سرائیکستان

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="skr">
  <siteinfo>
    <sitename>وکیپیڈیا</sitename>
    <dbname>skrwiki</dbname>
    <base>https://skr.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%81%D9%84%D8%A7_%D9%BE%D8%B1%D8%AA</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">میڈیا</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">خاص</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ڳالھ مہاڑ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ورتݨ آلا</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ورتݨ آلے نال ڳالھ مہاڑ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">وکیپیڈیا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">وکیپیڈیا ڳالھ مہاڑ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">فائل</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">فائل ڳالھ مہاڑ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">میڈیا وکی</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">میڈیا وکی ڳالھ مہاڑ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">سانچہ</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">سانچہ ڳالھ مہاڑ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">مدد</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">مدد ڳالھ مہاڑ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ونکی</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ونکی ڳالھ مہاڑ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ماڈیول</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ماڈیول ڳالھ مہاڑ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>سرائیکستان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1556</id>
    <revision>
      <id>71115</id>
      <parentid>66862</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T16:39:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ismail Saraikistani</username>
        <id>3155</id>
      </contributor>
      <origin>71115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50293" sha1="e1wb8h0j0ytsofr76tld52dx0vvjatu" xml:space="preserve">{| cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=0 style=&quot;border: 1px solid #cccccc; float: left; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; background: #fcfcfc; width: 305px&quot;
| style=&quot;background:#FFFF00&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot; colspan=2 |'''&lt;span style=&quot;font-size:large;&quot;&gt;سرائیکستان (خودمختار انتظامی اکائی)&lt;/span&gt;'''
|-
|-style=&quot;margin:0;background:#ccccff&quot;;width:100%&quot; align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;2&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-bottom: 2px solid #D3D3D3;&quot; |  
[[File:Map-of-saraikistan.jpg|thumb|سرائیکستان دا نقشہ]]
|-|- align=&quot;center&quot;
|-
| '''انتظامی مرکز''': ||  [[ملتان]]
|-
| '''دیگر اہم شہر''': ||  [[بہاولپور]]، [[ڈیرہ غازی خان]]، [[ڈیرہ اسماعیل خان]]، [[رحیم یار خان]]، [[میانوالی]]
|-
| '''مقامی تے اکثریتی زبان''': ||  [[سرائیکی]]
|-
| '''اقلیتی زباناں''': ||  [[پشتو]]، [[پنجابی]]، [[بلوچی]]، [[مارواڑی]]، [[میواتی]]، [[ہریاݨوی]]، [[اردو]]، [[ہندکو]]
|-
| '''آبادی''': ||  50,000,849
|-
| '''رقبہ''': ||  1,23,607 مربع [[کلومیٹر]]
|-
| '''انتظامی سربراہ''': ||  [[فواد ہاشم ربانی]]، [[ایڈیشنل چیف سیکریٹری، سرائیکستان]]
|-
| '''[[ایڈیشنل آئی جی پولیس، سرائیکی وسیب]]''': ||  [[محمد کامران خان]]
|-
| '''حیثیت''': || خودمختار [[انتظامی اکائی]] از یکم جولائی 2020ء
|-
| '''[[سرکاری ٹی وی چینل]]''': ||  [[پی ٹی وی نیشنل ملتان]]
|-
| '''نظام حکومت''': ||  انتظامی [[سول سیکرٹریٹ]] (13 ضلعے)
|-
|'''علاقے''' : || بہاولپور، ملتان، ڈیرہ غازی خان، [[سرڳودھا]] (ݙو ضلعے) تے [[ڈیرہ اسماعیل خان]] ڈویژن
|-
|'''سرکاری ویب سائٹ'''||[https://www.facebook.com/ACSSouthPunjab?mibextid=JRoKGi]، ایڈیشنل چیف سیکریٹری جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ 
|}
[[فائل:Distribution of Pakistanis speaking Saraiki as a first language in 1998.png|Distribution of Pakistanis who spoke Saraiki as their mother tongue at the time of the [[1998 Pakistan Census]]|thumb]]
سرائیکستان توں مراد پاکستان دا او سرائیکی علاقہ ہے جیہڑا زیادہ تر صوبہ پنجاب دے ماتحت اے جزوی طور تے صوبہ خیبرپختونخوا دے ماتحت وی ہے مگر ایندا زیادہ حصہ انتظامی طور تے خودمختار اے جتھاں انتظامی سول سیکرٹریٹ قائم کیتا ڳیا ہے۔ &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://waseb.org/about/%D9%88%D8%B3%DB%8C%D8%A8 |title=Archive copy |access-date=2022-05-30 |تاريخ-الأرشيف=2024-11-26 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20241126132749/https://waseb.org/about/%D9%88%D8%B3%DB%8C%D8%A8 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==تاریخ==
[[فائل:مغلیہ دور وچ ہندوستانی صوبے.jpg|thumb|Map of India during Mughal empireمغل دور وچ صوبہ ملتان (سرائیکستان)]]

کہیں زمانے اچ راوی دا دریا ملتان دے پراݨے قلعے دے نال وہندا ہا، تے اینکوں ہک دریائی بندرگاہ دی حیثیت حاصل ہائی ، ٻیڑیں ( کشتیوں) دے ذریعے صرف سکھر بھکر ہی نئی، بلکہ منصورہ ، عراق ، ایران ، مصر ، کا بل، دلی (دہلی) تے حیدرآباد دکن تک دی تجارت ہوندی ہئی، ایں واسطے ملتان کوں دنیا دے بہوں وݙے علمی، تجارتی تے مذہبی مرکز دی حیثیت حاصل تھئی، تے صرف ہندوستان ہی نہی بلکہ پوری دنیا اچ ملتان دی شہرت ہای ۔قلعہ ملتان دی قدامت بارے آکھیا ویندے ، کہ اے پنج ہزار سال پرانا ھ، لیکن ہو سگدے، کہ اے ہنیں تو وی زیادہ پراݨا ہووے ،ایں ڳال تے پر سارے مورخین دا اتفاق ھ، کہ ملتان تے قلعہ ملتان دا وجود قبل از تاریخ دیو مالائی دور کنوں وی پہلے دا ھ ، افسوس دا مقام اے ھ۔ ، جو حملہ آوراں نے ہمیشہ ایں قلعے کوں نشانہ بنڑا تے اینکوں فتح کرݨ توں بعد خوب لُٹ مار کریندے رہ ڳئے، پر اینکوں بحال کرݨ دا کہیں نا سوچیا، 1200قبل مسیح &quot; دارا &quot; نے اینکوں تباہ کیتا ، 325 قبل مسیح سکندر اعظم نے ایندے اُتے چڑھائی کیتی، ولا عرب ، افغان ، سکھ تے انگریزاں حملہ آوراں قدیم قلعہ ملتان کوں برباد کرݨ اچ کوئی کسر نہ چھوڑی ، ہنڑ فرزندان ملتان تے سرائیکی وسیب دے سارے واسیاں دا فرض ھ، کہ او اپنڑی پراݨی کوتاہیں تے غور کرِن ، تے اپنڑے وسیب دے نال تھیونڑوالی پنج ہزار سالہ زیادتیاں دی تلافی کرݨ، تے اپنڑے فخر (عظمت رفتہ) کوں سنڄانڑن.

==سرائیکستان دا جغرافیہ تے محل وقوع==
سرائیکستان وچ کوہ سلیمان، [[روہی]]، [[تھل]] ،دامان، نیلی، راوی تے گومل وادی شامل ہن۔ ایں دی زبان، تاریخ تے ثقافت ہکا ہے۔ اٹھارھاں ضلعیاں تے مشتمل وادی سندھ دا اُتلا میدان ہک ڄغرافیائی خطہ ہے۔ ایں کوں سرائیکستان اہدے ہن۔ پاکستان دے جغرافیائی خطے، پہاڑ، سطوح مرتفع، وادی سندھ دا زیریں میدان تے وادی سندھ دا بالائی میدان ہن۔ ہیں چھیکڑی خطے کوں سرائیکستان وی آہدے ہن۔ سرائیکستان ہک جغرافیائی خطہ ہے۔ سرائیکستان دے انہاں سارے علاقیاں دی زبان، تاریخ تے ثقافت ہکا ہے۔


===‎سرائیکستان دے ضلعے تے تحصیلاں=== 
خطہ سرائیکستان وسیع و عریض رقبے تے پھیلا ہویا اے جیندے وچ کئی اضلاع آندن جنہاں دی تفصیل درج ذیل اے. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''سرائیکستان دے ضلعے بمطابق مردم شماری 2017ء'''
!نمبرشمار 
!ضلع/تحصیل
!سرائیکی زبان %
!رقبہ (KM²)
!کل آبادی
! سرائیکی آبادی
!تبصرہ
|-
|'''(1)'''
|ضلع '''ملتان'''
|64.41
|3,720
|4,746,166
|3,057,098
|
|-
|i
|تحصیل ملتان سٹی
|47.13
|304
|2,259,115
|1,064,944
|
|-
|ii
|تحصیل ملتان صدر
|73.88
|1,632
|1,323,076
|977,543
|
|-
|iii
|تحصیل شجاع آباد
|81.05
|806
|609,004
|493,615
|
|-
|iv
|تحصیل جلالپور پیروالہ 
|93.87
|978
|554,971
|520,996
|
|-
|'''(2)'''
|ضلع لودھراں
|74.23
|2,778
|1,699,693
|1,261,752
|
|-
|i
|تحصیل لودھراں
|80.4
|1,111
|703,513
|565,672
|
|-
|ii
|تحصیل دنیا پور
|58.61
|889
|495,217
|290,255
|
|-
|iii
|تحصیل کہروڑ پکا
|81.0
|778
|500,963
|405,825
|
|-
|'''(3)'''
|ضلع وہاڑی  
|19.17
|4,364
|2,902,081
|556,619
|ڄٹکی و سرائیکی ضلع
|-
|i
|تحصیل وہاڑی
|1.45
|1,430
|928,812
|13,508
|ڄٹکی تحصیل
|-
|ii
|تحصیل بوریوالہ
|0.13
|1,295
|1,019,659
|1,317
|ڄٹکی تحصیل
|-
|iii
|تحصیل میلسی
|56.81
|1,639
|953,610
|541,794
|سرائیکی تحصیل
|-
|'''(4)'''
|ضلع خانیوال 
|18.55
|4,349
|2,920,233
|541,818
|ڄٹکی و سرائیکی ضلع
|-
|i
|تحصیل خانیوال 
|9.8
|784
|856,257
|83,710
|ڄٹکی تحصیل
|-
|ii
|تحصیل میاں چنوں 
|0.94
|1,212
|761,955
|7,191
|ڄٹکی تحصیل
|-
|iii
|تحصیل کبیروالہ
|33.3
|1,804
|958,596
|319,316
|سرائیکی تے ڄٹکی تحصیل
|-
|iv
|تحصیل جہانیاں 
|38.32
|549
|343,425
|131,601
|سرائیکی تحصیل
|-
|'''(5)'''
|ضلع '''بہاولپور'''
|67.06
|24,830
|3,669,176
|2,460,606
|
|-
|i
|تحصیل بہاولپور سٹی
|58.97
|1,490
|682,116
|402,246
|
|-
|ii
|تحصیل بہاولپور صدر
|73.34
|745
|575,886
|422,363
|
|-
|iii
|تحصیل احمدپور شرقیہ
|91.3
|1,738
|1,078,586
|984,808
|
|-
|iv
|تحصیل خیرپور ٹامیوالی
|88.56
|993
|262,923
|232,854
|
|-
|v 
|تحصیل حاصل پور
|41.46
|1,490
|456,360
|189,209
|ڄٹکی تے سرائیکی تحصیل
|-
|vi
|تحصیل منڈی یزمان
|37.35
|18,374
|613,305
|229,126
|
|-
|'''(6)'''
|ضلع رحیم یار خان 
|64.9
|11,880
|4,807,762
|3,120,662
|
|-
|i
|تحصیل رحیم یار خان
|57.54
|2,464
|1,530,183
|880,521
|
|-
|ii
|تحصیل صادق آباد
|56.71
|2,964
|1,261,588
|715,548
|
|-
|iii
|تحصیل خان پور
|70.36
|3,190
|982,085
|691,020
|
|-
|iv
|تحصیل لیاقت پور
|80.62
|3,262
|1,033,906
|833,573
|
|-
|'''(7)'''
|ضلع بہاولنگر 
|1.97
|8,878
|2,975,656
|58,672
|ڄٹکی اکثریتی ضلع
|-
|i
|تحصیل بہاولنگر
|0.14
|1,729
|813,390
|1,201
|
|-
|ii
|تحصیل چشتیاں
|1.96
|1,500
|689,766
|13,521
|
|-
|iií
|تحصیل ہارون آباد
|0.43
|1,295
|524,715
|2,291
|
|-
|iv
|تحصیل فورٹ عباس
|9.74
|2,536
|422,768
|41,181
|ڄٹکی و سرائیکی تحصیل
|-
|v
|تحصیل منچن آباد
|0.1
|1,818
|525,017
|478
|
|-
|'''(8)'''
|ضلع '''ڈیرہ غازی خان'''
|80.99
|11,922
|2,872,631
|2,326,793
|
|-
|i
|تحصیل ڈیرہ غازی خان
|84.34
|2,012
|1,224,964
|1,033,190
|
|-
|ii
|تحصیل کوٹ چھٹہ
|90.1
|1,802
|757,230
|682,634
|
|-
|iii
|تحصیل کوہ سلیمان
|2.1
|5,339
|212,652
|4,595
|بلوچی و سرائیکی تحصیل
|-
|'''(9)'''
|ضلع راجن پور
|74.6
|12,318
|1,996,039
|1,489,157
|
|-
|i
|تحصیل راجن پور
|82.81
|2,078
|706,770
|585,335
|
|-
|ii
|تحصیل ڄام پور
|86.15
|2,322
|849,369
|731,733
|
|-
|iii
|تحصیل روجھاݨ مزاری
|42.36
|2,905
|405,689
|171,887
|بلوچی و سرائیکی تحصیل
|-
|iv
|ڈی ایکسکلیوڈڈ ایریا
|0.6
|5,013
|34,191
|202
|بلوچی و سرائیکی تحصیل
|-
|'''(10)'''
|ضلع مظفرڳڑھ 
|92.37
|4,778
|2,981,048
|2,753,811
|
|-
|i
|تحصیل مظفرڳڑھ
|90.87
|2,377
|1,625,487
|1,477,174
|
|-
|ii
|تحصیل علی پور
|93.79
|1,391
|640,384
|600,633
|
|-
|iii
|تحصیل جتوئی
|94.52
|1,010
|715,177
|676,004
|
|-
|'''(11)'''
|ضلع کوٹ ادو
|79.05
|3,471
|1,347,501
|1,065,249
|
|-
|ii
|تحصیل کوٹ ادو
|NA
|NA
|NA
|NA
|
|-
|ii
|تحصیل چوک سرور شہید
|NA
|NA
|NA
|NA
|
|-
|'''(12)'''
|ضلع لیہ
|66.67
|6,289
|1,823,995
|1,216,058
|
|-
|i
|تحصیل لیہ
|72.50
|1,712
|977,088
|708,457
|
|-
|ii
|تحصیل کروڑ لعل عیسݨ
|58.63
|1,823
|594,367
|348,482
|
|-
|iii
|تحصیل چوٻارہ
|63.0
|2,754
|252,540
|159,119
|
|-
|'''(13)'''
|ضلع تونسہ
|
|
|
|
|
|-
|i
|تحصیل تونسہ
|89.46
|2,769
|677,785
|606,374
|
|-
|ii
|تحصیل وہوا
|NA
|NA
|NA
|NA
|
|-
|ii
|تحصیل کوہ سلیمان 
|NA
|NA
|NA
|NA
|
|-
|'''(14)'''
|ضلع میانوالی 
|76.05
|5,840
|1,542,601
|1,173,213
|
|-
|i
|تحصیل میانوالی
|84.37
|2,689
|766,357
|646,579
|
|-
|ii
|تحصیل پپلاں
|74.04
|1,288
|402,050
|297,710
|
|-
|iii
|تحصیل عیسیٰ خیل
|61.11
|1,863
|374,194
|228,924
|
|-
|'''(15)'''
|ضلع بکھر
|79.97
|8,153
|1,647,852
|1,317,859
|
|-
|i
|تحصیل بکھر
|78.87
|2,427
|683,939
|539,469
|
|-
|ii
|تحصیل منکیرہ
|81.48
|1,768
|256,895
|209,319
|
|-
|iii
|تحصیل کلورکوٹ
|78.0
|2,239
|346,591
|270,395
|
|-
|iv
|تحصیل دریا خان
|82.86
|1,719
|360,427
|298,676
|
|-
|'''(16)'''
|ضلع خوشاب
|1.72
|6,511
|1,280,372
|22,025
|ڄٹکی و سرائیکی ضلع
|-
|i
|تحصیل خوشاب
|0.43
|2,115
|690,157
|2,970
|ڄٹکی علاقہ 
|-
|ii
|تحصیل نورپور تھل
|4.37
|2,500
|242,831
|10,632
|سرائیکی تحصیل، غیر مصدقہ اعداد
|-
|iii
|تحصیل قائد آباد
|3.54
|1,080
|230,028
|8,156
|جزوی سرائیکی علاقہ، غیر مصدقہ اعداد 
|-
|iv
|تحصیل نوشہرہ
|0.22
|816
|117,356
|267
|ڄٹکی علاقہ
|-
|'''(17)'''
|ضلع '''ڈیرہ اسماعیل خان'''
|64.23
|9,334
|1,625,088
|1,043,818
|
|-
|i
|تحصیل ڈیرہ اسماعیل خان
|59.23
|1,167
|725,449
|429,754
|
|-
|ii
|تحصیل پرووا
|71.63
|1,733
|292,343
|209,413
|
|-
|iii
|تحصیل دراٻݨ کلاں
|76.86
|1,540
|124,318
|95,555
|
|-
|iv
|تحصیل کلاچی
|59.27
|1,229
|101,892
|60,393
|
|-
|v
|تحصیل پہاڑ پور
|65.26
|1,657
|381,086
|248,703
|
|-
|vi
|تحصیل درازندہ
|NA
|2,008
|68,556
|NA
|پشتون تحصیل
|-
|'''(18)'''
|ضلع ٹانک
|16.05
|1,679
|390,626
|62,705
|غیر مصدقہ اعداد
|-
|i
|تحصیل ٹانک
|16.05
|1,679
|390,626
|62,705
|غیر مصدقہ اعداد
|-
|}
[[فائل:India1760 1905.jpg|thumb|ہندوستان تے مرہٹہ راج دے دوران خطہ سرائیکستان دا نقشہ جیہڑا صوبہ ملتان دے طور تے ݙٹھا ونج سڳدائے]]

