවන්ට සහ සංස්කෘතීන්ට අයත් ජනරජ කිහිපයක් එක් රාජ්‍ය සංගමයක් යටතේ එක්වීම ලෝක ඉතිහාසයේ සුවිශේෂී සිදුවීමක් විය.
කාලයත් සමඟ සෝවියට් සංගමය ලෝකයේ ප්‍රබලතම දේශපාලන, ආර්ථික, විද්‍යාත්මක සහ යුද බලවතුන්ගෙන් එකක් බවට පත්විය. කාර්මික සංවර්ධනය, අභ්‍යවකාශ ගවේෂණය, විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ, අධ්‍යාපනය සහ තාක්ෂණය යන ක්ෂේත්‍රවල එය ලෝකයට විශාල බලපෑමක් ඇති කළේය.
මාගේ අවධානයට විශේෂයෙන් ලක්වන්නේ සෝවියට් දේශය තම රටේ සංවර්ධනය පමණක් සලකා නොබලා, තමන්ට වඩා ආර්ථික වශයෙන් දුර්වල සහ සංවර්ධනය වෙමින් පැවති රටවලට ද සහයෝගය ලබාදීමට කටයුතු කළ ආකාරයයි.
ශ්‍රී ලංකාව එයට හොඳ උදාහරණයකි. 1958 දී ශ්‍රී ලංකාව සහ සෝවියට් සංගමය අතර ඇතිකරගත් ආර්ථික හා තාක්ෂණික සහයෝගිතාව යටතේ අපේ රටේ කාර්මික සංවර්ධනයට දායකත්වයක් ලැබුණි. ඔරුවල වානේ කර්මාන්තශාලාව, කැලණිය ටයර් කර්මාන්තශාලාව සහ මෝදර පිටි කර්මාන්තශාලාව වැනි කර්මාන්ත ඒ සම්බන්ධයෙන් සිහිපත් කළ හැකි උදාහරණ වේ.
එම සහයෝගය කර්මාන්තශාලා ඉදිකිරීමට පමණක් සීමා නොවීය. තාක්ෂණික දැනුම, යන්ත්‍රෝපකරණ, විශේෂඥ සහාය සහ කාර්මික අත්දැකීම් හුවමාරු කිරීම ද එහි වැදගත් අංගයන් විය.
සෝවියට් දේශයේ ජාත්‍යන්තර දායකත්වය තුළින් මට වඩාත් වැදගත් ලෙස පෙනෙන්නේ අධ්‍යාපන ක්ෂේත්‍රයයි.
ලෝකයේ විවිධ රටවලින් පැමිණි තරුණ තරුණියන්ට සෝවියට් විශ්වවිද්‍යාලවල අධ්‍යාපනය ලැබීමට ශිෂ්‍යත්ව සහ වෙනත් පහසුකම් සලසා දී තිබුණි. ශ්‍රී ලංකාව ඇතුළු ආසියානු, අප්‍රිකානු සහ ලතින් ඇමරිකානු රටවල සිසුන්ට වෛද්‍ය විද්‍යාව, ඉංජිනේරු විද්‍යාව, විද්‍යාව, තාක්ෂණය, කෘෂිකර්මය සහ වෙනත් විෂයයන් හැදෑරීමට අවස්ථාව ලැබුණි.
මොස්කව්හි මහජන මිත්‍රත්ව විශ්වවිද්‍යාලය (People's Friendship University) වැනි අධ්‍යාපන ආයතන ඒ සඳහා වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය.
එම ශිෂ්‍යත්ව අවස්ථා හරහා විදේශීය සිසුන්ට තම මව් රටවලදී ලබාගැනීමට අපහසු වූ උසස් අධ්‍යාපන අවස්ථා හිමිවිය. ඔවුන්ගෙන් බොහෝ දෙනෙක් පසුව වෛද්‍යවරුන්, ඉංජිනේරුවන්, විද්‍යාඥයන්, ගුරුවරුන් සහ වෙනත් වෘත්තිකයන් බවට පත්ව තම රටවල සංවර්ධනයට දායක වූහ. තවත් පිරිසක් ලෝකයේ විවිධ රටවල සේවය කරමින් සිටිති.
ශ්‍රී ලංකාවේ ද අද සෝවියට් දේශයේ අධ්‍යාපනය ලැබූ වෛද්‍යවරුන්, ඉංජිනේරුවන් සහ වෙනත් වෘත්තිකයන් සිටීම එම අධ්‍යාපනික සබඳතාවේ දිගුකාලීන ප්‍රතිඵලයකි.
එදා බොහෝ සිසුන්ට ශිෂ්‍යත්ව යටතේ අධ්‍යාපනය, නවාතැන් සහ ජීවන පහසුකම් ලබාගැනීමට හැකි විය. එය හුදෙක් එක් පුද්ගලයෙකුගේ අධ්‍යාපනය සඳහා කළ ආයෝජනයක් නොව, ඔහුගේ හෝ ඇයගේ මව් රටේ අනාගතයට කළ ආයෝජනයක් ලෙස ද සැලකිය හැකිය.
සෝවියට් දේශයේ සමාජ හා ආර්ථික ජීවිතය පිළිබඳව ද මට වැදගත් අදහසක් තිබේ. එහි පැවති පොදු ආර්ථික ක්‍රමය තුළ අධ්‍යාපනය, සෞඛ්‍ය සේවා, නිවාස සහ මූලික අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා රාජ්‍යය විශාල වගකීමක් දැරීය. ආහාර ද්‍රව්‍ය, පොත්පත් සහ බොහෝ අත්‍යවශ්‍ය සේවා සාපේක්ෂව අඩු මිලකට ලබාගැනීමට ජනතාවට හැකි වූ අවස්ථා තිබුණි.
එම සමාජ ආරක්ෂණ ක්‍රමය සහ ආර්ථික සහයෝගිතාව බොහෝ ජනතාවගේ ජීවිතවලට බලපෑවේය. එහෙත් එම පද්ධතිය තුළ දේශපාලන නිදහස සීමා වීම, මධ්‍යගත පාලනය, බලය සංකේන්ද්‍රණය වීම, නිෂ්පාදන හා සැපයුම් ගැටලු සහ ඇතැම් කාලවල ආහාර හිඟයන් වැනි බරපතළ අඩුපාඩු ද පැවති බව අමතක නොකළ යුතුය.
1980 දශකයේ මිහායිල් ගොර්බචොව් හඳුන්වා දුන් ග්ලාස්නොස්ට් සහ පෙරෙස්ත්‍රොයිකා ප්‍රතිසංස්කරණ සමඟ සෝවියට් සමාජය තුළ විශාල පරිවර්තනයක් ඇති විය. එහි අවසාන ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 1991 දී සෝවියට් සංගමය විසුරුවා හැරුණි. එතෙක් එකම රාජ්‍ය සංගමයක් තුළ පැවති ජනරජ ස්වාධීන රාජ්‍ය බවට පත්විය.
එම බිඳවැටීමෙන් පසුව පැරණි සෝවියට් ජනරජවලට විවිධාකාර ආර්ථික හා සමාජීය අභියෝගවලට මුහුණදීමට සිදුවිය. කර්මාන්ත පද්ධති බිඳවැටීම, රැකියා අහිමිවීම, උද්ධමනය, සැපයුම් ජාල අඩපණ වීම සහ ජනතාවගේ මිලදී ගැනීමේ හැකියාව පහත වැටීම වැනි තත්ත්වයන් ඇතැම් රටවල දක්නට ලැබුණි.
මගේ අදහස අනුව, මෙහිදී අප අවධානය යොමු කළ යුතු තවත් කරුණක් තිබේ. සෝවියට් සංගමය තුළ පැවති පොදු ආර්ථික සබඳතා, නිෂ්පාදන ජාල, සම්පත් බෙදාගැනීම සහ අන්‍යෝන්‍ය සහයෝගිතාව විසුරුවා හැරීමෙන් පසුව එම රටවලට වෙන වෙනම තම ආර්ථික ශක්තිය ගොඩනඟා ගැනීමට සිදුවිය. කලින් තිබූ පොදු වෙළෙඳපොළ හා සැපයුම් පද්ධති වෙනස් වීමෙන් ඇතැම් ජනතාවට දැඩි දුෂ්කරතාවලට මුහුණදීමට සිදුවිය.
එමෙන්ම සෝවියට් දේශය සමඟ අධ්‍යාපනික, කාර්මික හා තාක්ෂණික සබඳතා පවත්වාගෙන ගිය ශ්‍රී ලංකාව වැනි රටවලට ද එම ජාත්‍යන්තර සබඳතා වෙනස් වීමේ බලපෑම් දැනෙන්නට විය.
අද විදේශීය සිසුන්ට රුසියාව ඇතුළු පැරණි සෝවියට් ජනරජවල අධ්‍යාපනය ලැබීමට විවිධ ශිෂ්‍යත්ව සහ මුදල් ගෙවා ඉගෙනීමේ අවස්ථා තිබුණ ද, එදා පැවති සෝවියට් සංගමයේ පොදු අධ්‍යාපනික සහයෝගිතා පද්ධතියට එය සමාන නොවේ.
මෙම සියලු කරුණු දෙස බලන විට මට සිතෙන්නේ සෝවියට් දේශයේ බිඳවැටීම යනු රටක දේශපාලන පාලනයක් අවසන් වීම පමණක් නොවන බවයි. එය දශක ගණනාවක් පුරා ගොඩනැඟුණු ආර්ථික, කාර්මික, අධ්‍යාපනික සහ ජාත්‍යන්තර සහයෝගිතා පද්ධතියක විශාල වෙනසක් ද විය.
මගේ පෞද්ගලික විග්‍රහයේදී වඩාත් සංවේදී කරුණ වන්නේ, පරම්පරා ගණනාවක් විසින් ගොඩනඟන ලද සමාජ හා ආර්ථික සම්පත්, පොදු සංවර්ධන ක්‍රම සහ ජනතා සුබසාධන පද්ධති බිඳවැටීමෙන් පසුව ඒවා නැවත ගොඩනඟා ගැනීම කෙතරම් දුෂ්කර කාර්යයක් වූවාද යන්නයි.
සෝවියට් දේශයේ පැවති සියල්ල නිවැරදි යැයි හෝ එහි පාලන ක්‍රමයේ සියලු අංග අනුමත කළ යුතු යැයි මම නොකියමි. එහි තිබූ දේශපාලන සීමා, ආර්ථික දුර්වලතා සහ ජනතාව මුහුණදුන් අසාධාරණකම් ද ඉතිහාසයේ කොටසකි. එහෙත් එම රට විසින් ගොඩනඟන ලද අධ්‍යාපනික, විද්‍යාත්මක, කාර්මික සහ ජාත්‍යන්තර සහයෝගිතා දායකත්වය ද නොසලකා හැරිය නොහැකිය.
අවසානයේ මගේ සිතට නැඟෙන ප්‍රධාන අදහස මෙයයි.
සෝවියට් දේශය විසින් ගොඩනඟන ලද සශ්‍රීකත්වය, කාර්මික ශක්තිය, අධ්‍යාපනික අවස්ථා සහ ජාත්‍යන්තර සහයෝගිතාව එම සංගමය බිඳවැටීමත් සමඟ විශාල පරිවර්තනයකට ලක් විය. කලක් එකම ආර්ථික හා දේශපාලන ව්‍යුහයක් තුළ එකට බැඳී සිටි ජනරජවලට පසුව වෙන වෙනම තම අනාගතය ගොඩනඟා ගැනීමට සිදුවිය. ඒ සමඟ එදා තිබූ ඇතැම් පොදු වාසි සහ සහයෝගිතා ද අහිමි විය.
එබැවින් සෝවියට් දේශයේ ඉතිහාසය අපට ලබාදෙන වැදගත්ම පාඩම වන්නේ රාජ්‍යයක ශක්තිය ගොඩනැඟීම පමණක් නොව, එම ශක්තිය ජනතාවගේ යහපත වෙනුවෙන් සාධාරණව භාවිත කිරීම, දේශපාලන නිදහස ආරක්ෂා කිරීම සහ අනාගත පරම්පරාවන් වෙනුවෙන් සමාජීය හා ආර්ථික ස්ථාවරත්වය පවත්වා ගැනීම ද අත්‍යවශ්‍ය බවයි.
අතීතයේ සිදු වූ දේ වෙනස් කළ නොහැකිය. එහෙත් එම ඉතිහාසයෙන් පාඩම් ඉගෙනගෙන වඩාත් සාධාරණ, සාමකාමී සහ මානුෂීය ලෝකයක් ගොඩනැඟීමට අපට හැකියාව තිබේ.
සෝවියට් දේශයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ මෙම කියවීම මගේ සිතේ ඉතිරි කළ අවසාන පණිවිඩය එයයි.

කතුවරයා  🙏</text>
      <sha1>kw07ls2n4dyucazoercjt3h12xxqpqk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>805131</id>
      <parentid>805103</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T11:57:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <origin>805131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="236958" sha1="mjqvis9q5v4v2vjbf3nybp6i9zhn5gf" xml:space="preserve">[[File:YOUR_IMAGE_FILENAME.jpg|thumb|center|350px|History of Russia and the Soviet Union]]


=== පෙරවදන ===

සෝවියට් සංගමය යනු විසිවන සියවසේ ලෝක ඉතිහාසයට විශාල බලපෑමක් කළ රාජ්‍යයකි. 1917 රුසියානු විප්ලවයෙන් ආරම්භ වූ එහි දේශපාලන හා සමාජ පරිවර්තනය, 1922 දී සෝවියට් සංගමය පිහිටුවීම දක්වා වර්ධනය විය. ඉන් අනතුරුව දශක ගණනාවක් පුරා ලෝක දේශපාලනය, ආර්ථිකය, විද්‍යාව, අධ්‍යාපනය, කලාව සහ සංස්කෘතිය කෙරෙහි එය බලපෑම් ඇති කළේය.
මෙම පොත ලිවීමට මා පෙළඹුණේ සෝවියට් දේශයේ ඉතිහාසය අනාගත පරපුරට සරලව, පැහැදිලිව සහ අනුපිළිවෙළින් හඳුන්වා දීමේ අරමුණිනි. සෝවියට් සංගමය බිහිවීමට හේතු වූ විප්ලවීය අදහස්, කාල් මාක්ස්ගේ චින්තනය, ව්ලැඩිමීර් ලෙනින්ගේ නායකත්වය, සෝවියට් නායකයන්ගේ පාලන කාලයන් සහ එම රාජ්‍යයේ දියුණුව හා අභියෝග පිළිබඳව මෙහිදී අවධානය යොමු කර ඇත.
සෝවියට් දේශය තුළ කාර්මික සංවර්ධනය, අධ්‍යාපනය, විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ, අභ්‍යවකාශ ගවේෂණය, සාහිත්‍යය, සංගීතය, නර්තනය සහ ක්‍රීඩා යන ක්ෂේත්‍රවල කැපී පෙනෙන ජයග්‍රහණ ඇති විය. එසේම දේශපාලන මර්දනය, ආර්ථික දුෂ්කරතා, ජාත්‍යන්තර ගැටුම් සහ පාලන ක්‍රමයේ අභියෝග ද එහි ඉතිහාසයේ කොටසක් විය.
එබැවින් මෙම කෘතියෙන් සෝවියට් සංගමය පිළිබඳ එක් පැත්තක් පමණක් නොව, එහි ජයග්‍රහණ, අසාර්ථකත්වයන්, සමාජ වෙනස්කම් සහ ලෝකයට ඇති කළ බලපෑම් පිළිබඳව සමබර අවබෝධයක් ලබාදීමට උත්සාහ කරමි.
ඉතිහාසය යනු අතීත සිදුවීම් මතක තබාගැනීම පමණක් නොවේ.එය වර්තමානය තේරුම් ගැනීමටත්, අනාගතය පිළිබඳව වඩාත් හොඳින් සිතීමටත් උපකාරී වන දැනුමකි.
මෙම පොත කියවන සියලු දෙනාට සෝවියට් සංගමයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ  පුළුල් අබෝධයක් ලබාගැනීමට හැකි වේවායි මම බලාපොරොත්තු වෙමි.

කතුවරයා

==රුසියානු විප්ලවය සහ සෝවියට් සංගමයේ ඉතිහාසය==

{{Short description|1917 විප්ලවයට පෙර රුසියානු අධිරාජ්‍යයේ සමාජ, ආර්ථික හා දේශපාලන තත්ත්වය}}

'''රුසියානු අධිරාජ්‍යයේ සමාජ, ආර්ථික හා දේශපාලන තත්ත්වය (විප්ලවයට පෙර)''' යනු 1917 රුසියානු විප්ලවයට පෙර එරට පැවති පාලන ක්‍රමය, ගොවි ජනතාවගේ ජීවන තත්ත්වය, කාර්මික සංවර්ධනය, කම්කරු පන්තියේ වර්ධනය සහ දේශපාලන අර්බුද පිළිබඳ ඓතිහාසික පසුබිමයි.

1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවයට පෙර රුසියාව පාලනය කරන ලද්දේ රොමානොව් රාජවංශයට අයත් සාර්වරුන් විසිනි. එම කාලයේ රුසියානු සමාජය ප්‍රධාන වශයෙන් කෘෂිකර්මාන්තය මත රඳා පැවති අතර, කාර්මික සංවර්ධනයත් සමඟ නව කම්කරු පන්තියක් ද බිහිවෙමින් පැවතුණි. ඉඩම් හිඟය, දුප්පත්කම, දේශපාලන නිදහස සීමා වීම සහ පළමු ලෝක යුද්ධයේ බලපෑම් රට තුළ සමාජ හා දේශපාලන අර්බුද තීව්‍ර කළේය.

== 1. රුසියාවේ පැවති පාලන ක්‍රමය ==

[[File:Nicholas II of Russia by V.Serov (1910, Hessen).jpg|thumb|right|200px|රුසියාවේ අවසන් සාර් අධිරාජ්‍යයා වූ දෙවන නිකලස්]]

1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවයට පෙර රුසියාව පාලනය කරන ලද්දේ රොමානොව් රාජවංශයට අයත් සාර්වරුන් විසිනි. එය රාජාණ්ඩු ක්‍රමයක් වූ අතර රටේ දේශපාලන බලය ප්‍රධාන වශයෙන් සාර් අධිරාජ්‍යයා අතේ සංකේන්ද්‍රණය වී තිබුණි.

විප්ලවයට පෙර අවසන් සාර් අධිරාජ්‍යයා වූයේ දෙවන නිකලස් (Nicholas II) ය. ඔහු 1894 සිට 1917 දක්වා රුසියාව පාලනය කළේය.

එකල ජනතාවට රටේ පාලනය පිළිබඳ තීරණ ගැනීම සඳහා පුළුල් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී අයිතිවාසිකම් නොතිබුණි. දේශපාලන විරෝධතා, මාධ්‍ය නිදහස සහ සංවිධාන පිහිටුවීම සම්බන්ධයෙන් රජයේ දැඩි සීමා පැවතුණි.

1905 විප්ලවයෙන් පසුව රාජ්‍ය ඩූමා (State Duma) නමැති පාර්ලිමේන්තු ආයතනයක් පිහිටුවනු ලැබුවද සාර්ගේ බලය සම්පූර්ණයෙන් සීමා කිරීමට එයට හැකි නොවීය.

== 2. ගොවි ජනතාවගේ ජීවිතය ==

[[File:Peasants.jpg|thumb|right|200px|1910 වසරේ රුසියානු ගොවි ජනතාව දැක්වෙන ඓතිහාසික ඡායාරූපයක්]]

රුසියානු අධිරාජ්‍යයේ ජනගහනයෙන් විශාල බහුතරයක් ගොවි ජනතාව වූහ. රටේ ආර්ථිකය ප්‍රධාන වශයෙන් කෘෂිකර්මාන්තය මත රඳා පැවතුණි.

1861 වසරේ දෙවන ඇලෙක්සැන්ඩර් සාර්වරයාගේ පාලන සමයේදී ප්‍රවේණිදාස ක්‍රමය (Serfdom) නීත්‍යනුකූලව අහෝසි කරන ලදී.

එහෙත් එම වෙනසෙන් පසුවද ගොවීන්ගේ ඉඩම් අයිතිය, ඉඩම් හිඟය සහ ආර්ථික ගැටලු සම්පූර්ණයෙන් විසඳී නොතිබුණි. බොහෝ ගොවීන්ට ජීවත්වීමට අවශ්‍ය තරම් ඉඩම් නොතිබූ අතර ඉඩම් හිමියන්ගේ බලපෑම යටතේ ජීවත් වීමට සිදුවිය.

මෙම තත්ත්වය ගොවි ජනතාව අතර ඉඩම් ප්‍රතිසංස්කරණ සහ සමාජ වෙනස්කම් පිළිබඳ ඉල්ලීම් වර්ධනය වීමට බලපෑවේය.

== 3. කම්කරු පන්තියේ ආරම්භය සහ කාර්මික සංවර්ධනය ==

[[File:Russischer Photograph um 1900 - Hölzerne Schlafpritschen im Arbeiterschlafsaal einer unbekannten Fabrik (Zeno Fotografie).jpg|thumb|right|200px|1900 පමණ කාලයේ රුසියානු කර්මාන්තශාලාවක කම්කරුවන්ගේ නේවාසික පරිසරය]]

19 වන සියවසේ අවසාන භාගයේදී රුසියාවේ කාර්මික සංවර්ධනය වේගවත් විය. ශාන්ත පීටර්ස්බර්ග් සහ මොස්කව් වැනි නගරවල කර්මාන්තශාලා, දුම්රිය මාර්ග සහ කාර්මික මධ්‍යස්ථාන වර්ධනය විය.

මෙම සංවර්ධනයත් සමඟ නව සමාජ පන්තියක් වූ කාර්මික කම්කරු පන්තිය වර්ධනය විය.

කම්කරුවන් බොහෝ දෙනෙකුට දිගු සේවා කාලයක්, අඩු වැටුප් සහ දුෂ්කර සේවා පරිසරයන්ට මුහුණ දීමට සිදුවිය. කම්කරු අයිතිවාසිකම් සහ වෘත්තීය සමිති පිළිබඳ ඉල්ලීම් ද වර්ධනය විය.

මේ අනුව රුසියානු සමාජය තුළ සාම්ප්‍රදායික ගොවි සමාජයට අමතරව කාර්මික කම්කරු පන්තියක් සහ නව දේශපාලන අදහස් සහිත සමාජ කණ්ඩායම් බිහිවෙමින් පැවතුණි.

== 4. 1905 රුසියානු විප්ලවය ==

[[File:Bloody sunday.jpg|thumb|right|250px|1905 ජනවාරි මාසයේ ලේ වැකි ඉරිදා සිදුවීම]]

1905 වසරේදී රුසියාව තුළ විශාල ජනතා විරෝධතා සහ වැඩ වර්ජන ඇති විය.

1905 ජනවාරි 22 දින (එවකට රුසියාවේ භාවිත කළ පැරණි දින දර්ශනය අනුව ජනවාරි 9) ශාන්ත පීටර්ස්බර්ග් නගරයේ සාමකාමී පෙළපාළියක නිරත වූ කම්කරුවන්ට රජයේ හමුදා වෙඩි තැබූ සිදුවීම 'ලේ වැකි ඉරිදා' (Bloody Sunday) ලෙස හැඳින්වේ.

මෙම සිදුවීමෙන් පසුව රට පුරා විරෝධතා, වැඩ වර්ජන සහ ගොවි කැරලි ව්‍යාප්ත විය.

එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස දෙවන නිකලස් සාර්වරයා 1905 ඔක්තෝබර් ප්‍රකාශනය (October Manifesto) නිකුත් කරමින් ඇතැම් සිවිල් හා දේශපාලන අයිතිවාසිකම් සහ රාජ්‍ය ඩූමා පිහිටුවීම සඳහා එකඟ විය.

කෙසේ වෙතත්, මෙම ප්‍රතිසංස්කරණ මගින් ජනතාවගේ සියලු ඉල්ලීම් ඉටු නොවූ අතර සාර් පාලනය දිගටම පැවතුණි.

== 5. පළමු ලෝක යුද්ධය සහ රුසියාවේ අර්බුදය ==

[[File:Colorized Photo of Russian soldiers, 1916. (49949670272).jpg|thumb|right|250px|1916 වසරේ රුසියානු සෙබළුන්]]

1914දී ආරම්භ වූ පළමු ලෝක යුද්ධයට රුසියාව ද සහභාගී විය.

යුද්ධය දිග්ගැස්සීමත් සමඟ රුසියානු ආර්ථිකයට දැඩි පීඩනයක් එල්ල විය. ආහාර හිඟය, උද්ධමනය, ප්‍රවාහන ගැටලු සහ හමුදා පරාජයන් නිසා ජනතාව අතර රජය පිළිබඳ විශ්වාසය අඩු විය.

කම්කරුවන්, ගොවීන් සහ සෙබළුන් අතර අසහනය වර්ධනය විය. යුද්ධය අවසන් කිරීම සහ ජීවන තත්ත්වය වැඩිදියුණු කිරීම පිළිබඳ ඉල්ලීම් තීව්‍ර විය.

== 6. විප්ලවයකට පෙර රුසියානු සමාජයේ ප්‍රධාන ගැටලු ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! සමාජ කණ්ඩායම !! ප්‍රධාන ගැටලු
|-
| ගොවි ජනතාව || ඉඩම් හිඟය සහ දුප්පත්කම
|-
| කම්කරු ජනතාව || අඩු වැටුප් සහ දුෂ්කර සේවා කොන්දේසි
|-
| සෙබළුන් || යුද්ධයේ පරාජයන් සහ දුෂ්කරතා
|-
| මධ්‍යම පන්තිය || දේශපාලන අයිතිවාසිකම් සීමා වීම
|-
| සුළු ජාතික ජනතාව || අධිරාජ්‍ය පාලනය යටතේ පැවති අසමානතා
|}

== 7. නව දේශපාලන අදහස් සඳහා පසුබිම ==

රුසියාවේ මෙම සමාජ හා ආර්ථික ගැටලු හමුවේ සමාජවාදී, මාක්ස්වාදී සහ වෙනත් විප්ලවවාදී දේශපාලන අදහස් සඳහා අවකාශය වර්ධනය විය.

කම්කරු පන්තියේ අයිතිවාසිකම්, ගොවි ජනතාවගේ ඉඩම් ඉල්ලීම් සහ රාජාණ්ඩු පාලනය වෙනස් කිරීම පිළිබඳ අදහස් දේශපාලන ව්‍යාපාරවල ප්‍රධාන මාතෘකා බවට පත්විය.

මෙම පසුබිම තුළ රුසියානු සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කම්කරු පක්ෂය සහ පසුව බොල්ෂෙවික් හා මෙන්ෂෙවික් කණ්ඩායම් වර්ධනය විය.

මේ සියලු කරුණු 1917 වසරේ සිදුවූ රුසියානු විප්ලවයට බලපෑ ඓතිහාසික පසුබිමේ කොටස් විය.

== මේවාත් බලන්න ==

* [[රුසියානු විප්ලවය]]
* [[1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවය]]
* [[කාල් මාක්ස්]]
* [[මාක්ස්වාදය]]
* [[දෙවන නිකලස්]]
* [[1905 රුසියානු විප්ලවය]]
* [[සෝවියට් සංගමය]]

== ආශ්‍රිත මූලාශ්‍ර ==

* [https://www.loc.gov/pictures/item/2002717000/ Library of Congress – Bloody Sunday in Russia, 1905]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Peasants.jpg Wikimedia Commons – Russian Peasants]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Nicholas_II_of_Russia_by_V.Serov_(1910,_Hessen).jpg Wikimedia Commons – Nicholas II]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bloody_sunday.jpg Wikimedia Commons – Bloody Sunday]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Colorized_Photo_of_Russian_soldiers,_1916._(49949670272).jpg Wikimedia Commons – Russian Soldiers, 1916]

[[Category:රුසියානු ඉතිහාසය]]
[[Category:රුසියානු විප්ලවය]]
[[Category:රුසියානු අධිරාජ්‍යය]]
[[Category:සමාජ ඉතිහාසය]]


{{Short description|කාල් මාක්ස්ගේ දාර්ශනික අදහස් සහ මාක්ස්වාදයේ මූලික සංකල්ප}}

'''කාල් මාක්ස්ගේ දාර්ශනික චින්තනය සහ මාක්ස්වාදය''' යනු 19 වන සියවසේ දාර්ශනික, ආර්ථික හා දේශපාලන ඉතිහාසයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි සංකල්ප පද්ධතියකි. ජර්මානු දාර්ශනිකයකු, ආර්ථික විශ්ලේෂකයකු සහ දේශපාලන චින්තකයකු වූ [[කාල් මාක්ස්]] (1818–1883) විසින් ඉදිරිපත් කරන ලද අදහස් ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස් සමඟ එක්ව තවදුරටත් වර්ධනය කරන ලදී.

මාක්ස්ගේ දාර්ශනික චින්තනය තුළ ඓතිහාසික භෞතිකවාදය, පන්ති අරගලය, නිෂ්පාදන සම්බන්ධතා, ධනවාදය පිළිබඳ විවේචනය, අතිරික්ත වටිනාකම සහ සමාජ වෙනස්වීම පිළිබඳ අදහස් ප්‍රධාන ස්ථානයක් ගනී.

මෙම අදහස් පසුව මාක්ස්වාදය (Marxism) ලෙස හැඳින්වුණු අතර, ලෝකයේ විවිධ කම්කරු ව්‍යාපාර, සමාජවාදී දේශපාලන ව්‍යාපාර සහ කොමියුනිස්ට් ව්‍යාපාර කෙරෙහි බලපෑවේය.

== 2.1 කාල් මාක්ස්ගේ ජීවිතය සහ දාර්ශනික පසුබිම ==

[[File:Karl Marx.png|thumb|right|220px|කාල් මාක්ස් (1818–1883)]]

කාල් හෙන්රික් මාක්ස් 1818 මැයි 5 දින එවකට ප්‍රෂියා රාජධානියට අයත් ට්‍රීර් (Trier) නගරයේ උපත ලැබීය. ඔහු ජර්මානු දාර්ශනිකයකු, ආර්ථික විශ්ලේෂකයකු, ලේඛකයකු සහ දේශපාලන ක්‍රියාකාරිකයකු විය.

ඔහු බොන් සහ බර්ලින් විශ්වවිද්‍යාලවල අධ්‍යාපනය ලැබීය. දර්ශනය සහ නීතිය පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ ඔහු පුරාණ ග්‍රීක දාර්ශනිකයන්ගේ අදහස් ද අධ්‍යයනය කළේය.

මාක්ස්ගේ දාර්ශනික චින්තනය ගොඩනැගීමේදී ජර්මානු දාර්ශනික ජෝර්ජ් විල්හෙල්ම් ෆ්‍රෙඩ්රික් හේගල් (G. W. F. Hegel) සහ ලුඩ්විග් ෆොයර්බාක් (Ludwig Feuerbach) වැනි චින්තකයන්ගේ අදහස් බලපෑවේය.

හේගල්ගේ දයලෙක්තික ක්‍රමය සහ ෆොයර්බාක්ගේ භෞතිකවාදී අදහස් විවේචනාත්මකව අධ්‍යයනය කරමින් මාක්ස් තමන්ගේම සමාජ හා ඓතිහාසික විග්‍රහයක් වර්ධනය කළේය.

මාක්ස් 1883 මාර්තු 14 දින ලන්ඩනයේදී මිය ගියේය.

== 2.2 මාක්ස්ගේ දාර්ශනික චින්තනය ==

මාක්ස්ගේ දර්ශනය මිනිසා ජීවත් වන සමාජය, ආර්ථික ක්‍රමය සහ නිෂ්පාදන කටයුතු අතර ඇති සම්බන්ධතාව විමර්ශනය කරයි.

ඔහුගේ අදහස අනුව මිනිසුන්ගේ ජීවන තත්ත්වය සහ සමාජ සම්බන්ධතා තේරුම් ගැනීමට ඔවුන් ජීවත් වන භෞතික හා ආර්ථික තත්ත්වයන් අධ්‍යයනය කිරීම වැදගත් වේ.

මාක්ස් දර්ශනය හුදෙක් ලෝකය විස්තර කිරීම සඳහා පමණක් නොව, සමාජය වෙනස් කිරීම පිළිබඳ විමර්ශනයක් ලෙස ද සැලකීය.

1845දී ලියන ලද ''ෆොයර්බාක් පිළිබඳ ප්‍රවාද'' (Theses on Feuerbach) කෘතියේ එකොළොස්වන ප්‍රවාදය තුළ දාර්ශනිකයන් ලෝකය විවිධ ආකාරයෙන් විග්‍රහ කර ඇති නමුත් එය වෙනස් කිරීමේ වැදගත්කම ද අවධාරණය කළේය.

== 2.3 ඓතිහාසික භෞතිකවාදය (Historical Materialism) ==

ඓතිහාසික භෞතිකවාදය මාක්ස්ගේ සමාජ හා ඉතිහාස විග්‍රහයේ ප්‍රධාන සංකල්පයකි.

මෙම සංකල්පය අනුව සමාජයක ඉතිහාසය සහ වෙනස්වීම තේරුම් ගැනීමේදී එම සමාජයේ නිෂ්පාදන ක්‍රමය, ආර්ථික සම්බන්ධතා සහ නිෂ්පාදන බලවේග පිළිබඳව අධ්‍යයනය කළ යුතුය.

මිනිසුන් ජීවත්වීමට අවශ්‍ය ආහාර, ඇඳුම්, නිවාස සහ වෙනත් අවශ්‍යතා නිෂ්පාදනය කරන ආකාරය සමාජයේ ආර්ථික ව්‍යුහය ගොඩනැගීමට බලපායි.

මෙම ආර්ථික ව්‍යුහය දේශපාලන, නීතිමය සහ සමාජ ආයතන සමඟ සම්බන්ධ වේ.

මාක්ස්ගේ විග්‍රහය තුළ සමාජ පරිවර්තනයන් සිදුවීමට නිෂ්පාදන බලවේග සහ පවතින නිෂ්පාදන සම්බන්ධතා අතර ඇති ගැටුම් ද බලපායි.

== 2.4 පන්ති අරගලය (Class Struggle) ==

[[File:Communist-manifesto.png|thumb|right|220px|1848 වසරේ ප්‍රකාශයට පත් කළ කොමියුනිස්ට් ප්‍රකාශනයේ මුල් කවරය]]

පන්ති අරගලය මාක්ස් සහ එංගල්ස්ගේ දේශපාලන හා සමාජ චින්තනයේ ප්‍රධාන සංකල්පයකි.

මාක්ස්ගේ විග්‍රහය අනුව ඉතිහාසයේ විවිධ සමාජ ක්‍රම තුළ නිෂ්පාදන සම්පත් සහ ආර්ථික බලය බෙදී පැවති ආකාරය අනුව විවිධ සමාජ පන්ති බිහිවී ඇත.

ධනවාදී සමාජය තුළ ප්‍රධාන පන්ති දෙකක් පිළිබඳව මාක්ස් විශේෂ අවධානය යොමු කළේය.

* ධනපති පන්තිය (Bourgeoisie) – කර්මාන්තශාලා, යන්ත්‍රෝපකරණ සහ නිෂ්පාදන සම්පත් හිමි පන්තිය.
* කම්කරු පන්තිය (Proletariat) – ජීවත්වීම සඳහා තම ශ්‍රමය විකිණීමට සිදුවන පන්තිය.

මෙම පන්ති අතර නිෂ්පාදන සම්පත්, වැටුප්, ලාභ සහ ආර්ථික බලය සම්බන්ධයෙන් ගැටුම් ඇති වන බව මාක්ස් සහ එංගල්ස් විග්‍රහ කළහ.

1848දී ප්‍රකාශයට පත් කළ ''කොමියුනිස්ට් ප්‍රකාශනය'' (The Communist Manifesto) කෘතියේ පන්ති අරගලය පිළිබඳ අදහස් විශේෂයෙන් ඉදිරිපත් කර ඇත.

== 2.5 ධනවාදය පිළිබඳ මාක්ස්ගේ විවේචනය ==

ධනවාදය (Capitalism) යනු නිෂ්පාදන සම්පත්වලින් විශාල කොටසක් පෞද්ගලික හිමිකාරිත්වය යටතේ පවතින අතර භාණ්ඩ හා සේවා නිෂ්පාදනය සහ වෙළඳාම ලාභය අරමුණු කරගත් ආර්ථික ක්‍රමයකි.

මාක්ස් ධනවාදී ආර්ථික ක්‍රමය පිළිබඳව දීර්ඝ අධ්‍යයනයක් සිදු කළේය.

ඔහුගේ විග්‍රහය අනුව ධනවාදී නිෂ්පාදන ක්‍රමය තුළ කම්කරුවන් තම ශ්‍රමය යොදා නිෂ්පාදනය කරන භාණ්ඩවල වටිනාකම සහ ඔවුන්ට ලැබෙන වැටුප අතර වෙනසක් පවතී.

මෙම වෙනස සහ එමගින් ධනපති හිමිකරුවන්ට ලැබෙන ආර්ථික ප්‍රතිලාභ මාක්ස්ගේ ධනවාදය පිළිබඳ විවේචනයේ වැදගත් කොටසකි.

ඔහු ධනවාදය තුළ ආර්ථික අසමානතාව, කම්කරුවන්ගේ තත්ත්වය, නිෂ්පාදන සම්පත්වල හිමිකාරිත්වය සහ ලාභය බෙදී යන ආකාරය පිළිබඳව විමර්ශනය කළේය.

== 2.6 අතිරික්ත වටිනාකම (Surplus Value) ==

අතිරික්ත වටිනාකම මාක්ස්ගේ දේශපාලන ආර්ථික විද්‍යා විග්‍රහයේ ප්‍රධාන සංකල්පයකි.

මාක්ස්ගේ විග්‍රහය අනුව කම්කරුවකු තම ශ්‍රමය මඟින් නිෂ්පාදනය කරන නව වටිනාකම සහ ඔහුගේ ශ්‍රම බලය මිලදී ගැනීම සඳහා ගෙවන වැටුප අතර වෙනස අතිරික්ත වටිනාකම ලෙස විග්‍රහ කළ හැකිය.

මෙම සංකල්පය මඟින් ධනවාදී නිෂ්පාදන ක්‍රමය තුළ ලාභය නිර්මාණය වන ආකාරය සහ කම්කරු ශ්‍රමය ආර්ථික ක්‍රියාවලියට සම්බන්ධ වන ආකාරය මාක්ස් පැහැදිලි කිරීමට උත්සාහ කළේය.

== 2.7 ශ්‍රමයෙන් ඈත්වීම (Alienation) ==

මාක්ස්ගේ මුල් දාර්ශනික ලේඛනවල දක්නට ලැබෙන තවත් වැදගත් සංකල්පයක් වන්නේ ශ්‍රමයෙන් ඈත්වීම හෙවත් Alienation යන්නයි.

මෙම සංකල්පය මඟින් කම්කරුවකු තමන් නිෂ්පාදනය කරන භාණ්ඩය, තම ශ්‍රම ක්‍රියාවලිය, අනෙකුත් මිනිසුන් සහ තමන්ගේ නිර්මාණශීලී හැකියාවන්ගෙන් ඈත්වන තත්ත්වය විග්‍රහ කරයි.

1844 වසරේ ලියන ලද ''ආර්ථික හා දාර්ශනික අත්පිටපත්'' (Economic and Philosophic Manuscripts of 1844) තුළ මාක්ස් මෙම අදහස් විස්තර කර ඇත.

== 2.8 දයලෙක්තික චින්තනය සහ භෞතිකවාදය ==

දයලෙක්තික චින්තනය (Dialectics) යනු වෙනස්වීම, ප්‍රතිවිරෝධතා සහ ඒවා අතර අන්තර්ක්‍රියා මඟින් යථාර්ථය විග්‍රහ කිරීමේ දාර්ශනික ක්‍රමයකි.

මාක්ස් හේගල්ගේ දයලෙක්තික ක්‍රමයෙන් බලපෑමක් ලබා ගත්තද එය භෞතික හා සමාජීය ජීවිතය පිළිබඳ විග්‍රහයක් සඳහා යොදා ගත්තේය.

ඔහුගේ අදහස් තුළ සමාජයේ ආර්ථික හා ද්‍රව්‍යමය සම්බන්ධතා, සමාජ වෙනස්වීම් සහ පන්ති අතර ප්‍රතිවිරෝධතා විශේෂ ස්ථානයක් ගනී.

''දයලෙක්තික භෞතිකවාදය'' (Dialectical Materialism) යන නාමය පසුව මාක්ස්වාදී දාර්ශනික සම්ප්‍රදාය තුළ වඩාත් ප්‍රචලිත විය. එම නාමය මාක්ස් විසින්ම තම දර්ශනය සඳහා භාවිත කළ නිශ්චිත පදයක් නොවේ.

== 2.9 සමාජවාදය සහ කොමියුනිස්ට්වාදය ==

මාක්ස් සහ එංගල්ස් ධනවාදී සමාජයේ පන්ති සම්බන්ධතා සහ නිෂ්පාදන සම්පත්වල පෞද්ගලික හිමිකාරිත්වය පිළිබඳව විවේචනයක් ඉදිරිපත් කළහ.

ඔවුන්ගේ දේශපාලන චින්තනය තුළ කම්කරු පන්තියේ දේශපාලන ක්‍රියාකාරිත්වය සහ සමාජ පරිවර්තනය වැදගත් ස්ථානයක් ගනී.

සමාජවාදය (Socialism) සහ කොමියුනිස්ට්වාදය (Communism) යන සංකල්ප විවිධ දේශපාලන හා දාර්ශනික සම්ප්‍රදායන් තුළ විවිධ ආකාරයෙන් විග්‍රහ කර ඇත.

මාක්ස් සහ එංගල්ස්ගේ ලේඛන තුළ පන්ති භේදවලින් තොර සමාජයක් පිළිබඳ අදහස සහ නිෂ්පාදන සම්පත් පිළිබඳ පොදු සමාජීය පාලනය පිළිබඳ සංකල්පය වැදගත් වේ.

කෙසේ වෙතත්, අනාගත කොමියුනිස්ට් සමාජයක් පාලනය විය යුතු සෑම විස්තරයක්ම නිශ්චිත සැලැස්මක් ලෙස මාක්ස් ඉදිරිපත් කර නොතිබුණි.

== 2.10 මාක්ස් සහ ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස්ගේ දායකත්වය ==

[[File:Karl Marx.png|thumb|right|180px|කාල් මාක්ස්]]

[[ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස්]] (Friedrich Engels) මාක්ස්ගේ සමීප දාර්ශනික සහ දේශපාලන සහයෝගිතාකරුවකු විය.

ඔවුන් දෙදෙනා එක්ව සමාජවාදී හා කොමියුනිස්ට් දේශපාලන අදහස් වර්ධනය කිරීමට සහ ඒවා ලේඛනගත කිරීමට දායක වූහ.

ඔවුන්ගේ ප්‍රධාන කෘති අතර:

* ''කොමියුනිස්ට් ප්‍රකාශනය'' (The Communist Manifesto) – 1848.
* ''ජර්මානු දෘෂ්ටිවාදය'' (The German Ideology) – 1845–1846දී රචනා කරන ලදී.
* ''ශුද්ධ පවුල'' (The Holy Family) – 1845.

එංගල්ස් මාක්ස්ගේ මරණයෙන් පසුව ද ඔහුගේ ලේඛන සංස්කරණය කිරීම සහ ප්‍රකාශයට පත් කිරීම සඳහා දායක විය.

== 2.11 මාක්ස්ගේ ප්‍රධාන කෘති ==

[[File:Das Kapital. Kritik der politischen Ökonomie. Band 1.pdf|thumb|right|200px|1867දී ප්‍රකාශයට පත් කළ ''දාස් කැපිටාල්'' කෘතියේ පළමු වෙළුමේ මුල් සංස්කරණය]]

මාක්ස්ගේ දාර්ශනික සහ ආර්ථික අදහස් ඔහුගේ විවිධ කෘති තුළින් ඉදිරිපත් කර ඇත.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! වර්ෂය !! කෘතිය !! ප්‍රධාන කරුණු
|-
| 1844 || Economic and Philosophic Manuscripts || ශ්‍රමයෙන් ඈත්වීම සහ මිනිස් ස්වභාවය
|-
| 1845 || Theses on Feuerbach || භෞතිකවාදය සහ දාර්ශනික ක්‍රියාකාරිත්වය
|-
| 1845–1846 || The German Ideology || ඓතිහාසික භෞතිකවාදය
|-
| 1848 || The Communist Manifesto || පන්ති අරගලය සහ කොමියුනිස්ට් දේශපාලන අදහස්
|-
| 1859 || A Contribution to the Critique of Political Economy || දේශපාලන ආර්ථික විද්‍යාව පිළිබඳ විවේචනය
|-
| 1867 || Das Kapital, Volume I || ධනවාදී නිෂ්පාදන ක්‍රමය සහ අතිරික්ත වටිනාකම
|}

''දාස් කැපිටාල්'' (Das Kapital) කෘතියේ පළමු වෙළුම 1867දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. එහිදී මාක්ස් ධනවාදී නිෂ්පාදන ක්‍රමය, වෙළඳ භාණ්ඩ, මුදල්, ශ්‍රම බලය සහ අතිරික්ත වටිනාකම පිළිබඳ දීර්ඝ විශ්ලේෂණයක් ඉදිරිපත් කළේය.

එහි දෙවන සහ තුන්වන වෙළුම් මාක්ස්ගේ මරණයෙන් පසුව ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස් විසින් සංස්කරණය කර ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.

== 2.12 මාක්ස්වාදය ලෝක දේශපාලනයට කළ බලපෑම ==

මාක්ස්ගේ අදහස් 19 වන සියවසේ යුරෝපයේ කම්කරු ව්‍යාපාර සහ සමාජවාදී දේශපාලන ව්‍යාපාර කෙරෙහි බලපෑවේය.

1864දී පිහිටුවන ලද ජාත්‍යන්තර කම්කරු සංගමය (International Workingmen's Association) සමඟ ද මාක්ස් සම්බන්ධ විය.

20 වන සියවසේදී රුසියාවේ ලෙනින්ගේ නායකත්වය යටතේ වර්ධනය වූ බොල්ෂෙවික් ව්‍යාපාරය මාක්ස්වාදී අදහස් මත පදනම් වූ දේශපාලන ව්‍යාපාරයක් බවට පත්විය.

1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවයෙන් පසුව පිහිටුවන ලද සෝවියට් රාජ්‍යය මාක්ස්වාදී සහ ලෙනින්වාදී දේශපාලන මතවාදයන් තම නිල දේශපාලන දර්ශනය ලෙස පිළිගත්තේය.

පසුව චීනය, කියුබාව, වියට්නාමය සහ වෙනත් රටවල ද විවිධ මාක්ස්වාදී දේශපාලන ව්‍යාපාර වර්ධනය විය.

කෙසේ වෙතත්, මෙම රටවල දේශපාලන හා ආර්ථික පද්ධති එකිනෙකට වෙනස් වූ අතර මාක්ස්ගේ මුල් දාර්ශනික අදහස් සහ පසුව ඇති වූ රාජ්‍ය පාලන ක්‍රම එකිනෙකට සමාන යැයි සැලකිය නොහැකිය.

== 2.13 මාක්ස්වාදය පිළිබඳ විවිධ විග්‍රහ ==

මාක්ස්වාදය ලෝකයේ විවිධ දේශපාලන සහ ශාස්ත්‍රීය සම්ප්‍රදායන් තුළ විවිධ ආකාරයෙන් අර්ථකථනය කර ඇත.

සමහර චින්තකයන් එය සමාජ අසමානතා, කම්කරු අයිතිවාසිකම් සහ ආර්ථික බලය පිළිබඳ විග්‍රහයක් ලෙස සලකන අතර, තවත් විවේචකයන් එහි දේශපාලන යෙදීම්, රාජ්‍ය බලය සංකේන්ද්‍රණය වීම සහ ආර්ථික ප්‍රතිපත්ති පිළිබඳ විවේචන ඉදිරිපත් කර ඇත.

එබැවින් මාක්ස්ගේ මුල් දාර්ශනික අදහස්, පසුව වර්ධනය වූ මාක්ස්වාදී න්‍යායන් සහ විවිධ රටවල ක්‍රියාත්මක වූ දේශපාලන පද්ධති වෙන වෙනම අධ්‍යයනය කිරීම වැදගත් වේ.

== 2.14 නිගමනය ==

කාල් මාක්ස්ගේ දාර්ශනික චින්තනය 19 වන සියවසේ සමාජ, ආර්ථික සහ දේශපාලන අදහස් වෙනස් කළ බලගතු බුද්ධිමය සම්ප්‍රදායකි.

ඔහුගේ ඓතිහාසික භෞතිකවාදය, පන්ති අරගලය, ධනවාදය පිළිබඳ විවේචනය සහ අතිරික්ත වටිනාකම පිළිබඳ විග්‍රහයන් ලෝකයේ විවිධ දේශපාලන ව්‍යාපාරවලට සහ ආර්ථික විවාදවලට බලපෑවේය.

රුසියානු විප්ලවය සහ සෝවියට් සංගමය බිහිවීම තේරුම් ගැනීම සඳහා ද මාක්ස්වාදී දර්ශනය පිළිබඳ අවබෝධයක් ලබාගැනීම වැදගත් වේ.

== ඊළඟ පරිච්ඡේදය ==

[[රුසියාවේ මාක්ස්වාදී ව්‍යාපාරයේ වර්ධනය]]

== ආශ්‍රිත ලිපි ==

* [[කාල් මාක්ස්]]
* [[ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස්]]
* [[මාක්ස්වාදය]]
* [[ඓතිහාසික භෞතිකවාදය]]
* [[කොමියුනිස්ට් ප්‍රකාශනය]]
* [[දාස් කැපිටාල්]]
* [[රුසියානු විප්ලවය]]
* [[ව්ලැඩිමීර් ලෙනින්]]
* [[සෝවියට් සංගමය]]

== මූලාශ්‍ර ==

* [https://plato.stanford.edu/entries/marx/ Stanford Encyclopedia of Philosophy – Karl Marx]
* [https://www.britannica.com/biography/Karl-Marx Karl Marx – Encyclopaedia Britannica]
* [https://www.marxists.org/archive/marx/works/1848/communist-manifesto/ Marx and Engels – The Communist Manifesto]
* [https://www.marxists.org/archive/marx/works/1867-c1/ Marx – Capital, Volume I]
* [https://www.marxists.org/archive/marx/works/1845/theses/ Theses on Feuerbach]

[[Category:කාල් මාක්ස්]]
[[Category:මාක්ස්වාදය]]
[[Category:දේශපාලන දර්ශනය]]
[[Category:සමාජවාදය]]
[[Category:කොමියුනිස්ට්වාදය]]
[[Category:ආර්ථික චින්තනය]]


{{Short description|කාල් මාක්ස්ගේ දාර්ශනික අදහස් සහ මාක්ස්වාදයේ මූලික සංකල්ප}}

'''කාල් මාක්ස්ගේ දාර්ශනික චින්තනය සහ මාක්ස්වාදය''' යනු 19 වන සියවසේ දාර්ශනික, ආර්ථික හා දේශපාලන ඉතිහාසයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි සංකල්ප පද්ධතියකි. ජර්මානු දාර්ශනිකයකු, ආර්ථික විශ්ලේෂකයකු සහ දේශපාලන චින්තකයකු වූ [[කාල් මාක්ස්]] (1818–1883) විසින් ඉදිරිපත් කරන ලද අදහස් ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස් සමඟ එක්ව තවදුරටත් වර්ධනය කරන ලදී.

මාක්ස්ගේ දාර්ශනික චින්තනය තුළ ඓතිහාසික භෞතිකවාදය, පන්ති අරගලය, නිෂ්පාදන සම්බන්ධතා, ධනවාදය පිළිබඳ විවේචනය, අතිරික්ත වටිනාකම සහ සමාජ වෙනස්වීම පිළිබඳ අදහස් ප්‍රධාන ස්ථානයක් ගනී.

මෙම අදහස් පසුව මාක්ස්වාදය (Marxism) ලෙස හැඳින්වුණු අතර, ලෝකයේ විවිධ කම්කරු ව්‍යාපාර, සමාජවාදී දේශපාලන ව්‍යාපාර සහ කොමියුනිස්ට් ව්‍යාපාර කෙරෙහි බලපෑවේය.


== 3. රුසියාවේ මාක්ස්වාදී ව්‍යාපාරයේ වර්ධනය ==

=== 3.1. හැඳින්වීම ===

19 වන සියවසේ අග භාගයේදී රුසියානු අධිරාජ්‍යය තුළ සමාජ, ආර්ථික සහ දේශපාලන වෙනස්කම් වේගයෙන් සිදුවෙමින් පැවතුණි. කාර්මික සංවර්ධනයත් සමඟ නගරවල කම්කරු පන්තිය වර්ධනය වූ අතර, ගොවි ජනතාවගේ දුෂ්කර ජීවන තත්ත්වය සහ සාර් පාලනයේ දේශපාලන මර්දනය පිළිබඳ විරෝධය ද වැඩි විය.

මෙම පසුබිම තුළ යුරෝපයේ වර්ධනය වෙමින් පැවති මාක්ස්වාදී දර්ශනය රුසියාවට ද පැතිර ගියේය. කාල් මාක්ස් සහ ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස් ඉදිරිපත් කළ පන්ති අරගලය, ධනවාදය පිළිබඳ විවේචනය සහ කම්කරු පන්තියේ දේශපාලන සංවිධානය පිළිබඳ අදහස් රුසියානු විප්ලවවාදීන් අතර සාකච්ඡාවට ලක් විය.

රුසියාවේ මාක්ස්වාදී ව්‍යාපාරය ක්‍රමයෙන් කුඩා අධ්‍යයන කණ්ඩායම්වලින් ආරම්භ වී, කම්කරු සංවිධාන සහ දේශපාලන පක්ෂයක් දක්වා වර්ධනය විය. පසුව එය 1917 රුසියානු විප්ලවයට බලපෑ ප්‍රධාන දේශපාලන ව්‍යාපාරයක් බවට පත්විය.

=== 3.2. රුසියාවේ මාක්ස්වාදයට පෙර පැවති ජනප්‍රියවාදී ව්‍යාපාරය ===

රුසියාවේ මාක්ස්වාදය ව්‍යාප්ත වීමට පෙර ''නරොද්නික්'' (Narodnik) හෙවත් රුසියානු ජනප්‍රියවාදී ව්‍යාපාරය විප්ලවවාදී දේශපාලන අදහස් අතර වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කරගෙන තිබුණි.

මෙම ව්‍යාපාරයේ ඇතැම් නායකයන් විශ්වාස කළේ රුසියාවේ ගොවි ජනතාව සහ ගම්මානවල පැවති සාමූහික ඉඩම් පරිහරණ ක්‍රමය මත පදනම්ව සමාජවාදී සමාජයක් ගොඩනැගිය හැකි බවයි. බටහිර යුරෝපයේ මෙන් රුසියාව අනිවාර්යයෙන්ම ධනවාදී සංවර්ධන මාර්ගය හරහා යා යුතු නැති බව ඔවුන්ගෙන් සමහරෙක් තර්ක කළහ.

නරොද්නික් ව්‍යාපාරයේ ඇතැම් කණ්ඩායම් ගොවි ජනතාව අතර දේශපාලන අවබෝධය ඇති කිරීම සඳහා ගම්මාන වෙත ගියහ. තවත් සමහර කණ්ඩායම් සාර් පාලනයට එරෙහිව රහසිගත දේශපාලන ක්‍රියාකාරකම් සහ ප්‍රචණ්ඩ ක්‍රියාමාර්ගවල නිරත වූහ.

කෙසේ වෙතත්, කාර්මික සංවර්ධනය සහ කම්කරු පන්තියේ වර්ධනය පිළිබඳ මාක්ස්වාදී විග්‍රහය රුසියානු විප්ලවවාදීන් අතර නව දේශපාලන සාකච්ඡාවක් ඇති කළේය. මේ අනුව නරොද්නික් අදහස් සහ මාක්ස්වාදී අදහස් අතර මතවාදී විවාදයක් වර්ධනය විය.

=== 3.3. ජෝර්ජි ප්ලෙඛානොව් සහ රුසියානු මාක්ස්වාදයේ ආරම්භය ===

[[File:Georgi Plekhanov seated portrait.jpg|thumb|ජෝර්ජි වැලෙන්ටිනොවිච් ප්ලෙඛානොව්]]

රුසියාවේ මාක්ස්වාදය ව්‍යාප්ත කිරීමේ ආරම්භක පුරෝගාමියෙකු ලෙස ජෝර්ජි වැලෙන්ටිනොවිච් ප්ලෙඛානොව් (Georgi Plekhanov) සැලකේ.

ප්ලෙඛානොව් මුලදී රුසියානු ජනප්‍රියවාදී ව්‍යාපාරයට සම්බන්ධව සිටියේය. පසුව ඔහු මාක්ස්වාදී අදහස් පිළිගෙන, රුසියාවේ සමාජ වෙනස්කම් විග්‍රහ කිරීම සඳහා මාක්ස්වාදී ඉතිහාස හා ආර්ථික න්‍යායන් භාවිත කළේය.

1883 දී ස්විට්සර්ලන්තයේ ජිනීවා නගරයේදී ප්ලෙඛානොව් සහ ඔහුගේ සහචරයන් විසින් ''කම්කරු විමුක්ති කණ්ඩායම'' (Emancipation of Labour Group) පිහිටුවන ලදී. එය රුසියාවේ පළමු මාක්ස්වාදී සංවිධානය ලෙස සාමාන්‍යයෙන් හඳුන්වනු ලැබේ.

මෙම කණ්ඩායමේ ආරම්භක සාමාජිකයන් අතර පහත සඳහන් පුද්ගලයෝ සිටියහ.

* ජෝර්ජි ප්ලෙඛානොව් (Georgi Plekhanov)
* පාවෙල් ඇක්සෙල්රොඩ් (Pavel Axelrod)
* වේරා සසුලිච් (Vera Zasulich)
* ලෙව් ඩොයිච් (Lev Deutsch)
* වසීලි ඉග්නාටොව් (Vasily Ignatov)

මෙම කණ්ඩායමේ ප්‍රධාන අරමුණ වූයේ මාක්ස් සහ එංගල්ස්ගේ කෘති රුසියානු භාෂාවට පරිවර්තනය කිරීම, ඒවා රුසියාව තුළ බෙදාහැරීම සහ කම්කරු පන්තිය අතර සමාජවාදී දේශපාලන අදහස් ව්‍යාප්ත කිරීමයි.

රුසියාව තුළ දේශපාලන මර්දනය සහ වාරණය පැවති බැවින් මෙම කණ්ඩායමේ බොහෝ කටයුතු විදේශගතව සිට සිදු කිරීමට සිදුවිය.

=== 3.4. කම්කරු විමුක්ති කණ්ඩායමේ කාර්යභාරය ===

කම්කරු විමුක්ති කණ්ඩායම මාක්ස්වාදී සාහිත්‍යය රුසියානු භාෂාවෙන් ප්‍රකාශයට පත් කිරීම සඳහා වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය.

එම කණ්ඩායම විසින් කාල් මාක්ස් සහ ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස්ගේ කෘති පරිවර්තනය කර විදේශයන්හි මුද්‍රණය කර රුසියාවට යැවීමට කටයුතු කරන ලදී.

එම කෘති අතර පහත සඳහන් කෘති වැදගත් වේ.

* කොමියුනිස්ට් ප්‍රකාශනය (The Communist Manifesto) – කාල් මාක්ස් සහ ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස්.
* වැටුප් ශ්‍රමය සහ ප්‍රාග්ධනය (Wage Labour and Capital) – කාල් මාක්ස්.
* මනෝරාජික සමාජවාදය සහ විද්‍යාත්මක සමාජවාදය (Socialism: Utopian and Scientific) – ෆ්‍රෙඩ්රික් එංගල්ස්.

ප්ලෙඛානොව් විසින් 1883 දී ''සමාජවාදය සහ දේශපාලන අරගලය'' (Socialism and the Political Struggle) නමැති කෘතිය ද, 1885 දී ''අපගේ වෙනස්කම්'' (Our Differences) නමැති කෘතිය ද ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.

1895 දී පළ වූ ''ඉතිහාසය පිළිබඳ ඒකවාදී දෘෂ්ටිය වර්ධනය කිරීම'' (The Development of the Monist View of History) කෘතිය ද රුසියානු මාක්ස්වාදී චින්තනයේ වර්ධනයට බලපෑවේය.

මෙම කටයුතු මඟින් රුසියාවේ විප්ලවවාදී තරුණ පරපුර සහ කම්කරු සංවිධාන අතර මාක්ස්වාදී අදහස් පිළිබඳ දැනුම ව්‍යාප්ත විය.

=== 3.5. රුසියාවේ කම්කරු පන්තියේ වර්ධනය ===

19 වන සියවසේ අග භාගයේදී රුසියාවේ කාර්මික සංවර්ධනය වේගවත් වීමත් සමඟ කර්මාන්තශාලා, දුම්රිය මාර්ග සහ නගර ආශ්‍රිත නිෂ්පාදන මධ්‍යස්ථාන වර්ධනය විය.

මෙම වෙනස්කම් නිසා ගම්මානවලින් නගර වෙත පැමිණි ජනතාව කර්මාන්තශාලා සහ අනෙකුත් කාර්මික ආයතනවල සේවයට එක් වූහ. එමඟින් නවීන කම්කරු පන්තියක් වර්ධනය විය.

කම්කරුවන් මුහුණ දුන් ප්‍රධාන ගැටලු අතර,

* දිගු වැඩ පැය
* අඩු වැටුප්
* අනාරක්ෂිත සේවා පරිසරය
* කම්කරු අයිතිවාසිකම් සීමා කිරීම
* වෘත්තීය සමිති සංවිධානය කිරීමේ බාධා
* වැඩ වර්ජන සහ දේශපාලන ක්‍රියාකාරකම් මර්දනය කිරීම

වැනි කරුණු ඇතුළත් විය.

මෙම තත්ත්වය තුළ කම්කරුවන් අතර වැඩ වර්ජන සහ සාමූහික සංවිධාන ක්‍රියාකාරකම් වර්ධනය විය. මාක්ස්වාදී ක්‍රියාකාරීන් මෙම කම්කරු ව්‍යාපාර සමඟ සම්බන්ධ වෙමින් දේශපාලන අවබෝධය ඇති කිරීමට උත්සාහ කළහ.

=== 3.6. ව්ලැඩිමීර් ලෙනින්ගේ දේශපාලන ක්‍රියාකාරකම්වල ආරම්භය ===

[[ව්ලැඩිමීර් ලෙනින්]] (Vladimir Lenin) රුසියානු මාක්ස්වාදී ව්‍යාපාරයේ ප්‍රධාන නායකයෙකු බවට පත්වූයේ 19 වන සියවසේ අවසාන දශකයේදීය.

ලෙනින්ගේ උපන් නම ව්ලැඩිමීර් ඉලිච් උලියානොව් (Vladimir Ilyich Ulyanov) ය. ඔහු මාක්ස්වාදී දර්ශනය අධ්‍යයනය කළ අතර රුසියාවේ කම්කරු පන්තිය දේශපාලන වශයෙන් සංවිධානය කිරීමේ අවශ්‍යතාව අවධාරණය කළේය.

1895 දී ලෙනින් සහ ඔහුගේ දේශපාලන සහචරයන් ශාන්ත පීටර්ස්බර්ග් නගරයේදී ''කම්කරු පන්තියේ විමුක්තිය සඳහා අරගල සංගමය'' (Union of Struggle for the Emancipation of the Working Class) පිහිටුවීමට දායක වූහ.

මෙම සංවිධානයේ අරමුණ වූයේ කම්කරුවන්ගේ ආර්ථික ඉල්ලීම් සහ දේශපාලන අරගල අතර සම්බන්ධතාව පැහැදිලි කිරීමයි.

කෙසේ වෙතත්, සාර් පාලනයේ රහස් පොලිසිය විසින් විප්ලවවාදී සංවිධාන නිරීක්ෂණය කරන ලදී. 1895 දී ලෙනින් අත්අඩංගුවට ගෙන පසුව සයිබීරියාවට පිටුවහල් කරන ලදී.

=== 3.7. රුසියානු සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කම්කරු පක්ෂය පිහිටුවීම ===

1898 මාර්තු මාසයේදී මින්ස්ක් නගරයේ පැවති රැස්වීමකදී රුසියානු සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කම්කරු පක්ෂය (Russian Social Democratic Labour Party – RSDLP) පිහිටුවන ලදී.

මෙම පළමු සමුළුවට විවිධ සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කණ්ඩායම් නියෝජනය කළ නියෝජිතයන් නව දෙනෙකු සහභාගී වූ බව ඉතිහාස මූලාශ්‍ර සඳහන් කරයි.

පක්ෂය පිහිටුවීමේ ප්‍රධාන අරමුණ වූයේ රුසියාව පුරා විසිරී පැවති මාක්ස්වාදී සහ කම්කරු සංවිධාන එකම දේශපාලන ව්‍යාපාරයක් යටතේ සම්බන්ධ කිරීමයි.

මෙම සමුළුවේදී පක්ෂ ප්‍රකාශනයක් පිළිගනු ලැබූ අතර මධ්‍යම කමිටුවක් ද පත් කරන ලදී. එහෙත් සමුළුවෙන් පසුව රහස් පොලිසිය විසින් නියෝජිතයන් සහ පක්ෂ ක්‍රියාකාරීන් බොහෝ දෙනෙකු අත්අඩංගුවට ගැනීම හේතුවෙන් සංවිධානයේ ක්‍රියාකාරීත්වය දැඩි ලෙස දුර්වල විය.

එබැවින් 1898 දී පක්ෂය නිල වශයෙන් පිහිටුවනු ලැබුවද, එය ශක්තිමත් මධ්‍යගත දේශපාලන සංවිධානයක් බවට පත් කිරීමේ කටයුතු ඉදිරියටත් සිදු කිරීමට අවශ්‍ය විය.

=== 3.8. ඉස්ක්‍රා පුවත්පත සහ මාක්ස්වාදී අදහස් ව්‍යාප්ත කිරීම ===

1900 දී ලෙනින් සහ ඔහුගේ සහචරයන් ''ඉස්ක්‍රා'' (Iskra) නමැති දේශපාලන පුවත්පත ආරම්භ කළහ. රුසියානු භාෂාවෙන් ''ඉස්ක්‍රා'' යන්නෙහි අර්ථය ''ගිනි පුපුර'' යන්නයි.

මෙම පුවත්පතේ අරමුණ වූයේ රුසියාව පුරා විසිරී සිටි මාක්ස්වාදී කණ්ඩායම් අතර සම්බන්ධතාව ගොඩනැගීම සහ සාර් පාලනයට එරෙහි දේශපාලන අරගලය පිළිබඳ සාකච්ඡාව වර්ධනය කිරීමයි.

ඉස්ක්‍රා පුවත්පතේ කටයුතුවලට ලෙනින්, ජූලියස් මාර්ටොව්, ජෝර්ජි ප්ලෙඛානොව්, පාවෙල් ඇක්සෙල්රොඩ් සහ වේරා සසුලිච් ඇතුළු පුද්ගලයන් සම්බන්ධ වූහ.

පුවත්පත විදේශයන්හි මුද්‍රණය කර රුසියාවට රහසිගතව ගෙන යාම සිදු විය. එමඟින් මාක්ස්වාදී අදහස් සහ දේශපාලන සංවිධානය පිළිබඳ සාකච්ඡා පුළුල් විය.

=== 3.9. බොල්ෂෙවික් සහ මෙන්ෂෙවික් කණ්ඩායම් බිහිවීම ===

[[File:Zasulich-vera.jpg|thumb|වේරා සසුලිච් – රුසියානු මාක්ස්වාදී ව්‍යාපාරයේ ආරම්භක සාමාජිකාවක්]]

1903 දී රුසියානු සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කම්කරු පක්ෂයේ දෙවන සමුළුව බ්‍රසල්ස්හිදී ආරම්භ වී පසුව ලන්ඩනයේදී පැවැත්විණි.

මෙම සමුළුවේදී පක්ෂ සාමාජිකත්වය, පක්ෂ සංවිධානය සහ විප්ලවවාදී දේශපාලන ක්‍රියාමාර්ග පිළිබඳව ප්‍රබල මතභේද ඇති විය.

විශේෂයෙන්ම පක්ෂ සාමාජිකයෙකු වීමට අවශ්‍ය කොන්දේසි පිළිබඳව ලෙනින් සහ ජූලියස් මාර්ටොව් අතර මතභේදයක් ඇති විය.

මෙම මතභේද හේතුවෙන් පක්ෂය තුළ කණ්ඩායම් දෙකක් වර්ධනය විය.

==== බොල්ෂෙවික් කණ්ඩායම ====

ලෙනින්ගේ නායකත්වය යටතේ වර්ධනය වූ කණ්ඩායම බොල්ෂෙවික් (Bolsheviks) ලෙස හැඳින්විණි. ඔවුහු විප්ලවවාදී අරමුණු වෙනුවෙන් විනයගරුක, සංවිධානාත්මක සහ මධ්‍යගත පක්ෂයක් ගොඩනැගීමේ අවශ්‍යතාව අවධාරණය කළහ.

''බොල්ෂෙවික්'' යන වචනය රුසියානු භාෂාවේ ''බහුතරය'' යන අර්ථයට සම්බන්ධ වේ. 1903 සමුළුවේ ඇතැම් ඡන්ද විමසීම්වලදී ලෙනින්ගේ පාර්ශ්වයට බහුතරය ලැබීම නිසා මෙම නම භාවිතයට පැමිණියේය.

==== මෙන්ෂෙවික් කණ්ඩායම ====

ජූලියස් මාර්ටොව්ගේ නායකත්වය යටතේ වර්ධනය වූ කණ්ඩායම මෙන්ෂෙවික් (Mensheviks) ලෙස හැඳින්විණි.

ඔවුහු පක්ෂ සාමාජිකත්වය වඩා පුළුල් ලෙස අර්ථ දැක්වීමට සහ දේශපාලන ක්‍රියාකාරකම් සඳහා පුළුල් සාමාජික සහභාගීත්වයක් ලබා ගැනීමට කැමැත්ත දැක්වූහ.

''මෙන්ෂෙවික්'' යන වචනය ''සුළුතරය'' යන අර්ථයට සම්බන්ධ වේ. 1903 සමුළුවේ ඇතැම් ඡන්ද විමසීම්වලදී මාර්ටොව්ගේ පාර්ශ්වය සුළුතරයට පත්වීම නිසා එම නම භාවිතයට පැමිණියේය.

මෙම නම් ඇති වූයේ එම සමුළුවේ නිශ්චිත ඡන්ද විමසීම්වලදී ලැබුණු සංඛ්‍යාත්මක ප්‍රතිඵල අනුවය. ඒවා සෑම අවස්ථාවකම එකම ස්ථිර බහුතරයක් හෝ සුළුතරයක් නියෝජනය කළ බව අදහස් නොවේ.

=== 3.10. බොල්ෂෙවික් සහ මෙන්ෂෙවික් මතවාදී වෙනස්කම් ===

බොල්ෂෙවික් සහ මෙන්ෂෙවික් කණ්ඩායම් දෙකම මුලදී රුසියානු සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කම්කරු පක්ෂයේ කොටස් විය. එහෙත් කාලයත් සමඟ ඔවුන්ගේ දේශපාලන මතවාද සහ සංවිධාන ක්‍රම අතර වෙනස්කම් තවදුරටත් පැහැදිලි විය.

ප්‍රධාන වෙනස්කම් අතර,

* පක්ෂ සාමාජිකත්වය සහ සංවිධාන ව්‍යුහය පිළිබඳ අදහස්.
* විප්ලවවාදී ක්‍රියාකාරකම් මෙහෙයවීමේ ක්‍රම.
* කම්කරු පන්තිය සහ ගොවි ජනතාව අතර දේශපාලන සන්ධානය පිළිබඳ අදහස්.
* රුසියාවේ ධනවාදී සංවර්ධනය සහ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී විප්ලවය පිළිබඳ විග්‍රහ.
* දේශපාලන බලය ලබා ගැනීම සඳහා භාවිත කළ යුතු උපායමාර්ග.

මෙම මතභේද නිසා දෙපාර්ශ්වය අතර ගැටුම් සහ සංවිධානමය බෙදීම් වර්ධනය විය. පසුව 1917 විප්ලවය වන විට බොල්ෂෙවික් සහ මෙන්ෂෙවික් කණ්ඩායම් දෙක වෙනස් දේශපාලන මාර්ග අනුගමනය කළහ.

=== 3.11. 1905 විප්ලවය සහ මාක්ස්වාදී ව්‍යාපාරය ===

1905 දී රුසියාව තුළ ඇති වූ විප්ලවවාදී නැගිටීම මාක්ස්වාදී ව්‍යාපාරයට වැදගත් අත්දැකීමක් විය.

කම්කරුවන්ගේ වැඩ වර්ජන, ගොවි ජනතාවගේ විරෝධතා, හමුදා තුළ ඇති වූ කැරලි සහ සාර් පාලනයට එරෙහි දේශපාලන උද්ඝෝෂණ එම විප්ලවයේ ප්‍රධාන ලක්ෂණ විය.

මෙම කාලය තුළ කම්කරු නියෝජිතයන්ගෙන් සමන්විත සෝවියට් (Soviet) හෙවත් කම්කරු සභා බිහි විය. ඒවා කම්කරුවන්ගේ ඉල්ලීම් සහ දේශපාලන ක්‍රියාකාරකම් සම්බන්ධීකරණය කිරීමේ නව සංවිධාන ආකාරයක් ලෙස වැදගත් විය.

1905 විප්ලවය අවසානයේ සාර් පාලනය බිඳවැටුණේ නැත. එහෙත් එය රුසියානු ජනතාවගේ දේශපාලන අවබෝධය සහ විප්ලවවාදී සංවිධානවල අත්දැකීම් වර්ධනය කිරීමට බලපෑවේය.

=== 3.12. පළමු ලෝක යුද්ධය සහ විප්ලවවාදී අදහස් වර්ධනය ===

1914 දී ආරම්භ වූ පළමු ලෝක යුද්ධය රුසියාවේ ආර්ථික හා සමාජ අර්බුදය තවදුරටත් උග්‍ර කළේය.

යුද්ධය හේතුවෙන් ආහාර හිඟය, උද්ධමනය, ප්‍රවාහන ගැටලු සහ හමුදා පරාජයන් වර්ධනය විය. කම්කරුවන් සහ ගොවි ජනතාව අතර රජයට එරෙහි විරෝධය තීව්‍ර විය.

රුසියානු සමාජවාදී සහ මාක්ස්වාදී කණ්ඩායම් අතර යුද්ධය පිළිබඳ මතභේද ද පැවතුණි. ඇතැම් පිරිස් යුද්ධයට විරුද්ධ වූ අතර තවත් පිරිස් වෙනස් දේශපාලන ස්ථාවරයන් ගත්හ.

මෙම තත්ත්වය 1917 පෙබරවාරි විප්ලවයට පෙර පැවති දේශපාලන පසුබිම සකස් කිරීමට දායක විය.

=== 3.13. රුසියානු මාක්ස්වාදී ව්‍යාපාරයේ ඓතිහාසික වැදගත්කම ===

රුසියාවේ මාක්ස්වාදී ව්‍යාපාරය කුඩා බුද්ධිමය කණ්ඩායම්වලින් ආරම්භ වී, කම්කරු පන්තිය සහ දේශපාලන සංවිධාන සමඟ සම්බන්ධ වූ පුළුල් ව්‍යාපාරයක් බවට පත්විය.

එහි වර්ධනයට ජෝර්ජි ප්ලෙඛානොව්, වේරා සසුලිච්, පාවෙල් ඇක්සෙල්රොඩ්, ව්ලැඩිමීර් ලෙනින් සහ ජූලියස් මාර්ටොව් වැනි පුද්ගලයන් විවිධ ආකාරයෙන් දායක වූහ.

1883 දී කම්කරු විමුක්ති කණ්ඩායම පිහිටුවීම, 1898 දී රුසියානු සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කම්කරු පක්ෂය ආරම්භ කිරීම සහ 1903 දී බොල්ෂෙවික්–මෙන්ෂෙවික් බෙදීම ඇතිවීම එම ව්‍යාපාරයේ වැදගත් සන්ධිස්ථාන විය.

මෙම වර්ධනයන් 1917 දී සිදු වූ පෙබරවාරි සහ ඔක්තෝබර් විප්ලවවලට පෙර රුසියාවේ පැවති දේශපාලන සංවිධාන සහ මතවාදී පසුබිම තේරුම් ගැනීමට උපකාරී වේ.

== ආශ්‍රිත ලිපි ==

* [[කාල් මාක්ස්]]
* [[මාක්ස්වාදය]]
* [[ව්ලැඩිමීර් ලෙනින්]]
* [[රුසියානු විප්ලවය]]
* [[බොල්ෂෙවික්]]
* [[මෙන්ෂෙවික්]]
* [[රුසියානු සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කම්කරු පක්ෂය]]

== මූලාශ්‍ර ==

* Plekhanov, Georgi. ''Socialism and the Political Struggle'' (1883).
* Lenin, Vladimir. ''The Tasks of the Russian Social-Democrats'' (1897).
* Lenin, Vladimir. ''What Is to Be Done?'' (1902).
* Frankel, Jonathan. ''Revolution and Politics in Russia''. Indiana University Press.
* ''The Russian Social-Democratic Labour Party: Documents of the First and Second Congresses''.

== බාහිර සබැඳි ==

* [https://www.marxists.org/archive/plekhanov/ Georgi Plekhanov – Marxists Internet Archive]
* [https://www.marxists.org/archive/lenin/ Lenin – Marxists Internet Archive]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Georgi_Plekhanov ජෝර්ජි ප්ලෙඛානොව් – Wikimedia Commons]

[[ප්‍රවර්ගය:රුසියානු විප්ලවය]]
[[ප්‍රවර්ගය:මාක්ස්වාදය]]
[[ප්‍රවර්ගය:රුසියාවේ දේශපාලන ඉතිහාසය]]
[[ප්‍රවර්ගය:සමාජවාදය]]


== 1917 පෙබරවාරි විප්ලවය ==

=== 4.1. හැඳින්වීම ===

1917 පෙබරවාරි විප්ලවය රුසියානු ඉතිහාසයේ තීරණාත්මක දේශපාලන සිදුවීමකි. මෙම විප්ලවය හේතුවෙන් සියවස් ගණනාවක් රුසියාව පාලනය කළ රොමානොව් රාජවංශයේ පාලනය අවසන් වූ අතර, අවසාන රුසියානු සාර්වරයා වූ දෙවන නිකොලස්ට සිහසුන අත්හැරීමට සිදු විය.

මෙම විප්ලවය 1917 පෙබරවාරි මාසයේදී රුසියාවේ අගනුවර වූ පෙට්‍රොග්‍රාඩ් නගරයේ ආරම්භ විය. එවකට රුසියාව භාවිත කළ ජූලියානු දින දර්ශනය අනුව එය පෙබරවාරි 23 සිට 27 දක්වා සිදුවූ අතර, ග්‍රෙගෝරියානු දින දර්ශනය අනුව එම දිනයන් මාර්තු 8 සිට 12 දක්වා වේ.

මෙම විප්ලවය කම්කරු ජනතාවගේ වැඩ වර්ජන, කාන්තාවන්ගේ විරෝධතා, ආහාර හිඟයට එරෙහි ජනතා නැගිටීම් සහ හමුදා සෙබළුන්ගේ කැරලි යන කරුණු එකට එක්වීමෙන් වර්ධනය විය.

පෙබරවාරි විප්ලවයෙන් පසුව සාර් පාලනය අවසන් වූ නමුත් රුසියාවේ දේශපාලන අර්බුදය විසඳී නොතිබුණි. තාවකාලික ආණ්ඩුව සහ පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාව අතර බලය බෙදී පැවති තත්ත්වයක් ඇති වූ අතර, එය පසුව ඔක්තෝබර් විප්ලවයට පසුබිම සකස් කළේය.

=== 4.2. විප්ලවයට පෙර රුසියාවේ පැවති තත්ත්වය ===

1917 වන විට රුසියාව පළමු ලෝක යුද්ධයට සම්බන්ධ වී වසර තුනකට ආසන්න කාලයක් ගතවී තිබුණි. යුද්ධය නිසා රටේ ආර්ථිකය දැඩි පීඩනයකට ලක්ව තිබූ අතර, සාමාන්‍ය ජනතාවගේ ජීවන තත්ත්වය වේගයෙන් පිරිහෙමින් පැවතුණි.

ප්‍රධාන ගැටලු කිහිපයක් මෙසේ විය.

* ආහාර සහ පාන් හිඟය.
* ආහාර මිල සහ අනෙකුත් භාණ්ඩ මිල ඉහළ යාම.
* කම්කරුවන්ගේ අඩු වැටුප් සහ දුෂ්කර සේවා තත්ත්වයන්.
* යුද්ධයේදී රුසියානු හමුදාව ලැබූ පරාජයන්.
* සෙබළුන්ගේ මරණ සහ තුවාල වැඩිවීම.
* ප්‍රවාහන හා දුම්රිය පද්ධතියේ ගැටලු.
* සාර් පාලනය පිළිබඳ ජනතාවගේ විශ්වාසය බිඳවැටීම.

යුද්ධය සඳහා විශාල මුදල් ප්‍රමාණයක් වැය කිරීමට සිදුවීමත් සමඟ රජයේ ආර්ථික කළමනාකරණය දුර්වල විය. නගරවල ආහාර බෙදාහැරීමේ ගැටලු උග්‍ර වූ අතර, පාන් ලබා ගැනීම සඳහා ජනතාව දිගු පෝලිම්වල රැඳී සිටීමට සිදු විය.

ගොවි ජනතාව ඉඩම් පිළිබඳ ගැටලුවලට මුහුණ දුන් අතර, කම්කරු ජනතාව වැඩි වැටුප් සහ යහපත් සේවා තත්ත්වයන් ඉල්ලා සිටියහ. මේ සියලු කරුණු සාර් පාලනයට එරෙහි විරෝධය තවදුරටත් වර්ධනය කළේය.

=== 4.3. දෙවන නිකොලස්ගේ පාලනය සහ ජනතා විරෝධය ===

[[File:The last photo of Nicholas II.jpg|thumb|දෙවන නිකොලස් – සිහසුන අත්හැරීමෙන් පසු 1917 දී ගත් ඡායාරූපයක්]]

දෙවන නිකොලස් (Nicholas II) 1894 සිට රුසියාවේ සාර්වරයා ලෙස පාලනය කළේය. ඔහුගේ පාලන සමයේදී රුසියාව තුළ කාර්මික සංවර්ධනය සිදු වුවද, දේශපාලන බලය සාර්වරයා සහ රාජාණ්ඩුව අතේ සංකේන්ද්‍රණය වී තිබුණි.

1905 විප්ලවයෙන් පසුව රාජ්‍ය ඩූමාව (State Duma) පිහිටුවනු ලැබුවද, සාර්වරයාගේ බලය තවදුරටත් ප්‍රබලව පැවතුණි. ජනතාවට අවශ්‍ය දේශපාලන ප්‍රතිසංස්කරණ සම්පූර්ණයෙන් ලබාදීමට රජය අසමත් විය.

පළමු ලෝක යුද්ධයේදී රුසියානු හමුදාව ලැබූ පරාජයන් සහ ආර්ථික අර්බුදය නිසා සාර්වරයාගේ ජනප්‍රියත්වය තවදුරටත් පහත වැටුණි.

රජයේ පරිපාලනය පිළිබඳ විවේචන, රාජකීය පවුලේ දේශපාලන බලපෑම පිළිබඳ සැක සහ අමාත්‍ය මණ්ඩලයේ අස්ථාවරත්වය ද පාලනය කෙරෙහි ජනතාවගේ විශ්වාසය අඩු කිරීමට හේතු විය.

=== 4.4. ජාත්‍යන්තර කාන්තා දිනය සහ විප්ලවයේ ආරම්භය ===

[[File:1917 International Women's Day - Petrograd.jpg|thumb|1917 මාර්තු 8 වන දින පෙට්‍රොග්‍රාඩ්හි පැවති කාන්තා විරෝධතාවක්]]

1917 පෙබරවාරි 23 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව මාර්තු 8) පෙට්‍රොග්‍රාඩ් නගරයේ කාන්තා කම්කරුවන් සහ අනෙකුත් කාන්තාවෝ ජාත්‍යන්තර කාන්තා දිනය නිමිත්තෙන් විරෝධතා ආරම්භ කළහ.