===اہم سرائیکی شہر تے قصبے===
سرائیکی وسیب وسیع و عریض علاقے تے پھیلا ہویا اے جیندے اہم تے مشہور شہر اے ہن:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''سرائیکستان دے اہم شہر بمطابق مردم شماری 2017ء'''
!نمبرشمار 
!شہر
!کل آبادی
!شرح خواندگی 
!سطح سمندر توں اچائی (فٹ)
!حیثیت
!تبصرہ
|-
|1
|'''ملتان'''
|1,871,843
|
|
|مرکزِ سرائیکستان، انتظامی مرکز سول سیکرٹریٹ و ڈویژنل ہیڈکوارٹر
|
|-
|2
|بہاولپور
|76,2111
|
|
|انتظامی مرکز سول سیکرٹریٹ و ڈویژنل ہیڈکوارٹر 
|
|-
|3
|ڈیرہ غازی خان
|399,064
|
|
|ڈویژنل ہیڈکوارٹر
|
|-
|4
|ڈیرہ اسماعیل خان
|217,457
|
|
|ڈویژنل ہیڈکوارٹر
|
|-
|5
|میانوالی
|220,010
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|6
|رحیم یار خان
|477,100
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|7
|بکھر
|113,018
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|8
|ٹانک
|
|
|
|ضلعی صدرمقام
|  
|-
|9
|مظفرڳڑھ
|209,902
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|10
|راجن پور
|
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|11
|لیہ
|126,055
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|12
|کوٹ ادو
|129,859
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|13
|لودھراں
|117,862
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|14
|تونسہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|15
|کبیروالہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|16
|جہانیاں 
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|17
|میلسی
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|18
|یزمان
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|19
|احمدپور شرقیہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|20
|خیرپور ٹامیوالی
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|21 
|حاصل پور
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|22
|صادق آباد
|238,311
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|23
|خان پور کٹورہ
|184,374
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|24
|لیاقت پور
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|25
|فورٹ عباس
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|26
|کوٹ چھٹہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|27
|فورٹ منرو
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|28
|فاضل پور
|
|
|
|سب تحصیل
|
|-
|29
|ڄام پور
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|30
|روجھاݨ مزاری
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|31
|علی پور
|
|
|
|تحصیل صدرمقام 
|
|-
|32
|جتوئی
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|33
|کروڑ لعل عیسݨ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|34
|چوٻارہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|35
|پپلاں
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|36
|عیسیٰ خیل
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|37
|منکیرہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|38
|کلورکوٹ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|39
|دریا خان
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|40
|خانسر
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|41
|وہوا
|
|
|
|سب تحصیل
| 
|-
|42
|نورپور تھل
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|43
|خانقاہ شریف 
|
|
|
|ٹاؤن
| 
|-
|44
|بھونگ
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|45
|دیراوڑ
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|46
|اوچ شریف
|
|
|
|سب تحصیل
|
|-
|47
|پرووا
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|48
|کالاباغ
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|49
|کلاچی
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|50
|روکھڑی
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|51
|کندیاں
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|52
|کمرمشانی
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|53
|قطب پور
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|}

==مقامی سیاست دا انداز تے روایات==
سرائیکی خطے دی سیاست اُنھاں دے ہتھ وچ ھِے جو نہیں چاہندے سرائیکی اِنھاں دی غلامی کِنوں نجات حاصل کرن نکل سڳن جسطرح ساڈی پسماندگی دا ذمہ دار پنجاپی ھِے اے طبقہ جیندے ہتھ وچ سرائیکی سیاست ھِے اے وی پنجاپی دا مددگار طبقہ ھِے  پنجاپی دے نال نال  گدی نشین تے جاگیردار وی ساڈی پسماندگی دا ذمہ دار ھِے اینجھا کائنی اساں سارا ملبہ پنجاپی اُتے رکھ تے استین دے ناگاں کِنوں غافل تھی ونجو تے ایں خوف وچ رہو جو ایں کیتا ڳیا تاں اوں تھی ویسے فلاں تھی ویسے اِے لوک ساڈی سادگی دا ناجائز فائدہ اٹھا تے اساکوں لٹیندے رہسِن، گدی نشین تے جاگیردار ھک ڈوجھے کوں سپورٹ کریندن تے سرائیکی خطے کوں پسماندہ رکھی بیٹھن ۔۔۔۔ سرائیکی خطے دے مسائل اوں صورت وچ حل تھیسِن جڈا تل وطنی سیاست وچ دلچسبی گھنسِن سیاست ایں وقت تَل وطنیاں کِنے کائنی بلکہ اُنھاں کِنے ھِے جو درپردہ سرائیکی کوں کم زات تے نیچ سمجھدن اِنھاں لوکاں تے پنجاپیاں وچ کوئی فرق کائنی پنجاپی اگر سرائیکی نال شدید نفرت کریندن تے اے 0.5 فیصد طبقہ وی جو پیچھلے چالھیں سالیں کِنوں سرائیکی اُتے سیاست کریندا پئے سرائیکی نال گھٹ نفرت کائنی کریندا اِنھاں دی نفرت پنجاپیاں کِنوں ودھ ھِے ایں مسئلے دے حل کیتے سرائیکی نینگر سیاست وچ عملی حصہ گھنن تے ڈوھا نفرت دے سودگراں اُتے کڑی نظر رکھی ونجے ۔۔۔۔ اے نفرت دے سوداگر کینہ پرور تے لالچی وی ھِن تے  سرائیکی نال بغض وی رکھیندن ۔۔۔۔۔ ۔۔۔۔اِنھاں ڈوھا کِنوں نجات ھی سرائیکی کیتے ترقی دے راستے کھول سڳدی ھِے ۔۔۔۔۔ ھک طبقہ کِنوں نجات دے نال نال ڈوجھے طبقے تے کڑی نظر رکھڑ نال سرائیکی اپڑا بچاؤ کر سڳدن تے اُتے آ سڳدن اِنھاں اُتے بھروسہ کررڑ ممکن کائنی ورنہ نسل پرست کڈھائی وی نہ چاہسِن سرائیکی کوں  پنجاپی کِنوں نجات ملے۔۔۔ھتوں اے نسل پرست پنجاپی دے مدد گار بڑ تے سرائیکی کوں نقصان پہنچیندن۔
===سرائیکی قومیتی جماعتاں===
*[[سرائیکستان قومی کونسل]]، ظہور دھریجہ
*[[سرائیکستان ڈیموکریٹک پارٹی]]، راݨا فراز نون
*[[پاکستان سرائیکی پارٹی]]، نخبہ تاج لنگاہ
*[[پاکستان سرائیکی قومی اتحاد]]، کرنل (ر) عبدالجبار عباسی
*[[سرائیکستان قومی اتحاد]]، خواجہ غلام فرید کوریجہ
*[[سرائیکی فاونڈیشن پاکستان]]، ڄام اظہر مراد لاڑ
*[[عوامی سرائیکی پارٹی]]، سجاد اکبر ملکانی
*[[سرائیکی ایکشن کمیٹی]]، راشد عزیز بھٹی
*[[سرائیکی ملت پارٹی]]، اصغر خان ناہڑ
*[[وسیب نیشنل تحریک]]، آصف خان
*[[سرائیکی نیشنل پارٹی]]، عبدالمجید کانجو
*[[سرائیکستان قومی موومنٹ]]، بانی حمید اصغر شاہین مرحوم
*[[وسیب اتحاد]]، شہباز خان

===وفاقی جماعتاں===  
*[[پاکستان تحریک انصاف]]، [[عون عباس بپی]]، صدر سرائیکی وسیب 
*[[پاکستان پیپلز پارٹی]]، مخدوم سید احمد محمود، صدر سرائیکی وسیب
*[[پاکستان مسلم لیگ (ن)]]، کوئی نی 
*[[پاکستان عوامی تحریک]]، چوہدری فیاض احمد وڑائچ، صدر سرائیکی وسیب
*[[جماعت اسلامی پاکستان]]، راؤ محمد ظفر، صدر سرائیکی وسیب&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://jisp.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-28 |archive-date=2020-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201210212121/http://jisp.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*[[مجلس وحدت المسلمین]]، علامہ اقتدار حسین نقوی، صدر سرائیکی وسیب
*[[پاکستان مسلم لیگ (ق)]]، کوئی نی
*[[عوامی نیشنل پارٹی]]، کوئی نی