විශේෂයෙන්ම රෙදිපිළි කර්මාන්තශාලාවල සේවය කළ කාන්තා කම්කරුවන් පාන් හිඟය, ආහාර මිල ඉහළ යාම සහ යුද්ධය හේතුවෙන් ඇති වූ දුෂ්කරතා පිළිබඳව විරෝධය පළ කළහ.

ඔවුන්ගේ විරෝධතාවලට අනෙකුත් කර්මාන්තශාලාවල කම්කරුවෝ ද එක් වූහ. මුලදී සීමිත ප්‍රදේශයක පැවති විරෝධතා ක්‍රමයෙන් නගරය පුරා පැතිර ගියේය.

කාන්තාවන්ගේ විරෝධතා කම්කරු පන්තියේ පුළුල් වැඩ වර්ජනයකට පරිවර්තනය වීම පෙබරවාරි විප්ලවයේ ආරම්භක අවස්ථාව ලෙස සැලකේ.

මෙම සිදුවීමෙන් රුසියානු විප්ලවයේදී කාන්තාවන් ඉටු කළ වැදගත් දේශපාලන කාර්යභාරය පැහැදිලි වේ.

=== 4.5. කම්කරු වැඩ වර්ජන සහ ජනතා උද්ඝෝෂණ ===

පෙබරවාරි 24 සහ 25 වන දිනවලදී විරෝධතා තවදුරටත් ව්‍යාප්ත විය. කම්කරුවන් විශාල පිරිසක් කර්මාන්තශාලාවලින් පිටවී වීදිවලට පැමිණියහ.

පෙට්‍රොග්‍රාඩ්හි විවිධ කාර්මික ප්‍රදේශවල වැඩ වර්ජන පැතිර ගිය අතර, විරෝධතාකරුවෝ පාන්, සාමය සහ දේශපාලන වෙනසක් ඉල්ලා සිටියහ.

විරෝධතා අතරතුර පහත සඳහන් ඉල්ලීම් ප්‍රධාන වශයෙන් ඉදිරිපත් විය.

* ජනතාවට ප්‍රමාණවත් ආහාර සැපයීම.
* යුද්ධය අවසන් කිරීම.
* කම්කරුවන්ගේ සේවා තත්ත්වයන් යහපත් කිරීම.
* සාර් පාලනය අවසන් කිරීම.
* දේශපාලන නිදහස සහ ජනතා අයිතිවාසිකම් ලබාදීම.

විරෝධතාවලට කම්කරුවන් පමණක් නොව සිසුන්, නාගරික මධ්‍යම පන්තියේ සාමාජිකයන් සහ අනෙකුත් ජන කණ්ඩායම් ද එක් වූහ.

මෙම තත්ත්වය නිසා පෙට්‍රොග්‍රාඩ් නගරයේ සාමාන්‍ය පරිපාලන කටයුතු බිඳවැටීමට පටන් ගත්තේය.

=== 4.6. හමුදා සෙබළුන්ගේ කැරැල්ල ===

විප්ලවයේ තීරණාත්මක අවස්ථාවක් වූයේ පෙට්‍රොග්‍රාඩ්හි ස්ථානගත කර තිබූ හමුදා සෙබළුන්ගේ හැසිරීම වෙනස් වීමයි.

මුලදී සාර් පාලනය විරෝධතා මර්දනය කිරීම සඳහා හමුදා සෙබළුන් යොදාගත්තේය. 1917 පෙබරවාරි 26 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව මාර්තු 11) ඇතැම් හමුදා ඒකකවලට විරෝධතාකරුවන්ට වෙඩි තැබීමට නියෝග ලැබුණි.

එහෙත් සෙබළුන් අතරද යුද්ධය පිළිබඳ කලකිරීම, අඩු ආහාර සැපයුම්, දුෂ්කර සේවා තත්ත්වයන් සහ සාර් පාලනය පිළිබඳ අසතුට පැවතුණි.

පෙබරවාරි 27 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව මාර්තු 12) වොලින්ස්කි රෙජිමේන්තුවේ සෙබළුන් කැරලි ගැසූහ. පසුව තවත් හමුදා ඒකක රැසක් ඔවුන් සමඟ එක් වූහ.

සෙබළුන් විරෝධතාකරුවන්ට එරෙහිව ක්‍රියා කිරීම ප්‍රතික්ෂේප කළ අතර, ඇතැම් පිරිස් ජනතාවගේ පැත්තට එක් වූහ. අවි ආයුධ සහිත හමුදා සාමාජිකයන් විප්ලවවාදී ජනතාව සමඟ එක්වීම සාර් පාලනයේ බලය බිඳවැටීමට ප්‍රධාන හේතුවක් විය.

=== 4.7. පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාව පිහිටුවීම ===

1917 පෙබරවාරි 27 වන දින පෙට්‍රොග්‍රාඩ් කම්කරු සහ සෙබළුන්ගේ නියෝජිත සෝවියට් සභාව (Petrograd Soviet of Workers' and Soldiers' Deputies) පිහිටුවන ලදී.

සෝවියට් යන රුසියානු වචනයේ අර්ථය සභාව හෝ කවුන්සිලය යන්නයි. මෙම සංවිධානය කම්කරුවන් සහ හමුදා සෙබළුන්ගේ නියෝජිතයන්ගෙන් සමන්විත විය.

සෝවියට් සභාව විප්ලවවාදී ජනතාවගේ ඉල්ලීම් ඉදිරිපත් කිරීම, නගරයේ කටයුතු සම්බන්ධීකරණය කිරීම සහ හමුදා සෙබළුන් සමඟ සම්බන්ධතා පවත්වා ගැනීම වැනි කාර්යයන් ඉටු කළේය.

පසුව එම සෝවියට් සභාව රුසියාවේ දේශපාලන බල අරගලයේ ප්‍රධාන මධ්‍යස්ථානයක් බවට පත්විය.

=== 4.8. තාවකාලික ආණ්ඩුව පිහිටුවීම ===

සාර් පාලනයේ බලය බිඳවැටෙමින් පැවති අවස්ථාවේදී රාජ්‍ය ඩූමාවේ නියෝජිතයන් නව පාලන ව්‍යුහයක් පිහිටුවීමට කටයුතු කළහ.

1917 පෙබරවාරි 27 වන දින ඩූමාවේ තාවකාලික කමිටුවක් පිහිටුවන ලදී. පසුව එම කමිටුවේ මූලිකත්වයෙන් තාවකාලික ආණ්ඩුව (Provisional Government) පිහිටුවීමේ කටයුතු සිදු විය.

1917 මාර්තු 2 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව මාර්තු 15) පළමු තාවකාලික ආණ්ඩුව පිහිටුවනු ලැබීය.

එහි පළමු අග්‍රාමාත්‍යවරයා වූයේ ජෝර්ජි ල්වොව් (Georgy Lvov) ය. ඇලෙක්සැන්ඩර් කෙරෙන්ස්කි (Alexander Kerensky) ද එම ආණ්ඩුවේ අමාත්‍යවරයෙකු ලෙස කටයුතු කළේය.

තාවකාලික ආණ්ඩුවේ ප්‍රධාන අරමුණ වූයේ රුසියාවේ නව දේශපාලන පාලනයක් ගොඩනැගීම සහ අනාගත ව්‍යවස්ථාදායක සභාවක් සඳහා මැතිවරණ පැවැත්වීමයි.

=== 4.9. දෙවන නිකොලස් සිහසුන අත්හැරීම ===

1917 මාර්තු 2 වන දින (ජූලියානු දින දර්ශනය අනුව) දෙවන නිකොලස් සාර්වරයා සිහසුන අත්හැරීමට එකඟ විය.

මුලදී ඔහු තම පුත්‍රයා වන ඇලෙක්සි වෙනුවට තම සහෝදරයා වූ මහා ආදිපාද මයිකල්ට සිහසුන පැවරීමට උත්සාහ කළේය. එහෙත් මයිකල් දේශපාලන තත්ත්වය සලකා බලා මාර්තු 3 වන දින සිහසුන භාර ගැනීම ප්‍රතික්ෂේප කළේය.

මෙම සිදුවීමෙන් රුසියාවේ රොමානොව් රාජවංශයේ රාජාණ්ඩු පාලනය අවසන් විය.

[[File:Kerensky09491v.jpg|thumb|ඇලෙක්සැන්ඩර් කෙරෙන්ස්කි – 1917 රුසියානු තාවකාලික ආණ්ඩුවේ ප්‍රධාන දේශපාලන නායකයෙකි]]

=== 4.10. ද්විත්ව බල තත්ත්වය ===

පෙබරවාරි විප්ලවයෙන් පසුව රුසියාව තුළ ''ද්විත්ව බලය'' (Dual Power) ලෙස හැඳින්වෙන විශේෂ දේශපාලන තත්ත්වයක් ඇති විය.

එහිදී ප්‍රධාන බල මධ්‍යස්ථාන දෙකක් පැවතුණි.

; 1. තාවකාලික ආණ්ඩුව
: රාජ්‍ය පරිපාලනය සහ නිල ආණ්ඩු බලය තමන් සතු බව ප්‍රකාශ කළේය. එය ඩූමා නියෝජිතයන්ගේ සහ ලිබරල් දේශපාලන කණ්ඩායම්වල සහාය මත පිහිටුවනු ලැබීය.

; 2. පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාව
: කම්කරුවන් සහ සෙබළුන්ගේ නියෝජිතයන්ගෙන් සමන්විත වූ අතර, කම්කරු ජනතාව සහ හමුදා සෙබළුන් අතර සැලකිය යුතු බලපෑමක් එයට හිමි විය.

තාවකාලික ආණ්ඩුවට නිල රාජ්‍ය බලය තිබුණද, පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාවේ සහාය නොමැතිව රට පාලනය කිරීම අපහසු විය.

මෙම තත්ත්වය රුසියාවේ දේශපාලන අස්ථාවරත්වය තවදුරටත් වර්ධනය කළේය.

=== 4.11. අංක 1 නියෝගය ===

1917 මාර්තු 1 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව මාර්තු 14) පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාව විසින් ''අංක 1 නියෝගය'' (Order No. 1) නිකුත් කරන ලදී.

මෙම නියෝගය විශේෂයෙන්ම පෙට්‍රොග්‍රාඩ් හමුදා බලකායන්ගේ සංවිධානය සහ සෙබළුන්ගේ අයිතිවාසිකම් පිළිබඳව බලපෑවේය.

එහි ප්‍රධාන කරුණු අතර,

* හමුදා ඒකක තුළ සෙබළුන්ගේ නියෝජිත කමිටු පිහිටුවීම.
* සෙබළුන්ට තම නියෝජිතයන් තෝරා පත් කර ගැනීමට අවස්ථාව ලබාදීම.
* හමුදා නියෝග සහ දේශපාලන බලය අතර සම්බන්ධතාව පිළිබඳ නව ක්‍රමවේදයක් ඇති කිරීම.
* සෝවියට් සභාවේ නියෝග සහ තීරණවලට අනුකූලව කටයුතු කිරීම.

මෙම නියෝගය හමුදාව තුළ පැවති පැරණි අධිකාරී ක්‍රමයට බලපෑ අතර, සෙබළුන්ගේ දේශපාලන සහ සංවිධානමය බලය වැඩි කළේය.

=== 4.12. තාවකාලික ආණ්ඩුවේ ප්‍රතිසංස්කරණ සහ ගැටලු ===

තාවකාලික ආණ්ඩුව බලයට පැමිණීමෙන් පසුව දේශපාලන නිදහස සහ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ප්‍රතිසංස්කරණ හඳුන්වාදීමට කටයුතු කළේය.

එමඟින්,

* දේශපාලන සිරකරුවන්ට පොදු සමාවක් ලබාදීම.
* අදහස් ප්‍රකාශ කිරීමේ සහ රැස්වීමේ නිදහස පුළුල් කිරීම.
* දේශපාලන පක්ෂවල ක්‍රියාකාරකම් සඳහා ඉඩකඩ සැලසීම.
* සර්වජන ඡන්ද අයිතිය සහ ව්‍යවස්ථාදායක සභාවක් පිළිබඳ සැලසුම් ඉදිරිපත් කිරීම.

වැනි වෙනස්කම් සිදු විය.

එහෙත් තාවකාලික ආණ්ඩුව මුහුණ දුන් ප්‍රධාන ගැටලුව වූයේ පළමු ලෝක යුද්ධයෙන් රුසියාව ඉවත් කර ගැනීමට එය අසමත් වීමයි.

තවද ඉඩම් ප්‍රශ්නය, ආහාර හිඟය, ආර්ථික අර්බුදය සහ කම්කරුවන්ගේ ඉල්ලීම් වැනි ගැටලු සඳහා ඉක්මන් විසඳුම් ලබාදීමට ද ආණ්ඩුවට නොහැකි විය.

ඉඩම් ප්‍රතිසංස්කරණ සහ රාජ්‍ය පාලන ක්‍රමය පිළිබඳ අවසන් තීරණ බොහොමයක් අනාගත ව්‍යවස්ථාදායක සභාවට කල් දැමීම නිසා ජනතාව අතර අසතුට තවදුරටත් වර්ධනය විය.

=== 4.13. ලෙනින් නැවත රුසියාවට පැමිණීම ===

පෙබරවාරි විප්ලවය සිදුවන අවස්ථාවේදී ව්ලැඩිමීර් ලෙනින් විදේශගතව සිටියේය.

1917 අප්‍රේල් මාසයේදී ඔහු ස්විට්සර්ලන්තයේ සිට ජර්මනිය හරහා රුසියාවට පැමිණියේය. අප්‍රේල් 3 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව අප්‍රේල් 16) ඔහු පෙට්‍රොග්‍රාඩ්හි ෆින්ලන්ත දුම්රිය ස්ථානයට පැමිණියේය.

ඔහු ඉදිරිපත් කළ ''අප්‍රේල් තේසිස්'' (April Theses) මඟින් තාවකාලික ආණ්ඩුවට සහාය නොදිය යුතු බවත්, සියලු බලය සෝවියට් සභාවලට පැවරිය යුතු බවත් අවධාරණය කළේය.

ලෙනින්ගේ දේශපාලන අදහස් බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ ක්‍රියාමාර්ග වෙනස් කිරීමට බලපෑ අතර, ඔක්තෝබර් විප්ලවය දක්වා වූ දේශපාලන අරගලයේ නව අදියරක් ආරම්භ විය.

=== 4.14. පෙබරවාරි විප්ලවයේ ඓතිහාසික ප්‍රතිඵල ===

1917 පෙබරවාරි විප්ලවය රුසියාවේ දේශපාලන හා සමාජ ඉතිහාසය වෙනස් කළ ප්‍රධාන සිදුවීමකි.

එහි ප්‍රධාන ප්‍රතිඵල පහත පරිදි දැක්විය හැකිය.

# රොමානොව් රාජවංශයේ පාලනය අවසන් වීම.
# දෙවන නිකොලස් සාර්වරයා සිහසුන අත්හැරීම.
# තාවකාලික ආණ්ඩුවක් පිහිටුවීම.
# පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාවේ බලපෑම වර්ධනය වීම.
# කම්කරුවන් සහ සෙබළුන්ගේ දේශපාලන සහභාගීත්වය වැඩිවීම.
# දේශපාලන නිදහස සහ නව සංවිධාන සඳහා අවස්ථා ඇතිවීම.
# බොල්ෂෙවික් සහ අනෙකුත් සමාජවාදී කණ්ඩායම්වල ක්‍රියාකාරකම් වර්ධනය වීම.

කෙසේ වෙතත්, පෙබරවාරි විප්ලවය මඟින් රුසියාවේ සියලු සමාජ හා ආර්ථික ගැටලු විසඳී නොතිබුණි. යුද්ධය දිගටම පැවති අතර, ඉඩම්, ආහාර සහ කම්කරු අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ ගැටලු තවදුරටත් පැවතුණි.

මෙම අසම්පූර්ණ දේශපාලන වෙනස සහ තාවකාලික ආණ්ඩුව පිළිබඳ ජනතා අසතුට 1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවයට මඟ පෑදූ ප්‍රධාන සාධක අතරට එක් විය.

=== 4.15. නිගමනය ===

1917 පෙබරවාරි විප්ලවය යනු රුසියානු ජනතාවගේ දේශපාලන, ආර්ථික සහ සමාජ අසතුට එකට එක්වී රාජාණ්ඩු පාලනය අවසන් කළ ඓතිහාසික ජනතා නැගිටීමකි.

මෙම විප්ලවයේදී කාන්තා කම්කරුවන්, කාර්මික කම්කරුවන්, සෙබළුන්, සමාජවාදී ක්‍රියාකාරීන් සහ අනෙකුත් ජන කොටස් වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කළහ.

එහෙත් සාර් පාලනය අවසන් වීමෙන් පසුව ඇති වූ තාවකාලික ආණ්ඩුවට ජනතාවගේ මූලික ඉල්ලීම් සම්පූර්ණ කිරීමට නොහැකි විය. එම නිසා රුසියාවේ බල අරගලය තවදුරටත් වර්ධනය වී, අවසානයේ 1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවය දක්වා ගමන් කළේය.

== ආශ්‍රිත ලිපි ==

* [[රුසියානු විප්ලවය]]
* [[1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවය]]
* [[දෙවන නිකොලස් (රුසියාව)]]
* [[ව්ලැඩිමීර් ලෙනින්]]
* [[ඇලෙක්සැන්ඩර් කෙරෙන්ස්කි]]
* [[රුසියානු සෝවියට් සභාව]]
* [[බොල්ෂෙවික්]]
* [[පළමු ලෝක යුද්ධය]]

== මූලාශ්‍ර ==

* S. A. Smith, ''The Revolutions of 1917–1918'', The Cambridge History of Russia, Cambridge University Press.
* S. A. Smith, ''Red Petrograd: Revolution in the Factories, 1917–1918'', Cambridge University Press.
* Leon Trotsky, ''The History of the Russian Revolution'', Volume One: The Overthrow of Tsarism.
* University of Warwick, Modern Records Centre, ''The February Revolution''.
* United States Holocaust Memorial Museum, ''Russian Revolution, 1917''.
* University of Manchester, ''Teaching the Russian Revolution 1917: The Russian Revolution – Brief Timeline''.

== බාහිර සබැඳි ==

* [https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-russia/revolutions-of19171918/858CA1E87FF489B55546B959E5A12138 Cambridge University Press – The Revolutions of 1917–1918]
* [https://warwick.ac.uk/services/library/mrc/collections/digital/russia/menshevik/ University of Warwick – The February Revolution]
* [https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/the-russian-revolution-1917 United States Holocaust Memorial Museum – Russian Revolution, 1917]
* [https://www.marxists.org/archive/trotsky/1930/hrr/ch07.htm Leon Trotsky – Five Days (February 23–27, 1917)]

[[ප්‍රවර්ගය:1917 රුසියානු විප්ලවය]]
[[ප්‍රවර්ගය:රුසියානු ඉතිහාසය]]
[[ප්‍රවර්ගය:1917 වසරේ සිදුවීම්]]
[[ප්‍රවර්ගය:විප්ලව]]
Mlk


== 1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවය ==

=== 5.1. හැඳින්වීම ===

1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවය රුසියාවේ සහ ලෝක ඉතිහාසයේ තීරණාත්මක දේශපාලන සිදුවීමකි. මෙම විප්ලවය මඟින් ව්ලැඩිමීර් ලෙනින්ගේ නායකත්වය යටතේ බොල්ෂෙවික්වරු රුසියාවේ තාවකාලික ආණ්ඩුව පෙරළා දමා රාජ්‍ය බලය අත්පත් කර ගත්හ.

මෙම සිදුවීම 1917 ඔක්තෝබර් 25–26 දිනවල රුසියාවේ එවකට භාවිත කළ ජූලියානු දින දර්ශනය අනුව සිදු විය. ග්‍රෙගෝරියානු දින දර්ශනය අනුව එම දිනයන් නොවැම්බර් 7–8 වේ. එබැවින් මෙම සිදුවීම ''ඔක්තෝබර් විප්ලවය'' හෝ ''බොල්ෂෙවික් විප්ලවය'' ලෙස හැඳින්වේ.

පෙබරවාරි විප්ලවයෙන් පසු බලයට පත්වූ තාවකාලික ආණ්ඩුවට යුද්ධය අවසන් කිරීමට, ඉඩම් ප්‍රශ්නය විසඳීමට සහ ආර්ථික අර්බුදය පාලනය කිරීමට නොහැකි විය. මේ හේතුවෙන් කම්කරුවන්, සෙබළුන් සහ ගොවි ජනතාව අතර එම ආණ්ඩුවට එරෙහි විරෝධය වර්ධනය විය.

මෙම තත්ත්වය ප්‍රයෝජනයට ගත් බොල්ෂෙවික් පක්ෂය සෝවියට් සභා හරහා බලය ලබා ගැනීමේ දේශපාලන වැඩපිළිවෙළ ඉදිරියට ගෙන ගියේය. ඔක්තෝබර් විප්ලවයෙන් පසුව ලෙනින්ගේ නායකත්වයෙන් නව සෝවියට් ආණ්ඩුවක් පිහිටුවන ලදී.

=== 5.2. පෙබරවාරි විප්ලවයෙන් පසු රුසියාවේ දේශපාලන තත්ත්වය ===

1917 පෙබරවාරි විප්ලවයෙන් දෙවන නිකොලස් සාර්වරයාගේ පාලනය අවසන් වූ අතර, රුසියාවේ තාවකාලික ආණ්ඩුවක් පිහිටුවන ලදී.

එහෙත් නව ආණ්ඩුවට ජනතාවගේ ප්‍රධාන ඉල්ලීම් ඉටු කිරීමට නොහැකි විය. රුසියාව පළමු ලෝක යුද්ධයට තවදුරටත් සම්බන්ධව සිටීම නිසා රටේ ආර්ථික හා සමාජ අර්බුදය උග්‍ර විය.

ප්‍රධාන ගැටලු වූයේ,

* පළමු ලෝක යුද්ධය දිගටම පැවතීම.
* නගරවල ආහාර හිඟය සහ මිල ඉහළ යාම.
* ගොවි ජනතාවට ඉඩම් ලබාදීම ප්‍රමාද වීම.
* කම්කරුවන්ගේ වැටුප් සහ සේවා තත්ත්වයන් පිළිබඳ ගැටලු.
* හමුදාව තුළ විනය හා සංවිධාන ගැටලු.
* තාවකාලික ආණ්ඩුව සහ සෝවියට් සභා අතර බල අරගලය.

තාවකාලික ආණ්ඩුවේ ප්‍රධාන දේශපාලන නායකයෙකු වූ ඇලෙක්සැන්ඩර් කෙරෙන්ස්කි 1917 ජූලි මාසයේදී ආණ්ඩුවේ ප්‍රධානත්වයට පත්විය. එහෙත් ඔහුගේ ආණ්ඩුවට ද යුද්ධය සහ ආර්ථික අර්බුදය විසඳීමට නොහැකි විය.

මෙම තත්ත්වය බොල්ෂෙවික් පක්ෂයට ජනතාව අතර සිය දේශපාලන බලපෑම වර්ධනය කර ගැනීමට අවස්ථාවක් සැලසීය.

=== 5.3. ලෙනින්ගේ අප්‍රේල් තේසිස් ===

[[File:Vladimir Lenin, 1917.jpg|thumb|1917 දී ව්ලැඩිමීර් ලෙනින්]]

1917 අප්‍රේල් මාසයේදී විදේශගතව සිටි ව්ලැඩිමීර් ලෙනින් නැවත රුසියාවට පැමිණියේය. ඔහු පෙට්‍රොග්‍රාඩ් නගරයේදී බොල්ෂෙවික් ක්‍රියාකාරීන් ඉදිරියේ සිය නව දේශපාලන වැඩපිළිවෙළ ඉදිරිපත් කළේය.

එය ''අප්‍රේල් තේසිස්'' (April Theses) ලෙස හැඳින්වේ.

එහි ප්‍රධාන අදහස් වූයේ,

* තාවකාලික ආණ්ඩුවට සහාය නොදීම.
* පළමු ලෝක යුද්ධය අවසන් කිරීම සඳහා ක්‍රියා කිරීම.
* සියලු බලය සෝවියට් සභාවලට පැවරීම.
* ඉඩම් හිමිකාරීත්වය පිළිබඳ වෙනස්කම් ඇති කිරීම.
* බැංකු පද්ධතිය රාජ්‍ය පාලනයට ගෙන ඒම.
* සමාජවාදී දේශපාලන පරිවර්තනයක් සඳහා සූදානම් වීම.

''සියලු බලය සෝවියට් සභාවලට'' (All Power to the Soviets) යන අදහස බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ ප්‍රධාන දේශපාලන සටන් පාඨයක් බවට පත්විය.

මෙම වැඩපිළිවෙළ මඟින් ලෙනින් තාවකාලික ආණ්ඩුව සහ සෝවියට් සභා අතර පැවති බල සම්බන්ධතාව පිළිබඳ වෙනස් දේශපාලන මඟක් යෝජනා කළේය.

=== 5.4. බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ බලය වර්ධනය වීම ===

1917 මැද භාගයේ සිට බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ ජනප්‍රියත්වය ක්‍රමයෙන් වර්ධනය විය.

කම්කරුවන්, සෙබළුන් සහ නාගරික ජනතාව අතර තාවකාලික ආණ්ඩුව පිළිබඳ විශ්වාසය අඩු වීම මෙම වර්ධනයට බලපෑවේය.

බොල්ෂෙවික් පක්ෂය ඉදිරිපත් කළ ''සාමය, පාන් සහ ඉඩම්'' යන ඉල්ලීම් ජනතාවගේ එදිනෙදා ගැටලු සමඟ සෘජුව සම්බන්ධ විය.

1917 ජූලි මාසයේදී පෙට්‍රොග්‍රාඩ්හි ආණ්ඩුවට එරෙහි විරෝධතා ඇති විය. මෙම සිදුවීම් ''ජූලි දින'' (July Days) ලෙස හැඳින්වේ. එම විරෝධතා අතරතුර බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ ඇතැම් නායකයන්ට මර්දනයට මුහුණ දීමට සිදු වූ අතර ලෙනින් ද රහසිගතව සැඟවී සිටියේය.

1917 අගෝස්තු මාසයේදී ජෙනරාල් ලැව්ර් කෝර්නිලොව්ගේ හමුදා ක්‍රියාමාර්ගය හේතුවෙන් ඇති වූ අර්බුදය ද බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ බලය වර්ධනය වීමට බලපෑවේය. කෝර්නිලොව්ගේ ක්‍රියාමාර්ගයට එරෙහිව කම්කරු සහ සෙබළුන්ගේ සංවිධාන ක්‍රියාත්මක වූ අතර, බොල්ෂෙවික්වරුන්ගේ දේශපාලන බලපෑම තවදුරටත් පුළුල් විය.

=== 5.5. ලෙනින්ගේ සන්නද්ධ නැගිටීම පිළිබඳ යෝජනාව ===

1917 සැප්තැම්බර් සහ ඔක්තෝබර් මාසවලදී ලෙනින් සන්නද්ධ නැගිටීමක් මඟින් තාවකාලික ආණ්ඩුව පෙරළා දැමිය යුතු බවට පක්ෂ නායකත්වයට බල කළේය.

1917 ඔක්තෝබර් 10 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව ඔක්තෝබර් 23) බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ මධ්‍යම කාරක සභාව රැස්වී සන්නද්ධ නැගිටීමක් සඳහා සූදානම් වීමට තීරණය කළේය.

එම රැස්වීමේදී ලෙනින් ඉදිරිපත් කළ යෝජනාවට බහුතර සහාය ලැබුණි. එහෙත් ග්‍රිගෝරි සිනොවියෙව් සහ ලෙව් කමනෙව් වැනි නායකයන් එම අවස්ථාවේ සන්නද්ධ නැගිටීමක් සිදු කිරීම පිළිබඳව විරුද්ධ අදහස් දැක්වූහ.

ලෙනින්ගේ අදහස වූයේ තාවකාලික ආණ්ඩුව තවදුරටත් බලයේ සිටීමට ඉඩ දීමෙන් විප්ලවවාදී ව්‍යාපාරයට අවාසි සිදුවිය හැකි බවයි.

මෙම තීරණය ඔක්තෝබර් විප්ලවය සඳහා පක්ෂයේ සංවිධානමය සූදානමට මූලික පදනමක් විය.

=== 5.6. ලියොන් ට්‍රොට්ස්කිගේ කාර්යභාරය ===

[[ලියොන් ට්‍රොට්ස්කි]] (Leon Trotsky) ඔක්තෝබර් විප්ලවයේ සංවිධානමය හා දේශපාලන කටයුතුවල වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය.

1917 දී ඔහු පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාවේ ප්‍රධානියා බවට පත්විය. සෝවියට් සභාව තුළ බොල්ෂෙවික්වරුන්ගේ බලපෑම වර්ධනය කිරීම සහ හමුදා සෙබළුන්ගේ සහාය ලබා ගැනීම සඳහා ඔහු ක්‍රියා කළේය.

ට්‍රොට්ස්කිගේ දායකත්වය විශේෂයෙන්ම පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාවට සම්බන්ධ හමුදා විප්ලවවාදී කමිටුවේ කටයුතු තුළ කැපී පෙනුණි.

ඔහුගේ නායකත්වය යටතේ එම කමිටුව පෙට්‍රොග්‍රාඩ්හි හමුදා ඒකක, නාවික සෙබළුන් සහ රතු ආරක්ෂක කණ්ඩායම් සමඟ සම්බන්ධතා පවත්වා ගත්තේය.

=== 5.7. හමුදා විප්ලවවාදී කමිටුව පිහිටුවීම ===

1917 ඔක්තෝබර් මාසයේදී පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාව විසින් හමුදා විප්ලවවාදී කමිටුව (Military Revolutionary Committee) පිහිටුවන ලදී.

මෙම කමිටුවේ ප්‍රධාන කාර්යය වූයේ පෙට්‍රොග්‍රාඩ් නගරයේ හමුදා ආරක්ෂාව, සන්නද්ධ ඒකක සහ රාජ්‍ය ආයතන සම්බන්ධීකරණය කිරීමයි.

කමිටුව විසින් හමුදා ඒකක වෙත නියෝජිතයන් යවා, ඔවුන්ගේ සහාය ලබා ගැනීමට කටයුතු කරන ලදී. එමෙන්ම නගරයේ වැදගත් පාලන හා සන්නිවේදන මධ්‍යස්ථාන පිළිබඳව ද අවධානය යොමු කළේය.

ඔක්තෝබර් විප්ලවයේ සන්නද්ධ ක්‍රියාමාර්ග සංවිධානය කිරීමේදී මෙම කමිටුව ප්‍රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය.

=== 5.8. විප්ලවයට පෙර දිනවල සිදුවීම් ===

1917 ඔක්තෝබර් 24 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව නොවැම්බර් 6) තාවකාලික ආණ්ඩුව බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ පුවත්පත් කටයුතු සහ විප්ලවවාදී ක්‍රියාකාරකම් සීමා කිරීමට උත්සාහ කළේය.

මෙයට ප්‍රතිචාර වශයෙන් හමුදා විප්ලවවාදී කමිටුවේ නායකත්වය යටතේ බොල්ෂෙවික්වරු ක්‍රියාත්මක වූහ.

ඔවුහු පෙට්‍රොග්‍රාඩ්හි වැදගත් ස්ථානවල ආරක්ෂාව සහ පාලනය ලබා ගැනීමට කටයුතු කළහ. ඒ අතර,

* දුම්රිය ස්ථාන.
* පාලම්.
* විදුලි හා සන්නිවේදන මධ්‍යස්ථාන.
* තැපැල් සහ ටෙලිග්‍රාෆ් කාර්යාල.
* රාජ්‍ය පරිපාලන ගොඩනැගිලි.

වැනි ස්ථාන ඇතුළත් විය.

මෙම ක්‍රියාමාර්ග මඟින් තාවකාලික ආණ්ඩුවේ පරිපාලන හා සන්නිවේදන බලය ක්‍රමයෙන් අඩපණ විය.

=== 5.9. ශීත මාලිගය අත්පත් කර ගැනීම ===

[[File:Russia-2175 - Aurora, a shot that changed the world. (4093854002).jpg|thumb|රුසියානු නාවික හමුදාවේ අරෝරා නෞකාව]]

ශාන්ත පීටර්ස්බර්ග් නගරයේ පිහිටි ශීත මාලිගය (Winter Palace) තාවකාලික ආණ්ඩුවේ ප්‍රධාන මූලස්ථානය ලෙස භාවිත විය.

1917 ඔක්තෝබර් 25 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව නොවැම්බර් 7) බොල්ෂෙවික්වරු සහ ඔවුන්ට සහාය දැක්වූ සෙබළුන්, නාවිකයන් සහ රතු ආරක්ෂක කණ්ඩායම් ශීත මාලිගය වටලා ගත්හ.

එම අවස්ථාවේ තාවකාලික ආණ්ඩුවේ අමාත්‍යවරුන් මාලිගය තුළ සිටියහ. ආණ්ඩුවට පක්ෂපාතී හමුදා පිරිස් විසින් මාලිගය ආරක්ෂා කිරීමට උත්සාහ කළද, ඔවුන්ගේ බලය සීමිත විය.

අරෝරා (Aurora) නෞකාවෙන් එල්ල කළ හිස් උණ්ඩයක් හෙවත් අනතුරු ඇඟවීමේ වෙඩි පහරක් ප්‍රහාරය ආරම්භ කිරීමේ සංඥාවක් ලෙස ඉතිහාසයේ ප්‍රසිද්ධ වී ඇත.

එහෙත් ජනප්‍රිය චිත්‍රපටවල දැක්වෙන ආකාරයට මාලිගයට දැවැන්ත කාලතුවක්කු ප්‍රහාරයක් එල්ල කරමින් විශාල සටනක් පැවති බවට වූ රූපය ඓතිහාසික සිදුවීමේ සම්පූර්ණ නිරූපණයක් නොවේ. ඉතිහාස වාර්තා අනුව සන්නද්ධ කණ්ඩායම් කිහිපයක් මාලිගයට ඇතුළු වී, සාපේක්ෂව සීමිත ප්‍රතිරෝධයක් මධ්‍යයේ තාවකාලික ආණ්ඩුවේ අමාත්‍යවරුන් අත්අඩංගුවට ගත්හ.

මෙම සිදුවීමෙන් තාවකාලික ආණ්ඩුවේ පාලනය පෙට්‍රොග්‍රාඩ් නගරය තුළ අවසන් විය.

=== 5.10. දෙවන සමස්ත රුසියානු සෝවියට් සම්මේලනය ===

[[File:The entrance to the Smolny October 1917.jpg|thumb|1917 ඔක්තෝබර් මාසයේ ස්මොල්නි ආයතනයේ පිවිසුම]]

1917 ඔක්තෝබර් 25 වන දින සවස පෙට්‍රොග්‍රාඩ්හි ස්මොල්නි ආයතනයේදී දෙවන සමස්ත රුසියානු කම්කරු සහ සෙබළුන්ගේ නියෝජිත සෝවියට් සම්මේලනය (Second All-Russian Congress of Soviets of Workers' and Soldiers' Deputies) ආරම්භ විය.

මෙම සම්මේලනයට රුසියාවේ විවිධ ප්‍රදේශවලින් සෝවියට් සභා නියෝජිතයෝ සහභාගී වූහ.

සම්මේලනය පැවැත්වෙන අවස්ථාවේදී තාවකාලික ආණ්ඩුවේ බලය බිඳවැටෙමින් පැවති අතර, බොල්ෂෙවික්වරුන්ගේ බලපෑම සම්මේලනය තුළ සැලකිය යුතු මට්ටමකට වර්ධනය වී තිබුණි.

සන්නද්ධ බලය භාවිත කරමින් ආණ්ඩුව පෙරළා දැමීම පිළිබඳව විරෝධය දැක්වූ මෙන්ෂෙවික්වරු සහ දකුණු සමාජ විප්ලවවාදීන්ගේ නියෝජිතයන්ගෙන් සමහරෙක් සම්මේලනයෙන් ඉවත්ව ගියහ.

සම්මේලනය තුළ බොල්ෂෙවික්වරුන්ට ප්‍රබල සහායක් ලැබුණු අතර, නව සෝවියට් පාලනයක් පිහිටුවීම සඳහා මූලික තීරණ ගනු ලැබීය.

=== 5.11. තාවකාලික ආණ්ඩුව පෙරළා දැමීම ===

1917 ඔක්තෝබර් 25–26 දිනවල සිදු වූ සන්නද්ධ ක්‍රියාමාර්ගවලින් පසුව තාවකාලික ආණ්ඩුවේ ප්‍රධාන අමාත්‍යවරුන් අත්අඩංගුවට ගනු ලැබීය.

ආණ්ඩුවේ ප්‍රධානියා වූ ඇලෙක්සැන්ඩර් කෙරෙන්ස්කි පෙට්‍රොග්‍රාඩ් නගරයෙන් පිටව ගොස් බොල්ෂෙවික්වරුන්ට එරෙහිව සහාය ලබා ගැනීමට උත්සාහ කළේය.

මේ අනුව පෙට්‍රොග්‍රාඩ්හි තාවකාලික ආණ්ඩුවේ පාලනය අවසන් වූ අතර, දෙවන සෝවියට් සම්මේලනය විසින් බලය සෝවියට් සභා වෙත පැවරීමේ තීරණය පිළිගන්නා ලදී.

ඔක්තෝබර් විප්ලවය රුසියාවේ දේශපාලන බලය රාජාණ්ඩුවෙන් තාවකාලික ආණ්ඩුවටත්, එතැනින් බොල්ෂෙවික් නායකත්වය යටතේ වූ සෝවියට් ආණ්ඩුවටත් මාරු කළ ප්‍රධාන සිදුවීමක් විය.

=== 5.12. සාමය පිළිබඳ නියෝගය ===

1917 ඔක්තෝබර් 26 වන දින (නව දින දර්ශනය අනුව නොවැම්බර් 8) දෙවන සමස්ත රුසියානු සෝවියට් සම්මේලනය විසින් ''සාමය පිළිබඳ නියෝගය'' (Decree on Peace) සම්මත කරන ලදී.

මෙම නියෝගය මඟින් පළමු ලෝක යුද්ධයට සම්බන්ධ සියලු රටවලට සාම සාකච්ඡා ආරම්භ කරන ලෙස ආරාධනා කරන ලදී.

එහි අරමුණ වූයේ යුද්ධය අවසන් කිරීම, භූමි ප්‍රදේශ අත්පත් කර ගැනීම් සහ යුද වන්දි පිළිබඳ බලහත්කාරී කොන්දේසි නොමැති සාමයක් සඳහා සාකච්ඡා කිරීමයි.

රුසියාව යුද්ධයෙන් ඉවත් වීම සඳහා මෙම නියෝගය වැදගත් පියවරක් විය. කෙසේ වෙතත්, යුද්ධයෙන් නිල වශයෙන් ඉවත් වීම පසුව බ්‍රෙස්ට්-ලිටොව්ස්ක් ගිවිසුම මඟින් සිදු විය.

=== 5.13. ඉඩම් පිළිබඳ නියෝගය ===

එදිනම සම්මේලනය විසින් ''ඉඩම් පිළිබඳ නියෝගය'' (Decree on Land) ද සම්මත කරන ලදී.

මෙම නියෝගය මඟින් ඉඩම් හිමියන්, රාජකීය පවුල සහ ආගමික ආයතන සතු විශාල ඉඩම් වතු අහෝසි කිරීමේ ප්‍රතිපත්තිය ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.

ගොවි ජනතාවට ඉඩම් භාවිත කිරීමේ අවස්ථා ලබාදීම සහ ඉඩම් පිළිබඳ පැවති පැරණි හිමිකාරීත්ව ක්‍රමය වෙනස් කිරීම එහි අරමුණ විය.

මෙම නියෝගය රුසියාවේ ගොවි ජනතාව අතර බොල්ෂෙවික් ආණ්ඩුවට සහාය වර්ධනය කර ගැනීමට වැදගත් විය.

කෙසේ වෙතත්, රුසියාවේ ඉඩම් ප්‍රශ්නය සංකීර්ණ වූ අතර, ඉඩම් බෙදාහැරීම සහ කෘෂිකාර්මික පාලනය පිළිබඳ ගැටලු ඉදිරි වසරවලදී ද පැවතුණි.

=== 5.14. මහජන කොමසාරිස්වරුන්ගේ මණ්ඩලය පිහිටුවීම ===

[[File:Vladimir Lenin, 1917.jpg|thumb|1917 දී ලෙනින්ගේ ඡායාරූපයක්]]

ඔක්තෝබර් විප්ලවයෙන් පසුව නව සෝවියට් ආණ්ඩුව පිහිටුවීම සඳහා ''මහජන කොමසාරිස්වරුන්ගේ මණ්ඩලය'' (Council of People's Commissars – Sovnarkom) පිහිටුවන ලදී.

එහි සභාපතිවරයා ලෙස ව්ලැඩිමීර් ලෙනින් පත් කරන ලදී.

නව ආණ්ඩුවේ ප්‍රධාන සාමාජිකයන් අතර,

* ව්ලැඩිමීර් ලෙනින් – මහජන කොමසාරිස්වරුන්ගේ මණ්ඩලයේ සභාපති.
* ලියොන් ට්‍රොට්ස්කි – විදේශ කටයුතු පිළිබඳ මහජන කොමසාරිස්.
* ජෝසෆ් ස්ටාලින් – ජාතිකත්ව කටයුතු පිළිබඳ මහජන කොමසාරිස්.

ඇතුළත් වූහ.

මෙම ආණ්ඩුව රුසියාවේ නව සෝවියට් රාජ්‍ය පාලන ව්‍යුහය ගොඩනැගීම ආරම්භ කළේය.

=== 5.15. ඔක්තෝබර් විප්ලවයෙන් පසු ඇති වූ දේශපාලන වෙනස්කම් ===

ඔක්තෝබර් විප්ලවයෙන් පසු රුසියාවේ දේශපාලන, ආර්ථික සහ සමාජ පාලන ක්‍රමය වෙනස් කිරීමේ ක්‍රියාවලිය ආරම්භ විය.

නව ආණ්ඩුව විසින්,

* සෝවියට් සභා මත පදනම් වූ රාජ්‍ය පාලන ව්‍යුහයක් ගොඩනැගීම.
* ඉඩම් හිමිකාරීත්වය වෙනස් කිරීම.
* කම්කරුවන්ගේ කර්මාන්තශාලා පාලන සහභාගීත්වය පුළුල් කිරීම.
* බැංකු සහ ප්‍රධාන ආර්ථික ආයතන රාජ්‍ය පාලනයට ගැනීම.
* යුද්ධයෙන් ඉවත් වීම සඳහා සාකච්ඡා ආරම්භ කිරීම.
* නව නීති සහ පරිපාලන ආයතන පිහිටුවීම.

වැනි ක්‍රියාමාර්ග ආරම්භ කළේය.

මෙම වෙනස්කම් ක්‍රියාත්මක කිරීමේදී රුසියාව තුළ දේශපාලන විරෝධතා සහ ගැටුම් ද වර්ධනය විය.

=== 5.16. ඔක්තෝබර් විප්ලවය සහ රුසියානු සිවිල් යුද්ධය ===

ඔක්තෝබර් විප්ලවයෙන් පසුව රුසියාවේ සියලු දේශපාලන කණ්ඩායම් නව බොල්ෂෙවික් ආණ්ඩුව පිළිගත්තේ නැත.

බොල්ෂෙවික්වරුන්ට විරුද්ධ වූ රාජාණ්ඩුවාදී, ලිබරල් සහ සමාජවාදී කණ්ඩායම් ඇතුළු විවිධ බලවේග නව ආණ්ඩුවට එරෙහිව ක්‍රියා කළහ.

1918 සිට 1922 දක්වා රුසියාව තුළ සිවිල් යුද්ධයක් වර්ධනය විය. මෙම යුද්ධයේදී බොල්ෂෙවික්වරුන්ගේ රතු හමුදාව සහ ඔවුන්ට විරුද්ධ වූ සුදු හමුදා ඇතුළු විවිධ කණ්ඩායම් අතර සටන් පැවතුණි.

විදේශීය බලවතුන් කිහිපයක් ද රුසියානු සිවිල් යුද්ධයේදී විවිධ පාර්ශ්වවලට සහාය දැක්වූහ.

සිවිල් යුද්ධය හේතුවෙන් රටේ ආර්ථිකය, කෘෂිකර්මාන්තය සහ ප්‍රවාහන පද්ධතිය දැඩි ලෙස හානි විය. විශාල ජනතාවක් මිය ගිය අතර, තවත් බොහෝ පිරිසකට අවතැන් වීමට සිදු විය.

මෙම සිවිල් යුද්ධය සහ එහි ප්‍රතිඵල පිළිබඳ විස්තර ඊළඟ පරිච්ඡේදවලදී සාකච්ඡා කෙරේ.

=== 5.17. ඔක්තෝබර් විප්ලවයේ ඓතිහාසික වැදගත්කම ===

1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවය රුසියාවේ පමණක් නොව ලෝක දේශපාලන ඉතිහාසයේ ද වැදගත් සන්ධිස්ථානයක් විය.

එහි ප්‍රධාන ඓතිහාසික ප්‍රතිඵල අතර,

# රුසියාවේ තාවකාලික ආණ්ඩුව පෙරළා දැමීම.
# බොල්ෂෙවික් පක්ෂය රාජ්‍ය බලය අත්පත් කර ගැනීම.
# ලෙනින්ගේ නායකත්වයෙන් නව සෝවියට් ආණ්ඩුව පිහිටුවීම.
# රාජ්‍ය පාලනය සහ ආර්ථිකය සමාජවාදී මූලධර්ම මත ප්‍රතිසංවිධානය කිරීමට උත්සාහ කිරීම.
# පළමු ලෝක යුද්ධයෙන් රුසියාව ඉවත් වීම සඳහා ක්‍රියාවලිය ආරම්භ කිරීම.
# ලෝකයේ අනෙකුත් රටවල සමාජවාදී සහ කොමියුනිස්ට් ව්‍යාපාරවලට බලපෑමක් ඇති කිරීම.
# 1922 දී සෝවියට් සමාජවාදී සමූහාණ්ඩු සංගමය පිහිටුවීමට පසුබිම සකස් වීම.

මෙම විප්ලවය පිළිබඳ ඉතිහාසඥයන් අතර විවිධ විග්‍රහ පවතී. ඇතැම් විග්‍රහවල එය කම්කරු සහ සෙබළුන්ගේ විප්ලවවාදී නැගිටීමක් ලෙස විස්තර වන අතර, තවත් විග්‍රහවල එය බොල්ෂෙවික් පක්ෂය විසින් සංවිධානය කළ බලය අත්පත් කර ගැනීමක් ලෙස විස්තර කෙරේ.

එබැවින් ඔක්තෝබර් විප්ලවය අධ්‍යයනය කිරීමේදී එහි සමාජ පසුබිම, දේශපාලන සංවිධානය, සන්නද්ධ ක්‍රියාමාර්ග සහ ඉන් පසුව ඇති වූ ප්‍රතිඵල සියල්ල සලකා බැලීම වැදගත් වේ.

=== 5.18. නිගමනය ===

1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවය රුසියාවේ දේශපාලන ඉතිහාසය නව මඟකට යොමු කළ සිදුවීමකි. පෙබරවාරි විප්ලවයෙන් අවසන් වූ සාර් පාලනයෙන් පසුව බලයට පත්වූ තාවකාලික ආණ්ඩුව ද ජනතාවගේ ප්‍රධාන ගැටලු විසඳීමට අසමත් වීම හේතුවෙන් නව බල අරගලයක් ඇති විය.

ලෙනින්ගේ නායකත්වය, ට්‍රොට්ස්කිගේ සංවිධානමය කාර්යභාරය, බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ දේශපාලන ක්‍රියාකාරකම් සහ පෙට්‍රොග්‍රාඩ් සෝවියට් සභාවේ සහාය මෙම විප්ලවයේ වැදගත් සාධක විය.

ඔක්තෝබර් විප්ලවයෙන් පසු ලෙනින්ගේ නායකත්වයෙන් සෝවියට් ආණ්ඩුවක් පිහිටුවන ලද අතර, එය රුසියාවේ නව දේශපාලන හා ආර්ථික පද්ධතියක් ගොඩනැගීමට උත්සාහ කළේය.

මෙම සිදුවීම් 20 වන සියවසේ ජාත්‍යන්තර දේශපාලනය, සමාජවාදී ව්‍යාපාර සහ ලෝක බල තුලනය කෙරෙහි දිගුකාලීන බලපෑමක් ඇති කළේය.

== ආශ්‍රිත ලිපි ==

* [[රුසියානු විප්ලවය]]
* [[1917 පෙබරවාරි විප්ලවය]]
* [[ව්ලැඩිමීර් ලෙනින්]]
* [[ලියොන් ට්‍රොට්ස්කි]]
* [[බොල්ෂෙවික්]]
* [[මෙන්ෂෙවික්]]
* [[සෝවියට් සභාව]]
* [[රුසියානු සිවිල් යුද්ධය]]
* [[සෝවියට් සංගමය]]

== මූලාශ්‍ර ==

* T. H. Rigby, ''Lenin's Government: Sovnarkom 1917–1922'', Cambridge University Press.
* Rex A. Wade, ''The Russian Revolution, 1917'', Cambridge University Press.
* Leon Trotsky, ''The History of the Russian Revolution''.
* V. I. Lenin, ''The Second All-Russia Congress of Soviets of Workers' and Soldiers' Deputies'', 25–26 October 1917.
* International Encyclopedia of the First World War, ''Decree on Peace''.
* V. I. Lenin Museum, ''Biography of V. I. Lenin''.

== බාහිර සබැඳි ==

* [https://lenin.shm.ru/en/main-page/biography/ V. I. Lenin Museum – Biography]
* [https://www.cambridge.org/core/books/lenins-government/origins-of-sovnarkom/8BEAFEEE408EEA71B002B5293D6A80C7 Cambridge University Press – The Origins of Sovnarkom]
* [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/wp-content/uploads/2023/01/ams/958270/pdf/1914-1918-Online-decree_on_peace-2014-12-19.pdf International Encyclopedia of the First World War – Decree on Peace]
* [https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1917/oct/10a.htm Lenin – Central Committee Meeting, 10 October 1917]

[[ප්‍රවර්ගය:1917 රුසියානු විප්ලවය]]
[[ප්‍රවර්ගය:ඔක්තෝබර් විප්ලවය]]
[[ප්‍රවර්ගය:රුසියානු ඉතිහාසය]]
[[ප්‍රවර්ගය:සමාජවාදය]]
[[ප්‍රවර්ගය:බොල්ෂෙවික්]]

6.වන පරිච්ඡේදය

'ලෙනින්' සහ සෝවියට් රාජ්‍යයේ ආරම්භය – නව රාජ්‍යයේ ගොඩනැගීම =

6.1 ==හැඳින්වීම ==

1917 ඔක්තෝබර් විප්ලවයෙන් පසු රුසියාවේ බලය බොල්ෂෙවික් පක්ෂය අතට පත්විය. එහි නායකයා වූයේ ව්ලැදිමීර් ඉලිච් ලෙනින් ය. ඔහුගේ නායකත්වය යටතේ නව සමාජවාදී රාජ්‍යයක් ගොඩනැගීම ආරම්භ විය.

මෙම කාලය රුසියානු ඉතිහාසයේ පමණක් නොව ලෝක දේශපාලන ඉතිහාසයේ ද වැදගත් හැරවුම් ලක්ෂ්‍යයක් විය. නව ආණ්ඩුවට දේශපාලන, ආර්ථික හා යුදමය අභියෝග රැසකට මුහුණ දීමට සිදු විය.

6.2 == ව්ලැදිමීර් ලෙනින්ගේ ජීවිතය ==

!-- ව්ලැදිමීර් ලෙනින් --&gt;
[[ගොනුව:Lenin in 1920.jpg|දකුණට|thumb|200px|ව්ලැදිමීර් ලෙනින් (1920)]]


ව්ලැදිමීර් ඉලිච් ලෙනින් 1870 අප්‍රේල් 22 දින රුසියානු අධිරාජ්‍යයේ සිම්බිර්ස්ක් නගරයේ උපත ලැබීය. ඔහුගේ මුල් නම ව්ලැදිමීර් ඉලිච් උලියානොව් ය. පසුව ඔහු ලෙනින් යන දේශපාලන නාමයෙන් ප්‍රසිද්ධියට පත්විය.

තරුණ වියේ සිටම ඔහු රුසියානු සාර් පාලනය සහ සමාජ අසාධාරණය පිළිබඳ විවේචනාත්මක අදහස් දැරීය. කාල් මාක්ස්ගේ සමාජවාදී දර්ශනය අධ්‍යයනය කළ ඔහු, කම්කරු පන්තිය දේශපාලන බලය ලබාගත යුතු බවට අදහස් ඉදිරිපත් කළේය.

ලෙනින් නීතිය හැදෑරූ අතර පසුව විප්ලවවාදී දේශපාලන ක්‍රියාකාරකම්වල නිරත විය. ඔහුගේ දේශපාලන කටයුතු හේතුවෙන් අත්අඩංගුවට ගැනීම්, පිටුවහල් කිරීම් සහ විදේශගතව ජීවත් වීමට සිදුවීම් ද සිදුවිය.

== 6.3 බොල්ෂෙවික් පක්ෂය සහ බලය අත්පත් කර ගැනීම ==


&lt;!-- බොල්ෂෙවික් පක්ෂය --&gt;
[[ගොනුව:19190525-Lenin and bolshevik leaders on Red square.jpg|දකුණට|thumb|250px|ලෙනින් සහ බොල්ෂෙවික් නායකයෝ, 1919]]


&lt;!-- ඔක්තෝබර් විප්ලවය --&gt;
[[ගොනුව:19191107-lenin second anniversary october revolution moscow.jpg|දකුණට|thumb|250px|ඔක්තෝබර් විප්ලවයේ දෙවන සංවත්සරය, 1919]]


ලෙනින් රුසියානු සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කම්කරු පක්ෂයේ විප්ලවවාදී කණ්ඩායමක් වූ බොල්ෂෙවික්වරුන්ගේ ප්‍රධාන නායකයා විය.

1917 පෙබරවාරි විප්ලවයෙන් සාර් පාලනය අවසන් වූ පසු රුසියාවේ තාවකාලික ආණ්ඩුවක් පිහිටුවන ලදී. එහෙත් යුද්ධය දිගටම පවත්වාගෙන යාම, ආහාර හිඟය සහ ඉඩම් ප්‍රශ්නය වැනි ගැටලු හේතුවෙන් ජනතාව අතර ආණ්ඩුව පිළිබඳ විරෝධය වර්ධනය විය.

ලෙනින් විසින් ඉදිරිපත් කරන ලද ''සාමය, ඉඩම් සහ පාන්'' යන සටන් පාඨය ජනතාව අතර ජනප්‍රිය විය. 1917 ඔක්තෝබර් මාසයේදී බොල්ෂෙවික්වරුන් පෙට්‍රොග්‍රෑඩ් නගරයේ ප්‍රධාන රාජ්‍ය මධ්‍යස්ථාන අත්පත් කරගෙන තාවකාලික ආණ්ඩුව පෙරළා දැමූහ.

== 6.4 නව සෝවියට් ආණ්ඩුව පිහිටුවීම ==

ඔක්තෝබර් විප්ලවයෙන් පසුව ලෙනින්ගේ නායකත්වයෙන් නව ආණ්ඩුවක් පිහිටුවන ලදී. එය මහජන කොමසාරිස්වරුන්ගේ මණ්ඩලය ලෙස හැඳින්වූ අතර ලෙනින් එහි සභාපතිවරයා විය.

නව ආණ්ඩුව ඉඩම් ප්‍රතිසංස්කරණ, කම්කරු අයිතිවාසිකම් සහ යුද්ධයෙන් ඉවත් වීම වැනි ප්‍රතිපත්ති ක්‍රියාත්මක කිරීමට උත්සාහ කළේය.

1917 නොවැම්බර් මාසයේ පැවති ව්‍යවස්ථාදායක සභා මැතිවරණයෙන් බොල්ෂෙවික්වරුන් බහුතරය ලබා නොගත් අතර, 1918 ජනවාරි මාසයේදී එම සභාව විසුරුවා හරින ලදී. මෙය නව පාලනයේ දේශපාලන ස්වභාවය පිළිබඳ විවාදයට හේතු විය.

== 6.5 බ්‍රෙස්ට්-ලිටොව්ස්ක් ගිවිසුම (1918) ==

පළමු ලෝක යුද්ධයෙන් රුසියාව ඉවත් කර ගැනීම ලෙනින්ගේ ආණ්ඩුවේ ප්‍රධාන අරමුණක් විය. ඒ සඳහා මධ්‍යම බලවතුන් සමඟ සාකච්ඡා පවත්වන ලදී.

1918 මාර්තු 3 දින රුසියාව සහ මධ්‍යම බලවතුන් අතර බ්‍රෙස්ට්-ලිටොව්ස්ක් ගිවිසුම අත්සන් කරන ලදී. මෙම ගිවිසුම මගින් රුසියාව පළමු ලෝක යුද්ධයෙන් ඉවත් විය.

එහෙත් රුසියාවට විශාල භූමි ප්‍රදේශ සහ ආර්ථික සම්පත් අහිමි විය. එම නිසා ගිවිසුම රුසියාව තුළ දැඩි විවාදයට ලක් විය.

== 6.6 රුසියානු සිවිල් යුද්ධය (1918–1922) ==

&lt;!-- රුසියානු සිවිල් යුද්ධය --&gt;
[[ගොනුව:Russian civil war posters.png|දකුණට|thumb|250px|රුසියානු සිවිල් යුද්ධය පිළිබඳ පෝස්ටර්]]

1918 දී බොල්ෂෙවික් පාලනයට එරෙහිව විවිධ දේශපාලන හා හමුදා කණ්ඩායම් සටන් ආරම්භ කළහ. මෙම ගැටුම රුසියානු සිවිල් යුද්ධය ලෙස හැඳින්වේ.

බොල්ෂෙවික්වරුන්ගේ හමුදාව ''රතු හමුදාව'' ලෙස හැඳින්වූ අතර ඔවුන්ට එරෙහි වූ විවිධ කණ්ඩායම් ''ධවල හමුදා'' ලෙස හැඳින්වුණි. විදේශීය බලවතුන් කිහිපයක් ද බොල්ෂෙවික් විරෝධී පාර්ශ්වයන්ට සහාය ලබා දුන්හ.

ලියොන් ට්‍රොට්ස්කි රතු හමුදාව සංවිධානය කිරීමේදී ප්‍රධාන භූමිකාවක් ඉටු කළේය. වසර කිහිපයක් පැවති දරුණු සටන්, ආහාර හිඟය සහ රෝග ව්‍යාප්තිය හේතුවෙන් විශාල ජනතාවක් පීඩාවට පත්වූහ.

අවසානයේදී රතු හමුදාව ප්‍රධාන සටන්වල ජයග්‍රහණය කළ අතර බොල්ෂෙවික් පාලනය රුසියාවේ බොහෝ ප්‍රදේශවල තහවුරු විය.

== 6.7 යුද කොමියුනිස්ට්වාදය (1918–1921) ==

සිවිල් යුද්ධය පැවති කාලයේදී ලෙනින්ගේ ආණ්ඩුව ''යුද කොමියුනිස්ට්වාදය'' නමින් හැඳින්වූ ආර්ථික ප්‍රතිපත්තියක් ක්‍රියාත්මක කළේය.

මෙම ප්‍රතිපත්තිය යටතේ ප්‍රධාන කර්මාන්ත රජයේ පාලනයට ගෙන ආ අතර ගොවීන්ගෙන් ධාන්‍ය ලබා ගැනීම සහ පෞද්ගලික වෙළෙඳාම සීමා කිරීම සිදු විය.

මෙම ක්‍රියාමාර්ග යුද කාලීන අවශ්‍යතා සපුරාලීමට උපකාරී වූ නමුත් ආර්ථික දුෂ්කරතා සහ ජනතා විරෝධය ද වර්ධනය කළේය.

== 6.8 චෙකා රහස් ආරක්ෂක ආයතනය ==

[[File:Felix Edmundovich Dzerzhinsky 1919.jpg|thumb|right|250px|ෆීලික්ස් ඩ්සර්ෂින්ස්කි – 1919]]

1917 දෙසැම්බර් මාසයේදී බොල්ෂෙවික් ආණ්ඩුව විසින් විප්ලවයට එරෙහි කඩාකප්පල්කාරී ක්‍රියා සහ විරෝධී ක්‍රියා මර්දනය කිරීම සඳහා චෙකා නමින් ආරක්ෂක ආයතනයක් පිහිටුවන ලදී.

එහි ප්‍රධානියා වූයේ ෆීලික්ස් ඩ්සර්ෂින්ස්කි ය. චෙකා ආයතනය නව බොල්ෂෙවික් පාලනය ආරක්ෂා කිරීමේදී ප්‍රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය.

එහෙත් දේශපාලන විරුද්ධවාදීන් අත්අඩංගුවට ගැනීම, මර්දනය සහ විනිශ්චයකින් තොරව දඬුවම් ලබාදීම වැනි ක්‍රියාමාර්ග හේතුවෙන් එම ආයතනය දැඩි විවේචනයට ද ලක් විය.

== 6.9 නව ආර්ථික ප්‍රතිපත්තිය (NEP) – 1921 ==

සිවිල් යුද්ධය සහ යුද කොමියුනිස්ට්වාදය හේතුවෙන් රුසියාවේ ආර්ථිකය දැඩි අර්බුදයකට මුහුණ දුන්නේය. ගොවි ජනතාව සහ කම්කරුවන් අතර විරෝධතා ද වර්ධනය විය.

1921 දී ලෙනින් නව ආර්ථික ප්‍රතිපත්තිය (New Economic Policy – NEP) හඳුන්වා දුන්නේය.

මෙම ප්‍රතිපත්තිය යටතේ කුඩා පෞද්ගලික ව්‍යාපාර සහ වෙළෙඳාමට සීමිත අවසරයක් ලබා දෙන ලදී. ගොවීන්ට තම නිෂ්පාදනවල කොටසක් වෙළෙඳපොළේ අලෙවි කිරීමට ද අවස්ථාව ලැබුණි.

නව ආර්ථික ප්‍රතිපත්තිය මගින් රුසියානු ආර්ථිකය යම් ප්‍රමාණයකට යථා තත්ත්වයට පත් කිරීමට හැකි විය.

== 6.10 සෝවියට් සංගමය පිහිටුවීම (1922) ==

&lt;!-- සෝවියට් සංගමය --&gt;
[[ගොනුව:Flag of the Soviet Union.svg|දකුණට|thumb|300px|සෝවියට් සංගමයේ ධජය]]


1922 දෙසැම්බර් 30 දින සෝවියට් සමාජවාදී සමූහාණ්ඩු සංගමය (Union of Soviet Socialist Republics – USSR) නිල වශයෙන් පිහිටුවන ලදී.

ආරම්භයේදී රුසියානු, යුක්රේන, බෙලරුසියානු සහ ට්‍රාන්ස්කොකේසියානු සෝවියට් සමූහාණ්ඩු මෙම සංගමයට ඇතුළත් විය.

සෝවියට් සංගමය ෆෙඩරල් රාජ්‍යයක් ලෙස සංවිධානය කළද, කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ මධ්‍යගත දේශපාලන බලය එහි පාලනයේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයක් විය.

මෙම රාජ්‍යය පසුව ලෝකයේ ප්‍රධාන දේශපාලන හා යුද බලවතුන්ගෙන් එකක් බවට පත්විය.

== 6.11 ලෙනින්ගේ අවසාන කාලය සහ මරණය ==

සෝවියට් රාජ්‍යය පිහිටුවීමෙන් පසු ලෙනින්ගේ සෞඛ්‍ය තත්ත්වය පිරිහෙන්නට විය. 1922 දී ඔහුට ආඝාත තත්ත්වයන් ඇති වූ අතර පසුව දේශපාලන කටයුතුවල නිරත වීමේ හැකියාව සීමා විය.

1924 ජනවාරි 21 දින ලෙනින් මිය ගියේය. ඔහුගේ මරණයෙන් පසු සෝවියට් කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ නායකත්වය සඳහා බල අරගලයක් ඇති විය.

== 6.12 ලෙනින්ගේ දේශපාලන උරුමය ==

ලෙනින්ගේ නායකත්වය යටතේ රුසියාවේ සාර් පාලනයෙන් පසු සමාජවාදී රාජ්‍යයක් ගොඩනැගීම ආරම්භ විය. ඔහුගේ දේශපාලන අදහස් සහ ක්‍රියාමාර්ග ලෝකයේ කොමියුනිස්ට් හා සමාජවාදී ව්‍යාපාරවලට විශාල බලපෑමක් ඇති කළේය.

එසේම ඔහුගේ පාලන සමයේ දේශපාලන මර්දනය, විරුද්ධ මත සීමා කිරීම සහ චෙකා ආයතනයේ ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳව ද ඉතිහාසඥයන් අතර විවේචනාත්මක සාකච්ඡා පවතී.

ලෙනින්ගේ දේශපාලන උරුමය අද දක්වාම ලෝක ඉතිහාසය සහ දේශපාලන චින්තනය තුළ වැදගත් ස්ථානයක් හිමිකර ගනී.

== 6.13 වැදගත් සිදුවීම් කාලරේඛාව ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! වර්ෂය !! සිදුවීම
|-
| 1870 || ව්ලැදිමීර් ලෙනින්ගේ උපත
|-
| 1917 || ඔක්තෝබර් විප්ලවය සහ බොල්ෂෙවික් ආණ්ඩුව පිහිටුවීම
|-
| 1918 || බ්‍රෙස්ට්-ලිටොව්ස්ක් ගිවිසුම සහ සිවිල් යුද්ධයේ ආරම්භය
|-
| 1921 || නව ආර්ථික ප්‍රතිපත්තිය හඳුන්වාදීම
|-
| 1922 || සෝවියට් සංගමය පිහිටුවීම
|-
| 1924 || ලෙනින්ගේ මරණය
|}

== ආශ්‍රිත ලිපි ==

* [[ව්ලැදිමීර් ලෙනින්]]
* [[ඔක්තෝබර් විප්ලවය]]
* [[රුසියානු සිවිල් යුද්ධය]]
* [[සෝවියට් සංගමය]]
* [[බොල්ෂෙවික් පක්ෂය]]
* [[කාල් මාක්ස්]]

== මූලාශ්‍ර ==

* [https://www.britannica.com/biography/Vladimir-Lenin Encyclopaedia Britannica – Vladimir Lenin]
* [https://www.britannica.com/event/Russian-Revolution Encyclopaedia Britannica – Russian Revolution]
* [https://www.britannica.com/place/Soviet-Union Encyclopaedia Britannica – Soviet Union]
* [https://www.marxists.org/archive/lenin/ Lenin Internet Archive]

[[ප්‍රවර්ගය:ව්ලැදිමීර් ලෙනින්]]
[[ප්‍රවර්ගය:රුසියානු විප්ලවය]]
[[ප්‍රවර්ගය:සෝවියට් සංගමය]]
[[ප්‍රවර්ගය:රුසියාවේ ඉතිහාසය]]

7 වන පරිච්ඡේදය 

ලෙනින්ගෙන් පසු, ' ස්ටාර්ලින්' සිට මිහායිල් ගොර්බ්චොව්' දක්වා වූ සෝවියට් දේශයේ නායකත්වය&quot; 


== 7. 'ජෝසෆ් ස්ටාලින්' සිට ගොර්බචොව් දක්වා සෝවියට් නායකයන් ==

සෝවියට් සංගමයේ ඉතිහාසය තුළ ජෝසෆ් ස්ටාලින්ගේ සිට මිහායිල් ගොර්බචොව් දක්වා නායකයන් රටේ දේශපාලන, ආර්ථික, සමාජීය හා ජාත්‍යන්තර ප්‍රතිපත්ති කෙරෙහි විශාල බලපෑමක් ඇති කළහ.

=== 7.1 ජෝසෆ් ස්ටාලින් (1924–1953) ===

[[File:Joseph Stalin official portrait.jpg|thumb|right|200px|ජෝසෆ් ස්ටාලින්]]

ලෙනින්ගේ මරණයෙන් පසු සෝවියට් සංගමයේ බලය තහවුරු කරගත් ජෝසෆ් ස්ටාලින් රටේ ප්‍රධාන නායකයා බවට පත්විය. ඔහුගේ පාලන සමයේදී වේගවත් කාර්මිකකරණය, කෘෂිකර්මාන්තය සාමූහිකකරණය සහ පස් අවුරුදු ආර්ථික සැලසුම් ක්‍රියාත්මක විය. එමෙන්ම දේශපාලන විරුද්ධවාදීන්ට එරෙහිව දැඩි මර්දනයක් ද සිදු විය.

දෙවන ලෝක යුද්ධයේදී නාසි ජර්මනියට එරෙහි සෝවියට් සංගමයේ සටනේදී ඔහු ප්‍රධාන නායකත්වයක් දැරීය. 1953 මාර්තු 5 දින ඔහු මිය ගියේය.

=== 7.2 ජෝර්ජි මැලෙන්කොව් (1953) ===

[[File:Georgy Malenkov 1953.jpg|thumb|right|200px|ජෝර්ජි මැලෙන්කොව්]]

ස්ටාලින්ගේ මරණයෙන් පසු ජෝර්ජි මැලෙන්කොව් සෝවියට් ආණ්ඩුවේ ප්‍රධානියා බවට පත්විය. ඔහු කෙටි කාලයක් තුළ කෘෂිකාර්මික හා ආර්ථික ප්‍රතිපත්ති වෙනස් කිරීමට උත්සාහ කළේය. පසුව නිකිතා කෘෂෙව්ගේ දේශපාලන බලය වර්ධනය වීමත් සමඟ ඔහුගේ බලපෑම අඩු විය.

=== 7.3 නිකිතා කෘෂෙව් (1953–1964) ===

[[File:Nikita Khrushchev official portrait.jpg|thumb|right|200px|නිකිතා කෘෂෙව්]]

කෘෂෙව් ස්ටාලින්ගේ පාලන සමයේ සිදු වූ මර්දනකාරී ක්‍රියා විවේචනය කරමින් ස්ටාලින්වාදයෙන් ඉවත් වීමේ ප්‍රතිපත්තියක් ක්‍රියාත්මක කළේය. ඔහුගේ පාලන සමයේදී අභ්‍යවකාශ වැඩසටහන් වර්ධනය වූ අතර 1961 දී යූරි ගගාරින් අභ්‍යවකාශයට ගියේය.

1962 කියුබානු මිසයිල අර්බුදය ඔහුගේ පාලන සමයේ සිදු වූ ප්‍රධාන ජාත්‍යන්තර සිදුවීමකි. 1964 දී ඔහු බලයෙන් ඉවත් කරන ලදී.

=== 7.4 ලියොනිඩ් බ්‍රෙෂ්නෙව් (1964–1982) ===

[[File:Leonid Brezhnev official portrait (color version).png|thumb|right|200px|ලියොනිඩ් බ්‍රෙෂ්නෙව්]]

බ්‍රෙෂ්නෙව්ගේ පාලන සමයේදී සෝවියට් සංගමයේ හමුදා හා ජාත්‍යන්තර බලපෑම වර්ධනය විය. ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය සමඟ අවි පාලන සාකච්ඡා ද පැවැත්විණි.

එහෙත් කාලයත් සමඟ ආර්ථික වර්ධනය මන්දගාමී වූ අතර දේශපාලන හා ආර්ථික පද්ධතියේ එකතැන පල්වීමක් ඇති විය.

=== 7.5 යූරි අන්ද්‍රොපොව් (1982–1984) ===

[[File:Yuri Andropov.jpg|thumb|right|200px|යූරි අන්ද්‍රොපොව්]]

බ්‍රෙෂ්නෙව්ගේ මරණයෙන් පසු බලයට පත් වූ යූරි අන්ද්‍රොපොව් මීට පෙර KGB සංවිධානයේ ප්‍රධානියා ලෙස කටයුතු කර තිබුණි. ඔහු රාජ්‍ය පරිපාලනයේ විනය වැඩි කිරීමට සහ දූෂණය පාලනය කිරීමට උත්සාහ කළේය. අසනීප තත්ත්වය හේතුවෙන් ඔහුගේ පාලන කාලය කෙටි විය.

=== 7.6 කොන්ස්ටන්ටින් චර්නෙන්කෝ (1984–1985) ===

[[File:Konstantin Chernenko official portrait.jpg|thumb|right|200px|කොන්ස්ටන්ටින් චර්නෙන්කෝ]]

යූරි අන්ද්‍රොපොව්ගේ මරණයෙන් පසු කොන්ස්ටන්ටින් චර්නෙන්කෝ සෝවියට් කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ ප්‍රධාන ලේකම් ධුරයට පත්විය. ඔහුගේ පාලන කාලය ඉතා කෙටි වූ අතර 1985 මාර්තු 10 දින ඔහු මිය ගියේය.

=== 7.7 මිහායිල් ගොර්බචොව් (1985–1991) ===

[[File:Mikhail Gorbachev 1987.jpg|thumb|right|200px|මිහායිල් ගොර්බචොව්]]

1985 දී සෝවියට් සංගමයේ නායකත්වයට පත් වූ මිහායිල් ගොර්බචොව් දේශපාලන හා ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණ හඳුන්වා දුන්නේය.

ඔහුගේ ප්‍රධාන ප්‍රතිපත්ති දෙක වූයේ පෙරෙස්ත්‍රොයිකා (Perestroika) සහ ග්ලාස්නොස්ට් (Glasnost) ය.

* පෙරෙස්ත්‍රොයිකා - ආර්ථික හා දේශපාලන ප්‍රතිව්‍යුහගත කිරීම.
* ග්ලාස්නොස්ට් - විවෘතභාවය සහ අදහස් ප්‍රකාශ කිරීමේ නිදහස පුළුල් කිරීම.

ඔහු ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය සමඟ සබඳතා වැඩිදියුණු කිරීමටත් සීතල යුද්ධය අවසන් කිරීම සඳහාත් කටයුතු කළේය.

1991 දෙසැම්බර් මාසයේදී සෝවියට් සංගමය විසුරුවා හැරුණු අතර 1991 දෙසැම්බර් 25 දින ගොර්බචොව් ජනාධිපති ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්විය.

=== 7.8 සෝවියට් සංගමයේ අවසානය ===

1922 දී පිහිටුවන ලද සෝවියට් සංගමය 1991 දී විසුරුවා හැරීමත් සමඟ එහි වසර 69 ක ඉතිහාසය අවසන් විය. මෙම සිදුවීම ලෝක දේශපාලන බල තුලනයේ විශාල වෙනසක් ඇති කළ අතර සීතල යුද්ධයේ අවසානය සනිටුහන් කළේය.


8. වන පරිච්ඡේදය 

== සෝවියට් සංගමයේ බිඳවැටීම සහ නව රුසියාව ==

සෝවියට් සංගමයේ බිඳවැටීම 20 වන සියවසේ ලෝක ඉතිහාසයේ සිදු වූ ඉතා වැදගත් දේශපාලන සිදුවීමකි. 1991 දෙසැම්බර් මාසයේදී සෝවියට් සංගමය විසුරුවා හැරීමත් සමඟ වසර 69ක් පැවති සෝවියට් රාජ්‍යයේ ඉතිහාසය අවසන් විය. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ස්වාධීන රාජ්‍ය 15ක් බිහි වූ අතර රුසියානු සමූහාණ්ඩුව නව රාජ්‍යයක් ලෙස ඉදිරියට පැමිණියේය.

=== 8.1 සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීමට බලපෑ හේතු ===

1980 දශකයේ අවසාන භාගය වන විට සෝවියට් සංගමය බරපතළ ආර්ථික හා දේශපාලන අර්බුදයකට මුහුණ දී සිටියේය.

එයට බලපෑ ප්‍රධාන හේතු කිහිපයක් වූයේ:

* මධ්‍යගත ආර්ථික ක්‍රමයේ දුර්වලතා සහ ආර්ථික වර්ධනය මන්දගාමී වීම.
* කාර්මික හා කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදන ගැටලු.
* ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය සමඟ පැවති සීතල යුද්ධය සහ අවි තරගය.
* සෝවියට් සමූහාණ්ඩුවේ විවිධ ජාතික ජනතාව අතර ස්වාධීනත්වය පිළිබඳ ඉල්ලීම් වර්ධනය වීම.
* දේශපාලන ප්‍රතිසංස්කරණ හේතුවෙන් කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ පාලන බලය දුර්වල වීම.

[[File:RSFSR deklaraciya suverenitet.jpg|thumb|right|200px|රුසියානු සෝවියට් සමූහාණ්ඩුවේ ස්වෛරීභාවය පිළිබඳ ප්‍රකාශනය]]

=== 8.2 ගොර්බචොව්ගේ ප්‍රතිසංස්කරණ සහ දේශපාලන අර්බුදය ===

1985 දී මිහායිල් ගොර්බචොව් සෝවියට් සංගමයේ නායකත්වයට පත්වීමෙන් පසු පෙරෙස්ත්‍රොයිකා සහ ග්ලාස්නොස්ට් යන ප්‍රතිපත්ති හඳුන්වා දුන්නේය.

පෙරෙස්ත්‍රොයිකා මඟින් ආර්ථික හා දේශපාලන ක්‍රමය ප්‍රතිව්‍යුහගත කිරීමට උත්සාහ කළ අතර ග්ලාස්නොස්ට් මඟින් දේශපාලන විවෘතභාවය සහ අදහස් ප්‍රකාශ කිරීමේ නිදහස පුළුල් කිරීමට උත්සාහ කරන ලදී.

කෙසේ වෙතත්, මෙම ප්‍රතිසංස්කරණ මඟින් සෝවියට් සංගමය තුළ පැවති දේශපාලන හා ජාතික අර්බුද තවදුරටත් ඉස්මතු විය. විවිධ සමූහාණ්ඩු ස්වාධීනත්වය ඉල්ලා සිටීමට පටන් ගත්හ.

=== 8.3 1991 අගෝස්තු කුමන්ත්‍රණ උත්සාහය ===

1991 අගෝස්තු මාසයේදී සෝවියට් සංගමයේ දැඩි මතධාරී කොමියුනිස්ට් නායකයන් පිරිසක් ගොර්බචොව්ගේ ප්‍රතිසංස්කරණ නතර කර පැරණි පාලන ක්‍රමය ආරක්ෂා කිරීම සඳහා බලය අත්පත් කර ගැනීමට උත්සාහ කළහ.

මෙම කුමන්ත්‍රණ උත්සාහය දින කිහිපයක් ඇතුළත අසාර්ථක විය. රුසියානු නායක බොරිස් යෙල්ට්සින් කුමන්ත්‍රණයට විරුද්ධව ප්‍රසිද්ධියේ පෙනී සිටි අතර ඔහුගේ දේශපාලන බලපෑම වැඩි විය.

[[File:August Coup montage.png|thumb|center|300px|1991 අගෝස්තු කුමන්ත්‍රණ උත්සාහය]]

=== 8.4 බොරිස් යෙල්ට්සින්ගේ නැගීම ===

[[File:Boris Yeltsin 22 August 1991-1.jpg|thumb|right|250px|1991 අගෝස්තු මාසයේදී බොරිස් යෙල්ට්සින්]]

බොරිස් යෙල්ට්සින් රුසියානු සමූහාණ්ඩුවේ ප්‍රධාන දේශපාලන නායකයෙකු බවට පත්විය. ඔහු සෝවියට් මධ්‍යම පාලනයෙන් රුසියාව වෙන්වී ස්වාධීන රාජ්‍යයක් බවට පත්වීම සඳහා සහාය දැක්වීය.

1991 ජූනි මාසයේදී යෙල්ට්සින් රුසියානු සමූහාණ්ඩුවේ ජනාධිපතිවරයා ලෙස තේරී පත්විය. අගෝස්තු කුමන්ත්‍රණ උත්සාහය අසාර්ථක වීමෙන් පසු ඔහුගේ බලය තවදුරටත් ශක්තිමත් විය.

=== 8.5 බෙලවෙෂා ගිවිසුම (Belavezha Accords) ===

[[File:Soglashenie o sozdanii Sodruzhestva Nezavisimyh Gosudarstv.pdf|thumb|right|200px|ස්වාධීන රාජ්‍ය පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලය පිහිටුවීමේ ගිවිසුම]]

== බෙලවේෂා ගිවිසුම (1991) ==

[[File:Belavezha Accords.jpg|thumb|right|250px|1991 දෙසැම්බර් 8 දින අත්සන් කරන ලද බෙලවේෂා ගිවිසුම]]

1991 දෙසැම්බර් 8 දින බෙලරුස්හිදී රුසියාව, යුක්රේනය සහ බෙලරුස් නායකයන් විසින් සෝවියට් සංගමයේ පැවැත්ම අවසන් වී ස්වාධීන රාජ්‍යයන්ගේ පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලය (CIS) පිහිටුවීමට එකඟ වූ ගිවිසුම අත්සන් කරන ලදී.


මෙම ගිවිසුම මඟින් සෝවියට් සංගමය තවදුරටත් පැවතීමට නොහැකි බව ප්‍රකාශ කරමින් ස්වාධීන රාජ්‍ය පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලය (Commonwealth of Independent States – CIS) පිහිටුවීමට එකඟ විය.

1991 දෙසැම්බර් 21 දින අල්මා-අටාහිදී පැවති සාකච්ඡාවලදී තවත් හිටපු සෝවියට් සමූහාණ්ඩු කිහිපයක් මෙම නව සහයෝගීතා ක්‍රියාවලියට එක් විය.

=== 8.6 1991 දෙසැම්බර් 25 – සෝවියට් ධජය පහත හෙළීම ===

[[File:Акт спуска флага СССР над Кремлем и поднятии флага России 25 декабря 2021 года.jpg|thumb|center|300px|ක්‍රෙම්ලිනයේ සෝවියට් ධජය පහත හෙළීම සහ රුසියානු ධජය එසවීම සිහිපත් කරන ඡායාරූපය]]

1991 දෙසැම්බර් 25 දින මිහායිල් ගොර්බචොව් සෝවියට් සංගමයේ ජනාධිපති ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්විය.

එදින මොස්කව්හි ක්‍රෙම්ලිනයට ඉහළින් පැවති සෝවියට් සංගමයේ රතු ධජය අවසන් වරට පහත හෙළන ලදී. ඒ වෙනුවට රුසියානු ත්‍රිවර්ණ ධජය එසවීම සෝවියට් සංගමයේ අවසානය සංකේතවත් කළේය.

1991 දෙසැම්බර් 26 දින සෝවියට් සංගමයේ උත්තරීතර සෝවියට් මණ්ඩලය සංගමය විසුරුවා හැරීම නිල වශයෙන් තහවුරු කළේය.

=== 8.7 නව රුසියානු සමූහාණ්ඩුව (Russian Federation) ===

[[File:Flag of Russia.svg|thumb|right|200px|රුසියානු සමූහාණ්ඩුවේ ජාතික ධජය]]

සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීමෙන් පසු රුසියානු සමූහාණ්ඩුව නව ස්වාධීන රාජ්‍යයක් ලෙස ඉදිරියට පැමිණියේය.

බොරිස් යෙල්ට්සින් නව රුසියානු රාජ්‍යයේ පළමු ජනාධිපතිවරයා බවට පත්විය. සෝවියට් සංගමයේ පැරණි මධ්‍යගත ආර්ථික ක්‍රමය වෙනුවට වෙළෙඳපොළ ආර්ථික ක්‍රමයක් හඳුන්වා දීමට ඔහුගේ රජය උත්සාහ කළේය.

මෙම වෙනස්කම් අතරතුර රාජ්‍ය ආයතන පෞද්ගලීකරණය කිරීම, මිල පාලන ඉවත් කිරීම සහ ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණ ක්‍රියාත්මක කිරීම සිදු විය.

=== 8.8 යෙල්ට්සින්ගේ පාලන සමයේ ආර්ථික හා දේශපාලන වෙනස්කම් ===

1990 දශකයේ මුල් භාගයේදී රුසියාව බරපතළ ආර්ථික අර්බුදයකට මුහුණ දුන්නේය. උද්ධමනය, විරැකියාව, නිෂ්පාදන අඩුවීම සහ ජනතාවගේ ජීවන වියදම ඉහළ යාම ප්‍රධාන ගැටලු බවට පත්විය.

===8.9 අල්මා-අටා ප්‍රකාශනය සහ ප්‍රොටෝකෝලය (1991) ==

[[File:RIAN archive 140800 Signing of Protocol on Establishing Commonwealth of Independent States.jpg|thumb|right|300px|1991 දෙසැම්බර් මාසයේ අල්මා-අටාහිදී CIS පිහිටුවීමේ ප්‍රොටෝකෝලය අත්සන් කිරීම]]

[[File:RIAN archive 41059 CIS heads of state.jpg|thumb|right|300px|අල්මා-අටා ගිවිසුමෙන් පසු රාජ්‍ය නායකයන්]]

1991 දෙසැම්බර් 21 දින කසකස්තානයේ අල්මා-අටා නගරයේදී ස්වාධීන රාජ්‍යයන්ගේ පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලය (CIS) පිහිටුවීමේ ක්‍රියාවලිය තවදුරටත් පුළුල් කරන ලදී.

1991 දෙසැම්බර් 8 දින බෙලරුස්, රුසියාව සහ යුක්රේනය විසින් අත්සන් කරන ලද ගිවිසුමට අදාළ ප්‍රොටෝකෝලය දෙසැම්බර් 21 දින අත්සන් කරන ලදී. එමගින් ආර්මේනියාව, අසර්බයිජානය, කසකස්තානය, කිර්ගිස්තානය, මෝල්ඩෝවා, තජිකිස්තානය, තුර්ක්මෙනිස්තානය සහ උස්බෙකිස්තානය ඇතුළු රාජ්‍යයන් ද CIS රාමුවට එක් විය.

[[File:Alma-Ata Declaration 1991.jpg|thumb|right|250px|1991 දෙසැම්බර් 21 දින අල්මා-අටා ප්‍රකාශනය]]

[[File:Protocol to the Agreement establishing the Commonwealth of Independent States.jpg|thumb|right|250px|CIS පිහිටුවීමේ ගිවිසුමට අදාළ ප්‍රොටෝකෝලය]]

මෙම ප්‍රොටෝකෝලය CIS පිහිටුවීමේ ගිවිසුමේ අනිවාර්ය කොටසක් බව එහි සඳහන් විය. අල්මා-අටා ප්‍රකාශනය මගින් සාමාජික රාජ්‍යයන් අතර ස්වෛරී සමානාත්මතාව, භෞමික අඛණ්ඩතාව සහ අභ්‍යන්තර කටයුතුවලට මැදිහත් නොවීම වැනි මූලධර්ම තහවුරු කරන ලදී.

== මූලාශ්‍ර ==

* [https://documents.un.org/api/symbol/access?l=en&amp;s=A%2F47%2F60&amp;t=pdf එක්සත් ජාතීන්ගේ ලේඛනය – A/47/60]
* [https://e-cis.info/page/3373/79406/ අල්මා-අටා ප්‍රකාශනය – CIS]
* [https://cis-legislation.com/document.fwx?rgn=3933 ප්‍රොටෝකෝලයේ සම්පූර්ණ පාඨය]

1993 දී රුසියානු ජනාධිපතිවරයා සහ පාර්ලිමේන්තුව අතර බරපතළ දේශපාලන ගැටුමක් ඇති විය. එම අර්බුදයෙන් පසුව 1993 දෙසැම්බර් මාසයේදී නව රුසියානු ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් ජනමත විචාරණයකින් අනුමත කරන ලදී.

=== 8.10 සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීමේ ලෝක බලපෑම ===

සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීම ලෝක දේශපාලනයේ විශාල වෙනසක් ඇති කළේය.

* සීතල යුද්ධයේ අවසානය සනිටුහන් විය.
* හිටපු සෝවියට් සමූහාණ්ඩු 15 ස්වාධීන රාජ්‍ය බවට පත්විය.
* ලෝකයේ බලවත්ම රාජ්‍ය දෙකක් අතර පැවති ද්විධ්‍රැව බල තුලනය අවසන් විය.
* රුසියාව ජාත්‍යන්තර දේශපාලනයේ ප්‍රධාන රාජ්‍යයක් ලෙස ඉදිරියට පැමිණියේය.
* නැගෙනහිර යුරෝපයේ සහ මධ්‍යම ආසියාවේ දේශපාලන හා ආර්ථික පරිවර්තන වේගවත් විය.

=== 8.11 සෝවියට් දේශයේ දජය යටතේ පැවැති රටවල් ===

== සෝවියට් සංගමයේ සාමාජික ජනරජ ==

සෝවියට් සංගමය ජනරජ 15කින් සමන්විත වූ රාජ්‍යයකි. 1991දී සෝවියට් සංගමය විසුරුවා හැරීමෙන් පසු එම ජනරජ ස්වාධීන රාජ්‍ය බවට පත් විය.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! අංකය
! ජනරජය
! වර්තමාන ජාතික ධජය
! අගනුවර
|-
| 1
| රුසියානු සෝවියට් ෆෙඩරේටිව් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Russia.svg|50px]]
| මොස්කව්
|-
| 2
| යුක්රේන සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Ukraine.svg|50px]]
| කියෙව්
|-
| 3
| බෙලරුසියානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Belarus.svg|50px]]
| මින්ස්ක්
|-
| 4
| උස්බෙක් සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Uzbekistan.svg|50px]]
| තෂ්කෙන්ට්
|-
| 5
| කසක් සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Kazakhstan.svg|50px]]
| අල්මා-අටා
|-
| 6
| ජෝර්ජියානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Georgia.svg|50px]]
| ටිබිලිසි
|-
| 7
| අසර්බයිජානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Azerbaijan.svg|50px]]
| බාකු
|-
| 8
| ලිතුවේනියානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Lithuania.svg|50px]]
| විල්නියස්
|-
| 9
| මෝල්දාවියානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Moldova.svg|50px]]
| කිෂිනෙව්
|-
| 10
| ලැට්වියානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Latvia.svg|50px]]
| රීගා
|-
| 11
| කිර්ගිස් සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Kyrgyzstan.svg|50px]]
| ෆ්රුන්සේ
|-
| 12
| තජික් සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Tajikistan.svg|50px]]
| දුෂාන්බේ
|-
| 13
| ආර්මේනියානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Armenia.svg|50px]]
| යෙරෙවන්
|-
| 14
| තුර්ක්මෙනිස් සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Turkmenistan.svg|50px]]
| අෂ්ගාබාත්
|-
| 15
| එස්තෝනියානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය
| [[ගොනුව:Flag of Estonia.svg|50px]]
| ටැලින්
|}

සෝවියට් සංගමයේ බිඳවැටීම ලෝක ඉතිහාසයේ නව යුගයක ආරම්භය සනිටුහන් කළේය. කොමියුනිස්ට් පාලනය යටතේ පැවති විශාල රාජ්‍යයක් විසුරුවා හැරීමත් සමඟ නව ස්වාධීන රාජ්‍ය ගණනාවක් බිහි විය. එමඟින් රුසියාව ඇතුළු හිටපු සෝවියට් සමූහාණ්ඩුවල දේශපාලන, ආර්ථික සහ ජාත්‍යන්තර සබඳතා නව දිශාවකට යොමු විය.


== නැගෙනහිර යුරෝපයේ සෝවියට් බලපෑම යටතේ පැවති රාජ්‍යයන් ==

දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසුව නැගෙනහිර සහ මධ්‍යම යුරෝපයේ රටවල් කිහිපයක කොමියුනිස්ට් පාලන ක්‍රම ස්ථාපිත විය. මෙම රටවල් සෝවියට් සංගමයේ සාමාජික ජනරජ නොවූ නමුත්, ඒවායින් බොහොමයක් සෝවියට් සංගමයේ දේශපාලන හා හමුදා බලපෑම යටතේ පැවතුණි. මෙම කලාපය සාමාන්‍යයෙන් නැගෙනහිර කඳවුර (Eastern Bloc) ලෙස හැඳින්වේ.

=== ප්‍රධාන රාජ්‍යයන් ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! අංකය
! රට
! ධජය
! අගනුවර
|-
| 1
| [[පෝලන්තය]]
| [[ගොනුව:Flag of Poland.svg|50px]]
| වෝර්සෝ
|-
| 2
| [[නැගෙනහිර ජර්මනිය]]
| [[ගොනුව:Flag of East Germany.svg|50px]]
| නැගෙනහිර බර්ලින්
|-
| 3
| [[චෙකොස්ලොවැකියාව]]
| [[ගොනුව:Flag of Czechoslovakia.svg|50px]]
| ප්‍රාග්
|-
| 4
| [[හංගේරියාව]]
| [[ගොනුව:Flag of Hungary.svg|50px]]
| බුඩාපෙස්ට්
|-
| 5
| [[රුමේනියාව]]
| [[ගොනුව:Flag of Romania.svg|50px]]
| බුකාරෙස්ට්
|-
| 6
| [[බල්ගේරියාව]]
| [[ගොනුව:Flag of Bulgaria.svg|50px]]
| සොෆියා
|-
| 7
| [[ඇල්බේනියාව]]
| [[ගොනුව:Flag of Albania.svg|50px]]
| ටිරානා
|}

මෙම රාජ්‍යයන්ගෙන් බොහොමයක් 1955දී පිහිටුවන ලද වෝර්සෝ ගිවිසුම් සංවිධානයට (Warsaw Pact) සම්බන්ධ විය. ඇල්බේනියාව 1968දී එම සංවිධානයෙන් නිල වශයෙන් ඉවත් විය.

=== සෝවියට් සංගමය සහ නැගෙනහිර යුරෝපය අතර වෙනස ===

ඉහත සඳහන් රටවල් සෝවියට් සංගමයේ කොටස් නොවීය. ඒවාට තමන්ගේම රාජ්‍ය නාම, භූමි ප්‍රදේශ සහ ආණ්ඩු තිබුණි. එහෙත් සීතල යුද්ධ සමයේදී ඒවායින් බොහොමයක් සෝවියට් සංගමය සමඟ දේශපාලන, ආර්ථික සහ හමුදා සම්බන්ධතා පවත්වාගෙන ගියේය.

== මූලාශ්‍ර ==

* [https://history.state.gov/milestones/1989-1992/collapse-soviet-union United States Department of State – The Collapse of the Soviet Union]
* [https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/pcw/108229.htm United States Department of State – Dissolution of the USSR and the Establishment of Independent Republics]
* [https://nsarchive.gwu.edu/briefing-book/russia-programs/2021-12-21/end-soviet-union-1991 National Security Archive – The End of the Soviet Union]
* [https://ieres.elliott.gwu.edu/project/soviet-dissolution-30-years-later/ George Washington University – Soviet Dissolution 30 Years Later]

9. වන පරිච්ඡේදය 


{{තොරතුරුකොටුව පුද්ගලයා
| name = ව්ලැඩිමීර් පුටින්
| image = Vladimir Putin portrait (2024-02-23).png
| caption = ව්ලැඩිමීර් ව්ලැඩිමිරොවිච් පුටින්
| birth_date = {{Birth date and age|1952|10|7}}
| birth_place = ලෙනින්ග්‍රෑඩ්, සෝවියට් සංගමය
| nationality = රුසියානු
| occupation = දේශපාලනඥයා
| office = රුසියාවේ ජනාධිපති
| term_start = 7 මැයි 2012
}}

9.1 '''ව්ලැඩිමීර් ව්ලැඩිමිරොවිච් පුටින්''' (රුසියානු: Владимир Владимирович Путин; උපත 1952 ඔක්තෝබර් 7) යනු රුසියානු දේශපාලනඥයෙකු වන අතර 1999 දෙසැම්බර් මාසයේ සිට රුසියාවේ දේශපාලන නායකත්වයේ ප්‍රධාන භූමිකාවක් ඉටු කරමින් සිටින පුද්ගලයෙකි. ඔහු 2000 සිට 2008 දක්වාත්, 2012 සිට නැවතත් රුසියාවේ ජනාධිපතිවරයා ලෙසත් කටයුතු කළේය. 2008 සිට 2012 දක්වා ඔහු රුසියාවේ අගමැතිවරයා විය.

පුටින්ගේ දේශපාලන ජීවිතය සෝවියට් සංගමයේ රාජ්‍ය ආරක්ෂක කමිටුව (Committee for State Security – KGB) සමඟ සම්බන්ධ වී තිබේ. ඔහු එහි නිලධාරියෙකු ලෙස සේවය කළ අතර පසුව රුසියානු රාජ්‍ය පරිපාලනයට එක්විය. 1998 දී රුසියානු ෆෙඩරල් ආරක්ෂක සේවයේ (FSB) අධ්‍යක්ෂවරයා බවට පත්වීමෙන් පසු ඔහු ජාතික දේශපාලනයේ ඉහළට පැමිණියේය.

ඔහුගේ පාලන කාලය තුළ රුසියාවේ ආර්ථිකය, ආරක්ෂක ප්‍රතිපත්ති, විදේශ සබඳතා සහ දේශපාලන පද්ධතියේ සැලකිය යුතු වෙනස්කම් සිදුවිය. 2014 දී ක්‍රිමියාව රුසියාවට ඈඳා ගැනීම සහ 2022 පෙබරවාරි 24 දින යුක්රේනයට එරෙහිව ආරම්භ කළ පූර්ණ පරිමාණ ආක්‍රමණය ඔහුගේ පාලන සමයේ ප්‍රධාන ජාත්‍යන්තර සිදුවීම් වේ.

9.1.1== මුල් ජීවිතය සහ අධ්‍යාපනය ==

[[ගොනුව:Vladimir Putin portrait (2024-02-23).png|දකුණට|thumb|200px|ව්ලැඩිමීර් ව්ලැඩිමිරොවිච් පුටින්]]

පුටින් 1952 ඔක්තෝබර් 7 වැනිදා එවකට සෝවියට් සංගමයට අයත් ලෙනින්ග්‍රෑඩ් නගරයේදී උපත ලැබීය. වර්තමානයේ එම නගරය ශාන්ත පීටර්ස්බර්ග් ලෙස හැඳින්වේ.

ඔහුගේ පියා ව්ලැඩිමීර් ස්පිරිඩොනොවිච් පුටින් සහ මව මරියා ඉවානොව්නා පුටිනා වූහ. දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු සෝවියට් සමාජයේ පැවති ආර්ථික හා සමාජ පරිසරය තුළ ඔහු හැදී වැඩුණි.

පුටින් ලෙනින්ග්‍රෑඩ් රාජ්‍ය විශ්වවිද්‍යාලයේ නීතිය හැදෑරීය. 1975 දී ඔහු නීති උපාධිය ලබාගත්තේය. විශ්වවිද්‍යාල අධ්‍යාපනයෙන් පසු ඔහු සෝවියට් රාජ්‍ය ආරක්ෂක සේවයට එක්විය.

9.2 == කේ.ජී.බී. (KGB) සංවිධානය යනු කුමක්ද? ==

[[ගොනුව:Lubyanka Building.jpg|දකුණට|thumb|250px|මොස්කව්හි ලුබියන්කා ගොඩනැගිල්ල. පැරණි කේ.ජී.බී. මූලස්ථානය මෙහි පිහිටා තිබිණි.]]

කේ.ජී.බී. (KGB) යනු සෝවියට් සංගමයේ ප්‍රධාන රාජ්‍ය ආරක්ෂක හා බුද්ධි තොරතුරු රැස්කිරීමේ ආයතනය විය. එහි රුසියානු සම්පූර්ණ නාමය ''Komitet Gosudarstvennoy Bezopasnosti'' වන අතර ඉංග්‍රීසි නාමය ''Committee for State Security'' වේ. සිංහලෙන් එය රාජ්‍ය ආරක්ෂක කමිටුව ලෙස හැඳින්වේ.

මෙම සංවිධානය 1954 දී පිහිටුවන ලද අතර 1991 දී සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීමත් සමඟ විසුරුවා හරින ලදී.

එහි ප්‍රධාන කාර්යයන් වූයේ:

* විදේශ රටවල බුද්ධි තොරතුරු රැස් කිරීම.
* සෝවියට් සංගමයේ අභ්‍යන්තර ආරක්ෂාව පවත්වාගෙන යාම.
* ප්‍රතිබුද්ධි මෙහෙයුම් සිදු කිරීම.
* රාජ්‍ය රහස් ආරක්ෂා කිරීම.
* දේශසීමා ආරක්ෂාව සම්බන්ධ කටයුතු සිදු කිරීම.
* රාජ්‍ය විරෝධී ක්‍රියාකාරකම් නිරීක්ෂණය කිරීම.


සීතල යුද්ධ සමයේදී කේ.ජී.බී. සංවිධානය ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදයේ මධ්‍යම බුද්ධි ඒජන්සිය (CIA) ඇතුළු බටහිර රටවල බුද්ධි ආයතන සමඟ තරගකාරී සම්බන්ධතාවක සිටියේය.


1991 දී සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීමෙන් පසු කේ.ජී.බී. සංවිධානයේ කාර්යයන් නව රුසියානු ආයතන වෙත බෙදා දෙන ලදී. ඒ අතර ෆෙඩරල් ආරක්ෂක සේවය (FSB) වැදගත් ස්ථානයක් ගනී.


9.3 == කේ.ජී.බී. නිලධාරියෙකු ලෙස පුටින් ==

[[ගොනුව:Lubyanka Building.jpg|දකුණට|thumb|220px|කේ.ජී.බී. සංවිධානයේ පැරණි මූලස්ථානය පිහිටි ලුබියන්කා ගොඩනැගිල්ල]]

1975 දී විශ්වවිද්‍යාල අධ්‍යාපනය අවසන් කිරීමෙන් පසු පුටින් කේ.ජී.බී. සංවිධානයට එක්විය. ඔහුට බුද්ධි තොරතුරු රැස්කිරීම සහ ආරක්ෂක කටයුතු පිළිබඳ පුහුණුව ලබා දෙන ලදී.

1980 දශකයේදී ඔහු නැගෙනහිර ජර්මනියේ ඩ්‍රෙස්ඩන් නගරයේ සේවය කළේය. එවකට නැගෙනහිර ජර්මනිය සෝවියට් සංගමයේ ප්‍රධාන සමාජවාදී සගයෙකු විය.

1989 දී බර්ලින් තාප්පය බිඳවැටීමත් සමඟ නැගෙනහිර ජර්මනියේ කොමියුනිස්ට් පාලනය අවසන් විය. මෙම දේශපාලන වෙනස්කම් පුටින්ගේ සේවා ජීවිතයට ද බලපෑවේය.

1990 දී ඔහු සෝවියට් සංගමයට ආපසු පැමිණියේය. 1991 දී කේ.ජී.බී. සේවයෙන් ඉවත් විය.

9.4 == සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීම සහ දේශපාලන ජීවිතයේ ආරම්භය ==

1991 දෙසැම්බර් මාසයේදී සෝවියට් සංගමය නිල වශයෙන් බිඳවැටීමෙන් පසු රුසියාව නව දේශපාලන හා ආර්ථික පරිවර්තනයකට මුහුණ දුන්නේය.

පුටින් ලෙනින්ග්‍රෑඩ් නගරයේ දේශපාලන හා පරිපාලන කටයුතුවලට සම්බන්ධ විය. එවකට නගරාධිපතිවරයා වූ ඇනටෝලි සොබ්චක් සමඟ ඔහු සමීපව කටයුතු කළේය.

ඔහු නගරයේ විදේශ සබඳතා හා ආර්ථික කටයුතු සම්බන්ධ වගකීම් දැරීය. පසුව ශාන්ත පීටර්ස්බර්ග් නගරයේ නියෝජ්‍ය නගරාධිපතිවරයා බවට පත්විය.

1996 දී ඔහු මොස්කව් නගරයට ගොස් රුසියානු ජනාධිපති කාර්යාලයේ පරිපාලන කටයුතුවලට සම්බන්ධ විය.

9.5 == ෆෙඩරල් ආරක්ෂක සේවයේ අධ්‍යක්ෂවරයා වීම ==

1998 ජූලි මාසයේදී රුසියානු ජනාධිපති බොරිස් යෙල්ට්සින් විසින් පුටින් රුසියානු ෆෙඩරල් ආරක්ෂක සේවයේ (FSB) අධ්‍යක්ෂවරයා ලෙස පත් කරන ලදී.

මෙම ආයතනය සෝවියට් කේ.ජී.බී. සංවිධානයේ අභ්‍යන්තර ආරක්ෂක කාර්යයන්ගෙන් කොටසක් භාරගත් පසුකාලීන ආයතනයකි.

1999 දී පුටින් රුසියානු ආරක්ෂක මණ්ඩලයේ ලේකම්වරයා ලෙස ද කටයුතු කළේය. මෙම තනතුරු ඔහුගේ දේශපාලන නැගීමට වැදගත් පසුබිමක් සැපයීය.

9.6 == අගමැති ධුරයට පත්වීම සහ ජනාධිපති ධුරයට පැමිණීම ==

[[ගොනුව:Inauguration of Vladimir Putin 7 May 2000-12.jpg|දකුණට|thumb|250px|2000 දී ජනාධිපති ධුරයට පත්වීමෙන් පසු පුටින් සහ බොරිස් යෙල්ට්සින්]]

1999 අගෝස්තු මාසයේදී ජනාධිපති බොරිස් යෙල්ට්සින් විසින් පුටින් රුසියාවේ අගමැතිවරයා ලෙස පත් කරන ලදී.

එවකට රුසියාව ආර්ථික අර්බුද, දේශපාලන අස්ථාවරත්වය සහ චෙච්නියානු ගැටුම ඇතුළු අභියෝග රැසකට මුහුණ දෙමින් සිටියේය.

1999 දෙසැම්බර් 31 වැනිදා බොරිස් යෙල්ට්සින් ජනාධිපති ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්විය. එම අවස්ථාවේදී පුටින් වැඩබලන ජනාධිපතිවරයා බවට පත්විය.

2000 මාර්තු 26 වැනිදා පැවති ජනාධිපතිවරණයෙන් ඔහු ජයග්‍රහණය කළේය. 2000 මැයි 7 වැනිදා රුසියාවේ ජනාධිපති ධුරයේ දිවුරුම් දුන්නේය.

[[ගොනුව:Putin inauguration 2000.jpg|දකුණට|thumb|250px|2000 මැයි 7 දින පුටින්ගේ ජනාධිපති දිවුරුම් දීම]]

9.7 == පළමු ජනාධිපති ධුර කාලය (2000–2004) ==

පුටින්ගේ පළමු ජනාධිපති ධුර කාලයේදී රුසියාවේ මධ්‍යම ආණ්ඩුවේ බලය ශක්තිමත් කිරීම ප්‍රධාන ප්‍රතිපත්තියක් විය.

ප්‍රාදේශීය පාලන ආයතන සහ මධ්‍යම රජය අතර බලතල නැවත සංවිධානය කිරීමට ඔහු පියවර ගත්තේය.

මෙම කාලයේදී රුසියානු ආර්ථිකය වර්ධනය වූ අතර තෙල් සහ ස්වාභාවික ගෑස් අපනයනයෙන් ලැබුණු ආදායම එයට වැදගත් විය.

කෙසේ වෙතත් මාධ්‍ය නිදහස, දේශපාලන විරුද්ධවාදීන්ගේ අයිතිවාසිකම් සහ බලය මධ්‍යගත කිරීම පිළිබඳ විවේචන ද ඇති විය.

9.8 == දෙවන ජනාධිපති ධුර කාලය (2004–2008) ==

2004 මාර්තු මාසයේ පැවති ජනාධිපතිවරණයෙන් පුටින් නැවතත් ජයග්‍රහණය කළේය.

මෙම කාලයේදී රුසියාවේ ආර්ථික වර්ධනය අඛණ්ඩව පැවති අතර බලශක්ති සම්පත් ජාත්‍යන්තර දේශපාලනයේ වැදගත් මෙවලමක් බවට පත්විය.

රුසියාව ජාත්‍යන්තර දේශපාලනය තුළ තම බලපෑම වැඩි කිරීමට උත්සාහ කළේය.

2008 දී ඔහුගේ දෙවන අඛණ්ඩ ජනාධිපති ධුර කාලය අවසන් විය.

9.9 == දිමිත්‍රි මෙද්වදෙව් පාලනය සහ පුටින් අගමැති වීම (2008–2012) ==

[[ගොනුව:Dmitry Medvedev with Vladimir Putin-1.jpg|දකුණට|thumb|250px|2008 දී අගමැති ව්ලැඩිමීර් පුටින් සහ ජනාධිපති දිමිත්‍රි මෙද්වදෙව්]]

රුසියානු ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව අනුව එක දිගට ජනාධිපති ධුර කාල දෙකක් සම්පූර්ණ කළ පුටින්ට 2008 දී තවත් අඛණ්ඩ ධුර කාලයක් සඳහා තරග කිරීමට නොහැකි විය.

ඒ අනුව 2008 දී දිමිත්‍රි මෙද්වදෙව් ජනාධිපතිවරයා බවට පත්විය. පුටින් අගමැති ධුරයට පත්විය.

මෙම කාලයේදී රුසියානු රජයේ ප්‍රධාන තීරණ ගැනීමේ ක්‍රියාවලිය තුළ පුටින්ට සැලකිය යුතු බලපෑමක් පැවතිණි.

2012 දී පුටින් නැවත ජනාධිපතිවරණයට ඉදිරිපත් වී ජයග්‍රහණය කළේය.

9.10 == නැවත ජනාධිපති ධුරයට පත්වීම (2012–2018) ==

2012 මැයි මාසයේදී පුටින් නැවතත් රුසියානු ජනාධිපති ධුරයට පත්විය.

මෙම කාලයේදී රුසියාවේ දේශපාලන බලය තවදුරටත් මධ්‍යගත විය. විපක්ෂ දේශපාලන කණ්ඩායම්, ස්වාධීන මාධ්‍ය සහ රාජ්‍ය නොවන සංවිධාන සම්බන්ධයෙන් රජයේ ප්‍රතිපත්ති විවේචනයට ලක්විය.

2014 දී ක්‍රිමියානු අර්බුදය ඇති වූ අතර එය රුසියාව සහ බටහිර රටවල් අතර සබඳතා දැඩි ලෙස පිරිහීමට හේතු විය.

9.11 == ක්‍රිමියාව අත්පත් කරගැනීම සහ යුක්රේන අර්බුදය (2014) ==

[[ගොනුව:Address by President of the Russian Federation 2014.jpg|දකුණට|thumb|250px|2014 මාර්තු 18 දින ක්‍රිමියාව සම්බන්ධයෙන් පුටින් කළ ප්‍රකාශය]]

2014 දී යුක්රේනයේ දේශපාලන අර්බුදයක් ඇති විය. එවකට ජනාධිපති වික්ටර් යනුකොවිච් බලයෙන් ඉවත් වීමෙන් පසු රුසියාව සහ යුක්රේනය අතර සබඳතා දැඩි ලෙස පිරිහුණි.

රුසියානු හමුදා ක්‍රිමියානු අර්ධද්වීපයේ පාලනය අත්පත් කරගත් අතර 2014 මාර්තු මාසයේදී රුසියාව ක්‍රිමියාව තම රටට ඈඳා ගත්තේය.

යුක්රේනය සහ බොහෝ ජාත්‍යන්තර රටවල් මෙම ක්‍රියාව යුක්රේනයේ භෞමික අඛණ්ඩතාව උල්ලංඝනය කිරීමක් ලෙස ප්‍රතික්ෂේප කළහ.

ඉන් අනතුරුව නැගෙනහිර යුක්රේනයේ ඩොනෙට්ස්ක් සහ ලුහාන්ස්ක් ප්‍රදේශවල සන්නද්ධ ගැටුම් වර්ධනය විය.

මෙම සිදුවීම් හේතුවෙන් රුසියාවට එරෙහිව බටහිර රටවල් ආර්ථික සම්බාධක පැනවීමට පියවර ගත්හ.

9.12 == 2018 ජනාධිපතිවරණය ==

2018 මාර්තු මාසයේ පැවති ජනාධිපතිවරණයෙන් පුටින් නැවතත් ජයග්‍රහණය කළේය.

ඔහුගේ සිව්වන ජනාධිපති ධුර කාලය 2018 මැයි මාසයේදී ආරම්භ විය.

මෙම කාලයේදී රුසියාවේ ආරක්ෂක ප්‍රතිපත්ති, ජාත්‍යන්තර සබඳතා සහ විදේශීය බලපෑම් පිළිබඳ ගැටලු ප්‍රමුඛ විය.

9.13 == 2020 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සංශෝධන ==

2020 දී රුසියානු ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවට සංශෝධන සිදු කරන ලදී.

එම සංශෝධන මගින් ජනාධිපති ධුර කාල ගණනය කිරීමේ ක්‍රමය වෙනස් කරන ලද අතර පුටින්ට තවත් ජනාධිපති ධුර කාල දෙකක් සඳහා තරග කිරීමට අවස්ථාව ලැබිණි.

මෙම සංශෝධන රුසියාවේ දේශපාලන බලය සහ ජනාධිපති ධුරයේ බලතල සම්බන්ධයෙන් ජාත්‍යන්තර අවධානයට ලක්විය.

9.14 == රුසියානු–යුක්රේන යුද්ධය (2022–වර්තමානය) ==

[[ගොනුව:20220224 Kyiv.jpg|දකුණට|thumb|250px|2022 පෙබරවාරි මාසයේ රුසියානු ආක්‍රමණය ආරම්භ වූ අවස්ථාවේ යුක්රේනයේ කියෙව් නගරය]]

2022 පෙබරවාරි 24 වැනිදා රුසියාව යුක්රේනයට එරෙහිව පූර්ණ පරිමාණ හමුදා ආක්‍රමණයක් ආරම්භ කළේය. එම තීරණය ගනු ලැබුවේ පුටින්ගේ නායකත්වය යටතේය.

රුසියානු රජය තම ක්‍රියාමාර්ග සඳහා ජාතික ආරක්ෂාව සහ නේටෝ සංවිධානයේ ව්‍යාප්තිය පිළිබඳ කරුණු ඉදිරිපත් කළේය. එහෙත් යුක්රේනය සහ බොහෝ රටවල් මෙම ක්‍රියාව ස්වාධීන රාජ්‍යයකට එරෙහි ආක්‍රමණයක් ලෙස හෙළා දුටුවේය.

යුද්ධය හේතුවෙන් යුක්රේනයේ නගර, නිවාස, රෝහල් සහ යටිතල පහසුකම් විනාශයට පත්විය. විශාල සංඛ්‍යාවක ජනතාව මියගිය අතර තවත් මිලියන ගණනකට තම නිවාස අතහැර වෙනත් ප්‍රදේශවලට හෝ රටවලට යාමට සිදුවිය.

මෙම යුද්ධය ලෝක ආර්ථිකයට ද බලපෑවේය. විශේෂයෙන් බලශක්ති මිල, ආහාර සැපයුම සහ ජාත්‍යන්තර වෙළෙඳාම සම්බන්ධයෙන් විශාල වෙනස්කම් ඇති විය.

[[ගොනුව:Clearing debris of a residential building in Kyiv, 2022-04-20 (962844).jpg|දකුණට|thumb|250px|රුසියානු ආක්‍රමණයෙන් පසු කියෙව්හි විනාශ වූ නේවාසික ගොඩනැගිල්ලක සුන්බුන් ඉවත් කිරීම]]

යුද්ධය සම්බන්ධයෙන් රුසියාවට එරෙහිව ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදය, යුරෝපා සංගමය සහ වෙනත් රටවල් ආර්ථික හා රාජ්‍යතාන්ත්‍රික සම්බාධක පැනවීය.

2023 මාර්තු 17 වැනිදා ජාත්‍යන්තර අපරාධ අධිකරණය (ICC) විසින් යුක්රේනයේ සිටින ළමුන් නීතිවිරෝධී ලෙස පිටුවහල් කිරීම සහ මාරු කිරීම සම්බන්ධයෙන් පුටින්ට එරෙහිව අත්අඩංගුවට ගැනීමේ වරෙන්තුවක් නිකුත් කරන ලදී. මෙය අධිකරණය විසින් නිකුත් කළ වරෙන්තුවක් වන අතර නඩු විභාගයකින් තීරණය වූ වරදකරුභාවයක් නොවේ.

යුක්රේන යුද්ධය 21 වැනි සියවසේ යුරෝපයේ ආරක්ෂාව, ජාත්‍යන්තර නීතිය සහ ලෝක බල තුලනය සම්බන්ධයෙන් ප්‍රධාන අභියෝගයක් බවට පත්විය.

9.15 == 2024 ජනාධිපතිවරණය සහ පස්වන ධුර කාලය ==

[[ගොනුව:Инаугурация Владимира Путина — 07 (7 мая 2024).jpg|දකුණට|thumb|250px|2024 මැයි 7 දින පුටින්ගේ පස්වන ජනාධිපති දිවුරුම් දීම]]

2024 මාර්තු මාසයේ පැවති රුසියානු ජනාධිපතිවරණයෙන් පුටින් නැවතත් ජයග්‍රහණය කළේය.

2024 මැයි 7 වැනිදා ඔහු පස්වන ජනාධිපති ධුර කාලය සඳහා දිවුරුම් දුන්නේය.

මෙම මැතිවරණය සම්බන්ධයෙන් විපක්ෂ දේශපාලන කණ්ඩායම් සහ බටහිර රටවල් විසින් විවේචන එල්ල කරන ලදී. මැතිවරණ තරගකාරීත්වය, දේශපාලන නිදහස සහ විපක්ෂ නායකයන්ට ඇති සීමා පිළිබඳ ගැටලු ඒ අතර විය.

2020 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සංශෝධන අනුව ඔහුට 2030 දී නැවත ජනාධිපතිවරණයට ඉදිරිපත් වීමට අවස්ථාව ඇත.

9.16 == පුටින්ගේ පාලන ක්‍රමය සහ විදේශ ප්‍රතිපත්තිය ==

පුටින්ගේ පාලන ක්‍රමයේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයක් වන්නේ මධ්‍යම රජයේ බලය ශක්තිමත් කිරීමයි.

ඔහුගේ පාලන කාලය තුළ:

* මධ්‍යම ආණ්ඩුවේ බලතල ශක්තිමත් විය.
* ආරක්ෂක හා බුද්ධි අංශවලට වැඩි වැදගත්කමක් ලැබිණි.
* රුසියාවේ ජාත්‍යන්තර දේශපාලන බලපෑම වර්ධනය කිරීමට උත්සාහ කරන ලදී.
* බලශක්ති සම්පත් විදේශ ප්‍රතිපත්තියේ වැදගත් අංගයක් විය.
* චීනය ඇතුළු ආසියානු රටවල් සමඟ සබඳතා වර්ධනය විය.
* නේටෝ සංවිධානයේ ව්‍යාප්තියට විරෝධය පළ කරන ලදී.

පුටින්ගේ ආධාරකරුවන් ඔහු රුසියාවේ ස්ථාවරත්වය සහ ජාත්‍යන්තර බලය ශක්තිමත් කළ නායකයෙකු ලෙස සලකති.

එහෙත් විවේචකයන් ඔහුගේ පාලනය දේශපාලන නිදහස සීමා කිරීම, මාධ්‍ය නිදහසට බලපෑම් කිරීම සහ බලය එක් පුද්ගලයෙකු වටා මධ්‍යගත කිරීම සම්බන්ධයෙන් විවේචනය කරති.

9.17 == 2026 වන විට රුසියාවේ දේශපාලන තත්ත්වය ==

2026 වන විට ව්ලැඩිමීර් පුටින් රුසියාවේ ජනාධිපතිවරයා ලෙස කටයුතු කරයි.

ඔහුගේ දීර්ඝ පාලන කාලය තුළ රුසියාව සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීමෙන් පසු ඇති වූ දේශපාලන හා ආර්ථික පරිවර්තනයන් හරහා ගමන් කර ඇත.

රුසියානු–යුක්රේන යුද්ධය, බටහිර රටවල් සමඟ පවතින ගැටුම්, ජාත්‍යන්තර සම්බාධක සහ චීනය සමඟ වර්ධනය වන සබඳතා ඔහුගේ පාලනයේ ප්‍රධාන අභියෝග අතර වේ.

== බලන්න ==

* [[සෝවියට් සංගමය]]
* [[සීතල යුද්ධය]]
* [[කේ.ජී.බී.]]
* [[බොරිස් යෙල්ට්සින්]]
* [[දිමිත්‍රි මෙද්වදෙව්]]
* [[රුසියාව]]
* [[රුසියානු–යුක්රේන යුද්ධය]]
* [[ක්‍රිමියානු අර්බුදය]]

== ආශ්‍රිත මූලාශ්‍ර ==

* [https://www.britannica.com/biography/Vladimir-Putin Encyclopaedia Britannica – Vladimir Putin]
* [https://www.britannica.com/topic/KGB KGB – Encyclopaedia Britannica]
* [https://www.icc-cpi.int/news/situation-ukraine-icc-judges-issue-arrest-warrants-against-vladimir-vladimirovich-putin-and International Criminal Court – Ukraine situation]
* [https://www.un.org/ United Nations]
* [https://www.kremlin.ru/ Kremlin – President of Russia]

[[ප්‍රවර්ගය:1952 උපත්]]
[[ප්‍රවර්ගය:ජීවතුන් අතර සිටින පුද්ගලයෝ]]
[[ප්‍රවර්ගය:රුසියානු ජනාධිපතිවරු]]
[[ප්‍රවර්ගය:රුසියානු දේශපාලනඥයෝ]]
[[ප්‍රවර්ගය:කේ.ජී.බී. නිලධාරීහු]]
ජ්ජ්


=පසුවදන=

සෝවියට් දේශය – නැගීම, සශ්‍රීකත්වය, ජාත්‍යන්තර සහයෝගිතාව සහ බිඳවැටීම
ඉතිහාසය යනු ජයග්‍රහණ සහ පරාජයන් පිළිබඳ කතාන්දරයක් පමණක් නොවේ. එය මිනිසුන්ගේ ජීවිත, ඔවුන්ගේ බලාපොරොත්තු, අරගල, කැපකිරීම් සහ අනාගත පරම්පරාවන්ට ඉතිරි කරන පාඩම්වල එකතුවකි. සෝවියට් දේශයේ ඉතිහාසය අධ්‍යයනය කිරීමේදී මට වඩාත් පැහැදිලි වූයේ එම සත්‍යයයි.
1917 රුසියානු විප්ලවයෙන් පසුව මාක්ස්වාදී සහ කොමියුනිස්ට්වාදී දේශපාලන අදහස් රුසියාව තුළ පමණක් නොව ලෝකයේ විවිධ රටවල ජනතාව අතර ද විශාල ආකර්ෂණයක් ඇති කළේය. සමාජ සමානාත්මතාව, පංති විෂමතාව අඩු කිරීම, කම්කරු අයිතිවාසිකම් සහ පොදු ජනතාවගේ ජීවන තත්ත්වය උසස් කිරීම පිළිබඳ වූ එම අදහස් බොහෝ ජනතාවගේ බලාපොරොත්තු බවට පත්විය.
එම ඓතිහාසික පරිවර්තනයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 1922 දී සෝවියට් සමාජවාදී සමූහාණ්ඩු සංගමය (USSR) පිහිටුවනු ලැබීය. විවිධ ජාතීන්ට, භාෂාවන්ට සහ සංස්කෘතීන්ට අයත් ජනරජ කිහිපයක් එක් රාජ්‍ය සංගමයක් යටතේ එක්වීම ලෝක ඉතිහාසයේ සුවිශේෂී සිදුවීමක් විය.
කාලයත් සමඟ සෝවියට් සංගමය ලෝකයේ ප්‍රබලතම දේශපාලන, ආර්ථික, විද්‍යාත්මක සහ යුද බලවතුන්ගෙන් එකක් බවට පත්විය. කාර්මික සංවර්ධනය, අභ්‍යවකාශ ගවේෂණය, විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ, අධ්‍යාපනය සහ තාක්ෂණය යන ක්ෂේත්‍රවල එය ලෝකයට විශාල බලපෑමක් ඇති කළේය.
මාගේ අවධානයට විශේෂයෙන් ලක්වන්නේ සෝවියට් දේශය තම රටේ සංවර්ධනය පමණක් සලකා නොබලා, තමන්ට වඩා ආර්ථික වශයෙන් දුර්වල සහ සංවර්ධනය වෙමින් පැවති රටවලට ද සහයෝගය ලබාදීමට කටයුතු කළ ආකාරයයි.
ශ්‍රී ලංකාව එයට හොඳ උදාහරණයකි. 1958 දී ශ්‍රී ලංකාව සහ සෝවියට් සංගමය අතර ඇතිකරගත් ආර්ථික හා තාක්ෂණික සහයෝගිතාව යටතේ අපේ රටේ කාර්මික සංවර්ධනයට දායකත්වයක් ලැබුණි. ඔරුවල වානේ කර්මාන්තශාලාව, කැලණිය ටයර් කර්මාන්තශාලාව සහ මෝදර පිටි කර්මාන්තශාලාව වැනි කර්මාන්ත ඒ සම්බන්ධයෙන් සිහිපත් කළ හැකි උදාහරණ වේ.
එම සහයෝගය කර්මාන්තශාලා ඉදිකිරීමට පමණක් සීමා නොවීය. තාක්ෂණික දැනුම, යන්ත්‍රෝපකරණ, විශේෂඥ සහාය සහ කාර්මික අත්දැකීම් හුවමාරු කිරීම ද එහි වැදගත් අංගයන් විය.
සෝවියට් දේශයේ ජාත්‍යන්තර දායකත්වය තුළින් මට වඩාත් වැදගත් ලෙස පෙනෙන්නේ අධ්‍යාපන ක්ෂේත්‍රයයි.
ලෝකයේ විවිධ රටවලින් පැමිණි තරුණ තරුණියන්ට සෝවියට් විශ්වවිද්‍යාලවල අධ්‍යාපනය ලැබීමට ශිෂ්‍යත්ව සහ වෙනත් පහසුකම් සලසා දී තිබුණි. ශ්‍රී ලංකාව ඇතුළු ආසියානු, අප්‍රිකානු සහ ලතින් ඇමරිකානු රටවල සිසුන්ට වෛද්‍ය විද්‍යාව, ඉංජිනේරු විද්‍යාව, විද්‍යාව, තාක්ෂණය, කෘෂිකර්මය සහ වෙනත් විෂයයන් හැදෑරීමට අවස්ථාව ලැබුණි.
මොස්කව්හි මහජන මිත්‍රත්ව විශ්වවිද්‍යාලය (People's Friendship University) වැනි අධ්‍යාපන ආයතන ඒ සඳහා වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය.
එම ශිෂ්‍යත්ව අවස්ථා හරහා විදේශීය සිසුන්ට තම මව් රටවලදී ලබාගැනීමට අපහසු වූ උසස් අධ්‍යාපන අවස්ථා හිමිවිය. ඔවුන්ගෙන් බොහෝ දෙනෙක් පසුව වෛද්‍යවරුන්, ඉංජිනේරුවන්, විද්‍යාඥයන්, ගුරුවරුන් සහ වෙනත් වෘත්තිකයන් බවට පත්ව තම රටවල සංවර්ධනයට දායක වූහ. තවත් පිරිසක් ලෝකයේ විවිධ රටවල සේවය කරමින් සිටිති.
ශ්‍රී ලංකාවේ ද අද සෝවියට් දේශයේ අධ්‍යාපනය ලැබූ වෛද්‍යවරුන්, ඉංජිනේරුවන් සහ වෙනත් වෘත්තිකයන් සිටීම එම අධ්‍යාපනික සබඳතාවේ දිගුකාලීන ප්‍රතිඵලයකි.
එදා බොහෝ සිසුන්ට ශිෂ්‍යත්ව යටතේ අධ්‍යාපනය, නවාතැන් සහ ජීවන පහසුකම් ලබාගැනීමට හැකි විය. එය හුදෙක් එක් පුද්ගලයෙකුගේ අධ්‍යාපනය සඳහා කළ ආයෝජනයක් නොව, ඔහුගේ හෝ ඇයගේ මව් රටේ අනාගතයට කළ ආයෝජනයක් ලෙස ද සැලකිය හැකිය.
සෝවියට් දේශයේ සමාජ හා ආර්ථික ජීවිතය පිළිබඳව ද මට වැදගත් අදහසක් තිබේ. එහි පැවති පොදු ආර්ථික ක්‍රමය තුළ අධ්‍යාපනය, සෞඛ්‍ය සේවා, නිවාස සහ මූලික අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා රාජ්‍යය විශාල වගකීමක් දැරීය. ආහාර ද්‍රව්‍ය, පොත්පත් සහ බොහෝ අත්‍යවශ්‍ය සේවා සාපේක්ෂව අඩු මිලකට ලබාගැනීමට ජනතාවට හැකි වූ අවස්ථා තිබුණි.
එම සමාජ ආරක්ෂණ ක්‍රමය සහ ආර්ථික සහයෝගිතාව බොහෝ ජනතාවගේ ජීවිතවලට බලපෑවේය. එහෙත් එම පද්ධතිය තුළ දේශපාලන නිදහස සීමා වීම, මධ්‍යගත පාලනය, බලය සංකේන්ද්‍රණය වීම, නිෂ්පාදන හා සැපයුම් ගැටලු සහ ඇතැම් කාලවල ආහාර හිඟයන් වැනි බරපතළ අඩුපාඩු ද පැවති බව අමතක නොකළ යුතුය.
1980 දශකයේ මිහායිල් ගොර්බචොව් හඳුන්වා දුන් ග්ලාස්නොස්ට් සහ පෙරෙස්ත්‍රොයිකා ප්‍රතිසංස්කරණ සමඟ සෝවියට් සමාජය තුළ විශාල පරිවර්තනයක් ඇති විය. එහි අවසාන ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 1991 දී සෝවියට් සංගමය විසුරුවා හැරුණි. එතෙක් එකම රාජ්‍ය සංගමයක් තුළ පැවති ජනරජ ස්වාධීන රාජ්‍ය බවට පත්විය.
එම බිඳවැටීමෙන් පසුව පැරණි සෝවියට් ජනරජවලට විවිධාකාර ආර්ථික හා සමාජීය අභියෝගවලට මුහුණදීමට සිදුවිය. කර්මාන්ත පද්ධති බිඳවැටීම, රැකියා අහිමිවීම, උද්ධමනය, සැපයුම් ජාල අඩපණ වීම සහ ජනතාවගේ මිලදී ගැනීමේ හැකියාව පහත වැටීම වැනි තත්ත්වයන් ඇතැම් රටවල දක්නට ලැබුණි.
මගේ අදහස අනුව, මෙහිදී අප අවධානය යොමු කළ යුතු තවත් කරුණක් තිබේ. සෝවියට් සංගමය තුළ පැවති පොදු ආර්ථික සබඳතා, නිෂ්පාදන ජාල, සම්පත් බෙදාගැනීම සහ අන්‍යෝන්‍ය සහයෝගිතාව විසුරුවා හැරීමෙන් පසුව එම රටවලට වෙන වෙනම තම ආර්ථික ශක්තිය ගොඩනඟා ගැනීමට සිදුවිය. කලින් තිබූ පොදු වෙළෙඳපොළ හා සැපයුම් පද්ධති වෙනස් වීමෙන් ඇතැම් ජනතාවට දැඩි දුෂ්කරතාවලට මුහුණදීමට සිදුවිය.
එමෙන්ම සෝවියට් දේශය සමඟ අධ්‍යාපනික, කාර්මික හා තාක්ෂණික සබඳතා පවත්වාගෙන ගිය ශ්‍රී ලංකාව වැනි රටවලට ද එම ජාත්‍යන්තර සබඳතා වෙනස් වීමේ බලපෑම් දැනෙන්නට විය.
අද විදේශීය සිසුන්ට රුසියාව ඇතුළු පැරණි සෝවියට් ජනරජවල අධ්‍යාපනය ලැබීමට විවිධ ශිෂ්‍යත්ව සහ මුදල් ගෙවා ඉගෙනීමේ අවස්ථා තිබුණ ද, එදා පැවති සෝවියට් සංගමයේ පොදු අධ්‍යාපනික සහයෝගිතා පද්ධතියට එය සමාන නොවේ.
මෙම සියලු කරුණු දෙස බලන විට මට සිතෙන්නේ සෝවියට් දේශයේ බිඳවැටීම යනු රටක දේශපාලන පාලනයක් අවසන් වීම පමණක් නොවන බවයි. එය දශක ගණනාවක් පුරා ගොඩනැඟුණු ආර්ථික, කාර්මික, අධ්‍යාපනික සහ ජාත්‍යන්තර සහයෝගිතා පද්ධතියක විශාල වෙනසක් ද විය.
මගේ පෞද්ගලික විග්‍රහයේදී වඩාත් සංවේදී කරුණ වන්නේ, පරම්පරා ගණනාවක් විසින් ගොඩනඟන ලද සමාජ හා ආර්ථික සම්පත්, පොදු සංවර්ධන ක්‍රම සහ ජනතා සුබසාධන පද්ධති බිඳවැටීමෙන් පසුව ඒවා නැවත ගොඩනඟා ගැනීම කෙතරම් දුෂ්කර කාර්යයක් වූවාද යන්නයි.
සෝවියට් දේශයේ පැවති සියල්ල නිවැරදි යැයි හෝ එහි පාලන ක්‍රමයේ සියලු අංග අනුමත කළ යුතු යැයි මම නොකියමි. එහි තිබූ දේශපාලන සීමා, ආර්ථික දුර්වලතා සහ ජනතාව මුහුණදුන් අසාධාරණකම් ද ඉතිහාසයේ කොටසකි. එහෙත් එම රට විසින් ගොඩනඟන ලද අධ්‍යාපනික, විද්‍යාත්මක, කාර්මික සහ ජාත්‍යන්තර සහයෝගිතා දායකත්වය ද නොසලකා හැරිය නොහැකිය.
අවසානයේ මගේ සිතට නැඟෙන ප්‍රධාන අදහස මෙයයි.
සෝවියට් දේශය විසින් ගොඩනඟන ලද සශ්‍රීකත්වය, කාර්මික ශක්තිය, අධ්‍යාපනික අවස්ථා සහ ජාත්‍යන්තර සහයෝගිතාව එම සංගමය බිඳවැටීමත් සමඟ විශාල පරිවර්තනයකට ලක් විය. කලක් එකම ආර්ථික හා දේශපාලන ව්‍යුහයක් තුළ එකට බැඳී සිටි ජනරජවලට පසුව වෙන වෙනම තම අනාගතය ගොඩනඟා ගැනීමට සිදුවිය. ඒ සමඟ එදා තිබූ ඇතැම් පොදු වාසි සහ සහයෝගිතා ද අහිමි විය.
එබැවින් සෝවියට් දේශයේ ඉතිහාසය අපට ලබාදෙන වැදගත්ම පාඩම වන්නේ රාජ්‍යයක ශක්තිය ගොඩනැඟීම පමණක් නොව, එම ශක්තිය ජනතාවගේ යහපත වෙනුවෙන් සාධාරණව භාවිත කිරීම, දේශපාලන නිදහස ආරක්ෂා කිරීම සහ අනාගත පරම්පරාවන් වෙනුවෙන් සමාජීය හා ආර්ථික ස්ථාවරත්වය පවත්වා ගැනීම ද අත්‍යවශ්‍ය බවයි.
අතීතයේ සිදු වූ දේ වෙනස් කළ නොහැකිය. එහෙත් එම ඉතිහාසයෙන් පාඩම් ඉගෙනගෙන වඩාත් සාධාරණ, සාමකාමී සහ මානුෂීය ලෝකයක් ගොඩනැඟීමට අපට හැකියාව තිබේ.
සෝවියට් දේශයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ මෙම කියවීම මගේ සිතේ ඉතිරි කළ අවසාන පණිවිඩය එයයි.

කතුවරයා  🙏</text>
      <sha1>mjqvis9q5v4v2vjbf3nybp6i9zhn5gf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Red Sea State</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198320</id>
    <revision>
      <id>804935</id>
      <parentid>804818</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T13:02:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Replacing category Red Sea with [[:ප්‍රවර්ගය:රතු මුහුද|රතු මුහුද]]</comment>
      <origin>804935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="320" sha1="1tinec8708lkumw3t4lpdi3s5xn9q4f" xml:space="preserve">{{ප්‍රවර්ග නාමය පරිවර්තනය සිදුකරන තෙක් සඟවා ඇති ප්‍රවර්ග}}
{{catmain}}


[[ප්‍රවර්ගය:රතු මුහුද|Red Sea State]]
[[Category:States of Sudan]]
[[Category:Wikipedia categories named after states]]</text>
      <sha1>1tinec8708lkumw3t4lpdi3s5xn9q4f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>අලෙහන්ද්‍රෝ ෆෙර්නාන්දෙස්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198438</id>
    <revision>
      <id>804933</id>
      <timestamp>2026-11-09T12:26:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>WrdSrchSi</username>
        <id>55524</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1383330579|Alejandro Fernández]]&quot;</comment>
      <origin>804933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6347" sha1="lqe02x7etjacc8e0y5s534ucv7km5qq" xml:space="preserve">
{{තොරතුරුකොටුව පුද්ගලයා
| name = Alejandro Fernández
| image = Alejandro Fernández en entrevista.png
| caption = Fernández in 2021
| birth_name = Alejandro Fernández Abarca
| birth_date = {{birth date and age|1971|4|24|df=yes}}
| birth_place = [[Guadalajara]], [[Jalisco]], Mexico
| other_names = El Potrillo (&quot;The Colt&quot;)
| occupation = Singer
| notable_works = [[Alejandro Fernández discography|Discography]]
| spouse = {{marriage|América Guinart|1992|1998|end=divorced}}
| children = 5
| relatives = [[Vicente Fernández]] (father)
| website = {{url|alejandrofernandez.com/}}
| module = {{Infobox musical artist|embed=yes
| genre           = {{flatlist|
* [[Mariachi]]
* [[Latin pop]]}}
| instrument      = {{flatlist|
* Vocals
* guitar}}
| label           = {{flatlist|
*[[Universal Music Latino|Universal Latin]]
*[[Sony Music Mexico|Sony Mexico]]}}
| years_active     = 1976–present
}}
}}'''අලෙහන්ද්‍රෝ ෆෙර්නාන්දෙස් අබාර්කා''' ({{IPA|es|aleˈxandɾo feɾˈnandes aˈβaɾka}} ; උපත 1971 අප්‍රේල් 24) මෙක්සිකානු ගායකයෙකි. [[ජාලිස්කෝ ප්‍රාන්තය, මෙක්සිකෝව|හලිස්කෝවේ]] [[ගුවදලහාරාවෙහි]] උපන් හේ මෙක්සිකානු ගායක [[වින්සෙන්තේ ෆෙර්නාන්දෙස්]] ගේ පුතා ය. මාධ්‍ය හා රසිකයන් හා විසින් “එල් එල් පොද්‍රීයෝ”{{පහදන්න|date=November 2026}} යන අනුරුත් නමින් හැඳින්වෙන{{වඩා හොඳ මූලාශ්‍රයක් අවශ්‍යයි|date=March 2024|reason=Current source is an archived search engine, no results shown.}}  ඔහු වැඩියෙන්ම අලෙවි වන ලතින් සංගීත කලාකරුවකු බවට පත් වෙමින් ලොව පුරා තැටි මිලියන 20කට වඩා අලෙවි කර ඇත. පසු ව සාර්ථක ව පොප් සංගීතයට පිවිසෙන තුරු හේ මුලින් මරියාචි හා චාරෝ වැනි ජන මෙක්සිකානු සාම්ප්‍රදායික, භූමික? ආකාර පිළිබඳ විශේෂඥයෙක් වූයේ ය. වෘත්තීය දිවිය තුළ දී ඔහුට ලතින් ග්‍රැමී සම්මාන හතරක් හා හොලිවුඩ් වෝක් ඔෆ් ෆේම්හි තරුවක් පිරිනැමී ඇත.

== වෘත්තීය ජීවිතය ==

=== මුල් අවදිය ===
අලෙහන්ද්‍රෝ ෆෙර්නාන්දෙස්  [[ජාලිස්කෝ ප්‍රාන්තය, මෙක්සිකෝව|හලිස්කෝවේ]] [[ගුවදලහාරාවෙහි]] උපනි. ඔහු පළමු වරට ප්‍රේක්ෂණීය ඉදිරිපත් කිරීමක පෙනී සිටියේ 1976 වසරේ දී, ඔහු ගේ පියා ගේ වැඩසටහනකදී ය.

ෆෙර්නාන්දෙස් සිය පළමු ඇල්බමය වන [[අලෙහන්ද්‍රෝ ෆෙර්නාන්දෙස් (ඇල්බමය)|''අලෙහන්ද්‍රෝ ෆෙර්නාන්දෙස්'']] සෝනි මියුසික් යටතේ නිකුත් කළේ ය. එහි ප්‍රධාන ජනප්‍රියතර වූයේ “නෙසෙසීතෝ ඔල්විදාර්ලා”, “බෲමාස්” සහ “එකිවොකාදාමෙන්තේ” ය. මේවා සමඟ, අලෙහන්ද්‍රෝ මෙක්සිකෝවේ හා එක්සත් ජනපදයේ සමහර නගරවල හා සංචාරයක් ඇරැඹී ය. 1993 දී, ඔහු තම පියා සමඟ [[පලාසියෝ දෙ ලොස් දෙපෝර්තෙස්|පලාසියෝ දෙ ලොස් දෙපෝර්තෙස්හි]] පැවති ප්‍රසංගයක දී ගී ගැයූ අතර, මෙක්සිකෝ පුරයේ [[තෙයාත්රෝ බ්ලන්කීතා|තෙයාත්රෝ බ්ලන්කීතාහි]] වාරයක් සඳහා හේ දිගටම කටයුතු කළේ ය. අලෙහන්ද්‍රෝ එම වසරේ ම [[පේද්‍රෝ රමීරෙස්]] විසින් නිපැයුණු සාර්ථකත්වයට පත් ''[[පියෙල් දෙ නිඤා]]'' නිකුත් කළේ ය. “පියෙල් දෙ නිඤා”, “අ ලා වේර දෙල් කමීනෝ”  හා &quot;කස්කෝස් ලිහේරෝස්&quot;{{පහදන්න|date=November 2026}} යන ගී, ඇල්බමයේ ප්‍රධාන ජනප්‍රිය ගී අතුරින් කිහිපයක් විය. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Piel de Nina - Alejandro Fernández &amp;#124; Songs, Reviews, Credits |url=https://www.allmusic.com/album/piel-de-nina-mw0000102576 |access-date=2015-11-13 |publisher=AllMusic}}&lt;/ref&gt; අලෙහන්ද්‍රෝ [[1993 ලෝ නුඑස්ත්රෝ සම්මාන]] උළෙලේ දී සිය මංගල ඇල්බමය සඳහා පිරිමි කලාකරුවා, නව කලාකරුවා හා වසරේ කලාපීය මෙක්සිකානු ඇල්බමය සඳහා නම් කැරුණත් කිසිවක් නො දිනී.
[[ප්‍රවර්ගය:ජීවමාන ජනයා]]
[[ප්‍රවර්ගය:1971 උපත්]]
[[ප්‍රවර්ගය:Articles with hCards]]
[[ප්‍රවර්ගය:Short description is different from Wikidata]]
[[ප්‍රවර්ගය:කෙටි විස්තරයක් සහිත ලිපි]]</text>
      <sha1>lqe02x7etjacc8e0y5s534ucv7km5qq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>804934</id>
      <parentid>804933</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T12:34:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>WrdSrchSi</username>
        <id>55524</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Added reflist</comment>
      <origin>804934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6383" sha1="kazsruida1uuy8java774wcfefcc33d" xml:space="preserve">
{{තොරතුරුකොටුව පුද්ගලයා
| name = Alejandro Fernández
| image = Alejandro Fernández en entrevista.png
| caption = Fernández in 2021
| birth_name = Alejandro Fernández Abarca
| birth_date = {{birth date and age|1971|4|24|df=yes}}
| birth_place = [[Guadalajara]], [[Jalisco]], Mexico
| other_names = El Potrillo (&quot;The Colt&quot;)
| occupation = Singer
| notable_works = [[Alejandro Fernández discography|Discography]]
| spouse = {{marriage|América Guinart|1992|1998|end=divorced}}
| children = 5
| relatives = [[Vicente Fernández]] (father)
| website = {{url|alejandrofernandez.com/}}
| module = {{Infobox musical artist|embed=yes
| genre           = {{flatlist|
* [[Mariachi]]
* [[Latin pop]]}}
| instrument      = {{flatlist|
* Vocals
* guitar}}
| label           = {{flatlist|
*[[Universal Music Latino|Universal Latin]]
*[[Sony Music Mexico|Sony Mexico]]}}
| years_active     = 1976–present
}}
}}'''අලෙහන්ද්‍රෝ ෆෙර්නාන්දෙස් අබාර්කා''' ({{IPA|es|aleˈxandɾo feɾˈnandes aˈβaɾka}} ; උපත 1971 අප්‍රේල් 24) මෙක්සිකානු ගායකයෙකි. [[ජාලිස්කෝ ප්‍රාන්තය, මෙක්සිකෝව|හලිස්කෝවේ]] [[ගුවදලහාරාවෙහි]] උපන් හේ මෙක්සිකානු ගායක [[වින්සෙන්තේ ෆෙර්නාන්දෙස්]] ගේ පුතා ය. මාධ්‍ය හා රසිකයන් හා විසින් “එල් පොද්‍රීයෝ”{{පහදන්න|date=November 2026}} යන අනුරුත් නමින් හැඳින්වෙන{{වඩා හොඳ මූලාශ්‍රයක් අවශ්‍යයි|date=March 2024|reason=Current source is an archived search engine, no results shown.}}  ඔහු වැඩියෙන්ම අලෙවි වන ලතින් සංගීත කලාකරුවකු බවට පත් වෙමින් ලොව පුරා තැටි මිලියන 20කට වඩා අලෙවි කර ඇත. පසු ව සාර්ථක ව පොප් සංගීතයට පිවිසෙන තුරු හේ මුලින් මරියාචි හා චාරෝ වැනි ජන මෙක්සිකානු සාම්ප්‍රදායික, භූමික? ආකාර පිළිබඳ විශේෂඥයෙක් වූයේ ය. වෘත්තීය දිවිය තුළ දී ඔහුට ලතින් ග්‍රැමී සම්මාන හතරක් හා හොලිවුඩ් වෝක් ඔෆ් ෆේම්හි තරුවක් පිරිනැමී ඇත.

== වෘත්තීය ජීවිතය ==

=== මුල් අවදිය ===
අලෙහන්ද්‍රෝ ෆෙර්නාන්දෙස්  [[ජාලිස්කෝ ප්‍රාන්තය, මෙක්සිකෝව|හලිස්කෝවේ]] [[ගුවදලහාරාවෙහි]] උපනි. ඔහු පළමු වරට ප්‍රේක්ෂණීය ඉදිරිපත් කිරීමක පෙනී සිටියේ 1976 වසරේ දී, ඔහු ගේ පියා ගේ වැඩසටහනකදී ය.

ෆෙර්නාන්දෙස් සිය පළමු ඇල්බමය වන [[අලෙහන්ද්‍රෝ ෆෙර්නාන්දෙස් (ඇල්බමය)|''අලෙහන්ද්‍රෝ ෆෙර්නාන්දෙස්'']] සෝනි මියුසික් යටතේ නිකුත් කළේ ය. එහි ප්‍රධාන ජනප්‍රියතර වූයේ “නෙසෙසීතෝ ඔල්විදාර්ලා”, “බෲමාස්” සහ “එකිවොකාදාමෙන්තේ” ය. මේවා සමඟ, අලෙහන්ද්‍රෝ මෙක්සිකෝවේ හා එක්සත් ජනපදයේ සමහර නගරවල හා සංචාරයක් ඇරැඹී ය. 1993 දී, ඔහු තම පියා සමඟ [[පලාසියෝ දෙ ලොස් දෙපෝර්තෙස්|පලාසියෝ දෙ ලොස් දෙපෝර්තෙස්හි]] පැවති ප්‍රසංගයක දී ගී ගැයූ අතර, මෙක්සිකෝ පුරයේ [[තෙයාත්රෝ බ්ලන්කීතා|තෙයාත්රෝ බ්ලන්කීතාහි]] වාරයක් සඳහා හේ දිගටම කටයුතු කළේ ය. අලෙහන්ද්‍රෝ එම වසරේ ම [[පේද්‍රෝ රමීරෙස්]] විසින් නිපැයුණු සාර්ථකත්වයට පත් ''[[පියෙල් දෙ නිඤා]]'' නිකුත් කළේ ය. “පියෙල් දෙ නිඤා”, “අ ලා වේර දෙල් කමීනෝ”  හා “කස්කෝස් ලිහේරෝස්” {{පහදන්න|date=November 2026}} යන ගී, ඇල්බමයේ ප්‍රධාන ජනප්‍රිය ගී අතුරින් කිහිපයක් විය. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Piel de Nina - Alejandro Fernández &amp;#124; Songs, Reviews, Credits |url=https://www.allmusic.com/album/piel-de-nina-mw0000102576 |access-date=2015-11-13 |publisher=AllMusic}}&lt;/ref&gt; අලෙහන්ද්‍රෝ [[1993 ලෝ නුඑස්ත්රෝ සම්මාන]] උළෙලේ දී සිය මංගල ඇල්බමය සඳහා පිරිමි කලාකරුවා, නව කලාකරුවා හා වසරේ කලාපීය මෙක්සිකානු ඇල්බමය සඳහා නම් කැරුණත් කිසිවක් නො දිනී.
==මුලාශ්‍ර==
{{reflist}}
[[ප්‍රවර්ගය:ජීවමාන ජනයා]]
[[ප්‍රවර්ගය:1971 උපත්]]
[[ප්‍රවර්ගය:Articles with hCards]]
[[ප්‍රවර්ගය:Short description is different from Wikidata]]
[[ප්‍රවර්ගය:කෙටි විස්තරයක් සහිත ලිපි]]</text>
      <sha1>kazsruida1uuy8java774wcfefcc33d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Canals by country</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198439</id>
    <revision>
      <id>804947</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:05:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Canals by country]]</comment>
      <origin>804947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7535" sha1="7q029mafgsy0956rz1by0ewyo9e8h7g" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 910878763 || 2019-08-15T03:02:16Z || Hmains || &lt;nowiki&gt;new key for [[Category:Transport buildings and structures by country]]: &quot; Canal &quot; using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 764838280 || 2017-02-11T06:20:42Z || Hmains || &lt;nowiki&gt;category/article sort order&lt;/nowiki&gt;
|----
| 764837856 || 2017-02-11T06:16:39Z || Hmains || &lt;nowiki&gt;category refine&lt;/nowiki&gt;
|----
| 736269744 || 2016-08-26T09:29:26Z || Wwikix || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 697835275 || 2016-01-02T06:47:45Z || Giso6150 || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:Categories by country]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 675527975 || 2015-08-11T04:06:08Z || Hmains || &lt;nowiki&gt;refine category structure&lt;/nowiki&gt;
|----
| 675519767 || 2015-08-11T02:38:04Z || Hmains || &lt;nowiki&gt;copyedit, already indirectly in category,  refine cat, and AWB general fixes using [[Project:AWB|AWB]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 670003956 || 2015-07-05T04:00:03Z || Hmains || &lt;nowiki&gt;ref cat&lt;/nowiki&gt;
|----
| 575376333 || 2013-10-02T02:00:35Z || Funandtrvl || &lt;nowiki&gt;new key for [[Category:Water transport by country]]: &quot; &quot; using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 544204848 || 2013-03-14T22:01:33Z || Addbot || &lt;nowiki&gt;[[User:Addbot|Bot:]] Migrating 26 interwiki links, now provided by [[Wikipedia:Wikidata|Wikidata]] on [[d:q6951153]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 532289398 || 2013-01-10T01:40:16Z || Good Olfactory || &lt;nowiki&gt;new key for [[Category:Bodies of water by country]]: &quot; Canals&quot; using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 532289368 || 2013-01-10T01:40:04Z || Good Olfactory || &lt;nowiki&gt;new key for [[Category:Bodies of water by country]]: &quot; &quot; using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 530122811 || 2012-12-28T10:11:17Z || Xqbot || &lt;nowiki&gt;r2.7.3) (Robot: Adding [[xmf:კატეგორია:არხეფი ქიანეფიშ მეჯინათ]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 522077546 || 2012-11-08T22:32:10Z || Bjankuloski06en~enwiki || &lt;nowiki&gt;mk&lt;/nowiki&gt;
|----
| 509300459 || 2012-08-26T19:56:04Z || Jarble || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:Categories by country]]; added [[Category:Bodies of water by country]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 498862690 || 2012-06-22T17:45:44Z || Hmains || &lt;nowiki&gt;refine cat&lt;/nowiki&gt;
|----
| 498789221 || 2012-06-22T06:02:53Z || Hmains || &lt;nowiki&gt;refine cat&lt;/nowiki&gt;
|----
| 498379717 || 2012-06-19T18:58:07Z || Cydebot || &lt;nowiki&gt;Robot - Moving category Water bodies by country to [[:Category:Bodies of water by country]] per [[WP:CFD|CFD]] at [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2012 June 12]].&lt;/nowiki&gt;
|----
| 497145150 || 2012-06-12T00:18:01Z || EmausBot || &lt;nowiki&gt;r2.7.3) (Robot: Adding [[th:หมวดหมู่:คลองแบ่งตามประเทศ]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 490970753 || 2012-05-06T11:59:35Z || Cydebot || &lt;nowiki&gt;Robot - Speedily moving category Transport infrastructure by location to [[:Category:Transport infrastructure by country]] per [[WP:CFDS|CFDS]].&lt;/nowiki&gt;
|----
| 489461706 || 2012-04-27T12:43:05Z || ساجد امجد ساجد || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 474033925 || 2012-01-30T13:59:54Z || Michddastro || &lt;nowiki&gt;added zh interwiki&lt;/nowiki&gt;
|----
| 473531110 || 2012-01-27T16:02:23Z || ZéroBot || &lt;nowiki&gt;r2.7.1) (Robot: Adding [[es:Categoría:Canales por país]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 455178978 || 2011-10-12T09:30:36Z || Luckas-bot || &lt;nowiki&gt;r2.7.1) (Robot: Adding [[no:Kategori:Kanaler etter område]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 444090014 || 2011-08-10T16:44:59Z || Rezabot || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[fa:رده:کانال‌ها بر پایه کشور]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 432747276 || 2011-06-05T21:38:23Z || NaBUru38 || &lt;nowiki&gt;+Cat:Transport infrastructure by location&lt;/nowiki&gt;
|----
| 432743397 || 2011-06-05T21:12:16Z || NaBUru38 || &lt;nowiki&gt;+Cat:Transport buildings and structures by country&lt;/nowiki&gt;
|----
| 432743168 || 2011-06-05T21:10:41Z || NaBUru38 || &lt;nowiki&gt;fixed cat tag&lt;/nowiki&gt;
|----
| 432743111 || 2011-06-05T21:10:21Z || NaBUru38 || &lt;nowiki&gt;+Cat:Transport buildings and structures by country&lt;/nowiki&gt;
|----
| 420892528 || 2011-03-26T23:30:30Z || Luckas-bot || &lt;nowiki&gt;r2.7.1) (robot Adding: [[de:Kategorie:Kanal nach Staat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 413547762 || 2011-02-12T20:21:31Z || Sverigekillen || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 412437687 || 2011-02-06T23:24:39Z || Icairns || &lt;nowiki&gt;+categ&lt;/nowiki&gt;
|----
| 405523127 || 2011-01-02T17:28:25Z || Luckas-bot || &lt;nowiki&gt;r2.5.2) (robot Adding: [[be:Катэгорыя:Каналы паводле краін]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 398275083 || 2010-11-22T17:05:41Z || Luckas-bot || &lt;nowiki&gt;[r2.5.2] robot Adding: [[hy:Կատեգորիա:Ջրանցքներ ըստ երկրների]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 340379923 || 2010-01-27T18:57:51Z || VolkovBot || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[ca:Categoria:Canals per país]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 324304255 || 2009-11-06T17:13:54Z || Altenmann || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 324302740 || 2009-11-06T17:03:36Z || Altenmann || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 324302595 || 2009-11-06T17:02:37Z || Altenmann || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 305075599 || 2009-07-30T13:47:10Z || Achillu || &lt;nowiki&gt;fix italian category&lt;/nowiki&gt;
|----
| 292181262 || 2009-05-25T07:34:45Z || JAnDbot || &lt;nowiki&gt;robot  Removing: [[pl:Kategoria:Kanały wodne]] Modifying: [[cs:Kategorie:Vodní kanály podle zemí]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 285253806 || 2009-04-21T15:53:03Z || Wikix || &lt;nowiki&gt;iw&lt;/nowiki&gt;
|----
| 253901143 || 2008-11-25T00:23:45Z || Eliyak || &lt;nowiki&gt;-&gt;[[Category:Building and structure types by country]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 210776610 || 2008-05-07T10:44:17Z || 153.19.2.244 || &lt;nowiki&gt;added link to Polish  version&lt;/nowiki&gt;
|----
| 207782697 || 2008-04-24T04:43:31Z || BotMultichill || &lt;nowiki&gt;Adding [[Template:Commons_cat|commons cat]] link to [[Commons:Category:Canals by country]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 198825422 || 2008-03-17T10:12:18Z || 91.122.27.71 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 197949353 || 2008-03-13T12:46:40Z || Alexbot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[nn:Kategori:Kanalar etter land]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 175456129 || 2007-12-03T10:43:40Z || Chobot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[sk:Kategória:Prieplavy podľa štátov]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 171506493 || 2007-11-14T20:20:45Z || 88.154.28.125 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 171506390 || 2007-11-14T20:20:21Z || 88.154.28.125 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 169485165 || 2007-11-05T23:37:11Z || Escarbot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[cy:Categori:Camlesi yn ôl gwlad]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 163555044 || 2007-10-10T12:59:36Z || BrownHairedGirl || &lt;nowiki&gt;[[Category:Buildings and structures by country]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 135654158 || 2007-06-03T22:46:12Z || 200.96.102.95 || &lt;nowiki&gt;+ [[pt:Categoria:Canais por país]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 135538031 || 2007-06-03T12:38:36Z || Los688 || &lt;nowiki&gt;ja&lt;/nowiki&gt;
|----
| 133390317 || 2007-05-25T11:09:09Z || Jpbowen || &lt;nowiki&gt;Updated categories&lt;/nowiki&gt;
|----
| 95046057 || 2006-12-18T06:48:14Z || Chobot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[ka:კატეგორია:არხები ქვეყნების მიხედვით]], [[ru:Категория:Каналы по странам]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 79808312 || 2006-10-06T07:43:08Z || Escarbot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[oc:Categoria:Canal per país]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 75119675 || 2006-09-11T16:41:16Z || Chmee2 || &lt;nowiki&gt;+cs&lt;/nowiki&gt;
|----
| 50877970 || 2006-04-30T11:44:56Z || 211.61.73.161 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 50877945 || 2006-04-30T11:44:36Z || 211.61.73.161 || &lt;nowiki&gt;+ko&lt;/nowiki&gt;
|----
| 40153233 || 2006-02-18T15:34:51Z || 87.65.156.161 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 28944384 || 2005-11-22T00:19:23Z || Pharos || &lt;nowiki&gt;create.&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>7q029mafgsy0956rz1by0ewyo9e8h7g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Canals by country</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198440</id>
    <revision>
      <id>804950</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:06:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Canals by country]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Canals by country|history]])</comment>
      <origin>804950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="285" sha1="1dl5is91g4x6zbm42jq3iif377yuwub" xml:space="preserve">{{Commons category|Canals by country}}

{{container category}}

[[Category:Canals| Country]]
[[Category:Water transport by country| ]]
[[Category:Transport buildings and structures by country| Canal ]]
[[Category:Waterways by country| Canals]]
[[Category:Geography by country| Canals]]</text>
      <sha1>1dl5is91g4x6zbm42jq3iif377yuwub</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Transport buildings and structures in Egypt</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198441</id>
    <revision>
      <id>804953</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:06:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Transport buildings and structures in Egypt]]</comment>
      <origin>804953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1213" sha1="k9bh3pnhhbrbrzcfl10z3y8dkc33t3f" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1002169894 || 2021-01-23T05:03:42Z || JarBot || &lt;nowiki&gt;Bot:add Commons category&lt;/nowiki&gt;
|----
| 776553290 || 2017-04-21T18:34:23Z || Hmains || &lt;nowiki&gt;Category add/change/fix; AWB general fixes using [[Project:AWB|AWB]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 767510767 || 2017-02-26T10:16:48Z || FrescoBot || &lt;nowiki&gt;Bot: [[User:FrescoBot/Misplaced invisible LTR marks|misplaced invisible LTR marks]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 763864582 || 2017-02-05T17:42:06Z || BrownHairedGirl || &lt;nowiki&gt;[[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]]: Moving from [[Category:Buildings and structures by country]] to [[Category:Transport buildings and structures by country‎]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 763864205 || 2017-02-05T17:39:37Z || BrownHairedGirl || &lt;nowiki&gt;[[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]]: Copying from [[Category:Transport buildings and structures in Africa by country]] to [[Category:Buildings and structures by country]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 763703623 || 2017-02-04T19:45:50Z || Hmains || &lt;nowiki&gt;category refine&lt;/nowiki&gt;
|----
| 763689667 || 2017-02-04T17:54:04Z || Hmains || &lt;nowiki&gt;category add&lt;/nowiki&gt;
|----
| 763615599 || 2017-02-04T05:26:27Z || Hmains || &lt;nowiki&gt;category create&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>k9bh3pnhhbrbrzcfl10z3y8dkc33t3f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Transport buildings and structures in Egypt</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198442</id>
    <revision>
      <id>804955</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:06:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Transport buildings and structures in Egypt]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Transport buildings and structures in Egypt|history]])</comment>
      <origin>804955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="374" sha1="ct603h6t83lddubq8wt68n9npz28f9u" xml:space="preserve">{{Commons category|Transport buildings in Egypt}}
[[Category:Buildings and structures in Egypt by type]]
[[Category:Transport infrastructure in Egypt|Buildings]]
[[Category:Transport buildings and structures in Africa by country|Egypt]]
[[Category:Transport buildings and structures by country|Egypt]]
[[Category:Transport buildings and structures in Asia by country|Egypt]]</text>
      <sha1>ct603h6t83lddubq8wt68n9npz28f9u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Canals</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198443</id>
    <revision>
      <id>804956</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:07:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Canals]]</comment>
      <origin>804956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9603" sha1="2dip9naa62yq1wvmzji57x1djfpm8db" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1278512602 || 2025-03-02T22:36:52Z || Volcanoguy || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:Watercourses]]; added [[Category:Waterways]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1213317430 || 2024-03-12T08:51:32Z || Gray eyes || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1163369259 || 2023-07-04T13:43:42Z || 147.84.197.175 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1081451178 || 2022-04-07T13:31:27Z || Gray eyes || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:Artificial landforms]]; added [[Category:Artificial bodies of water]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 972469349 || 2020-08-12T07:22:50Z || BrownHairedGirl || &lt;nowiki&gt;commonscat to top&lt;/nowiki&gt;
|----
| 735569152 || 2016-08-21T17:05:31Z || Hmains || &lt;nowiki&gt;refine category structure&lt;/nowiki&gt;
|----
| 732857508 || 2016-08-03T18:23:31Z || PanchoS || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:Bodies of water]]; added [[Category:Watercourses]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 732336754 || 2016-07-31T08:03:30Z || PanchoS || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:Waterways]]; added [[Category:Bodies of water]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 681109765 || 2015-09-15T07:05:37Z || AvicBot || &lt;nowiki&gt;Bot: Fixing commonscat per [[:Category:Commons category template with no category set]]. ([[User talk:Avicennasis|Report error]])&lt;/nowiki&gt;
|----
| 639612915 || 2014-12-25T20:09:25Z || 77.56.53.183 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 548865109 || 2013-04-05T17:22:43Z || Skinsmoke || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:Transport buildings and structures]] using [[WP:HC|HotCat]]: Moved to subcategory&lt;/nowiki&gt;
|----
| 543805212 || 2013-03-13T09:38:39Z || Addbot || &lt;nowiki&gt;[[User:Addbot|Bot:]] Migrating 59 interwiki links, now provided by [[Wikipedia:Wikidata|Wikidata]] on [[d:q7022643]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 537448880 || 2013-02-09T22:11:24Z || EmausBot || &lt;nowiki&gt;r2.7.3) (Robot: Adding [[tt:Төркем:Каналлар]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 530123864 || 2012-12-28T10:20:48Z || Xqbot || &lt;nowiki&gt;r2.7.3) (Robot: Adding [[xmf:კატეგორია:არხეფი]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 516619556 || 2012-10-08T11:40:09Z || Justincheng12345-bot || &lt;nowiki&gt;r2.7.3) (Robot: Adding [[hy:Կատեգորիա:Ջրանցքներ]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 495919965 || 2012-06-04T11:47:36Z || JAnDbot || &lt;nowiki&gt;r2.7.2) (Robot: Adding [[hsb:Kategorija:Kanal]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 488312293 || 2012-04-20T10:17:39Z || Luckas-bot || &lt;nowiki&gt;r2.7.1) (Robot: Adding [[zh-yue:Category:運河]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 474461439 || 2012-02-01T20:59:50Z || Kasirbot || &lt;nowiki&gt;Robot: Adding [[fa:رده:کانال]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 472357907 || 2012-01-21T01:23:11Z || EmausBot || &lt;nowiki&gt;r2.6.4) (Robot: Adding [[ms:Kategori:Terusan]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 471408314 || 2012-01-14T23:43:34Z || EmausBot || &lt;nowiki&gt;r2.6.4) (Robot: Adding [[nds-nl:Kattegerie:Kanaal]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 448512246 || 2011-09-05T03:54:11Z || SilvonenBot || &lt;nowiki&gt;r2.5.4) (robot Adding: [[fi:Luokka:Kanavat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 447894752 || 2011-09-01T18:12:17Z || Luckas-bot || &lt;nowiki&gt;r2.7.1) (robot Adding: [[br:Rummad:Kanolioù]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 446873152 || 2011-08-26T20:07:01Z || EmausBot || &lt;nowiki&gt;r2.6.4) (robot Adding: [[kk:Санат:Каналдар]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 445354315 || 2011-08-17T16:04:12Z || TXiKiBoT || &lt;nowiki&gt;r2.4.6) (robot Adding: [[nn:Kategori:Kanalar]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 444513646 || 2011-08-12T21:55:50Z || Rubinbot || &lt;nowiki&gt;r2.5.4) (robot Adding: [[gan:Category:運河]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 412626197 || 2011-02-07T23:36:11Z || MastiBot || &lt;nowiki&gt;r2.6.4) (robot Adding: [[mn:Ангилал:Сувгууд]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 412526521 || 2011-02-07T13:21:05Z || VolkovBot || &lt;nowiki&gt;r2.5.1) (robot Adding: [[lt:Kategorija:Kanalai]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 412415541 || 2011-02-06T21:07:37Z || EmausBot || &lt;nowiki&gt;r2.6.4) (robot Adding: [[nds:Kategorie:Kanal]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 405850404 || 2011-01-04T08:25:51Z || FoxBot || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[yo:Ẹ̀ka:Àwọn ìladò]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 403470572 || 2010-12-21T03:55:59Z || Cydebot || &lt;nowiki&gt;Robot - Moving category Transportation buildings and structures to Transport buildings and structures per [[WP:CFD|CFD]] at [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2010 December 13]].&lt;/nowiki&gt;
|----
| 400077314 || 2010-12-02T06:12:18Z || Xqbot || &lt;nowiki&gt;[r2.5.2] robot Adding: [[lv:Kategorija:Kanāli]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 396290181 || 2010-11-12T10:04:45Z || ArthurBot || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[simple:Category:Canals]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 396176857 || 2010-11-11T19:08:39Z || Escarbot || &lt;nowiki&gt;robot Adding: ast, et, os, ur&lt;/nowiki&gt;
|----
| 388223223 || 2010-10-02T04:30:39Z || SporkBot || &lt;nowiki&gt;Merging catmore/catmain/catmore1/catmore2 per discussion and [[WP:TFD]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 373775588 || 2010-07-16T09:17:43Z || Mhockey || &lt;nowiki&gt;Removed [[:Category:Water streams]] (using [[WP:HOTCAT|HotCat]])&lt;/nowiki&gt;
|----
| 363618435 || 2010-05-22T21:51:06Z || Helmoony || &lt;nowiki&gt;Interwiki&lt;/nowiki&gt;
|----
| 363458764 || 2010-05-21T22:13:18Z || Hmains || &lt;nowiki&gt;refine cat, copyedit, and or AWB general fixes using [[Project:AWB|AWB]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 359790148 || 2010-05-03T05:51:10Z || 204.174.87.29 || &lt;nowiki&gt;io&lt;/nowiki&gt;
|----
| 350549146 || 2010-03-18T06:02:36Z || Hmains || &lt;nowiki&gt;refine cat&lt;/nowiki&gt;
|----
| 317503223 || 2009-10-02T17:41:31Z || דוד55 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 305062520 || 2009-07-30T12:09:36Z || Achillu || &lt;nowiki&gt;fix italian category&lt;/nowiki&gt;
|----
| 299299634 || 2009-06-29T12:35:19Z || Jpbowen || &lt;nowiki&gt;Added category&lt;/nowiki&gt;
|----
| 296847017 || 2009-06-16T22:40:50Z || Alpha Centaury || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 282919816 || 2009-04-10T05:14:41Z || IvanLanin || &lt;nowiki&gt;iw:id&lt;/nowiki&gt;
|----
| 259206190 || 2008-12-20T19:01:41Z || Hmains || &lt;nowiki&gt;copyedit&lt;/nowiki&gt;
|----
| 256707509 || 2008-12-08T22:25:37Z || Vegetator || &lt;nowiki&gt;sk iw&lt;/nowiki&gt;
|----
| 255663023 || 2008-12-03T17:18:08Z || Mircea || &lt;nowiki&gt;cs rewiki&lt;/nowiki&gt;
|----
| 254667752 || 2008-11-28T21:15:15Z || Maksim-bot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[eo:Kategorio:Kanaloj]], [[uk:Категорія:Канали]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 225748415 || 2008-07-15T05:49:25Z || BotMultichill || &lt;nowiki&gt;Commons cat fix&lt;/nowiki&gt;
|----
| 210971792 || 2008-05-08T05:22:43Z || Hmains || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 210971736 || 2008-05-08T05:22:09Z || Hmains || &lt;nowiki&gt;fix purpose&lt;/nowiki&gt;
|----
| 210632484 || 2008-05-06T19:14:56Z || HenkvD || &lt;nowiki&gt;+ af:&lt;/nowiki&gt;
|----
| 200950945 || 2008-03-26T01:03:19Z || 87.235.110.62 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 198825590 || 2008-03-17T10:13:45Z || 91.122.27.71 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 188530061 || 2008-02-02T03:39:15Z || Island || &lt;nowiki&gt;+ka:&lt;/nowiki&gt;
|----
| 172684949 || 2007-11-20T11:48:48Z || TadejM || &lt;nowiki&gt;+iw: sl&lt;/nowiki&gt;
|----
| 171751705 || 2007-11-15T21:42:46Z || Vantey || &lt;nowiki&gt;Adding commonscat&lt;/nowiki&gt;
|----
| 168475651 || 2007-11-01T09:18:18Z || Eras-mus || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 168425371 || 2007-11-01T01:27:16Z || Bjankuloski06en~enwiki || &lt;nowiki&gt;+mk&lt;/nowiki&gt;
|----
| 136306529 || 2007-06-06T08:39:16Z || Kostisl || &lt;nowiki&gt;interwiki&lt;/nowiki&gt;
|----
| 135103620 || 2007-06-01T15:13:24Z || EdJogg || &lt;nowiki&gt;Changed mind - makes sense for 'Water transport infrastructure' to be a sub-cat of Canals, but not really vice versa. (remove to avoid circular link!)&lt;/nowiki&gt;
|----
| 124756240 || 2007-04-22T01:19:44Z || Caerwine || &lt;nowiki&gt;+ cat&lt;/nowiki&gt;
|----
| 92229462 || 2006-12-05T14:54:43Z || Mircea || &lt;nowiki&gt;+ru wiki&lt;/nowiki&gt;
|----
| 85601223 || 2006-11-04T03:20:46Z || Appleseed || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 82166016 || 2006-10-18T07:25:45Z || Gilliam || &lt;nowiki&gt;+cy:&lt;/nowiki&gt;
|----
| 77608909 || 2006-09-24T22:05:26Z || Gilliam || &lt;nowiki&gt;+ lb:&lt;/nowiki&gt;
|----
| 74341230 || 2006-09-07T15:03:56Z || Mcginnly || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 73764962 || 2006-09-04T14:59:20Z || Berria || &lt;nowiki&gt;+iw&lt;/nowiki&gt;
|----
| 70927565 || 2006-08-21T09:21:52Z || Gilliam || &lt;nowiki&gt;+romanian&lt;/nowiki&gt;
|----
| 50043555 || 2006-04-25T05:54:02Z || Goran.S2 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 46575591 || 2006-04-02T09:41:03Z || Zenfiric || &lt;nowiki&gt;interwiki&lt;/nowiki&gt;
|----
| 45354960 || 2006-03-25T02:17:48Z || PorthosBot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: cs&lt;/nowiki&gt;
|----
| 39793477 || 2006-02-15T22:30:20Z || Peter Horn || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 35163247 || 2006-01-14T17:19:07Z || JonHarder || &lt;nowiki&gt;Broaden cat from rivers.&lt;/nowiki&gt;
|----
| 26890968 || 2005-10-30T16:40:09Z || Ae-a || &lt;nowiki&gt;[[Category:Water transport infrastructure]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 26697271 || 2005-10-28T11:01:22Z || Ahoerstemeier || &lt;nowiki&gt;[[th:Category:คลอง]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 23594830 || 2005-09-20T12:59:23Z || Chobot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: ko, pt, sv, zh Modifying: fr&lt;/nowiki&gt;
|----
| 16563737 || 2005-03-28T08:56:08Z || Joanjoc~enwiki || &lt;nowiki&gt;+ca&lt;/nowiki&gt;
|----
| 11602440 || 2005-02-18T12:02:34Z || Duffman~enwiki || &lt;nowiki&gt;+no:&lt;/nowiki&gt;
|----
| 10388027 || 2005-01-28T01:33:16Z || Mintleaf~enwiki || &lt;nowiki&gt;+ja&lt;/nowiki&gt;
|----
| 9720914 || 2004-10-18T20:19:55Z || Byrial || &lt;nowiki&gt;+da&lt;/nowiki&gt;
|----
| 6681266 || 2004-10-17T18:44:14Z || Ma'ame Michu || &lt;nowiki&gt;+ [[nl:Categorie:Kanaal]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 6655522 || 2004-10-05T23:15:37Z || Rorro || &lt;nowiki&gt;+de: fr:&lt;/nowiki&gt;
|----
| 6366843 || 2004-08-17T17:40:36Z || Gdr || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 5265928 || 2004-08-17T17:39:13Z || Gdr || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 5265891 || 2004-07-03T23:41:51Z || Bryan Derksen || &lt;nowiki&gt;[[Category:Transportation]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 4427928 || 2004-06-26T04:20:37Z || Bryan Derksen || &lt;nowiki&gt;[[Category:Buildings and structures]] is probably better.&lt;/nowiki&gt;
|----
| 4288147 || 2004-06-26T03:32:32Z || Bryan Derksen || &lt;nowiki&gt;not sure which parent category to give this&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>2dip9naa62yq1wvmzji57x1djfpm8db</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Canals</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198444</id>
    <revision>
      <id>804957</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:07:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Canals]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Canals|history]])</comment>
      <origin>804957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="463" sha1="7rpcxuuhr6mfu4h02yc8oephup5bp1r" xml:space="preserve">{{Commons category|Canals}}
{{Cat main|Canal}}

A canal should be placed in an appropriate [[:Category:Canals by country]] sub-category; if none exist, then the canal should remain directly in this category.  The canal may also be placed in any other appropriate sub-categories.