===سرائیکی وسیب دے حکمران خاندان===
*عباسی، نواب صلاح الدین عباسی، احمد پور شرقیہ
*چنڑ، ملک محمد اقبال چنڑ، بہاولپور
*للو، ملک حبیب للو، اوچ
*گیلانی، یوسف رضا گیلانی (ملتان)، افتخار الحسن گیلانی (اوچ)
*پیرزادہ، میاں ریاض حسین پیرزادہ، خیرپور ٹامیوالی
*گردیزی، سید عرفان گردیزی، حاصل پور
*وارݨ، سردار عامر یار وارݨ، دھوڑکوٹ
*پنوہاں، ملک حاصل محمد پنوہاں، علی پور
*سہروردی سادات، مخدوم سید احمد محمود، رحیم یار خان
*متیاݨہ، میاں ممتاز متیاݨہ، چشتیاں
*لالیکا، میاں عبدالستار لالیکا مرحوم، چشتیاں
*خاکوانی، اعظم خان خاکوانی، وہاڑی
*کھچی، ممتاز خان کھچی، وہاڑی
*بھابھہ، نور خان بھابھہ، میلسی
*ݙاہا، خانیوال
*ہراج، مہر اللہ یار ہراج، خانیوال
*ٻوسݨ، حاجی سکندر حیات ٻوسݨ، ملتان
*بھٹہ، شہزاد مقبول بھٹہ، ملتان
*راں، مظہر عباس راں، ملتان
*لانگ، نغمہ مشتاق لانگ، جلالپور پیروالہ
*کانجو، عبدالرحمان کانجو، لودھراں
*کھر، غلام مصطفٰی کھر، مظفر ڳڑھ
*بخاری، باسط سلطان بخاری، مظفر ڳڑھ
*نیازی، عمران خان نیازی، امجد علی خان، میانوالی
*اعواݨ، عائلہ ملک، کالاباغ
*روکھڑی، گل حمید خان روکھڑی، میانوالی
*شادی خیل، الحاج عبیداللہ خان شادی خیل، میانوالی
*ڈھانڈلہ، ملک افضل ڈھانڈلہ، بھکر
*اولکھ، احمد علی اولکھ، لیہ
*لغاری، جمال خان لغاری، ڈیرہ غازی خان
*مزاری، میر بلخ شیر مزاری، روجھان
*کھوسہ، سردار ذوالفقار علی خان کھوسہ، ڈیرہ غازی خان
*دریشک، سردار نصراللہ خان دریشک، راجن پور
*قیصراݨی، میر بادشاہ خان قیصراݨی، تونسہ
*گورچاݨی، سردار شیر علی گورچاݨی، راجن پور
*لونڈ، سردار جاوید اختر لونڈ، ڈیرہ غازی خان
*نواݨی، رشید اکبر نواݨی، بھکر
*جتوئی، قیوم جتوئی، جتوئی

==ثقافت تے روایات==

پٹکا سرائیکی ٹریڈیشن دا اہم جُز ہے ۔پٹکے کوں بدھݨ دے ڈھیر طریقے ھِن ۔سادہ طریقے نال وی پٹکا بدھا ویندے تے پٹکے کوں وَل ڈے تے ھک پاند مُونڈھے تے وی رکھیاں ویندے ڈوجھا پاند سَر وچ لُکیاں ھویا ھوندے ۔کجھ شوقین مزاج نینگر رنگین پَٹکا بدھ تے اپݨی خوبصورتی وچ اضافے دا سبب بݨݨ سانڳے رنگین پٹکے دا استعمال کریندن مقصد صرف خوبصورت نظر آنوݨ تے سرائیکی ٹریڈیشن کوں نشابر کرݨا ھوندے ۔جناب استاد ملک سونا خان بے وس دا پٹکا اسٹائل ھک عام سرائیکی پٹکا اسٹائل ہے ۔جو سرائیکی وسیب وچ عام ہے ۔&lt;ref&gt;https://www.saraikiliterature.com/en/language/history-of-saraiki-language&lt;/ref&gt;

گھیرولی شلوار :گھیر والی شلوار سرائیکی علاقہ دا کلچر ہے کجھ علاقاں اچ ایکوں ولیں آلی شلوار وی آکھا ویندے ایں علاقہ توں اے کلچر باہر نختے ۔ھُݨ اے گھیر والی شلوار بلوچ وی استعمال کریندن تے پاکستان دے ڈوجھے خطے دے لوک ایکوں استعمال کریندن گھیرولی شلوار سرائیکی ٹریڈشن دا حصہ ھے ایکوں سابق سرائیکی اسٹیٹ بہاولپور دے سابق نواب استعمال کریندے رہے ڳئین ھُݨ اے گھیرولی شلوار والا کلچر متروک تھیندا پئے ضرورت ایں ڳالھ دی ھِ سرائیکی ٹریڈیشن اُبھارݨ سانڳے ایندا استعمال نینگر کرن ۔۔لیکن بلوچستان وچ ھالی وی ایندا استعمال تھیندے ۔شوقین مزاج نوجوان نسل ایندا استعمال کریندی ھِ ۔سابق سرائیکی اسٹیٹ بہاولپور نواب صبح صادق خان عباسی گھیرولی شلوار دے نال تصویر سرائیکی کلچر کوں نشابر کریندی پئی ہے ۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://seraikigeet.com/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-29 |archive-date=2022-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528103855/https://seraikigeet.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://saraikimusic.blogspot.com/?m=1&lt;/ref&gt;
===سرائیکی زبان تے ایندے لہجے===
[[ملتان]]، مظفرگڑھ , بہاولپور، دیرہ غازی خان، دیرہ اسماعیل خان، میاںوالی،خوشاب، صحبت پور، ضلع بار خان تے درگ وچ سرائیکی دا معیاری لہجہ الایا ویندے۔ سرائیکی زبان دے ویہہ ہزار کنوں ودھ شاعر ہن۔

رحیم یار خان، [[راجن پور]]، کشمور تے [[گھوٹکی]] دے اضلاع وچ سرائیکی دا لمے آلا لہجہ ٻولا ویندے. سندھی دے گہرے اثرات دی وجہ توں اے لہجہ معیاری ملتانی سرائیکی توں قدرے مختلف اے.

جھنگوی سرائیکی،  جھنگ، ساہیوال دا لہجہ ہے۔  ایں لہجے وچ &quot;ب&quot; کوں &quot;ٻ&quot; ، &quot;ج&quot; کوں &quot;ڄ&quot;   تے &quot;گ&quot; کوں ہمشہ &quot;ڳ&quot; ٻولیندے ہِن۔ سلطان ٻاہو، علی حیدر ملتانی، ریاض،عابد تمیمی جھنگوچی لہجے دے شاعر ہن۔ ایں لہجے دے مزید ست لہجے ہن۔ ہر تحصیل دا لہجہ کُجھ نہ کُجھ وکھرا ہے.

===سرائیکی زبان دی تعلیمی حیثیت===

==تعلیمی نظام==
===تعلیمی ادارے===
*[[اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور]]
*[[بہاؤالدین زکریا یونیورسٹی ملتان]]
*[[غازی یونیورسٹی ڈیرہ غازی خان]]
*[[گومل یونیورسٹی ڈیرہ اسماعیل خان]]
*[[نمل یونیورسٹی میانوالی]]
*[[یونیورسٹی آف میانوالی]]، میانوالی 
*[[تھل یونیورسٹی بھکر]]
*[[صادق گرلز کالج یونیورسٹی بہاولپور]]
*[[گورنمنٹ ایس ای کالج، بہاولپور]]
*[[گورنمنٹ صادق عباس کالج، احمد پور شرقیہ]]
*[[یونیورسٹی آف ساؤدرن پنجاب]] ملتان&lt;ref&gt;https://www.isp.edu.pk/&lt;/ref&gt;

===پیشہ ورانہ تعلیمی ادارے===
*[[کیڈٹ کالج عیسیٰ خیل]]، میانوالی&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ccek.edu.pk/page.php?slug=academic |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2022-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220103055650/http://ccek.edu.pk/page.php?slug=academic |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*[[پولیس ٹریننگ اسکول، ملتان]]&lt;ref&gt;https://www.punjabpolice.gov.pk/trainingbranch&lt;/ref&gt;
*[[قائداعظم میڈیکل کالج، بہاولپور]]
*[[نشتر میڈیکل یونیورسٹی ملتان]]
*[[شیخ زید میڈیکل کالج، رحیم یار خان]]
*[[چولستان یونیورسٹی آف ویٹرنری اینڈ اینیمل سائنسز، بہاولپور]]
*[[خواجہ فرید یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ انفارمیشن ٹیکنالوجی، رحیم یار خان]]
*[[میاں نواز شریف انجینئرنگ یونیورسٹی، ملتان]]
*[[محمد شہباز شریف زرعی یونیورسٹی، ملتان]]
*[[میر چاکراعظم رند یونیورسٹی آف ٹیکنالوجی، ڈیرہ غازی خان]]
*[[گورنمنٹ کالج آف ٹیکنالوجی، بہاولپور]]
*[[گورنمنٹ کالج آف ٹیکنالوجی، ملتان]]
*[[گورنمنٹ کالج آف ٹیکنالوجی، لیہ]]
*[[گورنمنٹ کالج آف کامرس، بہاولپور]]
*[[پاپولیشن ویلفیئر ٹریننگ انسٹیٹیوٹ، ملتان]] &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pwd.punjab.gov.pk/regional_training_institutes_address |title=Archive copy |access-date=2022-05-19 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-19 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220519120154/https://pwd.punjab.gov.pk/regional_training_institutes_address |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*[[زرعی یونیورسٹی ڈیرہ اسماعیل خان]]

==شخصیات تے مشاہیر==
*[[شاہ شمس سبزواری]]
*[[ڄلم بن شبان]]
*[[شیخ حمید]]
*[[داؤد بن نصر]]
*[[بہاؤالدین زکریا ملتانی]]
*[[رفعت عباس]]
*[[خواجہ غلام فرید]]
*[[ابوالفضل فیضی مبارکپوری]]
*[[چندر گپت موریا]]
*[[نواب صادق محمد خان پنجم عباسی]]
*[[ملک امیر محمد خان]]
*[[عطاءاللہ خان عیسیٰ خیلوی]]
*[[عمران خان]]

==وسائل تے معدنیات==
==صنعت تے تجارت==
==آبی وسائل==
==ذرائع نقل و حمل تے آمد و رفت==
*[[ساؤتھ ائیر]]، ملتان

==زراعت تے فصلاں==
==مواصلات==
*[[پی ٹی وی نیشنل ملتان]]
*[[ریڈیو پاکستان بہاولپور]]
*[[ریڈیو پاکستان ملتان]]
*[[ریڈیو پاکستان ڈیرہ اسماعیل خان]]
*[[ریڈیو میانوالی]]
*[[وسیب ٹی وی]]
*[[روہی ٹی وی]]

==طبی سہولتاں==
*[[بہاول وکٹوریہ ہسپتال بہاولپور]]
*[[نواب صادق ہسپتال بہاولپور]]
*[[نشتر ہسپتال ملتان]]
*[[شیخ زید ہسپتال رحیم یار خان]]
*[[ساؤتھ پنجاب ہسپتال ملتان]] ملتان&lt;ref&gt;https://southpunjabhospital.com/&lt;/ref&gt;
*[[ملتان انسٹیٹیوٹ آف کڈنی ذیزیزز]]

==قومی تے مقامی کھیݙاں==
===سرائیکستان (جنوبی پنجاب) کرکٹ ٹیم===
*[[سرائیکستان (جنوبی پنجاب) کرکٹ ٹیم]]&lt;ref&gt;https://www.pcb.com.pk/domestic-squads.html&lt;/ref&gt;

===ملتان سلطانز===

==انتظامی خودمختاری==
سرائیکی وسیب انتظامی طور تے ہک خودمختار علاقہ ہے جیہڑا کہ ہک صوبائی سول سیکرٹریٹ تے کئی وفاقی اداریاں دے زیر انتظام ہے۔ یکم جولائی 2020ء خطہ سرائیکستان دا او تاریخی ݙینہہ اے جݙݨ پاکستان تحریک انصاف دی حکومت ولوں بالخصوص وزیراعلٰی پنجاب سردار عثمان احمد خان بزدار ہوراں دے کاوشاں نال اتھاں سول بیوروکریسی تے پولیس بیوروکریسی دے انتظامی سیکرٹریٹ دا قیام عمل اچ آیا۔ 30 جون 2020ء کوں جناب زاہد اختر زمان دی تقرری بطور پہلے تے تاریخی ایڈیشنل چیف سیکریٹری تے جناب انعام غنی دی تقرری بطور پہلے تے تاریخی ایڈیشنل انسپیکٹر جنرل دے کیتی ڳئی۔ وزیراعلٰی پنجاب سردار عثمان احمد خان بزدار ہوراں نے انہاں ݙوہاں انتظامی سربراہان نال خصوصی ملاقات اچ نیک تمناواں دے بعد سرائیکی خطے دے معاملات تے مسائل بارے تبادلہ خیال کیتا ۔ انہاں ݙوہاں سربراہان نے ݙو جولائی 2020ء کوں سرائیکستان دے انتظامی سیکرٹریٹ (سرکاری ناں جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ) کیتے باقاعدہ طور تے اپݨے ذمہ داریاں سنبھال گھدے۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.punjab.gov.pk/node/4018 |title=Archive copy |access-date=2022-04-02 |archive-date=2021-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422155554/https://www.punjab.gov.pk/node/4018 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
===خودمختار صوبائی سیکرٹریٹ (صوبائی محکمے)===
سرائیکستان دے انتظامی سیکرٹریٹ اچ ابتدائی طور تے مندرجہ ذیل محمکہ جات شامل کیتے ڳئے ہن جنہاں وچوں کجھ دے سیکرٹریاں دی تعیناتی تھیوݨی باقی ہے۔
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://urdu.siasat.pk/news/2020-08-18/news-47139 |title=Archive copy |access-date=2022-04-02 |تاريخ-الأرشيف=2021-09-13 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210913092659/https://urdu.siasat.pk/news/2020-08-18/news-47139 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#سروسز اینڈ جنرل ایڈمنسٹریشن ڈیپارٹمنٹ
#داخلہ
#صحت
#اسپیشلائزڈ ہیلتھ کئیر اینڈ میڈیکل ایجوکیشن 
#اعلیٰ تعلیم&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://highereducation.southpunjab.gov.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220609125454/http://highereducation.southpunjab.gov.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#سکول ایجوکیشن&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://schooleducation.southpunjab.gov.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130065531/https://schooleducation.southpunjab.gov.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#زراعت
#پلاننگ اینڈ ڈیویلپمنٹ
#لائیو سٹاک اینڈ ڈیری ڈیویلپمنٹ
#پلاننگ اینڈ ڈیویلپمنٹ
#سیکرٹری لوکل گورنمنٹ اینڈ کمیونٹی ڈیویلپمنٹ
#سیکرٹری ہاؤسنگ، اربن ڈیویلپمنٹ اینڈ پبلک ہیلتھ انجینئرنگ
#آبپاشی
#جنگلات
#کمیونیکیشن اینڈ ورکس
#محکمہ مال (ریونیو)
#محکمہ بیت المال
#ڈائریکٹوریٹ پبلک ریلیشنز، حکومت پنجاب &lt;ref&gt;https://www.facebook.com/DPRMultan/&lt;/ref&gt;
#جنوبی پنجاب پولیس آفس برائے ایڈیشنل آئی جی، ملتان 
#میٹرو بس سسٹم ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pma.punjab.gov.pk/mmbs |title=Archive copy |access-date=2022-06-07 |archive-date=2020-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201123164331/https://pma.punjab.gov.pk/mmbs |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ممبر انفراسٹرکچر ڈویلپمنٹ اتھارٹی ملتان&lt;ref&gt;https://www.idap.pk/details/board-of-authority&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹر سپیشل برانچ پولیس، جنوبی پنجاب، ملتان&lt;ref&gt;https://thepakistandaily.com/usman-buzdar-appoints-controversial-uncle-as-special-branch-director-south-punjab/&lt;/ref&gt;
#دفتر ڈائریکٹر پبلک انسٹرکشنز ایجوکیشن جنوبی پنجاب، ملتان
#پنجاب ایجوکیشن فاونڈیشن، ریجنل آفس ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pef.edu.pk/Contact/index.aspx |title=Archive copy |access-date=2022-07-01 |archive-date=2022-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922063353/http://www.pef.edu.pk/Contact/index.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پنجاب فوڈ اتھارٹی، ساؤتھ ونگ ملتان&lt;ref&gt;https://www.facebook.com/PFARESOURCEANSLICENSINGSOUTH&lt;/ref&gt;
#ڈی آئی جی جیل خانہ جات ملتان ریجن &lt;ref&gt;https://prisons.punjab.gov.pk/regional_digs_contact_numbers&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹوریٹ زرعی انجینئرنگ ملتان،&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://field.agripunjab.gov.pk/our_directorates |title=Archive copy |access-date=2022-09-22 |archive-date=2022-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701052204/http://field.agripunjab.gov.pk/our_directorates |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹوریٹ زرعی میکنائزیشن ریسرچ ادارہ ملتان ،&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://field.agripunjab.gov.pk/our_directorates |title=Archive copy |access-date=2022-09-22 |archive-date=2022-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701052204/http://field.agripunjab.gov.pk/our_directorates |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ایڈیشنل آئی جی ڈسپلن جنوبی پنجاب، &lt;ref&gt;https://punjabpolice.gov.pk/PIO_OTHER_UNIT&lt;/ref&gt;

===وفاقی محکمے تے نیم خودمختار ادارے===
#واپڈا (میپکو ملتان)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mepco.com.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2021-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211212171629/http://mepco.com.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان پوسٹ (پوسٹ ماسٹر جنرل آفس جنوبی پنجاب سرکل)&lt;ref&gt;https://www.pakpost.gov.pk/contact_us.php#top&lt;/ref&gt;
#پاکستان ٹیلی ویژن، ملتان مرکز&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ptv.com.pk/Contact |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |تاريخ-الأرشيف=2022-06-24 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220624061259/https://ptv.com.pk/Contact |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#[[پی ٹی وی نیشنل ملتان]]، &lt;ref&gt;https://youtube.com/@ptvnationalmultan&lt;/ref&gt;
#ریلوے کنسٹرکشن پاکستان (ریجنل آفس ملتان)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.railcop-pk.com/reg-offices.htm |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2022-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415221644/http://railcop-pk.com/reg-offices.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#دی انسٹی ٹیوشن آف انجینئرز پاکستان، ملتان سنٹر&lt;ref&gt;http://iepislamabad.org/iep-centres.php&lt;/ref&gt;
#پاکستان انجینئرنگ کونسل، برانچ آفس ملتان &lt;ref&gt;https://pec.org.pk/branch_laision_offices.aspx، پاکستان انجینئرنگ کونسل، برانچ آفس، شاہ رکن عالم کالونی ملتان &lt;/ref&gt;
#ایف آئی اے، ملتان&lt;ref&gt;https://www.fia.gov.pk/contact&lt;/ref&gt;
#اے ٹی آئی آر، ملتان آفس &lt;ref&gt;https://atir.gov.pk/?page=admin&lt;/ref&gt;
#نیشنل ہائی وے اتھارٹی، جی ایم کنسٹرکشن ، پنجاب ساؤتھ، ملتان &lt;ref&gt;https://nha.gov.pk/contact-us&lt;/ref&gt;
#ساؤدرن پنجاب ایمبرائیڈری انڈسٹریز (پبلک پرائیویٹ پارٹنرشپ)&lt;ref&gt;http://spei.com.pk/&lt;/ref&gt;
#نیشنل ہائی وے اینڈ موٹروے پولیس، ڈی آئی جی سینٹرل 2، ملتان &lt;ref&gt;https://nhmp.pitb.gov.pk/telephone_directory&lt;/ref&gt;
#پوسٹل لائف انشورنس کمپنی لمیٹڈ، ریجنل ڈائریکٹر ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://plic.com.pk/contact |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-06-10 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220610192654/https://plic.com.pk/contact |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان ٹیلی کمیونیکیشن اتھارٹی، ریجنل آفس ملتان&lt;ref&gt;https://www.pta.gov.pk/en/multan&lt;/ref&gt;
#پاکستان کونسل فار ریسرچ ان واٹر ریسورسز، ریجنل آفس بہاولپور&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pcrwr.gov.pk/bahawalpur/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-12 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220512093540/https://pcrwr.gov.pk/bahawalpur/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان سائنس فاونڈیشن، ڈپٹی ڈائریکٹر ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.psf.gov.pk/contact.aspx |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-06-18 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220618141606/https://psf.gov.pk/contact.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پی ایس کیو سی اے، ڈپٹی ڈائریکٹر ملتان زون&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://updated.psqca.com.pk/contact-us/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |archive-date=2022-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517141128/http://updated.psqca.com.pk/contact-us/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹوریٹ آف حج، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://mora.gov.pk/Detail/M2IzNTUwNjQtMWM1OS00YWIxLWE3ZjUtY2ZiYmM2M2RkOTU0 |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-12 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220512061212/https://mora.gov.pk/Detail/M2IzNTUwNjQtMWM1OS00YWIxLWE3ZjUtY2ZiYmM2M2RkOTU0 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#وفاقی شرعی عدالت، جنوبی پنجاب، ملتان &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nayatime.com/story/2022-05-07-13-33--1651912414 |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |archive-date=2022-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705222651/https://www.nayatime.com/story/2022-05-07-13-33--1651912414 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ریجنل نیب ملتان&lt;ref&gt;https://nab.gov.pk/contacts.asp#mul&lt;/ref&gt;
#ایس ایم ای بی ایف سی ساؤتھ پنجاب، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.smebfcmultan.com/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520105718/https://www.smebfcmultan.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#نادرا ریجنل ہیڈکوارٹر ملتان&lt;ref&gt;https://www.nadra.gov.pk/operational-management/&lt;/ref&gt;
#دفتر ایڈیشنل ایڈوکیٹ جنرل، بہاولپور تے ملتان&lt;ref&gt;دفتر ایڈیشنل ایڈوکیٹ جنرل، ملتان و بہاولپور بنچ https://advocategeneral.punjab.gov.pk/law_officer&lt;/ref&gt;
#قومی امن کمیٹی برائے بین المذاہب ہم آہنگی، حکومت پاکستان&lt;ref&gt;https://www.facebook.com/npcpbwp/&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹر ٹریڈ ڈیویلپمنٹ اتھارٹی پاکستان، ملتان&lt;ref&gt;https://tdap.gov.pk/&lt;/ref&gt;
#ڈی جی آڈٹ، جنوبی پنجاب، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://agp.gov.pk/Jobs |title=Archive copy |access-date=2022-06-07 |archive-date=2022-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220607185507/https://agp.gov.pk/Jobs |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پریس انفارمیشن ڈیپارٹمنٹ، ریجنل آفس ملتان&lt;ref&gt;http://pid.gov.pk/contact_regional&lt;/ref&gt;
#ڈپٹی جنرل مینیجر پیمرا، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pemra.gov.pk/contact.php |title=Archive copy |access-date=2022-06-15 |archive-date=2022-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220617094824/https://pemra.gov.pk/contact.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ریجنل دفتر نیشنل ٹیلی کمیونیکیشن کارپوریشن، ملتان&lt;ref&gt;https://ntc.net.pk/ContactCentral.html&lt;/ref&gt;
#پاکستان ریلوے پولیس ملتان ڈویژن &lt;ref&gt;http://www.pakistanjobsbank.com/Jobs/47667/Pakistan-Railway-Police-Jobs-2017-Constables-ASI-NTS-Application-Form-Download-Latest-New/&lt;/ref&gt;
#پاکستان ریلوے، ڈویزنل سپرنٹنڈنٹ ملتان &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/ContactUs.aspx |title=Archive copy |access-date=2022-09-13 |archive-date=2020-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130101320/https://www.pakrail.gov.pk/ContactUs.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان پریس ڈیپارٹمنٹ، ریجنل آفس ملتان &lt;ref&gt;http://pid.gov.pk/contact_regional&lt;/ref&gt;
#اسٹیٹ لائف انشورنس کارپوریشن آف پاکستان، ملتان ریجن &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://statelife.com.pk/index.php/contact-item-2/multan-region |title=Archive copy |access-date=2022-10-31 |archive-date=2022-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221031062935/https://statelife.com.pk/index.php/contact-item-2/multan-region |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#این ایل سی، ریجنل آفس ملتان
#[[ساؤتھ ائیر]]، ملتان
#ایف ڈبلیو او، ڈیرہ اسماعیل خان
#فوجی فاؤنڈیشن، دفاتر ملتان، میانوالی
#مراکز قومی بچت پاکستان، ملتان، بہاولپور
#اکادمی ادبیات پاکستان، برانچ آفس ملتان، &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pal.gov.pk/directory.aspx |title=Archive copy |access-date=2023-11-19 |archive-date=2023-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119101912/https://pal.gov.pk/directory.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پولیس ٹریننگ اسکول ملتان، &lt;ref&gt;https://www.punjabpolice.gov.pk/PPOContacts&lt;/ref&gt;

===این جی اوز تے فلاحی، مذہبی تے تحقیقاتی ادارے===
#عالمی مجلس تحفظ ختم نبوت، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://laulak.info/old/MLAULAK/laulak.htm |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220924001303/http://laulak.info/old/MLAULAK/laulak.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#الخدمت فاونڈیشن ساؤتھ پنجاب&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://alkhidmat.org/contact.html |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2022-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525003246/https://alkhidmat.org/contact.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#جنوبی پنجاب سنٹر برائے ریسرچ اینڈ ڈیویلپمنٹ ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://spcrd.org/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-17 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220517215418/http://spcrd.org/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#سرائیکی ایریا سٹڈی سنٹر، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://sasc.bzu.edu.pk/website/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-29 |archive-date=2022-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220419042949/https://sasc.bzu.edu.pk/website/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان جرنلسٹ ایسوسی ایشن، جنوبی پنجاب&lt;ref&gt;https://pja.org.pk/south-punjab/&lt;/ref&gt;
#پاکستان یو ایس ایلومنی نیٹ ورک ، جنوبی پنجاب چیپٹر &lt;ref&gt;https://puan.pk/chapters/south-punjab/&lt;/ref&gt;

===بین الاقوامی ادارے تے ملٹی نیشنل کمپنیاں===
*اقوام متحدہ دے وفود برائے سرائیکی وسیب یا جنوبی پنجاب
*یاماہا پاکستان، ملتان آفس&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.yamaha-motor.com.pk/offices/ |title=Archive copy |access-date=2022-09-25 |تاريخ-الأرشيف=2022-09-25 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220925181944/https://www.yamaha-motor.com.pk/offices/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*سوزوکی جنوبی پنجاب، ملتان &lt;ref&gt;//https://suzukisouthpunjab.com//&lt;/ref&gt;
*خانہ فرہنگ ایران، ملتان

===انتظامی تقسیم===
1.جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ
*[[بہاولپور ڈویژن]]، [[ملتان ڈویژن]] تے [[ڈیرہ غازی خان ڈویژن]] (تیرہاں اضلاع) تے مشتمل وسیب دا علاقہ ایڈیشنل چیف سیکریٹری دے ماتحت بذریعہ سول سیکرٹریٹ زیر انتظام
*ضلع ڈیرہ غازی خان دے ذیلی انتظام دے طور تے کوہ سلیمان دے قبائلی علاقے بذریعہ پولیٹیکل اسسٹنٹ 

2.ضلع میانوالی، بھکر تے ضلع خوشاب دا جزوی علاقہ، کمشنر [[سرڳودھا ڈویژن]] (پنجاب) دے زیر انتظام

3.ضلع ڈیرہ اسماعیل خان تے ٹانک دے ضلعے، صوبہ خیبرپختونخواہ، کمشنر [[ڈیرہ اسماعیل خان ڈویژن]] دے زیر انتظام&lt;ref&gt;تحقیق و ترتیب، اسماعیل بھٹہ&lt;/ref&gt;

==مزید ݙیکھو==
*[[سرائیکی زبان]]
*[[سرائیکستان سول سیکرٹریٹ]]
*[[تاریخ سرائیکستان]]
*[[ملتان]]
*[[سرائیکی]]
*[[سرائیکی لوک]]
*[[سرائیکی اکھاݨ]]
*[[سرائیکی زبان دا نثری ادب]]
*[[سرائیکی ادب]]
*[[سرائیکی میڈیا]]
*[[سرائیکی قومیتی تحریک]]
*[[سرائیک ڳوتھاں]]
*[[سرائیکی شخصیات]]
*[[سرائیکی وسیب]]