[[Category:Waterways]]
[[Category:Water transport infrastructure]]
[[Category:Artificial bodies of water]]
[[Category:Water transport buildings and structures]]
[[Category:Landscape]]</text>
      <sha1>7rpcxuuhr6mfu4h02yc8oephup5bp1r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:1860s by country</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198445</id>
    <revision>
      <id>804958</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:07:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:1860s by country]]</comment>
      <origin>804958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2218" sha1="8lu6b1fkvms1ay8xjv3lz64oabufmnw" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1369462655 || 2026-08-15T03:47:23Z || OpalYosutebito || &lt;nowiki&gt;/* top */ +{{container category}} due to its scope&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1068791856 || 2022-01-30T06:37:03Z || Robby || &lt;nowiki&gt;link to category on Commons  is now defined on wikidata&lt;/nowiki&gt;
|----
| 947040122 || 2020-03-23T22:49:29Z || BrownHairedGirl || &lt;nowiki&gt;use [[Template:Decade by country category header]], which needs no parameters&lt;/nowiki&gt;
|----
| 881836425 || 2019-02-05T03:23:52Z || Hugo999 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 825456106 || 2018-02-13T14:30:59Z || 178.93.161.234 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 546665653 || 2013-03-24T03:43:27Z || Addbot || &lt;nowiki&gt;[[User:Addbot|Bot:]] Migrating 8 interwiki links, now provided by [[Wikipedia:Wikidata|Wikidata]] on [[d:q8114450]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 535711112 || 2013-01-30T16:44:51Z || Makecat-bot || &lt;nowiki&gt;r2.7.3) (Robot: Adding [[fa:رده:دهه ۱۸۶۰ (میلادی) بر پایه کشور]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 522449248 || 2012-11-11T08:17:28Z || Makecat-bot || &lt;nowiki&gt;r2.7.3) (Robot: Adding [[ro:Categorie:Anii 1860 după țară]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 495817249 || 2012-06-03T19:22:01Z || Zorrobot || &lt;nowiki&gt;r2.7.3) (Robot: Adding [[da:Kategori:1860'erne efter land]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 482496073 || 2012-03-18T06:21:58Z || LaaknorBot || &lt;nowiki&gt;Robot: Adding [[no:Kategori:1860-årene etter land]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 425746632 || 2011-04-25T00:32:48Z || VolkovBot || &lt;nowiki&gt;r2.5.1) (robot Modifying: [[tr:Kategori:Ülkelere göre 1860'lar]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 417764074 || 2011-03-08T11:17:56Z || Sverigekillen || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 396360256 || 2010-11-12T18:27:32Z || TXiKiBoT || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[pt:Categoria:Década de 1860 por país]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 379778866 || 2010-08-19T13:53:18Z || Nanahuatl || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 298953807 || 2009-06-27T15:47:20Z || BotMultichill || &lt;nowiki&gt;Adding [[Template:Commons_cat|commons cat]] link to [[Commons:Category:1860s by country]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 270515323 || 2009-02-13T20:24:34Z || BOT-Superzerocool || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[es:Categoría:Años 1860 por país]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 160080588 || 2007-09-24T19:11:33Z || Tim! || &lt;nowiki&gt;new cat&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>8lu6b1fkvms1ay8xjv3lz64oabufmnw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:1860s by country</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198446</id>
    <revision>
      <id>804959</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:08:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:1860s by country]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:1860s by country|history]])</comment>
      <origin>804959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="8eub4mksty65ytxu624qk71e4uq1u3w" xml:space="preserve">{{container category}}
{{Commons category}}
{{Decade by country category header}}</text>
      <sha1>8eub4mksty65ytxu624qk71e4uq1u3w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:19th century in Egypt</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198447</id>
    <revision>
      <id>804960</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:08:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:19th century in Egypt]]</comment>
      <origin>804960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3489" sha1="sbbt5o41jg202p6q8neemieec7hdbpv" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1038162462 || 2021-08-10T21:53:13Z || Fayenatic london || &lt;nowiki&gt;Sort key&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1002119442 || 2021-01-22T23:35:35Z || Robby || &lt;nowiki&gt;link to category on Commons  is now defined on wikidata&lt;/nowiki&gt;
|----
| 993146120 || 2020-12-09T01:19:29Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Category moved&lt;/nowiki&gt;
|----
| 993146114 || 2020-12-09T01:19:27Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;JJMC89 bot III moved page [[Category:19th century in Ottoman Egypt]] to [[Category:19th century in Egypt]] without leaving a redirect: [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2020 September 28#Ottoman Egypt]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 980775647 || 2020-09-28T11:13:25Z || Fayenatic london || &lt;nowiki&gt;CFR: propose rename&lt;/nowiki&gt;
|----
| 978083682 || 2020-09-12T20:03:09Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Category moved&lt;/nowiki&gt;
|----
| 978083677 || 2020-09-12T20:03:07Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;JJMC89 bot III moved page [[Category:19th century in Egypt]] to [[Category:19th century in Ottoman Egypt]] without leaving a redirect: [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2020 August 31#Category:17th century in Egypt]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 975938601 || 2020-08-31T07:51:30Z || Greyshark09 || &lt;nowiki&gt;cfm&lt;/nowiki&gt;
|----
| 894786362 || 2019-04-30T00:52:11Z || Tom.Bot || &lt;nowiki&gt;Replace {{[[Template:CatPair|CatPair]]}} or {{[[Template:CatRel|CatRel]]}} with {{[[Template:Navseasoncats|Navseasoncats]]}} (avoid gaps &gt; navbar size &amp; successive name mismatches)&lt;/nowiki&gt;
|----
| 870017129 || 2018-11-21T21:32:20Z || Greyshark09 || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:Centuries in Egypt]]; added [[Category:Centuries in Ottoman Egypt]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 860248235 || 2018-09-19T10:55:43Z || Cydebot || &lt;nowiki&gt;Robot - Speedily moving category Ottoman period in Egypt to [[:Category:Ottoman Egypt]] per [[WP:CFDS|CFDS]].&lt;/nowiki&gt;
|----
| 786711804 || 2017-06-21T04:30:06Z || Cydebot || &lt;nowiki&gt;Robot - Moving category Ottoman Egypt to [[:Category:Ottoman period in Egypt]] per [[WP:CFD|CFD]] at [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2017 June 4]].&lt;/nowiki&gt;
|----
| 767215239 || 2017-02-24T15:53:23Z || Marcocapelle || &lt;nowiki&gt;new key for [[Category:19th century in the Ottoman Empire]]: &quot;Egypt&quot; using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 688798312 || 2015-11-03T03:00:21Z || Look2See1 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 572405296 || 2013-09-10T21:49:18Z || Hugo999 || &lt;nowiki&gt;added [[Category:19th century in the Ottoman Empire]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 547040182 || 2013-03-26T08:57:43Z || Addbot || &lt;nowiki&gt;[[User:Addbot|Bot:]] Migrating 2 interwiki links, now provided by [[Wikipedia:Wikidata|Wikidata]] on [[d:q8181578]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 450372797 || 2011-09-13T22:28:23Z || ZéroBot || &lt;nowiki&gt;r2.7.1) (Robot: Adding [[sv:Kategori:Egypten under 1800-talet]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 426646390 || 2011-04-29T23:44:28Z || Hugo999 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 425788205 || 2011-04-25T07:46:22Z || Hugo999 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 393640966 || 2010-10-29T17:25:07Z || JMCC1 || &lt;nowiki&gt;links&lt;/nowiki&gt;
|----
| 376820903 || 2010-08-02T21:06:05Z || BomBom || &lt;nowiki&gt;added link to Commons&lt;/nowiki&gt;
|----
| 342780542 || 2010-02-08T21:23:40Z || 87.65.148.13 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 251637744 || 2008-11-13T21:40:16Z || Ardfern || &lt;nowiki&gt;cat amended&lt;/nowiki&gt;
|----
| 246078610 || 2008-10-18T11:42:47Z || Jaraalbe || &lt;nowiki&gt;category&lt;/nowiki&gt;
|----
| 135289669 || 2007-06-02T09:47:34Z || Woohookitty || &lt;nowiki&gt;per cfd&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>sbbt5o41jg202p6q8neemieec7hdbpv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:19th century in Egypt</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198448</id>
    <revision>
      <id>804961</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:08:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:19th century in Egypt]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:19th century in Egypt|history]])</comment>
      <origin>804961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="255" sha1="nmthh8un43l502rkaxuld2m1y62005o" xml:space="preserve">{{Commons category}}
{{Navseasoncats}}

[[Category:Centuries in Ottoman Egypt]]
[[Category:19th century by country|Egypt]]
[[Category:19th century in Africa|Egypt]]
[[Category:19th century in the Ottoman Empire|Egypt]]
[[Category:2nd millennium in Egypt]]</text>
      <sha1>nmthh8un43l502rkaxuld2m1y62005o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Decades in Ottoman Egypt</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198449</id>
    <revision>
      <id>804962</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:09:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Decades in Ottoman Egypt]]</comment>
      <origin>804962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="623" sha1="85mvf81buflkokour94gh76w18p5tim" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 976661816 || 2020-09-04T07:26:18Z || Pi bot || &lt;nowiki&gt;Removing Commons category (Category:Ottoman Egypt by decade) as it does not exist&lt;/nowiki&gt;
|----
| 975939264 || 2020-08-31T07:57:55Z || Greyshark09 || &lt;nowiki&gt;added [[Category:Decades in the Ottoman Empire]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 975939226 || 2020-08-31T07:57:27Z || Greyshark09 || &lt;nowiki&gt;[[WP:AES|←]]Created page with '{{Commons category|Ottoman Egypt by decade}}  [[Category:Decades in Africa|Ottoman Egypt]] [[Category:Decades by country|Ottoman Egypt]]'&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>85mvf81buflkokour94gh76w18p5tim</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Decades in Ottoman Egypt</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198450</id>
    <revision>
      <id>804963</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:09:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Decades in Ottoman Egypt]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Decades in Ottoman Egypt|history]])</comment>
      <origin>804963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="134" sha1="npjmh0d322sf03deykbpob96u8e10fj" xml:space="preserve">
[[Category:Decades in Africa|Ottoman Egypt]]
[[Category:Decades by country|Ottoman Egypt]]
[[Category:Decades in the Ottoman Empire]]</text>
      <sha1>npjmh0d322sf03deykbpob96u8e10fj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:1860s in Africa</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198451</id>
    <revision>
      <id>804964</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:09:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:1860s in Africa]]</comment>
      <origin>804964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1182" sha1="7bf9ens3xb452ian0clm0a9lbe7l87v" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 946303568 || 2020-03-19T10:06:42Z || BrownHairedGirl || &lt;nowiki&gt;{{CatAutoTOC}}, replaced: {{Navseasoncats}} → {{Navseasoncats with centuries below decade}}&lt;/nowiki&gt;
|----
| 912297738 || 2019-08-24T15:29:53Z || BrownHairedGirl || &lt;nowiki&gt;use {{[[Template:Navseasoncats|Navseasoncats]]}}, replaced: {{DecadeCategoryNav|decade=1860|topic=Africa}} → {{Navseasoncats}}&lt;/nowiki&gt;
|----
| 830889899 || 2018-03-17T14:16:53Z || Fayenatic london || &lt;nowiki&gt;Portal is now included in nav template (via [[WP:JWB]])&lt;/nowiki&gt;
|----
| 667407237 || 2015-06-17T21:14:17Z || Ricky81682 || &lt;nowiki&gt;moving to continent cat, replaced: 0s| → 0s by continent| using [[Project:AWB|AWB]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 624278010 || 2014-09-05T11:34:50Z || Hugo999 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 546799255 || 2013-03-24T21:12:44Z || Addbot || &lt;nowiki&gt;[[User:Addbot|Bot:]] Migrating 1 interwiki links, now provided by [[Wikipedia:Wikidata|Wikidata]] on [[d:q8114504]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 417779573 || 2011-03-08T13:48:59Z || Sverigekillen || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 406122631 || 2011-01-05T18:21:29Z || Tim! || &lt;nowiki&gt;new category&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>7bf9ens3xb452ian0clm0a9lbe7l87v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:1860s in Africa</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198452</id>
    <revision>
      <id>804965</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:10:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:1860s in Africa]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:1860s in Africa|history]])</comment>
      <origin>804965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="194" sha1="8tv1d0r3cu497rrwev7wzln94dj416y" xml:space="preserve">{{Portal|Africa|History}}
{{Navseasoncats with centuries below decade}}

{{CatAutoTOC}}

[[Category:1860s by continent|Africa]]
[[Category:19th century in Africa]]
[[Category:Decades in Africa]]</text>
      <sha1>8tv1d0r3cu497rrwev7wzln94dj416y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:1860s in the Ottoman Empire</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198453</id>
    <revision>
      <id>804966</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:10:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:1860s in the Ottoman Empire]]</comment>
      <origin>804966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="579" sha1="ranc9m6osd9v6fcy99jubpl8cvnzp62" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1110642163 || 2022-09-16T16:18:46Z || Marcocapelle || &lt;nowiki&gt;Moved [[Category:1860s in Africa]] to individual pages&lt;/nowiki&gt;
|----
| 884647022 || 2019-02-23T00:45:50Z || Hugo999 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 732182036 || 2016-07-30T05:38:00Z || Hugo999 || &lt;nowiki&gt;added [[Category:1860s in Africa]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 572348154 || 2013-09-10T14:21:56Z || Hugo999 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 500454154 || 2012-07-03T08:08:51Z || Fram || &lt;nowiki&gt;Create missing category&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>ranc9m6osd9v6fcy99jubpl8cvnzp62</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:1860s in the Ottoman Empire</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198454</id>
    <revision>
      <id>804967</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:10:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:1860s in the Ottoman Empire]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:1860s in the Ottoman Empire|history]])</comment>
      <origin>804967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="219" sha1="p0k8mfowhonojug2hbn2ediqa6q0lof" xml:space="preserve">{{Navseasoncats}}

[[Category:1860s by country|Ottoman]]
[[Category:19th century in the Ottoman Empire]]
[[Category:Decades in the Ottoman Empire]]
[[Category:1860s in Asia|Ottoman]]
[[Category:1860s in Europe|Ottoman]]</text>
      <sha1>p0k8mfowhonojug2hbn2ediqa6q0lof</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Wadis of Egypt</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198455</id>
    <revision>
      <id>804968</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:10:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Wadis of Egypt]]</comment>
      <origin>804968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="287" sha1="a491bar9lmpf9idaw642gbgddlwktt4" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1299007175 || 2025-07-06T01:38:35Z || Aronlee90 || &lt;nowiki&gt;added [[Category:Landforms of Egypt]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 831498979 || 2018-03-20T22:09:33Z || Darwinek || &lt;nowiki&gt;new&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>a491bar9lmpf9idaw642gbgddlwktt4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Wadis of Egypt</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198456</id>
    <revision>
      <id>804970</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:10:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Wadis of Egypt]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Wadis of Egypt|history]])</comment>
      <origin>804970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113" sha1="hmzy61f0wcm2097pzerbe305xcwksev" xml:space="preserve">[[Category:Wadis|Egypt]]
[[Category:Rivers of Egypt]]
[[Category:Water in Egypt]]
[[Category:Landforms of Egypt]]</text>
      <sha1>hmzy61f0wcm2097pzerbe305xcwksev</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Economic history of Tamil Nadu</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198457</id>
    <revision>
      <id>804971</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:11:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Economic history of Tamil Nadu]]</comment>
      <origin>804971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="594" sha1="j6ji47v2hweftdntmk50w49zhbrbja2" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1337429874 || 2026-02-09T12:01:16Z || Mclay1 || &lt;nowiki&gt;new key for [[Category:Economic history of India]]: &quot;Tamil Nadu&quot; using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 672995602 || 2015-07-25T09:18:00Z || Shyamsunder || &lt;nowiki&gt;added [[Category:History of Tamil Nadu]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 672995569 || 2015-07-25T09:17:44Z || Shyamsunder || &lt;nowiki&gt;added [[Category:Economy of Tamil Nadu]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 672994011 || 2015-07-25T08:58:47Z || Shyamsunder || &lt;nowiki&gt;c&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>j6ji47v2hweftdntmk50w49zhbrbja2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Economic history of Tamil Nadu</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198458</id>
    <revision>
      <id>804972</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:11:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Economic history of Tamil Nadu]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Economic history of Tamil Nadu|history]])</comment>
      <origin>804972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="119" sha1="lm27om3poaod63mzq8b1wq9rlnclhtp" xml:space="preserve">[[Category:Economic history of India|Tamil Nadu]]
[[Category:Economy of Tamil Nadu]]
[[Category:History of Tamil Nadu]]</text>
      <sha1>lm27om3poaod63mzq8b1wq9rlnclhtp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:History of international trade</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198459</id>
    <revision>
      <id>804973</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:11:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:History of international trade]]</comment>
      <origin>804973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1174" sha1="rcd16f41b7zrj6ddlqxowhkl6fl26ud" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1284021207 || 2025-04-05T03:15:14Z || Anomalous+0 || &lt;nowiki&gt;rmv redund parent Category:Economic history&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1284021125 || 2025-04-05T03:14:31Z || Anomalous+0 || &lt;nowiki&gt;adding new parent Category:History of trade&lt;/nowiki&gt;
|----
| 547773564 || 2013-03-30T07:22:53Z || Addbot || &lt;nowiki&gt;[[User:Addbot|Bot:]] Migrating 4 interwiki links, now provided by [[Wikipedia:Wikidata|Wikidata]] on [[d:q8519812]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 535792410 || 2013-01-31T02:02:59Z || EmausBot || &lt;nowiki&gt;r2.7.3) (Robot: Adding [[fa:رده:تاریخ تجارت خارجی]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 514676334 || 2012-09-26T17:30:56Z || ZéroBot || &lt;nowiki&gt;r2.7.1) (Robot: Adding [[ko:분류:무역사]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 506858411 || 2012-08-11T09:07:24Z || EmausBot || &lt;nowiki&gt;r2.7.2+) (Robot: Adding [[uk:Категорія:Історія торгівлі]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 505512558 || 2012-08-03T01:56:24Z || Tondenh || &lt;nowiki&gt;ja&lt;/nowiki&gt;
|----
| 503556022 || 2012-07-22T07:29:26Z || Eastlaw || &lt;nowiki&gt;cat main&lt;/nowiki&gt;
|----
| 503551758 || 2012-07-22T06:30:22Z || Eastlaw || &lt;nowiki&gt;created category&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>rcd16f41b7zrj6ddlqxowhkl6fl26ud</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:History of international trade</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198460</id>
    <revision>
      <id>804974</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:11:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:History of international trade]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:History of international trade|history]])</comment>
      <origin>804974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="164" sha1="ssw5ztzhpnf353tffnco56f6qganv4a" xml:space="preserve">{{Cat main|Timeline of international trade}}

[[Category:History of trade|.]]
[[Category:International trade]]
[[Category:History of international relations|Trade]]</text>
      <sha1>ssw5ztzhpnf353tffnco56f6qganv4a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Trade routes</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198461</id>
    <revision>
      <id>804975</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:11:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Trade routes]]</comment>
      <origin>804975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4692" sha1="ap2mawq30300maqznsssujf698kbr5a" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 853541059 || 2018-08-05T13:40:12Z || Marcocapelle || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:Trade]]; added [[Category:Freight transport]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 823942780 || 2018-02-04T10:31:22Z || Marcocapelle || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:Commercial item transport and distribution]] using [[WP:HC|HotCat]] already in [[Category:Trade]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 823942702 || 2018-02-04T10:30:49Z || Marcocapelle || &lt;nowiki&gt;removed parent category of [[Category:Commercial item transport and distribution]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 774615294 || 2017-04-09T17:13:28Z || Dimadick || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 629964969 || 2014-10-17T10:00:45Z || DinosaursLoveExistence || &lt;nowiki&gt;Category change&lt;/nowiki&gt;
|----
| 544031307 || 2013-03-14T07:11:01Z || Addbot || &lt;nowiki&gt;[[User:Addbot|Bot:]] Migrating 24 interwiki links, now provided by [[Wikipedia:Wikidata|Wikidata]] on [[d:q7059414]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 530261949 || 2012-12-29T07:24:41Z || ساجد امجد ساجد || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 505511938 || 2012-08-03T01:50:22Z || ZéroBot || &lt;nowiki&gt;r2.7.1) (Robot: Adding [[ja:Category:交易路]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 503551902 || 2012-07-22T06:32:25Z || Eastlaw || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:Economic history]]; added [[Category:History of international trade]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 495664785 || 2012-06-02T19:44:21Z || RedBot || &lt;nowiki&gt;r2.7.2) (Robot: Adding [[bg:Категория:Търговски пътища]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 494627131 || 2012-05-27T15:17:48Z || SassoBot || &lt;nowiki&gt;r2.7.3) (Robot: Adding [[ru:Категория:Торговые пути]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 494468121 || 2012-05-26T14:26:01Z || RedBot || &lt;nowiki&gt;r2.7.2) (Robot: Adding [[ca:Categoria:Rutes comercials]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 491780485 || 2012-05-10T11:39:59Z || Minsbot || &lt;nowiki&gt;r2.7.2) (Robot: Adding [[it:Categoria:Vie commerciali]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 487714915 || 2012-04-16T19:20:48Z || AvocatoBot || &lt;nowiki&gt;r2.7.1) (Robot: Adding [[simple:Category:Trade routes]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 487474894 || 2012-04-15T09:29:22Z || Escarbot || &lt;nowiki&gt;r2.7.3) (Robot: Adding [[bar:Kategorie:Handelsweg]], [[uk:Категорія:Торговельні шляхи]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 480577631 || 2012-03-07T00:00:26Z || 91.155.208.85 || &lt;nowiki&gt;fi-wiki&lt;/nowiki&gt;
|----
| 479200205 || 2012-02-27T22:51:16Z || Gray eyes || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 465596776 || 2011-12-13T06:57:26Z || Prof saxx || &lt;nowiki&gt;hr link&lt;/nowiki&gt;
|----
| 422960278 || 2011-04-08T02:44:18Z || MerlIwBot || &lt;nowiki&gt;robot Modifying: [[ar:تصنيف:طرق تجارية]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 421460956 || 2011-03-30T10:03:37Z || Tomas e || &lt;nowiki&gt;iw sv&lt;/nowiki&gt;
|----
| 388246538 || 2010-10-02T07:57:37Z || Sasajid || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 276409753 || 2009-03-11T00:49:17Z || Elmondo21st || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 270842267 || 2009-02-15T07:57:09Z || 91.86.244.77 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 270839215 || 2009-02-15T07:30:17Z || 91.86.244.77 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 251900815 || 2008-11-15T03:46:29Z || Hugo999 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 239956468 || 2008-09-21T07:56:22Z || 89.139.149.48 || &lt;nowiki&gt;[[Category:Routes]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 229015375 || 2008-07-31T13:48:59Z || Wiki-uk || &lt;nowiki&gt;Correction nl: link&lt;/nowiki&gt;
|----
| 227338515 || 2008-07-23T03:13:09Z || PatrickFlaherty || &lt;nowiki&gt;Quick-adding category &quot;Trade&quot; (using [[WP:HOTCAT|HotCat]])&lt;/nowiki&gt;
|----
| 204970154 || 2008-04-11T18:33:47Z || Paterm || &lt;nowiki&gt;pl&lt;/nowiki&gt;
|----
| 173281430 || 2007-11-23T13:57:44Z || Jvhertum || &lt;nowiki&gt;nl:Handelsroute&lt;/nowiki&gt;
|----
| 169346557 || 2007-11-05T09:54:11Z || Chobot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[ko:분류:무역로]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 141603534 || 2007-06-30T14:21:16Z || 78.61.122.187 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 141603377 || 2007-06-30T14:20:19Z || 78.61.122.187 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 135422096 || 2007-06-02T23:06:21Z || Le Pied-bot~enwiki || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[fr:Catégorie:Route commerciale]], [[is:Flokkur:Verslunarleiðir]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 131057124 || 2007-05-15T16:15:41Z || Eliyak || &lt;nowiki&gt;[[Category:Commercial item transport and distribution]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 94246217 || 2006-12-14T08:23:20Z || Escarbot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[pt:Categoria:Rotas de comércio]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 82743685 || 2006-10-21T02:23:58Z || Endgame1 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 81453552 || 2006-10-14T20:08:08Z || 217.87.199.47 || &lt;nowiki&gt;+de&lt;/nowiki&gt;
|----
| 48319670 || 2006-04-13T19:56:23Z || Elwikipedista~enwiki || &lt;nowiki&gt;[[es:Categoría:Rutas comerciales]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 46008411 || 2006-03-29T13:41:59Z || SilkTork || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 17590055 || 2005-05-31T02:18:53Z || SimonP || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>ap2mawq30300maqznsssujf698kbr5a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Trade routes</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198462</id>
    <revision>
      <id>804976</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:11:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Trade routes]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Trade routes|history]])</comment>
      <origin>804976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="184" sha1="006e7brxss1czkwrc1bzlwrrd87h7e5" xml:space="preserve">{{Catmore}}
{{Commonscat|Trade routes}}

[[Category:History of international trade]]
[[Category:International road networks]]
[[Category:Routes]] 
[[Category:Freight transport|Routes]]</text>
      <sha1>006e7brxss1czkwrc1bzlwrrd87h7e5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Maritime history of India</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198463</id>
    <revision>
      <id>804977</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:12:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Maritime history of India]]</comment>
      <origin>804977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="969" sha1="ho4inc5z8chhzcm8pvlprlprzzzlup8" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 588629452 || 2014-01-01T06:57:54Z || BotMultichill || &lt;nowiki&gt;Adding Commons category link to [[:Commons:Category:Maritime history of India|category with the same name]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 516482282 || 2012-10-07T14:36:31Z || DSisyphBot || &lt;nowiki&gt;r2.7.2) (Robot: Removing [[fa:رده:تاریخچه دریانوردی در هند]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 474845928 || 2012-02-03T20:29:48Z || Aldis90 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 444633478 || 2011-08-13T14:30:28Z || Rezabot || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[fa:رده:تاریخچه دریانوردی در هند]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 363900305 || 2010-05-24T10:59:31Z || Shyamsunder || &lt;nowiki&gt;Adding category [[:Category:Water transport in India]] (using [[WP:HOTCAT|HotCat]])&lt;/nowiki&gt;
|----
| 193459411 || 2008-02-23T09:17:34Z || Jaraalbe || &lt;nowiki&gt;reclassify&lt;/nowiki&gt;
|----
| 180397893 || 2007-12-27T09:50:09Z || Shyamsunder || &lt;nowiki&gt;cats&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>ho4inc5z8chhzcm8pvlprlprzzzlup8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Maritime history of India</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198464</id>
    <revision>
      <id>804978</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:12:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Maritime history of India]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Maritime history of India|history]])</comment>
      <origin>804978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="174" sha1="psiznog3z25y94u328b9qamn82esnei" xml:space="preserve">{{Commons category|Maritime history of India}}
[[Category:History of transport in India]]
[[Category:Maritime history by country|India]]
[[Category:Water transport in India]]</text>
      <sha1>psiznog3z25y94u328b9qamn82esnei</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Maritime folklore</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198465</id>
    <revision>
      <id>804979</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:12:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Maritime folklore]]</comment>
      <origin>804979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3331" sha1="rvykkae8oyk4s64eld103ai5qvjaykv" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1104120345 || 2022-08-12T20:21:02Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Merging [[:Category:Water transport in fiction]] to [[:Category:Nautical fiction]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2022 July 9#Category:Water transport in fiction]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1048365947 || 2021-10-05T16:42:10Z || Dimadick || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1048365915 || 2021-10-05T16:41:55Z || Dimadick || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 945926887 || 2020-03-17T00:27:34Z || Allforrous || &lt;nowiki&gt;/* External links */ Commonscat template.&lt;/nowiki&gt;
|----
| 907044496 || 2019-07-20T02:28:44Z || BrownHairedGirl || &lt;nowiki&gt;remove links to deleted portals&lt;/nowiki&gt;
|----
| 884939851 || 2019-02-25T00:00:20Z || Dreamy Jazz Bot || &lt;nowiki&gt;Adding link to [[Portal:Folklore]]. ([[User:Dreamy Jazz Bot/Task 2|Task 2]] - [[User talk:Dreamy Jazz|report errors here]])&lt;/nowiki&gt;
|----
| 722258801 || 2016-05-26T22:49:45Z || Stefanomione || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:Folklore]]; added [[Category:Folklore by type]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 674115545 || 2015-08-01T19:26:30Z || Fayenatic london || &lt;nowiki&gt;sort key&lt;/nowiki&gt;
|----
| 674114467 || 2015-08-01T19:17:09Z || Cydebot || &lt;nowiki&gt;Bot: Removing CFD templates for completed action&lt;/nowiki&gt;
|----
| 674114460 || 2015-08-01T19:17:08Z || Cydebot || &lt;nowiki&gt;Cydebot moved page [[Category:Nautical lore]] to [[Category:Maritime folklore]]: Robot - Moving category Nautical lore to [[:Category:Maritime folklore]] per [[WP:CFD|CFD]] at [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2015 May 13]].&lt;/nowiki&gt;
|----
| 662543476 || 2015-05-16T04:50:23Z || DexDor || &lt;nowiki&gt;rm WT parent cat (is already in that cat via the MC cat)&lt;/nowiki&gt;
|----
| 662209939 || 2015-05-13T21:13:08Z || DexDor || &lt;nowiki&gt;Category being considered for merging; see [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2015 May 13#Category:Nautical lore]]. ([[WP:TW|TW]])&lt;/nowiki&gt;
|----
| 611029419 || 2014-06-01T05:20:58Z || 75.80.129.37 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 546167183 || 2013-03-22T02:56:51Z || KLBot2 || &lt;nowiki&gt;Bot: Migrating 5 interwiki links, now provided by [[Wikidata]] on [[:d:Q7851006]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 507685297 || 2012-08-16T13:40:32Z || YFdyh-bot || &lt;nowiki&gt;r2.7.3) (Robot: Adding [[vi:Thể loại:Kiến thức hàng hải]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 493888426 || 2012-05-22T21:34:06Z || Xqbot || &lt;nowiki&gt;r2.7.3) (Robot: Adding [[la:Categoria:Doctrina nautica]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 490234409 || 2012-05-02T02:44:51Z || Cgingold || &lt;nowiki&gt;removed inapt parent cat&lt;/nowiki&gt;
|----
| 471251946 || 2012-01-14T02:17:20Z || 75.80.134.142 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 401845178 || 2010-12-11T22:05:22Z || Luckas-bot || &lt;nowiki&gt;r2.5.2) (robot Adding: [[it:Categoria:Folclore marinaresco]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 364389813 || 2010-05-26T23:37:47Z || EmausBot || &lt;nowiki&gt;Added interwiki: [[ru:Категория:Морские легенды]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 316335476 || 2009-09-26T17:25:07Z || Veron || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 224343542 || 2008-07-08T12:57:22Z || Jpbowen || &lt;nowiki&gt;Added category&lt;/nowiki&gt;
|----
| 50226391 || 2006-04-26T08:31:19Z || Cuchullain || &lt;nowiki&gt;cat&lt;/nowiki&gt;
|----
| 34661914 || 2006-01-10T21:26:53Z || Cuchullain || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 16750181 || 2004-09-06T17:17:34Z || Sverdrup || &lt;nowiki&gt;[[Category:Water transport]]&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>rvykkae8oyk4s64eld103ai5qvjaykv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Maritime folklore</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198466</id>
    <revision>
      <id>804980</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:12:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Maritime folklore]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Maritime folklore|history]])</comment>
      <origin>804980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="173" sha1="0jpajdpsri64xts62nr6sgtx5f8ilow" xml:space="preserve">Articles relating to [[folklore]] in [[maritime history]].
{{Commonscat}}

[[Category:Folklore by type]]
[[Category:Maritime culture|Folklore]]
[[Category:Nautical fiction]]</text>
      <sha1>0jpajdpsri64xts62nr6sgtx5f8ilow</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Banks of the United Kingdom</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198467</id>
    <revision>
      <id>804981</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:12:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Banks of the United Kingdom]]</comment>
      <origin>804981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5659" sha1="oomejfjd5w61byrf9zpl8lc28xpsisv" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1270049072 || 2025-01-17T17:38:53Z || Robby || &lt;nowiki&gt;link to Commons is now defined on Wikidata&lt;/nowiki&gt;
|----
| 936338655 || 2020-01-18T05:02:53Z || Hmains || &lt;nowiki&gt;/* top */category refine, sort sequence&lt;/nowiki&gt;
|----
| 916783146 || 2019-09-20T16:25:55Z || BrownHairedGirl || &lt;nowiki&gt;{{CatAutoTOC}}&lt;/nowiki&gt;
|----
| 880347313 || 2019-01-26T23:03:51Z || Hmains || &lt;nowiki&gt;/* top */category refine, sort sequence&lt;/nowiki&gt;
|----
| 873224907 || 2018-12-11T21:40:15Z || Gazamp || &lt;nowiki&gt;Added [[Portal:Banks]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 865956786 || 2018-10-27T08:40:27Z || Tim! || &lt;nowiki&gt;added [[Category:Banks of Europe]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 547351367 || 2013-03-27T23:52:31Z || Addbot || &lt;nowiki&gt;[[User:Addbot|Bot:]] Migrating 27 interwiki links, now provided by [[Wikipedia:Wikidata|Wikidata]] on [[d:q8289206]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 535689108 || 2013-01-30T13:53:43Z || Rezabot || &lt;nowiki&gt;r2.7.1) (Robot: Adding [[fa:رده:بانک‌های بریتانیا]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 519210460 || 2012-10-22T14:45:09Z || Justincheng12345-bot || &lt;nowiki&gt;r2.7.3) (Robot: Removing [[fa:رده:بانک‌های بریتانیایی]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 478572002 || 2012-02-24T08:14:51Z || Luckas-bot || &lt;nowiki&gt;r2.7.1) (Robot: Adding [[ur:زمرہ:برطانیہ کے بینک]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 477867753 || 2012-02-20T11:33:38Z || Maxí || &lt;nowiki&gt;Added .is link&lt;/nowiki&gt;
|----
| 419849686 || 2011-03-20T20:04:16Z || EmausBot || &lt;nowiki&gt;r2.6.4) (robot Adding: [[az:Kateqoriya:Böyük Britaniya bankları]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 416605356 || 2011-03-01T19:45:03Z || Sverigekillen || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 413734222 || 2011-02-13T19:07:18Z || WikitanvirBot || &lt;nowiki&gt;r2.7.1) (robot Adding: [[lt:Kategorija:Jungtinės Karalystės bankai]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 395039293 || 2010-11-05T19:40:47Z || Gire 3pich2005 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 388222838 || 2010-10-02T04:27:30Z || SporkBot || &lt;nowiki&gt;Merging catmore/catmain/catmore1/catmore2 per discussion and [[WP:TFD]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 385672415 || 2010-09-19T05:59:01Z || Eastlaw || &lt;nowiki&gt;catmore instead of &quot;main&quot;, replaced: {{Main}} → {{Catmore}} using [[Project:AWB|AWB]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 366455100 || 2010-06-06T23:46:22Z || SmackBot || &lt;nowiki&gt;FIx up portal template and general fixes&lt;/nowiki&gt;
|----
| 361132102 || 2010-05-09T19:22:53Z || WOSlinker || &lt;nowiki&gt;remove un-needed portal param&lt;/nowiki&gt;
|----
| 260485041 || 2008-12-28T13:26:21Z || 85.53.10.82 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 245509258 || 2008-10-15T19:54:15Z || Steenth || &lt;nowiki&gt;+da:&lt;/nowiki&gt;
|----
| 243641521 || 2008-10-07T12:40:15Z || 85.8.124.131 || &lt;nowiki&gt;interwiki de&lt;/nowiki&gt;
|----
| 241771036 || 2008-09-29T14:04:40Z || TheEgyptian || &lt;nowiki&gt;ar:&lt;/nowiki&gt;
|----
| 241094582 || 2008-09-26T09:58:59Z || VolkovBot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[ms:Kategori:Bank di United Kingdom]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 240206235 || 2008-09-22T11:33:56Z || Jamcib~enwiki || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 236629705 || 2008-09-06T10:22:13Z || VolkovBot || &lt;nowiki&gt;robot  Modifying: [[ka:კატეგორია:გაერთიანებული სამეფოს ბანკები]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 223194448 || 2008-07-03T00:09:16Z || BotMultichill || &lt;nowiki&gt;Bot: Adding {{Commons cat|Banks in the United Kingdom}}&lt;/nowiki&gt;
|----
| 220946734 || 2008-06-22T10:17:40Z || Alexbot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[nl:Categorie:Britse bank]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 198701166 || 2008-03-16T20:33:04Z || Ragimiri || &lt;nowiki&gt;+iw&lt;/nowiki&gt;
|----
| 193712010 || 2008-02-24T15:46:22Z || Le Pied-bot~enwiki || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[fi:Luokka:Brittiläiset pankit]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 188531463 || 2008-02-02T03:49:24Z || Escarbot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[uk:Категорія:Банки Великої Британії]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 169430043 || 2007-11-05T19:07:58Z || Escarbot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[cy:Categori:Banciau'r Deyrnas Unedig]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 161978944 || 2007-10-03T09:17:48Z || Escarbot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[no:Kategori:Britiske banker]], [[pl:Kategoria:Banki w Wielkiej Brytanii]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 153080938 || 2007-08-23T04:23:34Z || Hmains || &lt;nowiki&gt;refine cat, Replaced: [[Category:Companies of the United Kingdom → [[Category:Companies of the United Kingdom by industry  using [[Project:AutoWikiBrowser|AWB]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 150274722 || 2007-08-09T22:50:01Z || Chobot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[ko:분류:영국의 은행]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 133554455 || 2007-05-26T02:31:46Z || Le Pied-bot~enwiki || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[pt:Categoria:Bancos do Reino Unido]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 103802088 || 2007-01-28T09:13:20Z || RuED~enwiki || &lt;nowiki&gt;ru:&lt;/nowiki&gt;
|----
| 91691764 || 2006-12-03T00:53:54Z || Island || &lt;nowiki&gt;+ka:&lt;/nowiki&gt;
|----
| 84826172 || 2006-10-31T13:04:49Z || LG4761 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 84826130 || 2006-10-31T13:04:28Z || LG4761 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 84599787 || 2006-10-30T11:13:47Z || Closs Tuqe || &lt;nowiki&gt;ja&lt;/nowiki&gt;
|----
| 81503875 || 2006-10-15T01:10:56Z || Gilliam || &lt;nowiki&gt;+ it:&lt;/nowiki&gt;
|----
| 78388000 || 2006-09-28T22:11:13Z || Tim! || &lt;nowiki&gt;intro&lt;/nowiki&gt;
|----
| 78387799 || 2006-09-28T22:10:06Z || Tim! || &lt;nowiki&gt;cat&lt;/nowiki&gt;
|----
| 62136471 || 2006-07-05T05:20:42Z || Gilliam || &lt;nowiki&gt;+ id:&lt;/nowiki&gt;
|----
| 22328336 || 2005-09-01T14:07:41Z || Timouton~enwiki || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 16545706 || 2005-03-06T22:00:53Z || Pcpcpc || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 10875030 || 2004-12-24T20:22:27Z || Sortior || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 8790439 || 2004-06-18T11:13:22Z || Burgundavia || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 4153911 || 2004-06-18T11:12:02Z || Dysprosia || &lt;nowiki&gt;cats&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>oomejfjd5w61byrf9zpl8lc28xpsisv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Banks of the United Kingdom</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198468</id>
    <revision>
      <id>804982</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:12:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Banks of the United Kingdom]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Banks of the United Kingdom|history]])</comment>
      <origin>804982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="326" sha1="oltmxh42n6y49zciv0uzn4196db0ajx" xml:space="preserve">{{Commons category}}
{{Portal|Companies|United Kingdom|Banks}}
{{Cat main|Banks of the United Kingdom}}
{{CatAutoTOC}}

[[Category:Banks by country|United Kingdom]]
[[Category:Financial services companies of the United Kingdom]]
[[Category:Banking in the United Kingdom]]
[[Category:Banks of Europe by country|United Kingdom]]</text>
      <sha1>oltmxh42n6y49zciv0uzn4196db0ajx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Financial services companies based in the City of London</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198469</id>
    <revision>
      <id>804983</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:13:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Financial services companies based in the City of London]]</comment>
      <origin>804983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="480" sha1="mjyfkt051a5dcwy5whf3wo0qyhciiqw" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1299323617 || 2025-07-07T18:39:56Z || Inpops || &lt;nowiki&gt;new key for [[Category:Financial services companies based in London]]: &quot; City of London&quot; using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 501872208 || 2012-07-12T12:02:58Z || GermanUser2045 || &lt;nowiki&gt;[[WP:AES|←]]Created page with '[[Category:Companies based in the City of London]] [[Category:Financial services companies based in London]]'&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>mjyfkt051a5dcwy5whf3wo0qyhciiqw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Financial services companies based in the City of London</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198470</id>
    <revision>
      <id>804984</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:13:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Financial services companies based in the City of London]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Financial services companies based in the City of London|history]])</comment>
      <origin>804984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="124" sha1="ak3hfkq5x4ghqhks2mcxc7h36nqw49s" xml:space="preserve">[[Category:Companies based in the City of London]]
[[Category:Financial services companies based in London| City of London]]</text>
      <sha1>ak3hfkq5x4ghqhks2mcxc7h36nqw49s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Investment banks</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198471</id>
    <revision>
      <id>804985</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:13:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Investment banks]]</comment>
      <origin>804985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3638" sha1="b2h5mykc96ifxl79t847x0fhanpay2c" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1358093737 || 2026-06-06T14:35:29Z || Chongkian || &lt;nowiki&gt;add commons category as interwiki linking per [[WP:INTERWIKI]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 548171529 || 2013-04-01T16:51:32Z || Addbot || &lt;nowiki&gt;[[User:Addbot|Bot:]] Migrating 17 interwiki links, now provided by [[Wikipedia:Wikidata|Wikidata]] on [[d:q6946758]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 526523857 || 2012-12-05T14:46:07Z || Dexbot || &lt;nowiki&gt;r2.7.1) (Robot: Adding [[fa:رده:بانک‌های سرمایه گذاری]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 519560955 || 2012-10-24T12:32:15Z || BrownHairedGirl || &lt;nowiki&gt;added [[Category:Banks]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 460285982 || 2011-11-12T13:23:06Z || 82.234.128.149 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 440544701 || 2011-07-20T21:00:57Z || EmausBot || &lt;nowiki&gt;r2.6.4) (robot Adding: [[id:Kategori:Bank investasi]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 435760965 || 2011-06-23T05:21:35Z || Alan Liefting || &lt;nowiki&gt;cat sort, tweaks&lt;/nowiki&gt;
|----
| 374049447 || 2010-07-17T23:30:21Z || ArthurBot || &lt;nowiki&gt;robot Modifying: [[ro:Categorie:Bănci de investiții]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 372539498 || 2010-07-09T07:19:53Z || Wars || &lt;nowiki&gt;ro&lt;/nowiki&gt;
|----
| 369145848 || 2010-06-20T08:42:47Z || VolkovBot || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[uk:Категорія:Інвестиційні банки]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 362698298 || 2010-05-17T22:58:00Z || EmausBot || &lt;nowiki&gt;Added interwiki: [[ru:Категория:Инвестиционные банки]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 317049763 || 2009-09-30T07:53:06Z || TXiKiBoT || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[ar:تصنيف:بنوك استثمارية]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 252749067 || 2008-11-19T09:18:17Z || 81.231.250.247 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 247040747 || 2008-10-22T21:53:20Z || TaBOT-zerem || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[he:קטגוריה:בנקי השקעות]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 245229834 || 2008-10-14T14:52:50Z || Alexbot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[zh-yue:Category:投資銀行]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 226926735 || 2008-07-21T03:49:51Z || Sardanaphalus || &lt;nowiki&gt;updating link  using [[Project:AutoWikiBrowser|AWB]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 211407611 || 2008-05-10T05:08:47Z || Urbanrenewal || &lt;nowiki&gt;See also: [[List of investment banks]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 201102302 || 2008-03-26T17:49:06Z || Alfredxz~enwiki || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 201102188 || 2008-03-26T17:48:32Z || Alfredxz~enwiki || &lt;nowiki&gt;+It.&lt;/nowiki&gt;
|----
| 199526006 || 2008-03-20T04:43:18Z || Mxn || &lt;nowiki&gt;+vi:&lt;/nowiki&gt;
|----
| 182698364 || 2008-01-07T08:42:54Z || Wassermann~enwiki || &lt;nowiki&gt;{{IB navbox}}&lt;/nowiki&gt;
|----
| 168059697 || 2007-10-30T11:55:47Z || ChandlerMapBot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[ko:분류:투자은행]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 132464090 || 2007-05-21T16:14:16Z || Ppntori || &lt;nowiki&gt;[[fi:Luokka:Investointipankit]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 106118075 || 2007-02-06T19:28:20Z || TakeFree || &lt;nowiki&gt;ja:Category:投資銀行&lt;/nowiki&gt;
|----
| 94127634 || 2006-12-13T20:37:47Z || Writerandeditor || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 94127411 || 2006-12-13T20:36:44Z || Writerandeditor || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 94127297 || 2006-12-13T20:36:10Z || Writerandeditor || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 70552784 || 2006-08-19T07:31:16Z || Vina-iwbot~enwiki || &lt;nowiki&gt;robot  Modifying: [[zh:Category:投资银行]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 66487035 || 2006-07-29T06:44:24Z || Gilliam || &lt;nowiki&gt;+ lt:&lt;/nowiki&gt;
|----
| 60699837 || 2006-06-26T18:38:22Z || Veneto || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 45641383 || 2006-03-27T01:42:58Z || Ffaarr || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 17149909 || 2005-02-25T03:18:26Z || Hooperbloob || &lt;nowiki&gt;+catmore&lt;/nowiki&gt;
|----
| 10550475 || 2005-01-28T15:00:16Z || Juntung || &lt;nowiki&gt;cat&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>b2h5mykc96ifxl79t847x0fhanpay2c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Investment banks</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198472</id>
    <revision>
      <id>804986</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:13:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Investment banks]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Investment banks|history]])</comment>
      <origin>804986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="jgx1z4sv0z5axj50vvo4wdwpcuqkshe" xml:space="preserve">{{Cat more|Investment banking}}
{{commons category}}

[[Category:Investment banking| ]]
[[Category:Banks|Investment]]</text>
      <sha1>jgx1z4sv0z5axj50vvo4wdwpcuqkshe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Rothschild family</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198473</id>
    <revision>
      <id>804987</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:13:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Rothschild family]]</comment>
      <origin>804987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13592" sha1="t3k02u84tpev9jkwonz3v70bzalxh52" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1362487055 || 2026-07-04T07:33:42Z || Tuhin || &lt;nowiki&gt;Removing from [[Category:British families]] using [[c:Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1313766628 || 2025-09-28T01:33:04Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Merging [[:Category:Wikipedia categories named after British families]] to [[:Category:British families]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2025 September 8#Category:Wikipedia categories named after British families]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1234963713 || 2024-07-17T01:48:12Z || Smasongarrison || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:Ashkenazi Jews topics]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1220481850 || 2024-04-24T01:34:01Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Removing [[:Category:Jewish nobility]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2024 April 16#Category:Jewish nobility]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1217817128 || 2024-04-08T01:48:19Z || Willthacheerleader18 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1192769670 || 2023-12-31T06:26:48Z || Bohemian Baltimore || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1184028162 || 2023-11-07T22:26:58Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Moving [[:Category:French Jewish families]] to [[:Category:Jewish-French families]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Speedy]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1184028058 || 2023-11-07T22:26:14Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Moving [[:Category:British Jewish families]] to [[:Category:Jewish-British families]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Speedy]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1183523715 || 2023-11-04T20:59:29Z || Smasongarrison || &lt;nowiki&gt;Copying from [[Category:Jewish-German families]] to [[Category:Wikipedia categories named after German families]] Diffusing per [[WP:DIFFUSE]] using [[c:Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1182516737 || 2023-10-29T20:37:50Z || Smasongarrison || &lt;nowiki&gt;Copying from [[Category:Jewish-Austrian families]] to [[Category:Wikipedia categories named after Austrian families]] Diffusing per [[WP:DIFFUSE]] using [[c:Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1181565278 || 2023-10-23T20:58:00Z || Smasongarrison || &lt;nowiki&gt;Copying from [[Category:French noble families]] to [[Category:Wikipedia categories named after French families]] Diffusing per [[WP:DIFFUSE]] using [[c:Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1180201561 || 2023-10-15T03:59:48Z || Smasongarrison || &lt;nowiki&gt;Copying from [[Category:Business families of the United States]] to [[Category:Wikipedia categories named after American families]] Diffusing per [[WP:DIFFUSE]] using [[c:Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1171731995 || 2023-08-22T22:01:08Z || Furius || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:People from Frankfurt]]; added [[Category:Nobility from Frankfurt am Main]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1039885031 || 2021-08-21T10:34:54Z || Rathfelder || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:French Jews]]; added [[Category:French Jewish families]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 996764854 || 2020-12-28T14:07:58Z || Bohemian Baltimore || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:German Jews]]; added [[Category:German Ashkenazi Jews]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 995020455 || 2020-12-18T19:48:47Z || Charlie Smith FDTB || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 964416283 || 2020-06-25T10:53:29Z || Rathfelder || &lt;nowiki&gt;-[[Category:Jewish French history]]; -[[Category:Jewish German history]]; ±[[Category:People from Frankfurt]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 949484038 || 2020-04-06T18:49:02Z || BrownHairedGirl || &lt;nowiki&gt;{{Category TOC}} → {{CatAutoTOC}} on [[Category:Template Category TOC without CatAutoTOC on category with 100–199 pages|categories with 100–199  pages]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 770992684 || 2017-03-18T21:51:59Z || Marcocapelle || &lt;nowiki&gt;more specific categorisation&lt;/nowiki&gt;
|----
| 752369267 || 2016-11-30T21:51:41Z || Bamyers99 || &lt;nowiki&gt;Undid revision 752117823 by [[Special:Contributions/113.66.41.47|113.66.41.47]] ([[User talk:113.66.41.47|talk]])&lt;/nowiki&gt;
|----
| 752117823 || 2016-11-29T16:18:57Z || 113.66.41.47 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 727257366 || 2016-06-27T19:21:41Z || Editor2020 || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:Jewish-American history]] using [[WP:HC|HotCat]] inapt category&lt;/nowiki&gt;
|----
| 690101020 || 2015-11-11T08:20:08Z || RussBot || &lt;nowiki&gt;Bot: Change redirected category [[:Category:Jewish American families|Jewish American families]] to [[:Category:Jewish-American families|Jewish-American families]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 689993695 || 2015-11-10T17:22:06Z || Backendgaming || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:Jewish American history]]; added [[Category:Jewish-American history]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 689993665 || 2015-11-10T17:21:58Z || Backendgaming || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 689993590 || 2015-11-10T17:21:30Z || Backendgaming || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 681146505 || 2015-09-15T13:05:09Z || AvicBot || &lt;nowiki&gt;Bot: Fixing commonscat per [[:Category:Commons category template with no category set]]. ([[User talk:Avicennasis|Report error]])&lt;/nowiki&gt;
|----
| 674881552 || 2015-08-06T19:11:42Z || Willthacheerleader18 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 673230233 || 2015-07-27T00:33:06Z || Willthacheerleader18 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 673230151 || 2015-07-27T00:32:21Z || Willthacheerleader18 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 673230120 || 2015-07-27T00:32:06Z || Willthacheerleader18 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 666957725 || 2015-06-14T21:14:54Z || Johnbod || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:Business families of the United States]]; added [[Category:Business families]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 666870382 || 2015-06-14T07:38:44Z || Backendgaming || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:Business families]]; added [[Category:Business families of the United States]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 628828850 || 2014-10-08T19:30:50Z || Bossanoven || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:British families]]; added [[Category:Wikipedia categories named after British families]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 596701988 || 2014-02-23T00:04:27Z || 77.56.53.183 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 544486162 || 2013-03-15T22:46:16Z || Addbot || &lt;nowiki&gt;[[User:Addbot|Bot:]] Migrating 21 interwiki links, now provided by [[Wikipedia:Wikidata|Wikidata]] on [[d:q6434635]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 530353014 || 2012-12-29T21:23:46Z || Xqbot || &lt;nowiki&gt;r2.7.3) (Robot: Adding [[eu:Kategoria:Rothschild]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 529323308 || 2012-12-22T19:42:31Z || YFdyh-bot || &lt;nowiki&gt;r2.7.3) (Robot: Modifying [[it:Categoria:Famiglia Rothschild]] to [[it:Categoria:Rothschild]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 492601172 || 2012-05-14T22:57:39Z || 82.33.107.96 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 485250373 || 2012-04-02T23:48:59Z || M'encarta || &lt;nowiki&gt;add category using [[Project:AWB|AWB]] (8046)&lt;/nowiki&gt;
|----
| 477730458 || 2012-02-19T16:38:35Z || ZéroBot || &lt;nowiki&gt;r2.7.1) (Robot: Adding [[ro:Categorie:Familia Rothschild]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 475397204 || 2012-02-06T14:04:08Z || Luckas-bot || &lt;nowiki&gt;r2.7.1) (Robot: Adding [[tr:Kategori:Rothschild ailesi]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 471263545 || 2012-01-14T04:08:46Z || Gray eyes || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 466117929 || 2011-12-16T06:18:21Z || EmausBot || &lt;nowiki&gt;r2.6.4) (Robot: Adding [[sk:Kategória:Rothschildovci]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 455092779 || 2011-10-11T20:05:29Z || Luckas-bot || &lt;nowiki&gt;r2.7.1) (Robot: Adding [[da:Kategori:Slægten Rothschild]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 408752753 || 2011-01-19T08:54:08Z || Ary29 || &lt;nowiki&gt;it&lt;/nowiki&gt;
|----
| 388622030 || 2010-10-04T06:07:27Z || SporkBot || &lt;nowiki&gt;Merging catmore1/catmore2 per [[Wikipedia:Templates for discussion/Log/2010 September 10|TFD]], and renaming catmore/catmore2 per [[Template talk:cat main|discussion]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 385800018 || 2010-09-19T22:09:15Z || Cydebot || &lt;nowiki&gt;Robot - Moving category People from Frankfurt am Main to People from Frankfurt per [[WP:CFD|CFD]] at [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2010 September 11]].&lt;/nowiki&gt;
|----
| 383501193 || 2010-09-07T19:00:29Z || Cydebot || &lt;nowiki&gt;Robot - Moving category Austrian noble houses to Austrian noble families per [[WP:CFD|CFD]] at [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2010 August 23]].&lt;/nowiki&gt;
|----
| 377083163 || 2010-08-04T08:24:42Z || Angel ivanov angelov || &lt;nowiki&gt;bg:Категория:Ротшилд&lt;/nowiki&gt;
|----
| 371284586 || 2010-07-01T23:12:35Z || Cydebot || &lt;nowiki&gt;Robot - Moving category People from Frankfurt to People from Frankfurt am Main per [[WP:CFD|CFD]] at [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2010 June 20]].&lt;/nowiki&gt;
|----
| 349853261 || 2010-03-14T19:12:18Z || Felipe P || &lt;nowiki&gt;+ [[pt:Categoria:Família Rothschild]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 343179948 || 2010-02-10T17:10:33Z || TXiKiBoT || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[yi:קאַטעגאָריע:ראטשילד פאמיליע]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 332626650 || 2009-12-19T06:17:15Z || Cydebot || &lt;nowiki&gt;Robot - Speedily moving category British Jewish Families to British Jewish families per [[WP:CFD|CFD]].&lt;/nowiki&gt;
|----
| 332227042 || 2009-12-17T06:13:33Z || Davshul || &lt;nowiki&gt;amend cat.&lt;/nowiki&gt;
|----
| 312628346 || 2009-09-08T18:13:09Z || Maksim-bot || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[eo:Kategorio:Rothschildidoj]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 306189709 || 2009-08-05T11:27:24Z || TXiKiBoT || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[lt:Kategorija:Rotšildai]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 295117840 || 2009-06-08T05:27:41Z || Cydebot || &lt;nowiki&gt;Robot - Removing category Jewish bankers per [[WP:CFD|CFD]] at [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2009 June 1]].&lt;/nowiki&gt;
|----
| 287494583 || 2009-05-02T18:58:40Z || 89.139.72.91 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 282169636 || 2009-04-06T19:11:21Z || Oculi || &lt;nowiki&gt;Removed category &quot;Family businesses&quot; (using [[WP:HOTCAT|HotCat]])&lt;/nowiki&gt;
|----
| 265871361 || 2009-01-23T06:32:44Z || Nallimbot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[ko:분류:로트실트 가문]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 265769955 || 2009-01-22T20:08:47Z || Mathiasrex || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 265769686 || 2009-01-22T20:07:35Z || Mathiasrex || &lt;nowiki&gt;interwiki&lt;/nowiki&gt;
|----
| 234685834 || 2008-08-28T00:39:00Z || Faigl.ladislav || &lt;nowiki&gt;cs iw added&lt;/nowiki&gt;
|----
| 227209549 || 2008-07-22T14:22:48Z || Wassermann~enwiki || &lt;nowiki&gt;[[Category:Jewish-German families]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 225990261 || 2008-07-16T10:17:33Z || Cydebot || &lt;nowiki&gt;Robot - Removing category Jewish businesspeople per [[WP:CFD|CFD]] at [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2008 July 8]].&lt;/nowiki&gt;
|----
| 225989389 || 2008-07-16T10:10:42Z || Wikidemon || &lt;nowiki&gt;[[WP:UNDO|Undid]] revision 225986934 by [[Special:Contributions/Cydebot|Cydebot]] ([[User talk:Cydebot|talk]]) this category is a critical piece of world history&lt;/nowiki&gt;
|----
| 225986934 || 2008-07-16T09:50:47Z || Cydebot || &lt;nowiki&gt;Robot - Removing category Jewish businesspeople per [[WP:CFD|CFD]] at [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2008 July 8]].&lt;/nowiki&gt;
|----
| 213505943 || 2008-05-19T17:23:40Z || Urbanrenewal || &lt;nowiki&gt;[[Category:History of banking]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 208940302 || 2008-04-29T06:07:12Z || BotMultichill || &lt;nowiki&gt;Adding [[Template:Commons_cat|commons cat]] link to [[Commons:Category:Rothschild family]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 194166350 || 2008-02-26T14:11:23Z || Johnbod || &lt;nowiki&gt;remove US categories, which hardly apply&lt;/nowiki&gt;
|----
| 191364769 || 2008-02-14T06:19:21Z || Wassermann~enwiki || &lt;nowiki&gt;category&lt;/nowiki&gt;
|----
| 182671121 || 2008-01-07T04:17:09Z || Wassermann~enwiki || &lt;nowiki&gt;[[Category:Jewish-American families]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 165112979 || 2007-10-17T03:49:49Z || Eliyak || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 165112581 || 2007-10-17T03:46:58Z || Eliyak || &lt;nowiki&gt;rv, cat sort is more convenient this way&lt;/nowiki&gt;
|----
| 164557292 || 2007-10-14T19:54:17Z || IZAK || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 161331971 || 2007-09-30T15:27:33Z || 160.39.192.244 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 159569988 || 2007-09-22T09:53:06Z || 125.197.156.231 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 149616397 || 2007-08-06T20:44:59Z || 84.185.231.10 || &lt;nowiki&gt;+es+nn&lt;/nowiki&gt;
|----
| 133327793 || 2007-05-25T03:05:29Z || Drinibot || &lt;nowiki&gt;&quot;Wikipedia:Categories for discussion/Log/2007 May 16
&quot;:Jewish Americans -&gt; American Jews&lt;/nowiki&gt;
|----
| 130099470 || 2007-05-11T14:52:49Z || Eliyak || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 130093504 || 2007-05-11T14:22:52Z || Wassermann~enwiki || &lt;nowiki&gt;[[Category:Ashkenazi Jews topics]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 130093400 || 2007-05-11T14:22:15Z || Wassermann~enwiki || &lt;nowiki&gt;[[Category:Ashkenazi Jewish families]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 130027271 || 2007-05-11T05:28:00Z || Wassermann~enwiki || &lt;nowiki&gt;[[Category:Austrian families]]--etc.&lt;/nowiki&gt;
|----
| 129191182 || 2007-05-08T08:51:30Z || Wassermann~enwiki || &lt;nowiki&gt;[[Category:German families]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 120177238 || 2007-04-04T07:24:38Z || 172.131.235.45 || &lt;nowiki&gt;cat.&lt;/nowiki&gt;
|----
| 112289783 || 2007-03-03T09:22:16Z || Stijn Calle || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 109540412 || 2007-02-20T12:22:57Z || RobotG || &lt;nowiki&gt;Bot: Changing Category:Business dynasties per [[WP:CFD|CFD]], see [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2007 February 10]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 103848565 || 2007-01-28T15:26:22Z || Escarbot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[de:Kategorie:Rothschild]], [[ru:Категория:Ротшильды]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 84554632 || 2006-10-30T03:54:47Z || IZAK || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 84554510 || 2006-10-30T03:53:45Z || IZAK || &lt;nowiki&gt;organize&lt;/nowiki&gt;
|----
| 70031087 || 2006-08-16T15:28:02Z || Magadan || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 67164276 || 2006-08-02T02:24:36Z || RobotG || &lt;nowiki&gt;Robot: Moved from Category:The Rothschilds. Authors: 84.101.175.210, Marcus2, Netan'el, Mais oui!, Arminius, Sumahoy, Richard Arthur Norton (1958- ), Downwards, David Warner, Docu, Udzu, 62.31.55.223, IZAK, 62.134.72.97, Carie&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>t3k02u84tpev9jkwonz3v70bzalxh52</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Rothschild family</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198474</id>
    <revision>
      <id>804988</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:13:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Rothschild family]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Rothschild family|history]])</comment>
      <origin>804988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1017" sha1="hfbxlodd412z1qwniku7o4kj9hiqbfh" xml:space="preserve">{{Commons category|Rothschild family}}
{{Cat main}}
{{CatAutoTOC}}

[[Category:Ashkenazi families]]
[[Category:Austrian noble families]]
[[Category:Banking families]]
[[Category:Business families of the United Kingdom]]
[[Category:Business families of the United States]]
[[Category:Wikipedia categories named after American families]]
[[Category:Jewish-British families]]
[[Category:French noble families]]
[[Category:Wikipedia categories named after French families]]
[[Category:German noble families]]
[[Category:Swiss families]]
[[Category:Jewish-French families]]
[[Category:German Ashkenazi Jews]]
[[Category:History of banking]]
[[Category:Jewish-American families]]
[[Category:Jewish-Austrian families]]
[[Category:Wikipedia categories named after Austrian families]]
[[Category:Jewish-German families]]
[[Category:Wikipedia categories named after German families]]
[[Category:Noble families of the United Kingdom]]
[[Category:Nobility from Frankfurt am Main|+Roth]]
[[Category:Jews and Judaism in Frankfurt]]</text>
      <sha1>hfbxlodd412z1qwniku7o4kj9hiqbfh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Multinational companies based in the City of London</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198475</id>
    <revision>
      <id>804989</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:14:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Multinational companies based in the City of London]]</comment>
      <origin>804989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="638" sha1="h3if8kypoubs9vid7h24gnhnz7nhxdx" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 557644235 || 2013-05-31T07:14:15Z || Mais oui! || &lt;nowiki&gt;pipe&lt;/nowiki&gt;
|----
| 557644207 || 2013-05-31T07:13:55Z || Mais oui! || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:Multinational companies headquartered in the United Kingdom]]; added [[Category:Multinational companies headquartered in England]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 501872184 || 2012-07-12T12:02:44Z || GermanUser2045 || &lt;nowiki&gt;[[WP:AES|←]]Created page with '[[Category:Companies based in the City of London]] [[Category:Multinational companies headquartered in the United Kingdom]]'&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>h3if8kypoubs9vid7h24gnhnz7nhxdx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Multinational companies based in the City of London</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198476</id>
    <revision>
      <id>804990</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:14:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Multinational companies based in the City of London]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Multinational companies based in the City of London|history]])</comment>
      <origin>804990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="119" sha1="5c4eomfb5arpvz29ze4okc6xh3lkkk7" xml:space="preserve">[[Category:Companies based in the City of London]]
[[Category:Multinational companies headquartered in England|London]]</text>
      <sha1>5c4eomfb5arpvz29ze4okc6xh3lkkk7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Jewish British history</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198477</id>
    <revision>
      <id>804991</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:14:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Jewish British history]]</comment>
      <origin>804991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5837" sha1="q4q5cfowo1guv93wi1cqjvfm3x1h21n" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1319471950 || 2025-10-30T01:21:31Z || Place Clichy || &lt;nowiki&gt;−[[Category:Jewish history by country]]; ±[[Category:History of the Jews in Europe by country]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1190739400 || 2023-12-19T15:26:32Z || Omnis Scientia || &lt;nowiki&gt;new key for [[Category:Jews and Judaism in the United Kingdom]]: &quot;history&quot; using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1183451734 || 2023-11-04T11:46:45Z || Place Clichy || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:Immigration to the United Kingdom]] using [[WP:HC|HotCat]]: primarily not made of immigrants&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1172039142 || 2023-08-24T15:18:34Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Merging [[:Category:History of the Jews in Western Europe]] to [[:Category:History of the Jews in Europe by country]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2023 August 15#Category:History of the Jews in Western Europe]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1039629075 || 2021-08-19T20:17:53Z || IZAK || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1039629016 || 2021-08-19T20:17:25Z || IZAK || &lt;nowiki&gt;added [[Category:History of the Jews in Europe by country]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1039462933 || 2021-08-18T21:17:33Z || IZAK || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1039462880 || 2021-08-18T21:17:11Z || IZAK || &lt;nowiki&gt;added [[Category:History of the Jews in Western Europe]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1039462830 || 2021-08-18T21:16:52Z || IZAK || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:History of the Jews in Europe]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 981191865 || 2020-09-30T20:46:10Z || Mike Peel || &lt;nowiki&gt;Removing misplaced Commons category link ([[:commons:Category:Judaism in the United Kingdom]]) - Commons category belongs at [[Category:Judaism in the United Kingdom]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 949055388 || 2020-04-04T12:56:29Z || BrownHairedGirl || &lt;nowiki&gt;{{Category TOC}} → {{CatAutoTOC}} on [[Category:Template Category TOC on category with less than 100 pages|categories with less than 100 pages]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 727382462 || 2016-06-28T16:29:56Z || IZAK || &lt;nowiki&gt;added [[Category:Immigration to the United Kingdom]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 715233679 || 2016-04-14T14:29:45Z || Wwikix || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 569531747 || 2013-08-21T06:31:07Z || Addbot || &lt;nowiki&gt;[[User:addbot|Bot]]: Migrating interwiki links, now provided by [[Wikipedia:Wikidata|Wikidata]] on [[d:q7778205]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 557464089 || 2013-05-30T04:56:15Z || Pointe Drive || &lt;nowiki&gt;Category:Social history of the United Kingdom&lt;/nowiki&gt;
|----
| 548752506 || 2013-04-05T00:20:04Z || Addbot || &lt;nowiki&gt;[[User:Addbot|Bot:]] Migrating 1 interwiki links, now provided by [[Wikipedia:Wikidata|Wikidata]] on [[d:q7778205]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 538994051 || 2013-02-19T05:39:43Z || Makecat-bot || &lt;nowiki&gt;Robot: Adding {{Commons category|Judaism in the United Kingdom}}&lt;/nowiki&gt;
|----
| 530567940 || 2012-12-31T05:58:40Z || Andreasmperu || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:Social history of the United Kingdom]]; added [[Category:History of the United Kingdom by topic]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 421008916 || 2011-03-27T17:35:47Z || IZAK || &lt;nowiki&gt;vote over, no rename&lt;/nowiki&gt;
|----
| 418773840 || 2011-03-14T12:48:46Z || Od Mishehu AWB || &lt;nowiki&gt;Up for renaming using [[Project:AWB|AWB]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 403604679 || 2010-12-21T22:15:20Z || Wiking || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 388218091 || 2010-10-02T03:50:06Z || SporkBot || &lt;nowiki&gt;Merging catmore1/catmore2 per [[WP:TFD]], and renaming catmore2 per [[Template talk:cat main|discussion]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 387223717 || 2010-09-27T00:37:33Z || SporkBot || &lt;nowiki&gt;Updating transclusions of [[Template:Catmore2|Catmore2]] to match syntax of [[Template:Main]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 386345627 || 2010-09-22T16:25:58Z || SporkBot || &lt;nowiki&gt;Merging Catmore1 with Catmore2 per [[Wikipedia:Templates for discussion/Log/2010 September 10|WP:TFD]] outcome&lt;/nowiki&gt;
|----
| 356261536 || 2010-04-15T22:10:52Z || TXiKiBoT || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[tr:Kategori:Birleşik Krallık'ın Yahudi tarihi]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 299714843 || 2009-07-01T16:17:22Z || Hemlock Martinis || &lt;nowiki&gt;Diffusing [[Category:History of the United Kingdom]].&lt;/nowiki&gt;
|----
| 179372726 || 2007-12-21T11:23:14Z || IZAK || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 164554126 || 2007-10-14T19:38:24Z || IZAK || &lt;nowiki&gt;[[Category:History of the Jews in Europe]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 145377956 || 2007-07-18T05:07:36Z || Eliyak || &lt;nowiki&gt;[[Category:History of the United Kingdom]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 81057121 || 2006-10-12T18:39:54Z || Eliyak || &lt;nowiki&gt;moving to subcat -&gt; [[Category:Jewish history by country]]  using [[WP:AWB|AWB]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 80798555 || 2006-10-11T12:07:43Z || Rmky87 || &lt;nowiki&gt;okay, how am I supposed to wikify this? This isn't funny.&lt;/nowiki&gt;
|----
| 80744145 || 2006-10-11T02:58:11Z || Eliyak || &lt;nowiki&gt;realphabetizing cats, added [[:Category:Articles that need to be wikified|wikify]] tag  using [[WP:AWB|AWB]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 59969681 || 2006-06-22T09:17:31Z || IZAK || &lt;nowiki&gt;[[Category:Jews and Judaism in the United Kingdom]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 37849535 || 2006-02-02T15:05:26Z || Mais oui! || &lt;nowiki&gt;Category:Judaism in the United Kingdom&lt;/nowiki&gt;
|----
| 36322948 || 2006-01-23T05:51:01Z || IZAK || &lt;nowiki&gt;[[Category:Jewish history]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 33231101 || 2005-12-30T08:41:05Z || IZAK || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 22234399 || 2005-08-31T07:25:10Z || IZAK || &lt;nowiki&gt;[[Category:Sephardi Jews topics]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 22232657 || 2005-08-31T06:43:12Z || IZAK || &lt;nowiki&gt;[[Category:Ashkenazi Jews topics]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 16968030 || 2005-01-02T01:30:30Z || Pcpcpc || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 9026502 || 2004-11-28T09:33:07Z || IZAK || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 7923754 || 2004-11-28T09:32:53Z || IZAK || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 7923750 || 2004-11-28T09:32:19Z || IZAK || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>q4q5cfowo1guv93wi1cqjvfm3x1h21n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Jewish British history</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198478</id>
    <revision>
      <id>804992</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:14:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Jewish British history]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Jewish British history|history]])</comment>
      <origin>804992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="275" sha1="g8nqscto29qhythdxk94rqphid65wox" xml:space="preserve">{{Cat more|History of the Jews in the United Kingdom|l1=Jewish British history}}
{{CatAutoTOC}}

[[Category:Social history of the United Kingdom|Jewish]]
[[Category:Jews and Judaism in the United Kingdom|history]]
[[Category:History of the Jews in Europe by country|British]]</text>
      <sha1>g8nqscto29qhythdxk94rqphid65wox</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:1869 establishments in Africa</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198479</id>
    <revision>
      <id>804993</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:14:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:1869 establishments in Africa]]</comment>
      <origin>804993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1087" sha1="l80jzhjkm2xke6u32ain8cv54k53pa7" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1284215830 || 2025-04-06T07:31:05Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;[[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2025 March 29#Establishments by continent]] closed as not merged&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1282899299 || 2025-03-29T08:29:16Z || Beland || &lt;nowiki&gt;Tagging page for [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2025 March 29#Establishments by continent]] ([[User:Qwerfjkl/scripts/massXFD.js|via MassXfD.js]])&lt;/nowiki&gt;
|----
| 906411701 || 2019-07-15T17:33:14Z || BrownHairedGirl || &lt;nowiki&gt;[[Template:EstcatContinent]] now needs no parameters.  It creates poartl links where appropriate., replaced: {{EstcatContinent|186|9|Africa}} → {{EstcatContinent}}&lt;/nowiki&gt;
|----
| 871007881 || 2018-11-28T09:56:10Z || Fayenatic london || &lt;nowiki&gt;Remove link which is now included in main template (via [[WP:JWB]])&lt;/nowiki&gt;
|----
| 764742287 || 2017-02-10T17:53:10Z || Tim! || &lt;nowiki&gt;/* top */add portals using [[Project:AWB|AWB]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 668879141 || 2015-06-27T08:44:40Z || Tim! || &lt;nowiki&gt;new category&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>l80jzhjkm2xke6u32ain8cv54k53pa7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:1869 establishments in Africa</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198480</id>
    <revision>
      <id>804994</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:14:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:1869 establishments in Africa]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:1869 establishments in Africa|history]])</comment>
      <origin>804994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="026ytw8bg8ooadj8ed1d5tg7c4q2hes" xml:space="preserve">{{EstcatContinent}}</text>
      <sha1>026ytw8bg8ooadj8ed1d5tg7c4q2hes</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:1869 establishments in the Ottoman Empire</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198481</id>
    <revision>
      <id>804995</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:15:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:1869 establishments in the Ottoman Empire]]</comment>
      <origin>804995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1091" sha1="b3cfb2ydt7x8hnsewa18y5u7wt3c6qr" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1109716030 || 2022-09-11T13:48:55Z || Marcocapelle || &lt;nowiki&gt;Removed [[Category:1869 establishments in Africa]], nothing about Africa in this category&lt;/nowiki&gt;
|----
| 913798095 || 2019-09-03T07:50:30Z || BrownHairedGirl || &lt;nowiki&gt;[[Template:EstcatCountry]] now needs no year parameters, replaced: {{EstcatCountry|186|9|the Ottoman Empire|Ottoman Empire}} → {{EstcatCountry|the Ottoman Empire|Ottoman Empire}}}}&lt;/nowiki&gt;
|----
| 832448440 || 2018-03-26T02:25:54Z || BrownHairedGirl || &lt;nowiki&gt;remove superfluous {{Portal}}.  It is now provided through [[Template:EstcatCountry]] using [[Project:AWB|AWB]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 764055323 || 2017-02-06T20:23:10Z || Tim! || &lt;nowiki&gt;/* top */add portals using [[Project:AWB|AWB]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 749047969 || 2016-11-12T01:41:26Z || Hugo999 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 667742969 || 2015-06-20T09:06:09Z || Tim! || &lt;nowiki&gt;add category using [[Project:AWB|AWB]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 505079326 || 2012-07-31T11:05:00Z || Coyets || &lt;nowiki&gt;Created new category&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>b3cfb2ydt7x8hnsewa18y5u7wt3c6qr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:1869 establishments in the Ottoman Empire</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198482</id>
    <revision>
      <id>804996</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:15:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:1869 establishments in the Ottoman Empire]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:1869 establishments in the Ottoman Empire|history]])</comment>
      <origin>804996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="166" sha1="gfvirr3zpbxh8goccv389lx8slz0cg8" xml:space="preserve">{{EstcatCountry|the Ottoman Empire|Ottoman Empire}}

[[Category:1869 establishments in Asia|Ottoman Empire]]
[[Category:1869 establishments in Europe|Ottoman Empire]]</text>
      <sha1>gfvirr3zpbxh8goccv389lx8slz0cg8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Excavations</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198483</id>
    <revision>
      <id>804997</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:15:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Excavations]]</comment>
      <origin>804997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="433" sha1="jvp6kfldwladlckzp9t8u41b0svsi5s" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 927950708 || 2019-11-25T20:54:43Z || Ssolbergj || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 927948337 || 2019-11-25T20:36:12Z || Ssolbergj || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 927948316 || 2019-11-25T20:36:03Z || Ssolbergj || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 927948164 || 2019-11-25T20:34:53Z || Ssolbergj || &lt;nowiki&gt;[[WP:AES|←]]Created page with '[[Category:Earthworks]]'&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>jvp6kfldwladlckzp9t8u41b0svsi5s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Excavations</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198484</id>
    <revision>
      <id>804998</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:15:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Excavations]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Excavations|history]])</comment>
      <origin>804998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33" sha1="7juuol7jexprrwtatjwfk4mhujx9dsu" xml:space="preserve">[[Category:Artificial landforms]]</text>
      <sha1>7juuol7jexprrwtatjwfk4mhujx9dsu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Earth structures</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198485</id>
    <revision>
      <id>804999</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:15:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Earth structures]]</comment>
      <origin>804999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="635" sha1="16fhn77yefdxq4cjylvo63at4ejop7t" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1232965545 || 2024-07-06T15:40:29Z || Dimadick || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1232965324 || 2024-07-06T15:39:24Z || Dimadick || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1152602048 || 2023-05-01T06:31:06Z || Fgnievinski || &lt;nowiki&gt;[[WP:AES|←]]Created page with '[[Category:Construction]] [[Category:Building materials]] [[Category:Sustainable building]] [[Category:Appropriate technology]] [[Category:Natural materials]] [[Category:Soil]] [[Category:Sustainable architecture]] [[Category:Buildings and structures by type]] [[Category:Earthworks (engineering)]]'&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>16fhn77yefdxq4cjylvo63at4ejop7t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Earth structures</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198486</id>
    <revision>
      <id>805000</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:15:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Earth structures]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Earth structures|history]])</comment>
      <origin>805000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="498" sha1="0k3r80dvikwacww9odble32lrxj3d8t" xml:space="preserve">Articles relating to [[earth structure]]s, buildings or other structures made largely from [[soil]]. Since soil is a widely available material, it has been used in construction since [[prehistory]].

[[Category:Construction]]
[[Category:Building materials]]
[[Category:Sustainable building]]
[[Category:Appropriate technology]]
[[Category:Natural materials]]
[[Category:Soil]]
[[Category:Sustainable architecture]]
[[Category:Buildings and structures by type]]
[[Category:Earthworks (engineering)]]</text>
      <sha1>0k3r80dvikwacww9odble32lrxj3d8t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Economies of Africa by country</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198487</id>
    <revision>
      <id>805001</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:16:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Economies of Africa by country]]</comment>
      <origin>805001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="857" sha1="tdc5f6twf1ro6j24rocttbrfaghqf8t" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1219392628 || 2024-04-17T14:09:47Z || Robby || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 934270839 || 2020-01-05T17:13:01Z || Hmains || &lt;nowiki&gt;category add&lt;/nowiki&gt;
|----
| 833675210 || 2018-04-01T22:14:33Z || JarBot || &lt;nowiki&gt;Bot:add Commons category&lt;/nowiki&gt;
|----
| 781253620 || 2017-05-20T02:11:54Z || Hmains || &lt;nowiki&gt;category/article sort order&lt;/nowiki&gt;
|----
| 774847576 || 2017-04-11T01:08:56Z || Look2See1 || &lt;nowiki&gt;sort.&lt;/nowiki&gt;
|----
| 764810433 || 2017-02-11T02:04:02Z || Hmains || &lt;nowiki&gt;category create&lt;/nowiki&gt;
|----
| 764809214 || 2017-02-11T01:53:07Z || Hmains || &lt;nowiki&gt;category add&lt;/nowiki&gt;
|----
| 764808860 || 2017-02-11T01:49:58Z || Hmains || &lt;nowiki&gt;category create&lt;/nowiki&gt;
|----
| 764808815 || 2017-02-11T01:49:29Z || Hmains || &lt;nowiki&gt;category refine&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>tdc5f6twf1ro6j24rocttbrfaghqf8t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Economies of Africa by country</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198488</id>
    <revision>
      <id>805002</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:16:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Economies of Africa by country]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Economies of Africa by country|history]])</comment>
      <origin>805002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="164" sha1="s6li0r2djtxpc1dnmprjkg3obrltzng" xml:space="preserve">{{Commons category}}
{{container cat}}

[[Category:Economy of Africa|  Country]]
[[Category:Countries in Africa| Economy]]
[[Category:Economies by country|.Africa]]</text>
      <sha1>s6li0r2djtxpc1dnmprjkg3obrltzng</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Economy of the Arab League</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198489</id>
    <revision>
      <id>805003</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:16:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Economy of the Arab League]]</comment>
      <origin>805003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1152" sha1="3aua546zq2rpxv8z36y4am373gc2ugt" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 545040123 || 2013-03-17T20:04:40Z || Addbot || &lt;nowiki&gt;[[User:Addbot|Bot:]] Migrating 3 interwiki links, now provided by [[Wikipedia:Wikidata|Wikidata]] on [[d:q6903294]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 441502810 || 2011-07-26T09:51:38Z || Elph || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 380065089 || 2010-08-21T01:08:54Z || TXiKiBoT || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[ar:تصنيف:اقتصاد جامعة الدول العربية]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 308024302 || 2009-08-14T22:25:14Z || 91.178.124.244 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 298612141 || 2009-06-25T19:24:20Z || Oculi || &lt;nowiki&gt;sort&lt;/nowiki&gt;
|----
| 298612084 || 2009-06-25T19:23:57Z || Oculi || &lt;nowiki&gt;Quick-adding category [[:Category:Economies by region|Economies by region]] (using [[WP:HOTCAT|HotCat]])&lt;/nowiki&gt;
|----
| 252960413 || 2008-11-20T10:16:45Z || Roux || &lt;nowiki&gt;Removed category &quot;Economy of the Arab League&quot;; Quick-adding category &quot;Arab League&quot; (using [[WP:HOTCAT|HotCat]])&lt;/nowiki&gt;
|----
| 173496647 || 2007-11-24T15:54:35Z || Arab Hafez || &lt;nowiki&gt;[[WP:AES|←]]Created page with '[[Category:Economy of the Arab League]]'&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>3aua546zq2rpxv8z36y4am373gc2ugt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Economy of the Arab League</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198490</id>
    <revision>
      <id>805004</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:16:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Economy of the Arab League]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Economy of the Arab League|history]])</comment>
      <origin>805004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="8orz1oz5tus1wr4fss5lgi2e850wtxc" xml:space="preserve">[[Category:Arab League]]
[[Category:Economies by region|Arab League]]</text>
      <sha1>8orz1oz5tus1wr4fss5lgi2e850wtxc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Economy of the Middle East</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198491</id>
    <revision>
      <id>805005</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:16:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Economy of the Middle East]]</comment>
      <origin>805005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2549" sha1="k223anlqd3r2rnlijgqs0qfww5vfxqm" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1259774833 || 2024-11-26T23:58:05Z || Robby || &lt;nowiki&gt;link to Commons is now defined on wikidata&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1196426601 || 2024-01-17T12:21:56Z || 92.27.37.191 || &lt;nowiki&gt;de:Kategorie:Wirtschaft (Naher Osten)&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1162643368 || 2023-06-30T10:26:48Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Moving [[:Category:Economy of Western Asia]] to [[:Category:Economy of West Asia]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Speedy]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 999865499 || 2021-01-12T09:56:15Z || Place Clichy || &lt;nowiki&gt;−[[Category:Economy of Africa]]; ±[[Category:Economy of Asia]]→[[Category:Economy of Western Asia]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 937699536 || 2020-01-26T18:22:00Z || Hmains || &lt;nowiki&gt;/* top */category refine, sort sequence&lt;/nowiki&gt;
|----
| 890487670 || 2019-04-01T17:10:33Z || Hmains || &lt;nowiki&gt;category sort order&lt;/nowiki&gt;
|----
| 695792854 || 2015-12-18T17:00:09Z || Wwikix || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 695766780 || 2015-12-18T12:34:08Z || Wwikix || &lt;nowiki&gt;cat&lt;/nowiki&gt;
|----
| 695764446 || 2015-12-18T12:01:38Z || Wwikix || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 695764288 || 2015-12-18T12:00:00Z || Wwikix || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 547245298 || 2013-03-27T11:56:34Z || Addbot || &lt;nowiki&gt;[[User:Addbot|Bot:]] Migrating 6 interwiki links, now provided by [[Wikipedia:Wikidata|Wikidata]] on [[d:q8399979]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 539856634 || 2013-02-23T06:51:36Z || Tahir mq || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 507576522 || 2012-08-15T19:20:23Z || YFdyh-bot || &lt;nowiki&gt;r2.7.3) (Robot: Adding [[vi:Thể loại:Kinh tế Trung Đông]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 494431345 || 2012-05-26T07:35:40Z || Rezabot || &lt;nowiki&gt;r2.7.1) (Robot: Adding [[fa:رده:اقتصاد خاورمیانه]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 489464165 || 2012-04-27T13:05:36Z || ساجد امجد ساجد || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 473296582 || 2012-01-26T07:30:57Z || Gray eyes || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 473296514 || 2012-01-26T07:30:07Z || ZéroBot || &lt;nowiki&gt;r2.7.1) (Robot: Adding [[ko:분류:중동의 경제]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 473296452 || 2012-01-26T07:29:24Z || Gray eyes || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 467579352 || 2011-12-25T02:04:34Z || Hugo999 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 458152945 || 2011-10-30T17:23:34Z || 黑暗魔君 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 405167184 || 2010-12-31T14:10:22Z || Hugo999 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 405166347 || 2010-12-31T14:02:25Z || Hugo999 || &lt;nowiki&gt;[[WP:AES|←]]Created page with '[[Category:Middle East]]   [[Category:Economies by region|Middle East]]'&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>k223anlqd3r2rnlijgqs0qfww5vfxqm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Economy of the Middle East</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198492</id>
    <revision>
      <id>805006</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:16:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Economy of the Middle East]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Economy of the Middle East|history]])</comment>
      <origin>805006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="182" sha1="s46p1a16gs4oeplsrlnlfkr9snnf2vc" xml:space="preserve">{{commons category}}
{{Catmore}}

[[Category:Economy of West Asia|*]]
[[Category:Economies by region|Middle East]]
[[Category:Middle East]]

[[de:Kategorie:Wirtschaft (Naher Osten)]]</text>
      <sha1>s46p1a16gs4oeplsrlnlfkr9snnf2vc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:United Kingdom–Middle East relations</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198493</id>
    <revision>
      <id>805007</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:17:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:United Kingdom–Middle East relations]]</comment>
      <origin>805007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2053" sha1="tmsc2itpyqk6kh494r1rk6hpzo248cz" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1334588206 || 2026-01-24T13:07:39Z || Mclay1 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1334435724 || 2026-01-23T14:51:23Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Category moved&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1334435721 || 2026-01-23T14:51:21Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;JJMC89 bot III moved page [[Category:United Kingdom–Middle Eastern relations]] to [[Category:United Kingdom–Middle East relations]] without leaving a redirect: [[Wikipedia:Categories for discussion/Speedy]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1334435178 || 2026-01-23T14:47:32Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Moving [[:Category:United Kingdom–Asian relations]] to [[:Category:United Kingdom–Asia relations]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Speedy]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1333876614 || 2026-01-20T06:13:51Z || Mclay1 || &lt;nowiki&gt;Tagging category for [[Wikipedia:Categories for discussion/Speedy|speedy renaming]] ([[User:Qwerfjkl/scripts/massCFDS|via MassCfDS.js]])&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1279663287 || 2025-03-09T20:51:33Z || Renamed user 55097288ad7e1d57eb48444d55b4ce0a || &lt;nowiki&gt;Changed categories&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1250580574 || 2024-10-11T07:30:58Z || Wikihistorian || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:Middle East]]; added [[Category:Politics of the Middle East]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1031033054 || 2021-06-29T11:52:24Z || Howard61313 || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:Foreign relations of the United Kingdom by region]]; added [[Category:United Kingdom–Asian relations]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 906181324 || 2019-07-14T05:29:08Z || BrownHairedGirl || &lt;nowiki&gt;remove links to deleted portals&lt;/nowiki&gt;
|----
| 831677681 || 2018-03-21T18:58:27Z || Tim! || &lt;nowiki&gt;+portal&lt;/nowiki&gt;
|----
| 521524678 || 2012-11-05T15:58:14Z || Cydebot || &lt;nowiki&gt;Robot: Moved from Category:United Kingdom – Middle Eastern relations. Authors: Tassedethe, Mais oui!&lt;/nowiki&gt;
|----
| 521204338 || 2012-11-03T14:10:24Z || Tassedethe || &lt;nowiki&gt;+cfr-speedy&lt;/nowiki&gt;
|----
| 395306750 || 2010-11-07T06:37:25Z || Mais oui! || &lt;nowiki&gt;ini&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>tmsc2itpyqk6kh494r1rk6hpzo248cz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:United Kingdom–Middle East relations</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198494</id>
    <revision>
      <id>805008</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:17:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:United Kingdom–Middle East relations]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:United Kingdom–Middle East relations|history]])</comment>
      <origin>805008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="134" sha1="6y167uv7o6t3bk6uhhx1545vush43yp" xml:space="preserve">{{Portal|United Kingdom}}

[[Category:Foreign relations of the Middle East]]
[[Category:United Kingdom–Asia relations|*Middle East]]</text>
      <sha1>6y167uv7o6t3bk6uhhx1545vush43yp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Canals by time of opening</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198495</id>
    <revision>
      <id>805009</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:17:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Canals by time of opening]]</comment>
      <origin>805009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="395" sha1="few6gychg8pdeuqtev26smf5hcwy3c9" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1228440881 || 2024-06-11T07:16:28Z || Wikihistorian || &lt;nowiki&gt;added [[Category:Transport by time]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1031654737 || 2021-07-02T21:46:51Z || BenKuykendall || &lt;nowiki&gt;[[WP:AES|←]]Created page with '[[Category:Beginnings by time]] [[Category:Canals| Time of opening]]'&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>few6gychg8pdeuqtev26smf5hcwy3c9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Canals by time of opening</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198496</id>
    <revision>
      <id>805010</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:17:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Canals by time of opening]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Canals by time of opening|history]])</comment>
      <origin>805010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101" sha1="6yzyr64eoqul6y9vahwzry6z3h61nbe" xml:space="preserve">[[Category:Beginnings by time]]
[[Category:Canals| Time of opening]]
[[Category:Transport by time|*]]</text>
      <sha1>6yzyr64eoqul6y9vahwzry6z3h61nbe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Transport by decade</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198497</id>
    <revision>
      <id>805011</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:17:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Transport by decade]]</comment>
      <origin>805011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1576" sha1="qu6jb0aj66vmshkxt4f1fmict1g4b1h" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1271155726 || 2025-01-22T20:29:45Z || Aidan721 || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:Categories by decade]] using [[WP:HC|HotCat]] (redundant)&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1081737713 || 2022-04-09T10:06:35Z || Wikihistorian || &lt;nowiki&gt;new key for [[Category:Transport by time]]: &quot;.Decade&quot; using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 948872961 || 2020-04-03T14:38:43Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Moving [[:Category:Decades in technology]] to [[:Category:Technology by decade]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2020 March 26#Decades in non-place topics]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 945570228 || 2020-03-14T20:31:45Z || BrownHairedGirl || &lt;nowiki&gt;BrownHairedGirl moved page [[Category:Decades in transport]] to [[Category:Transport by decade]]: for consistency&lt;/nowiki&gt;
|----
| 945570156 || 2020-03-14T20:31:11Z || BrownHairedGirl || &lt;nowiki&gt;{{Category see also|Transport by year|Transport by century}}&lt;/nowiki&gt;
|----
| 945569945 || 2020-03-14T20:29:30Z || BrownHairedGirl || &lt;nowiki&gt;{{Category see also|Years in transport|Centuries in transport}}&lt;/nowiki&gt;
|----
| 945311907 || 2020-03-13T03:58:38Z || BrownHairedGirl || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:History of transport]]; added [[Category:Transport by time]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 917967008 || 2019-09-26T10:25:50Z || BrownHairedGirl || &lt;nowiki&gt;[[WP:AES|←]]Created page with '[[Decades]] in the [[history of transport]].   [[Category:History of transport| 02]] [[Category:Categories by decade|Transport]] Category:Decades in technology...'&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>qu6jb0aj66vmshkxt4f1fmict1g4b1h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Transport by decade</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198498</id>
    <revision>
      <id>805012</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:17:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Transport by decade]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Transport by decade|history]])</comment>
      <origin>805012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="189" sha1="n3zjkm6je0ncvigt2r4equ6h1177az1" xml:space="preserve">{{Category see also|Transport by year|Transport by century}}
[[Decade]]s in the [[history of transport]].

[[Category:Transport by time|.Decade]]
[[Category:Technology by decade|Transport]]</text>
      <sha1>n3zjkm6je0ncvigt2r4equ6h1177az1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Infrastructure by year of completion</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198499</id>
    <revision>
      <id>805013</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:18:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Infrastructure by year of completion]]</comment>
      <origin>805013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2978" sha1="oaee6b3r46k3f8wdj6dur2yz718xx02" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1233485157 || 2024-07-09T09:41:31Z || Wikihistorian || &lt;nowiki&gt;+[[Category:Buildings and structures by type and year of completion]]; ±[[Category:Categories by year]]→[[Category:Establishments by type and year]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1220635692 || 2024-04-25T00:15:03Z || Queen of Hearts || &lt;nowiki&gt;[[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2024 April 16#Infrastructure]] closed as no consensus ([[WP:XFDC#4.0.13|XFDcloser]])&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1219262161 || 2024-04-16T17:50:19Z || Qwerfjkl || &lt;nowiki&gt;Updating CFD template: discussion was relisted ([[WP:XFDC#4.0.13-beta|XFDcloser]])&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1217935549 || 2024-04-08T19:33:13Z || Qwerfjkl || &lt;nowiki&gt;Updating CFD template: discussion was relisted ([[WP:XFDC#4.0.13-beta|XFDcloser]])&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1216560200 || 2024-03-31T19:00:06Z || Marcocapelle || &lt;nowiki&gt;CfD nomination&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1014069500 || 2021-03-25T00:36:23Z || PrimeHunter || &lt;nowiki&gt;/* top */Change {{[[Template:Large category TOC years only|Large category TOC years only]]}} to {{[[Template:Category TOC custom|Category TOC custom]]}}&lt;/nowiki&gt;
|----
| 979965905 || 2020-09-23T20:17:25Z || 50.26.172.216 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 950554868 || 2020-04-12T18:02:12Z || BrownHairedGirl || &lt;nowiki&gt;{{Category see also|Infrastructure by decade of completion|Infrastructure by century of completion}}&lt;/nowiki&gt;
|----
| 783246508 || 2017-06-01T01:25:03Z || Eagle4000 || &lt;nowiki&gt;Add text&lt;/nowiki&gt;
|----
| 758576763 || 2017-01-06T07:57:37Z || Dimadick || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 706652933 || 2016-02-24T14:52:45Z || Wwikix || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 640534209 || 2015-01-01T17:44:19Z || Vegaswikian || &lt;nowiki&gt;Undid revision 640514506 by [[Special:Contributions/Sionk|Sionk]] ([[User talk:Sionk|talk]]) [[Physical infrastructure]] is basically government owned  most of this is not included there&lt;/nowiki&gt;
|----
| 640514506 || 2015-01-01T14:54:00Z || Sionk || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:Infrastructure]]; added [[Category:Physical infrastructure]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 567307085 || 2013-08-05T20:17:45Z || Cydebot || &lt;nowiki&gt;Robot - Removing category Parent categories per [[WP:CFD|CFD]] at [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2013 June 5]].&lt;/nowiki&gt;
|----
| 558449454 || 2013-06-05T14:18:25Z || Obiwankenobi || &lt;nowiki&gt;container&lt;/nowiki&gt;
|----
| 558445755 || 2013-06-05T13:49:58Z || Sm8900 || &lt;nowiki&gt;added [[Category:Parent categories]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 547778005 || 2013-03-30T08:03:21Z || Addbot || &lt;nowiki&gt;[[User:Addbot|Bot:]] Migrating 1 interwiki links, now provided by [[Wikipedia:Wikidata|Wikidata]] on [[d:q8548872]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 512333831 || 2012-09-14T06:03:11Z || EmausBot || &lt;nowiki&gt;r2.7.2+) (Robot: Adding [[fa:رده:زیرساخت‌ها بر پایه سال تکمیل]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 506660654 || 2012-08-10T02:10:42Z || Vegaswikian || &lt;nowiki&gt;Add a series category&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>oaee6b3r46k3f8wdj6dur2yz718xx02</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Infrastructure by year of completion</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198500</id>
    <revision>
      <id>805014</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:18:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Infrastructure by year of completion]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Infrastructure by year of completion|history]])</comment>
      <origin>805014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="430" sha1="6ng9yu8lrppcmcpm3f6g0p7klsc3tat" xml:space="preserve">{{Category see also|Infrastructure by decade of completion|Infrastructure by century of completion}}
{{container category}}
:''For '''types''' of infrastructure, go to page 1 of this category and then to the section above the &quot;0–9&quot; section.''
{{Category TOC custom|start=1100|by=50}}

[[Category:Infrastructure| ]]
[[Category:Establishments by type and year]]
[[Category:Buildings and structures by type and year of completion]]</text>
      <sha1>6ng9yu8lrppcmcpm3f6g0p7klsc3tat</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Transport by year</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198501</id>
    <revision>
      <id>805015</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:18:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Transport by year]]</comment>
      <origin>805015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1477" sha1="5vyz2tyc19mzcnqbh5dq411kanwzy42" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1209867199 || 2024-02-23T22:41:08Z || Robby || &lt;nowiki&gt;link to Commons is now defined on wikidata&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1025504072 || 2021-05-27T23:27:47Z || Randey1970 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 945570510 || 2020-03-14T20:33:22Z || BrownHairedGirl || &lt;nowiki&gt;{{Category see also|Transport by decade|Transport by century}}&lt;/nowiki&gt;
|----
| 945311235 || 2020-03-13T03:51:33Z || BrownHairedGirl || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:Transport timelines]]; added [[Category:Transport by time]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 893893492 || 2019-04-24T07:32:10Z || Cydebot || &lt;nowiki&gt;Bot: Removing CFD templates for completed action&lt;/nowiki&gt;
|----
| 893893488 || 2019-04-24T07:32:09Z || Cydebot || &lt;nowiki&gt;Cydebot moved page [[Category:Years in transport]] to [[Category:Transport by year]]: Robot - Speedily moved per [[WP:CFDS|CFDS]].&lt;/nowiki&gt;
|----
| 892687544 || 2019-04-16T06:08:09Z || Marcocapelle || &lt;nowiki&gt;CfD proposal&lt;/nowiki&gt;
|----
| 814120563 || 2017-12-07T00:18:33Z || Cydebot || &lt;nowiki&gt;Robot - Moving category Years_by_topic to [[:Category:Categories by year]] per [[WP:CFD|CFD]] at [[Wikipedia:Categories_for_discussion/Log/2017_October_28]].&lt;/nowiki&gt;
|----
| 641666666 || 2015-01-09T02:15:55Z || Kanghuitari || &lt;nowiki&gt;[[WP:AES|←]]Created page with '{{Commonscat|Transport by year}} {{Portal|Transport}}  [[Category:Transport timelines]] [[Category:Years by topic|Transport]]'&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>5vyz2tyc19mzcnqbh5dq411kanwzy42</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Transport by year</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198502</id>
    <revision>
      <id>805016</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:18:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Transport by year]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Transport by year|history]])</comment>
      <origin>805016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="219" sha1="oe7tmclhhe0hsuszd124zoff12988l5" xml:space="preserve">{{Category see also|Transport by decade|Transport by century}}
{{Commonscat}}
{{Portal|Transport}}
[[Category:Transport by time|.Year]]
[[Category:Categories by year|Transport]]

{{Category TOC custom|start=1100|by=25}}</text>
      <sha1>oe7tmclhhe0hsuszd124zoff12988l5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Caryophyllales</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198503</id>
    <revision>
      <id>805017</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:18:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Caryophyllales]]</comment>
      <origin>805017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8147" sha1="tmxnyesz2p0ljra11f61t329jq33rsc" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1367474366 || 2026-08-03T08:24:01Z || Jonathan Markoff || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1357321955 || 2026-06-02T00:14:16Z || R'n'B || &lt;nowiki&gt;Disambiguating links to [[Family (disambiguation)]] (link changed to [[Family (taxonomy)]]) using [[User:Qwertyytrewqqwerty/DisamAssist|DisamAssist]].&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1281196450 || 2025-03-18T22:13:14Z || Robby || &lt;nowiki&gt;link to Commons is now defined on Wikidata&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1177613681 || 2023-09-28T13:34:05Z || Fadesga || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 626312619 || 2014-09-20T07:17:33Z || Peter coxhead || &lt;nowiki&gt;cat sorting&lt;/nowiki&gt;
|----
| 548170451 || 2013-04-01T16:44:59Z || Addbot || &lt;nowiki&gt;[[User:Addbot|Bot:]] Migrating 54 interwiki links, now provided by [[Wikipedia:Wikidata|Wikidata]] on [[d:q9000456]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 532663035 || 2013-01-12T07:02:03Z || DragonBot || &lt;nowiki&gt;r2.7.3) (Robot: Adding [[tl:Kategorya:Caryophyllales]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 524776487 || 2012-11-25T10:36:46Z || 78.2.97.9 || &lt;nowiki&gt;Caryophyllales (deleted), hr=  Klinčićolike&lt;/nowiki&gt;
|----
| 498472321 || 2012-06-20T09:32:22Z || Justincheng12345-bot || &lt;nowiki&gt;r2.7.3) (Robot: Adding [[nah:Neneuhcāyōtl:Caryophyllales]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 472635626 || 2012-01-22T16:55:26Z || Hede2000 || &lt;nowiki&gt;+da:&lt;/nowiki&gt;
|----
| 469183285 || 2012-01-02T20:06:55Z || Jauhienij || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 467389070 || 2011-12-23T20:11:12Z || MastiBot || &lt;nowiki&gt;r2.7.1) (Robot: Adding [[pl:Kategoria:Goździkowce]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 431944278 || 2011-06-01T04:12:22Z || Bjankuloski06en~enwiki || &lt;nowiki&gt;mk&lt;/nowiki&gt;
|----
| 401863491 || 2010-12-12T00:16:17Z || 204.174.87.29 || &lt;nowiki&gt;chg io&lt;/nowiki&gt;
|----
| 388351950 || 2010-10-02T21:36:23Z || SporkBot || &lt;nowiki&gt;Merging catmore/catmain/catmore1/catmore2 per discussion and [[WP:TFD]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 385892289 || 2010-09-20T11:15:13Z || FoxBot || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[be:Катэгорыя:Гваздзікакветныя]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 381135595 || 2010-08-26T15:39:26Z || MondalorBot || &lt;nowiki&gt;Robot adding: [[az:Kateqoriya:Qərənfilçiçəklilər]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 379803686 || 2010-08-19T16:30:44Z || TXiKiBoT || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[lv:Kategorija:Neļķu rinda]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 379239150 || 2010-08-16T16:17:54Z || TXiKiBoT || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[eu:Kategoria:Caryophyllales]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 360377834 || 2010-05-05T21:23:51Z || Xqbot || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[gv:Ronney:Caryophyllales]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 348089485 || 2010-03-06T11:56:18Z || TXiKiBoT || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[co:Category:Caryophyllales]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 347963201 || 2010-03-05T20:03:32Z || ArthurBot || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[ro:Categorie:Caryophyllales]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 346865694 || 2010-02-28T11:56:48Z || TXiKiBoT || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[sv:Kategori:Caryophyllales]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 346491406 || 2010-02-26T14:00:44Z || TXiKiBoT || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[pms:Categorìa:Caryophyllales]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 343503677 || 2010-02-12T07:02:23Z || TXiKiBoT || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[ast:Categoría:Caryophyllales]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 327901823 || 2009-11-25T18:38:20Z || ماني || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 322106619 || 2009-10-26T10:18:20Z || TXiKiBoT || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[la:Categoria:Caryophyllales]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 311028158 || 2009-08-31T05:52:14Z || TXiKiBoT || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[jv:Kategori:Caryophyllales]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 294609498 || 2009-06-05T17:21:21Z || 216.86.113.139 || &lt;nowiki&gt;io&lt;/nowiki&gt;
|----
| 287045935 || 2009-04-30T13:13:38Z || VolkovBot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[vls:Categorie:Caryophyllales]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 275151216 || 2009-03-05T12:17:15Z || VolkovBot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[el:Κατηγορία:Καρυοφυλλώδη]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 270701064 || 2009-02-14T18:04:00Z || Loupeter || &lt;nowiki&gt;+ca&lt;/nowiki&gt;
|----
| 269432231 || 2009-02-09T00:52:50Z || Borgx || &lt;nowiki&gt;+id&lt;/nowiki&gt;
|----
| 260216132 || 2008-12-26T20:11:45Z || VolkovBot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[an:Categoría:Caryophyllales]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 260065352 || 2008-12-25T17:35:54Z || Cantor || &lt;nowiki&gt;false link fix&lt;/nowiki&gt;
|----
| 257681263 || 2008-12-13T12:46:02Z || Nk || &lt;nowiki&gt;+bg&lt;/nowiki&gt;
|----
| 256262353 || 2008-12-06T17:52:50Z || Sevela.p || &lt;nowiki&gt;+cs iw&lt;/nowiki&gt;
|----
| 246590281 || 2008-10-20T21:48:06Z || Pomeapplepome || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 229802550 || 2008-08-04T16:40:15Z || Cantor || &lt;nowiki&gt;correct ru: Гвоздичноцветные&lt;/nowiki&gt;
|----
| 227419397 || 2008-07-23T14:32:07Z || AndersBot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[simple:Category:Caryophyllales]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 225764579 || 2008-07-15T08:27:16Z || Chobot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[zh:Category:石竹目]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 221668883 || 2008-06-25T15:22:38Z || BotMultichill || &lt;nowiki&gt;Commons cat&lt;/nowiki&gt;
|----
| 218605924 || 2008-06-11T11:33:43Z || Metsavend || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 216850963 || 2008-06-03T14:36:57Z || Kelovy || &lt;nowiki&gt;+sk:&lt;/nowiki&gt;
|----
| 215394316 || 2008-05-28T00:15:47Z || SamatBot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[hu:Kategória:Szegfűvirágúak]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 200115706 || 2008-03-22T18:20:22Z || VolkovBot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[bat-smg:Kateguorėjė:Magnolėjūnā]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 200026528 || 2008-03-22T07:42:53Z || Kal-El-Bot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[bs:Kategorija:Caryophyllales]] Removing: [[bat-smg:Kateguorėjė:Magnolėjūnā]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 196544921 || 2008-03-07T15:25:00Z || Mani1 || &lt;nowiki&gt;interwiki Persian&lt;/nowiki&gt;
|----
| 175238183 || 2007-12-02T10:10:46Z || Le Pied-bot~enwiki || &lt;nowiki&gt;robot  Modifying: [[bat-smg:Kateguorėjė:Magnolėjūnā]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 169509206 || 2007-11-06T01:38:47Z || Escarbot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[cy:Categori:Caryophyllales]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 168277424 || 2007-10-31T10:58:03Z || Barbaking || &lt;nowiki&gt;+[[it:Categoria:Caryophyllales]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 166031460 || 2007-10-21T11:15:14Z || KocjoBot~enwiki || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[sl:Kategorija:Klinčkovci]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 143269033 || 2007-07-08T09:59:47Z || Idioma-bot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[bat-smg:Kategorija:Magnolėjūnā]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 121653761 || 2007-04-10T11:36:05Z || TXiKiBoT || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[eo:Kategorio:Kariofilaloj]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 119138852 || 2007-03-30T21:59:54Z || Ivan Bajlo || &lt;nowiki&gt;+hr&lt;/nowiki&gt;
|----
| 113527806 || 2007-03-08T08:01:27Z || TadejM || &lt;nowiki&gt;we're not necessarily following APG II here&lt;/nowiki&gt;
|----
| 95060369 || 2006-12-18T09:13:37Z || DHN-bot~enwiki || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[vi:Thể loại:Bộ Cẩm chướng]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 92258078 || 2006-12-05T17:33:07Z || SashatoBot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[sr:Категорија:Caryophyllales]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 91574559 || 2006-12-02T11:28:34Z || Escarbot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[uk:Категорія:Гвоздикоцвіті]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 81372536 || 2006-10-14T09:17:41Z || Escarbot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[lt:Kategorija:Magnolijūnai]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 65474783 || 2006-07-24T02:14:21Z || 147.145.40.43 || &lt;nowiki&gt;ja&lt;/nowiki&gt;
|----
| 63922454 || 2006-07-15T07:30:26Z || 88.154.224.29 || &lt;nowiki&gt;he interwiki&lt;/nowiki&gt;
|----
| 58372530 || 2006-06-13T11:11:06Z || Unyoyega || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: de&lt;/nowiki&gt;
|----
| 57453226 || 2006-06-08T00:55:28Z || MPF || &lt;nowiki&gt;italics&lt;/nowiki&gt;
|----
| 55269790 || 2006-05-26T16:02:50Z || Brya || &lt;nowiki&gt;cat&lt;/nowiki&gt;
|----
| 47578281 || 2006-04-08T18:02:41Z || Elwikipedista~enwiki || &lt;nowiki&gt;[[es:Category:Caryophyllales]] [[fi:Category:Caryophyllales]] [[fr:Category:Caryophyllales]] [[ko:분류:석죽목]][[lb:Category:Caryophyllales]] [[nl:Category:Caryophyllales]] no, pt, tr, ru&lt;/nowiki&gt;
|----
| 29435317 || 2005-11-28T01:25:19Z || PuzzletChung || &lt;nowiki&gt;+ko&lt;/nowiki&gt;
|----
| 29394683 || 2005-11-27T17:44:03Z || HenkvD || &lt;nowiki&gt;sisterlinks project&lt;/nowiki&gt;
|----
| 28890690 || 2005-11-21T07:43:25Z || Gruzd || &lt;nowiki&gt;+ru&lt;/nowiki&gt;
|----
| 25413053 || 2005-10-13T06:13:46Z || NTBot~enwiki || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: pt&lt;/nowiki&gt;
|----
| 17094972 || 2005-04-23T12:44:25Z || HenkvD || &lt;nowiki&gt;commonscat&lt;/nowiki&gt;
|----
| 12705958 || 2005-01-06T21:31:13Z || DanielCD || &lt;nowiki&gt;[[Category:Magnoliopsida]]&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>tmxnyesz2p0ljra11f61t329jq33rsc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Caryophyllales</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198504</id>
    <revision>
      <id>805018</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:18:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Caryophyllales]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Caryophyllales|history]])</comment>
      <origin>805018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="211" sha1="g3umtsey53ok82awaje5rygo7fxr7gw" xml:space="preserve">{{Commons cat}}
{{Cat main|Caryophyllales}}

[[Family (taxonomy)|Families]], [[genus|genera]] and [[species]] in the [[flowering plant]] [[order (taxonomy)|order]] [[Caryophyllales]].

[[Category:Superasterids]]</text>
      <sha1>g3umtsey53ok82awaje5rygo7fxr7gw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Fishing</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198505</id>
    <revision>
      <id>805019</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:19:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Fishing]]</comment>
      <origin>805019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11901" sha1="c18wku4yyepdsah7xbg8ni6dyyh33th" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1326510627 || 2025-12-09T09:16:49Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Moving [[:Category:Primary sector of the economy]] to [[:Category:Primary sector]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Speedy]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1281037007 || 2025-03-17T22:28:30Z || 2603:8001:5900:1E2E:2C67:F499:966C:A67F || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1281036836 || 2025-03-17T22:27:28Z || 2603:8001:5900:1E2E:2C67:F499:966C:A67F || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1244978011 || 2024-09-10T09:01:00Z || Anomalous+0 || &lt;nowiki&gt;added [[Category:Human activities]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1244740525 || 2024-09-08T22:10:21Z || Sahaib || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 998731632 || 2021-01-06T19:48:09Z || 2001:56A:7790:C900:7CA1:636C:6D72:6007 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 981756437 || 2020-10-04T07:58:44Z || Andrybak || &lt;nowiki&gt;added [[Category:Fisheries science]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 975652952 || 2020-08-29T18:10:13Z || Mike Peel || &lt;nowiki&gt;Change {{Commons}} to {{Commons category}}&lt;/nowiki&gt;
|----
| 937505019 || 2020-01-25T12:56:51Z || Marcocapelle || &lt;nowiki&gt;remove See also&lt;/nowiki&gt;
|----
| 935493235 || 2020-01-12T22:35:14Z || Marcocapelle || &lt;nowiki&gt;moved [[Category:Individual sports]] [[Category:Outdoor recreation]] to subcategory&lt;/nowiki&gt;
|----
| 935493152 || 2020-01-12T22:34:35Z || Marcocapelle || &lt;nowiki&gt;removed parent category of [[Category:Hunting]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 909623133 || 2019-08-06T15:21:20Z || BrownHairedGirl || &lt;nowiki&gt;remove links to deleted portals&lt;/nowiki&gt;
|----
| 908436356 || 2019-07-29T18:27:00Z || Praxidicae || &lt;nowiki&gt;Reverted edits by [[Special:Contribs/2001:56A:7790:C900:BC0B:9AE3:120D:FD8A|2001:56A:7790:C900:BC0B:9AE3:120D:FD8A]] ([[User talk:2001:56A:7790:C900:BC0B:9AE3:120D:FD8A|talk]]) to last version by Allforrous&lt;/nowiki&gt;
|----
| 906292666 || 2019-07-14T22:53:25Z || 2001:56A:7790:C900:BC0B:9AE3:120D:FD8A || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 890534470 || 2019-04-01T22:46:56Z || Allforrous || &lt;nowiki&gt;Commons and Cat main templates.&lt;/nowiki&gt;
|----
| 884937842 || 2019-02-24T23:44:58Z || Dreamy Jazz Bot || &lt;nowiki&gt;Adding link to [[Portal:Fish]]. ([[User:Dreamy Jazz Bot/Task 2|Task 2]] - [[User talk:Dreamy Jazz|report errors here]])&lt;/nowiki&gt;
|----
| 848092723 || 2018-06-29T18:56:15Z || Pbsouthwood || &lt;nowiki&gt;added [[Category:Human activities]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 782498673 || 2017-05-27T08:15:33Z || Marcocapelle || &lt;nowiki&gt;added [[Category:Primary sector of the economy]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 763625411 || 2017-02-04T07:13:45Z || Marcocapelle || &lt;nowiki&gt;category merged per Wikipedia:Categories_for_discussion/Log/2017_January_27#Category:Interactions_between_humans_and_fish&lt;/nowiki&gt;
|----
| 665052971 || 2015-06-01T18:35:38Z || Epicgenius || &lt;nowiki&gt;revert per [[WP:OVERCAT]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 665014760 || 2015-06-01T13:06:16Z || 67.8.176.249 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 650861303 || 2015-03-11T04:42:33Z || Joeinwiki || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 596328484 || 2014-02-20T12:38:10Z || Elkost || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:Resource extraction]]; added [[Category:Hunting]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 546492523 || 2013-03-23T07:43:00Z || Addbot || &lt;nowiki&gt;[[User:Addbot|Bot:]] Migrating 51 interwiki links, now provided by [[Wikipedia:Wikidata|Wikidata]] on [[d:q7216152]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 524932510 || 2012-11-26T10:51:05Z || EmausBot || &lt;nowiki&gt;r2.7.3) (Robot: Adding [[lb:Kategorie:Fëscherei]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 504190488 || 2012-07-25T23:58:27Z || JYBot || &lt;nowiki&gt;r2.7.1) (Robot: Adding [[sh:Kategorija:Ribolov]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 502233855 || 2012-07-14T14:37:37Z || 93.221.49.82 || &lt;nowiki&gt;interwiki: qu&lt;/nowiki&gt;
|----
| 494319799 || 2012-05-25T14:48:09Z || ساجد امجد ساجد || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 491868503 || 2012-05-10T20:32:50Z || Savantas83 || &lt;nowiki&gt;Introducing the 'Cat main' and 'Cat see also' template&lt;/nowiki&gt;
|----
| 463735255 || 2011-12-02T22:18:07Z || Alan Liefting || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:Survival skills]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 450451851 || 2011-09-14T11:29:23Z || Luckas-bot || &lt;nowiki&gt;r2.7.1) (Robot: Adding [[be:Катэгорыя:Рыбалоўства]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 450105279 || 2011-09-12T16:40:06Z || 87.205.231.29 || &lt;nowiki&gt;csb&lt;/nowiki&gt;
|----
| 445200469 || 2011-08-16T19:24:02Z || ArthurBot || &lt;nowiki&gt;r2.6.3) (robot Adding: [[ca:Categoria:Pesca]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 437018846 || 2011-06-30T09:23:53Z || Retaggio || &lt;nowiki&gt;it:&lt;/nowiki&gt;
|----
| 422210822 || 2011-04-03T21:52:59Z || عباد ديرانية || &lt;nowiki&gt;+ ar interwiki.&lt;/nowiki&gt;
|----
| 410727988 || 2011-01-29T09:25:24Z || 58.9.49.136 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 403001796 || 2010-12-18T11:26:50Z || Mjbmrbot || &lt;nowiki&gt;r2.7.1) (robot Adding: [[fa:رده:ماهی‌گیری]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 402085738 || 2010-12-13T04:20:54Z || Alan Liefting || &lt;nowiki&gt;−[[Category:Seafood]]; −[[Category:Edible fish]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 388216866 || 2010-10-02T03:42:12Z || SporkBot || &lt;nowiki&gt;Merging catmore1/catmore2 per [[WP:TFD]], and renaming catmore2 per [[Template talk:cat main|discussion]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 386232509 || 2010-09-22T03:27:30Z || SporkBot || &lt;nowiki&gt;Merging Catmore1 with Catmore2 per [[Wikipedia:Templates for discussion/Log/2010 September 10|WP:TFD]] outcome&lt;/nowiki&gt;
|----
| 384378797 || 2010-09-12T12:38:40Z || HenkvD || &lt;nowiki&gt;+ frr:&lt;/nowiki&gt;
|----
| 366789851 || 2010-06-08T13:57:06Z || TXiKiBoT || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[tt:Төркем:Балык тоту]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 363191343 || 2010-05-20T13:02:27Z || TXiKiBoT || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[eu:Kategoria:Arrantza]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 353050953 || 2010-03-30T23:19:35Z || DSisyphBot || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[vi:Thể loại:Ngư nghiệp]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 343714618 || 2010-02-13T12:01:12Z || TXiKiBoT || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[ast:Categoría:Pesca]], [[gl:Categoría:Pesca]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 324059314 || 2009-11-05T09:58:30Z || MastiBot || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[sr:Категорија:Риболов]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 308116628 || 2009-08-15T13:05:28Z || DSisyphBot || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[ro:Categorie:Pescuit]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 299278244 || 2009-06-29T09:13:14Z || VolkovBot || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[eo:Kategorio:Fiŝkaptado]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 291729980 || 2009-05-23T01:13:16Z || DSisyphBot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[pl:Kategoria:Rybołówstwo]], [[uk:Категорія:Рибальство]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 290335083 || 2009-05-16T16:06:20Z || VolkovBot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[be-x-old:Катэгорыя:Рыбалоўства]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 289421666 || 2009-05-12T08:12:23Z || JAnDbot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[is:Flokkur:Sjávarútvegur]] Removing: [[pl:Kategoria:Wędkarstwo]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 273149689 || 2009-02-25T08:20:27Z || 216.86.113.139 || &lt;nowiki&gt;chg io&lt;/nowiki&gt;
|----
| 234259230 || 2008-08-26T01:38:46Z || Epipelagic || &lt;nowiki&gt;fisheries&lt;/nowiki&gt;
|----
| 230363371 || 2008-08-07T08:06:18Z || Alan Liefting || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 224443588 || 2008-07-08T21:29:56Z || Jpbowen || &lt;nowiki&gt;Added category, tidying&lt;/nowiki&gt;
|----
| 221665702 || 2008-06-25T15:05:08Z || BotMultichill || &lt;nowiki&gt;Commons cat&lt;/nowiki&gt;
|----
| 221642359 || 2008-06-25T12:38:35Z || BotMultichill || &lt;nowiki&gt;Commons cat&lt;/nowiki&gt;
|----
| 201359558 || 2008-03-27T17:00:04Z || Brandon || &lt;nowiki&gt;rm deleted link&lt;/nowiki&gt;
|----
| 194948973 || 2008-02-29T19:01:52Z || Mangostar || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 194948544 || 2008-02-29T19:00:01Z || Mangostar || &lt;nowiki&gt;see also category&lt;/nowiki&gt;
|----
| 194024318 || 2008-02-25T21:56:42Z || Vegetator || &lt;nowiki&gt;sk iw&lt;/nowiki&gt;
|----
| 192750639 || 2008-02-20T06:47:01Z || Gits (Neo) || &lt;nowiki&gt;[[bg:Категория:Риболов]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 180089332 || 2007-12-25T10:12:19Z || Abyssal || &lt;nowiki&gt;new cat&lt;/nowiki&gt;
|----
| 160082210 || 2007-09-24T19:19:36Z || ChristTrekker || &lt;nowiki&gt;categorization&lt;/nowiki&gt;
|----
| 143575678 || 2007-07-09T20:42:31Z || Discospinster || &lt;nowiki&gt;rv unexplained deletion&lt;/nowiki&gt;
|----
| 143572431 || 2007-07-09T20:26:39Z || 151.75.148.234 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 143572286 || 2007-07-09T20:26:03Z || 151.75.148.234 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 141221803 || 2007-06-28T18:39:56Z || Kelovy || &lt;nowiki&gt;+cs:&lt;/nowiki&gt;
|----
| 138124333 || 2007-06-14T13:20:11Z || TadejM || &lt;nowiki&gt;+iw: sl&lt;/nowiki&gt;
|----
| 116984975 || 2007-03-22T08:01:18Z || Kostisl || &lt;nowiki&gt;interwiki&lt;/nowiki&gt;
|----
| 112882163 || 2007-03-05T20:09:15Z || Ivan Bajlo || &lt;nowiki&gt;+hr&lt;/nowiki&gt;
|----
| 108157988 || 2007-02-14T20:44:48Z || Tsiaojian lee || &lt;nowiki&gt;+zh&lt;/nowiki&gt;
|----
| 102815810 || 2007-01-24T02:22:01Z || GunnarRene || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 101824687 || 2007-01-19T17:57:48Z || MarceloB || &lt;nowiki&gt;+iw&lt;/nowiki&gt;
|----
| 99109342 || 2007-01-07T16:01:32Z || Chobot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[nds:Kategorie:Fischeree]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 90057396 || 2006-11-25T18:16:26Z || Escarbot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[simple:Category:Fishing]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 85023622 || 2006-11-01T12:28:12Z || Hubba || &lt;nowiki&gt;sv:&lt;/nowiki&gt;
|----
| 85023343 || 2006-11-01T12:25:00Z || Hubba || &lt;nowiki&gt;sv:&lt;/nowiki&gt;
|----
| 78452665 || 2006-09-29T06:05:04Z || Gilliam || &lt;nowiki&gt;+ indonesian&lt;/nowiki&gt;
|----
| 78449481 || 2006-09-29T05:33:07Z || ENeville || &lt;nowiki&gt;{{catmore1|[[Fishing]]}}&lt;/nowiki&gt;
|----
| 70518519 || 2006-08-19T02:09:57Z || Fabartus || &lt;nowiki&gt;{{Commonscat} --&gt; {{commonscat1R}}&lt;/nowiki&gt;
|----
| 68256538 || 2006-08-07T20:18:27Z || Ppntori || &lt;nowiki&gt;[[fi:Luokka:Kalastus]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 65533938 || 2006-07-24T11:23:33Z || 194.16.175.140 || &lt;nowiki&gt;bs&lt;/nowiki&gt;
|----
| 65239957 || 2006-07-22T17:54:37Z || Txomin || &lt;nowiki&gt;iw&lt;/nowiki&gt;
|----
| 53639998 || 2006-05-17T05:42:06Z || Gveret Tered || &lt;nowiki&gt;interwiki&lt;/nowiki&gt;
|----
| 53510647 || 2006-05-16T14:35:24Z || Maximaximax || &lt;nowiki&gt;+ru:&lt;/nowiki&gt;
|----
| 47579459 || 2006-04-08T18:13:00Z || Appleseed || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 46435621 || 2006-04-01T09:09:56Z || Chobot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: ko&lt;/nowiki&gt;
|----
| 39637903 || 2006-02-14T21:23:11Z || Hede2000 || &lt;nowiki&gt;+da:&lt;/nowiki&gt;
|----
| 34487027 || 2006-01-09T11:50:58Z || Kurieeto || &lt;nowiki&gt;-Cat: Industries, there is now a sub-cat of this named Fishing industry&lt;/nowiki&gt;
|----
| 30161367 || 2005-12-04T23:26:02Z || FlaBot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: nl&lt;/nowiki&gt;
|----
| 30103359 || 2005-12-04T11:05:07Z || 213.167.96.196 || &lt;nowiki&gt;nn:&lt;/nowiki&gt;
|----
| 29281323 || 2005-11-26T12:42:46Z || Kerripaul || &lt;nowiki&gt;add categories&lt;/nowiki&gt;
|----
| 25128440 || 2005-10-09T11:25:48Z || HenkvD || &lt;nowiki&gt;sisterlinks project&lt;/nowiki&gt;
|----
| 22507578 || 2005-09-04T00:08:03Z || Pedant || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 21013348 || 2005-08-14T19:48:44Z || RobotE || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: de&lt;/nowiki&gt;
|----
| 19116753 || 2005-07-19T00:24:47Z || Dr.frog || &lt;nowiki&gt;categories&lt;/nowiki&gt;
|----
| 16773442 || 2005-06-20T06:52:06Z || 209.90.162.82 || &lt;nowiki&gt;io&lt;/nowiki&gt;
|----
| 15483407 || 2005-05-26T13:08:41Z || Anilocra || &lt;nowiki&gt;[[Category:Industries]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 14262321 || 2005-05-25T22:01:26Z || Anilocra || &lt;nowiki&gt;rm. [[Category:Fisheries science]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 14233377 || 2005-05-11T07:35:07Z || Mintleaf~enwiki || &lt;nowiki&gt;+ja&lt;/nowiki&gt;
|----
| 13547504 || 2005-04-10T15:03:59Z || HenkvD || &lt;nowiki&gt;commonscat&lt;/nowiki&gt;
|----
| 12122157 || 2005-04-10T12:17:18Z || Duffman~enwiki || &lt;nowiki&gt;+no:&lt;/nowiki&gt;
|----
| 12117902 || 2005-04-09T17:35:37Z || HenkvD || &lt;nowiki&gt;{{commoncat|Fishing}}&lt;/nowiki&gt;
|----
| 12084626 || 2005-01-12T05:46:04Z || Pcpcpc || &lt;nowiki&gt;Placed in &quot;Individual sports&quot;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 9304807 || 2004-11-18T19:37:43Z || Elf || &lt;nowiki&gt;bloodsport-&gt;blood sport&lt;/nowiki&gt;
|----
| 7617875 || 2004-10-18T15:41:11Z || Wayland || &lt;nowiki&gt;Categories&lt;/nowiki&gt;
|----
| 6675835 || 2004-10-14T13:04:16Z || Riddley || &lt;nowiki&gt;cat&lt;/nowiki&gt;
|----
| 6573818 || 2004-09-16T04:09:52Z || Stan Shebs || &lt;nowiki&gt;[[Category:Fisheries science]] [[Category:Sports]]&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>c18wku4yyepdsah7xbg8ni6dyyh33th</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Fishing</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198506</id>
    <revision>
      <id>805020</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:19:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Fishing]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Fishing|history]])</comment>
      <origin>805020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="229" sha1="6rzoohfnekf7qb1lgm3lb7helmv2b0r" xml:space="preserve">{{Portal|Fish}}
{{Commons category}}
{{Cat main}}

[[Category:Fish and humans]]
[[Category:Fisheries science| ]]
[[Category:Hunting by game]]
[[Category:Maritime culture]]
[[Category:Primary sector]]
[[Category:Human activities]]</text>
      <sha1>6rzoohfnekf7qb1lgm3lb7helmv2b0r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Primary industries</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198507</id>
    <revision>
      <id>805021</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:19:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Primary industries]]</comment>
      <origin>805021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2083" sha1="05kiy7cr4txywyneydbs8l2iypa8l59" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1326510641 || 2025-12-09T09:16:53Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Moving [[:Category:Primary sector of the economy]] to [[:Category:Primary sector]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Speedy]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1307242408 || 2025-08-22T12:48:19Z || Marcocapelle || &lt;nowiki&gt;new key for [[Category:Industries (economics)]]: &quot;&quot; using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1153304678 || 2023-05-05T13:24:44Z || Danielsltt || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1005913971 || 2021-02-10T01:57:06Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Merging [[:Category:Economy by industry]] to [[:Category:Industries (economics)]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2021 January 17#Category:Economy by industry]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 999316565 || 2021-01-09T15:44:17Z || S.K. || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:Industry (economics)]]; added [[Category:Economy by industry]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 998798592 || 2021-01-07T02:26:25Z || S.K. || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:Industries (economics)]]; added [[Category:Industry (economics)]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 996908261 || 2020-12-29T03:58:14Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Moving [[:Category:Industries]] to [[:Category:Industries (economics)]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2020 December 20#Industry]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 888119499 || 2019-03-17T01:17:31Z || Anomalous+0 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 888119414 || 2019-03-17T01:16:37Z || Anomalous+0 || &lt;nowiki&gt;sortkey&lt;/nowiki&gt;
|----
| 885446725 || 2019-02-28T02:16:00Z || Anomalous+0 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 885446575 || 2019-02-28T02:14:56Z || Anomalous+0 || &lt;nowiki&gt;sortkey&lt;/nowiki&gt;
|----
| 872463319 || 2018-12-07T08:36:34Z || Allforrous || &lt;nowiki&gt;Commons template.&lt;/nowiki&gt;
|----
| 801060816 || 2017-09-17T12:13:50Z || Shyamsunder || &lt;nowiki&gt;m&lt;/nowiki&gt;
|----
| 801058916 || 2017-09-17T11:56:10Z || Shyamsunder || &lt;nowiki&gt;added [[Category:Primary sector of the economy]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 801058656 || 2017-09-17T11:53:55Z || Shyamsunder || &lt;nowiki&gt;cat&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>05kiy7cr4txywyneydbs8l2iypa8l59</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Primary industries</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198508</id>
    <revision>
      <id>805022</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:19:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Primary industries]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Primary industries|history]])</comment>
      <origin>805022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87" sha1="j3vdg5eaf7q7gx7qwbx80fs4xdjfya1" xml:space="preserve">{{Commons}}

[[Category:Industries (economics)]]
[[Category:Primary sector|Industries]]</text>
      <sha1>j3vdg5eaf7q7gx7qwbx80fs4xdjfya1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Edible animals</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198509</id>
    <revision>
      <id>805023</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:19:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Edible animals]]</comment>
      <origin>805023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1532" sha1="nxxlfziq36b27hod7buit39ecocckw2" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1343296655 || 2026-03-13T12:26:45Z || Mclay1 || &lt;nowiki&gt;added [[Category:Meat]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1328753933 || 2025-12-21T18:08:21Z || WinstonDewey || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:Animals in culture]] using [[WP:HC|HotCat]], while food is part of culture, this is already part of Human-animal interaction via Animals by use&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1265320108 || 2024-12-26T09:34:06Z || Geysirhead || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1265320087 || 2024-12-26T09:33:51Z || Geysirhead || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1265319610 || 2024-12-26T09:29:57Z || Geysirhead || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1090891354 || 2022-06-01T00:32:25Z || Extraordinary Writ || &lt;nowiki&gt;Moving from [[Category:Animals in human culture]] to [[Category:Animals in culture]] (category renamed per [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2022 May 20#Category:Animals in human culture]]) using [[c:Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1041689977 || 2021-08-31T22:46:09Z || Anomalous+0 || &lt;nowiki&gt;+Category:Animals by use&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1041689925 || 2021-08-31T22:45:46Z || Anomalous+0 || &lt;nowiki&gt;adjusted category&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1041689477 || 2021-08-31T22:41:32Z || Anomalous+0 || &lt;nowiki&gt;+Category:Food and drink&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1041689176 || 2021-08-31T22:38:35Z || Anomalous+0 || &lt;nowiki&gt;adjusted to Category:Animals in human culture&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1015506429 || 2021-04-01T21:30:18Z || AlienFood || &lt;nowiki&gt;Sister category to Category:Edible plants&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>nxxlfziq36b27hod7buit39ecocckw2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Edible animals</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198510</id>
    <revision>
      <id>805024</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:19:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Edible animals]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Edible animals|history]])</comment>
      <origin>805024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100" sha1="kahfa84hfi5zjvbkzi0qoic5rluy6hm" xml:space="preserve">{{cat container}}
{{cat diffuse}}
[[Category:Animals by use]]
[[Category:Foods|*]]
[[Category:Meat]]</text>
      <sha1>kahfa84hfi5zjvbkzi0qoic5rluy6hm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Superrosids</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198511</id>
    <revision>
      <id>805025</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:20:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Superrosids]]</comment>
      <origin>805025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="207" sha1="4xxyudv9zu66qre4fx3hszy1lw7cyqe" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1177613280 || 2023-09-28T13:31:15Z || Fadesga || &lt;nowiki&gt;[[WP:AES|←]]Created page with '[[Category:Core eudicots]]'&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>4xxyudv9zu66qre4fx3hszy1lw7cyqe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Superrosids</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198512</id>
    <revision>
      <id>805026</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:20:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Superrosids]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Superrosids|history]])</comment>
      <origin>805026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="blanaoxcsxhkpx4df6jenh2fuat51qe" xml:space="preserve">[[Category:Core eudicots]]</text>
      <sha1>blanaoxcsxhkpx4df6jenh2fuat51qe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:5th-millennium BC introductions</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198513</id>
    <revision>
      <id>805027</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:20:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:5th-millennium BC introductions]]</comment>
      <origin>805027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="600" sha1="kfwvsmpv2tevrsjqw4cic0fmoeb4agv" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 895043638 || 2019-05-01T17:01:54Z || Tom.Reding || &lt;nowiki&gt;Replace {{[[Template:CatPair|CatPair]]}} or {{[[Template:CatRel|CatRel]]}} with {{[[Template:Navseasoncats|Navseasoncats]]}} (avoid gaps &gt; navbar size &amp; successive name mismatches)&lt;/nowiki&gt;
|----
| 871947438 || 2018-12-04T10:11:22Z || Dimadick || &lt;nowiki&gt;[[WP:AES|←]]Created page with '{{CatPair|6th-millennium BC introductions|4th-millennium BC introductions}}  [[Category:5th millennium BC|Introductions]] [[Category:Introductions by millennium]]'&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>kfwvsmpv2tevrsjqw4cic0fmoeb4agv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:5th-millennium BC introductions</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198514</id>
    <revision>
      <id>805028</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:20:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:5th-millennium BC introductions]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:5th-millennium BC introductions|history]])</comment>
      <origin>805028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104" sha1="ba58gaux9gxzi8tyqbwkpzhr3prxfvq" xml:space="preserve">{{Navseasoncats}}

[[Category:5th millennium BC|Introductions]]
[[Category:Introductions by millennium]]</text>
      <sha1>ba58gaux9gxzi8tyqbwkpzhr3prxfvq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Elephant attacks</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198515</id>
    <revision>
      <id>805029</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:20:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Elephant attacks]]</comment>
      <origin>805029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1082" sha1="q98iueyiato4tdr0iefzyu19510abzq" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1316489207 || 2025-10-12T20:02:36Z || WinstonDewey || &lt;nowiki&gt;−[[Category:Animal attacks]]; +[[Category:Animal attacks by mammals]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1261089928 || 2024-12-04T05:32:49Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Merging [[:Category:Mammal attacks]] to [[:Category:Animal attacks]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2024 November 25#Category:Mammal attacks]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1129696373 || 2022-12-26T18:15:15Z || Jengod || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1128780501 || 2022-12-21T23:45:57Z || Jengod || &lt;nowiki&gt;[[Category:Mammal attacks]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1031374107 || 2021-07-01T07:43:24Z || Good Olfactory || &lt;nowiki&gt;new key for [[Category:Elephants]]: &quot;Attacks&quot; using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 751887421 || 2016-11-28T09:39:27Z || Shyamsunder || &lt;nowiki&gt;added [[Category:Elephants]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 685731101 || 2015-10-14T17:05:04Z || Rich Farmbrough || &lt;nowiki&gt;[[WP:AES|←]]Created page with '[[Category:Animal attacks]]'&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>q98iueyiato4tdr0iefzyu19510abzq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Elephant attacks</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198516</id>
    <revision>
      <id>805030</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:20:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Elephant attacks]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Elephant attacks|history]])</comment>
      <origin>805030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80" sha1="o5vldg5qk72gmr6n7ffkzsunpqkank9" xml:space="preserve">[[Category:Elephants and humans|Attacks]]
[[Category:Animal attacks by mammals]]</text>
      <sha1>o5vldg5qk72gmr6n7ffkzsunpqkank9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Military animals</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198517</id>
    <revision>
      <id>805031</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:21:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Military animals]]</comment>
      <origin>805031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3284" sha1="p77wx5x2nbwb06j3nrepkbfnqzt7i9c" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1363299499 || 2026-07-09T09:09:44Z || Sahaib || &lt;nowiki&gt;fix&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1327147280 || 2025-12-12T21:58:54Z || WinstonDewey || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:Animal attacks]] using [[WP:HC|HotCat]], category is broader than animals participating in attacks&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1261095543 || 2024-12-04T06:33:57Z || Marcocapelle || &lt;nowiki&gt;new key for [[Category:Animal attacks]]: &quot;+&quot; using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1206082697 || 2024-02-11T04:57:16Z || AHI-3000 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1206082467 || 2024-02-11T04:56:28Z || AHI-3000 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1128909128 || 2022-12-22T16:30:08Z || Jengod || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 876154732 || 2018-12-31T14:29:58Z || BrownHairedGirl || &lt;nowiki&gt;{{[[Template:Main|Main]]}} → {{[[Template:Cat main|Cat main]]}}&lt;/nowiki&gt;
|----
| 758296698 || 2017-01-04T16:30:22Z || Fixuture || &lt;nowiki&gt;added [[Category:Biological warfare]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 731249879 || 2016-07-24T03:11:15Z || Avicenno || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 547572792 || 2013-03-29T07:24:18Z || KLBot2 || &lt;nowiki&gt;Bot: Migrating 9 interwiki links, now provided by [[Wikidata]] on [[:d:Q8629079]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 502972458 || 2012-07-18T15:20:12Z || EmausBot || &lt;nowiki&gt;r2.7.3) (Robot: Adding [[simple:Category:Military animals]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 426697405 || 2011-04-30T09:16:53Z || Astirmays || &lt;nowiki&gt;[[fr:Catégorie:Animal militaire]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 412345599 || 2011-02-06T14:14:40Z || 110.138.14.241 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 399937186 || 2010-12-01T15:45:30Z || Luckas-bot || &lt;nowiki&gt;[r2.5.2] robot Adding: [[uk:Категорія:Військові тварини]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 396793800 || 2010-11-14T23:06:00Z || Luckas-bot || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[ko:분류:군용동물]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 362696736 || 2010-05-17T22:47:02Z || EmausBot || &lt;nowiki&gt;Added interwiki: [[ru:Категория:Боевые животные]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 338545984 || 2010-01-18T13:02:54Z || VolkovBot || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[fr:Catégorie:Animal de combat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 216190175 || 2008-05-31T14:21:36Z || Una Smith || &lt;nowiki&gt;add cat&lt;/nowiki&gt;
|----
| 208457064 || 2008-04-27T03:47:45Z || BotMultichill || &lt;nowiki&gt;Adding [[Template:Commons_cat|commons cat]] link to [[Commons:Category:Military animals]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 202154109 || 2008-03-30T22:09:30Z || Alexbot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[ja:Category:動物兵器]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 137078450 || 2007-06-09T17:51:22Z || Z10x || &lt;nowiki&gt;removed iw fi:&lt;/nowiki&gt;
|----
| 103364897 || 2007-01-26T12:45:42Z || Ksyrie || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 85686398 || 2006-11-04T17:22:53Z || BusterD || &lt;nowiki&gt;subcat&lt;/nowiki&gt;
|----
| 47331804 || 2006-04-07T00:20:48Z || Kirill Lokshin || &lt;nowiki&gt;Categorization&lt;/nowiki&gt;
|----
| 45926618 || 2006-03-28T23:42:34Z || Scriberius || &lt;nowiki&gt;+ cat&lt;/nowiki&gt;
|----
| 44298050 || 2006-03-18T02:12:19Z || YurikBot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: fi&lt;/nowiki&gt;
|----
| 24518620 || 2005-10-01T23:47:43Z || Quale || &lt;nowiki&gt;cat sort&lt;/nowiki&gt;
|----
| 19185664 || 2005-07-19T23:02:07Z || Scriberius || &lt;nowiki&gt;+ interwiki&lt;/nowiki&gt;
|----
| 18691003 || 2005-07-12T19:24:21Z || RJHall || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 18690989 || 2005-07-12T19:24:06Z || RJHall || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>p77wx5x2nbwb06j3nrepkbfnqzt7i9c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Military animals</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198518</id>
    <revision>
      <id>805032</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:21:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Military animals]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Military animals|history]])</comment>
      <origin>805032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="133" sha1="cfc5n2jbsdd30yh4ca08ikrqcfbey7x" xml:space="preserve">{{Cat main}}
{{Commons cat}}

[[Category:Domesticated animals]]
[[Category:Military technology|animals]]
[[Category:Working animals]]</text>
      <sha1>cfc5n2jbsdd30yh4ca08ikrqcfbey7x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Ancient warfare</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198519</id>
    <revision>
      <id>805033</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:21:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Ancient warfare]]</comment>
      <origin>805033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2959" sha1="48y1rk1zabusnqpf2a2wwovw0wo2sk8" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1340398965 || 2026-02-25T13:28:48Z || Mclay1 || &lt;nowiki&gt;clean-up&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1284835441 || 2025-04-10T00:52:29Z || 2804:14C:6B:89FB:A81E:D0C8:77D4:656D || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1284835387 || 2025-04-10T00:52:06Z || 2804:14C:6B:89FB:A81E:D0C8:77D4:656D || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 975640947 || 2020-08-29T17:02:23Z || Mike Peel || &lt;nowiki&gt;Removing broken Commons category link&lt;/nowiki&gt;
|----
| 974719612 || 2020-08-24T16:20:25Z || Place Clichy || &lt;nowiki&gt;new key for [[Category:Warfare by period]]: &quot;0000&quot; using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 909185752 || 2019-08-03T18:27:18Z || BrownHairedGirl || &lt;nowiki&gt;remove deleted [[Portal:Ancient warfare]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 898228951 || 2019-05-22T07:09:16Z || Cydebot || &lt;nowiki&gt;Bot: Removing CFD templates for completed action&lt;/nowiki&gt;
|----
| 898228940 || 2019-05-22T07:09:13Z || Cydebot || &lt;nowiki&gt;Cydebot moved page [[Category:Warfare of antiquity]] to [[Category:Ancient warfare]]: Robot - Speedily moved per [[WP:CFDS|CFDS]].&lt;/nowiki&gt;
|----
| 897912626 || 2019-05-20T04:42:55Z || UnitedStatesian || &lt;nowiki&gt;add nom&lt;/nowiki&gt;
|----
| 897912310 || 2019-05-20T04:38:24Z || UnitedStatesian || &lt;nowiki&gt;cat main&lt;/nowiki&gt;
|----
| 884787346 || 2019-02-24T00:17:49Z || Dreamy Jazz Bot || &lt;nowiki&gt;Adding link to Portal:Ancient warfare. ([[User:Dreamy Jazz Bot/Task 2|Task 2]] - [[User talk:Dreamy Jazz|report errors here]])&lt;/nowiki&gt;
|----
| 785377832 || 2017-06-13T06:14:42Z || 79.176.108.163 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 779085332 || 2017-05-06T23:20:44Z || Cydebot || &lt;nowiki&gt;Bot: Removing CFD templates for completed action&lt;/nowiki&gt;
|----
| 779085319 || 2017-05-06T23:20:41Z || Cydebot || &lt;nowiki&gt;Cydebot moved page [[Category:Warfare of Antiquity]] to [[Category:Warfare of antiquity]]: Robot - Speedily moved per [[WP:CFDS|CFDS]].&lt;/nowiki&gt;
|----
| 777450394 || 2017-04-27T06:57:54Z || Brandmeister || &lt;nowiki&gt;speedy cfr&lt;/nowiki&gt;
|----
| 770616348 || 2017-03-16T14:50:23Z || Taravyvan Adijene || &lt;nowiki&gt;стыль&lt;/nowiki&gt;
|----
| 710855208 || 2016-03-19T12:32:32Z || Stefanomione || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:Military history by period]]; added [[Category:Warfare by period]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 637490272 || 2014-12-10T16:35:34Z || Ivanvector || &lt;nowiki&gt;better dab&lt;/nowiki&gt;
|----
| 623222463 || 2014-08-28T20:39:33Z || Marcocapelle || &lt;nowiki&gt;sort on top&lt;/nowiki&gt;
|----
| 616336025 || 2014-07-10T07:16:04Z || Everything Is Numbers || &lt;nowiki&gt;[[Category:Ancient international relations]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 612054764 || 2014-06-08T08:39:24Z || Cplakidas || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 609304420 || 2014-05-19T23:18:14Z || Cydebot || &lt;nowiki&gt;Robot: Moved from Category:Warfare of the Ancient era. Authors: דוד55, Wars, Muhends, EmausBot, Addbot, Kirill Lokshin, SashatoBot, 85.28.89.33, Canis Lupus, Cydebot, Rezabot, Hugo999, ZéroBot, ساجد امجد ساجد, 黑暗魔君, Cplakidas, L...&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>48y1rk1zabusnqpf2a2wwovw0wo2sk8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Ancient warfare</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198520</id>
    <revision>
      <id>805034</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:21:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Ancient warfare]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Ancient warfare|history]])</comment>
      <origin>805034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="320" sha1="6r1nqx6tbzmxq0fovrxd7xe2jpahaq1" xml:space="preserve">{{Commons category|Warfare of the Ancient era}}
{{Category main article}}
This category covers warfare in [[Ancient history|Antiquity]] (until c. AD 500/600).
{{Succeeding category|Medieval warfare}}

[[Category:Ancient history|Warfare]]
[[Category:Ancient international relations|*]]
[[Category:Warfare by period|0000]]</text>
      <sha1>6r1nqx6tbzmxq0fovrxd7xe2jpahaq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Military history of Africa</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198521</id>
    <revision>
      <id>805035</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:21:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Military history of Africa]]</comment>
      <origin>805035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3134" sha1="s5pbk35052ooxn2xi249lhjv8efl7ww" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1207623787 || 2024-02-15T07:55:13Z || Lyndaship || &lt;nowiki&gt;discontinued portal (via [[WP:JWB]])&lt;/nowiki&gt;
|----
| 915637248 || 2019-09-14T12:21:14Z || BrownHairedGirl || &lt;nowiki&gt;Bypass redirects in templated links to [[Portal:War]], and remove any resuting duplication&lt;/nowiki&gt;
|----
| 857679644 || 2018-09-02T09:04:05Z || Tim! || &lt;nowiki&gt;+portal&lt;/nowiki&gt;
|----
| 717711191 || 2016-04-29T08:36:02Z || Wwikix || &lt;nowiki&gt;cat&lt;/nowiki&gt;
|----
| 717254513 || 2016-04-26T16:28:59Z || Wwikix || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 717253095 || 2016-04-26T16:18:42Z || Wwikix || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 717252225 || 2016-04-26T16:13:04Z || Wwikix || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 706982786 || 2016-02-26T10:35:23Z || Wwikix || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 623990171 || 2014-09-03T10:23:43Z || Hightops || &lt;nowiki&gt;Category&lt;/nowiki&gt;
|----
| 545833708 || 2013-03-21T00:59:40Z || KLBot2 || &lt;nowiki&gt;Bot: Migrating 7 interwiki links, now provided by [[Wikidata]] on [[:d:Q7685320]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 526132877 || 2012-12-03T06:18:52Z || Muhends || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 498489059 || 2012-06-20T12:30:51Z || ساجد امجد ساجد || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 472395015 || 2012-01-21T07:38:13Z || Luckas-bot || &lt;nowiki&gt;r2.7.1) (Robot: Adding [[ru:Категория:Военная история Африки]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 467897135 || 2011-12-27T10:53:41Z || Luckas-bot || &lt;nowiki&gt;r2.7.1) (Robot: Adding [[nn:Kategori:Afrikansk militærhistorie]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 388608093 || 2010-10-04T04:21:40Z || SporkBot || &lt;nowiki&gt;Merging catmore1/catmore2 per [[Wikipedia:Templates for discussion/Log/2010 September 10|TFD]], and renaming catmore/catmore2 per [[Template talk:cat main|discussion]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 379961169 || 2010-08-20T13:59:14Z || Hugo999 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 357172864 || 2010-04-20T09:49:40Z || 黑暗魔君 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 333784071 || 2009-12-24T10:00:23Z || ArthurBot || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[bs:Kategorija:Vojna historija Afrike]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 319029598 || 2009-10-10T09:11:44Z || Scriberius || &lt;nowiki&gt;+ cat.&lt;/nowiki&gt;
|----
| 306687745 || 2009-08-07T22:37:12Z || 87.65.48.56 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 306686627 || 2009-08-07T22:30:56Z || 87.65.48.56 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 254330278 || 2008-11-27T00:15:25Z || Canis Lupus || &lt;nowiki&gt;remove per [[Wikipedia:Templates for deletion#Template:Catwikiproject|TFD]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 215459866 || 2008-05-28T08:46:40Z || Fram || &lt;nowiki&gt;Africa is a continent, not a country&lt;/nowiki&gt;
|----
| 120555968 || 2007-04-05T19:26:03Z || Belovedfreak || &lt;nowiki&gt;fixed cat&lt;/nowiki&gt;
|----
| 120555868 || 2007-04-05T19:25:40Z || Belovedfreak || &lt;nowiki&gt;more specific cats&lt;/nowiki&gt;
|----
| 87171062 || 2006-11-11T17:51:25Z || Renamed user ixgysjijel || &lt;nowiki&gt;+{{catmore}}&lt;/nowiki&gt;
|----
| 85976577 || 2006-11-06T03:18:14Z || Kirill Lokshin || &lt;nowiki&gt;Category sort key&lt;/nowiki&gt;
|----
| 85968107 || 2006-11-06T02:24:08Z || Renamed user ixgysjijel || &lt;nowiki&gt;use template&lt;/nowiki&gt;
|----
| 85967612 || 2006-11-06T02:21:08Z || Renamed user ixgysjijel || &lt;nowiki&gt;Hooray for new cats!&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>s5pbk35052ooxn2xi249lhjv8efl7ww</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Military history of Africa</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198522</id>
    <revision>
      <id>805036</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:21:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Military history of Africa]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Military history of Africa|history]])</comment>
      <origin>805036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="182" sha1="qjm12tgky0urezp347y5swe36p1k5iw" xml:space="preserve">{{Portal|Africa}}
{{Cat main|Military history of Africa}}

[[Category:Military history by continent|Africa]]
[[Category:History of Africa by topic]]
[[Category:Military in Africa| ]]</text>
      <sha1>qjm12tgky0urezp347y5swe36p1k5iw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Heads of state of Russia</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198523</id>
    <revision>
      <id>805037</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:22:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Heads of state of Russia]]</comment>
      <origin>805037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2370" sha1="dko5hldfbl9e017y5n0z07heo6zag0w" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1181214844 || 2023-10-21T16:29:39Z || 108.54.159.197 || &lt;nowiki&gt;Remove redundant category&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1143350646 || 2023-03-07T06:09:59Z || Nederlandse Leeuw || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:Russian rulers]] using [[WP:HC|HotCat]] not all heads of state &quot;rule(d)&quot;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 789326141 || 2017-07-06T18:42:47Z || BrownHairedGirl || &lt;nowiki&gt;[[c:Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]]: Moving from [[Category:Russian politicians]] to [[Category:Political office-holders in Russia]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 684903790 || 2015-10-09T14:14:10Z || Jotzet || &lt;nowiki&gt;+cat&lt;/nowiki&gt;
|----
| 656583936 || 2015-04-15T09:30:41Z || Cydebot || &lt;nowiki&gt;Robot - Moving category Russian leaders to [[:Category:Russian rulers]] per [[WP:CFD|CFD]] at [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2015 March 28]].&lt;/nowiki&gt;
|----
| 604375042 || 2014-04-15T23:37:31Z || Fayenatic london || &lt;nowiki&gt;Update link&lt;/nowiki&gt;
|----
| 547681727 || 2013-03-29T20:28:58Z || Addbot || &lt;nowiki&gt;[[User:Addbot|Bot:]] Migrating 1 interwiki links, now provided by [[Wikipedia:Wikidata|Wikidata]] on [[d:q8506855]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 444144062 || 2011-08-10T21:46:18Z || Rezabot || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[fa:رده:سران کشورها در روسیه]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 361153656 || 2010-05-09T21:41:00Z || Rich Farmbrough || &lt;nowiki&gt;Update portal box using [[Project:AWB|AWB]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 299608178 || 2009-07-01T01:09:18Z || Vanished user ewfisn2348tui2f8n2fio2utjfeoi210r39jf || &lt;nowiki&gt;{{portalbox&lt;/nowiki&gt;
|----
| 299607817 || 2009-07-01T01:06:25Z || Vanished user ewfisn2348tui2f8n2fio2utjfeoi210r39jf || &lt;nowiki&gt;{{portalbox&lt;/nowiki&gt;
|----
| 299235388 || 2009-06-29T02:50:59Z || Vanished user ewfisn2348tui2f8n2fio2utjfeoi210r39jf || &lt;nowiki&gt;Quick-adding category [[:Category:Russian leaders|Russian leaders]] (using [[WP:HOTCAT|HotCat]])&lt;/nowiki&gt;
|----
| 299084842 || 2009-06-28T08:33:55Z || BotMultichill || &lt;nowiki&gt;Adding [[Template:Commons_cat|commons cat]] link to [[Commons:Category:Heads of state of Russia]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 283519135 || 2009-04-13T07:14:50Z || Vanished user ewfisn2348tui2f8n2fio2utjfeoi210r39jf || &lt;nowiki&gt;[[Category:Heads of state by country|Russia]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 283291755 || 2009-04-12T02:21:36Z || Vanished user ewfisn2348tui2f8n2fio2utjfeoi210r39jf || &lt;nowiki&gt;Flag-map of Russia-edit.svg&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>dko5hldfbl9e017y5n0z07heo6zag0w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Heads of state of Russia</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198524</id>
    <revision>
      <id>805038</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:22:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Heads of state of Russia]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Heads of state of Russia|history]])</comment>
      <origin>805038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="347" sha1="r5qr8ptex1km3gzdshg1svrzlc8lnv8" xml:space="preserve">{{Portal box|Russia|Biography|Politics|History}}
{{CatRel|Heads of government of Russia}}
{{Commons cat|Heads of state of Russia}}

[[Category:Heads of state by country|Russia]]
[[Category:Heads of state in Europe|Russia]]
[[Category:Heads of state in Asia|Russia]]
[[Category:Government of Russia]]
[[Category:Political office-holders in Russia]]</text>
      <sha1>r5qr8ptex1km3gzdshg1svrzlc8lnv8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Political office-holders in Russia</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198525</id>
    <revision>
      <id>805039</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:22:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Political office-holders in Russia]]</comment>
      <origin>805039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1760" sha1="e8boja47i7nkas8xktmpw5nie8fkc2t" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1305302763 || 2025-08-11T07:26:02Z || Pi bot || &lt;nowiki&gt;Updating the Commons category from &quot;Category:Politicians of Russia by political office&quot; to &quot;Category:Politicians of Russia by office&quot; to avoid a category redirect&lt;/nowiki&gt;
|----
| 817530403 || 2017-12-29T00:24:14Z || BrownHairedGirl || &lt;nowiki&gt;{{Political office-holders in Foo }}&lt;/nowiki&gt;
|----
| 816095696 || 2017-12-19T06:50:34Z || BrownHairedGirl || &lt;nowiki&gt;Copying from [[Category:Political office-holders by country]] to [[Category:Political office-holders in Asia]] using [[c:Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 816094325 || 2017-12-19T06:30:50Z || BrownHairedGirl || &lt;nowiki&gt;Copying from [[Category:Political office-holders by country]] to [[Category:Political office-holders in Europe]] using [[c:Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 544827386 || 2013-03-17T03:03:24Z || Addbot || &lt;nowiki&gt;[[User:Addbot|Bot:]] Migrating 2 interwiki links, now provided by [[Wikipedia:Wikidata|Wikidata]] on [[d:q7322865]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 540356814 || 2013-02-25T20:55:33Z || Djr13 || &lt;nowiki&gt;add [[Template:Commons category]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 532211514 || 2013-01-09T17:43:00Z || EmausBot || &lt;nowiki&gt;r2.7.2+) (Robot: Adding [[fa:رده:کارمندان سیاسی در روسیه]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 253438227 || 2008-11-22T18:53:52Z || NjardarBot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[cy:Categori:Swyddogion gwleidyddol yn Rwsia]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 136339761 || 2007-06-06T12:22:01Z || LukeHoC || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 136339206 || 2007-06-06T12:18:06Z || LukeHoC || &lt;nowiki&gt;[[WP:AES|←]]Created page with '[[Category:Government of Russia]] [[Category:Russian politicians]] [[Category:Mayors by country|Russia]]'&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>e8boja47i7nkas8xktmpw5nie8fkc2t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Political office-holders in Russia</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198526</id>
    <revision>
      <id>805040</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:22:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Political office-holders in Russia]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Political office-holders in Russia|history]])</comment>
      <origin>805040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="278" sha1="i2m8h6r0i7hzvl1fst6snknx5kv1rmz" xml:space="preserve">{{Political office-holders in Foo
 | Country = Russia
 | Nationality = Russian
}}

{{Commons category|Politicians of Russia by office}}

[[Category:Government of Russia]]
[[Category:Political office-holders in Asia|Russia]]
[[Category:Political office-holders in Europe|Russia]]</text>
      <sha1>i2m8h6r0i7hzvl1fst6snknx5kv1rmz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Presidency of Russia</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198527</id>
    <revision>
      <id>805041</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:22:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Presidency of Russia]]</comment>
      <origin>805041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="467" sha1="rp31g4rgbp9eyt4401s3g2ctn3dioko" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 821583341 || 2018-01-21T10:54:00Z || Bisque10 || &lt;nowiki&gt;Category:Government of Russia&lt;/nowiki&gt;
|----
| 794986657 || 2017-08-11T08:16:22Z || Sawol || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 744712646 || 2016-10-17T00:22:36Z || 95.133.148.13 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 692470247 || 2015-11-25T22:49:53Z || Vipetthegreat || &lt;nowiki&gt;[[WP:AES|←]]Created page with '[[Category:Presidencies]]'&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>rp31g4rgbp9eyt4401s3g2ctn3dioko</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Presidency of Russia</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198528</id>
    <revision>
      <id>805042</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:22:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Presidency of Russia]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Presidency of Russia|history]])</comment>
      <origin>805042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77" sha1="0syygqaix100villigv1mogldtxcc16" xml:space="preserve">[[Category:Presidencies|Russia]]
[[Category:Government of Russia|Presidency]]</text>
      <sha1>0syygqaix100villigv1mogldtxcc16</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Presidents in Europe</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198529</id>
    <revision>
      <id>805043</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:23:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Presidents in Europe]]</comment>
      <origin>805043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1042" sha1="mw6vi63fkzuiq01d1y97ddhzstxrs0w" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1169591519 || 2023-08-10T01:52:00Z || Thinker78 || &lt;nowiki&gt;added navigation template&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1169589169 || 2023-08-10T01:36:23Z || Thinker78 || &lt;nowiki&gt;new key for [[Category:National presidents by continent]]: &quot;Europe&quot; using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1169580752 || 2023-08-10T00:26:12Z || Thinker78 || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:Presidents by country]]; added [[Category:National presidents by continent]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1157693389 || 2023-05-30T10:31:51Z || Nederlandse Leeuw || &lt;nowiki&gt;added [[Category:Presidents by country]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1157690663 || 2023-05-30T10:03:02Z || Nederlandse Leeuw || &lt;nowiki&gt;±[[Category:Heads of state in Europe]]; ±[[Category:Presidents]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1157690566 || 2023-05-30T10:02:13Z || Nederlandse Leeuw || &lt;nowiki&gt;[[WP:AES|←]]Created page with '[[Category:Heads of state in Europe| ]] [[Category:Presidents| ]]'&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>mw6vi63fkzuiq01d1y97ddhzstxrs0w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Presidents in Europe</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198530</id>
    <revision>
      <id>805044</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:23:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Presidents in Europe]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Presidents in Europe|history]])</comment>
      <origin>805044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="235" sha1="959j916y3m4qe56garf2bbce4mt41rc" xml:space="preserve">{{Irregular chronology category navigation|Presidents in||Africa|Asia|Europe|North America|South America|Oceania}} 

[[Category:Heads of state in Europe|*]]
[[Category:Presidents|*]]
[[Category:National presidents by continent|Europe]]</text>
      <sha1>959j916y3m4qe56garf2bbce4mt41rc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Transport geography</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198531</id>
    <revision>
      <id>805045</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:23:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Transport geography]]</comment>
      <origin>805045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1512" sha1="s3xqqchr8q53cadgqttv5swgec7wnsl" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1313143193 || 2025-09-24T14:42:24Z || Mclay1 || &lt;nowiki&gt;hatnote&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1313120528 || 2025-09-24T11:40:22Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Category moved&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1313120525 || 2025-09-24T11:40:20Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;JJMC89 bot III moved page [[Category:Transportation geography]] to [[Category:Transport geography]] without leaving a redirect: [[Wikipedia:Categories for discussion/Speedy]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1312724593 || 2025-09-22T07:22:29Z || Mclay1 || &lt;nowiki&gt;Listed for speedy renaming; see [[WP:CFDS|Categories for discussion/Speedy]].&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1263077237 || 2024-12-14T15:36:21Z || Robby || &lt;nowiki&gt;link to Commons is now defined on wikidata&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1002168489 || 2021-01-23T04:55:01Z || JarBot || &lt;nowiki&gt;Bot:add Commons category&lt;/nowiki&gt;
|----
| 755527172 || 2016-12-18T16:30:25Z || Marcocapelle || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:Branches of geography]]; added [[Category:Human geography]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 585575216 || 2013-12-11T10:34:15Z || Wheeke || &lt;nowiki&gt;new key for [[Category:Transport]]: &quot;Geography&quot; using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 585575119 || 2013-12-11T10:32:55Z || Wheeke || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:Geography]]; added [[Category:Branches of geography]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 585575077 || 2013-12-11T10:32:25Z || Wheeke || &lt;nowiki&gt;[[WP:AES|←]]Created page with '[[Category:Transport]] [[Category:Geography]]'&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>s3xqqchr8q53cadgqttv5swgec7wnsl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Transport geography</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198532</id>
    <revision>
      <id>805046</id>
      <timestamp>2026-11-09T13:23:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Transport geography]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Transport geography|history]])</comment>
      <origin>805046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109" sha1="c1t25ahs4duvbwrlmnsrvzaowf7w1hf" xml:space="preserve">{{Commons category}}
{{Category main article}}

[[Category:Human geography]]
[[Category:Transport|Geography]]</text>
      <sha1>c1t25ahs4duvbwrlmnsrvzaowf7w1hf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ගියර් සහිත ටර්බෝෆෑන්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198533</id>
    <revision>
      <id>805057</id>
      <timestamp>2026-11-10T00:24:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aakashnavindu</username>
        <id>71474</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1351581670|Geared turbofan]]&quot;</comment>
      <origin>805057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13585" sha1="ku5bjam34mnqn6qdpmp5io3mutr61yf" xml:space="preserve">
&lt;templatestyles src=&quot;Module:Infobox/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Template:Infobox aircraft/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Infobox aircraft
| name = Geared turbofan
| logo = 
| logo_size = 
| image = Geared Turbofan NT.PNG
| alt = 
| image_caption = අදියර 2ක අඩු පීඩන සම්පීඩකයක්, අදියර 4ක අධි පීඩන සම්පීඩකයක් සහ තනි අදියරකින් යුත් අධි පීඩන හා අඩු පීඩන ටර්බයිනවලින් සමන්විත, ගියර් සහිත, 'ස්පූල්' දෙකකින් යුත් ටර්බෝෆෑන් එන්ජිමක රූප සටහනක්. &lt;br&gt; [1]: [[Fan (machine)|Fan]]. [2]: Gearbox.
| long_caption = 
| other_names = 
| aircraft_type = 
| national_origin = 
| design_group = 
| designer = 
| builder = 
| issuer = 
| primary_user = 
| more_users = 
| owners = 
| service = 
| proposals = 
| prototypes = 
| number_built = 
| civil_registration = 
| military_serial = 
| radio_code = 
| requirement = 
| aircraft_carried = 
| flights = 
| total_hours = 
| total_distance = 
| construction_date = 
| introduction = 
| first_flight = 
| initiated = 
| developed_from = 
| in_service = 
| last_flight = 
| concluded = 
| expected = 
| outcome = 
| developed_into = 
| preservation = 
| fate = 
| predecessors = 
| successors = 
| related = 
}}

'''ගියර්ඩ් ටර්බෝෆෑන්''' යනු අඩු පීඩන සම්පීඩකය / ටර්බයිනය සහ නාලිකා සහිත විදුලි පංකාව අතර අපිචාක්‍රික ගියර පද්ධතිය සහිත ටර්බෝෆෑන් ගුවන් යානා එන්ජිමකි, එමඟින් ඒ සෑම එකක්ම එහි ප්‍රශස්ත වේගයෙන් භ්‍රමණය වීමට හැකි වේ. සැලසුමේ වාසිය නම් අඩු ඉන්ධන පරිභෝජනය සහ බොහෝ නිහඬ ක්‍රියාකාරිත්වයයි. අවාසිය නම් එය බර වැඩි කරන අතර සංකීර්ණතාව එක් කිරීමයි.