==حوالے==</text>
      <sha1>e1wb8h0j0ytsofr76tld52dx0vvjatu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>71116</id>
      <parentid>71115</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T16:56:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ismail Saraikistani</username>
        <id>3155</id>
      </contributor>
      <comment>/* قومی تے مقامی کھیݙاں */</comment>
      <origin>71116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52116" sha1="8pp7dp7bdiyffrud5vm4mj3a8xgojwk" xml:space="preserve">{| cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=0 style=&quot;border: 1px solid #cccccc; float: left; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; background: #fcfcfc; width: 305px&quot;
| style=&quot;background:#FFFF00&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot; colspan=2 |'''&lt;span style=&quot;font-size:large;&quot;&gt;سرائیکستان (خودمختار انتظامی اکائی)&lt;/span&gt;'''
|-
|-style=&quot;margin:0;background:#ccccff&quot;;width:100%&quot; align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;2&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-bottom: 2px solid #D3D3D3;&quot; |  
[[File:Map-of-saraikistan.jpg|thumb|سرائیکستان دا نقشہ]]
|-|- align=&quot;center&quot;
|-
| '''انتظامی مرکز''': ||  [[ملتان]]
|-
| '''دیگر اہم شہر''': ||  [[بہاولپور]]، [[ڈیرہ غازی خان]]، [[ڈیرہ اسماعیل خان]]، [[رحیم یار خان]]، [[میانوالی]]
|-
| '''مقامی تے اکثریتی زبان''': ||  [[سرائیکی]]
|-
| '''اقلیتی زباناں''': ||  [[پشتو]]، [[پنجابی]]، [[بلوچی]]، [[مارواڑی]]، [[میواتی]]، [[ہریاݨوی]]، [[اردو]]، [[ہندکو]]
|-
| '''آبادی''': ||  50,000,849
|-
| '''رقبہ''': ||  1,23,607 مربع [[کلومیٹر]]
|-
| '''انتظامی سربراہ''': ||  [[فواد ہاشم ربانی]]، [[ایڈیشنل چیف سیکریٹری، سرائیکستان]]
|-
| '''[[ایڈیشنل آئی جی پولیس، سرائیکی وسیب]]''': ||  [[محمد کامران خان]]
|-
| '''حیثیت''': || خودمختار [[انتظامی اکائی]] از یکم جولائی 2020ء
|-
| '''[[سرکاری ٹی وی چینل]]''': ||  [[پی ٹی وی نیشنل ملتان]]
|-
| '''نظام حکومت''': ||  انتظامی [[سول سیکرٹریٹ]] (13 ضلعے)
|-
|'''علاقے''' : || بہاولپور، ملتان، ڈیرہ غازی خان، [[سرڳودھا]] (ݙو ضلعے) تے [[ڈیرہ اسماعیل خان]] ڈویژن
|-
|'''سرکاری ویب سائٹ'''||[https://www.facebook.com/ACSSouthPunjab?mibextid=JRoKGi]، ایڈیشنل چیف سیکریٹری جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ 
|}
[[فائل:Distribution of Pakistanis speaking Saraiki as a first language in 1998.png|Distribution of Pakistanis who spoke Saraiki as their mother tongue at the time of the [[1998 Pakistan Census]]|thumb]]
سرائیکستان توں مراد پاکستان دا او سرائیکی علاقہ ہے جیہڑا زیادہ تر صوبہ پنجاب دے ماتحت اے جزوی طور تے صوبہ خیبرپختونخوا دے ماتحت وی ہے مگر ایندا زیادہ حصہ انتظامی طور تے خودمختار اے جتھاں انتظامی سول سیکرٹریٹ قائم کیتا ڳیا ہے۔ &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://waseb.org/about/%D9%88%D8%B3%DB%8C%D8%A8 |title=Archive copy |access-date=2022-05-30 |تاريخ-الأرشيف=2024-11-26 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20241126132749/https://waseb.org/about/%D9%88%D8%B3%DB%8C%D8%A8 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==تاریخ==
[[فائل:مغلیہ دور وچ ہندوستانی صوبے.jpg|thumb|Map of India during Mughal empireمغل دور وچ صوبہ ملتان (سرائیکستان)]]

کہیں زمانے اچ راوی دا دریا ملتان دے پراݨے قلعے دے نال وہندا ہا، تے اینکوں ہک دریائی بندرگاہ دی حیثیت حاصل ہائی ، ٻیڑیں ( کشتیوں) دے ذریعے صرف سکھر بھکر ہی نئی، بلکہ منصورہ ، عراق ، ایران ، مصر ، کا بل، دلی (دہلی) تے حیدرآباد دکن تک دی تجارت ہوندی ہئی، ایں واسطے ملتان کوں دنیا دے بہوں وݙے علمی، تجارتی تے مذہبی مرکز دی حیثیت حاصل تھئی، تے صرف ہندوستان ہی نہی بلکہ پوری دنیا اچ ملتان دی شہرت ہای ۔قلعہ ملتان دی قدامت بارے آکھیا ویندے ، کہ اے پنج ہزار سال پرانا ھ، لیکن ہو سگدے، کہ اے ہنیں تو وی زیادہ پراݨا ہووے ،ایں ڳال تے پر سارے مورخین دا اتفاق ھ، کہ ملتان تے قلعہ ملتان دا وجود قبل از تاریخ دیو مالائی دور کنوں وی پہلے دا ھ ، افسوس دا مقام اے ھ۔ ، جو حملہ آوراں نے ہمیشہ ایں قلعے کوں نشانہ بنڑا تے اینکوں فتح کرݨ توں بعد خوب لُٹ مار کریندے رہ ڳئے، پر اینکوں بحال کرݨ دا کہیں نا سوچیا، 1200قبل مسیح &quot; دارا &quot; نے اینکوں تباہ کیتا ، 325 قبل مسیح سکندر اعظم نے ایندے اُتے چڑھائی کیتی، ولا عرب ، افغان ، سکھ تے انگریزاں حملہ آوراں قدیم قلعہ ملتان کوں برباد کرݨ اچ کوئی کسر نہ چھوڑی ، ہنڑ فرزندان ملتان تے سرائیکی وسیب دے سارے واسیاں دا فرض ھ، کہ او اپنڑی پراݨی کوتاہیں تے غور کرِن ، تے اپنڑے وسیب دے نال تھیونڑوالی پنج ہزار سالہ زیادتیاں دی تلافی کرݨ، تے اپنڑے فخر (عظمت رفتہ) کوں سنڄانڑن.

==سرائیکستان دا جغرافیہ تے محل وقوع==
سرائیکستان وچ کوہ سلیمان، [[روہی]]، [[تھل]] ،دامان، نیلی، راوی تے گومل وادی شامل ہن۔ ایں دی زبان، تاریخ تے ثقافت ہکا ہے۔ اٹھارھاں ضلعیاں تے مشتمل وادی سندھ دا اُتلا میدان ہک ڄغرافیائی خطہ ہے۔ ایں کوں سرائیکستان اہدے ہن۔ پاکستان دے جغرافیائی خطے، پہاڑ، سطوح مرتفع، وادی سندھ دا زیریں میدان تے وادی سندھ دا بالائی میدان ہن۔ ہیں چھیکڑی خطے کوں سرائیکستان وی آہدے ہن۔ سرائیکستان ہک جغرافیائی خطہ ہے۔ سرائیکستان دے انہاں سارے علاقیاں دی زبان، تاریخ تے ثقافت ہکا ہے۔


===‎سرائیکستان دے ضلعے تے تحصیلاں=== 
خطہ سرائیکستان وسیع و عریض رقبے تے پھیلا ہویا اے جیندے وچ کئی اضلاع آندن جنہاں دی تفصیل درج ذیل اے. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''سرائیکستان دے ضلعے بمطابق مردم شماری 2017ء'''
!نمبرشمار 
!ضلع/تحصیل
!سرائیکی زبان %
!رقبہ (KM²)
!کل آبادی
! سرائیکی آبادی
!تبصرہ
|-
|'''(1)'''
|ضلع '''ملتان'''
|64.41
|3,720
|4,746,166
|3,057,098
|
|-
|i
|تحصیل ملتان سٹی
|47.13
|304
|2,259,115
|1,064,944
|
|-
|ii
|تحصیل ملتان صدر
|73.88
|1,632
|1,323,076
|977,543
|
|-
|iii
|تحصیل شجاع آباد
|81.05
|806
|609,004
|493,615
|
|-
|iv
|تحصیل جلالپور پیروالہ 
|93.87
|978
|554,971
|520,996
|
|-
|'''(2)'''
|ضلع لودھراں
|74.23
|2,778
|1,699,693
|1,261,752
|
|-
|i
|تحصیل لودھراں
|80.4
|1,111
|703,513
|565,672
|
|-
|ii
|تحصیل دنیا پور
|58.61
|889
|495,217
|290,255
|
|-
|iii
|تحصیل کہروڑ پکا
|81.0
|778
|500,963
|405,825
|
|-
|'''(3)'''
|ضلع وہاڑی  
|19.17
|4,364
|2,902,081
|556,619
|ڄٹکی و سرائیکی ضلع
|-
|i
|تحصیل وہاڑی
|1.45
|1,430
|928,812
|13,508
|ڄٹکی تحصیل
|-
|ii
|تحصیل بوریوالہ
|0.13
|1,295
|1,019,659
|1,317
|ڄٹکی تحصیل
|-
|iii
|تحصیل میلسی
|56.81
|1,639
|953,610
|541,794
|سرائیکی تحصیل
|-
|'''(4)'''
|ضلع خانیوال 
|18.55
|4,349
|2,920,233
|541,818
|ڄٹکی و سرائیکی ضلع
|-
|i
|تحصیل خانیوال 
|9.8
|784
|856,257
|83,710
|ڄٹکی تحصیل
|-
|ii
|تحصیل میاں چنوں 
|0.94
|1,212
|761,955
|7,191
|ڄٹکی تحصیل
|-
|iii
|تحصیل کبیروالہ
|33.3
|1,804
|958,596
|319,316
|سرائیکی تے ڄٹکی تحصیل
|-
|iv
|تحصیل جہانیاں 
|38.32
|549
|343,425
|131,601
|سرائیکی تحصیل
|-
|'''(5)'''
|ضلع '''بہاولپور'''
|67.06
|24,830
|3,669,176
|2,460,606
|
|-
|i
|تحصیل بہاولپور سٹی
|58.97
|1,490
|682,116
|402,246
|
|-
|ii
|تحصیل بہاولپور صدر
|73.34
|745
|575,886
|422,363
|
|-
|iii
|تحصیل احمدپور شرقیہ
|91.3
|1,738
|1,078,586
|984,808
|
|-
|iv
|تحصیل خیرپور ٹامیوالی
|88.56
|993
|262,923
|232,854
|
|-
|v 
|تحصیل حاصل پور
|41.46
|1,490
|456,360
|189,209
|ڄٹکی تے سرائیکی تحصیل
|-
|vi
|تحصیل منڈی یزمان
|37.35
|18,374
|613,305
|229,126
|
|-
|'''(6)'''
|ضلع رحیم یار خان 
|64.9
|11,880
|4,807,762
|3,120,662
|
|-
|i
|تحصیل رحیم یار خان
|57.54
|2,464
|1,530,183
|880,521
|
|-
|ii
|تحصیل صادق آباد
|56.71
|2,964
|1,261,588
|715,548
|
|-
|iii
|تحصیل خان پور
|70.36
|3,190
|982,085
|691,020
|
|-
|iv
|تحصیل لیاقت پور
|80.62
|3,262
|1,033,906
|833,573
|
|-
|'''(7)'''
|ضلع بہاولنگر 
|1.97
|8,878
|2,975,656
|58,672
|ڄٹکی اکثریتی ضلع
|-
|i
|تحصیل بہاولنگر
|0.14
|1,729
|813,390
|1,201
|
|-
|ii
|تحصیل چشتیاں
|1.96
|1,500
|689,766
|13,521
|
|-
|iií
|تحصیل ہارون آباد
|0.43
|1,295
|524,715
|2,291
|
|-
|iv
|تحصیل فورٹ عباس
|9.74
|2,536
|422,768
|41,181
|ڄٹکی و سرائیکی تحصیل
|-
|v
|تحصیل منچن آباد
|0.1
|1,818
|525,017
|478
|
|-
|'''(8)'''
|ضلع '''ڈیرہ غازی خان'''
|80.99
|11,922
|2,872,631
|2,326,793
|
|-
|i
|تحصیل ڈیرہ غازی خان
|84.34
|2,012
|1,224,964
|1,033,190
|
|-
|ii
|تحصیل کوٹ چھٹہ
|90.1
|1,802
|757,230
|682,634
|
|-
|iii
|تحصیل کوہ سلیمان
|2.1
|5,339
|212,652
|4,595
|بلوچی و سرائیکی تحصیل
|-
|'''(9)'''
|ضلع راجن پور
|74.6
|12,318
|1,996,039
|1,489,157
|
|-
|i
|تحصیل راجن پور
|82.81
|2,078
|706,770
|585,335
|
|-
|ii
|تحصیل ڄام پور
|86.15
|2,322
|849,369
|731,733
|
|-
|iii
|تحصیل روجھاݨ مزاری
|42.36
|2,905
|405,689
|171,887
|بلوچی و سرائیکی تحصیل
|-
|iv
|ڈی ایکسکلیوڈڈ ایریا
|0.6
|5,013
|34,191
|202
|بلوچی و سرائیکی تحصیل
|-
|'''(10)'''
|ضلع مظفرڳڑھ 
|92.37
|4,778
|2,981,048
|2,753,811
|
|-
|i
|تحصیل مظفرڳڑھ
|90.87
|2,377
|1,625,487
|1,477,174
|
|-
|ii
|تحصیل علی پور
|93.79
|1,391
|640,384
|600,633
|
|-
|iii
|تحصیل جتوئی
|94.52
|1,010
|715,177
|676,004
|
|-
|'''(11)'''
|ضلع کوٹ ادو
|79.05
|3,471
|1,347,501
|1,065,249
|
|-
|ii
|تحصیل کوٹ ادو
|NA
|NA
|NA
|NA
|
|-
|ii
|تحصیل چوک سرور شہید
|NA
|NA
|NA
|NA
|
|-
|'''(12)'''
|ضلع لیہ
|66.67
|6,289
|1,823,995
|1,216,058
|
|-
|i
|تحصیل لیہ
|72.50
|1,712
|977,088
|708,457
|
|-
|ii
|تحصیل کروڑ لعل عیسݨ
|58.63
|1,823
|594,367
|348,482
|
|-
|iii
|تحصیل چوٻارہ
|63.0
|2,754
|252,540
|159,119
|
|-
|'''(13)'''
|ضلع تونسہ
|
|
|
|
|
|-
|i
|تحصیل تونسہ
|89.46
|2,769
|677,785
|606,374
|
|-
|ii
|تحصیل وہوا
|NA
|NA
|NA
|NA
|
|-
|ii
|تحصیل کوہ سلیمان 
|NA
|NA
|NA
|NA
|
|-
|'''(14)'''
|ضلع میانوالی 
|76.05
|5,840
|1,542,601
|1,173,213
|
|-
|i
|تحصیل میانوالی
|84.37
|2,689
|766,357
|646,579
|
|-
|ii
|تحصیل پپلاں
|74.04
|1,288
|402,050
|297,710
|
|-
|iii
|تحصیل عیسیٰ خیل
|61.11
|1,863
|374,194
|228,924
|
|-
|'''(15)'''
|ضلع بکھر
|79.97
|8,153
|1,647,852
|1,317,859
|
|-
|i
|تحصیل بکھر
|78.87
|2,427
|683,939
|539,469
|
|-
|ii
|تحصیل منکیرہ
|81.48
|1,768
|256,895
|209,319
|
|-
|iii
|تحصیل کلورکوٹ
|78.0
|2,239
|346,591
|270,395
|
|-
|iv
|تحصیل دریا خان
|82.86
|1,719
|360,427
|298,676
|
|-
|'''(16)'''
|ضلع خوشاب
|1.72
|6,511
|1,280,372
|22,025
|ڄٹکی و سرائیکی ضلع
|-
|i
|تحصیل خوشاب
|0.43
|2,115
|690,157
|2,970
|ڄٹکی علاقہ 
|-
|ii
|تحصیل نورپور تھل
|4.37
|2,500
|242,831
|10,632
|سرائیکی تحصیل، غیر مصدقہ اعداد
|-
|iii
|تحصیل قائد آباد
|3.54
|1,080
|230,028
|8,156
|جزوی سرائیکی علاقہ، غیر مصدقہ اعداد 
|-
|iv
|تحصیل نوشہرہ
|0.22
|816
|117,356
|267
|ڄٹکی علاقہ
|-
|'''(17)'''
|ضلع '''ڈیرہ اسماعیل خان'''
|64.23
|9,334
|1,625,088
|1,043,818
|
|-
|i
|تحصیل ڈیرہ اسماعیل خان
|59.23
|1,167
|725,449
|429,754
|
|-
|ii
|تحصیل پرووا
|71.63
|1,733
|292,343
|209,413
|
|-
|iii
|تحصیل دراٻݨ کلاں
|76.86
|1,540
|124,318
|95,555
|
|-
|iv
|تحصیل کلاچی
|59.27
|1,229
|101,892
|60,393
|
|-
|v
|تحصیل پہاڑ پور
|65.26
|1,657
|381,086
|248,703
|
|-
|vi
|تحصیل درازندہ
|NA
|2,008
|68,556
|NA
|پشتون تحصیل
|-
|'''(18)'''
|ضلع ٹانک
|16.05
|1,679
|390,626
|62,705
|غیر مصدقہ اعداد
|-
|i
|تحصیل ٹانک
|16.05
|1,679
|390,626
|62,705
|غیر مصدقہ اعداد
|-
|}
[[فائل:India1760 1905.jpg|thumb|ہندوستان تے مرہٹہ راج دے دوران خطہ سرائیکستان دا نقشہ جیہڑا صوبہ ملتان دے طور تے ݙٹھا ونج سڳدائے]]