== තාක්ෂණය ==
සාම්ප්‍රදායික ටර්බෝෆෑන් එන්ජිමක, ෆෑන් එක, අඩු පීඩන සම්පීඩකය සහ අඩු පීඩන ටර්බයිනය යන කොටස් තනි පතුවළකින් (&quot;අඩු පීඩන&quot; හෝ LP පතුවළ) එකිනෙක සම්බන්ධ කර ඇත. (තවත් පතුවළක්, පළමුවැන්න වටා කේන්ද්‍රීයව පිහිටන සේ සවි කර ඇති අතර, එමගින් අධි පීඩන සම්පීඩකය සහ අධි පීඩන ටර්බයිනය එකිනෙක සම්බන්ධ කෙරේ.) මෙම සැකසුම තුළ, විශාල අරයක් සහිත පန်කාවේ තල අග්‍රවල උපරිම වේගය මගින්, LP පතුවළේ (LP shaft) භ්‍රමණ වේගය සීමා කෙරෙන අතර, එමගින් LP සම්පීඩකයේ (LP compressor) සහ ටර්බයිනයේ භ්‍රමණ වේගය ද සීමා වේ. ඉහළ බයිපාස් අනුපාතවලදී (සහ ඒ අනුව ඉහළ අරය අනුපාතවලදී) LP ටර්බයිනයේ සහ සම්පීඩකයේ භ්‍රමණ වේගය සාපේක්ෂව අඩු විය යුතුය, එයින් අදහස් වන්නේ සාමාන්‍ය අදියර පැටවීම් සහ එම නිසා සමස්ත සංරචක කාර්යක්ෂමතාව පිළිගත හැකි මට්ටමකට තබා ගැනීමට අමතර සම්පීඩක සහ ටර්බයින අදියර අවශ්‍ය බවයි.

ගියර් කරන ලද ටර්බෝෆෑන් එකක, විදුලි පංකාව සහ LP පතුවළ අතර ග්‍රහලෝක අඩු කිරීමේ ගියර් පෙට්ටියක් මඟින් දෙවැන්න ඉහළ භ්‍රමණ වේගයකින් ක්‍රියාත්මක වීමට ඉඩ සලසයි, එමඟින් LP ටර්බයිනයේ සහ LP සම්පීඩකයේ අඩු අදියර භාවිතා කිරීමට හැකි වන අතර, කාර්යක්ෂමතාව වැඩි කර බර අඩු කරයි. කෙසේ වෙතත්, ගියර් යාන්ත්‍රණයේ තාපය සහ ටර්බයින සහ සම්පීඩක අදියරවල ඉතිරි වන බර ගියර් පෙට්ටියේ ශක්තියෙන් අර්ධ වශයෙන් හිලව් වන බැවින් යම් ශක්තියක් අහිමි වනු ඇත. නිෂ්පාදන පිරිවැය සහ විශ්වසනීයත්වය පිළිබඳ ඇඟවුම් ද ඇත.

අඩු විදුලි පංකා වේගය ඉහළ බයිපාස් අනුපාතවලට ඉඩ සලසන අතර, එමඟින් ඉන්ධන පරිභෝජනය අඩු වන අතර ශබ්දය බෙහෙවින් අඩු වේ. වාණිජ ගුවන් සේවා සේවයට පිවිසි පළමු ගියර් සහිත ටර්බෝෆෑන් වන ප්‍රැට් ඇන්ඩ් විට්නි PW1000G පවුල, ආසන්න වශයෙන් 3:1 අඩු කිරීමේ අනුපාතයක් සහිත ග්‍රහලෝක විදුලි පංකා ධාවක ගියර් පද්ධතියක් භාවිතා කරන අතර එමඟින් 12:1 ට වැඩි බයිපාස් අනුපාත සක්‍රීය කරයි. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Riegler|first=C.|last2=Bichlmaier|first2=C.|date=2007|title=The Geared Turbofan Technology – Opportunities, Challenges and Readiness Status|journal=1st CEAS European Air and Space Conference|publisher=Council of European Aerospace Societies}}&lt;/ref&gt; BAe 146 ගියර් සහිත ටර්බෝෆෑන් වලින් සවි කර ඇති අතර එය නිශ්චලයි{{කවදාද|date=October 2025}} නිහඬම වාණිජ ගුවන් යානා වලින් එකක්.{{සත්‍යාපනය අසමත්|reason=BAe 146 not mentioned in cited source|date=October 2025}} &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=More Efficient Jet Engine Gets in Gear |url=https://www.technologyreview.com/2010/12/13/24891/more-efficient-jet-engine-gets-in-gear/ |website=TechnologyReview.com}}&lt;/ref&gt; ශබ්දය අඩු කිරීමේ විශාල කොටසක් සිදුවන්නේ විදුලි පංකා ඉඟි වේගය අඩු වීම හේතුවෙනි. සාම්ප්‍රදායික ටර්බෝෆෑන් වල විදුලි පංකා ඉඟි [[ශබ්දයේ වේගය]] ඉක්මවා යන අතර එමඟින් ශබ්දය මැඩපැවැත්වීම අවශ්‍ය වන ලාක්ෂණික ඩ්‍රෝනයක් ඇති කරයි. ගියර් සහිත ටර්බෝෆෑන් මඟින් විදුලි පංකාව ප්‍රමාණවත් තරම් අඩු භ්‍රමණ වේගයකින් ක්‍රියාත්මක කරවන අතර එමඟින් අධිධ්වනික ඉඟි වේගයන් වළක්වා ගත හැකිය. &lt;ref name=&quot;buzz_saw&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Buzz-Saw Noise &amp; Nonlinear Acoustics - Engineering and the Environment |url=https://www.southampton.ac.uk/engineering/research/projects/buzz_saw_noise_and_non_linear_acoustics.page |access-date=27 October 2017 |website=www.southampton.ac.uk |publisher=University of Southampton |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ඉතිහාසය ==
1952 වන විට ටර්බෝමෙකා ඇස්පින් වැනි කුඩා ගියර් සහිත ටර්බෝෆෑන් සංවර්ධනය කර, පරීක්ෂා කර පියාසර කරන ලදී &lt;ref name=&quot;Gunston1&quot;&gt;{{Citation|last=Gunston|first=Bill|title=World Encyclopaedia of Aero Engines|date=1986|publisher=Patrick Stephens|isbn=0-85059-717-X|quote=The Aspin I, rated at 200 kg thrust, was the first turbofan in the world to fly (Fouga Gemeaux IV, 2 January 1952); it had variable inlet vanes upstream of the single-stage fan, which was driven by a reduction gear from the compressor. The Aspin II, flown five months later, was rated at 350 kg thrust with sfc of 0.52.|author-link=Bill Gunston}}&lt;/ref&gt; : 164 යි පසුව, 1970 ගණන්වල සංවර්ධන කටයුතු වලින් පසුව, ගැරට් TFE731 සහ ලයිකමින් ALF 502 නිෂ්පාදනයට පිවිසෙනු ඇත. කෙසේ වෙතත්, කුඩා එන්ජින්වල සිට මධ්‍යම හා විශාල එන්ජින් දක්වා අදහස ආර්ථික වශයෙන් පරිමාණය කිරීම 21 වන සියවස වන තෙක් කළ නොහැකි විය.{{තහවුරු​ කරන්න|date=May 2025}}

ගියර් සහිත සැලසුමක් සලකා බැලීමෙන් පසු, බර සහ විශ්වසනීයත්වය පිළිබඳ ගැටළු හේතුවෙන් ජෙනරල් ඉලෙක්ට්‍රික් සහ සෆ්රාන් ඔවුන්ගේ CFM LEAP සඳහා එයට විරුද්ධ වීමට තීරණය කළ අතර, ප්‍රැට් සහ විට්නි ගියර් සහිත PW1000G සංවර්ධනය කිරීම ආරම්භ කළ විට, අනාගත යෙදුමක් සඳහා එහි භාවිතය කල් දැමූහ. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/general-electric-united-tech-engine/ge-exec-says-avoided-geared-design-in-jet-engine-battle-with-pratt-idUSL1N0RG25120140915|title=GE exec says avoided geared design in jet engine battle with Pratt|last=Lewis Krauskopf|date=Sep 15, 2014|work=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2016 දී එහි ආරම්භයේ සිටම, Pratt &amp;amp;amp; Whitney PW1000G පවුලේ ගියර් ටර්බෝෆෑන් එන්ජිමේ කල්පැවැත්ම අඛණ්ඩ ගැටළුවක් වුවද, ගියර් නිර්මාණයට කිසිදු විශ්වසනීයත්ව ගැටළුවක් සම්බන්ධ නොවේ. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://aviationweek.com/podcasts/check-6/podcast-explaining-pratt-whitneys-durability-problem|title=Podcast: Explaining Pratt &amp; Whitney's Durability Problem|last=Joe Anselmo|date=2023-05-11|work=Aviation Week|access-date=2023-06-19}}&lt;/ref&gt;

විශාල ටර්බෝෆෑන් (25,000lb සිට 110,000lb තෙරපුම) සඳහා රෝල්ස් රොයිස් හි නවතම එන්ජින් නිර්මාණය, අල්ට්‍රාෆෑන් &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.rolls-royce.com/innovation/ultrafan.aspx|title=The sustainable solution for decades to come|last=Rolls-Royce plc|access-date=2023-11-23}}&lt;/ref&gt; හි 64MW (87,000hp) නව ඉහළම බලයක් සහිත පවර්ගියරයක් ඇතුළත් වන අතර 2021 දී පරීක්ෂණ අතරතුර මෙම සම්පූර්ණ බලය පෙන්නුම් කර ඇත &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.aerospacetestinginternational.com/news/engine-testing/rolls-royce-ultrafan-engines-power-gearbox-breaks-aerospace-world-record.html#:~:text=The%20power%20gearbox%20for%20Rolls,facility%20in%20Dahlewitz%2C%20near%20Berlin.|title=Rolls-Royce Ultrafan engine's power gearbox breaks aerospace world record|last=Ben Sampson|date=1 September 2021|access-date=2023-11-23|agency=Aerospace Testing International}}&lt;/ref&gt;

== භාවිත ==
[[File:ALF502.JPG|thumb| Bombardier Challenger 600 රථයකින් ලබාගත් ALF 502 ගියර් සහිත ටර්බෝෆෑන් රථයක්]]
ගියර් ටර්බෝෆෑන් තාක්ෂණය පහත සඳහන් එන්ජින් වල භාවිතා වේ:

* ගැරට් TFE731
* ලයිමින් ALF 502 / LF 507
* ප්‍රැට් සහ විට්නි PW1000G
* රෝල්ස් රොයිස් අල්ට්‍රාෆෑන්
* ටර්බෝමෙකා ඇස්ටෆාන්
* ටර්බෝමෙකා ඇස්පින්
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}</text>
      <sha1>ku5bjam34mnqn6qdpmp5io3mutr61yf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>805058</id>
      <parentid>805057</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:25:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aakashnavindu</username>
        <id>71474</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1351581670|Geared turbofan]]&quot;</comment>
      <origin>805058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14511" sha1="6is6ps71uvug46p5o7c155s92zr7bg7" xml:space="preserve">
&lt;templatestyles src=&quot;Module:Infobox/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Template:Infobox aircraft/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Infobox aircraft
| name = Geared turbofan
| logo = 
| logo_size = 
| image = Geared Turbofan NT.PNG
| alt = 
| image_caption = අදියර 2ක අඩු පීඩන සම්පීඩකයක්, අදියර 4ක අධි පීඩන සම්පීඩකයක් සහ තනි අදියරකින් යුත් අධි පීඩන හා අඩු පීඩන ටර්බයිනවලින් සමන්විත, ගියර් සහිත, 'ස්පූල්' දෙකකින් යුත් ටර්බෝෆෑන් එන්ජිමක රූප සටහනක්. &lt;br&gt; [1]: [[Fan (machine)|Fan]]. [2]: Gearbox.
| long_caption = 
| other_names = 
| aircraft_type = 
| national_origin = 
| design_group = 
| designer = 
| builder = 
| issuer = 
| primary_user = 
| more_users = 
| owners = 
| service = 
| proposals = 
| prototypes = 
| number_built = 
| civil_registration = 
| military_serial = 
| radio_code = 
| requirement = 
| aircraft_carried = 
| flights = 
| total_hours = 
| total_distance = 
| construction_date = 
| introduction = 
| first_flight = 
| initiated = 
| developed_from = 
| in_service = 
| last_flight = 
| concluded = 
| expected = 
| outcome = 
| developed_into = 
| preservation = 
| fate = 
| predecessors = 
| successors = 
| related = 
}}

'''ගියර්ඩ් ටර්බෝෆෑන්''' යනු අඩු පීඩන සම්පීඩකය / ටර්බයිනය සහ නාලිකා සහිත විදුලි පංකාව අතර අපිචාක්‍රික ගියර පද්ධතිය සහිත ටර්බෝෆෑන් ගුවන් යානා එන්ජිමකි, එමඟින් ඒ සෑම එකක්ම එහි ප්‍රශස්ත වේගයෙන් භ්‍රමණය වීමට හැකි වේ. සැලසුමේ වාසිය නම් අඩු ඉන්ධන පරිභෝජනය සහ බොහෝ නිහඬ ක්‍රියාකාරිත්වයයි. අවාසිය නම් එය බර වැඩි කරන අතර සංකීර්ණතාව එක් කිරීමයි.

== තාක්ෂණය ==
සාම්ප්‍රදායික ටර්බෝෆෑන් එන්ජිමක, ෆෑන් එක, අඩු පීඩන සම්පීඩකය සහ අඩු පීඩන ටර්බයිනය යන කොටස් තනි පතුවළකින් (&quot;අඩු පීඩන&quot; හෝ LP පතුවළ) එකිනෙක සම්බන්ධ කර ඇත. (තවත් පතුවළක්, පළමුවැන්න වටා කේන්ද්‍රීයව පිහිටන සේ සවි කර ඇති අතර, එමගින් අධි පීඩන සම්පීඩකය සහ අධි පීඩන ටර්බයිනය එකිනෙක සම්බන්ධ කෙරේ.) මෙම සැකසුම තුළ, විශාල අරයක් සහිත පန်කාවේ තල අග්‍රවල උපරිම වේගය මගින්, LP පතුවළේ (LP shaft) භ්‍රමණ වේගය සීමා කෙරෙන අතර, එමගින් LP සම්පීඩකයේ (LP compressor) සහ ටර්බයිනයේ භ්‍රමණ වේගය ද සීමා වේ. ඉහළ බයිපාස් අනුපාතවලදී (සහ ඒ අනුව ඉහළ අරය අනුපාතවලදී) LP ටර්බයිනයේ සහ සම්පීඩකයේ භ්‍රමණ වේගය සාපේක්ෂව අඩු විය යුතුය, එයින් අදහස් වන්නේ සාමාන්‍ය අදියර පැටවීම් සහ එම නිසා සමස්ත සංරචක කාර්යක්ෂමතාව පිළිගත හැකි මට්ටමකට තබා ගැනීමට අමතර සම්පීඩක සහ ටර්බයින අදියර අවශ්‍ය බවයි.

ගියර් කරන ලද ටර්බෝෆෑන් එකක, විදුලි පංකාව සහ LP පතුවළ අතර ග්‍රහලෝක අඩු කිරීමේ ගියර් පෙට්ටියක් මඟින් දෙවැන්න ඉහළ භ්‍රමණ වේගයකින් ක්‍රියාත්මක වීමට ඉඩ සලසයි, එමඟින් LP ටර්බයිනයේ සහ LP සම්පීඩකයේ අඩු අදියර භාවිතා කිරීමට හැකි වන අතර, කාර්යක්ෂමතාව වැඩි කර බර අඩු කරයි. කෙසේ වෙතත්, ගියර් යාන්ත්‍රණයේ තාපය සහ ටර්බයින සහ සම්පීඩක අදියරවල ඉතිරි වන බර ගියර් පෙට්ටියේ ශක්තියෙන් අර්ධ වශයෙන් හිලව් වන බැවින් යම් ශක්තියක් අහිමි වනු ඇත. නිෂ්පාදන පිරිවැය සහ විශ්වසනීයත්වය පිළිබඳ ඇඟවුම් ද ඇත.

අඩු විදුලි පංකා වේගය ඉහළ බයිපාස් අනුපාතවලට ඉඩ සලසන අතර, එමඟින් ඉන්ධන පරිභෝජනය අඩු වන අතර ශබ්දය බෙහෙවින් අඩු වේ. වාණිජ ගුවන් සේවා සේවයට පිවිසි පළමු ගියර් සහිත ටර්බෝෆෑන් වන ප්‍රැට් ඇන්ඩ් විට්නි PW1000G පවුල, ආසන්න වශයෙන් 3:1 අඩු කිරීමේ අනුපාතයක් සහිත ග්‍රහලෝක විදුලි පංකා ධාවක ගියර් පද්ධතියක් භාවිතා කරන අතර එමඟින් 12:1 ට වැඩි බයිපාස් අනුපාත සක්‍රීය කරයි. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Riegler|first=C.|last2=Bichlmaier|first2=C.|date=2007|title=The Geared Turbofan Technology – Opportunities, Challenges and Readiness Status|journal=1st CEAS European Air and Space Conference|publisher=Council of European Aerospace Societies}}&lt;/ref&gt; BAe 146 ගියර් සහිත ටර්බෝෆෑන් වලින් සවි කර ඇති අතර එය නිශ්චලයි{{කවදාද|date=October 2025}} නිහඬම වාණිජ ගුවන් යානා වලින් එකක්.{{සත්‍යාපනය අසමත්|reason=BAe 146 not mentioned in cited source|date=October 2025}} &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=More Efficient Jet Engine Gets in Gear |url=https://www.technologyreview.com/2010/12/13/24891/more-efficient-jet-engine-gets-in-gear/ |website=TechnologyReview.com}}&lt;/ref&gt; ශබ්දය අඩු කිරීමේ විශාල කොටසක් සිදුවන්නේ විදුලි පංකා ඉඟි වේගය අඩු වීම හේතුවෙනි. සාම්ප්‍රදායික ටර්බෝෆෑන් වල විදුලි පංකා ඉඟි [[ශබ්දයේ වේගය]] ඉක්මවා යන අතර එමඟින් ශබ්දය මැඩපැවැත්වීම අවශ්‍ය වන ලාක්ෂණික ඩ්‍රෝනයක් ඇති කරයි. ගියර් සහිත ටර්බෝෆෑන් මඟින් විදුලි පංකාව ප්‍රමාණවත් තරම් අඩු භ්‍රමණ වේගයකින් ක්‍රියාත්මක කරවන අතර එමඟින් අධිධ්වනික ඉඟි වේගයන් වළක්වා ගත හැකිය. &lt;ref name=&quot;buzz_saw&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Buzz-Saw Noise &amp; Nonlinear Acoustics - Engineering and the Environment |url=https://www.southampton.ac.uk/engineering/research/projects/buzz_saw_noise_and_non_linear_acoustics.page |access-date=27 October 2017 |website=www.southampton.ac.uk |publisher=University of Southampton |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ඉතිහාසය ==
1952 වන විට ටර්බෝමෙකා ඇස්පින් වැනි කුඩා ගියර් සහිත ටර්බෝෆෑන් සංවර්ධනය කර, පරීක්ෂා කර පියාසර කරන ලදී &lt;ref name=&quot;Gunston1&quot;&gt;{{Citation|last=Gunston|first=Bill|title=World Encyclopaedia of Aero Engines|date=1986|publisher=Patrick Stephens|isbn=0-85059-717-X|quote=The Aspin I, rated at 200 kg thrust, was the first turbofan in the world to fly (Fouga Gemeaux IV, 2 January 1952); it had variable inlet vanes upstream of the single-stage fan, which was driven by a reduction gear from the compressor. The Aspin II, flown five months later, was rated at 350 kg thrust with sfc of 0.52.|author-link=Bill Gunston}}&lt;/ref&gt; : 164 යි පසුව, 1970 ගණන්වල සංවර්ධන කටයුතු වලින් පසුව, ගැරට් TFE731 සහ ලයිකමින් ALF 502 නිෂ්පාදනයට පිවිසෙනු ඇත. කෙසේ වෙතත්, කුඩා එන්ජින්වල සිට මධ්‍යම හා විශාල එන්ජින් දක්වා අදහස ආර්ථික වශයෙන් පරිමාණය කිරීම 21 වන සියවස වන තෙක් කළ නොහැකි විය.{{තහවුරු​ කරන්න|date=May 2025}}

ගියර් සහිත සැලසුමක් සලකා බැලීමෙන් පසු, බර සහ විශ්වසනීයත්වය පිළිබඳ ගැටළු හේතුවෙන් ජෙනරල් ඉලෙක්ට්‍රික් සහ සෆ්රාන් ඔවුන්ගේ CFM LEAP සඳහා එයට විරුද්ධ වීමට තීරණය කළ අතර, ප්‍රැට් සහ විට්නි ගියර් සහිත PW1000G සංවර්ධනය කිරීම ආරම්භ කළ විට, අනාගත යෙදුමක් සඳහා එහි භාවිතය කල් දැමූහ. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/general-electric-united-tech-engine/ge-exec-says-avoided-geared-design-in-jet-engine-battle-with-pratt-idUSL1N0RG25120140915|title=GE exec says avoided geared design in jet engine battle with Pratt|last=Lewis Krauskopf|date=Sep 15, 2014|work=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2016 දී එහි ආරම්භයේ සිටම, Pratt &amp;amp;amp; Whitney PW1000G පවුලේ ගියර් ටර්බෝෆෑන් එන්ජිමේ කල්පැවැත්ම අඛණ්ඩ ගැටළුවක් වුවද, ගියර් නිර්මාණයට කිසිදු විශ්වසනීයත්ව ගැටළුවක් සම්බන්ධ නොවේ. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://aviationweek.com/podcasts/check-6/podcast-explaining-pratt-whitneys-durability-problem|title=Podcast: Explaining Pratt &amp; Whitney's Durability Problem|last=Joe Anselmo|date=2023-05-11|work=Aviation Week|access-date=2023-06-19}}&lt;/ref&gt;

විශාල ටර්බෝෆෑන් (25,000lb සිට 110,000lb තෙරපුම) සඳහා රෝල්ස් රොයිස් හි නවතම එන්ජින් නිර්මාණය, අල්ට්‍රාෆෑන් &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.rolls-royce.com/innovation/ultrafan.aspx|title=The sustainable solution for decades to come|last=Rolls-Royce plc|access-date=2023-11-23}}&lt;/ref&gt; හි 64MW (87,000hp) නව ඉහළම බලයක් සහිත පවර්ගියරයක් ඇතුළත් වන අතර 2021 දී පරීක්ෂණ අතරතුර මෙම සම්පූර්ණ බලය පෙන්නුම් කර ඇත &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.aerospacetestinginternational.com/news/engine-testing/rolls-royce-ultrafan-engines-power-gearbox-breaks-aerospace-world-record.html#:~:text=The%20power%20gearbox%20for%20Rolls,facility%20in%20Dahlewitz%2C%20near%20Berlin.|title=Rolls-Royce Ultrafan engine's power gearbox breaks aerospace world record|last=Ben Sampson|date=1 September 2021|access-date=2023-11-23|agency=Aerospace Testing International}}&lt;/ref&gt;

== භාවිත ==
[[File:ALF502.JPG|thumb| Bombardier Challenger 600 රථයකින් ලබාගත් ALF 502 ගියර් සහිත ටර්බෝෆෑන් රථයක්]]
ගියර් ටර්බෝෆෑන් තාක්ෂණය පහත සඳහන් එන්ජින් වල භාවිතා වේ:

* ගැරට් TFE731
* ලයිමින් ALF 502 / LF 507
* ප්‍රැට් සහ විට්නි PW1000G
* රෝල්ස් රොයිස් අල්ට්‍රාෆෑන්
* ටර්බෝමෙකා ඇස්ටෆාන්
* ටර්බෝමෙකා ඇස්පින්

* නගර මධ්‍යයේ ගුවන් තොටුපළවල සිට ක්‍රියාත්මක වන STOL ගුවන් යානා සඳහා අවශ්‍ය අතිශය නිහඬ එන්ජින් තාක්ෂණයන් නිරූපණය කිරීම සඳහා නිර්මාණය කර ඇති, Rolls-Royce/SNECMA M45SD, Rolls-Royce/SNECMA M45H ටර්බෝෆෑන් හි ව්‍යුත්පන්නයකි.
* IAE SuperFan, 1987 සහ 1992 අතර එයාර්බස් A340 සඳහා යෝජනා කරන ලද IAE V2500 ව්‍යුත්පන්නයකි.
* ඉහළ උෂ්ණත්ව හරය මත පදනම් වූ සෘජු ධාවක PD-14 හි ව්‍යුත්පන්නයක් වන Aviadvigatel PD-18R, 2020 වන විට නිම කිරීමට නියමිතය.
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}</text>
      <sha1>6is6ps71uvug46p5o7c155s92zr7bg7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>805083</id>
      <parentid>805058</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T03:04:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <origin>805083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14543" sha1="4kaaqjrioqam8dlkai0t8h0vpc9b4iq" xml:space="preserve">
&lt;templatestyles src=&quot;Module:Infobox/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Template:Infobox aircraft/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Infobox aircraft
| name = Geared turbofan
| logo = 
| logo_size = 
| image = Geared Turbofan NT.PNG
| alt = 
| image_caption = අදියර 2ක අඩු පීඩන සම්පීඩකයක්, අදියර 4ක අධි පීඩන සම්පීඩකයක් සහ තනි අදියරකින් යුත් අධි පීඩන හා අඩු පීඩන ටර්බයිනවලින් සමන්විත, ගියර් සහිත, 'ස්පූල්' දෙකකින් යුත් ටර්බෝෆෑන් එන්ජිමක රූප සටහනක්. &lt;br&gt; [1]: [[Fan (machine)|Fan]]. [2]: Gearbox.
| long_caption = 
| other_names = 
| aircraft_type = 
| national_origin = 
| design_group = 
| designer = 
| builder = 
| issuer = 
| primary_user = 
| more_users = 
| owners = 
| service = 
| proposals = 
| prototypes = 
| number_built = 
| civil_registration = 
| military_serial = 
| radio_code = 
| requirement = 
| aircraft_carried = 
| flights = 
| total_hours = 
| total_distance = 
| construction_date = 
| introduction = 
| first_flight = 
| initiated = 
| developed_from = 
| in_service = 
| last_flight = 
| concluded = 
| expected = 
| outcome = 
| developed_into = 
| preservation = 
| fate = 
| predecessors = 
| successors = 
| related = 
}}

'''ගියර්ඩ් ටර්බෝෆෑන්''' යනු අඩු පීඩන සම්පීඩකය / ටර්බයිනය සහ නාලිකා සහිත විදුලි පංකාව අතර අපිචාක්‍රික ගියර පද්ධතිය සහිත ටර්බෝෆෑන් ගුවන් යානා එන්ජිමකි, එමඟින් ඒ සෑම එකක්ම එහි ප්‍රශස්ත වේගයෙන් භ්‍රමණය වීමට හැකි වේ. සැලසුමේ වාසිය නම් අඩු ඉන්ධන පරිභෝජනය සහ බොහෝ නිහඬ ක්‍රියාකාරිත්වයයි. අවාසිය නම් එය බර වැඩි කරන අතර සංකීර්ණතාව එක් කිරීමයි.

== තාක්ෂණය ==
සාම්ප්‍රදායික ටර්බෝෆෑන් එන්ජිමක, ෆෑන් එක, අඩු පීඩන සම්පීඩකය සහ අඩු පීඩන ටර්බයිනය යන කොටස් තනි පතුවළකින් (&quot;අඩු පීඩන&quot; හෝ LP පතුවළ) එකිනෙක සම්බන්ධ කර ඇත. (තවත් පතුවළක්, පළමුවැන්න වටා කේන්ද්‍රීයව පිහිටන සේ සවි කර ඇති අතර, එමගින් අධි පීඩන සම්පීඩකය සහ අධි පීඩන ටර්බයිනය එකිනෙක සම්බන්ධ කෙරේ.) මෙම සැකසුම තුළ, විශාල අරයක් සහිත පန်කාවේ තල අග්‍රවල උපරිම වේගය මගින්, LP පතුවළේ (LP shaft) භ්‍රමණ වේගය සීමා කෙරෙන අතර, එමගින් LP සම්පීඩකයේ (LP compressor) සහ ටර්බයිනයේ භ්‍රමණ වේගය ද සීමා වේ. ඉහළ බයිපාස් අනුපාතවලදී (සහ ඒ අනුව ඉහළ අරය අනුපාතවලදී) LP ටර්බයිනයේ සහ සම්පීඩකයේ භ්‍රමණ වේගය සාපේක්ෂව අඩු විය යුතුය, එයින් අදහස් වන්නේ සාමාන්‍ය අදියර පැටවීම් සහ එම නිසා සමස්ත සංරචක කාර්යක්ෂමතාව පිළිගත හැකි මට්ටමකට තබා ගැනීමට අමතර සම්පීඩක සහ ටර්බයින අදියර අවශ්‍ය බවයි.

ගියර් කරන ලද ටර්බෝෆෑන් එකක, විදුලි පංකාව සහ LP පතුවළ අතර ග්‍රහලෝක අඩු කිරීමේ ගියර් පෙට්ටියක් මඟින් දෙවැන්න ඉහළ භ්‍රමණ වේගයකින් ක්‍රියාත්මක වීමට ඉඩ සලසයි, එමඟින් LP ටර්බයිනයේ සහ LP සම්පීඩකයේ අඩු අදියර භාවිතා කිරීමට හැකි වන අතර, කාර්යක්ෂමතාව වැඩි කර බර අඩු කරයි. කෙසේ වෙතත්, ගියර් යාන්ත්‍රණයේ තාපය සහ ටර්බයින සහ සම්පීඩක අදියරවල ඉතිරි වන බර ගියර් පෙට්ටියේ ශක්තියෙන් අර්ධ වශයෙන් හිලව් වන බැවින් යම් ශක්තියක් අහිමි වනු ඇත. නිෂ්පාදන පිරිවැය සහ විශ්වසනීයත්වය පිළිබඳ ඇඟවුම් ද ඇත.

අඩු විදුලි පංකා වේගය ඉහළ බයිපාස් අනුපාතවලට ඉඩ සලසන අතර, එමඟින් ඉන්ධන පරිභෝජනය අඩු වන අතර ශබ්දය බෙහෙවින් අඩු වේ. වාණිජ ගුවන් සේවා සේවයට පිවිසි පළමු ගියර් සහිත ටර්බෝෆෑන් වන ප්‍රැට් ඇන්ඩ් විට්නි PW1000G පවුල, ආසන්න වශයෙන් 3:1 අඩු කිරීමේ අනුපාතයක් සහිත ග්‍රහලෝක විදුලි පංකා ධාවක ගියර් පද්ධතියක් භාවිතා කරන අතර එමඟින් 12:1 ට වැඩි බයිපාස් අනුපාත සක්‍රීය කරයි. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Riegler|first=C.|last2=Bichlmaier|first2=C.|date=2007|title=The Geared Turbofan Technology – Opportunities, Challenges and Readiness Status|journal=1st CEAS European Air and Space Conference|publisher=Council of European Aerospace Societies}}&lt;/ref&gt; BAe 146 ගියර් සහිත ටර්බෝෆෑන් වලින් සවි කර ඇති අතර එය නිශ්චලයි{{කවදාද|date=October 2025}} නිහඬම වාණිජ ගුවන් යානා වලින් එකක්.{{සත්‍යාපනය අසමත්|reason=BAe 146 not mentioned in cited source|date=October 2025}} &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=More Efficient Jet Engine Gets in Gear |url=https://www.technologyreview.com/2010/12/13/24891/more-efficient-jet-engine-gets-in-gear/ |website=TechnologyReview.com}}&lt;/ref&gt; ශබ්දය අඩු කිරීමේ විශාල කොටසක් සිදුවන්නේ විදුලි පංකා ඉඟි වේගය අඩු වීම හේතුවෙනි. සාම්ප්‍රදායික ටර්බෝෆෑන් වල විදුලි පංකා ඉඟි [[ශබ්දයේ වේගය]] ඉක්මවා යන අතර එමඟින් ශබ්දය මැඩපැවැත්වීම අවශ්‍ය වන ලාක්ෂණික ඩ්‍රෝනයක් ඇති කරයි. ගියර් සහිත ටර්බෝෆෑන් මඟින් විදුලි පංකාව ප්‍රමාණවත් තරම් අඩු භ්‍රමණ වේගයකින් ක්‍රියාත්මක කරවන අතර එමඟින් අධිධ්වනික ඉඟි වේගයන් වළක්වා ගත හැකිය. &lt;ref name=&quot;buzz_saw&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Buzz-Saw Noise &amp; Nonlinear Acoustics - Engineering and the Environment |url=https://www.southampton.ac.uk/engineering/research/projects/buzz_saw_noise_and_non_linear_acoustics.page |access-date=27 October 2017 |website=www.southampton.ac.uk |publisher=University of Southampton |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ඉතිහාසය ==
1952 වන විට ටර්බෝමෙකා ඇස්පින් වැනි කුඩා ගියර් සහිත ටර්බෝෆෑන් සංවර්ධනය කර, පරීක්ෂා කර පියාසර කරන ලදී &lt;ref name=&quot;Gunston1&quot;&gt;{{Citation|last=Gunston|first=Bill|title=World Encyclopaedia of Aero Engines|date=1986|publisher=Patrick Stephens|isbn=0-85059-717-X|quote=The Aspin I, rated at 200 kg thrust, was the first turbofan in the world to fly (Fouga Gemeaux IV, 2 January 1952); it had variable inlet vanes upstream of the single-stage fan, which was driven by a reduction gear from the compressor. The Aspin II, flown five months later, was rated at 350 kg thrust with sfc of 0.52.|author-link=Bill Gunston}}&lt;/ref&gt; : 164 යි පසුව, 1970 ගණන්වල සංවර්ධන කටයුතු වලින් පසුව, ගැරට් TFE731 සහ ලයිකමින් ALF 502 නිෂ්පාදනයට පිවිසෙනු ඇත. කෙසේ වෙතත්, කුඩා එන්ජින්වල සිට මධ්‍යම හා විශාල එන්ජින් දක්වා අදහස ආර්ථික වශයෙන් පරිමාණය කිරීම 21 වන සියවස වන තෙක් කළ නොහැකි විය.{{තහවුරු​ කරන්න|date=May 2025}}

ගියර් සහිත සැලසුමක් සලකා බැලීමෙන් පසු, බර සහ විශ්වසනීයත්වය පිළිබඳ ගැටළු හේතුවෙන් ජෙනරල් ඉලෙක්ට්‍රික් සහ සෆ්රාන් ඔවුන්ගේ CFM LEAP සඳහා එයට විරුද්ධ වීමට තීරණය කළ අතර, ප්‍රැට් සහ විට්නි ගියර් සහිත PW1000G සංවර්ධනය කිරීම ආරම්භ කළ විට, අනාගත යෙදුමක් සඳහා එහි භාවිතය කල් දැමූහ. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/general-electric-united-tech-engine/ge-exec-says-avoided-geared-design-in-jet-engine-battle-with-pratt-idUSL1N0RG25120140915|title=GE exec says avoided geared design in jet engine battle with Pratt|last=Lewis Krauskopf|date=Sep 15, 2014|work=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2016 දී එහි ආරම්භයේ සිටම, Pratt &amp;amp;amp; Whitney PW1000G පවුලේ ගියර් ටර්බෝෆෑන් එන්ජිමේ කල්පැවැත්ම අඛණ්ඩ ගැටළුවක් වුවද, ගියර් නිර්මාණයට කිසිදු විශ්වසනීයත්ව ගැටළුවක් සම්බන්ධ නොවේ. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://aviationweek.com/podcasts/check-6/podcast-explaining-pratt-whitneys-durability-problem|title=Podcast: Explaining Pratt &amp; Whitney's Durability Problem|last=Joe Anselmo|date=2023-05-11|work=Aviation Week|access-date=2023-06-19}}&lt;/ref&gt;

විශාල ටර්බෝෆෑන් (25,000lb සිට 110,000lb තෙරපුම) සඳහා රෝල්ස් රොයිස් හි නවතම එන්ජින් නිර්මාණය, අල්ට්‍රාෆෑන් &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.rolls-royce.com/innovation/ultrafan.aspx|title=The sustainable solution for decades to come|last=Rolls-Royce plc|access-date=2023-11-23}}&lt;/ref&gt; හි 64MW (87,000hp) නව ඉහළම බලයක් සහිත පවර්ගියරයක් ඇතුළත් වන අතර 2021 දී පරීක්ෂණ අතරතුර මෙම සම්පූර්ණ බලය පෙන්නුම් කර ඇත &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.aerospacetestinginternational.com/news/engine-testing/rolls-royce-ultrafan-engines-power-gearbox-breaks-aerospace-world-record.html#:~:text=The%20power%20gearbox%20for%20Rolls,facility%20in%20Dahlewitz%2C%20near%20Berlin.|title=Rolls-Royce Ultrafan engine's power gearbox breaks aerospace world record|last=Ben Sampson|date=1 September 2021|access-date=2023-11-23|agency=Aerospace Testing International}}&lt;/ref&gt;

== භාවිත ==
[[File:ALF502.JPG|thumb| Bombardier Challenger 600 රථයකින් ලබාගත් ALF 502 ගියර් සහිත ටර්බෝෆෑන් රථයක්]]
ගියර් ටර්බෝෆෑන් තාක්ෂණය පහත සඳහන් එන්ජින් වල භාවිතා වේ:

* ගැරට් TFE731
* ලයිමින් ALF 502 / LF 507
* ප්‍රැට් සහ විට්නි PW1000G
* රෝල්ස් රොයිස් අල්ට්‍රාෆෑන්
* ටර්බෝමෙකා ඇස්ටෆාන්
* ටර්බෝමෙකා ඇස්පින්

* නගර මධ්‍යයේ ගුවන් තොටුපළවල සිට ක්‍රියාත්මක වන STOL ගුවන් යානා සඳහා අවශ්‍ය අතිශය නිහඬ එන්ජින් තාක්ෂණයන් නිරූපණය කිරීම සඳහා නිර්මාණය කර ඇති, Rolls-Royce/SNECMA M45SD, Rolls-Royce/SNECMA M45H ටර්බෝෆෑන් හි ව්‍යුත්පන්නයකි.
* IAE SuperFan, 1987 සහ 1992 අතර එයාර්බස් A340 සඳහා යෝජනා කරන ලද IAE V2500 ව්‍යුත්පන්නයකි.
* ඉහළ උෂ්ණත්ව හරය මත පදනම් වූ සෘජු ධාවක PD-14 හි ව්‍යුත්පන්නයක් වන Aviadvigatel PD-18R, 2020 වන විට නිම කිරීමට නියමිතය.

== මූලාශ්‍ර ==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}</text>
      <sha1>4kaaqjrioqam8dlkai0t8h0vpc9b4iq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>මහා බඩවැලේ පිළිකා</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198534</id>
    <revision>
      <id>805059</id>
      <timestamp>2026-11-10T01:51:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dr Priya Sammani</username>
        <id>82014</id>
      </contributor>
      <comment>මහා බඩවැලේ සහ ගුද මාර්ගයේ පිළිකා (Colorectal Cancer) පිළිබඳ ව්‍යාධිවේදය, TNM අදියර වර්ගීකරණය, කොලොනොස්කොපි පරීක්ෂාව සහ නවීන ශල්‍ය හා පිළිකා ප්‍රතිකාර ඇතුළත් නව විශ්වකෝෂ ලිපිය</comment>
      <origin>805059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17719" sha1="gzilkrvnlf3hjlaj7z2rjez9hvwke3n" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව රෝගය
| Name = මහා බඩවැලේ සහ ගුද මාර්ගයේ පිළිකා (Colorectal Cancer)
| Image = Blausen 0246 ColorectalCancer.png
| Caption = මහා බඩවැලේ (Colon) ඇතුළත බිත්තියේ හටගන්නා පොලිප්ස් (Polyps) සහ මහා බඩවැලේ පිළිකාවක් (Colorectal adenocarcinoma) වර්ධනය වන ආකාරය දැක්වෙන වෛද්‍ය රූප සටහනක්.
| Specialty = පිළිකා වෛද්‍ය විද්‍යාව (Oncology), ආමාශ ආන්ත්‍රික වෛද්‍ය විද්‍යාව (Gastroenterology), මහා අන්ත්‍ර හා ගුද ශල්‍ය වෛද්‍ය විද්‍යාව (Colorectal surgery)
| Symptoms = මළපහ සමඟ රුධිරය පිටවීම, මළපහ පිටවන පුරුදුවල දිගුකාලීන වෙනසක් (මලබද්ධය හෝ පාචනය), හේතුවක් නොමැතිව බර අඩුවීම, යකඩ ඌනතා රක්තහීනතාවය (Iron-deficiency anemia), උදරයේ වේදනාව
| Causes = ඇඩිනෝමැටස් පොලිප්ස් (Adenomatous polyps) පිළිකා බවට පත්වීම, ජානමය සාධක (Lynch syndrome, FAP), සැකසූ රතු මස් අධික ආහාර රටාව, තන්තු අඩු ආහාර, දුම්පානය සහ මದ್ಯපානය
| DiagnosticMethod = කොලොනොස්කොපි පරීක්ෂණය සහ පටක පරීක්ෂාව (Colonoscopy &amp; Biopsy), මළපහ තුළ සැඟවුණු රුධිර පරීක්ෂාව (FIT / FOBT), CT ස්කෑන් සහ MRI පරීක්ෂණ, CEA රුධිර පරීක්ෂාව
| Treatment = ශල්‍යකර්ම (Colectomy / Anterior resection), රසායනික චිකිත්සාව (Chemotherapy — FOLFOX/CAPOX), විකිරණ ප්‍රතිකාර (Radiotherapy), ඉලක්කගත හා ප්‍රතිශක්තිකරණ ප්‍රතිකාර (Targeted &amp; Immunotherapy)
}}

'''මහා බඩවැලේ පිළිකා''' හෙවත් '''මහා අන්ත්‍රයේ සහ ගුද මාර්ගයේ පිළිකා''' (ඉංග්‍රීසි: '''Colorectal cancer''' හෝ '''Bowel cancer''') යනු ආහාර මාර්ග පද්ධතියේ අවසාන කොටස වන මහා අන්ත්‍රය (Colon) හෝ ගුද මාර්ගය (Rectum) තුළ ඇතිවන අසාමාන්‍ය සෛල වර්ධනයක් මගින් හටගන්නා පිළිකා තත්ත්වයයි.&lt;ref name=&quot;Nirogi_CRC&quot;&gt;{{cite web |author=වෛද්‍ය ප්‍රියා සම්මානි (Dr. Priya Sammani, MBBS, PG Dip. in Family Medicine) |title=මහා බඩවැලේ පිළිකා සහ ගුද මාර්ගයේ පිළිකා රෝග ලක්ෂණ, හේතු සහ ප්‍රතිකාර (Colorectal / Colon Cancer in Sinhala) |url=https://nirogilanka.com/colorectal-colon-cancer/ |website=නිරෝගී ලංකා (Nirogi Lanka) |language=si |access-date=2026-11-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NHS_BowelCancer&quot;&gt;{{cite web |title=Bowel cancer (Colorectal cancer) — Overview, Symptoms and Treatment |url=https://www.nhs.uk/conditions/bowel-cancer/ |website=National Health Service (NHS UK) |access-date=2026-11-10}}&lt;/ref&gt;

ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානයේ (WHO) දත්තවලට අනුව ලොව පුරා බහුලවම වාර්තා වන තුන්වන පිළිකා වර්ගය මෙය වන අතර, ශ්‍රී ලංකාව තුළද පිරිමි සහ කාන්තා දෙපාර්ශවයම අතර වේගයෙන් ඉහළ යමින් පවතින ප්‍රධාන පිළිකාවකි. බොහෝ මහා බඩවැලේ පිළිකා ආරම්භ වන්නේ බඩවැලේ ඇතුළත ශ්ලේෂ්මල පටලයේ හටගන්නා '''ඇඩිනෝමැටස් පොලිප්ස් (Adenomatous polyps)''' නම් පිළිකා නොවන කුඩා මස් දළු වසර 5–10ක කාලයක් තුළ ක්‍රමයෙන් පිළිකාවක් (Adenocarcinoma) බවට පරිවර්තනය වීමෙනි.&lt;ref name=&quot;Fabregas_CRC&quot;&gt;{{cite journal |author=Fabregas JC, Ramnaraign B, George TJ |title=Clinical Updates for Colon Cancer Care in 2022 |journal=Clinical Colorectal Cancer |volume=21 |issue=3 |pages=198–203 |year=2022 |pmid=35729033 |doi=10.1016/j.clcc.2022.05.006}}&lt;/ref&gt;

== ව්‍යාධිවේදය සහ අවදානම් සාධක ==
මහා බඩවැලේ පිළිකාවලින් 90%–95%ක්ම ග්‍රන්ථිමය එපිතීලියල් සෛලවලින් හටගන්නා '''ඇඩිනෝකාසිනෝමා (Adenocarcinoma)''' වර්ගයේ පිළිකා වේ. සාමාන්‍ය බඩවැල් සෛලයක ''APC'', ''KRAS'', සහ ''TP53'' වැනි ජානවල සිදුවන අනුක්‍රමික විකෘතිතා (Adenoma–carcinoma sequence) හෝ DNA අලුත්වැඩියා කිරීමේ ජානවල දෝෂ (Microsatellite instability - MSI) මෙයට මුල් වේ.&lt;ref name=&quot;Jasperson_CRC&quot;&gt;{{cite journal |author=Jasperson KW, Tuohy TM, Neklason DW, Burt RW |title=Hereditary and familial colon cancer |journal=Gastroenterology |volume=138 |issue=6 |pages=2044–2058 |year=2010 |pmid=20420945 |doi=10.1053/j.gastro.2010.01.054}}&lt;/ref&gt;

ප්‍රධාන අවදානම් සාධක:
* '''වයස සහ පවුල් ඉතිහාසය:''' වයස අවුරුදු 45–50 ඉක්මවූ පුද්ගලයින් සහ පවුලේ ළඟම ඥාතියෙකුට මහා බඩවැලේ පිළිකා හෝ පොලිප්ස් තිබීම.
* '''ප්‍රවේණික සහලක්ෂණ:''' ලින්ච් සහලක්ෂණය (Lynch syndrome / HNPCC) සහ පවුල්ගත ඇඩිනෝමැටස් පොලිපෝසිස් (Familial Adenomatous Polyposis - FAP).
* '''ආහාර රටාව සහ ජීවන රටාව:''' සැකසූ මස් වර්ග (Processed meats — සොසේජස්, බේකන්, හැම්) සහ රතු මස් අධිකව ආහාරයට ගැනීම, එළවළු හා පළතුරු වැනි තන්තු (Dietary fiber) අඩු ආහාර රටාව, ස්ථුලතාවය, ව්‍යායාම මදිකම, දුම්පානය සහ මද්‍යසාර භාවිතය.
* '''දිගුකාලීන බඩවැල් ප්‍රදාහ රෝග (IBD):''' අල්සරේටිව් කොලයිටිස් (Ulcerative colitis) සහ ක්‍රෝන්ගේ රෝගය (Crohn's disease).

== රෝග ලක්ෂණ ==
[[File:Stages of Colorectal Cancer (hy).svg|thumb|right|260px|මහා බඩවැලේ පිළිකාවක අදියරයන් (Stages I–IV) බඩවැල් බිත්තිය සහ වසා ගැටිති හරහා පැතිරෙන ආකාරය.]]
මුල් අවධියේදී කිසිදු රෝග ලක්ෂණයක් නොපෙන්විය හැකි නමුත්, පිළිකාව වර්ධනය වන විට පහත ලක්ෂණ මතු වේ (පිළිකාව පිහිටන්නේ දකුණු පස බඩවැලේද නැතහොත් වම් පස/ගුද මාර්ගයේද යන්න මත ලක්ෂණ වෙනස් විය හැක):&lt;ref name=&quot;Nirogi_CRC&quot;/&gt;
* '''මළපහ සමඟ රුධිරය පිටවීම (Rectal bleeding / Hematochezia):''' දීප්තිමත් රතු පැහැති හෝ මළපහ සමඟ මිශ්‍ර වූ තද රතු/කළු පැහැති රුධිරය පිටවීම (බොහෝ විට වැරදීමකින් [[අර්ශස්]] ලෙස වරදවා වටහා ගැනේ).
* '''මළපහ පිටවන පුරුදුවල දිගුකාලීන වෙනසක්:''' සති කිහිපයකට වඩා පවතින අලුතින් ඇතිවූ මලබද්ධය, පාචනය, හෝ මළපහ සිහින් පැන්සලක් මෙන් පිටවීම.
* '''ටෙනෙස්මස් (Tenesmus):''' මළපහ කර අවසන් වූ පසුවද බඩවැල සම්පූර්ණයෙන් හිස් නොවූ බව දැනීම.
* '''පැහැදිලි හේතුවක් නොමැතිව සිරුරේ බර අඩුවීම සහ යකඩ ඌනතා රක්තහීනතාවය (Iron-deficiency anemia):''' විශේෂයෙන්ම දකුණු පස මහා අන්ත්‍රයේ (Right-sided / Cecum &amp; Ascending colon) පිළිකාවලදී ඇසට නොපෙනෙන සේ සෙමින් රුධිරය වහනය වීම නිසා අධික වෙහෙස, සුදුමැලි බව සහ හිමොග්ලොබින් (Hb) අඩුවීම ප්‍රධානතම ලක්ෂණය වේ.

== පිළිකා අදියර වර්ගීකරණය (TNM Staging) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! අදියර (Stage) !! ව්‍යාප්තිය සහ 5-අවුරුදු ජීවත්වීමේ ප්‍රතිශතය (5-Year Survival)
|-
| '''0 අදියර (Stage 0 — Carcinoma in situ)''' || අසාමාන්‍ය සෛල බඩවැලේ ඇතුළතම ස්ථරයට (Mucosa) පමණක් සීමා වී පවතී. කොලොනොස්කොපි මගින් ඉවත් කිරීමෙන් ~100%ක් සුව කළ හැක.
|-
| '''I වන අදියර (Stage I)''' || පිළිකාව උප-ශ්ලේෂ්මල ස්ථරය (Submucosa) හෝ පේශි ස්ථරය (Muscularis propria) දක්වා වැඩී ඇති නමුත් වසා ගැටිතිවලට පැතිරී නොමැත (සුවවීමේ හැකියාව &gt; 90%).
|-
| '''II වන අදියර (Stage II)''' || පිළිකාව බඩවැලේ පිටතම බිත්තිය හරහා වැඩී ඇති නමුත් අවට වසා ගැටිතිවලට පැතිරී නොමැත (සුවවීමේ හැකියාව 75%–85%).
|-
| '''III වන අදියර (Stage III)''' || පිළිකා සෛල බඩවැල අවට පිහිටි කලාපීය වසා ගැටිති (Regional lymph nodes) වෙත පැතිරී ඇත (ශල්‍යකර්මය + රසායනික චිකිත්සාව මගින් සුවවීමේ හැකියාව 55%–75%).
|-
| '''IV වන අදියර (Stage IV — Metastatic)''' || පිළිකාව රුධිරය හෝ වසා පද්ධතිය ඔස්සේ අක්මාව (Liver), පෙනහළු (Lungs) හෝ උදර කුහරයේ පටලය (Peritoneum) වැනි දුරස්ථ ඉන්ද්‍රියයන් වෙත පැතිරී ඇත.
|}

== රෝග නිශ්චය සහ පූර්ව පරීක්ෂාව (Screening) ==
මහා බඩවැලේ පිළිකාව කල්තියා හඳුනා ගැනීමෙන් සම්පූර්ණයෙන්ම වළක්වා ගත හැකි පිළිකාවකි:&lt;ref name=&quot;Nirogi_CRC&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nirogi_CancerBlood&quot;&gt;{{cite web |author=වෛද්‍ය ප්‍රියා සම්මානි (Dr. Priya Sammani, MBBS, PG Dip. in Family Medicine) |title=ලේ පරීක්ෂණයකින් (Blood Test) පිළිකාවක් හොයාගන්න පුළුවන්ද? සාමාන්‍ය FBC එකකින් පෙනෙන දේ සහ විශේෂ පරීක්ෂණ (Blood Tests for Cancer) |url=https://nirogilanka.com/blood-tests-for-cancer/ |website=නිරෝගී ලංකා (Nirogi Lanka) |language=si |access-date=2026-11-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Flynn_Screening&quot;&gt;{{cite journal |author=Flynn DJ, Pasricha PJ |title=Colon cancer screening programs prevent cancer |journal=World Journal of Gastroenterology |volume=30 |issue=44 |pages=4683–4688 |year=2024 |pmid=39563750}}&lt;/ref&gt;
# '''කොලොනොස්කොපි පරීක්ෂණය (Colonoscopy &amp; Biopsy):''' නම්‍යශීලී කැමරා නාලයක් මගින් සම්පූර්ණ මහා අන්ත්‍රයම නිරීක්ෂණය කර පොලිප්ස් එවෙලේම ඉවත් කිරීමටත් (Polypectomy), සැකසහිත කොටස්වලින් පටක සාම්පලයක් (Biopsy) ලබා ගැනීමටත් භාවිතා කරන රන් සම්මත පරීක්ෂණයයි.
# '''මළපහ තුළ සැඟවුණු රුධිර පරීක්ෂාව (Fecal Immunochemical Test - FIT / FOBT):''' පියවි ඇසට නොපෙනෙන ඉතා සුළු රුධිර ප්‍රමාණයන් මළපහ තුළ පවතීදැයි හඳුනා ගන්නා පූර්ව පරීක්ෂණයකි.
# '''CEA පිළිකා සලකුණු රුධිර පරීක්ෂාව (Carcinoembryonic Antigen):''' ප්‍රතිකාරවල සාර්ථකත්වය සහ පිළිකාව නැවත මතුවේදැයි (Recurrence) නිරීක්ෂණය කිරීමට භාවිතා කෙරේ.&lt;ref name=&quot;Nirogi_CancerBlood&quot;/&gt;
# '''CT (Chest/Abdomen/Pelvis) සහ ශ්‍රෝණි MRI පරීක්ෂණ:''' පිළිකාවේ අදියර (Staging) නිර්ණය කිරීමට යොදා ගැනේ.

== ප්‍රතිකාර ක්‍රම ==
* '''ශල්‍යකර්ම (Surgical Resection):''' මුල් සහ මධ්‍යම අදියරේ පිළිකා සඳහා ප්‍රධානතම ප්‍රතිකාරය වන්නේ පිළිකාව සහිත බඩවැල් කොටස සහ අවට වසා ගැටිති (අවම වශයෙන් වසා ගැටිති 12ක්) ලැපරොස්කොපි හෝ විවෘත සැත්කමක් මගින් ඉවත් කිරීමයි (Right/Left Hemicolectomy, Anterior Resection).&lt;ref name=&quot;Benson_NCCN&quot;&gt;{{cite journal |author=Benson AB, Venook AP, Al-Hawary MM, et al. |title=NCCN Guidelines Insights: Colon Cancer, Version 2.2018 |journal=Journal of the National Comprehensive Cancer Network |volume=16 |issue=4 |pages=359–369 |year=2018 |pmid=29632055}}&lt;/ref&gt;
* '''රසායනික චිකිත්සාව (Chemotherapy):''' III වන අදියරේදී සහ අවදානම් සහිත II වන අදියරේදී සැත්කමෙන් පසු පිළිකාව නැවත ඇතිවීම වැළැක්වීමට 5-Fluorouracil (5-FU), Capecitabine, සහ Oxaliplatin (FOLFOX / CAPOX) ඖෂධ ලබා දේ.
* '''විකිරණ ප්‍රතිකාර (Neoadjuvant Chemoradiotherapy):''' විශේෂයෙන් ගුද මාර්ගයේ පිළිකා (Rectal cancer) වලදී සැත්කමට පෙර ගෙඩිය හැකිලීම සඳහා භාවිතා කෙරේ.
* '''ඉලක්කගත සහ ප්‍රතිශක්තිකරණ ප්‍රතිකාර (Targeted &amp; Immunotherapy):''' Bevacizumab (Anti-VEGF), Cetuximab (Anti-EGFR) සහ MSI-H පිළිකා සඳහා Pembrolizumab වැනි නවීන ඖෂධ භාවිතා වේ.

== මූලාශ්‍ර ==
{{reflist}}

== බාහිර සබැඳි ==
* [https://nirogilanka.com/colorectal-colon-cancer/ මහා බඩවැලේ පිළිකා සහ ගුද මාර්ගයේ පිළිකා රෝග ලක්ෂණ, හේතු සහ ප්‍රතිකාර — වෛද්‍ය ප්‍රියා සම්මානි (නිරෝගී ලංකා)]
* [https://nirogilanka.com/blood-tests-for-cancer/ පිළිකා හඳුනාගැනීමේ රුධිර පරීක්ෂණ (CEA සහ FBC) පිළිබඳ වෛද්‍ය මාර්ගෝපදේශය — නිරෝගී ලංකා]

[[ප්‍රවර්ගය:රෝග]]
[[ප්‍රවර්ගය:පිළිකා]]
[[ප්‍රවර්ගය:ආමාශ ආන්ත්‍රික රෝග]]
[[ප්‍රවර්ගය:වෛද්‍යවේදය]]</text>
      <sha1>gzilkrvnlf3hjlaj7z2rjez9hvwke3n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ගුද මාර්ගයේ පිළිකා</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198535</id>
    <redirect title="මහා බඩවැලේ පිළිකා" />
    <revision>
      <id>805060</id>
      <timestamp>2026-11-10T01:51:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dr Priya Sammani</username>
        <id>82014</id>
      </contributor>
      <comment>මහා බඩවැලේ පිළිකා ලිපිය වෙත යළියොමු කිරීම</comment>
      <origin>805060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77" sha1="j80msb2abdz1y67sj93gpoysjx45q7y" xml:space="preserve">#යළියොමුව [[මහා බඩවැලේ පිළිකා]]</text>
      <sha1>j80msb2abdz1y67sj93gpoysjx45q7y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>බඩවැලේ පිළිකා</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198536</id>
    <redirect title="මහා බඩවැලේ පිළිකා" />
    <revision>
      <id>805061</id>
      <timestamp>2026-11-10T01:51:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dr Priya Sammani</username>
        <id>82014</id>
      </contributor>
      <comment>මහා බඩවැලේ පිළිකා ලිපිය වෙත යළියොමු කිරීම</comment>
      <origin>805061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77" sha1="j80msb2abdz1y67sj93gpoysjx45q7y" xml:space="preserve">#යළියොමුව [[මහා බඩවැලේ පිළිකා]]</text>
      <sha1>j80msb2abdz1y67sj93gpoysjx45q7y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Colorectal cancer</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198537</id>
    <redirect title="මහා බඩවැලේ පිළිකා" />
    <revision>
      <id>805062</id>
      <timestamp>2026-11-10T01:51:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dr Priya Sammani</username>
        <id>82014</id>
      </contributor>
      <comment>මහා බඩවැලේ පිළිකා ලිපිය වෙත යළියොමු කිරීම</comment>
      <origin>805062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77" sha1="j80msb2abdz1y67sj93gpoysjx45q7y" xml:space="preserve">#යළියොමුව [[මහා බඩවැලේ පිළිකා]]</text>
      <sha1>j80msb2abdz1y67sj93gpoysjx45q7y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Colon cancer</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198538</id>
    <redirect title="මහා බඩවැලේ පිළිකා" />
    <revision>
      <id>805063</id>
      <timestamp>2026-11-10T01:51:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dr Priya Sammani</username>
        <id>82014</id>
      </contributor>
      <comment>මහා බඩවැලේ පිළිකා ලිපිය වෙත යළියොමු කිරීම</comment>
      <origin>805063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77" sha1="j80msb2abdz1y67sj93gpoysjx45q7y" xml:space="preserve">#යළියොමුව [[මහා බඩවැලේ පිළිකා]]</text>
      <sha1>j80msb2abdz1y67sj93gpoysjx45q7y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ලැක්ටෝස් අසහිෂ්ණුතාව</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198539</id>
    <revision>
      <id>805064</id>
      <timestamp>2026-11-10T02:12:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dr Priya Sammani</username>
        <id>82014</id>
      </contributor>
      <comment>ලැක්ටෝස් අසහිෂ්ණුතාව (Lactose Intolerance) පිළිබඳ ලැක්ටේස් එන්සයිම ඌනතාවය, කිරි ප්‍රෝටීන් අසාත්මිකතාවයෙන් වෙනස් වන ආකාරය, රෝග නිශ්චය සහ ආහාර කළමනාකරණය ඇතුළත් නව විශ්වකෝෂ ලිපිය</comment>
      <origin>805064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15359" sha1="hu9t6ayzk6z9vopvi3cez1forofgplm" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව රෝගය
| Name = ලැක්ටෝස් අසහිෂ්ණුතාව (Lactose Intolerance)
| Image = Lactase persistence in the Old World.svg
| Caption = ලොව විවිධ ජනගහනයන් අතර වැඩිහිටි වියේදී ලැක්ටේස් එන්සයිමය ක්‍රියාකාරීව පැවතීමේ (Lactase persistence) ව්‍යාප්තිය දැක්වෙන සිතියමක් (ආසියානු කලාපයේ වැඩිහිටියන්ගෙන් බහුතරයකට ලැක්ටේස් අඩුවීම ස්වභාවිකව දක්නට ලැබේ).
| Specialty = ආමාශ ආන්ත්‍රික වෛද්‍ය විද්‍යාව (Gastroenterology), ළමා රෝග වෛද්‍ය විද්‍යාව (Pediatrics), පෝෂණවේදය
| Symptoms = කිරි හෝ කිරි ආහාර ගැනීමෙන් පැය භාගයකට හෝ පැය දෙකකට පසු බඩ පුරවා දැමීම (Bloating), උදරයේ මස්පිඬු පෙරළීමේ වේදනාව, අධික වාතය පිටවීම (Flatulence), දියරමය පාචනය සහ බඩ ගොරවන ශබ්දය (Borborygmi)
| Causes = කුඩා අන්ත්‍රයේ බුරුසු දාරයේ (Brush border) නිපදවෙන ලැක්ටේස් (Lactase) එන්සයිමයේ ඌනතාවය
| DiagnosticMethod = හයිඩ්‍රජන් ප්‍රශ්වාස පරීක්ෂණය (Hydrogen breath test), මළපහ ආම්ලිකතා පරීක්ෂාව (Stool acidity test), ආහාර ඉවත් කර නිරීක්ෂණය කිරීමේ පරීක්ෂාව
| Treatment = ලැක්ටෝස් රහිත කිරි ආහාර (Lactose-free dairy), මුදවපු කිරි/යෝගට් සහ ප්‍රෝබයොටික්ස් (Probiotics), ලැක්ටේස් එන්සයිම අතිරේක, කැල්සියම් සහ විටමින් D පෝෂණය පවත්වා ගැනීම
}}

'''ලැක්ටෝස් අසහිෂ්ණුතාව''' හෙවත් '''ලැක්ටෝස් ඉන්ටොලරන්ස්''' (ඉංග්‍රීසි: '''Lactose intolerance''') යනු කිරි සහ කිරි ආශ්‍රිත ආහාරවල ස්වභාවිකව අඩංගු ප්‍රධාන කාබෝහයිඩ්‍රේටය (සීනි වර්ගය) වන '''ලැක්ටෝස් (Lactose)''' නිසි ලෙස ජීර්ණය කර ගැනීමට ශරීරයට නොහැකි වීම නිසා ඇතිවන ආහාර ජීර්ණ තත්ත්වයකි.&lt;ref name=&quot;Nirogi_Lactose&quot;&gt;{{cite web |author=වෛද්‍ය ප්‍රියා සම්මානි (Dr. Priya Sammani, MBBS, PG Dip. in Family Medicine) |title=කිරි බිව්වම බඩ පුරවලා බඩ එළිය යනවද? ලැක්ටෝස් ඉන්ටොලරන්ස් (Lactose Intolerance) ගැන හැමදේම |url=https://nirogilanka.com/lactose-intolerance/ |website=නිරෝගී ලංකා (Nirogi Lanka) |language=si |access-date=2026-11-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Misselwitz_Gut&quot;&gt;{{cite journal |author=Misselwitz B, Butter M, Verbeke K, Fox MR |title=Update on lactose malabsorption and intolerance: pathogenesis, diagnosis and clinical management |journal=Gut |volume=68 |issue=11 |pages=2080–2091 |year=2019 |pmid=31427404 |doi=10.1136/gutjnl-2019-318404}}&lt;/ref&gt;

මෙය කුඩා අන්ත්‍රයේ ඇතුළත පටලයේ (Small intestinal brush border) නිපදවෙන '''ලැක්ටේස් (Lactase)''' නම් එන්සයිමයේ ප්‍රමාණය අඩුවීම හේතුවෙන් හටගනියි. ලෝක ජනගහනයෙන් 65%–70%කට පමණ (විශේෂයෙන්ම ශ්‍රී ලංකාව ඇතුළු දකුණු සහ නැගෙනහිර ආසියානු ජනගහනයෙන් 70%–90%කට පමණ) ළමා වියෙන් පසු වැඩිහිටි වියට පත්වන විට ලැක්ටේස් එන්සයිම නිෂ්පාදනය ස්වභාවිකවම ක්‍රමයෙන් අඩුවී යයි.&lt;ref name=&quot;Catanzaro_Lactose&quot;&gt;{{cite journal |author=Catanzaro R, Sciuto M, Marotta F |title=Lactose intolerance: An update on its pathogenesis, diagnosis, and treatment |journal=Nutrition Research |volume=89 |pages=23–34 |year=2021 |pmid=33887513 |doi=10.1016/j.nutres.2021.02.003}}&lt;/ref&gt;

== ජෛව රසායනික ක්‍රියාවලිය ==
සාමාන්‍ය තත්ත්වයන් යටතේ අප පානය කරන කිරිවල අඩංගු ද්වි-සැකරයිඩයක් (Disaccharide) වන '''ලැක්ටෝස්''', කුඩා අන්ත්‍රයේ එන්ටරොසයිට් (Enterocytes) සෛල මතුපිට ඇති ලැක්ටේස් එන්සයිමය මගින් '''ග්ලූකෝස් (Glucose)''' සහ '''ගැලැක්ටෝස් (Galactose)''' යන සරල සීනි අණු දෙකට බිඳ දමා රුධිරයට අවශෝෂණය කර ගනියි.

ලැක්ටේස් එන්සයිමය ප්‍රමාණවත් නොමැති විට:&lt;ref name=&quot;Nirogi_Lactose&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Misselwitz_Gut&quot;/&gt;
# ජීර්ණය නොවූ ලැක්ටෝස් අණු කුඩා අන්ත්‍රය හරහා ගමන් කර '''මහා අන්ත්‍රය (Colon)''' වෙත ඇතුළු වේ.
# ආස්‍රැතික ක්‍රියාවලිය (Osmotic effect) මගින් බඩවැල තුළට වැඩිපුර ජලය සහ ලවණ ඇද ගන්නා බැවින් '''දියරමය පාචනය (Osmotic diarrhea)''' ඇති වේ.
# මහා අන්ත්‍රයේ වෙසෙන බැක්ටීරියා මගින් මෙම ලැක්ටෝස් පැසවීමට (Fermentation) ලක් කරන අතර, එහිදී '''හයිඩ්‍රජන් (H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;), කාබන් ඩයොක්සයිඩ් (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) සහ මීතේන් (CH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;)''' වැනි වායූන් හා කෙටි-දාම මේද අම්ල නිපදවීම නිසා බඩ පුරවා දැමීම, බඩ ගොරවන ශබ්දය සහ මස්පිඬු පෙරළීමේ වේදනාව හටගනියි.

== ප්‍රධාන වර්ග 4 ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! වර්ගය !! ඇතිවීමට හේතුව සහ සායනික ස්වභාවය
|-
| '''1. ප්‍රාථමික ලැක්ටේස් ඌනතාවය (Primary Lactase Deficiency)''' || වඩාත්ම සුලභ වර්ගයයි. මව්කිරි බොන බිළිඳු අවධියෙන් පසු වයස අවුරුදු 5–20 අතර කාලයේදී ජානමය වශයෙන් (''LCT'' ජානයේ ක්‍රියාකාරීත්වය අඩුවීම නිසා) ලැක්ටේස් එන්සයිමය නිපදවීම ක්‍රමයෙන් පහත වැටීම.
|-
| '''2. ද්විතීයික ලැක්ටේස් ඌනතාවය (Secondary Lactase Deficiency)''' || උග්‍ර ආමාශ ආන්ත්‍රික ආසාදන (උදා: Rotavirus පාචනය, Giardiasis), සීලියැක් රෝගය (Celiac disease), හෝ ක්‍රෝන්ගේ රෝගය නිසා කුඩා අන්ත්‍රයේ ඇතුළත බිත්තියට හානි වීමෙන් තාවකාලිකව ඇතිවන තත්ත්වයකි. බඩවැල් බිත්තිය සුව වූ පසු සති කිහිපයකින් නැවත කිරි ජීර්ණය කිරීමේ හැකියාව ලැබේ.
|-
| '''3. සහජ ලැක්ටේස් ඌනතාවය (Congenital Lactase Deficiency)''' || උපතින්ම ලැක්ටේස් එන්සයිමය කිසිසේත්ම නිපදවෙන්නේ නැති ඉතාම දුර්ලභ ජානමය තත්ත්වයකි; උපතේ සිටම මව්කිරි ලබා දෙන විට දරුණු පාචනය ඇති වේ.
|-
| '''4. වර්ධනීය ලැක්ටේස් ඌනතාවය (Developmental Lactase Deficiency)''' || සති 28–34ට පෙර අඩු මාසයෙන් උපදින නොමේරූ බිළිඳුන්ගේ (Premature infants) කුඩා අන්ත්‍රය සම්පූර්ණයෙන් පරිණත වන තෙක් තාවකාලිකව පවතින තත්ත්වයකි.
|}

== ලැක්ටෝස් අසහිෂ්ණුතාව සහ එළකිරි ප්‍රෝටීන් අසාත්මිකතාව (CMPA) අතර වෙනස ==
බොහෝ දෙනෙක් ලැක්ටෝස් අසහිෂ්ණුතාවය සහ '''එළකිරි ප්‍රෝටීන් අසාත්මිකතාවය (Cow's Milk Protein Allergy - CMPA)''' එකම තත්ත්වයක් ලෙස වරදවා වටහා ගනිති:&lt;ref name=&quot;Nirogi_Lactose&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Toca_Myths&quot;&gt;{{cite journal |author=Toca MDC, Fernández A, Orsi M, Tabacco O, Vinderola G |title=Lactose intolerance: myths and facts. An update |journal=Archivos Argentinos de Pediatria |volume=120 |issue=1 |pages=59–66 |year=2022 |pmid=35068123}}&lt;/ref&gt;
* '''ලැක්ටෝස් අසහිෂ්ණුතාව (Lactose Intolerance):''' ප්‍රතිශක්තිකරණ පද්ධතිය සම්බන්ධ නොවන ආහාර ජීර්ණ (එන්සයිම) ගැටලුවකි. රෝග ලක්ෂණ ආහාර මාර්ගයට පමණක් සීමා වන අතර, යෝගට්, මුදවපු කිරි හෝ චීස් වැනි ලැක්ටෝස් අඩු ආහාර කුඩා ප්‍රමාණවලින් ගත් විට ගැටලුවක් ඇති නොවේ.
* '''එළකිරි ප්‍රෝටීන් අසාත්මිකතාව (CMPA):''' කිරිවල අඩංගු Casein හෝ Whey ප්‍රෝටීනවලට එරෙහිව ශරීරයේ ප්‍රතිශක්තිකරණ පද්ධතිය (IgE / Non-IgE) දක්වන අසාත්මික ප්‍රතිචාරයකි. මෙහිදී සමේ පලු දැමීම (Urticaria), තොල් ඉදිමීම, හුස්ම ගැනීමේ අපහසුව (Anaphylaxis) හෝ බිළිඳුන්ගේ මළපහ සමඟ රුධිරය පිටවීම සිදුවිය හැකි බැවින් කිරි ප්‍රෝටීන් සම්පූර්ණයෙන්ම නතර කළ යුතුය.

== රෝග නිශ්චය සහ කළමනාකරණය ==
* '''හයිඩ්‍රජන් ප්‍රශ්වාස පරීක්ෂණය (Hydrogen Breath Test):''' ලැක්ටෝස් ග්‍රෑම් 25–50ක ද්‍රාවණයක් පානය කිරීමෙන් පසු ප්‍රශ්වාස වාතයේ හයිඩ්‍රජන් මට්ටම කොපමණ ඉහළ යන්නේදැයි මැන බැලීමෙන් රෝගය නිශ්චිතවම තහවුරු කෙරේ.&lt;ref name=&quot;Misselwitz_Gut&quot;/&gt;
* '''ආහාර සහ පෝෂණ කළමනාකරණය:'''
** '''මුදවපු කිරි (Curd), යෝගට් සහ ප්‍රෝබයොටික්ස් (Probiotics):''' මුදවපු කිරි සහ යෝගට්වල සිටින හිතකර බැක්ටීරියා (''Lactobacillus'' සහ ''Bifidobacterium'') මගින් කිරිවල ඇති ලැක්ටෝස් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් ලැක්ටික් අම්ලය බවට පත් කර ඇති බැවින්, ලැක්ටෝස් අසහිෂ්ණුතාව ඇති බොහෝ දෙනෙකුට අපහසුතාවයකින් තොරව මුදවපු කිරි සහ යෝගට් ආහාරයට ගත හැකිය.&lt;ref name=&quot;Nirogi_Probiotics&quot;&gt;{{cite web |author=වෛද්‍ය ප්‍රියා සම්මානි (Dr. Priya Sammani, MBBS, PG Dip. in Family Medicine) |title=Probiotics කියන්නේ මොනවද? බඩේ හිතකර බැක්ටීරියා වල වාසි, පොඩි දරුවන්ට හොඳම වර්ග සහ අතුරු ආබාධ |url=https://nirogilanka.com/answers-to-your-questions-about-probiotics/ |website=නිරෝගී ලංකා (Nirogi Lanka) |language=si |access-date=2026-11-10}}&lt;/ref&gt;
** '''කැල්සියම් පෝෂණය ආරක්ෂා කර ගැනීම:''' කිරි සම්පූර්ණයෙන්ම නතර කරන පුද්ගලයින් අස්ථි දුර්වල වීම (Osteoporosis) වළක්වා ගැනීම සඳහා හාල්මැස්සන්, කටු සහිත කුඩා මාළු, තල, කතුරුමුරුංගා, තද කොළ පැහැති පලා වර්ග, ටෝෆු හෝ ලැක්ටෝස් රහිත කිරි (Lactose-free milk) ආහාරයට එක් කරගත යුතුය.

== මූලාශ්‍ර ==
{{reflist}}

== බාහිර සබැඳි ==
* [https://nirogilanka.com/lactose-intolerance/ ලැක්ටෝස් ඉන්ටොලරන්ස් (Lactose Intolerance): රෝග ලක්ෂණ, පරීක්ෂණ සහ ආහාර රටාව — වෛද්‍ය ප්‍රියා සම්මානි (නිරෝගී ලංකා)]
* [https://nirogilanka.com/answers-to-your-questions-about-probiotics/ ආහාර ජීර්ණ පද්ධතියට හිතකර ප්‍රෝබයොටික්ස් (Probiotics) පිළිබඳ වෛද්‍ය මාර්ගෝපදේශය — නිරෝගී ලංකා]

[[ප්‍රවර්ගය:රෝග]]
[[ප්‍රවර්ගය:ආමාශ ආන්ත්‍රික රෝග]]
[[ප්‍රවර්ගය:පෝෂණය]]
[[ප්‍රවර්ගය:වෛද්‍යවේදය]]</text>
      <sha1>hu9t6ayzk6z9vopvi3cez1forofgplm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ලැක්ටෝස් ඉන්ටොලරන්ස්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198540</id>
    <redirect title="ලැක්ටෝස් අසහිෂ්ණුතාව" />
    <revision>
      <id>805065</id>
      <timestamp>2026-11-10T02:12:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dr Priya Sammani</username>
        <id>82014</id>
      </contributor>
      <comment>ලැක්ටෝස් අසහිෂ්ණුතාව ලිපිය වෙත යළියොමු කිරීම</comment>
      <origin>805065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88" sha1="jczp5a4m6nq58h4tkpv3834w4396xgr" xml:space="preserve">#යළියොමුව [[ලැක්ටෝස් අසහිෂ්ණුතාව]]</text>
      <sha1>jczp5a4m6nq58h4tkpv3834w4396xgr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කිරි අසාත්මිකතාව</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198541</id>
    <redirect title="ලැක්ටෝස් අසහිෂ්ණුතාව" />
    <revision>
      <id>805066</id>
      <timestamp>2026-11-10T02:12:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dr Priya Sammani</username>
        <id>82014</id>
      </contributor>
      <comment>ලැක්ටෝස් අසහිෂ්ණුතාව ලිපිය වෙත යළියොමු කිරීම</comment>
      <origin>805066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88" sha1="jczp5a4m6nq58h4tkpv3834w4396xgr" xml:space="preserve">#යළියොමුව [[ලැක්ටෝස් අසහිෂ්ණුතාව]]</text>
      <sha1>jczp5a4m6nq58h4tkpv3834w4396xgr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lactose intolerance</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198542</id>
    <redirect title="ලැක්ටෝස් අසහිෂ්ණුතාව" />
    <revision>
      <id>805067</id>
      <timestamp>2026-11-10T02:12:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dr Priya Sammani</username>
        <id>82014</id>
      </contributor>
      <comment>ලැක්ටෝස් අසහිෂ්ණුතාව ලිපිය වෙත යළියොමු කිරීම</comment>
      <origin>805067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88" sha1="jczp5a4m6nq58h4tkpv3834w4396xgr" xml:space="preserve">#යළියොමුව [[ලැක්ටෝස් අසහිෂ්ණුතාව]]</text>
      <sha1>jczp5a4m6nq58h4tkpv3834w4396xgr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>අපස්මාරය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198543</id>
    <revision>
      <id>805069</id>
      <timestamp>2026-11-10T02:30:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dr Priya Sammani</username>
        <id>82014</id>
      </contributor>
      <comment>/* ප්‍රතිකාර සහ කළමනාකරණය */ අපස්මාරය (Epilepsy) පිළිබඳ සායනික සහ විශ්වකෝෂ තොරතුරු යාවත්කාලීන කිරීම</comment>
      <origin>805069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3699" sha1="tiomy787ty6ztrgrga9cqqj0i0cn347" xml:space="preserve">'''අපස්මාරය''' ({{lang-en|Epilepsy}}) යනු මොළයේ ස්නායු සෛලවල අසාමාන්‍ය හා අධික විද්‍යුත් ක්‍රියාකාරිත්වයක් හේතුවෙන් නැවත නැවතත් වලිප්පු තත්ත්වයන් (Unprovoked seizures) ඇතිවන නිදන්ගත ස්නායු රෝගී තත්ත්වයකි.