===اہم سرائیکی شہر تے قصبے===
سرائیکی وسیب وسیع و عریض علاقے تے پھیلا ہویا اے جیندے اہم تے مشہور شہر اے ہن:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''سرائیکستان دے اہم شہر بمطابق مردم شماری 2017ء'''
!نمبرشمار 
!شہر
!کل آبادی
!شرح خواندگی 
!سطح سمندر توں اچائی (فٹ)
!حیثیت
!تبصرہ
|-
|1
|'''ملتان'''
|1,871,843
|
|
|مرکزِ سرائیکستان، انتظامی مرکز سول سیکرٹریٹ و ڈویژنل ہیڈکوارٹر
|
|-
|2
|بہاولپور
|76,2111
|
|
|انتظامی مرکز سول سیکرٹریٹ و ڈویژنل ہیڈکوارٹر 
|
|-
|3
|ڈیرہ غازی خان
|399,064
|
|
|ڈویژنل ہیڈکوارٹر
|
|-
|4
|ڈیرہ اسماعیل خان
|217,457
|
|
|ڈویژنل ہیڈکوارٹر
|
|-
|5
|میانوالی
|220,010
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|6
|رحیم یار خان
|477,100
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|7
|بکھر
|113,018
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|8
|ٹانک
|
|
|
|ضلعی صدرمقام
|  
|-
|9
|مظفرڳڑھ
|209,902
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|10
|راجن پور
|
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|11
|لیہ
|126,055
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|12
|کوٹ ادو
|129,859
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|13
|لودھراں
|117,862
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|14
|تونسہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|15
|کبیروالہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|16
|جہانیاں 
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|17
|میلسی
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|18
|یزمان
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|19
|احمدپور شرقیہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|20
|خیرپور ٹامیوالی
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|21 
|حاصل پور
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|22
|صادق آباد
|238,311
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|23
|خان پور کٹورہ
|184,374
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|24
|لیاقت پور
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|25
|فورٹ عباس
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|26
|کوٹ چھٹہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|27
|فورٹ منرو
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|28
|فاضل پور
|
|
|
|سب تحصیل
|
|-
|29
|ڄام پور
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|30
|روجھاݨ مزاری
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|31
|علی پور
|
|
|
|تحصیل صدرمقام 
|
|-
|32
|جتوئی
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|33
|کروڑ لعل عیسݨ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|34
|چوٻارہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|35
|پپلاں
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|36
|عیسیٰ خیل
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|37
|منکیرہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|38
|کلورکوٹ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|39
|دریا خان
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|40
|خانسر
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|41
|وہوا
|
|
|
|سب تحصیل
| 
|-
|42
|نورپور تھل
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|43
|خانقاہ شریف 
|
|
|
|ٹاؤن
| 
|-
|44
|بھونگ
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|45
|دیراوڑ
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|46
|اوچ شریف
|
|
|
|سب تحصیل
|
|-
|47
|پرووا
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|48
|کالاباغ
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|49
|کلاچی
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|50
|روکھڑی
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|51
|کندیاں
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|52
|کمرمشانی
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|53
|قطب پور
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|}

==مقامی سیاست دا انداز تے روایات==
سرائیکی خطے دی سیاست اُنھاں دے ہتھ وچ ھِے جو نہیں چاہندے سرائیکی اِنھاں دی غلامی کِنوں نجات حاصل کرن نکل سڳن جسطرح ساڈی پسماندگی دا ذمہ دار پنجاپی ھِے اے طبقہ جیندے ہتھ وچ سرائیکی سیاست ھِے اے وی پنجاپی دا مددگار طبقہ ھِے  پنجاپی دے نال نال  گدی نشین تے جاگیردار وی ساڈی پسماندگی دا ذمہ دار ھِے اینجھا کائنی اساں سارا ملبہ پنجاپی اُتے رکھ تے استین دے ناگاں کِنوں غافل تھی ونجو تے ایں خوف وچ رہو جو ایں کیتا ڳیا تاں اوں تھی ویسے فلاں تھی ویسے اِے لوک ساڈی سادگی دا ناجائز فائدہ اٹھا تے اساکوں لٹیندے رہسِن، گدی نشین تے جاگیردار ھک ڈوجھے کوں سپورٹ کریندن تے سرائیکی خطے کوں پسماندہ رکھی بیٹھن ۔۔۔۔ سرائیکی خطے دے مسائل اوں صورت وچ حل تھیسِن جڈا تل وطنی سیاست وچ دلچسبی گھنسِن سیاست ایں وقت تَل وطنیاں کِنے کائنی بلکہ اُنھاں کِنے ھِے جو درپردہ سرائیکی کوں کم زات تے نیچ سمجھدن اِنھاں لوکاں تے پنجاپیاں وچ کوئی فرق کائنی پنجاپی اگر سرائیکی نال شدید نفرت کریندن تے اے 0.5 فیصد طبقہ وی جو پیچھلے چالھیں سالیں کِنوں سرائیکی اُتے سیاست کریندا پئے سرائیکی نال گھٹ نفرت کائنی کریندا اِنھاں دی نفرت پنجاپیاں کِنوں ودھ ھِے ایں مسئلے دے حل کیتے سرائیکی نینگر سیاست وچ عملی حصہ گھنن تے ڈوھا نفرت دے سودگراں اُتے کڑی نظر رکھی ونجے ۔۔۔۔ اے نفرت دے سوداگر کینہ پرور تے لالچی وی ھِن تے  سرائیکی نال بغض وی رکھیندن ۔۔۔۔۔ ۔۔۔۔اِنھاں ڈوھا کِنوں نجات ھی سرائیکی کیتے ترقی دے راستے کھول سڳدی ھِے ۔۔۔۔۔ ھک طبقہ کِنوں نجات دے نال نال ڈوجھے طبقے تے کڑی نظر رکھڑ نال سرائیکی اپڑا بچاؤ کر سڳدن تے اُتے آ سڳدن اِنھاں اُتے بھروسہ کررڑ ممکن کائنی ورنہ نسل پرست کڈھائی وی نہ چاہسِن سرائیکی کوں  پنجاپی کِنوں نجات ملے۔۔۔ھتوں اے نسل پرست پنجاپی دے مدد گار بڑ تے سرائیکی کوں نقصان پہنچیندن۔
===سرائیکی قومیتی جماعتاں===
*[[سرائیکستان قومی کونسل]]، ظہور دھریجہ
*[[سرائیکستان ڈیموکریٹک پارٹی]]، راݨا فراز نون
*[[پاکستان سرائیکی پارٹی]]، نخبہ تاج لنگاہ
*[[پاکستان سرائیکی قومی اتحاد]]، کرنل (ر) عبدالجبار عباسی
*[[سرائیکستان قومی اتحاد]]، خواجہ غلام فرید کوریجہ
*[[سرائیکی فاونڈیشن پاکستان]]، ڄام اظہر مراد لاڑ
*[[عوامی سرائیکی پارٹی]]، سجاد اکبر ملکانی
*[[سرائیکی ایکشن کمیٹی]]، راشد عزیز بھٹی
*[[سرائیکی ملت پارٹی]]، اصغر خان ناہڑ
*[[وسیب نیشنل تحریک]]، آصف خان
*[[سرائیکی نیشنل پارٹی]]، عبدالمجید کانجو
*[[سرائیکستان قومی موومنٹ]]، بانی حمید اصغر شاہین مرحوم
*[[وسیب اتحاد]]، شہباز خان

===وفاقی جماعتاں===  
*[[پاکستان تحریک انصاف]]، [[عون عباس بپی]]، صدر سرائیکی وسیب 
*[[پاکستان پیپلز پارٹی]]، مخدوم سید احمد محمود، صدر سرائیکی وسیب
*[[پاکستان مسلم لیگ (ن)]]، کوئی نی 
*[[پاکستان عوامی تحریک]]، چوہدری فیاض احمد وڑائچ، صدر سرائیکی وسیب
*[[جماعت اسلامی پاکستان]]، راؤ محمد ظفر، صدر سرائیکی وسیب&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://jisp.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-28 |archive-date=2020-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201210212121/http://jisp.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*[[مجلس وحدت المسلمین]]، علامہ اقتدار حسین نقوی، صدر سرائیکی وسیب
*[[پاکستان مسلم لیگ (ق)]]، کوئی نی
*[[عوامی نیشنل پارٹی]]، کوئی نی

===سرائیکی وسیب دے حکمران خاندان===
*عباسی، نواب صلاح الدین عباسی، احمد پور شرقیہ
*چنڑ، ملک محمد اقبال چنڑ، بہاولپور
*للو، ملک حبیب للو، اوچ
*گیلانی، یوسف رضا گیلانی (ملتان)، افتخار الحسن گیلانی (اوچ)
*پیرزادہ، میاں ریاض حسین پیرزادہ، خیرپور ٹامیوالی
*گردیزی، سید عرفان گردیزی، حاصل پور
*وارݨ، سردار عامر یار وارݨ، دھوڑکوٹ
*پنوہاں، ملک حاصل محمد پنوہاں، علی پور
*سہروردی سادات، مخدوم سید احمد محمود، رحیم یار خان
*متیاݨہ، میاں ممتاز متیاݨہ، چشتیاں
*لالیکا، میاں عبدالستار لالیکا مرحوم، چشتیاں
*خاکوانی، اعظم خان خاکوانی، وہاڑی
*کھچی، ممتاز خان کھچی، وہاڑی
*بھابھہ، نور خان بھابھہ، میلسی
*ݙاہا، خانیوال
*ہراج، مہر اللہ یار ہراج، خانیوال
*ٻوسݨ، حاجی سکندر حیات ٻوسݨ، ملتان
*بھٹہ، شہزاد مقبول بھٹہ، ملتان
*راں، مظہر عباس راں، ملتان
*لانگ، نغمہ مشتاق لانگ، جلالپور پیروالہ
*کانجو، عبدالرحمان کانجو، لودھراں
*کھر، غلام مصطفٰی کھر، مظفر ڳڑھ
*بخاری، باسط سلطان بخاری، مظفر ڳڑھ
*نیازی، عمران خان نیازی، امجد علی خان، میانوالی
*اعواݨ، عائلہ ملک، کالاباغ
*روکھڑی، گل حمید خان روکھڑی، میانوالی
*شادی خیل، الحاج عبیداللہ خان شادی خیل، میانوالی
*ڈھانڈلہ، ملک افضل ڈھانڈلہ، بھکر
*اولکھ، احمد علی اولکھ، لیہ
*لغاری، جمال خان لغاری، ڈیرہ غازی خان
*مزاری، میر بلخ شیر مزاری، روجھان
*کھوسہ، سردار ذوالفقار علی خان کھوسہ، ڈیرہ غازی خان
*دریشک، سردار نصراللہ خان دریشک، راجن پور
*قیصراݨی، میر بادشاہ خان قیصراݨی، تونسہ
*گورچاݨی، سردار شیر علی گورچاݨی، راجن پور
*لونڈ، سردار جاوید اختر لونڈ، ڈیرہ غازی خان
*نواݨی، رشید اکبر نواݨی، بھکر
*جتوئی، قیوم جتوئی، جتوئی

==ثقافت تے روایات==

پٹکا سرائیکی ٹریڈیشن دا اہم جُز ہے ۔پٹکے کوں بدھݨ دے ڈھیر طریقے ھِن ۔سادہ طریقے نال وی پٹکا بدھا ویندے تے پٹکے کوں وَل ڈے تے ھک پاند مُونڈھے تے وی رکھیاں ویندے ڈوجھا پاند سَر وچ لُکیاں ھویا ھوندے ۔کجھ شوقین مزاج نینگر رنگین پَٹکا بدھ تے اپݨی خوبصورتی وچ اضافے دا سبب بݨݨ سانڳے رنگین پٹکے دا استعمال کریندن مقصد صرف خوبصورت نظر آنوݨ تے سرائیکی ٹریڈیشن کوں نشابر کرݨا ھوندے ۔جناب استاد ملک سونا خان بے وس دا پٹکا اسٹائل ھک عام سرائیکی پٹکا اسٹائل ہے ۔جو سرائیکی وسیب وچ عام ہے ۔&lt;ref&gt;https://www.saraikiliterature.com/en/language/history-of-saraiki-language&lt;/ref&gt;

گھیرولی شلوار :گھیر والی شلوار سرائیکی علاقہ دا کلچر ہے کجھ علاقاں اچ ایکوں ولیں آلی شلوار وی آکھا ویندے ایں علاقہ توں اے کلچر باہر نختے ۔ھُݨ اے گھیر والی شلوار بلوچ وی استعمال کریندن تے پاکستان دے ڈوجھے خطے دے لوک ایکوں استعمال کریندن گھیرولی شلوار سرائیکی ٹریڈشن دا حصہ ھے ایکوں سابق سرائیکی اسٹیٹ بہاولپور دے سابق نواب استعمال کریندے رہے ڳئین ھُݨ اے گھیرولی شلوار والا کلچر متروک تھیندا پئے ضرورت ایں ڳالھ دی ھِ سرائیکی ٹریڈیشن اُبھارݨ سانڳے ایندا استعمال نینگر کرن ۔۔لیکن بلوچستان وچ ھالی وی ایندا استعمال تھیندے ۔شوقین مزاج نوجوان نسل ایندا استعمال کریندی ھِ ۔سابق سرائیکی اسٹیٹ بہاولپور نواب صبح صادق خان عباسی گھیرولی شلوار دے نال تصویر سرائیکی کلچر کوں نشابر کریندی پئی ہے ۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://seraikigeet.com/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-29 |archive-date=2022-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528103855/https://seraikigeet.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://saraikimusic.blogspot.com/?m=1&lt;/ref&gt;
===سرائیکی زبان تے ایندے لہجے===
[[ملتان]]، مظفرگڑھ , بہاولپور، دیرہ غازی خان، دیرہ اسماعیل خان، میاںوالی،خوشاب، صحبت پور، ضلع بار خان تے درگ وچ سرائیکی دا معیاری لہجہ الایا ویندے۔ سرائیکی زبان دے ویہہ ہزار کنوں ودھ شاعر ہن۔

رحیم یار خان، [[راجن پور]]، کشمور تے [[گھوٹکی]] دے اضلاع وچ سرائیکی دا لمے آلا لہجہ ٻولا ویندے. سندھی دے گہرے اثرات دی وجہ توں اے لہجہ معیاری ملتانی سرائیکی توں قدرے مختلف اے.

جھنگوی سرائیکی،  جھنگ، ساہیوال دا لہجہ ہے۔  ایں لہجے وچ &quot;ب&quot; کوں &quot;ٻ&quot; ، &quot;ج&quot; کوں &quot;ڄ&quot;   تے &quot;گ&quot; کوں ہمشہ &quot;ڳ&quot; ٻولیندے ہِن۔ سلطان ٻاہو، علی حیدر ملتانی، ریاض،عابد تمیمی جھنگوچی لہجے دے شاعر ہن۔ ایں لہجے دے مزید ست لہجے ہن۔ ہر تحصیل دا لہجہ کُجھ نہ کُجھ وکھرا ہے.

===سرائیکی زبان دی تعلیمی حیثیت===

==تعلیمی نظام==
===تعلیمی ادارے===
*[[اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور]]
*[[بہاؤالدین زکریا یونیورسٹی ملتان]]
*[[غازی یونیورسٹی ڈیرہ غازی خان]]
*[[گومل یونیورسٹی ڈیرہ اسماعیل خان]]
*[[نمل یونیورسٹی میانوالی]]
*[[یونیورسٹی آف میانوالی]]، میانوالی 
*[[تھل یونیورسٹی بھکر]]
*[[صادق گرلز کالج یونیورسٹی بہاولپور]]
*[[گورنمنٹ ایس ای کالج، بہاولپور]]
*[[گورنمنٹ صادق عباس کالج، احمد پور شرقیہ]]
*[[یونیورسٹی آف ساؤدرن پنجاب]] ملتان&lt;ref&gt;https://www.isp.edu.pk/&lt;/ref&gt;

===پیشہ ورانہ تعلیمی ادارے===
*[[کیڈٹ کالج عیسیٰ خیل]]، میانوالی&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ccek.edu.pk/page.php?slug=academic |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2022-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220103055650/http://ccek.edu.pk/page.php?slug=academic |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*[[پولیس ٹریننگ اسکول، ملتان]]&lt;ref&gt;https://www.punjabpolice.gov.pk/trainingbranch&lt;/ref&gt;
*[[قائداعظم میڈیکل کالج، بہاولپور]]
*[[نشتر میڈیکل یونیورسٹی ملتان]]
*[[شیخ زید میڈیکل کالج، رحیم یار خان]]
*[[چولستان یونیورسٹی آف ویٹرنری اینڈ اینیمل سائنسز، بہاولپور]]
*[[خواجہ فرید یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ انفارمیشن ٹیکنالوجی، رحیم یار خان]]
*[[میاں نواز شریف انجینئرنگ یونیورسٹی، ملتان]]
*[[محمد شہباز شریف زرعی یونیورسٹی، ملتان]]
*[[میر چاکراعظم رند یونیورسٹی آف ٹیکنالوجی، ڈیرہ غازی خان]]
*[[گورنمنٹ کالج آف ٹیکنالوجی، بہاولپور]]
*[[گورنمنٹ کالج آف ٹیکنالوجی، ملتان]]
*[[گورنمنٹ کالج آف ٹیکنالوجی، لیہ]]
*[[گورنمنٹ کالج آف کامرس، بہاولپور]]
*[[پاپولیشن ویلفیئر ٹریننگ انسٹیٹیوٹ، ملتان]] &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pwd.punjab.gov.pk/regional_training_institutes_address |title=Archive copy |access-date=2022-05-19 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-19 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220519120154/https://pwd.punjab.gov.pk/regional_training_institutes_address |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*[[زرعی یونیورسٹی ڈیرہ اسماعیل خان]]

==شخصیات تے مشاہیر==
*[[شاہ شمس سبزواری]]
*[[ڄلم بن شبان]]
*[[شیخ حمید]]
*[[داؤد بن نصر]]
*[[بہاؤالدین زکریا ملتانی]]
*[[رفعت عباس]]
*[[خواجہ غلام فرید]]
*[[ابوالفضل فیضی مبارکپوری]]
*[[چندر گپت موریا]]
*[[نواب صادق محمد خان پنجم عباسی]]
*[[ملک امیر محمد خان]]
*[[عطاءاللہ خان عیسیٰ خیلوی]]
*[[عمران خان]]

==وسائل تے معدنیات==
==صنعت تے تجارت==
==آبی وسائل==
==ذرائع نقل و حمل تے آمد و رفت==
*[[ساؤتھ ائیر]]، ملتان

==زراعت تے فصلاں==
==مواصلات==
*[[پی ٹی وی نیشنل ملتان]]
*[[ریڈیو پاکستان بہاولپور]]
*[[ریڈیو پاکستان ملتان]]
*[[ریڈیو پاکستان ڈیرہ اسماعیل خان]]
*[[ریڈیو میانوالی]]
*[[وسیب ٹی وی]]
*[[روہی ٹی وی]]

==طبی سہولتاں==
*[[بہاول وکٹوریہ ہسپتال بہاولپور]]
*[[نواب صادق ہسپتال بہاولپور]]
*[[نشتر ہسپتال ملتان]]
*[[شیخ زید ہسپتال رحیم یار خان]]
*[[ساؤتھ پنجاب ہسپتال ملتان]] ملتان&lt;ref&gt;https://southpunjabhospital.com/&lt;/ref&gt;
*[[ملتان انسٹیٹیوٹ آف کڈنی ذیزیزز]]

==قومی تے مقامی کھیݙاں==
===سرائیکستان (جنوبی پنجاب) کرکٹ ٹیم===
*[[سرائیکستان (جنوبی پنجاب) کرکٹ ٹیم]]&lt;ref&gt;https://www.pcb.com.pk/domestic-squads.html&lt;/ref&gt;
*ملتان سلطانز کرکٹ ٹیم 
==علمی، سیاحتی، تاریخی تے روحانی مقامات==
فورٹ منرو ضلع ڈیرہ غازی خان، ماڑی ضلع راجن پور، قلعہ ڈیراور ضلع بہاولپور، قلعہ کہنہ قاسم باغ ملتان، باغ لانگے خان عوامی لائبریری ملتان، جناح پارک ملتان، مزار شاہ یوسف گردیز ملتان، مزار حضرت بہاؤالدین زکریا ملتان، مزار شاہ شمس سبزواری ملتان، مزار حضرت شاہ رکن عالم ملتان، عیدگاہ ملتان، سینٹرل لائبریری بہاولپور، نور محل بہاولپور، دربار محل بہاولپور، نشاط محل بہاولپور، گلزار محل بہاولپور، صادق ڳڑھ محل ڈیرہ نواب صاحب، مزار حضرت ملوک شاہ بہاولپور، گلزار صادق پارک بہاولپور، گیریژن پارک بہاولپور، لال سہانرا نیشنل پارک بہاولپور، مزار حضرت سلطان احمد قتال جلالپور پیروالہ، مزار حضرت جلال الدین سرخپوش بخاری اوچشریف، چنݨ پیر ضلع بہاولپور، ہیڈ پنجند بیراج، مزار حضرت خواجہ سلیمان تونسوی ضلع تونسہ، مزار حضرت سخی سرور ڈیرہ غازی خان، مزار حضرت میاں علی ضلع میانوالی، کالا باغ ضلع میانوالی، چشمہ بیراج ضلع میانوالی، تونسہ بیراج، وادی نمل ضلع میانوالی، بھونگ مسجد صادق آباد، پتݨ منارا ضلع رحیم یار خان، جامع مسجد الصادق بہاولپور، دربار خواجہ غلام فرید کوٹ مٹھݨ