== රෝග ලක්ෂණ ==
* හදිසියේ සිහිසුන් වී අත් පා තද වීම සහ ගැස්සීම (Tonic-clonic seizures)
* තත්පර කිහිපයක් හිස් බැල්මෙන් බලා සිටීම (Absence seizures)
* ශරීරයේ එක් කොටසක පමණක් ඇතිවන පාලනය කළ නොහැකි ගැස්සීම් (Focal seizures)
* වලිප්පුවෙන් පසු ඇතිවන තාවකාලික ව්‍යාකූලත්වය සහ නිදිමත ගතිය (Post-ictal phase)

== හේතු සහ අවදානම් සාධක ==
ජානමය සාධක, උපතේදී මොළයට සිදුවන ඔක්සිජන් ඌනතා, හිසට සිදුවන දරුණු අනතුරු (Traumatic brain injury), මොළයේ ආසාදන (Meningitis / Encephalitis), සහ ආඝාතය වැනි තත්ත්වයන් අපස්මාරය සඳහා හේතු විය හැක.

== රෝග විනිශ්චය ==
වලිප්පු අවස්ථාවේ සායනික ඉතිහාසය, මොළයේ විද්‍යුත් තරංග පරීක්ෂාව (Electroencephalogram - EEG) සහ මොළයේ ව්‍යුහාත්මක වෙනස්කම් හඳුනා ගැනීම සඳහා සිදුකරන MRI පරීක්ෂණය මගින් රෝග විනිශ්චය තහවුරු කෙරේ.

== ප්‍රතිකාර සහ කළමනාකරණය ==
අපස්මාර පාලන ඖෂධ (Anti-epileptic drugs - Sodium Valproate, Levetiracetam, Carbamazepine, Lamotrigine) නිසි වෛද්‍ය අධීක්ෂණය යටතේ අඛණ්ඩව ලබා ගැනීම මගින් රෝගීන්ගෙන් 70%කට පමණ වලිප්පු ඇතිවීම සම්පූර්ණයෙන් පාලනය කළ හැක.&lt;ref name=&quot;who_epilepsy&quot;&gt;{{cite web |title=Epilepsy Fact Sheet |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/epilepsy |publisher=World Health Organization (WHO) |access-date=2026-11-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ilae_epilepsy&quot;&gt;{{cite journal |last1=Fisher |first1=R. S. |title=ILAE official report: a practical clinical definition of epilepsy |journal=Epilepsia |volume=55 |issue=4 |pages=475–482 |year=2014 |pmid=24730690}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nirogi_clinical&quot;&gt;{{cite web |url=https://nirogilanka.com/epilepsy/ |title=අපස්මාරය (Epilepsy / මීමැස්මොරය): රෝග ලක්ෂණ, ප්‍රථමාධාර සහ වෛද්‍ය ප්‍රතිකාර |author=වෛද්‍ය ප්‍රියා සම්මානි (MBBS, PG Dip. in Family Medicine) |website=Nirogi Lanka |publisher=Nirogi Lanka Medical Portal |language=si}}&lt;/ref&gt;

== මූලාශ්‍ර ==
{{Reflist}}

[[ප්‍රවර්ගය:වෛද්‍ය විද්‍යාව]]
[[ප්‍රවර්ගය:ස්නායු රෝග]]
[[ප්‍රවර්ගය:රෝග]]</text>
      <sha1>tiomy787ty6ztrgrga9cqqj0i0cn347</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>පටි පණු ආසාදනය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198544</id>
    <revision>
      <id>805070</id>
      <timestamp>2026-11-10T02:32:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dr Priya Sammani</username>
        <id>82014</id>
      </contributor>
      <comment>පටි පණු ආසාදනය (Taeniasis / Tapeworm Infection) සහ ස්නායු සිස්ටිසර්කෝසිස් (Neurocysticercosis) පිළිබඳ රෝග කාරක (Taenia solium / Taenia saginata), ජීවන චක්‍රය, රෝග නිශ්චය සහ ප්‍රතිකාර ඇතුළත් නව විශ්වකෝෂ ලිපිය</comment>
      <origin>805070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14074" sha1="l8gxc9k2jcwrl6omawe6w8a0yhx59hv" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව රෝගය
| Name = පටි පණු ආසාදනය (Taeniasis / Tapeworm Infection)
| Image = Taenia solium life cycle.jpg
| Caption = ''Taenia solium'' (ඌරු මස් පටි පණුවා) සහ ''Taenia saginata'' (හරක් මස් පටි පණුවා) මිනිස් ආහාර මාර්ගය තුළ ජීවන චක්‍රය සම්පූර්ණ කරන ආකාරය දැක්වෙන CDC වෛද්‍ය සටහනක්.
| Specialty = බෝවන රෝග වෛද්‍ය විද්‍යාව (Infectious disease), ආමාශ ආන්ත්‍රික වෛද්‍ය විද්‍යාව (Gastroenterology), ස්නායු වෛද්‍ය විද්‍යාව (Neurology)
| Symptoms = මළපහ සමඟ සුදු පැහැති පැතලි පණු කොටස් (Proglottids) පිටවීම, මද උදර වේදනාව, ආහාර රුචිය වෙනස් වීම, බර අඩුවීම; ''T. solium'' බිත්තර මොළයට ගිය විට (Neurocysticercosis) වලිප්පුව (Seizures) සහ දැඩි හිසරදය
| Causes = නිසි ලෙස නොපිසූ ඌරු මස් (''Taenia solium'') හෝ හරක් මස් (''Taenia saginata'') ආහාරයට ගැනීම
| DiagnosticMethod = මළපහ අන්වීක්ෂීය පරීක්ෂාව (Stool microscopy for ova &amp; proglottids), රුධිර පරීක්ෂණ (ELISA / Immunoblot), මොළයේ CT හෝ MRI ස්කෑන් පරීක්ෂණය (Neurocysticercosis සඳහා)
| Treatment = ප්‍රසික්වන්ටෙල් (Praziquantel), නික්ලොසමයිඩ් (Niclosamide), ඇල්බෙන්ඩසෝල් (Albendazole — Cysticercosis සඳහා ස්ටෙරොයිඩ් ඖෂධ සමඟ)
}}

'''පටි පණු ආසාදනය''' හෙවත් '''ටේනියාසිස්''' (ඉංග්‍රීසි: '''Taeniasis''' හෝ '''Tapeworm infection''') යනු සෙස්ටෝඩා (Cestoda) වර්ගයට අයත් පැතලි පටි පණුවන් (විශේෂයෙන්ම '''''Taenia solium''''', '''''Taenia saginata''''' සහ '''''Taenia asiatica''''') මිනිස් කුඩා අන්ත්‍රය තුළ පරපෝෂිතයන් ලෙස වාසය කිරීමෙන් ඇතිවන ආන්ත්‍රික ආසාදන තත්ත්වයයි.&lt;ref name=&quot;Nirogi_Tapeworm&quot;&gt;{{cite web |author=වෛද්‍ය ප්‍රියා සම්මානි (Dr. Priya Sammani, MBBS, PG Dip. in Family Medicine) |title=පටි පණු ආසාදනය (Tapeworm Infection / Taeniasis): රෝග ලක්ෂණ, බෝවන හැටි සහ නිවැරදි පණු බෙහෙත් |url=https://nirogilanka.com/tapeworm-infection/ |website=නිරෝගී ලංකා (Nirogi Lanka) |language=si |access-date=2026-11-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WHO_Taeniasis&quot;&gt;{{cite web |title=Taeniasis/cysticercosis — Fact Sheet |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/taeniasis-cysticercosis |website=World Health Organization (WHO) |access-date=2026-11-10}}&lt;/ref&gt;

මිනිස් බඩවැල තුළ වැඩුණු පටි පණුවෙකුට මීටර 2 සිට මීටර 10ක් (අඩි 6–30ක්) දක්වා දිගට වර්ධනය විය හැකි අතර, නිසි ප්‍රතිකාර නොගතහොත් වසර ගණනාවක් බඩවැල් බිත්තියේ එල්ලී ජීවත් විය හැකිය. මේ අතරින් ඌරු මස් මගින් බෝවන ''Taenia solium'' පණුවාගේ බිත්තර මිනිස් ශරීරගත වුවහොත්, එම කීටයන් මොළයේ සහ මාංශ පේශිවල ගෙඩි (Cysts) සාදමින් '''ස්නායු සිස්ටිසර්කෝසිස් (Neurocysticercosis)''' නම් බරපතල ස්නායු රෝගී තත්ත්වය ඇති කරයි.&lt;ref name=&quot;Garcia_Lancet&quot;&gt;{{cite journal |author=Garcia HH, Nash TE, Del Brutto OH |title=Clinical symptoms, diagnosis, and treatment of neurocysticercosis |journal=The Lancet Neurology |volume=13 |issue=12 |pages=1202–1215 |year=2014 |pmid=25453460 |doi=10.1016/S1474-4422(14)70093-6}}&lt;/ref&gt;

== ප්‍රධාන පටි පණු විශේෂ සහ බෝවන ආකාරය ==
[[File:Taenia solium scolex.JPG|thumb|right|220px|''Taenia solium'' පටි පණුවාගේ හිස කොටස (Scolex) අන්වීක්ෂයෙන් දිස්වන ආකාරය — බඩවැල් බිත්තියට සවි වීමට උපකාරී වන චූෂක (Suckers) හතරක් සහ කොකු රැසක් (Hooks) එහි පිහිටා ඇත.]]
පටි පණු ආසාදනය ප්‍රධාන විශේෂ තුනක් මගින් ඇති වේ:&lt;ref name=&quot;Nirogi_Tapeworm&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;WHO_Taeniasis&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! පටි පණු විශේෂය !! අතරමැදි ධාරකයා (බෝවන මස් වර්ගය) !! වැඩුණු පණුවාගේ දිග සහ විශේෂ සායනික වැදගත්කම
|-
| '''''Taenia saginata'' (හරක් මස් පටි පණුවා)''' || ගවයින් (නිසි ලෙස නොපිසූ හරක් මස්) || මීටර 4–10ක් පමණ දිගය. බඩවැලේ ආසාදනය (Taeniasis) පමණක් ඇති කරන අතර මිනිස් මොළයේ Cysticercosis ඇති නොකරයි. පණු කොටස් (Proglottids) ස්වයංක්‍රීයව ගුද විවරයෙන් පිටතට පැමිණිය හැක.
|-
| '''''Taenia solium'' (ඌරු මස් පටි පණුවා)''' || ඌරන් (නිසි ලෙස නොපිසූ ඌරු මස්) || මීටර 2–7ක් පමණ දිගය. '''ඉතා අවදානම් සහිතය:''' නොපිසූ ඌරු මස් කෑමෙන් බඩවැලේ පටි පණු ආසාදනය ඇතිවන අතර, ආසාදිත අයෙකුගේ මළපහවලින් පිටවන '''පණු බිත්තර''' අපිරිසිදු ජලය හෝ ආහාර මගින් ගිලුණහොත් මොළයේ '''Neurocysticercosis''' ඇති කරයි.
|-
| '''''Diphyllobothrium latum'' (මාළු පටි පණුවා)''' || මිරිදිය/කරදිය මසුන් (අමු හෝ නොපිසූ මාළු) || මීටර 9–12ක් දක්වා වැඩෙන දිගම පටි පණුවාය. බඩවැලේදී විටමින් B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; උරා ගන්නා බැවින් '''විටමින් B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; ඌනතා රක්තහීනතාවය (Megaloblastic anemia)''' ඇති කළ හැක.
|}

== රෝග ලක්ෂණ ==
=== 1. බඩවැලේ පටි පණු ආසාදනය (Intestinal Taeniasis) ===
බොහෝ රෝගීන්ට මුල් කාලයේදී තදබල රෝග ලක්ෂණ නොමැති අතර, ප්‍රධාන වශයෙන්ම තමන්ට පටි පණු ආසාදනයක් ඇති බව දැනගන්නේ '''මළපහ සමඟ හෝ යට ඇඳුම්වල සුදු පැහැති, බත් ඇට හෝ පැතලි නූඩ්ල්ස් කැබලි වැනි සෙලවෙන පණු පුරුක් (Proglottids) පිටවීම''' දැකීමෙනි. ඊට අමතරව මද උදර වේදනාව, ඔක්කාරය, ආහාර අරුචිය, බර අඩුවීම සහ ගුද මාර්ගය අවට කැසීම ඇතිවිය හැක.&lt;ref name=&quot;Nirogi_Tapeworm&quot;/&gt;

=== 2. ස්නායු සිස්ටිසර්කෝසිස් (Neurocysticercosis) ===
''Taenia solium'' බිත්තර ආහාර හෝ ජලය මගින් (එළවළු/පලා වර්ග නිසි ලෙස නොසේදීමෙන් හෝ ආසාදිත පුද්ගලයෙකුගේ අපිරිසිදු දෑත් මගින්) ආමාශයට ගිය විට, බිත්තරවලින් පිටවන කීටයන් (Oncospheres) බඩවැල් බිත්තිය විදගෙන රුධිර සංසරණයට ඇතුළු වී මොළය, ඇස් සහ මාංශ පේශිවල තැන්පත් වේ. ලොව පුරා වැඩිහිටි වියේදී අලුතින් ඇතිවන '''අපස්මාරය හෙවත් වලිප්පුව (Adult-onset epilepsy)''' සඳහා වළක්වා ගත හැකි ප්‍රධානතම හේතුව මෙයයි.&lt;ref name=&quot;Garcia_Lancet&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Gonzales_Taenia&quot;&gt;{{cite journal |author=Gonzales I, Rivera JT, Garcia HH |title=Pathogenesis of Taenia solium taeniasis and cysticercosis |journal=Parasite Immunology |volume=38 |issue=3 |pages=136–146 |year=2016 |pmid=26824681 |doi=10.1111/pim.12307}}&lt;/ref&gt;

== රෝග නිශ්චය සහ නිවැරදි පණු බෙහෙත් ==
'''වැදගත් සායනික කරුණක්:''' අප සාමාන්‍යයෙන් කිරි පණු හෝ වට පණු ආසාදන සඳහා එක් දිනක් ලබා ගන්නා සාමාන්‍ය '''Mebendazole (මෙබෙන්ඩසෝල්)''' හෝ තනි මාත්‍රාවේ '''Albendazole 400 mg''' පෙත්තකින් බඩවැලේ සිටින වැඩුණු පටි පණුවාගේ හිස (Scolex) සම්පූර්ණයෙන්ම විනාශ නොවේ. පණුවාගේ හිස බඩවැල් බිත්තියේ ඉතිරි වුවහොත් මාස 2–3ක් ඇතුළත නැවත සම්පූර්ණ පණුවාම වර්ධනය වේ.&lt;ref name=&quot;Nirogi_Tapeworm&quot;/&gt;

එබැවින් වෛද්‍ය අධීක්ෂණය යටතේ පහත විශේෂිත ප්‍රතිකාර ලබා දෙනු ලැබේ:&lt;ref name=&quot;WHO_Taeniasis&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Garcia_Lancet&quot;/&gt;
# '''ප්‍රසික්වන්ටෙල් (Praziquantel):''' ශරීර බර කිලෝග්‍රෑමයකට මිලිග්‍රෑම් 5–10 (5–10 mg/kg) බැගින් තනි මාත්‍රාවක් ලෙස ලබා දේ. මෙමගින් පණුවාගේ මාංශ පේශි සංකෝචනය වී හිස කොටස (Scolex) බඩවැල් බිත්තියෙන් ගැලවී මළපහ සමඟ පිටවී යයි.
# '''නික්ලොසමයිඩ් (Niclosamide):''' වැඩිහිටියන් සඳහා ග්‍රෑම් 2ක (2 g) තනි මාත්‍රාවක් ලෙස හොඳින් සපා ජලය සමඟ ලබා දෙන ඖෂධයකි (මෙය බඩවැලෙන් රුධිරයට උරා නොගන්නා බැවින් ඉතා ආරක්ෂිතය).
# '''ස්නායු සිස්ටිසර්කෝසිස් (Neurocysticercosis) සඳහා ප්‍රතිකාර:''' රෝහල්ගතව විශේෂඥ ස්නායු වෛද්‍ය අධීක්ෂණය යටතේ මොළයේ ඉදිමීම පාලනය කරන ස්ටෙරොයිඩ් ඖෂධ (Dexamethasone / Prednisolone) සහ වලිප්පු පාලන ඖෂධ ලබා දෙමින්, දින 10–14ක් '''Albendazole''' (හෝ Praziquantel සමඟ ඒකාබද්ධව) ලබා දෙනු ලැබේ.

== වළක්වා ගැනීම ==
* ඌරු මස් සහ හරක් මස් පිසීමේදී මස් කැබැල්ලේ ඇතුළත උෂ්ණත්වය අවම වශයෙන් '''65°C–70°C''' ඉක්මවන සේ හොඳින් තම්බා හෝ පිස ආහාරයට ගැනීම.
* මස් අධිශීතකරණයේ (Freezer) '''-20°C''' උෂ්ණත්වයේ දින කිහිපයක් තැබීමෙන්ද එහි ඇති Cysticerci කීටයන් විනාශ වේ.
* වැසිකිළි භාවිතයෙන් පසුව සහ ආහාර පිළියෙල කිරීමට පෙර සබන් යොදා අත් හොඳින් සේදීම සහ අමුවෙන් ආහාරයට ගන්නා එළවළු/පලා වර්ග පිරිසිදු ජලයෙන් සේදීම.

== මූලාශ්‍ර ==
{{reflist}}

== බාහිර සබැඳි ==
* [https://nirogilanka.com/tapeworm-infection/ පටි පණු ආසාදනය (Tapeworm Infection / Taeniasis): රෝග ලක්ෂණ, බෝවන හැටි සහ නිවැරදි පණු බෙහෙත් — වෛද්‍ය ප්‍රියා සම්මානි (නිරෝගී ලංකා)]

[[ප්‍රවර්ගය:රෝග]]
[[ප්‍රවර්ගය:පරපෝෂිත රෝග]]
[[ප්‍රවර්ගය:බෝවන රෝග]]
[[ප්‍රවර්ගය:වෛද්‍යවේදය]]</text>
      <sha1>l8gxc9k2jcwrl6omawe6w8a0yhx59hv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>පටි පණුවා</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198545</id>
    <redirect title="පටි පණු ආසාදනය" />
    <revision>
      <id>805071</id>
      <timestamp>2026-11-10T02:32:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dr Priya Sammani</username>
        <id>82014</id>
      </contributor>
      <comment>පටි පණු ආසාදනය ලිපිය වෙත යළියොමු කිරීම</comment>
      <origin>805071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="5rtvjj0o53txqq7bmig5iqk2okq1ivh" xml:space="preserve">#යළියොමුව [[පටි පණු ආසාදනය]]</text>
      <sha1>5rtvjj0o53txqq7bmig5iqk2okq1ivh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ටේනියාසිස්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198546</id>
    <redirect title="පටි පණු ආසාදනය" />
    <revision>
      <id>805072</id>
      <timestamp>2026-11-10T02:32:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dr Priya Sammani</username>
        <id>82014</id>
      </contributor>
      <comment>පටි පණු ආසාදනය ලිපිය වෙත යළියොමු කිරීම</comment>
      <origin>805072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="5rtvjj0o53txqq7bmig5iqk2okq1ivh" xml:space="preserve">#යළියොමුව [[පටි පණු ආසාදනය]]</text>
      <sha1>5rtvjj0o53txqq7bmig5iqk2okq1ivh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Taeniasis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198547</id>
    <redirect title="පටි පණු ආසාදනය" />
    <revision>
      <id>805073</id>
      <timestamp>2026-11-10T02:32:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dr Priya Sammani</username>
        <id>82014</id>
      </contributor>
      <comment>පටි පණු ආසාදනය ලිපිය වෙත යළියොමු කිරීම</comment>
      <origin>805073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="5rtvjj0o53txqq7bmig5iqk2okq1ivh" xml:space="preserve">#යළියොමුව [[පටි පණු ආසාදනය]]</text>
      <sha1>5rtvjj0o53txqq7bmig5iqk2okq1ivh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tapeworm infection</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198548</id>
    <redirect title="පටි පණු ආසාදනය" />
    <revision>
      <id>805074</id>
      <timestamp>2026-11-10T02:32:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dr Priya Sammani</username>
        <id>82014</id>
      </contributor>
      <comment>පටි පණු ආසාදනය ලිපිය වෙත යළියොමු කිරීම</comment>
      <origin>805074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="5rtvjj0o53txqq7bmig5iqk2okq1ivh" xml:space="preserve">#යළියොමුව [[පටි පණු ආසාදනය]]</text>
      <sha1>5rtvjj0o53txqq7bmig5iqk2okq1ivh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්ලීහාව ඉදිමීම</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198549</id>
    <revision>
      <id>805075</id>
      <timestamp>2026-11-10T02:53:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dr Priya Sammani</username>
        <id>82014</id>
      </contributor>
      <comment>ප්ලීහාව ඉදිමීම හෙවත් ප්ලීහාව විශාල වීම (Splenomegaly) පිළිබඳ ව්‍යුහ විද්‍යාව, හේතු (ආසාදන, අක්මා සිරෝසිස්, රුධිර රෝග), රෝග ලක්ෂණ සහ ප්‍රතිකාර ඇතුළත් නව විශ්වකෝෂ ලිපිය</comment>
      <origin>805075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15296" sha1="ha6oau4sgdaebvjxi7ihbmmyrte5g51" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව රෝගය
| Name = ප්ලීහාව ඉදිමීම (Splenomegaly / Enlarged Spleen)
| Image = Splenomegalie schematisch.svg
| Caption = සාමාන්‍ය ප්‍රමාණයේ ප්ලීහාවක් (Normal spleen) සහ විශාල වූ ප්ලීහාවක් (Splenomegaly) උදර කුහරයේ වම් පස ඉහළ කොටසේ පිහිටන ආකාරය දැක්වෙන සටහනක්.
| Specialty = රුධිර රෝග වෛද්‍ය විද්‍යාව (Hematology), කායික වෛද්‍ය විද්‍යාව (Internal medicine), ආමාශ ආන්ත්‍රික හා අක්මා වෛද්‍ය විද්‍යාව
| Symptoms = උදරයේ වම් පස ඉහළ කොටසේ (Left upper quadrant) වේදනාව හෝ බර ගතිය, වම් උරහිසට විහිදෙන වේදනාව (Kehr's sign), ආහාර ස්වල්පයක් ගත් විගස බඩ පිරුණු බව දැනීම (Early satiety), රක්තහීනතාවය සහ නිතර ආසාදන ඇතිවීම
| Causes = වෛරස්/බැක්ටීරියා/පරපෝෂිත ආසාදන (Infectious mononucleosis, මැලේරියාව, ඩෙංගු), අක්මා සිරෝසිස් සහ ප්‍රතිහාර ශිරා අධි රුධිර පීඩනය (Portal hypertension), තැලසීමියාව සහ රක්තහීනතා, ලියුකේමියාව සහ ලිම්ෆෝමා
| DiagnosticMethod = උදර සායනික පරීක්ෂාව (Abdominal palpation &amp; percussion), උදරයේ අල්ට්‍රාසවුන්ඩ් ස්කෑන් පරීක්ෂණය (Ultrasound scan) සහ CT ස්කෑන්, සම්පූර්ණ රුධිර පරීක්ෂාව (FBC) සහ Blood Picture
| Treatment = මූලික හේතුවට ප්‍රතිකාර කිරීම, ප්ලීහාව පුපුරා යාම (Splenic rupture) වැළැක්වීම සඳහා ගැටීම් සහිත ක්‍රීඩාවලින් වැළකීම, අවශ්‍ය අවස්ථාවලදී ශල්‍යකර්මයකින් ප්ලීහාව ඉවත් කිරීම (Splenectomy) සහ එන්නත්කරණය
}}

'''ප්ලීහාව ඉදිමීම''' හෙවත් '''ප්ලීහාව විශාල වීම''' (ඉංග්‍රීසි: '''Splenomegaly''' හෝ '''Enlarged spleen''') යනු මිනිස් උදර කුහරයේ වම් පස ඉහළ කොටසේ (Left upper quadrant), ඉළ ඇට කූඩුවට යටින් සහ ආමාශයට පිටුපසින් පිහිටි '''ප්ලීහාව (Spleen)''' නම් වසා සහ රුධිර පෙරීමේ ඉන්ද්‍රිය සාමාන්‍ය ප්‍රමාණය ඉක්මවා විශාල වීමේ සායනික තත්ත්වයයි.&lt;ref name=&quot;Nirogi_Spleen&quot;&gt;{{cite web |author=වෛද්‍ය ප්‍රියා සම්මානි (Dr. Priya Sammani, MBBS, PG Dip. in Family Medicine) |title=ප්ලීහාව ඉදිමීම (Enlarged Spleen / Splenomegaly) කියන්නේ මොකක්ද? හේතු, රෝග ලක්ෂණ සහ ප්‍රතිකාර |url=https://nirogilanka.com/enlarged-spleen/ |website=නිරෝගී ලංකා (Nirogi Lanka) |language=si |access-date=2026-11-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pozo_Splenomegaly&quot;&gt;{{cite journal |author=Pozo AL, Godfrey EM, Bowles KM |title=Splenomegaly: investigation, diagnosis and management |journal=Blood Reviews |volume=23 |issue=3 |pages=105–111 |year=2009 |pmid=19062140 |doi=10.1016/j.blre.2008.10.001}}&lt;/ref&gt;

ප්ලීහාව ඉදිමීම තනි රෝගයක් නොවන අතර, එය ශරීරය තුළ පවතින වෙනත් මූලික රෝගී තත්ත්වයක — එනම් ආසාදනයක, අක්මා රෝගයක, රුධිර රෝගයක හෝ වසා පද්ධතියේ පිළිකාවක — ප්‍රධාන සායනික ලක්ෂණයකි. නිරෝගී වැඩිහිටියෙකුගේ ප්ලීහාව දිගින් සෙන්ටිමීටර 10–12ක් පමණ සහ බරින් ග්‍රෑම් 150ක් පමණ වන අතර, සාමාන්‍යයෙන් වම් පස ඉළ ඇට දාරයෙන් (Left costal margin) පහළට අතට හසු නොවේ; වෛද්‍යවරයෙකු උදරය පරීක්ෂා කිරීමේදී ප්ලීහාව අතට හසුවීමට නම් එය සාමාන්‍ය ප්‍රමාණයට වඩා දෙගුණයකින් හෝ තුන් ගුණයකින්වත් විශාල වී තිබිය යුතුය.&lt;ref name=&quot;Pozo_Splenomegaly&quot;/&gt;

== ප්ලීහාවේ සාමාන්‍ය කාර්යභාරය ==
ශරීරයේ විශාලතම වසා ඉන්ද්‍රිය (Largest lymphoid organ) වන ප්ලීහාව ප්‍රධාන කාර්යයන් තුනක් ඉටු කරයි:&lt;ref name=&quot;Nirogi_Spleen&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NHS_Spleen&quot;&gt;{{cite web |title=Spleen problems and spleen removal (Splenectomy) |url=https://www.nhs.uk/conditions/spleen-problems-and-spleen-removal/ |website=National Health Service (NHS UK) |access-date=2026-11-10}}&lt;/ref&gt;
# '''පැරණි සහ අසාමාන්‍ය රුධිර සෛල ඉවත් කිරීම (Culling &amp; Pitting):''' ආයු කාලය (දින 120) අවසන් වූ රතු රුධිරාණු සහ හානි වූ පට්ටිකා රුධිරයෙන් පෙරා ඉවත් කර ඒවායේ ඇති යකඩ ප්‍රතිචක්‍රීකරණය කිරීම.
# '''ප්‍රතිශක්තිකරණ ආරක්ෂාව:''' B සහ T වසා සෛල (Lymphocytes) මගින් ප්‍රතිදේහ නිපදවමින් රුධිරයට ඇතුළු වන බැක්ටීරියා — විශේෂයෙන්ම පිටත ආවරණයක් සහිත බැක්ටීරියා (Encapsulated bacteria: ''Streptococcus pneumoniae'', ''Haemophilus influenzae'', සහ ''Neisseria meningitidis'') — විනාශ කිරීම.
# '''රුධිර සංචිතයක් ලෙස ක්‍රියා කිරීම:''' ශරීරයේ රුධිර පට්ටිකාවලින් (Platelets) තුනෙන් එකක් පමණ ප්ලීහාව තුළ ගබඩා වී පවතී.

== ප්‍රධාන හේතු සහ ප්‍රමාණය අනුව වර්ගීකරණය ==
අල්ට්‍රාසවුන්ඩ් ස්කෑන් පරීක්ෂණයකදී ප්ලීහාවේ දිග සෙන්ටිමීටර 12–13 ඉක්මවීම '''ප්ලීහාව විශාල වීමක්''' ලෙස සැලකෙන අතර, සෙන්ටිමීටර 20 ඉක්මවා හෝ උදරයේ පෙකණිය පසුකර පහළට විහිදෙන විට එය '''අතිශය විශාල වූ ප්ලීහාවක් (Massive splenomegaly)''' ලෙස හැඳින්වේ:&lt;ref name=&quot;Nirogi_Spleen&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Pozo_Splenomegaly&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! හේතු කාණ්ඩය !! ප්‍රධාන රෝග තත්ත්වයන් සහ උදාහරණ
|-
| '''1. ආසාදන (Infections)''' || • '''වෛරස්:''' Epstein-Barr වෛරසය නිසා ඇතිවන Infectious Mononucleosis, Cytomegalovirus (CMV), වෛරස් හෙපටයිටිස්, ඩෙංගු උණ&lt;br/&gt;• '''බැක්ටීරියා:''' උණ සන්නිපාතය (Typhoid fever), හෘද කපාට ආසාදන (Infective endocarditis), ක්ෂය රෝගය (Miliary TB)&lt;br/&gt;• '''පරපෝෂිත:''' [[මැලේරියාව]] (Hyper-reactive malarial splenomegaly), ලීෂ්මේනියාසිස් (Visceral leishmaniasis / Kala-azar)
|-
| '''2. අක්මා රෝග සහ රුධිර ගමනාගමන අවහිරතා (Congestive)''' || • '''අක්මා සිරෝසිස් (Liver cirrhosis)''' නිසා ප්‍රතිහාර ශිරාවේ පීඩනය ඉහළ යාම (Portal hypertension)&lt;br/&gt;• ප්ලීහා ශිරාවේ හෝ ප්‍රතිහාර ශිරාවේ ලේ කැටි සිරවීම (Splenic / Portal vein thrombosis), දකුණු හෘද අකර්මණ්‍යතාවය
|-
| '''3. රුධිර රෝග සහ රක්තහීනතා (Hematologic)''' || • '''තැලසීමියාව (Beta-thalassemia major / intermedia):''' ශ්‍රී ලංකාවේ දරුවන් සහ තරුණයින් අතර ප්ලීහාව අතිශය විශාල වීමට බලපාන ප්‍රධාන ජානමය හේතුවකි.&lt;br/&gt;• රතු රුධිරාණු බිඳවැටෙන රක්තහීනතා (Hemolytic anemias — Hereditary spherocytosis, Autoimmune hemolytic anemia)
|-
| '''4. රුධිර සහ වසා පද්ධතියේ පිළිකා (Malignancies)''' || • ලියුකේමියාව (විශේෂයෙන් Chronic Myeloid Leukemia - CML, Chronic Lymphocytic Leukemia - CLL)&lt;br/&gt;• ලිම්ෆෝමා (Hodgkin &amp; Non-Hodgkin Lymphoma) සහ Myelofibrosis
|-
| '''5. ප්‍රදාහක සහ තැන්පත් වීමේ රෝග''' || • සිස්ටමික් ලූපස් එරිතෙමටෝසස් (SLE), රුමැටොයිඩ් ආතරයිටිස් (Felty's syndrome), සාකොයිඩෝසිස්, සහ ගෝෂර් රෝගය (Gaucher disease)&lt;ref name=&quot;Ozdemir_Gaucher&quot;&gt;{{cite journal |author=Özdemir GN, Gümrük F |title=Gaucher Disease for Hematologists |journal=Turkish Journal of Haematology |volume=39 |issue=2 |pages=136–145 |year=2022 |pmid=35439918}}&lt;/ref&gt;
|}

== රෝග ලක්ෂණ සහ සංකූලතා ==
* '''ආහාර ස්වල්පයක් ගත් විගස බඩ පිරීම (Early satiety):''' විශාල වූ ප්ලීහාව මගින් ඊට යාබදව පිහිටි ආමාශය තෙරපීම නිසා කුඩා ආහාර ප්‍රමාණයක් ගත් විගස බඩ පිරුණු බව දැනේ.
* '''උදරයේ වම් පස ඉහළ වේදනාව සහ වම් උරහිසේ වේදනාව (Kehr's Sign):''' ප්ලීහාව විශාල වී එහි ආවරණය ඇදීමට ලක්වීම හෝ මහා ප්‍රාචීරය (Diaphragm) උත්තේජනය වීම නිසා වම් උරහිසට වේදනාව විහිදී යා හැක.
* '''හයිපර්ස්ප්ලෙනිසම් (Hypersplenism / Pancytopenia):''' විශාල වූ ප්ලීහාව තුළ රතු රුධිරාණු, සුදු රුධිරාණු සහ පට්ටිකා අධික ලෙස සිරවී විනාශ වීම නිසා රුධිරයේ මෙම සෛල වර්ග තුනම අඩුවී යාම (රක්තහීනතාවය, ආසාදන සහ ලේ ගැලීමේ ප්‍රවණතාව).
* '''ප්ලීහාව පුපුරා යාම (Splenic Rupture — හදිසි අවදානම):''' ඉදිමුණු ප්ලීහාව ඉතාමත් මෘදු සහ බිඳෙනසුලු බැවින්, උදරයට එල්ල වන සුළු පහරකින් හෝ වැටීමකින් පවා එය පුපුරා ගොස් උදර කුහරය තුළට මාරාන්තික අභ්‍යන්තර රුධිර වහනයක් සිදුවිය හැක.&lt;ref name=&quot;Nirogi_Spleen&quot;/&gt;

== රෝග නිශ්චය සහ ප්‍රතිකාර ==
* '''පරීක්ෂණ:''' උදරයේ අල්ට්‍රාසවුන්ඩ් ස්කෑන් පරීක්ෂණය (Ultrasound scan of Abdomen), සම්පූර්ණ රුධිර පරීක්ෂාව (FBC), පර්යන්ත රුධිර පටල පරීක්ෂාව (Blood picture), අක්මා ක්‍රියාකාරීත්ව පරීක්ෂණ (LFTs) සහ අවශ්‍ය විට ඇටමිදුළු පරීක්ෂාව (Bone marrow biopsy).
* '''ප්‍රතිකාර සහ ආරක්ෂිත උපදෙස්:'''
** ප්ලීහාව ඉදිමීම සාමාන්‍යයෙන් මූලික රෝගයට (උදා: ආසාදනයට හෝ රුධිර රෝගයට) ප්‍රතිකාර කිරීමෙන් පාලනය කෙරේ.
** ප්ලීහාව සාමාන්‍ය තත්ත්වයට පත්වන තෙක් පාපන්දු, රග්බි, ක්‍රිකට් හෝ බර එසවීම වැනි උදරයට පහරක් වැදිය හැකි ක්‍රීඩා සහ ක්‍රියාකාරකම්වලින් සම්පූර්ණයෙන්ම වැළකී සිටිය යුතුය.
** ශල්‍යකර්මයකින් ප්ලීහාව ඉවත් කිරීමට ('''Splenectomy''') සිදුවන රෝගීන්ට ජීවිත තර්ජනාත්මක බැක්ටීරියා ආසාදන (Overwhelming Post-Splenectomy Infection - OPSI) වැළැක්වීම සඳහා සැත්කමට සති 2කට පෙර '''Pneumococcal, Meningococcal සහ ''Haemophilus influenzae'' type b (Hib) එන්නත්''' ලබා දීම අනිවාර්ය වේ.&lt;ref name=&quot;NHS_Spleen&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Pozo_Splenomegaly&quot;/&gt;

== මූලාශ්‍ර ==
{{reflist}}

== බාහිර සබැඳි ==
* [https://nirogilanka.com/enlarged-spleen/ ප්ලීහාව ඉදිමීම (Enlarged Spleen / Splenomegaly): හේතු, රෝග ලක්ෂණ සහ ප්‍රතිකාර — වෛද්‍ය ප්‍රියා සම්මානි (නිරෝගී ලංකා)]

[[ප්‍රවර්ගය:රෝග]]
[[ප්‍රවර්ගය:රුධිර රෝග]]
[[ප්‍රවර්ගය:වෛද්‍යවේදය]]</text>
      <sha1>ha6oau4sgdaebvjxi7ihbmmyrte5g51</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්ලීහාව විශාල වීම</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198550</id>
    <redirect title="ප්ලීහාව ඉදිමීම" />
    <revision>
      <id>805076</id>
      <timestamp>2026-11-10T02:53:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dr Priya Sammani</username>
        <id>82014</id>
      </contributor>
      <comment>ප්ලීහාව ඉදිමීම ලිපිය වෙත යළියොමු කිරීම</comment>
      <origin>805076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="8cosiyekuepzkcw9f1xq5jznd72jish" xml:space="preserve">#යළියොමුව [[ප්ලීහාව ඉදිමීම]]</text>
      <sha1>8cosiyekuepzkcw9f1xq5jznd72jish</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Splenomegaly</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198551</id>
    <redirect title="ප්ලීහාව ඉදිමීම" />
    <revision>
      <id>805077</id>
      <timestamp>2026-11-10T02:53:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dr Priya Sammani</username>
        <id>82014</id>
      </contributor>
      <comment>ප්ලීහාව ඉදිමීම ලිපිය වෙත යළියොමු කිරීම</comment>
      <origin>805077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="8cosiyekuepzkcw9f1xq5jznd72jish" xml:space="preserve">#යළියොමුව [[ප්ලීහාව ඉදිමීම]]</text>
      <sha1>8cosiyekuepzkcw9f1xq5jznd72jish</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Enlarged spleen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198552</id>
    <redirect title="ප්ලීහාව ඉදිමීම" />
    <revision>
      <id>805078</id>
      <timestamp>2026-11-10T02:53:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dr Priya Sammani</username>
        <id>82014</id>
      </contributor>
      <comment>ප්ලීහාව ඉදිමීම ලිපිය වෙත යළියොමු කිරීම</comment>
      <origin>805078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="8cosiyekuepzkcw9f1xq5jznd72jish" xml:space="preserve">#යළියොමුව [[ප්ලීහාව ඉදිමීම]]</text>
      <sha1>8cosiyekuepzkcw9f1xq5jznd72jish</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Red Sea State</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198553</id>
    <redirect title="රතු මුහුදු ප්‍රාන්තය (සුඩානය)" />
    <revision>
      <id>805079</id>
      <timestamp>2026-11-10T02:54:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <comment>නිර්මාණය</comment>
      <origin>805079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107" sha1="9s0h5n18zryzxgi132wkmlcoanmstr9" xml:space="preserve">#යළියොමුව [[රතු මුහුදු ප්‍රාන්තය (සුඩානය)]]</text>
      <sha1>9s0h5n18zryzxgi132wkmlcoanmstr9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:2025 මැයි සිට ගැනෙන තහවුරු නොකළ ප්‍රකාශ අඩංගු ලිපි</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198554</id>
    <revision>
      <id>805080</id>
      <timestamp>2026-11-10T03:03:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <comment>නිර්මාණය</comment>
      <origin>805080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="pcwath0m0tfjei7jnooirvivp6ubmxo" xml:space="preserve">{{monthly clean-up category}}</text>
      <sha1>pcwath0m0tfjei7jnooirvivp6ubmxo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:2025 ඔක්තෝබර් සිට ගැනෙන සත්‍යාපනය අසමත් වූ ලිපි</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198555</id>
    <revision>
      <id>805081</id>
      <timestamp>2026-11-10T03:03:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <comment>නිර්මාණය</comment>
      <origin>805081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="pcwath0m0tfjei7jnooirvivp6ubmxo" xml:space="preserve">{{monthly clean-up category}}</text>
      <sha1>pcwath0m0tfjei7jnooirvivp6ubmxo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:2025 ඔක්තෝබර් සිට ගැනෙන නොපැහැදිලි හෝ සැක සහිත කාල පරිච්ඡේද</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198556</id>
    <revision>
      <id>805082</id>
      <timestamp>2026-11-10T03:04:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <comment>නිර්මාණය</comment>
      <origin>805082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="pcwath0m0tfjei7jnooirvivp6ubmxo" xml:space="preserve">{{monthly clean-up category}}</text>
      <sha1>pcwath0m0tfjei7jnooirvivp6ubmxo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:ආමාශ ආන්ත්‍රික රෝග</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198557</id>
    <revision>
      <id>805084</id>
      <timestamp>2026-11-10T03:09:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <comment>නිර්මාණය</comment>
      <origin>805084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="f19ie8o8g7agys8j1fytxnnkter6vm3" xml:space="preserve">[[ප්‍රවර්ගය:රෝග]]</text>
      <sha1>f19ie8o8g7agys8j1fytxnnkter6vm3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:පරපෝෂිත රෝග</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198558</id>
    <revision>
      <id>805085</id>
      <timestamp>2026-11-10T03:09:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <comment>නිර්මාණය</comment>
      <origin>805085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="f19ie8o8g7agys8j1fytxnnkter6vm3" xml:space="preserve">[[ප්‍රවර්ගය:රෝග]]</text>
      <sha1>f19ie8o8g7agys8j1fytxnnkter6vm3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:රුධිර රෝග</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198559</id>
    <revision>
      <id>805086</id>
      <timestamp>2026-11-10T03:09:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <comment>නිර්මාණය</comment>
      <origin>805086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="f19ie8o8g7agys8j1fytxnnkter6vm3" xml:space="preserve">[[ප්‍රවර්ගය:රෝග]]</text>
      <sha1>f19ie8o8g7agys8j1fytxnnkter6vm3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:ස්නායු රෝග</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198560</id>
    <revision>
      <id>805087</id>
      <timestamp>2026-11-10T03:14:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <comment>නිර්මාණය</comment>
      <origin>805087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="f19ie8o8g7agys8j1fytxnnkter6vm3" xml:space="preserve">[[ප්‍රවර්ගය:රෝග]]</text>
      <sha1>f19ie8o8g7agys8j1fytxnnkter6vm3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සෝවියට් සංගමයේ දේශපාලනය පාලනය ආර්ථික ශක්තිය සහ සමාජය සංවිධානය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198561</id>
    <revision>
      <id>805091</id>
      <timestamp>2026-11-10T08:41:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <comment>'සෝවියට් සංගමයේ දේශපාලනය පාලනය ආර්ථික ශක්තිය සහ සමාජය සංවිධානය  == සෝවියට් සංගමයේ භූගෝලීය පිහිටීම ==  ගොනුව:Soviet Union Administrative Divisions 1989.jpg|thumb|center|700px|1989 වර්ෂයේ සෝවියට් සංගමයේ පරිප...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</comment>
      <origin>805091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="846" sha1="2pif1zsspvjw5oejy3x8vc30am2ldv0" xml:space="preserve">සෝවියට් සංගමයේ දේශපාලනය පාලනය ආර්ථික ශක්තිය සහ සමාජය සංවිධානය

== සෝවියට් සංගමයේ භූගෝලීය පිහිටීම ==

[[ගොනුව:Soviet Union Administrative Divisions 1989.jpg|thumb|center|700px|1989 වර්ෂයේ සෝවියට් සංගමයේ පරිපාලන බෙදීම් සහ සාමාජික ජනරජ පෙන්වන සිතියම]]

සෝවියට් සංගමය යුරෝපය සහ ආසියාව පුරා විහිදී පැවති විශාල රාජ්‍යයකි. එය සාමාජික සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජ 15කින් සමන්විත විය.</text>
      <sha1>2pif1zsspvjw5oejy3x8vc30am2ldv0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>805092</id>
      <parentid>805091</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T08:44:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <origin>805092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9775" sha1="iq0s0dq8oo86veutonlyfnlf7fbgmwd" xml:space="preserve">සෝවියට් සංගමයේ දේශපාලනය පාලනය ආර්ථික ශක්තිය සහ සමාජය සංවිධානය

== සෝවියට් සංගමයේ භූගෝලීය පිහිටීම ==

[[ගොනුව:Soviet Union Administrative Divisions 1989.jpg|thumb|center|700px|1989 වර්ෂයේ සෝවියට් සංගමයේ පරිපාලන බෙදීම් සහ සාමාජික ජනරජ පෙන්වන සිතියම]]

සෝවියට් සංගමය යුරෝපය සහ ආසියාව පුරා විහිදී පැවති විශාල රාජ්‍යයකි. එය සාමාජික සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජ 15කින් සමන්විත විය.


== සෝවියට් සංගමයේ ආර්ථික ක්‍රමය සහ සංවර්ධනය ==

සෝවියට් සංගමයේ ආර්ථික ක්‍රමය ප්‍රධාන වශයෙන් රාජ්‍ය හිමිකාරිත්වය සහ මධ්‍යගත සැලසුම්කරණය මත පදනම් වූ සමාජවාදී ආර්ථික පද්ධතියකි. 1922දී සෝවියට් සංගමය පිහිටුවීමෙන් පසු එහි නායකත්වය කාර්මික, කෘෂිකාර්මික, විද්‍යාත්මක සහ තාක්ෂණික සංවර්ධනය වේගවත් කිරීම සඳහා විවිධ ආර්ථික ප්‍රතිපත්ති ක්‍රියාත්මක කළේය.

=== 1. මධ්‍යගත සැලසුම් ආර්ථික ක්‍රමය ===

සෝවියට් සංගමයේ ආර්ථිකයේ ප්‍රධාන ලක්ෂණය වූයේ මධ්‍යගත සැලසුම්කරණයයි. කර්මාන්ත, බලශක්තිය, ප්‍රවාහනය සහ බැංකු වැනි ප්‍රධාන ආර්ථික අංශ රාජ්‍ය පාලනය යටතේ පැවතුණි.

නිෂ්පාදන ඉලක්ක, සම්පත් බෙදාහැරීම සහ ආයෝජන ප්‍රමුඛතා රජය විසින් සැලසුම් කරන ලදී.

=== 2. පස් අවුරුදු සැලසුම් ක්‍රමය ===

1928දී ජෝසෆ් ස්ටාලින්ගේ නායකත්වය යටතේ පළමු පස් අවුරුදු සැලැස්ම ආරම්භ විය. එහි ප්‍රධාන අරමුණ වූයේ සෝවියට් සංගමය කෘෂිකාර්මික ආර්ථිකයක සිට කාර්මික බලවතෙකු බවට පත් කිරීමයි.

මෙම සැලසුම් යටතේ වානේ, යකඩ, ගල් අඟුරු, විදුලි බලය සහ යන්ත්‍රෝපකරණ නිෂ්පාදනය පුළුල් කරන ලදී.

=== 3. කාර්මික සංවර්ධනය ===

සෝවියට් සංගමය බර කර්මාන්ත, යන්ත්‍රෝපකරණ, ලෝහ නිෂ්පාදනය, රසායනික කර්මාන්ත සහ බලශක්ති නිෂ්පාදනය සඳහා විශාල ආයෝජන සිදු කළේය.

විශාල කර්මාන්තශාලා, විදුලි බලාගාර, දුම්රිය මාර්ග සහ කාර්මික නගර ඉදිකිරීම මගින් රටේ නිෂ්පාදන ධාරිතාව පුළුල් විය.

=== 4. කෘෂිකාර්මික ආර්ථිකය ===

සෝවියට් කෘෂිකර්මාන්තය සාමූහික ගොවිපළ සහ රාජ්‍ය ගොවිපළ මත සංවිධානය විය.

* සාමූහික ගොවිපළ (Collective Farms හෙවත් Kolkhoz).
* රාජ්‍ය ගොවිපළ (State Farms හෙවත් Sovkhoz).

මෙම ක්‍රමය මගින් කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදනය විශාල පරිමාණයෙන් සංවිධානය කිරීමට උත්සාහ කළද, බලහත්කාරී සාමූහිකකරණය, සාගත සහ නිෂ්පාදන ගැටලු ද ඇති විය.

=== 5. බලශක්තිය සහ ස්වාභාවික සම්පත් ===

සෝවියට් සංගමය තෙල්, ස්වාභාවික වායු, ගල් අඟුරු සහ ඛනිජ සම්පත්වලින් පොහොසත් රාජ්‍යයක් විය. සයිබීරියාව සහ මධ්‍යම ආසියාව ඇතුළු ප්‍රදේශවල ස්වාභාවික සම්පත් සංවර්ධනය කිරීම මගින් රටේ බලශක්ති නිෂ්පාදනය පුළුල් කරන ලදී.

=== 6. ජාත්‍යන්තර ආර්ථික සම්බන්ධතා ===

1949දී අන්‍යෝන්‍ය ආර්ථික සහයෝගිතාව සඳහා වූ කවුන්සිලය (Council for Mutual Economic Assistance - COMECON) පිහිටුවන ලදී.

එහි අරමුණ වූයේ සමාජවාදී රටවල් අතර වෙළෙඳාම, කාර්මික සහයෝගිතාව සහ ආර්ථික සම්බන්ධතා වර්ධනය කිරීමයි.

=== 7. විද්‍යාව හා තාක්ෂණික සංවර්ධනය ===

සෝවියට් සංගමය විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සහ තාක්ෂණික අධ්‍යාපනය සඳහා විශාල අවධානයක් යොමු කළේය.

1957දී ස්පුට්නික්-1 චන්ද්‍රිකාව අභ්‍යවකාශයට යැවීම සහ 1961දී යූරි ගගාරින් අභ්‍යවකාශයට ගමන් කිරීම එහි විද්‍යාත්මක ජයග්‍රහණ අතර ප්‍රධාන වේ.

=== 8. සමාජ සුබසාධනය ===

අධ්‍යාපනය, සෞඛ්‍ය සේවා, රැකියා සහ නිවාස සැපයීම සම්බන්ධයෙන් සෝවියට් රාජ්‍යය විවිධ ප්‍රතිපත්ති ක්‍රියාත්මක කළේය.

රාජ්‍ය අධ්‍යාපන හා සෞඛ්‍ය සේවා පද්ධති පුළුල් කිරීම තුළින් ජනතාවගේ ජීවන තත්ත්වය ඉහළ නැංවීමට උත්සාහ කරන ලදී.

=== 9. ආර්ථික පද්ධතියේ දුර්වලතා ===

සෝවියට් ආර්ථික ක්‍රමය තුළ කාලයත් සමඟ ගැටලු රැසක් මතු විය.

* අධික මධ්‍යගත පාලනය.
* පාරිභෝගික භාණ්ඩ හිඟය.
* නිෂ්පාදන කාර්යක්ෂමතාව අඩුවීම.
* කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදනයේ අස්ථාවරත්වය.
* තාක්ෂණික නවීකරණයේ ප්‍රමාදය.
* ආරක්ෂක සහ හමුදා වියදම්වල අධික බර.

=== 10. පෙරෙස්ත්‍රොයිකා සහ ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණ ===

1985දී මිහායිල් ගොර්බචොව් සෝවියට් කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ ප්‍රධාන ලේකම් ධුරයට පත්විය. ඔහු පෙරෙස්ත්‍රොයිකා (Perestroika) නමින් ආර්ථික හා දේශපාලන ප්‍රතිසංස්කරණ වැඩපිළිවෙළක් හඳුන්වා දුන්නේය.

මෙම ප්‍රතිසංස්කරණවල අරමුණ වූයේ ආර්ථික කාර්යක්ෂමතාව වැඩි කිරීම සහ සෝවියට් පද්ධතිය නවීකරණය කිරීමයි. කෙසේ වෙතත්, ප්‍රතිසංස්කරණ සමඟ ආර්ථික හා දේශපාලන අර්බුද තවදුරටත් උග්‍ර විය.

=== නිගමනය ===

සෝවියට් සංගමයේ ආර්ථික ක්‍රමය විසිවන සියවසේ ලෝක ආර්ථික ඉතිහාසයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කර ගනී. එමගින් කාර්මික සංවර්ධනය, විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සහ සමාජ සේවා පුළුල් කිරීමට හැකි වූ අතර, මධ්‍යගත පාලනය, නිෂ්පාදන අකාර්යක්ෂමතාව සහ පාරිභෝගික භාණ්ඩ හිඟය වැනි ගැටලු ද ඇති විය.</text>
      <sha1>iq0s0dq8oo86veutonlyfnlf7fbgmwd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>805093</id>
      <parentid>805092</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T08:52:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <comment>/* නිගමනය */</comment>
      <origin>805093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11554" sha1="75zbn7yqpl9t741weubh549buda5kwk" xml:space="preserve">සෝවියට් සංගමයේ දේශපාලනය පාලනය ආර්ථික ශක්තිය සහ සමාජය සංවිධානය

== සෝවියට් සංගමයේ භූගෝලීය පිහිටීම ==

[[ගොනුව:Soviet Union Administrative Divisions 1989.jpg|thumb|center|700px|1989 වර්ෂයේ සෝවියට් සංගමයේ පරිපාලන බෙදීම් සහ සාමාජික ජනරජ පෙන්වන සිතියම]]

සෝවියට් සංගමය යුරෝපය සහ ආසියාව පුරා විහිදී පැවති විශාල රාජ්‍යයකි. එය සාමාජික සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජ 15කින් සමන්විත විය.


== සෝවියට් සංගමයේ ආර්ථික ක්‍රමය සහ සංවර්ධනය ==

සෝවියට් සංගමයේ ආර්ථික ක්‍රමය ප්‍රධාන වශයෙන් රාජ්‍ය හිමිකාරිත්වය සහ මධ්‍යගත සැලසුම්කරණය මත පදනම් වූ සමාජවාදී ආර්ථික පද්ධතියකි. 1922දී සෝවියට් සංගමය පිහිටුවීමෙන් පසු එහි නායකත්වය කාර්මික, කෘෂිකාර්මික, විද්‍යාත්මක සහ තාක්ෂණික සංවර්ධනය වේගවත් කිරීම සඳහා විවිධ ආර්ථික ප්‍රතිපත්ති ක්‍රියාත්මක කළේය.

=== 1. මධ්‍යගත සැලසුම් ආර්ථික ක්‍රමය ===

සෝවියට් සංගමයේ ආර්ථිකයේ ප්‍රධාන ලක්ෂණය වූයේ මධ්‍යගත සැලසුම්කරණයයි. කර්මාන්ත, බලශක්තිය, ප්‍රවාහනය සහ බැංකු වැනි ප්‍රධාන ආර්ථික අංශ රාජ්‍ය පාලනය යටතේ පැවතුණි.

නිෂ්පාදන ඉලක්ක, සම්පත් බෙදාහැරීම සහ ආයෝජන ප්‍රමුඛතා රජය විසින් සැලසුම් කරන ලදී.

=== 2. පස් අවුරුදු සැලසුම් ක්‍රමය ===

1928දී ජෝසෆ් ස්ටාලින්ගේ නායකත්වය යටතේ පළමු පස් අවුරුදු සැලැස්ම ආරම්භ විය. එහි ප්‍රධාන අරමුණ වූයේ සෝවියට් සංගමය කෘෂිකාර්මික ආර්ථිකයක සිට කාර්මික බලවතෙකු බවට පත් කිරීමයි.

මෙම සැලසුම් යටතේ වානේ, යකඩ, ගල් අඟුරු, විදුලි බලය සහ යන්ත්‍රෝපකරණ නිෂ්පාදනය පුළුල් කරන ලදී.

=== 3. කාර්මික සංවර්ධනය ===

සෝවියට් සංගමය බර කර්මාන්ත, යන්ත්‍රෝපකරණ, ලෝහ නිෂ්පාදනය, රසායනික කර්මාන්ත සහ බලශක්ති නිෂ්පාදනය සඳහා විශාල ආයෝජන සිදු කළේය.

විශාල කර්මාන්තශාලා, විදුලි බලාගාර, දුම්රිය මාර්ග සහ කාර්මික නගර ඉදිකිරීම මගින් රටේ නිෂ්පාදන ධාරිතාව පුළුල් විය.

=== 4. කෘෂිකාර්මික ආර්ථිකය ===

සෝවියට් කෘෂිකර්මාන්තය සාමූහික ගොවිපළ සහ රාජ්‍ය ගොවිපළ මත සංවිධානය විය.

* සාමූහික ගොවිපළ (Collective Farms හෙවත් Kolkhoz).
* රාජ්‍ය ගොවිපළ (State Farms හෙවත් Sovkhoz).

මෙම ක්‍රමය මගින් කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදනය විශාල පරිමාණයෙන් සංවිධානය කිරීමට උත්සාහ කළද, බලහත්කාරී සාමූහිකකරණය, සාගත සහ නිෂ්පාදන ගැටලු ද ඇති විය.

=== 5. බලශක්තිය සහ ස්වාභාවික සම්පත් ===

සෝවියට් සංගමය තෙල්, ස්වාභාවික වායු, ගල් අඟුරු සහ ඛනිජ සම්පත්වලින් පොහොසත් රාජ්‍යයක් විය. සයිබීරියාව සහ මධ්‍යම ආසියාව ඇතුළු ප්‍රදේශවල ස්වාභාවික සම්පත් සංවර්ධනය කිරීම මගින් රටේ බලශක්ති නිෂ්පාදනය පුළුල් කරන ලදී.

=== 6. ජාත්‍යන්තර ආර්ථික සම්බන්ධතා ===

1949දී අන්‍යෝන්‍ය ආර්ථික සහයෝගිතාව සඳහා වූ කවුන්සිලය (Council for Mutual Economic Assistance - COMECON) පිහිටුවන ලදී.

එහි අරමුණ වූයේ සමාජවාදී රටවල් අතර වෙළෙඳාම, කාර්මික සහයෝගිතාව සහ ආර්ථික සම්බන්ධතා වර්ධනය කිරීමයි.

=== 7. විද්‍යාව හා තාක්ෂණික සංවර්ධනය ===

සෝවියට් සංගමය විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සහ තාක්ෂණික අධ්‍යාපනය සඳහා විශාල අවධානයක් යොමු කළේය.

1957දී ස්පුට්නික්-1 චන්ද්‍රිකාව අභ්‍යවකාශයට යැවීම සහ 1961දී යූරි ගගාරින් අභ්‍යවකාශයට ගමන් කිරීම එහි විද්‍යාත්මක ජයග්‍රහණ අතර ප්‍රධාන වේ.

=== 8. සමාජ සුබසාධනය ===

අධ්‍යාපනය, සෞඛ්‍ය සේවා, රැකියා සහ නිවාස සැපයීම සම්බන්ධයෙන් සෝවියට් රාජ්‍යය විවිධ ප්‍රතිපත්ති ක්‍රියාත්මක කළේය.

රාජ්‍ය අධ්‍යාපන හා සෞඛ්‍ය සේවා පද්ධති පුළුල් කිරීම තුළින් ජනතාවගේ ජීවන තත්ත්වය ඉහළ නැංවීමට උත්සාහ කරන ලදී.

=== 9. ආර්ථික පද්ධතියේ දුර්වලතා ===

සෝවියට් ආර්ථික ක්‍රමය තුළ කාලයත් සමඟ ගැටලු රැසක් මතු විය.

* අධික මධ්‍යගත පාලනය.
* පාරිභෝගික භාණ්ඩ හිඟය.
* නිෂ්පාදන කාර්යක්ෂමතාව අඩුවීම.
* කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදනයේ අස්ථාවරත්වය.
* තාක්ෂණික නවීකරණයේ ප්‍රමාදය.
* ආරක්ෂක සහ හමුදා වියදම්වල අධික බර.

=== 10. පෙරෙස්ත්‍රොයිකා සහ ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණ ===

1985දී මිහායිල් ගොර්බචොව් සෝවියට් කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ ප්‍රධාන ලේකම් ධුරයට පත්විය. ඔහු පෙරෙස්ත්‍රොයිකා (Perestroika) නමින් ආර්ථික හා දේශපාලන ප්‍රතිසංස්කරණ වැඩපිළිවෙළක් හඳුන්වා දුන්නේය.

මෙම ප්‍රතිසංස්කරණවල අරමුණ වූයේ ආර්ථික කාර්යක්ෂමතාව වැඩි කිරීම සහ සෝවියට් පද්ධතිය නවීකරණය කිරීමයි. කෙසේ වෙතත්, ප්‍රතිසංස්කරණ සමඟ ආර්ථික හා දේශපාලන අර්බුද තවදුරටත් උග්‍ර විය.

=== නිගමනය ===

විශේෂයෙන් අභ්‍යවකාශ ගවේෂණ ක්ෂේත්‍රයේ ලබාගත් ජයග්‍රහණ එහි විශිෂ්ටත්වය ලොවට පෙන්වා දුන්නේය. 1961 අප්‍රේල් 12 වැනිදා යූරි ගගාරින් අභ්‍යවකාශයට යැවීම මානව ඉතිහාසයේ සුවිශේෂී සන්ධිස්ථානයක් විය. එමෙන්ම අධ්‍යාපනය, විද්‍යාව, සෞඛ්‍ය සේවා සහ කාර්මික සංවර්ධනය සඳහා ද සෝවියට් සංගමය විශාල දායකත්වයක් ලබා දුන්නේය. 

1985 දී බලයට පත් වූ මිහායිල් ගොර්බචොව් හඳුන්වා දුන් පෙරෙස්ත්‍රොයිකා සහ ග්ලාස්නොස්ට් ප්‍රතිපත්ති මගින් රට ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීමට උත්සාහ කළ ද, එම ක්‍රියාවලිය අපේක්ෂිත ආර්ථික ස්ථාවරත්වය ඇති කිරීමට සමත් නොවීය. ඒ වෙනුවට ආර්ථික අර්බුදය, දේශපාලන අස්ථාවරත්වය සහ සමූහාණ්ඩු අතර බෙදුම්වාදී ප්‍රවණතා තවදුරටත් වර්ධනය විය.
අවසානයේ 1991 දෙසැම්බර් 26 වැනිදා සෝවියට් සංගමය නිල වශයෙන් විසුරුවා හරින ලදී. එය ලෝක බල තුලනයේ විශාල වෙනසක් ඇති කළ ඓතිහාසික සිදුවීමක් විය.
ඒ අනුව සෝවියට් සංගමයේ ඉතිහාසය අපට පෙන්වා දෙන්නේ විශාල විද්‍යාත්මක, කාර්මික හා සමාජීය ජයග්‍රහණ ලබාගත් රාජ්‍යයකට පවා  පාලන අර්බුද සහ වැරදි ප්‍රතිසංස්කරණ හමුවේ බිඳවැටීමේ අවදානමක් පවතින බවයි.</text>
      <sha1>75zbn7yqpl9t741weubh549buda5kwk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>805094</id>
      <parentid>805093</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T09:00:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <origin>805094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14455" sha1="7861jkjvja4ceyidfma1eacd6x0wp23" xml:space="preserve">සෝවියට් සංගමයේ දේශපාලනය පාලනය ආර්ථික ශක්තිය සහ සමාජය සංවිධානය

== සෝවියට් සංගමයේ භූගෝලීය පිහිටීම ==

[[ගොනුව:Soviet Union Administrative Divisions 1989.jpg|thumb|center|700px|1989 වර්ෂයේ සෝවියට් සංගමයේ පරිපාලන බෙදීම් සහ සාමාජික ජනරජ පෙන්වන සිතියම]]

සෝවියට් සංගමය යුරෝපය සහ ආසියාව පුරා විහිදී පැවති විශාල රාජ්‍යයකි. එය සාමාජික සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජ 15කින් සමන්විත විය.


== සෝවියට් සංගමයේ ආර්ථික ක්‍රමය සහ සංවර්ධනය ==

සෝවියට් සංගමයේ ආර්ථික ක්‍රමය ප්‍රධාන වශයෙන් රාජ්‍ය හිමිකාරිත්වය සහ මධ්‍යගත සැලසුම්කරණය මත පදනම් වූ සමාජවාදී ආර්ථික පද්ධතියකි. 1922දී සෝවියට් සංගමය පිහිටුවීමෙන් පසු එහි නායකත්වය කාර්මික, කෘෂිකාර්මික, විද්‍යාත්මක සහ තාක්ෂණික සංවර්ධනය වේගවත් කිරීම සඳහා විවිධ ආර්ථික ප්‍රතිපත්ති ක්‍රියාත්මක කළේය.

=== 1. මධ්‍යගත සැලසුම් ආර්ථික ක්‍රමය ===

සෝවියට් සංගමයේ ආර්ථිකයේ ප්‍රධාන ලක්ෂණය වූයේ මධ්‍යගත සැලසුම්කරණයයි. කර්මාන්ත, බලශක්තිය, ප්‍රවාහනය සහ බැංකු වැනි ප්‍රධාන ආර්ථික අංශ රාජ්‍ය පාලනය යටතේ පැවතුණි.

නිෂ්පාදන ඉලක්ක, සම්පත් බෙදාහැරීම සහ ආයෝජන ප්‍රමුඛතා රජය විසින් සැලසුම් කරන ලදී.

=== 2. පස් අවුරුදු සැලසුම් ක්‍රමය ===

1928දී ජෝසෆ් ස්ටාලින්ගේ නායකත්වය යටතේ පළමු පස් අවුරුදු සැලැස්ම ආරම්භ විය. එහි ප්‍රධාන අරමුණ වූයේ සෝවියට් සංගමය කෘෂිකාර්මික ආර්ථිකයක සිට කාර්මික බලවතෙකු බවට පත් කිරීමයි.

මෙම සැලසුම් යටතේ වානේ, යකඩ, ගල් අඟුරු, විදුලි බලය සහ යන්ත්‍රෝපකරණ නිෂ්පාදනය පුළුල් කරන ලදී.

=== 3. කාර්මික සංවර්ධනය ===

සෝවියට් සංගමය බර කර්මාන්ත, යන්ත්‍රෝපකරණ, ලෝහ නිෂ්පාදනය, රසායනික කර්මාන්ත සහ බලශක්ති නිෂ්පාදනය සඳහා විශාල ආයෝජන සිදු කළේය.

විශාල කර්මාන්තශාලා, විදුලි බලාගාර, දුම්රිය මාර්ග සහ කාර්මික නගර ඉදිකිරීම මගින් රටේ නිෂ්පාදන ධාරිතාව පුළුල් විය.

=== 4. කෘෂිකාර්මික ආර්ථිකය ===

සෝවියට් කෘෂිකර්මාන්තය සාමූහික ගොවිපළ සහ රාජ්‍ය ගොවිපළ මත සංවිධානය විය.

* සාමූහික ගොවිපළ (Collective Farms හෙවත් Kolkhoz).
* රාජ්‍ය ගොවිපළ (State Farms හෙවත් Sovkhoz).

මෙම ක්‍රමය මගින් කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදනය විශාල පරිමාණයෙන් සංවිධානය කිරීමට උත්සාහ කළද, බලහත්කාරී සාමූහිකකරණය, සාගත සහ නිෂ්පාදන ගැටලු ද ඇති විය.

=== 5. බලශක්තිය සහ ස්වාභාවික සම්පත් ===

සෝවියට් සංගමය තෙල්, ස්වාභාවික වායු, ගල් අඟුරු සහ ඛනිජ සම්පත්වලින් පොහොසත් රාජ්‍යයක් විය. සයිබීරියාව සහ මධ්‍යම ආසියාව ඇතුළු ප්‍රදේශවල ස්වාභාවික සම්පත් සංවර්ධනය කිරීම මගින් රටේ බලශක්ති නිෂ්පාදනය පුළුල් කරන ලදී.

=== 6. ජාත්‍යන්තර ආර්ථික සම්බන්ධතා ===

1949දී අන්‍යෝන්‍ය ආර්ථික සහයෝගිතාව සඳහා වූ කවුන්සිලය (Council for Mutual Economic Assistance - COMECON) පිහිටුවන ලදී.

එහි අරමුණ වූයේ සමාජවාදී රටවල් අතර වෙළෙඳාම, කාර්මික සහයෝගිතාව සහ ආර්ථික සම්බන්ධතා වර්ධනය කිරීමයි.

=== 7. විද්‍යාව හා තාක්ෂණික සංවර්ධනය ===

සෝවියට් සංගමය විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සහ තාක්ෂණික අධ්‍යාපනය සඳහා විශාල අවධානයක් යොමු කළේය.

1957දී ස්පුට්නික්-1 චන්ද්‍රිකාව අභ්‍යවකාශයට යැවීම සහ 1961දී යූරි ගගාරින් අභ්‍යවකාශයට ගමන් කිරීම එහි විද්‍යාත්මක ජයග්‍රහණ අතර ප්‍රධාන වේ.

=== 8. සමාජ සුබසාධනය ===

අධ්‍යාපනය, සෞඛ්‍ය සේවා, රැකියා සහ නිවාස සැපයීම සම්බන්ධයෙන් සෝවියට් රාජ්‍යය විවිධ ප්‍රතිපත්ති ක්‍රියාත්මක කළේය.

රාජ්‍ය අධ්‍යාපන හා සෞඛ්‍ය සේවා පද්ධති පුළුල් කිරීම තුළින් ජනතාවගේ ජීවන තත්ත්වය ඉහළ නැංවීමට උත්සාහ කරන ලදී.

=== 9. ආර්ථික පද්ධතියේ දුර්වලතා ===

සෝවියට් ආර්ථික ක්‍රමය තුළ කාලයත් සමඟ ගැටලු රැසක් මතු විය.

* අධික මධ්‍යගත පාලනය.
* පාරිභෝගික භාණ්ඩ හිඟය.
* නිෂ්පාදන කාර්යක්ෂමතාව අඩුවීම.
* කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදනයේ අස්ථාවරත්වය.
* තාක්ෂණික නවීකරණයේ ප්‍රමාදය.
* ආරක්ෂක සහ හමුදා වියදම්වල අධික බර.

=== 10. පෙරෙස්ත්‍රොයිකා සහ ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණ ===

1985දී මිහායිල් ගොර්බචොව් සෝවියට් කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ ප්‍රධාන ලේකම් ධුරයට පත්විය. ඔහු පෙරෙස්ත්‍රොයිකා (Perestroika) නමින් ආර්ථික හා දේශපාලන ප්‍රතිසංස්කරණ වැඩපිළිවෙළක් හඳුන්වා දුන්නේය.

මෙම ප්‍රතිසංස්කරණවල අරමුණ වූයේ ආර්ථික කාර්යක්ෂමතාව වැඩි කිරීම සහ සෝවියට් පද්ධතිය නවීකරණය කිරීමයි. කෙසේ වෙතත්, ප්‍රතිසංස්කරණ සමඟ ආර්ථික හා දේශපාලන අර්බුද තවදුරටත් උග්‍ර විය.

=== සෝවියට් සංගමය සහ ලෝක සාමය ===

සෝවියට් සංගමය විසිවන සියවසේ ජාත්‍යන්තර බලතුලනය පවත්වා ගැනීමේදී ප්‍රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කළ රාජ්‍යයකි. විශේෂයෙන් දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසුව ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය සහ සෝවියට් සංගමය අතර පැවති බලතුලනය ලෝක දේශපාලනයේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයක් විය.
මෙම බලතුලනය හේතුවෙන් ලෝකයේ ප්‍රධාන බලවතුන් අතර සෘජු මහා පරිමාණ යුද්ධයක් ඇතිවීමේ අවදානම පාලනය කිරීමට රාජ්‍යතාන්ත්‍රික සාකච්ඡා, අවි පාලන ගිවිසුම් සහ අන්‍යෝන්‍ය ආරක්ෂක සීමාවන් වැදගත් විය. එමගින් තුන්වන ලෝක යුද්ධයක් සහ විනාශකාරී න්‍යෂ්ටික ගැටුමක් ඇතිවීමේ අවදානම අවම කිරීමට දායක වූ සාධකයක් ලෙස සෝවියට් සංගමයේ භූමිකාව සැලකිය හැකිය.
සෝවියට් සංගමයේ පැවැත්ම ලෝකයේ ද්විධ්‍රැව බල පද්ධතිය පවත්වා ගැනීමට උපකාරී විය. එමගින් ජාත්‍යන්තර දේශපාලනයේ එක් රාජ්‍යයකට පමණක් අසීමිත බලයක් හිමිවීම සීමා කළ හැකි තත්ත්වයක් නිර්මාණය විය.
1991 දී සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීමත් සමඟ එම බලතුලනය අවසන් වූ අතර ලෝක දේශපාලනයේ නව බල සම්බන්ධතා පද්ධතියක් බිහි විය. එම වෙනස ලෝක සාමය, ජාත්‍යන්තර ආරක්ෂාව සහ කුඩා රාජ්‍යයන්ගේ ස්වාධීනත්වය පිළිබඳ නව ප්‍රශ්න රැසක් මතු කළේය.
සෝවියට් සංගමයේ බිඳවැටීම පිළිබඳව අභ්‍යන්තර දුර්වලතා මෙන්ම ජාත්‍යන්තර බල අරගලයේ බලපෑම ද විමසා බැලිය යුතුය.


=== නිගමනය ===

විශේෂයෙන් අභ්‍යවකාශ ගවේෂණ ක්ෂේත්‍රයේ ලබාගත් ජයග්‍රහණ එහි විශිෂ්ටත්වය ලොවට පෙන්වා දුන්නේය. 1961 අප්‍රේල් 12 වැනිදා යූරි ගගාරින් අභ්‍යවකාශයට යැවීම මානව ඉතිහාසයේ සුවිශේෂී සන්ධිස්ථානයක් විය. එමෙන්ම අධ්‍යාපනය, විද්‍යාව, සෞඛ්‍ය සේවා සහ කාර්මික සංවර්ධනය සඳහා ද සෝවියට් සංගමය විශාල දායකත්වයක් ලබා දුන්නේය. 

1985 දී බලයට පත් වූ මිහායිල් ගොර්බචොව් හඳුන්වා දුන් පෙරෙස්ත්‍රොයිකා සහ ග්ලාස්නොස්ට් ප්‍රතිපත්ති මගින් රට ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීමට උත්සාහ කළ ද, එම ක්‍රියාවලිය අපේක්ෂිත ආර්ථික ස්ථාවරත්වය ඇති කිරීමට සමත් නොවීය. ඒ වෙනුවට ආර්ථික අර්බුදය, දේශපාලන අස්ථාවරත්වය සහ සමූහාණ්ඩු අතර බෙදුම්වාදී ප්‍රවණතා තවදුරටත් වර්ධනය විය.
අවසානයේ 1991 දෙසැම්බර් 26 වැනිදා සෝවියට් සංගමය නිල වශයෙන් විසුරුවා හරින ලදී. එය ලෝක බල තුලනයේ විශාල වෙනසක් ඇති කළ ඓතිහාසික සිදුවීමක් විය.
ඒ අනුව සෝවියට් සංගමයේ ඉතිහාසය අපට පෙන්වා දෙන්නේ විශාල විද්‍යාත්මක, කාර්මික හා සමාජීය ජයග්‍රහණ ලබාගත් රාජ්‍යයකට පවා  පාලන අර්බුද සහ වැරදි ප්‍රතිසංස්කරණ හමුවේ බිඳවැටීමේ අවදානමක් පවතින බවයි.</text>
      <sha1>7861jkjvja4ceyidfma1eacd6x0wp23</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>805095</id>
      <parentid>805094</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T09:06:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <origin>805095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15469" sha1="cma6g2tb3tu7lvc2oi8ejblbu35if1d" xml:space="preserve">සෝවියට් සංගමයේ දේශපාලනය පාලනය ආර්ථික ශක්තිය සහ සමාජය සංවිධානය

== සෝවියට් සංගමයේ භූගෝලීය පිහිටීම ==

[[ගොනුව:Soviet Union Administrative Divisions 1989.jpg|thumb|center|700px|1989 වර්ෂයේ සෝවියට් සංගමයේ පරිපාලන බෙදීම් සහ සාමාජික ජනරජ පෙන්වන සිතියම]]

සෝවියට් සංගමය යුරෝපය සහ ආසියාව පුරා විහිදී පැවති විශාල රාජ්‍යයකි. එය සාමාජික සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජ 15කින් සමන්විත විය.


== සෝවියට් සංගමයේ ආර්ථික ක්‍රමය සහ සංවර්ධනය ==

සෝවියට් සංගමයේ ආර්ථික ක්‍රමය ප්‍රධාන වශයෙන් රාජ්‍ය හිමිකාරිත්වය සහ මධ්‍යගත සැලසුම්කරණය මත පදනම් වූ සමාජවාදී ආර්ථික පද්ධතියකි. 1922දී සෝවියට් සංගමය පිහිටුවීමෙන් පසු එහි නායකත්වය කාර්මික, කෘෂිකාර්මික, විද්‍යාත්මක සහ තාක්ෂණික සංවර්ධනය වේගවත් කිරීම සඳහා විවිධ ආර්ථික ප්‍රතිපත්ති ක්‍රියාත්මක කළේය.

=== 1. මධ්‍යගත සැලසුම් ආර්ථික ක්‍රමය ===

සෝවියට් සංගමයේ ආර්ථිකයේ ප්‍රධාන ලක්ෂණය වූයේ මධ්‍යගත සැලසුම්කරණයයි. කර්මාන්ත, බලශක්තිය, ප්‍රවාහනය සහ බැංකු වැනි ප්‍රධාන ආර්ථික අංශ රාජ්‍ය පාලනය යටතේ පැවතුණි.

නිෂ්පාදන ඉලක්ක, සම්පත් බෙදාහැරීම සහ ආයෝජන ප්‍රමුඛතා රජය විසින් සැලසුම් කරන ලදී.

=== 2. පස් අවුරුදු සැලසුම් ක්‍රමය ===

1928දී ජෝසෆ් ස්ටාලින්ගේ නායකත්වය යටතේ පළමු පස් අවුරුදු සැලැස්ම ආරම්භ විය. එහි ප්‍රධාන අරමුණ වූයේ සෝවියට් සංගමය කෘෂිකාර්මික ආර්ථිකයක සිට කාර්මික බලවතෙකු බවට පත් කිරීමයි.

මෙම සැලසුම් යටතේ වානේ, යකඩ, ගල් අඟුරු, විදුලි බලය සහ යන්ත්‍රෝපකරණ නිෂ්පාදනය පුළුල් කරන ලදී.

=== 3. කාර්මික සංවර්ධනය ===

සෝවියට් සංගමය බර කර්මාන්ත, යන්ත්‍රෝපකරණ, ලෝහ නිෂ්පාදනය, රසායනික කර්මාන්ත සහ බලශක්ති නිෂ්පාදනය සඳහා විශාල ආයෝජන සිදු කළේය.

විශාල කර්මාන්තශාලා, විදුලි බලාගාර, දුම්රිය මාර්ග සහ කාර්මික නගර ඉදිකිරීම මගින් රටේ නිෂ්පාදන ධාරිතාව පුළුල් විය.

=== 4. කෘෂිකාර්මික ආර්ථිකය ===

සෝවියට් කෘෂිකර්මාන්තය සාමූහික ගොවිපළ සහ රාජ්‍ය ගොවිපළ මත සංවිධානය විය.

* සාමූහික ගොවිපළ (Collective Farms හෙවත් Kolkhoz).
* රාජ්‍ය ගොවිපළ (State Farms හෙවත් Sovkhoz).

මෙම ක්‍රමය මගින් කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදනය විශාල පරිමාණයෙන් සංවිධානය කිරීමට උත්සාහ කළද, බලහත්කාරී සාමූහිකකරණය, සාගත සහ නිෂ්පාදන ගැටලු ද ඇති විය.

=== 5. බලශක්තිය සහ ස්වාභාවික සම්පත් ===

සෝවියට් සංගමය තෙල්, ස්වාභාවික වායු, ගල් අඟුරු සහ ඛනිජ සම්පත්වලින් පොහොසත් රාජ්‍යයක් විය. සයිබීරියාව සහ මධ්‍යම ආසියාව ඇතුළු ප්‍රදේශවල ස්වාභාවික සම්පත් සංවර්ධනය කිරීම මගින් රටේ බලශක්ති නිෂ්පාදනය පුළුල් කරන ලදී.

=== 6. ජාත්‍යන්තර ආර්ථික සම්බන්ධතා ===

1949දී අන්‍යෝන්‍ය ආර්ථික සහයෝගිතාව සඳහා වූ කවුන්සිලය (Council for Mutual Economic Assistance - COMECON) පිහිටුවන ලදී.

එහි අරමුණ වූයේ සමාජවාදී රටවල් අතර වෙළෙඳාම, කාර්මික සහයෝගිතාව සහ ආර්ථික සම්බන්ධතා වර්ධනය කිරීමයි.

=== 7. විද්‍යාව හා තාක්ෂණික සංවර්ධනය ===

සෝවියට් සංගමය විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සහ තාක්ෂණික අධ්‍යාපනය සඳහා විශාල අවධානයක් යොමු කළේය.

1957දී ස්පුට්නික්-1 චන්ද්‍රිකාව අභ්‍යවකාශයට යැවීම සහ 1961දී යූරි ගගාරින් අභ්‍යවකාශයට ගමන් කිරීම එහි විද්‍යාත්මක ජයග්‍රහණ අතර ප්‍රධාන වේ.

=== 8. සමාජ සුබසාධනය ===

අධ්‍යාපනය, සෞඛ්‍ය සේවා, රැකියා සහ නිවාස සැපයීම සම්බන්ධයෙන් සෝවියට් රාජ්‍යය විවිධ ප්‍රතිපත්ති ක්‍රියාත්මක කළේය.

රාජ්‍ය අධ්‍යාපන හා සෞඛ්‍ය සේවා පද්ධති පුළුල් කිරීම තුළින් ජනතාවගේ ජීවන තත්ත්වය ඉහළ නැංවීමට උත්සාහ කරන ලදී.

=== 9. ආර්ථික පද්ධතියේ දුර්වලතා ===

සෝවියට් ආර්ථික ක්‍රමය තුළ කාලයත් සමඟ ගැටලු රැසක් මතු විය.

* අධික මධ්‍යගත පාලනය.
* පාරිභෝගික භාණ්ඩ හිඟය.
* නිෂ්පාදන කාර්යක්ෂමතාව අඩුවීම.
* කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදනයේ අස්ථාවරත්වය.
* තාක්ෂණික නවීකරණයේ ප්‍රමාදය.
* ආරක්ෂක සහ හමුදා වියදම්වල අධික බර.

=== 10. පෙරෙස්ත්‍රොයිකා සහ ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණ ===

1985දී මිහායිල් ගොර්බචොව් සෝවියට් කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ ප්‍රධාන ලේකම් ධුරයට පත්විය. ඔහු පෙරෙස්ත්‍රොයිකා (Perestroika) නමින් ආර්ථික හා දේශපාලන ප්‍රතිසංස්කරණ වැඩපිළිවෙළක් හඳුන්වා දුන්නේය.

මෙම ප්‍රතිසංස්කරණවල අරමුණ වූයේ ආර්ථික කාර්යක්ෂමතාව වැඩි කිරීම සහ සෝවියට් පද්ධතිය නවීකරණය කිරීමයි. කෙසේ වෙතත්, ප්‍රතිසංස්කරණ සමඟ ආර්ථික හා දේශපාලන අර්බුද තවදුරටත් උග්‍ර විය.

=== සෝවියට් සංගමය සහ ලෝක සාමය ===

සෝවියට් සංගමය විසිවන සියවසේ ජාත්‍යන්තර බලතුලනය පවත්වා ගැනීමේදී ප්‍රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කළ රාජ්‍යයකි. විශේෂයෙන් දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසුව ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය සහ සෝවියට් සංගමය අතර පැවති බලතුලනය ලෝක දේශපාලනයේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයක් විය.
මෙම බලතුලනය හේතුවෙන් ලෝකයේ ප්‍රධාන බලවතුන් අතර සෘජු මහා පරිමාණ යුද්ධයක් ඇතිවීමේ අවදානම පාලනය කිරීමට රාජ්‍යතාන්ත්‍රික සාකච්ඡා, අවි පාලන ගිවිසුම් සහ අන්‍යෝන්‍ය ආරක්ෂක සීමාවන් වැදගත් විය. එමගින් තුන්වන ලෝක යුද්ධයක් සහ විනාශකාරී න්‍යෂ්ටික ගැටුමක් ඇතිවීමේ අවදානම අවම කිරීමට දායක වූ සාධකයක් ලෙස සෝවියට් සංගමයේ භූමිකාව සැලකිය හැකිය.
සෝවියට් සංගමයේ පැවැත්ම ලෝකයේ ද්විධ්‍රැව බල පද්ධතිය පවත්වා ගැනීමට උපකාරී විය. එමගින් ජාත්‍යන්තර දේශපාලනයේ එක් රාජ්‍යයකට පමණක් අසීමිත බලයක් හිමිවීම සීමා කළ හැකි තත්ත්වයක් නිර්මාණය විය.
1991 දී සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීමත් සමඟ එම බලතුලනය අවසන් වූ අතර ලෝක දේශපාලනයේ නව බල සම්බන්ධතා පද්ධතියක් බිහි විය. එම වෙනස ලෝක සාමය, ජාත්‍යන්තර ආරක්ෂාව සහ කුඩා රාජ්‍යයන්ගේ ස්වාධීනත්වය පිළිබඳ නව ප්‍රශ්න රැසක් මතු කළේය.
සෝවියට් සංගමයේ බිඳවැටීම පිළිබඳව අභ්‍යන්තර දුර්වලතා මෙන්ම ජාත්‍යන්තර බල අරගලයේ බලපෑම ද විමසා බැලිය යුතුය.


=== නිගමනය ===

විශේෂයෙන් අභ්‍යවකාශ ගවේෂණ ක්ෂේත්‍රයේ ලබාගත් ජයග්‍රහණ එහි විශිෂ්ටත්වය ලොවට පෙන්වා දුන්නේය. 1961 අප්‍රේල් 12 වැනිදා යූරි ගගාරින් අභ්‍යවකාශයට යැවීම මානව ඉතිහාසයේ සුවිශේෂී සන්ධිස්ථානයක් විය. එමෙන්ම අධ්‍යාපනය, විද්‍යාව, සෞඛ්‍ය සේවා සහ කාර්මික සංවර්ධනය සඳහා ද සෝවියට් සංගමය විශාල දායකත්වයක් ලබා දුන්නේය. 

1985 දී බලයට පත් වූ මිහායිල් ගොර්බචොව් හඳුන්වා දුන් පෙරෙස්ත්‍රොයිකා සහ ග්ලාස්නොස්ට් ප්‍රතිපත්ති මගින් රට ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීමට උත්සාහ කළ ද, එම ක්‍රියාවලිය අපේක්ෂිත ආර්ථික ස්ථාවරත්වය ඇති කිරීමට සමත් නොවීය. ඒ වෙනුවට ආර්ථික අර්බුදය, දේශපාලන අස්ථාවරත්වය සහ සමූහාණ්ඩු අතර බෙදුම්වාදී ප්‍රවණතා තවදුරටත් වර්ධනය විය.
අවසානයේ 1991 දෙසැම්බර් 26 වැනිදා සෝවියට් සංගමය නිල වශයෙන් විසුරුවා හරින ලදී. එය ලෝක බල තුලනයේ විශාල වෙනසක් ඇති කළ ඓතිහාසික සිදුවීමක් විය.
ඒ අනුව සෝවියට් සංගමයේ ඉතිහාසය අපට පෙන්වා දෙන්නේ විශාල විද්‍යාත්මක, කාර්මික හා සමාජීය ජයග්‍රහණ ලබාගත් රාජ්‍යයකට පවා  පාලන අර්බුද සහ වැරදි ප්‍රතිසංස්කරණ හමුවේ බිඳවැටීමේ අවදානමක් පවතින බවයි.


Encyclopaedia Britannica – සීතල යුද්ධය සහ සෝවියට් සංගමයේ ඉතිහාසය.
Office of the Historian, U.S. Department of State – කියුබානු මිසයිල අර්බුදය සහ ඇමරිකා–සෝවියට් සබඳතා.
Wilson Center Digital Archive – සෝවියට් දේශපාලන තීරණ සහ ජාත්‍යන්තර සබඳතා පිළිබඳ ලේඛන.
National Security Archive – සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීම හා සීතල යුද්ධයේ ලේඛන.

&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Cuban Missile Crisis
 |url=https://www.archives.gov/news/topics/cuban-missile-crisis
 |publisher=National Archives
 |access-date=10 November 2026
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Soviet Union and the United States
 |url=https://loc.gov/exhibits/archives/sovi.html
 |publisher=Library of Congress
 |access-date=10 November 2026
}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>cma6g2tb3tu7lvc2oi8ejblbu35if1d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>805096</id>
      <parentid>805095</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T09:08:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <origin>805096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16235" sha1="k5rksc85dys31c10nv3ii5lew1e25tu" xml:space="preserve">සෝවියට් සංගමයේ දේශපාලනය පාලනය ආර්ථික ශක්තිය සහ සමාජය සංවිධානය

== සෝවියට් සංගමයේ භූගෝලීය පිහිටීම ==

[[ගොනුව:Soviet Union Administrative Divisions 1989.jpg|thumb|center|700px|1989 වර්ෂයේ සෝවියට් සංගමයේ පරිපාලන බෙදීම් සහ සාමාජික ජනරජ පෙන්වන සිතියම]]

සෝවියට් සංගමය යුරෝපය සහ ආසියාව පුරා විහිදී පැවති විශාල රාජ්‍යයකි. එය සාමාජික සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජ 15කින් සමන්විත විය.


== සෝවියට් සංගමයේ ආර්ථික ක්‍රමය සහ සංවර්ධනය ==

සෝවියට් සංගමයේ ආර්ථික ක්‍රමය ප්‍රධාන වශයෙන් රාජ්‍ය හිමිකාරිත්වය සහ මධ්‍යගත සැලසුම්කරණය මත පදනම් වූ සමාජවාදී ආර්ථික පද්ධතියකි. 1922දී සෝවියට් සංගමය පිහිටුවීමෙන් පසු එහි නායකත්වය කාර්මික, කෘෂිකාර්මික, විද්‍යාත්මක සහ තාක්ෂණික සංවර්ධනය වේගවත් කිරීම සඳහා විවිධ ආර්ථික ප්‍රතිපත්ති ක්‍රියාත්මක කළේය.

=== 1. මධ්‍යගත සැලසුම් ආර්ථික ක්‍රමය ===

සෝවියට් සංගමයේ ආර්ථිකයේ ප්‍රධාන ලක්ෂණය වූයේ මධ්‍යගත සැලසුම්කරණයයි. කර්මාන්ත, බලශක්තිය, ප්‍රවාහනය සහ බැංකු වැනි ප්‍රධාන ආර්ථික අංශ රාජ්‍ය පාලනය යටතේ පැවතුණි.

නිෂ්පාදන ඉලක්ක, සම්පත් බෙදාහැරීම සහ ආයෝජන ප්‍රමුඛතා රජය විසින් සැලසුම් කරන ලදී.

=== 2. පස් අවුරුදු සැලසුම් ක්‍රමය ===

1928දී ජෝසෆ් ස්ටාලින්ගේ නායකත්වය යටතේ පළමු පස් අවුරුදු සැලැස්ම ආරම්භ විය. එහි ප්‍රධාන අරමුණ වූයේ සෝවියට් සංගමය කෘෂිකාර්මික ආර්ථිකයක සිට කාර්මික බලවතෙකු බවට පත් කිරීමයි.

මෙම සැලසුම් යටතේ වානේ, යකඩ, ගල් අඟුරු, විදුලි බලය සහ යන්ත්‍රෝපකරණ නිෂ්පාදනය පුළුල් කරන ලදී.

=== 3. කාර්මික සංවර්ධනය ===

සෝවියට් සංගමය බර කර්මාන්ත, යන්ත්‍රෝපකරණ, ලෝහ නිෂ්පාදනය, රසායනික කර්මාන්ත සහ බලශක්ති නිෂ්පාදනය සඳහා විශාල ආයෝජන සිදු කළේය.

විශාල කර්මාන්තශාලා, විදුලි බලාගාර, දුම්රිය මාර්ග සහ කාර්මික නගර ඉදිකිරීම මගින් රටේ නිෂ්පාදන ධාරිතාව පුළුල් විය.

=== 4. කෘෂිකාර්මික ආර්ථිකය ===

සෝවියට් කෘෂිකර්මාන්තය සාමූහික ගොවිපළ සහ රාජ්‍ය ගොවිපළ මත සංවිධානය විය.

* සාමූහික ගොවිපළ (Collective Farms හෙවත් Kolkhoz).
* රාජ්‍ය ගොවිපළ (State Farms හෙවත් Sovkhoz).

මෙම ක්‍රමය මගින් කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදනය විශාල පරිමාණයෙන් සංවිධානය කිරීමට උත්සාහ කළද, බලහත්කාරී සාමූහිකකරණය, සාගත සහ නිෂ්පාදන ගැටලු ද ඇති විය.

=== 5. බලශක්තිය සහ ස්වාභාවික සම්පත් ===

සෝවියට් සංගමය තෙල්, ස්වාභාවික වායු, ගල් අඟුරු සහ ඛනිජ සම්පත්වලින් පොහොසත් රාජ්‍යයක් විය. සයිබීරියාව සහ මධ්‍යම ආසියාව ඇතුළු ප්‍රදේශවල ස්වාභාවික සම්පත් සංවර්ධනය කිරීම මගින් රටේ බලශක්ති නිෂ්පාදනය පුළුල් කරන ලදී.

=== 6. ජාත්‍යන්තර ආර්ථික සම්බන්ධතා ===

1949දී අන්‍යෝන්‍ය ආර්ථික සහයෝගිතාව සඳහා වූ කවුන්සිලය (Council for Mutual Economic Assistance - COMECON) පිහිටුවන ලදී.

එහි අරමුණ වූයේ සමාජවාදී රටවල් අතර වෙළෙඳාම, කාර්මික සහයෝගිතාව සහ ආර්ථික සම්බන්ධතා වර්ධනය කිරීමයි.

=== 7. විද්‍යාව හා තාක්ෂණික සංවර්ධනය ===

සෝවියට් සංගමය විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සහ තාක්ෂණික අධ්‍යාපනය සඳහා විශාල අවධානයක් යොමු කළේය.

1957දී ස්පුට්නික්-1 චන්ද්‍රිකාව අභ්‍යවකාශයට යැවීම සහ 1961දී යූරි ගගාරින් අභ්‍යවකාශයට ගමන් කිරීම එහි විද්‍යාත්මක ජයග්‍රහණ අතර ප්‍රධාන වේ.

=== 8. සමාජ සුබසාධනය ===

අධ්‍යාපනය, සෞඛ්‍ය සේවා, රැකියා සහ නිවාස සැපයීම සම්බන්ධයෙන් සෝවියට් රාජ්‍යය විවිධ ප්‍රතිපත්ති ක්‍රියාත්මක කළේය.

රාජ්‍ය අධ්‍යාපන හා සෞඛ්‍ය සේවා පද්ධති පුළුල් කිරීම තුළින් ජනතාවගේ ජීවන තත්ත්වය ඉහළ නැංවීමට උත්සාහ කරන ලදී.

=== 9. ආර්ථික පද්ධතියේ දුර්වලතා ===

සෝවියට් ආර්ථික ක්‍රමය තුළ කාලයත් සමඟ ගැටලු රැසක් මතු විය.

* අධික මධ්‍යගත පාලනය.
* පාරිභෝගික භාණ්ඩ හිඟය.
* නිෂ්පාදන කාර්යක්ෂමතාව අඩුවීම.
* කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදනයේ අස්ථාවරත්වය.
* තාක්ෂණික නවීකරණයේ ප්‍රමාදය.
* ආරක්ෂක සහ හමුදා වියදම්වල අධික බර.

=== 10. පෙරෙස්ත්‍රොයිකා සහ ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණ ===

1985දී මිහායිල් ගොර්බචොව් සෝවියට් කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ ප්‍රධාන ලේකම් ධුරයට පත්විය. ඔහු පෙරෙස්ත්‍රොයිකා (Perestroika) නමින් ආර්ථික හා දේශපාලන ප්‍රතිසංස්කරණ වැඩපිළිවෙළක් හඳුන්වා දුන්නේය.

මෙම ප්‍රතිසංස්කරණවල අරමුණ වූයේ ආර්ථික කාර්යක්ෂමතාව වැඩි කිරීම සහ සෝවියට් පද්ධතිය නවීකරණය කිරීමයි. කෙසේ වෙතත්, ප්‍රතිසංස්කරණ සමඟ ආර්ථික හා දේශපාලන අර්බුද තවදුරටත් උග්‍ර විය.

=== සෝවියට් සංගමය සහ ලෝක සාමය ===

සෝවියට් සංගමය විසිවන සියවසේ ජාත්‍යන්තර බලතුලනය පවත්වා ගැනීමේදී ප්‍රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කළ රාජ්‍යයකි. විශේෂයෙන් දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසුව ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය සහ සෝවියට් සංගමය අතර පැවති බලතුලනය ලෝක දේශපාලනයේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයක් විය.
මෙම බලතුලනය හේතුවෙන් ලෝකයේ ප්‍රධාන බලවතුන් අතර සෘජු මහා පරිමාණ යුද්ධයක් ඇතිවීමේ අවදානම පාලනය කිරීමට රාජ්‍යතාන්ත්‍රික සාකච්ඡා, අවි පාලන ගිවිසුම් සහ අන්‍යෝන්‍ය ආරක්ෂක සීමාවන් වැදගත් විය. එමගින් තුන්වන ලෝක යුද්ධයක් සහ විනාශකාරී න්‍යෂ්ටික ගැටුමක් ඇතිවීමේ අවදානම අවම කිරීමට දායක වූ සාධකයක් ලෙස සෝවියට් සංගමයේ භූමිකාව සැලකිය හැකිය.
සෝවියට් සංගමයේ පැවැත්ම ලෝකයේ ද්විධ්‍රැව බල පද්ධතිය පවත්වා ගැනීමට උපකාරී විය. එමගින් ජාත්‍යන්තර දේශපාලනයේ එක් රාජ්‍යයකට පමණක් අසීමිත බලයක් හිමිවීම සීමා කළ හැකි තත්ත්වයක් නිර්මාණය විය.
1991 දී සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීමත් සමඟ එම බලතුලනය අවසන් වූ අතර ලෝක දේශපාලනයේ නව බල සම්බන්ධතා පද්ධතියක් බිහි විය. එම වෙනස ලෝක සාමය, ජාත්‍යන්තර ආරක්ෂාව සහ කුඩා රාජ්‍යයන්ගේ ස්වාධීනත්වය පිළිබඳ නව ප්‍රශ්න රැසක් මතු කළේය.
සෝවියට් සංගමයේ බිඳවැටීම පිළිබඳව අභ්‍යන්තර දුර්වලතා මෙන්ම ජාත්‍යන්තර බල අරගලයේ බලපෑම ද විමසා බැලිය යුතුය.


=== නිගමනය ===

විශේෂයෙන් අභ්‍යවකාශ ගවේෂණ ක්ෂේත්‍රයේ ලබාගත් ජයග්‍රහණ එහි විශිෂ්ටත්වය ලොවට පෙන්වා දුන්නේය. 1961 අප්‍රේල් 12 වැනිදා යූරි ගගාරින් අභ්‍යවකාශයට යැවීම මානව ඉතිහාසයේ සුවිශේෂී සන්ධිස්ථානයක් විය. එමෙන්ම අධ්‍යාපනය, විද්‍යාව, සෞඛ්‍ය සේවා සහ කාර්මික සංවර්ධනය සඳහා ද සෝවියට් සංගමය විශාල දායකත්වයක් ලබා දුන්නේය. 

1985 දී බලයට පත් වූ මිහායිල් ගොර්බචොව් හඳුන්වා දුන් පෙරෙස්ත්‍රොයිකා සහ ග්ලාස්නොස්ට් ප්‍රතිපත්ති මගින් රට ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීමට උත්සාහ කළ ද, එම ක්‍රියාවලිය අපේක්ෂිත ආර්ථික ස්ථාවරත්වය ඇති කිරීමට සමත් නොවීය. ඒ වෙනුවට ආර්ථික අර්බුදය, දේශපාලන අස්ථාවරත්වය සහ සමූහාණ්ඩු අතර බෙදුම්වාදී ප්‍රවණතා තවදුරටත් වර්ධනය විය.
අවසානයේ 1991 දෙසැම්බර් 26 වැනිදා සෝවියට් සංගමය නිල වශයෙන් විසුරුවා හරින ලදී. එය ලෝක බල තුලනයේ විශාල වෙනසක් ඇති කළ ඓතිහාසික සිදුවීමක් විය.
ඒ අනුව සෝවියට් සංගමයේ ඉතිහාසය අපට පෙන්වා දෙන්නේ විශාල විද්‍යාත්මක, කාර්මික හා සමාජීය ජයග්‍රහණ ලබාගත් රාජ්‍යයකට පවා  පාලන අර්බුද සහ වැරදි ප්‍රතිසංස්කරණ හමුවේ බිඳවැටීමේ අවදානමක් පවතින බවයි.


Encyclopaedia Britannica – සීතල යුද්ධය සහ සෝවියට් සංගමයේ ඉතිහාසය.
Office of the Historian, U.S. Department of State – කියුබානු මිසයිල අර්බුදය සහ ඇමරිකා–සෝවියට් සබඳතා.
Wilson Center Digital Archive – සෝවියට් දේශපාලන තීරණ සහ ජාත්‍යන්තර සබඳතා පිළිබඳ ලේඛන.
National Security Archive – සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීම හා සීතල යුද්ධයේ ලේඛන.

&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Cuban Missile Crisis
 |url=https://www.archives.gov/news/topics/cuban-missile-crisis
 |publisher=National Archives
 |access-date=10 November 2026
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Soviet Union and the United States
 |url=https://loc.gov/exhibits/archives/sovi.html
 |publisher=Library of Congress
 |access-date=10 November 2026
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Cuban Missile Crisis at 60: Six Timeless Lessons for Arms Control
 |url=https://www.armscontrol.org/act/2022-10/features/cuban-missile-crisis-60-six-timeless-lessons-arms-control
 |publisher=Arms Control Association
 |access-date=10 November 2026
}}&lt;/ref&gt;  

&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Dissolution of the USSR and the Establishment of Independent Republics, 1991
 |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/pcw/108229.htm
 |publisher=U.S. Department of State
 |access-date=10 November 2026
}}&lt;/ref&gt;   

&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Collapse of the Soviet Union
 |url=https://history.state.gov/milestones/1989-1992/collapse-soviet-union
 |publisher=Office of the Historian, U.S. Department of State
 |access-date=10 November 2026
}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>k5rksc85dys31c10nv3ii5lew1e25tu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>805097</id>
      <parentid>805096</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T09:12:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <comment>/* නිගමනය */</comment>
      <origin>805097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16597" sha1="bla0lwju0le8l0vb1dbo8gr73f02mxt" xml:space="preserve">සෝවියට් සංගමයේ දේශපාලනය පාලනය ආර්ථික ශක්තිය සහ සමාජය සංවිධානය

== සෝවියට් සංගමයේ භූගෝලීය පිහිටීම ==

[[ගොනුව:Soviet Union Administrative Divisions 1989.jpg|thumb|center|700px|1989 වර්ෂයේ සෝවියට් සංගමයේ පරිපාලන බෙදීම් සහ සාමාජික ජනරජ පෙන්වන සිතියම]]

සෝවියට් සංගමය යුරෝපය සහ ආසියාව පුරා විහිදී පැවති විශාල රාජ්‍යයකි. එය සාමාජික සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජ 15කින් සමන්විත විය.


== සෝවියට් සංගමයේ ආර්ථික ක්‍රමය සහ සංවර්ධනය ==

සෝවියට් සංගමයේ ආර්ථික ක්‍රමය ප්‍රධාන වශයෙන් රාජ්‍ය හිමිකාරිත්වය සහ මධ්‍යගත සැලසුම්කරණය මත පදනම් වූ සමාජවාදී ආර්ථික පද්ධතියකි. 1922දී සෝවියට් සංගමය පිහිටුවීමෙන් පසු එහි නායකත්වය කාර්මික, කෘෂිකාර්මික, විද්‍යාත්මක සහ තාක්ෂණික සංවර්ධනය වේගවත් කිරීම සඳහා විවිධ ආර්ථික ප්‍රතිපත්ති ක්‍රියාත්මක කළේය.

=== 1. මධ්‍යගත සැලසුම් ආර්ථික ක්‍රමය ===

සෝවියට් සංගමයේ ආර්ථිකයේ ප්‍රධාන ලක්ෂණය වූයේ මධ්‍යගත සැලසුම්කරණයයි. කර්මාන්ත, බලශක්තිය, ප්‍රවාහනය සහ බැංකු වැනි ප්‍රධාන ආර්ථික අංශ රාජ්‍ය පාලනය යටතේ පැවතුණි.

නිෂ්පාදන ඉලක්ක, සම්පත් බෙදාහැරීම සහ ආයෝජන ප්‍රමුඛතා රජය විසින් සැලසුම් කරන ලදී.

=== 2. පස් අවුරුදු සැලසුම් ක්‍රමය ===

1928දී ජෝසෆ් ස්ටාලින්ගේ නායකත්වය යටතේ පළමු පස් අවුරුදු සැලැස්ම ආරම්භ විය. එහි ප්‍රධාන අරමුණ වූයේ සෝවියට් සංගමය කෘෂිකාර්මික ආර්ථිකයක සිට කාර්මික බලවතෙකු බවට පත් කිරීමයි.

මෙම සැලසුම් යටතේ වානේ, යකඩ, ගල් අඟුරු, විදුලි බලය සහ යන්ත්‍රෝපකරණ නිෂ්පාදනය පුළුල් කරන ලදී.

=== 3. කාර්මික සංවර්ධනය ===

සෝවියට් සංගමය බර කර්මාන්ත, යන්ත්‍රෝපකරණ, ලෝහ නිෂ්පාදනය, රසායනික කර්මාන්ත සහ බලශක්ති නිෂ්පාදනය සඳහා විශාල ආයෝජන සිදු කළේය.

විශාල කර්මාන්තශාලා, විදුලි බලාගාර, දුම්රිය මාර්ග සහ කාර්මික නගර ඉදිකිරීම මගින් රටේ නිෂ්පාදන ධාරිතාව පුළුල් විය.

=== 4. කෘෂිකාර්මික ආර්ථිකය ===

සෝවියට් කෘෂිකර්මාන්තය සාමූහික ගොවිපළ සහ රාජ්‍ය ගොවිපළ මත සංවිධානය විය.

* සාමූහික ගොවිපළ (Collective Farms හෙවත් Kolkhoz).
* රාජ්‍ය ගොවිපළ (State Farms හෙවත් Sovkhoz).

මෙම ක්‍රමය මගින් කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදනය විශාල පරිමාණයෙන් සංවිධානය කිරීමට උත්සාහ කළද, බලහත්කාරී සාමූහිකකරණය, සාගත සහ නිෂ්පාදන ගැටලු ද ඇති විය.

=== 5. බලශක්තිය සහ ස්වාභාවික සම්පත් ===

සෝවියට් සංගමය තෙල්, ස්වාභාවික වායු, ගල් අඟුරු සහ ඛනිජ සම්පත්වලින් පොහොසත් රාජ්‍යයක් විය. සයිබීරියාව සහ මධ්‍යම ආසියාව ඇතුළු ප්‍රදේශවල ස්වාභාවික සම්පත් සංවර්ධනය කිරීම මගින් රටේ බලශක්ති නිෂ්පාදනය පුළුල් කරන ලදී.

=== 6. ජාත්‍යන්තර ආර්ථික සම්බන්ධතා ===

1949දී අන්‍යෝන්‍ය ආර්ථික සහයෝගිතාව සඳහා වූ කවුන්සිලය (Council for Mutual Economic Assistance - COMECON) පිහිටුවන ලදී.

එහි අරමුණ වූයේ සමාජවාදී රටවල් අතර වෙළෙඳාම, කාර්මික සහයෝගිතාව සහ ආර්ථික සම්බන්ධතා වර්ධනය කිරීමයි.

=== 7. විද්‍යාව හා තාක්ෂණික සංවර්ධනය ===

සෝවියට් සංගමය විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සහ තාක්ෂණික අධ්‍යාපනය සඳහා විශාල අවධානයක් යොමු කළේය.

1957දී ස්පුට්නික්-1 චන්ද්‍රිකාව අභ්‍යවකාශයට යැවීම සහ 1961දී යූරි ගගාරින් අභ්‍යවකාශයට ගමන් කිරීම එහි විද්‍යාත්මක ජයග්‍රහණ අතර ප්‍රධාන වේ.

=== 8. සමාජ සුබසාධනය ===

අධ්‍යාපනය, සෞඛ්‍ය සේවා, රැකියා සහ නිවාස සැපයීම සම්බන්ධයෙන් සෝවියට් රාජ්‍යය විවිධ ප්‍රතිපත්ති ක්‍රියාත්මක කළේය.

රාජ්‍ය අධ්‍යාපන හා සෞඛ්‍ය සේවා පද්ධති පුළුල් කිරීම තුළින් ජනතාවගේ ජීවන තත්ත්වය ඉහළ නැංවීමට උත්සාහ කරන ලදී.

=== 9. ආර්ථික පද්ධතියේ දුර්වලතා ===

සෝවියට් ආර්ථික ක්‍රමය තුළ කාලයත් සමඟ ගැටලු රැසක් මතු විය.

* අධික මධ්‍යගත පාලනය.
* පාරිභෝගික භාණ්ඩ හිඟය.
* නිෂ්පාදන කාර්යක්ෂමතාව අඩුවීම.
* කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදනයේ අස්ථාවරත්වය.
* තාක්ෂණික නවීකරණයේ ප්‍රමාදය.
* ආරක්ෂක සහ හමුදා වියදම්වල අධික බර.

=== 10. පෙරෙස්ත්‍රොයිකා සහ ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණ ===

1985දී මිහායිල් ගොර්බචොව් සෝවියට් කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ ප්‍රධාන ලේකම් ධුරයට පත්විය. ඔහු පෙරෙස්ත්‍රොයිකා (Perestroika) නමින් ආර්ථික හා දේශපාලන ප්‍රතිසංස්කරණ වැඩපිළිවෙළක් හඳුන්වා දුන්නේය.

මෙම ප්‍රතිසංස්කරණවල අරමුණ වූයේ ආර්ථික කාර්යක්ෂමතාව වැඩි කිරීම සහ සෝවියට් පද්ධතිය නවීකරණය කිරීමයි. කෙසේ වෙතත්, ප්‍රතිසංස්කරණ සමඟ ආර්ථික හා දේශපාලන අර්බුද තවදුරටත් උග්‍ර විය.

=== සෝවියට් සංගමය සහ ලෝක සාමය ===

සෝවියට් සංගමය විසිවන සියවසේ ජාත්‍යන්තර බලතුලනය පවත්වා ගැනීමේදී ප්‍රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කළ රාජ්‍යයකි. විශේෂයෙන් දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසුව ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය සහ සෝවියට් සංගමය අතර පැවති බලතුලනය ලෝක දේශපාලනයේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයක් විය.
මෙම බලතුලනය හේතුවෙන් ලෝකයේ ප්‍රධාන බලවතුන් අතර සෘජු මහා පරිමාණ යුද්ධයක් ඇතිවීමේ අවදානම පාලනය කිරීමට රාජ්‍යතාන්ත්‍රික සාකච්ඡා, අවි පාලන ගිවිසුම් සහ අන්‍යෝන්‍ය ආරක්ෂක සීමාවන් වැදගත් විය. එමගින් තුන්වන ලෝක යුද්ධයක් සහ විනාශකාරී න්‍යෂ්ටික ගැටුමක් ඇතිවීමේ අවදානම අවම කිරීමට දායක වූ සාධකයක් ලෙස සෝවියට් සංගමයේ භූමිකාව සැලකිය හැකිය.
සෝවියට් සංගමයේ පැවැත්ම ලෝකයේ ද්විධ්‍රැව බල පද්ධතිය පවත්වා ගැනීමට උපකාරී විය. එමගින් ජාත්‍යන්තර දේශපාලනයේ එක් රාජ්‍යයකට පමණක් අසීමිත බලයක් හිමිවීම සීමා කළ හැකි තත්ත්වයක් නිර්මාණය විය.
1991 දී සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීමත් සමඟ එම බලතුලනය අවසන් වූ අතර ලෝක දේශපාලනයේ නව බල සම්බන්ධතා පද්ධතියක් බිහි විය. එම වෙනස ලෝක සාමය, ජාත්‍යන්තර ආරක්ෂාව සහ කුඩා රාජ්‍යයන්ගේ ස්වාධීනත්වය පිළිබඳ නව ප්‍රශ්න රැසක් මතු කළේය.
සෝවියට් සංගමයේ බිඳවැටීම පිළිබඳව අභ්‍යන්තර දුර්වලතා මෙන්ම ජාත්‍යන්තර බල අරගලයේ බලපෑම ද විමසා බැලිය යුතුය.


=== නිගමනය ===

විශේෂයෙන් අභ්‍යවකාශ ගවේෂණ ක්ෂේත්‍රයේ ලබාගත් ජයග්‍රහණ එහි විශිෂ්ටත්වය ලොවට පෙන්වා දුන්නේය. 1961 අප්‍රේල් 12 වැනිදා යූරි ගගාරින් අභ්‍යවකාශයට යැවීම මානව ඉතිහාසයේ සුවිශේෂී සන්ධිස්ථානයක් විය. එමෙන්ම අධ්‍යාපනය, විද්‍යාව, සෞඛ්‍ය සේවා සහ කාර්මික සංවර්ධනය සඳහා ද සෝවියට් සංගමය විශාල දායකත්වයක් ලබා දුන්නේය. 

1985 දී බලයට පත් වූ මිහායිල් ගොර්බචොව් හඳුන්වා දුන් පෙරෙස්ත්‍රොයිකා සහ ග්ලාස්නොස්ට් ප්‍රතිපත්ති මගින් රට ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීමට උත්සාහ කළ ද, එම ක්‍රියාවලිය අපේක්ෂිත ආර්ථික ස්ථාවරත්වය ඇති කිරීමට සමත් නොවීය. ඒ වෙනුවට ආර්ථික අර්බුදය, දේශපාලන අස්ථාවරත්වය සහ සමූහාණ්ඩු අතර බෙදුම්වාදී ප්‍රවණතා තවදුරටත් වර්ධනය විය.
අවසානයේ 1991 දෙසැම්බර් 26 වැනිදා සෝවියට් සංගමය නිල වශයෙන් විසුරුවා හරින ලදී. එය ලෝක බල තුලනයේ විශාල වෙනසක් ඇති කළ ඓතිහාසික සිදුවීමක් විය.
ඒ අනුව සෝවියට් සංගමයේ ඉතිහාසය අපට පෙන්වා දෙන්නේ විශාල විද්‍යාත්මක, කාර්මික හා සමාජීය ජයග්‍රහණ ලබාගත් රාජ්‍යයකට පවා  පාලන අර්බුද සහ වැරදි ප්‍රතිසංස්කරණ හමුවේ බිඳවැටීමේ අවදානමක් පවතින බවයි.


Encyclopaedia Britannica – සීතල යුද්ධය සහ සෝවියට් සංගමයේ ඉතිහාසය.
Office of the Historian, U.S. Department of State – කියුබානු මිසයිල අර්බුදය සහ ඇමරිකා–සෝවියට් සබඳතා.
Wilson Center Digital Archive – සෝවියට් දේශපාලන තීරණ සහ ජාත්‍යන්තර සබඳතා පිළිබඳ ලේඛන.
National Security Archive – සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීම හා සීතල යුද්ධයේ ලේඛන.
1.කියුබානු මිසයිල අර්බුදය

&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Cuban Missile Crisis
 |url=https://www.archives.gov/news/topics/cuban-missile-crisis
 |publisher=National Archives
 |access-date=10 November 2026
}}&lt;/ref&gt;

2.ඇමරිකානු සහ සෝවියට් සබඳතා
&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Soviet Union and the United States
 |url=https://loc.gov/exhibits/archives/sovi.html
 |publisher=Library of Congress
 |access-date=10 November 2026
}}&lt;/ref&gt;
3. න්‍යෂ්ටික අවි පාලනය
&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Cuban Missile Crisis at 60: Six Timeless Lessons for Arms Control
 |url=https://www.armscontrol.org/act/2022-10/features/cuban-missile-crisis-60-six-timeless-lessons-arms-control
 |publisher=Arms Control Association
 |access-date=10 November 2026
}}&lt;/ref&gt;    

4. සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීම
&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Dissolution of the USSR and the Establishment of Independent Republics, 1991
 |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/pcw/108229.htm
 |publisher=U.S. Department of State
 |access-date=10 November 2026
}}&lt;/ref&gt;   

5. ගොර්බචොව් සහ ඇමරිකානු ප්‍රතිපත්ති

&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Collapse of the Soviet Union
 |url=https://history.state.gov/milestones/1989-1992/collapse-soviet-union
 |publisher=Office of the Historian, U.S. Department of State
 |access-date=10 November 2026
}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>bla0lwju0le8l0vb1dbo8gr73f02mxt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>805098</id>
      <parentid>805097</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T09:15:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <origin>805098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16648" sha1="j6bidnmxht6wz05umc7zjlf90oo5cuc" xml:space="preserve">සෝවියට් සංගමයේ දේශපාලනය පාලනය ආර්ථික ශක්තිය සහ සමාජය සංවිධානය

== සෝවියට් සංගමයේ භූගෝලීය පිහිටීම ==

[[ගොනුව:Soviet Union Administrative Divisions 1989.jpg|thumb|center|700px|1989 වර්ෂයේ සෝවියට් සංගමයේ පරිපාලන බෙදීම් සහ සාමාජික ජනරජ පෙන්වන සිතියම]]

සෝවියට් සංගමය යුරෝපය සහ ආසියාව පුරා විහිදී පැවති විශාල රාජ්‍යයකි. එය සාමාජික සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජ 15කින් සමන්විත විය.


== සෝවියට් සංගමයේ දේශපාලන පාලන ආර්ථික ශක්තිය සහ සමාජය සංවිධානය ==

සෝවියට් සංගමයේ ආර්ථික ක්‍රමය ප්‍රධාන වශයෙන් රාජ්‍ය හිමිකාරිත්වය සහ මධ්‍යගත සැලසුම්කරණය මත පදනම් වූ සමාජවාදී ආර්ථික පද්ධතියකි. 1922දී සෝවියට් සංගමය පිහිටුවීමෙන් පසු එහි නායකත්වය කාර්මික, කෘෂිකාර්මික, විද්‍යාත්මක සහ තාක්ෂණික සංවර්ධනය වේගවත් කිරීම සඳහා විවිධ ආර්ථික ප්‍රතිපත්ති ක්‍රියාත්මක කළේය.

=== 1. මධ්‍යගත සැලසුම් ආර්ථික ක්‍රමය ===

සෝවියට් සංගමයේ ආර්ථිකයේ ප්‍රධාන ලක්ෂණය වූයේ මධ්‍යගත සැලසුම්කරණයයි. කර්මාන්ත, බලශක්තිය, ප්‍රවාහනය සහ බැංකු වැනි ප්‍රධාන ආර්ථික අංශ රාජ්‍ය පාලනය යටතේ පැවතුණි.

නිෂ්පාදන ඉලක්ක, සම්පත් බෙදාහැරීම සහ ආයෝජන ප්‍රමුඛතා රජය විසින් සැලසුම් කරන ලදී.

=== 2. පස් අවුරුදු සැලසුම් ක්‍රමය ===

1928දී ජෝසෆ් ස්ටාලින්ගේ නායකත්වය යටතේ පළමු පස් අවුරුදු සැලැස්ම ආරම්භ විය. එහි ප්‍රධාන අරමුණ වූයේ සෝවියට් සංගමය කෘෂිකාර්මික ආර්ථිකයක සිට කාර්මික බලවතෙකු බවට පත් කිරීමයි.

මෙම සැලසුම් යටතේ වානේ, යකඩ, ගල් අඟුරු, විදුලි බලය සහ යන්ත්‍රෝපකරණ නිෂ්පාදනය පුළුල් කරන ලදී.

=== 3. කාර්මික සංවර්ධනය ===

සෝවියට් සංගමය බර කර්මාන්ත, යන්ත්‍රෝපකරණ, ලෝහ නිෂ්පාදනය, රසායනික කර්මාන්ත සහ බලශක්ති නිෂ්පාදනය සඳහා විශාල ආයෝජන සිදු කළේය.

විශාල කර්මාන්තශාලා, විදුලි බලාගාර, දුම්රිය මාර්ග සහ කාර්මික නගර ඉදිකිරීම මගින් රටේ නිෂ්පාදන ධාරිතාව පුළුල් විය.

=== 4. කෘෂිකාර්මික ආර්ථිකය ===

සෝවියට් කෘෂිකර්මාන්තය සාමූහික ගොවිපළ සහ රාජ්‍ය ගොවිපළ මත සංවිධානය විය.

* සාමූහික ගොවිපළ (Collective Farms හෙවත් Kolkhoz).
* රාජ්‍ය ගොවිපළ (State Farms හෙවත් Sovkhoz).

මෙම ක්‍රමය මගින් කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදනය විශාල පරිමාණයෙන් සංවිධානය කිරීමට උත්සාහ කළද, බලහත්කාරී සාමූහිකකරණය, සාගත සහ නිෂ්පාදන ගැටලු ද ඇති විය.

=== 5. බලශක්තිය සහ ස්වාභාවික සම්පත් ===

සෝවියට් සංගමය තෙල්, ස්වාභාවික වායු, ගල් අඟුරු සහ ඛනිජ සම්පත්වලින් පොහොසත් රාජ්‍යයක් විය. සයිබීරියාව සහ මධ්‍යම ආසියාව ඇතුළු ප්‍රදේශවල ස්වාභාවික සම්පත් සංවර්ධනය කිරීම මගින් රටේ බලශක්ති නිෂ්පාදනය පුළුල් කරන ලදී.

=== 6. ජාත්‍යන්තර ආර්ථික සම්බන්ධතා ===

1949දී අන්‍යෝන්‍ය ආර්ථික සහයෝගිතාව සඳහා වූ කවුන්සිලය (Council for Mutual Economic Assistance - COMECON) පිහිටුවන ලදී.

එහි අරමුණ වූයේ සමාජවාදී රටවල් අතර වෙළෙඳාම, කාර්මික සහයෝගිතාව සහ ආර්ථික සම්බන්ධතා වර්ධනය කිරීමයි.

=== 7. විද්‍යාව හා තාක්ෂණික සංවර්ධනය ===

සෝවියට් සංගමය විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සහ තාක්ෂණික අධ්‍යාපනය සඳහා විශාල අවධානයක් යොමු කළේය.

1957දී ස්පුට්නික්-1 චන්ද්‍රිකාව අභ්‍යවකාශයට යැවීම සහ 1961දී යූරි ගගාරින් අභ්‍යවකාශයට ගමන් කිරීම එහි විද්‍යාත්මක ජයග්‍රහණ අතර ප්‍රධාන වේ.

=== 8. සමාජ සුබසාධනය ===

අධ්‍යාපනය, සෞඛ්‍ය සේවා, රැකියා සහ නිවාස සැපයීම සම්බන්ධයෙන් සෝවියට් රාජ්‍යය විවිධ ප්‍රතිපත්ති ක්‍රියාත්මක කළේය.

රාජ්‍ය අධ්‍යාපන හා සෞඛ්‍ය සේවා පද්ධති පුළුල් කිරීම තුළින් ජනතාවගේ ජීවන තත්ත්වය ඉහළ නැංවීමට උත්සාහ කරන ලදී.

=== 9. ආර්ථික පද්ධතියේ දුර්වලතා ===

සෝවියට් ආර්ථික ක්‍රමය තුළ කාලයත් සමඟ ගැටලු රැසක් මතු විය.

* අධික මධ්‍යගත පාලනය.
* පාරිභෝගික භාණ්ඩ හිඟය.
* නිෂ්පාදන කාර්යක්ෂමතාව අඩුවීම.
* කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදනයේ අස්ථාවරත්වය.
* තාක්ෂණික නවීකරණයේ ප්‍රමාදය.
* ආරක්ෂක සහ හමුදා වියදම්වල අධික බර.

=== 10. පෙරෙස්ත්‍රොයිකා සහ ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණ ===

1985දී මිහායිල් ගොර්බචොව් සෝවියට් කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ ප්‍රධාන ලේකම් ධුරයට පත්විය. ඔහු පෙරෙස්ත්‍රොයිකා (Perestroika) නමින් ආර්ථික හා දේශපාලන ප්‍රතිසංස්කරණ වැඩපිළිවෙළක් හඳුන්වා දුන්නේය.

මෙම ප්‍රතිසංස්කරණවල අරමුණ වූයේ ආර්ථික කාර්යක්ෂමතාව වැඩි කිරීම සහ සෝවියට් පද්ධතිය නවීකරණය කිරීමයි. කෙසේ වෙතත්, ප්‍රතිසංස්කරණ සමඟ ආර්ථික හා දේශපාලන අර්බුද තවදුරටත් උග්‍ර විය.

=== සෝවියට් සංගමය සහ ලෝක සාමය ===

සෝවියට් සංගමය විසිවන සියවසේ ජාත්‍යන්තර බලතුලනය පවත්වා ගැනීමේදී ප්‍රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කළ රාජ්‍යයකි. විශේෂයෙන් දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසුව ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය සහ සෝවියට් සංගමය අතර පැවති බලතුලනය ලෝක දේශපාලනයේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයක් විය.
මෙම බලතුලනය හේතුවෙන් ලෝකයේ ප්‍රධාන බලවතුන් අතර සෘජු මහා පරිමාණ යුද්ධයක් ඇතිවීමේ අවදානම පාලනය කිරීමට රාජ්‍යතාන්ත්‍රික සාකච්ඡා, අවි පාලන ගිවිසුම් සහ අන්‍යෝන්‍ය ආරක්ෂක සීමාවන් වැදගත් විය. එමගින් තුන්වන ලෝක යුද්ධයක් සහ විනාශකාරී න්‍යෂ්ටික ගැටුමක් ඇතිවීමේ අවදානම අවම කිරීමට දායක වූ සාධකයක් ලෙස සෝවියට් සංගමයේ භූමිකාව සැලකිය හැකිය.
සෝවියට් සංගමයේ පැවැත්ම ලෝකයේ ද්විධ්‍රැව බල පද්ධතිය පවත්වා ගැනීමට උපකාරී විය. එමගින් ජාත්‍යන්තර දේශපාලනයේ එක් රාජ්‍යයකට පමණක් අසීමිත බලයක් හිමිවීම සීමා කළ හැකි තත්ත්වයක් නිර්මාණය විය.
1991 දී සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීමත් සමඟ එම බලතුලනය අවසන් වූ අතර ලෝක දේශපාලනයේ නව බල සම්බන්ධතා පද්ධතියක් බිහි විය. එම වෙනස ලෝක සාමය, ජාත්‍යන්තර ආරක්ෂාව සහ කුඩා රාජ්‍යයන්ගේ ස්වාධීනත්වය පිළිබඳ නව ප්‍රශ්න රැසක් මතු කළේය.
සෝවියට් සංගමයේ බිඳවැටීම පිළිබඳව අභ්‍යන්තර දුර්වලතා මෙන්ම ජාත්‍යන්තර බල අරගලයේ බලපෑම ද විමසා බැලිය යුතුය.


=== නිගමනය ===

විශේෂයෙන් අභ්‍යවකාශ ගවේෂණ ක්ෂේත්‍රයේ ලබාගත් ජයග්‍රහණ එහි විශිෂ්ටත්වය ලොවට පෙන්වා දුන්නේය. 1961 අප්‍රේල් 12 වැනිදා යූරි ගගාරින් අභ්‍යවකාශයට යැවීම මානව ඉතිහාසයේ සුවිශේෂී සන්ධිස්ථානයක් විය. එමෙන්ම අධ්‍යාපනය, විද්‍යාව, සෞඛ්‍ය සේවා සහ කාර්මික සංවර්ධනය සඳහා ද සෝවියට් සංගමය විශාල දායකත්වයක් ලබා දුන්නේය. 

1985 දී බලයට පත් වූ මිහායිල් ගොර්බචොව් හඳුන්වා දුන් පෙරෙස්ත්‍රොයිකා සහ ග්ලාස්නොස්ට් ප්‍රතිපත්ති මගින් රට ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීමට උත්සාහ කළ ද, එම ක්‍රියාවලිය අපේක්ෂිත ආර්ථික ස්ථාවරත්වය ඇති කිරීමට සමත් නොවීය. ඒ වෙනුවට ආර්ථික අර්බුදය, දේශපාලන අස්ථාවරත්වය සහ සමූහාණ්ඩු අතර බෙදුම්වාදී ප්‍රවණතා තවදුරටත් වර්ධනය විය.
අවසානයේ 1991 දෙසැම්බර් 26 වැනිදා සෝවියට් සංගමය නිල වශයෙන් විසුරුවා හරින ලදී. එය ලෝක බල තුලනයේ විශාල වෙනසක් ඇති කළ ඓතිහාසික සිදුවීමක් විය.
ඒ අනුව සෝවියට් සංගමයේ ඉතිහාසය අපට පෙන්වා දෙන්නේ විශාල විද්‍යාත්මක, කාර්මික හා සමාජීය ජයග්‍රහණ ලබාගත් රාජ්‍යයකට පවා  පාලන අර්බුද සහ වැරදි ප්‍රතිසංස්කරණ හමුවේ බිඳවැටීමේ අවදානමක් පවතින බවයි.


Encyclopaedia Britannica – සීතල යුද්ධය සහ සෝවියට් සංගමයේ ඉතිහාසය.
Office of the Historian, U.S. Department of State – කියුබානු මිසයිල අර්බුදය සහ ඇමරිකා–සෝවියට් සබඳතා.
Wilson Center Digital Archive – සෝවියට් දේශපාලන තීරණ සහ ජාත්‍යන්තර සබඳතා පිළිබඳ ලේඛන.
National Security Archive – සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීම හා සීතල යුද්ධයේ ලේඛන.
1.කියුබානු මිසයිල අර්බුදය

&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Cuban Missile Crisis
 |url=https://www.archives.gov/news/topics/cuban-missile-crisis
 |publisher=National Archives
 |access-date=10 November 2026
}}&lt;/ref&gt;

2.ඇමරිකානු සහ සෝවියට් සබඳතා
&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Soviet Union and the United States
 |url=https://loc.gov/exhibits/archives/sovi.html
 |publisher=Library of Congress
 |access-date=10 November 2026
}}&lt;/ref&gt;
3. න්‍යෂ්ටික අවි පාලනය
&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Cuban Missile Crisis at 60: Six Timeless Lessons for Arms Control
 |url=https://www.armscontrol.org/act/2022-10/features/cuban-missile-crisis-60-six-timeless-lessons-arms-control
 |publisher=Arms Control Association
 |access-date=10 November 2026
}}&lt;/ref&gt;    

4. සෝවියට් සංගමය බිඳවැටීම
&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Dissolution of the USSR and the Establishment of Independent Republics, 1991
 |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/pcw/108229.htm
 |publisher=U.S. Department of State
 |access-date=10 November 2026
}}&lt;/ref&gt;   

5. ගොර්බචොව් සහ ඇමරිකානු ප්‍රතිපත්ති

&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Collapse of the Soviet Union
 |url=https://history.state.gov/milestones/1989-1992/collapse-soviet-union
 |publisher=Office of the Historian, U.S. Department of State
 |access-date=10 November 2026
}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>j6bidnmxht6wz05umc7zjlf90oo5cuc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ව්ලැඩිමීර් ඉලිච් ලෙනින් ( Vladimir Ilyich Lenin )</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198562</id>
    <redirect title="ව්ලැඩිමීර් ඊලිච් ලෙනින්" />
    <revision>
      <id>805101</id>
      <timestamp>2026-11-10T10:06:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shwetha</username>
        <id>6574</id>
      </contributor>
      <comment>Shwetha විසින් [[ව්ලැඩිමීර් ඉලිච් ලෙනින් ( Vladimir Ilyich Lenin )]] සිට [[ව්ලැඩිමීර් ඊලිච් ලෙනින්]] වෙත පිටුව ගෙන යන ලදී</comment>
      <origin>805101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95" sha1="mqr30akxds775lq7scxzxshkjk8gafs" xml:space="preserve">#යළියොමුව [[ව්ලැඩිමීර් ඊලිච් ලෙනින්]]</text>
      <sha1>mqr30akxds775lq7scxzxshkjk8gafs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ගොනුව:YOUR IMAGE FILENAME.jpg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>198564</id>
    <revision>
      <id>805104</id>
      <timestamp>2026-11-10T10:53:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hajiani, Dr.Seyed Firdawoosbee Hanifdeen</username>
        <id>81768</id>
      </contributor>
      <comment>Russian Revolution and its history</comment>
      <origin>805104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="irrh1d11f6u1lgom2ash7ywfl2obgj3" xml:space="preserve">== සාරාංශය ==
Russian Revolution and its history</text>
      <sha1>irrh1d11f6u1lgom2ash7ywfl2obgj3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සැකිල්ල:Numeral systems/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>198565</id>
    <revision>
      <id>805106</id>
      <timestamp>2026-01-20T16:47:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;Scyrme</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>805106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1980" sha1="2my0z4zfk8uphaifi9zgprxf6qibdr5" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}

{{tl|Numeral systems}} is a sidebar template which provides navigation to Wikipedia articles for numeral systems.

== Parameters ==

By default this template's lists are collapsed to minimise the displacement of other elements on the page, such as other templates or images. However, editors may override this on an article to automatically expand a list and reveal its contents. This can be achieved by setting the following parameters:

* {{para|expand}} followed by either {{code|Place-value notation}} or {{code|Sign-value notation}} to automatically expand one of those lists.
* {{para|expand2}} followed by either {{code|Hindu-Arabic numeral system}}, {{code|Other systems}}, or {{code|By radix/base}} to automatically expand of one of those lists.
* {{para|expand3}} followed by either {{code|Non-alphabetic}} or {{code|Alphabetic}} to automatically expand one of those lists.

The parameters {{para|expand2}} or {{para|expand3}} will only automatically expand the named list, not its parent list, so {{para|expand}} must also be set when those parameters are used if the intention is to make the named list immediately visible to readers.

; Examples
* Placing {{code|&lt;nowiki&gt;{{Numeral systems|expand=Place-value notation}}&lt;/nowiki&gt;}} will insert this template with only the &quot;Place-value notation&quot; list automatically expanded. All further lists within it will remain collapsed.
* Placing {{code|&lt;nowiki&gt;{{Numeral systems|expand=Place-value notation|expand2=By radix/base}}&lt;/nowiki&gt;}} will insert this template with both the &quot;By radix/base&quot; list and its parent, &quot;Place-value notation&quot;, automatically expanded.
* Placing {{code|&lt;nowiki&gt;{{Numeral systems|expand=Sign-value notation|expand3=Non-alphabetic}}&lt;/nowiki&gt;}} will insert this template with both the &quot;Non-alphabetic&quot; list and its parent, &quot;Sign-value notation&quot;, automatically expanded.

==See also==
{{Math templates}}

&lt;includeonly&gt;
[[Category:Mathematics sidebar templates]]
&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>2my0z4zfk8uphaifi9zgprxf6qibdr5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>805107</id>
      <parentid>805106</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T11:22:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[:en:Template:Numeral_systems/doc]] වෙතින් එක් සංශෝධනයක්</comment>
      <origin>805106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1980" sha1="2my0z4zfk8uphaifi9zgprxf6qibdr5" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}

{{tl|Numeral systems}} is a sidebar template which provides navigation to Wikipedia articles for numeral systems.

== Parameters ==

By default this template's lists are collapsed to minimise the displacement of other elements on the page, such as other templates or images. However, editors may override this on an article to automatically expand a list and reveal its contents. This can be achieved by setting the following parameters:

* {{para|expand}} followed by either {{code|Place-value notation}} or {{code|Sign-value notation}} to automatically expand one of those lists.
* {{para|expand2}} followed by either {{code|Hindu-Arabic numeral system}}, {{code|Other systems}}, or {{code|By radix/base}} to automatically expand of one of those lists.
* {{para|expand3}} followed by either {{code|Non-alphabetic}} or {{code|Alphabetic}} to automatically expand one of those lists.

The parameters {{para|expand2}} or {{para|expand3}} will only automatically expand the named list, not its parent list, so {{para|expand}} must also be set when those parameters are used if the intention is to make the named list immediately visible to readers.

; Examples
* Placing {{code|&lt;nowiki&gt;{{Numeral systems|expand=Place-value notation}}&lt;/nowiki&gt;}} will insert this template with only the &quot;Place-value notation&quot; list automatically expanded. All further lists within it will remain collapsed.
* Placing {{code|&lt;nowiki&gt;{{Numeral systems|expand=Place-value notation|expand2=By radix/base}}&lt;/nowiki&gt;}} will insert this template with both the &quot;By radix/base&quot; list and its parent, &quot;Place-value notation&quot;, automatically expanded.
* Placing {{code|&lt;nowiki&gt;{{Numeral systems|expand=Sign-value notation|expand3=Non-alphabetic}}&lt;/nowiki&gt;}} will insert this template with both the &quot;Non-alphabetic&quot; list and its parent, &quot;Sign-value notation&quot;, automatically expanded.

==See also==
{{Math templates}}

&lt;includeonly&gt;
[[Category:Mathematics sidebar templates]]
&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>2my0z4zfk8uphaifi9zgprxf6qibdr5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සැකිල්ල:Numeral systems/testcases</title>
    <ns>10</ns>
    <id>198566</id>
    <revision>
      <id>805108</id>
      <timestamp>2018-08-21T07:24:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;Spitzak</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <origin>805108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="nygqp3dymml7xzmwigk2yvegvuejrvp" xml:space="preserve">{{numeral systems}}

{{Testcases notice}}</text>
      <sha1>nygqp3dymml7xzmwigk2yvegvuejrvp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>805109</id>
      <parentid>805108</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T11:22:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[:en:Template:Numeral_systems/testcases]] වෙතින් එක් සංශෝධනයක්</comment>
      <origin>805108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="nygqp3dymml7xzmwigk2yvegvuejrvp" xml:space="preserve">{{numeral systems}}

{{Testcases notice}}</text>
      <sha1>nygqp3dymml7xzmwigk2yvegvuejrvp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Binary number</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198567</id>
    <redirect title="ද්විමය සංඛ්‍යා පද්ධතිය" />
    <revision>
      <id>805112</id>
      <timestamp>2026-11-10T11:32:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <comment>නිර්මාණය</comment>
      <origin>805112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92" sha1="ajgh9ctblu9xh2avetc4u3i5vo1ct33" xml:space="preserve">#යළියොමුව [[ද්විමය සංඛ්‍යා පද්ධතිය]]</text>
      <sha1>ajgh9ctblu9xh2avetc4u3i5vo1ct33</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Binary arithmetic</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198568</id>
    <revision>
      <id>805118</id>
      <timestamp>2026-11-10T11:42:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Binary arithmetic]]</comment>
      <origin>805118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1718" sha1="re4qf6rb8anqz69on44qqjnko96ozhx" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 840915914 || 2018-05-12T22:58:09Z || Allforrous || &lt;nowiki&gt;Commons template.&lt;/nowiki&gt;
|----
| 820239267 || 2018-01-13T21:07:09Z || Dpleibovitz || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 546290355 || 2013-03-22T13:52:37Z || Addbot || &lt;nowiki&gt;[[User:Addbot|Bot:]] Migrating 9 interwiki links, now provided by [[Wikipedia:Wikidata|Wikidata]] on [[d:q6444232]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 539003387 || 2013-02-19T07:25:11Z || Octahedron80 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 531445859 || 2013-01-05T13:33:50Z || ساجد امجد ساجد || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 530327485 || 2012-12-29T18:11:14Z || EmausBot || &lt;nowiki&gt;r2.7.3) (Robot: Adding [[el:Κατηγορία:Δυαδική αριθμητική]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 528558731 || 2012-12-18T00:34:10Z || Greenstruck || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 528557930 || 2012-12-18T00:26:53Z || Greenstruck || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 511571435 || 2012-09-09T18:28:10Z || ZéroBot || &lt;nowiki&gt;r2.7.1) (Robot: Adding [[uk:Категорія:Двійкова арифметика]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 491578209 || 2012-05-09T11:58:16Z || Luckas-bot || &lt;nowiki&gt;r2.7.1) (Robot: Adding [[nn:Kategori:Binær aritmetikk]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 491259749 || 2012-05-07T22:00:42Z || Moberg || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 477240474 || 2012-02-16T19:58:44Z || Yahia.barie || &lt;nowiki&gt;bn:বিষয়শ্রেণী:বাইনারি পাটিগণিত&lt;/nowiki&gt;
|----
| 473459726 || 2012-01-27T04:38:24Z || Vadmium || &lt;nowiki&gt;[[WP:AES|←]]Created page with '[[Arithmetic]] in the [[binary numeral system]]  [[Category:Arithmetic]] [[Category:Computer arithmetic]] [[Category:Positional numeral systems]]  [[ru:Кате...'&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>re4qf6rb8anqz69on44qqjnko96ozhx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Binary arithmetic</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198569</id>
    <revision>
      <id>805119</id>
      <timestamp>2026-11-10T11:42:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Binary arithmetic]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Binary arithmetic|history]])</comment>
      <origin>805119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="183" sha1="58g0mhfqo5su2tt3w5uv7gmhtx50ujk" xml:space="preserve">{{Commons}}

[[Arithmetic]] in the [[binary numeral system]].

[[Category:Arithmetic]]
[[Category:Computer arithmetic]]
[[Category:Positional numeral systems]]
[[Category:2 (number)]]</text>
      <sha1>58g0mhfqo5su2tt3w5uv7gmhtx50ujk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>805127</id>
      <parentid>805119</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T11:49:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <origin>805127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="336" sha1="fz3outpdmi5bxm1tafqn2tbmvpikj4x" xml:space="preserve">{{ප්‍රවර්ග නාමය පරිවර්තනය සිදුකරන තෙක් සඟවා ඇති ප්‍රවර්ග}}
{{Commons}}

[[Arithmetic]] in the [[binary numeral system]].

[[Category:Arithmetic]]
[[Category:Computer arithmetic]]
[[Category:Positional numeral systems]]
[[Category:2 (number)]]</text>
      <sha1>fz3outpdmi5bxm1tafqn2tbmvpikj4x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Computer arithmetic</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198570</id>
    <revision>
      <id>805120</id>
      <timestamp>2026-11-10T11:42:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Computer arithmetic]]</comment>
      <origin>805120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5772" sha1="96pjdquu4b7n1knqybkayhn76g7fazy" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1231080342 || 2024-06-26T10:26:27Z || D.Lazard || &lt;nowiki&gt;{{cat main}}&lt;/nowiki&gt;
|----
| 952551170 || 2020-04-22T20:54:01Z || 50.26.172.216 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 548155951 || 2013-04-01T15:10:23Z || Addbot || &lt;nowiki&gt;[[User:Addbot|Bot:]] Migrating 25 interwiki links, now provided by [[Wikipedia:Wikidata|Wikidata]] on [[d:q8921752]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 531577561 || 2013-01-06T06:15:50Z || EmausBot || &lt;nowiki&gt;r2.7.3) (Robot: Adding [[vi:Thể loại:Số học máy tính]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 531443584 || 2013-01-05T13:10:13Z || ساجد امجد ساجد || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 507065957 || 2012-08-12T17:13:01Z || Zorrobot || &lt;nowiki&gt;r2.7.3) (Robot: Modifying [[nn:Kategori:Datamaskinartitmetikk]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 491578161 || 2012-05-09T11:57:57Z || Luckas-bot || &lt;nowiki&gt;r2.7.1) (Robot: Adding [[nn:Kategori:Dataartimetikk]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 491259278 || 2012-05-07T21:57:21Z || Moberg || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 491259032 || 2012-05-07T21:55:37Z || Moberg || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 475279509 || 2012-02-05T20:28:48Z || Rezabot || &lt;nowiki&gt;r2.7.1) (Robot: Adding [[fa:رده:حساب رایانه‌ای]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 472472311 || 2012-01-21T18:49:35Z || ZéroBot || &lt;nowiki&gt;r2.7.1) (Robot: Modifying [[ro:Categorie:Aritmetica calculatoarelor]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 455664949 || 2011-10-15T09:43:36Z || TXiKiBoT || &lt;nowiki&gt;r2.7.2) (Robot: Adding [[cs:Kategorie:Počítačová aritmetika]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 442486496 || 2011-08-01T10:10:28Z || Yobot || &lt;nowiki&gt;[[WP:CHECKWIKI]] error 18 (category with first letter small) + [[WP:GENFIXES|general fixes]] using [[Project:AWB|AWB]] (7800)&lt;/nowiki&gt;
|----
| 432504218 || 2011-06-04T11:38:51Z || ZéroBot || &lt;nowiki&gt;r2.7.1) (robot Adding: [[ro:Categorie:Aritmetică computerică]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 430618163 || 2011-05-24T03:15:30Z || MastiBot || &lt;nowiki&gt;r2.7.1) (robot Removing: [[nn:Kategori:Dataaritmetikk]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 429024412 || 2011-05-14T03:22:52Z || EmausBot || &lt;nowiki&gt;r2.6.4) (robot Adding: [[sk:Kategória:Počítačová aritmetika]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 416437417 || 2011-02-28T21:02:13Z || Bjankuloski06en~enwiki || &lt;nowiki&gt;mk&lt;/nowiki&gt;
|----
| 416346302 || 2011-02-28T08:29:05Z || Luckas-bot || &lt;nowiki&gt;r2.7.1) (robot Adding: [[uk:Категорія:Комп'ютерна арифметика]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 413583302 || 2011-02-12T23:43:16Z || Pnm || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:Computer programming]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 377803138 || 2010-08-08T11:44:51Z || BenzolBot || &lt;nowiki&gt;robot Modifying: [[ja:Category:コンピュータの算術]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 370766117 || 2010-06-29T10:20:24Z || Qu3a || &lt;nowiki&gt;interwiki pl&lt;/nowiki&gt;
|----
| 364962542 || 2010-05-30T03:35:12Z || TXiKiBoT || &lt;nowiki&gt;robot Modifying: [[ar:تصنيف:حسابيات حاسوبية]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 355233519 || 2010-04-10T23:31:18Z || MalafayaBot || &lt;nowiki&gt;robot Modifying: [[ml:വർഗ്ഗം:കമ്പ്യൂട്ടർ സംഖ്യാഗണിതം]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 342203376 || 2010-02-06T00:40:26Z || ArthurBot || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[ml:വര്‍ഗ്ഗം:കമ്പ്യൂട്ടര്‍ സംഖ്യാഗണിതം]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 330275368 || 2009-12-07T17:37:57Z || AndersBot || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[nn:Kategori:Dataaritmetikk]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 328406067 || 2009-11-28T16:55:27Z || BlackKnight || &lt;nowiki&gt;fix id interwiki&lt;/nowiki&gt;
|----
| 327332013 || 2009-11-22T19:23:22Z || TXiKiBoT || &lt;nowiki&gt;robot Adding: [[eu:Kategoria:Aritmetika konputazionala]] Modifying: [[de:Kategorie:Computerarithmetik]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 326504222 || 2009-11-18T09:02:18Z || WissensDürster || &lt;nowiki&gt;[[de:Computerarithmetik]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 258719090 || 2008-12-18T03:48:31Z || Stepheng3 || &lt;nowiki&gt;rm self-categorization&lt;/nowiki&gt;
|----
| 255680517 || 2008-12-03T18:50:41Z || BotMultichill || &lt;nowiki&gt;Commons cat fix&lt;/nowiki&gt;
|----
| 237153606 || 2008-09-08T22:09:06Z || Mdd || &lt;nowiki&gt;Commonscat&lt;/nowiki&gt;
|----
| 227954179 || 2008-07-26T04:21:00Z || Mhaitham.shammaa || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 211810470 || 2008-05-12T05:40:59Z || Silvonen || &lt;nowiki&gt;fi:&lt;/nowiki&gt;
|----
| 202124277 || 2008-03-30T19:51:40Z || Andreas Kaufmann || &lt;nowiki&gt;[[category:Computer programming]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 199067306 || 2008-03-18T12:15:36Z || 60.240.112.112 || &lt;nowiki&gt;[[tr:Kategori:Bilgisayar aritmetiği]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 169114735 || 2007-11-04T07:42:13Z || Rwwww || &lt;nowiki&gt;cat computer hardware -&gt; ... architecture&lt;/nowiki&gt;
|----
| 164613725 || 2007-10-15T00:42:19Z || Rwwww || &lt;nowiki&gt;add cat computer hardware&lt;/nowiki&gt;
|----
| 164613379 || 2007-10-15T00:40:15Z || Rwwww || &lt;nowiki&gt;add cat Computer hardware&lt;/nowiki&gt;
|----
| 135080926 || 2007-06-01T13:11:58Z || Mhss || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 107515335 || 2007-02-12T07:46:43Z || Chobot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[eo:Kategorio:Komputila aritmetiko]], [[ko:분류:컴퓨터 산술]] Removing: [[fr:Catégorie:Calcul numérique]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 101997474 || 2007-01-20T13:49:12Z || 221.171.86.136 || &lt;nowiki&gt;+ja&lt;/nowiki&gt;
|----
| 100293423 || 2007-01-12T20:38:02Z || IvanLanin || &lt;nowiki&gt;id:&lt;/nowiki&gt;
|----
| 86840863 || 2006-11-10T00:55:17Z || 200.193.161.240 || &lt;nowiki&gt;+iw:pt&lt;/nowiki&gt;
|----
| 82363586 || 2006-10-19T05:04:23Z || Maximaximax || &lt;nowiki&gt;+ru:&lt;/nowiki&gt;
|----
| 29224828 || 2005-11-25T18:16:45Z || Ruud Koot || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 16588518 || 2005-03-29T03:19:35Z || Elwikipedista~enwiki || &lt;nowiki&gt;[[fr:Catégorie:Calcul numérique]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 11634449 || 2005-01-31T06:44:05Z || Ascánder || &lt;nowiki&gt;--&gt; es:&lt;/nowiki&gt;
|----
| 9818306 || 2005-01-31T06:41:50Z || Ascánder || &lt;nowiki&gt;--&gt; es:&lt;/nowiki&gt;
|----
| 9818189 || 2004-07-05T06:19:04Z || Charles Matthews || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>96pjdquu4b7n1knqybkayhn76g7fazy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Computer arithmetic</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198571</id>
    <revision>
      <id>805121</id>
      <timestamp>2026-11-10T11:42:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Computer arithmetic]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Computer arithmetic|history]])</comment>
      <origin>805121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="163" sha1="22pw7diiqpw8q4mzw5eztiw84wlxndd" xml:space="preserve">{{cat main}}
{{Commons category|Computer arithmetic}}

[[Category:Arithmetic]]
[[Category:Theory of computation]]
[[Category:Computer architecture]]
{{CatAutoTOC}}</text>
      <sha1>22pw7diiqpw8q4mzw5eztiw84wlxndd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>805128</id>
      <parentid>805121</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T11:49:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <origin>805128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="316" sha1="9lc33v7ne0icvekag0z6c6vui0bqvh2" xml:space="preserve">{{ප්‍රවර්ග නාමය පරිවර්තනය සිදුකරන තෙක් සඟවා ඇති ප්‍රවර්ග}}
{{cat main}}
{{Commons category|Computer arithmetic}}

[[Category:Arithmetic]]
[[Category:Theory of computation]]
[[Category:Computer architecture]]
{{CatAutoTOC}}</text>
      <sha1>9lc33v7ne0icvekag0z6c6vui0bqvh2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Gottfried Wilhelm Leibniz</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198572</id>
    <revision>
      <id>805122</id>
      <timestamp>2026-11-10T11:42:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Gottfried Wilhelm Leibniz]]</comment>
      <origin>805122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9752" sha1="jewp4y0kkeylgpy9g22sjmm5apvkeh1" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1277527655 || 2025-02-25T04:37:38Z || Smasongarrison || &lt;nowiki&gt;Removing from [[Category:Wikipedia categories named after German writers]] Diffusing per [[WP:DIFFUSE]] and/or [[WP:ALLINCLUDED ]] using [[c:Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1233975559 || 2024-07-11T22:34:22Z || Smasongarrison || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:18th-century German philosophers]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1195924065 || 2024-01-15T20:40:24Z || Smasongarrison || &lt;nowiki&gt;over cat − 10 categories using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1195632725 || 2024-01-14T17:30:17Z || Smasongarrison || &lt;nowiki&gt;Moving from [[Category:German mathematicians]] to [[Category:Wikipedia categories named after German mathematicians]] Diffusing per [[WP:DIFFUSE]] using [[c:Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1185918413 || 2023-11-19T20:06:42Z || Giovanni 0331 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1181113448 || 2023-10-20T22:37:46Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Moving [[:Category:18th-century Latin-language writers]] to [[:Category:18th-century writers in Latin]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2023 October 7#Category:Latin-language writers]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1181112933 || 2023-10-20T22:34:20Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Moving [[:Category:17th-century Latin-language writers]] to [[:Category:17th-century writers in Latin]] per [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2023 October 7#Category:Latin-language writers]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1152007019 || 2023-04-27T15:58:13Z || Eastmain || &lt;nowiki&gt;{{topic cat|Gottfried Wilhelm Leibniz}}&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1101577316 || 2022-07-31T19:33:36Z || Uriahheep228 || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:Wikipedia categories named after scientists]]; added [[Category:Wikipedia categories named after German scientists]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1098033968 || 2022-07-13T22:09:54Z || Uriahheep228 || &lt;nowiki&gt;−[[Category:Wikipedia categories named after German people]]; ±[[Category:Wikipedia categories named after philosophers]]→[[Category:Wikipedia categories named after German philosophers]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1076046154 || 2022-03-09T03:20:19Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;Category moved&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1076046147 || 2022-03-09T03:20:17Z || JJMC89 bot III || &lt;nowiki&gt;JJMC89 bot III moved page [[Category:Gottfried Leibniz]] to [[Category:Gottfried Wilhelm Leibniz]]: [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2022 January 7#Category:Gottfried Leibniz]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1070611367 || 2022-02-08T10:41:17Z || 157.138.145.250 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1064187974 || 2022-01-07T02:16:19Z || Aza24 || &lt;nowiki&gt;Category being considered for renaming; see [[:Wikipedia:Categories for discussion/Log/2022 January 7#Category:Gottfried Leibniz]].&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1038717692 || 2021-08-14T08:29:54Z || Marcocapelle || &lt;nowiki&gt;removed grandparent category of [[Category:18th-century German philosophers]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1030587301 || 2021-06-26T21:48:06Z || Rathfelder || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:17th-century mathematicians]]; added [[Category:17th-century German mathematicians]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1000127768 || 2021-01-13T18:36:47Z || Dimadick || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1000127713 || 2021-01-13T18:36:26Z || Dimadick || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 898795664 || 2019-05-26T00:00:35Z || Filipović Zoran || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 894602096 || 2019-04-28T21:11:51Z || Koavf || &lt;nowiki&gt;/* top */deleted portal, removed: {{Portal|Gottfried Wilhelm Leibniz}}&lt;/nowiki&gt;
|----
| 884953159 || 2019-02-25T01:41:01Z || Dreamy Jazz Bot || &lt;nowiki&gt;Adding link to [[Portal:Gottfried Wilhelm Leibniz]]. ([[User:Dreamy Jazz Bot/Task 2|Task 2]] - [[User talk:Dreamy Jazz|report errors here]])&lt;/nowiki&gt;
|----
| 879994700 || 2019-01-24T18:04:26Z || Pi bot || &lt;nowiki&gt;Updating the Commons category from &quot;Category:Gottfried Leibniz&quot; to &quot;Category:Gottfried Wilhelm Leibniz&quot; to avoid a category redirect&lt;/nowiki&gt;
|----
| 862717361 || 2018-10-06T06:36:35Z || ElanHR || &lt;nowiki&gt;Changed {{cat main}} to {{topic cat}}&lt;/nowiki&gt;
|----
| 711451837 || 2016-03-22T23:43:06Z || 92.72.102.10 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 711399595 || 2016-03-22T17:26:03Z || Nora4345frew || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 691812300 || 2015-11-22T09:28:39Z || Tim! || &lt;nowiki&gt;added [[Category:Wikipedia categories named after Holy Roman Empire people]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 686707886 || 2015-10-20T20:16:30Z || Ser Amantio di Nicolao || &lt;nowiki&gt;[[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]]: Copying from [[Category:Wikipedia categories named after German writers]] to [[Category:German male writers]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 674964666 || 2015-08-07T09:01:21Z || JackofOz || &lt;nowiki&gt;Category:Wikipedia categories named after mathematicians&lt;/nowiki&gt;
|----
| 565305869 || 2013-07-22T09:12:13Z || Dimadick || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 544571749 || 2013-03-16T06:45:39Z || Addbot || &lt;nowiki&gt;[[User:Addbot|Bot:]] Migrating 9 interwiki links, now provided by [[Wikipedia:Wikidata|Wikidata]] on [[d:q7240160]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 536615918 || 2013-02-05T01:09:14Z || Andreasmperu || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:Wikipedia categories named after German people]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 524932424 || 2012-11-26T10:49:52Z || Gregbard || &lt;nowiki&gt;added [[Category:Rationalists]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 505017488 || 2012-07-31T00:21:59Z || TjBot || &lt;nowiki&gt;r2.7.2) (Robot: Adding [[war:Kaarangay:Gottfried Leibniz]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 485534157 || 2012-04-04T15:06:10Z || Cydebot || &lt;nowiki&gt;Robot - Moving category Categories named after scientists to [[:Category:Wikipedia categories named after scientists]] per [[WP:CFD|CFD]] at [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2012 March 3]].&lt;/nowiki&gt;
|----
| 485513974 || 2012-04-04T13:34:41Z || Cydebot || &lt;nowiki&gt;Robot - Moving category Categories named after philosophers to [[:Category:Wikipedia categories named after philosophers]] per [[WP:CFD|CFD]] at [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2012 March 3]].&lt;/nowiki&gt;
|----
| 485433414 || 2012-04-04T01:48:34Z || Cydebot || &lt;nowiki&gt;Robot - Moving category Categories named after German writers to [[:Category:Wikipedia categories named after German writers]] per [[WP:CFD|CFD]] at [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2012 March 3]].&lt;/nowiki&gt;
|----
| 485433273 || 2012-04-04T01:47:43Z || Cydebot || &lt;nowiki&gt;Robot - Moving category Categories named after German people to [[:Category:Wikipedia categories named after German people]] per [[WP:CFD|CFD]] at [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2012 March 3]].&lt;/nowiki&gt;
|----
| 475655972 || 2012-02-07T22:31:19Z || Smetanahue || &lt;nowiki&gt;Category:Categories named after German writers&lt;/nowiki&gt;
|----
| 460550055 || 2011-11-14T03:29:00Z || Gregbard || &lt;nowiki&gt;removed [[Category:18th-century philosophers]]; added [[Category:Modern philosophers]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 433936048 || 2011-06-12T20:23:29Z || Gregbard || &lt;nowiki&gt;added [[Category:18th-century philosophers]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 432285377 || 2011-06-03T02:56:34Z || ZéroBot || &lt;nowiki&gt;r2.7.1) (robot Adding: [[pt:Categoria:Gottfried Leibniz]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 422841560 || 2011-04-07T11:15:59Z || Good Olfactory || &lt;nowiki&gt;added [[Category:Categories named after German people]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 388554042 || 2010-10-03T22:23:53Z || SporkBot || &lt;nowiki&gt;Merging catmore1/catmore2 per [[Wikipedia:Templates for discussion/Log/2010 September 10|TFD]], and renaming catmore/catmore2 per [[Template talk:cat main|discussion]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 371121918 || 2010-07-01T01:20:25Z || Bjankuloski06en~enwiki || &lt;nowiki&gt;mk&lt;/nowiki&gt;
|----
| 365666867 || 2010-06-02T16:49:34Z || E235 || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 321008838 || 2009-10-20T14:45:18Z || Robertgreer || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 308292748 || 2009-08-16T13:12:07Z || Darev || &lt;nowiki&gt;[[fr:Catégorie:Leibniz]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 260607472 || 2008-12-29T03:26:55Z || EugeneZelenko || &lt;nowiki&gt;+ sk:&lt;/nowiki&gt;
|----
| 247737688 || 2008-10-26T08:46:50Z || Kal-El-Bot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[bs:Kategorija:Gottfried Leibniz]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 211285106 || 2008-05-09T16:31:56Z || Vegaswikian || &lt;nowiki&gt;layout&lt;/nowiki&gt;
|----
| 208200279 || 2008-04-25T21:37:04Z || BotMultichill || &lt;nowiki&gt;Adding [[Template:Commons_cat|commons cat]] link to [[Commons:Category:Gottfried Leibniz]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 194506744 || 2008-02-27T21:39:08Z || Darev || &lt;nowiki&gt;[[de:Kategorie:Gottfried Wilhelm Leibniz]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 176965816 || 2007-12-10T10:42:30Z || Escarbot || &lt;nowiki&gt;robot  Adding: [[es:Categoría:Gottfried Leibniz]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 159411322 || 2007-09-21T15:50:19Z || Eliyak || &lt;nowiki&gt;[[Category:Categories named after philosophers]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 141084902 || 2007-06-28T01:52:08Z || Paul A || &lt;nowiki&gt;remove category tags that belong to the article [[Gottfried Leibniz]], not to this category&lt;/nowiki&gt;
|----
| 141084828 || 2007-06-28T01:51:36Z || Paul A || &lt;nowiki&gt;[[Category:Categories named after scientists]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 129619242 || 2007-05-09T20:18:38Z || Eliyak || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 128249248 || 2007-05-04T17:27:28Z || Cydebot || &lt;nowiki&gt;Robot - Moving category Christian mathematicians to Christians per [[WP:CFD|CFD]] at [[Wikipedia:Categories for discussion/Log/2007 April 29]].&lt;/nowiki&gt;
|----
| 113882026 || 2007-03-09T18:27:11Z || Inwind || &lt;nowiki&gt;cat:&lt;/nowiki&gt;
|----
| 89413398 || 2006-11-22T08:44:41Z || Bearcat || &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
|----
| 86951783 || 2006-11-10T15:44:29Z || RobotG || &lt;nowiki&gt;Bot: removing reference to protected deleted category [[:Category:German polymaths]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 83108989 || 2006-10-23T00:33:40Z || ProveIt || &lt;nowiki&gt;+cat&lt;/nowiki&gt;
|----
| 82982613 || 2006-10-22T10:47:33Z || Viriditas || &lt;nowiki&gt;new&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>jewp4y0kkeylgpy9g22sjmm5apvkeh1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Gottfried Wilhelm Leibniz</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198573</id>
    <revision>
      <id>805123</id>
      <timestamp>2026-11-10T11:43:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Gottfried Wilhelm Leibniz]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Gottfried Wilhelm Leibniz|history]])</comment>
      <origin>805123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="412" sha1="5xu1m2a8043i9x05pcooj9tc6iz49wx" xml:space="preserve">{{topic cat|Gottfried Wilhelm Leibniz}}
{{Commons cat|Gottfried Wilhelm Leibniz}}

{{DEFAULTSORT:Leibniz, Gottfried}}
[[Category:Wikipedia categories named after German scientists]]
[[Category:Wikipedia categories named after German mathematicians]]
[[Category:Wikipedia categories named after German philosophers]]
[[Category:Rationalists]]
[[Category:Wikipedia categories named after Holy Roman Empire people]]</text>
      <sha1>5xu1m2a8043i9x05pcooj9tc6iz49wx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>805130</id>
      <parentid>805123</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T11:49:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <origin>805130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="565" sha1="2y9cmfa30b6djq9m5ac8aaycbbscz1o" xml:space="preserve">{{ප්‍රවර්ග නාමය පරිවර්තනය සිදුකරන තෙක් සඟවා ඇති ප්‍රවර්ග}}
{{topic cat|Gottfried Wilhelm Leibniz}}
{{Commons cat|Gottfried Wilhelm Leibniz}}

{{DEFAULTSORT:Leibniz, Gottfried}}
[[Category:Wikipedia categories named after German scientists]]
[[Category:Wikipedia categories named after German mathematicians]]
[[Category:Wikipedia categories named after German philosophers]]
[[Category:Rationalists]]
[[Category:Wikipedia categories named after Holy Roman Empire people]]</text>
      <sha1>2y9cmfa30b6djq9m5ac8aaycbbscz1o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Power-of-two numeral systems</title>
    <ns>15</ns>
    <id>198574</id>
    <revision>
      <id>805124</id>
      <timestamp>2026-11-10T11:43:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Power-of-two numeral systems]]</comment>
      <origin>805124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="563" sha1="0t1cf3rruizdxcxcd1pk7hg9mun7peh" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! oldid || date/time || username || edit summary
|----
| 1033968326 || 2021-07-16T23:23:51Z || UserTwoSix || &lt;nowiki&gt;−[[Category:Numeral systems]]; +[[Category:Positional numeral systems]] using [[WP:HC|HotCat]] positional&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1033968200 || 2021-07-16T23:22:20Z || UserTwoSix || &lt;nowiki&gt;added [[Category:Numeral systems]] using [[WP:HC|HotCat]]&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1033968179 || 2021-07-16T23:22:07Z || UserTwoSix || &lt;nowiki&gt;fix&lt;/nowiki&gt;
|----
| 1033968138 || 2021-07-16T23:21:42Z || UserTwoSix || &lt;nowiki&gt;power of two&lt;/nowiki&gt;
|}</text>
      <sha1>0t1cf3rruizdxcxcd1pk7hg9mun7peh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රවර්ගය:Power-of-two numeral systems</title>
    <ns>14</ns>
    <id>198575</id>
    <revision>
      <id>805125</id>
      <timestamp>2026-11-10T11:43:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinthura</username>
        <id>45635</id>
      </contributor>
      <comment>Moved page from [[en:Category:Power-of-two numeral systems]] ([[ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව:Power-of-two numeral systems|history]])</comment>
      <origin>805125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91" sha1="sycv618f8dpxz0qnnwr7jxnnykowd69" xml:space="preserve">[[Power of two|Power-of-two]] [[numeral systems]].

[[Category:Positional numeral systems]]</text>
      <sha1>sycv618f8dpxz0qnnwr7jxnnykowd69</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>805126</id>
      <parentid>805125</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T11:49:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lee</username>
        <id>85</id>
      </contributor>
      <origin>805126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="244" sha1="lzlan1r7kue4bo7l2c5hendn2cir0cf" xml:space="preserve">{{ප්‍රවර්ග නාමය පරිවර්තනය සිදුකරන තෙක් සඟවා ඇති ප්‍රවර්ග}}
[[Power of two|Power-of-two]] [[numeral systems]].

[[Category:Positional numeral systems]]</text>
      <sha1>lzlan1r7kue4bo7l2c5hendn2cir0cf</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>