==انتظامی خودمختاری==
سرائیکی وسیب انتظامی طور تے ہک خودمختار علاقہ ہے جیہڑا کہ ہک صوبائی سول سیکرٹریٹ تے کئی وفاقی اداریاں دے زیر انتظام ہے۔ یکم جولائی 2020ء خطہ سرائیکستان دا او تاریخی ݙینہہ اے جݙݨ پاکستان تحریک انصاف دی حکومت ولوں بالخصوص وزیراعلٰی پنجاب سردار عثمان احمد خان بزدار ہوراں دے کاوشاں نال اتھاں سول بیوروکریسی تے پولیس بیوروکریسی دے انتظامی سیکرٹریٹ دا قیام عمل اچ آیا۔ 30 جون 2020ء کوں جناب زاہد اختر زمان دی تقرری بطور پہلے تے تاریخی ایڈیشنل چیف سیکریٹری تے جناب انعام غنی دی تقرری بطور پہلے تے تاریخی ایڈیشنل انسپیکٹر جنرل دے کیتی ڳئی۔ وزیراعلٰی پنجاب سردار عثمان احمد خان بزدار ہوراں نے انہاں ݙوہاں انتظامی سربراہان نال خصوصی ملاقات اچ نیک تمناواں دے بعد سرائیکی خطے دے معاملات تے مسائل بارے تبادلہ خیال کیتا ۔ انہاں ݙوہاں سربراہان نے ݙو جولائی 2020ء کوں سرائیکستان دے انتظامی سیکرٹریٹ (سرکاری ناں جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ) کیتے باقاعدہ طور تے اپݨے ذمہ داریاں سنبھال گھدے۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.punjab.gov.pk/node/4018 |title=Archive copy |access-date=2022-04-02 |archive-date=2021-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422155554/https://www.punjab.gov.pk/node/4018 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
===خودمختار صوبائی سیکرٹریٹ (صوبائی محکمے)===
سرائیکستان دے انتظامی سیکرٹریٹ اچ ابتدائی طور تے مندرجہ ذیل محمکہ جات شامل کیتے ڳئے ہن جنہاں وچوں کجھ دے سیکرٹریاں دی تعیناتی تھیوݨی باقی ہے۔
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://urdu.siasat.pk/news/2020-08-18/news-47139 |title=Archive copy |access-date=2022-04-02 |تاريخ-الأرشيف=2021-09-13 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210913092659/https://urdu.siasat.pk/news/2020-08-18/news-47139 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#سروسز اینڈ جنرل ایڈمنسٹریشن ڈیپارٹمنٹ
#داخلہ
#صحت
#اسپیشلائزڈ ہیلتھ کئیر اینڈ میڈیکل ایجوکیشن 
#اعلیٰ تعلیم&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://highereducation.southpunjab.gov.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220609125454/http://highereducation.southpunjab.gov.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#سکول ایجوکیشن&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://schooleducation.southpunjab.gov.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130065531/https://schooleducation.southpunjab.gov.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#زراعت
#پلاننگ اینڈ ڈیویلپمنٹ
#لائیو سٹاک اینڈ ڈیری ڈیویلپمنٹ
#پلاننگ اینڈ ڈیویلپمنٹ
#سیکرٹری لوکل گورنمنٹ اینڈ کمیونٹی ڈیویلپمنٹ
#سیکرٹری ہاؤسنگ، اربن ڈیویلپمنٹ اینڈ پبلک ہیلتھ انجینئرنگ
#آبپاشی
#جنگلات
#کمیونیکیشن اینڈ ورکس
#محکمہ مال (ریونیو)
#محکمہ بیت المال
#ڈائریکٹوریٹ پبلک ریلیشنز، حکومت پنجاب &lt;ref&gt;https://www.facebook.com/DPRMultan/&lt;/ref&gt;
#جنوبی پنجاب پولیس آفس برائے ایڈیشنل آئی جی، ملتان 
#میٹرو بس سسٹم ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pma.punjab.gov.pk/mmbs |title=Archive copy |access-date=2022-06-07 |archive-date=2020-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201123164331/https://pma.punjab.gov.pk/mmbs |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ممبر انفراسٹرکچر ڈویلپمنٹ اتھارٹی ملتان&lt;ref&gt;https://www.idap.pk/details/board-of-authority&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹر سپیشل برانچ پولیس، جنوبی پنجاب، ملتان&lt;ref&gt;https://thepakistandaily.com/usman-buzdar-appoints-controversial-uncle-as-special-branch-director-south-punjab/&lt;/ref&gt;
#دفتر ڈائریکٹر پبلک انسٹرکشنز ایجوکیشن جنوبی پنجاب، ملتان
#پنجاب ایجوکیشن فاونڈیشن، ریجنل آفس ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pef.edu.pk/Contact/index.aspx |title=Archive copy |access-date=2022-07-01 |archive-date=2022-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922063353/http://www.pef.edu.pk/Contact/index.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پنجاب فوڈ اتھارٹی، ساؤتھ ونگ ملتان&lt;ref&gt;https://www.facebook.com/PFARESOURCEANSLICENSINGSOUTH&lt;/ref&gt;
#ڈی آئی جی جیل خانہ جات ملتان ریجن &lt;ref&gt;https://prisons.punjab.gov.pk/regional_digs_contact_numbers&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹوریٹ زرعی انجینئرنگ ملتان،&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://field.agripunjab.gov.pk/our_directorates |title=Archive copy |access-date=2022-09-22 |archive-date=2022-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701052204/http://field.agripunjab.gov.pk/our_directorates |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹوریٹ زرعی میکنائزیشن ریسرچ ادارہ ملتان ،&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://field.agripunjab.gov.pk/our_directorates |title=Archive copy |access-date=2022-09-22 |archive-date=2022-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701052204/http://field.agripunjab.gov.pk/our_directorates |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ایڈیشنل آئی جی ڈسپلن جنوبی پنجاب، &lt;ref&gt;https://punjabpolice.gov.pk/PIO_OTHER_UNIT&lt;/ref&gt;

===وفاقی محکمے تے نیم خودمختار ادارے===
#واپڈا (میپکو ملتان)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mepco.com.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2021-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211212171629/http://mepco.com.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان پوسٹ (پوسٹ ماسٹر جنرل آفس جنوبی پنجاب سرکل)&lt;ref&gt;https://www.pakpost.gov.pk/contact_us.php#top&lt;/ref&gt;
#پاکستان ٹیلی ویژن، ملتان مرکز&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ptv.com.pk/Contact |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |تاريخ-الأرشيف=2022-06-24 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220624061259/https://ptv.com.pk/Contact |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#[[پی ٹی وی نیشنل ملتان]]، &lt;ref&gt;https://youtube.com/@ptvnationalmultan&lt;/ref&gt;
#ریلوے کنسٹرکشن پاکستان (ریجنل آفس ملتان)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.railcop-pk.com/reg-offices.htm |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2022-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415221644/http://railcop-pk.com/reg-offices.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#دی انسٹی ٹیوشن آف انجینئرز پاکستان، ملتان سنٹر&lt;ref&gt;http://iepislamabad.org/iep-centres.php&lt;/ref&gt;
#پاکستان انجینئرنگ کونسل، برانچ آفس ملتان &lt;ref&gt;https://pec.org.pk/branch_laision_offices.aspx، پاکستان انجینئرنگ کونسل، برانچ آفس، شاہ رکن عالم کالونی ملتان &lt;/ref&gt;
#ایف آئی اے، ملتان&lt;ref&gt;https://www.fia.gov.pk/contact&lt;/ref&gt;
#اے ٹی آئی آر، ملتان آفس &lt;ref&gt;https://atir.gov.pk/?page=admin&lt;/ref&gt;
#نیشنل ہائی وے اتھارٹی، جی ایم کنسٹرکشن ، پنجاب ساؤتھ، ملتان &lt;ref&gt;https://nha.gov.pk/contact-us&lt;/ref&gt;
#ساؤدرن پنجاب ایمبرائیڈری انڈسٹریز (پبلک پرائیویٹ پارٹنرشپ)&lt;ref&gt;http://spei.com.pk/&lt;/ref&gt;
#نیشنل ہائی وے اینڈ موٹروے پولیس، ڈی آئی جی سینٹرل 2، ملتان &lt;ref&gt;https://nhmp.pitb.gov.pk/telephone_directory&lt;/ref&gt;
#پوسٹل لائف انشورنس کمپنی لمیٹڈ، ریجنل ڈائریکٹر ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://plic.com.pk/contact |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-06-10 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220610192654/https://plic.com.pk/contact |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان ٹیلی کمیونیکیشن اتھارٹی، ریجنل آفس ملتان&lt;ref&gt;https://www.pta.gov.pk/en/multan&lt;/ref&gt;
#پاکستان کونسل فار ریسرچ ان واٹر ریسورسز، ریجنل آفس بہاولپور&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pcrwr.gov.pk/bahawalpur/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-12 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220512093540/https://pcrwr.gov.pk/bahawalpur/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان سائنس فاونڈیشن، ڈپٹی ڈائریکٹر ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.psf.gov.pk/contact.aspx |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-06-18 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220618141606/https://psf.gov.pk/contact.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پی ایس کیو سی اے، ڈپٹی ڈائریکٹر ملتان زون&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://updated.psqca.com.pk/contact-us/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |archive-date=2022-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517141128/http://updated.psqca.com.pk/contact-us/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹوریٹ آف حج، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://mora.gov.pk/Detail/M2IzNTUwNjQtMWM1OS00YWIxLWE3ZjUtY2ZiYmM2M2RkOTU0 |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-12 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220512061212/https://mora.gov.pk/Detail/M2IzNTUwNjQtMWM1OS00YWIxLWE3ZjUtY2ZiYmM2M2RkOTU0 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#وفاقی شرعی عدالت، جنوبی پنجاب، ملتان &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nayatime.com/story/2022-05-07-13-33--1651912414 |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |archive-date=2022-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705222651/https://www.nayatime.com/story/2022-05-07-13-33--1651912414 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ریجنل نیب ملتان&lt;ref&gt;https://nab.gov.pk/contacts.asp#mul&lt;/ref&gt;
#ایس ایم ای بی ایف سی ساؤتھ پنجاب، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.smebfcmultan.com/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520105718/https://www.smebfcmultan.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#نادرا ریجنل ہیڈکوارٹر ملتان&lt;ref&gt;https://www.nadra.gov.pk/operational-management/&lt;/ref&gt;
#دفتر ایڈیشنل ایڈوکیٹ جنرل، بہاولپور تے ملتان&lt;ref&gt;دفتر ایڈیشنل ایڈوکیٹ جنرل، ملتان و بہاولپور بنچ https://advocategeneral.punjab.gov.pk/law_officer&lt;/ref&gt;
#قومی امن کمیٹی برائے بین المذاہب ہم آہنگی، حکومت پاکستان&lt;ref&gt;https://www.facebook.com/npcpbwp/&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹر ٹریڈ ڈیویلپمنٹ اتھارٹی پاکستان، ملتان&lt;ref&gt;https://tdap.gov.pk/&lt;/ref&gt;
#ڈی جی آڈٹ، جنوبی پنجاب، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://agp.gov.pk/Jobs |title=Archive copy |access-date=2022-06-07 |archive-date=2022-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220607185507/https://agp.gov.pk/Jobs |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پریس انفارمیشن ڈیپارٹمنٹ، ریجنل آفس ملتان&lt;ref&gt;http://pid.gov.pk/contact_regional&lt;/ref&gt;
#ڈپٹی جنرل مینیجر پیمرا، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pemra.gov.pk/contact.php |title=Archive copy |access-date=2022-06-15 |archive-date=2022-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220617094824/https://pemra.gov.pk/contact.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ریجنل دفتر نیشنل ٹیلی کمیونیکیشن کارپوریشن، ملتان&lt;ref&gt;https://ntc.net.pk/ContactCentral.html&lt;/ref&gt;
#پاکستان ریلوے پولیس ملتان ڈویژن &lt;ref&gt;http://www.pakistanjobsbank.com/Jobs/47667/Pakistan-Railway-Police-Jobs-2017-Constables-ASI-NTS-Application-Form-Download-Latest-New/&lt;/ref&gt;
#پاکستان ریلوے، ڈویزنل سپرنٹنڈنٹ ملتان &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/ContactUs.aspx |title=Archive copy |access-date=2022-09-13 |archive-date=2020-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130101320/https://www.pakrail.gov.pk/ContactUs.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان پریس ڈیپارٹمنٹ، ریجنل آفس ملتان &lt;ref&gt;http://pid.gov.pk/contact_regional&lt;/ref&gt;
#اسٹیٹ لائف انشورنس کارپوریشن آف پاکستان، ملتان ریجن &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://statelife.com.pk/index.php/contact-item-2/multan-region |title=Archive copy |access-date=2022-10-31 |archive-date=2022-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221031062935/https://statelife.com.pk/index.php/contact-item-2/multan-region |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#این ایل سی، ریجنل آفس ملتان
#[[ساؤتھ ائیر]]، ملتان
#ایف ڈبلیو او، ڈیرہ اسماعیل خان
#فوجی فاؤنڈیشن، دفاتر ملتان، میانوالی
#مراکز قومی بچت پاکستان، ملتان، بہاولپور
#اکادمی ادبیات پاکستان، برانچ آفس ملتان، &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pal.gov.pk/directory.aspx |title=Archive copy |access-date=2023-11-19 |archive-date=2023-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119101912/https://pal.gov.pk/directory.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پولیس ٹریننگ اسکول ملتان، &lt;ref&gt;https://www.punjabpolice.gov.pk/PPOContacts&lt;/ref&gt;

===این جی اوز تے فلاحی، مذہبی تے تحقیقاتی ادارے===
#عالمی مجلس تحفظ ختم نبوت، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://laulak.info/old/MLAULAK/laulak.htm |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220924001303/http://laulak.info/old/MLAULAK/laulak.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#الخدمت فاونڈیشن ساؤتھ پنجاب&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://alkhidmat.org/contact.html |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2022-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525003246/https://alkhidmat.org/contact.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#جنوبی پنجاب سنٹر برائے ریسرچ اینڈ ڈیویلپمنٹ ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://spcrd.org/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-17 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220517215418/http://spcrd.org/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#سرائیکی ایریا سٹڈی سنٹر، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://sasc.bzu.edu.pk/website/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-29 |archive-date=2022-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220419042949/https://sasc.bzu.edu.pk/website/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان جرنلسٹ ایسوسی ایشن، جنوبی پنجاب&lt;ref&gt;https://pja.org.pk/south-punjab/&lt;/ref&gt;
#پاکستان یو ایس ایلومنی نیٹ ورک ، جنوبی پنجاب چیپٹر &lt;ref&gt;https://puan.pk/chapters/south-punjab/&lt;/ref&gt;

===بین الاقوامی ادارے تے ملٹی نیشنل کمپنیاں===
*اقوام متحدہ دے وفود برائے سرائیکی وسیب یا جنوبی پنجاب
*یاماہا پاکستان، ملتان آفس&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.yamaha-motor.com.pk/offices/ |title=Archive copy |access-date=2022-09-25 |تاريخ-الأرشيف=2022-09-25 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220925181944/https://www.yamaha-motor.com.pk/offices/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*سوزوکی جنوبی پنجاب، ملتان &lt;ref&gt;//https://suzukisouthpunjab.com//&lt;/ref&gt;
*خانہ فرہنگ ایران، ملتان

===انتظامی تقسیم===
1.جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ
*[[بہاولپور ڈویژن]]، [[ملتان ڈویژن]] تے [[ڈیرہ غازی خان ڈویژن]] (تیرہاں اضلاع) تے مشتمل وسیب دا علاقہ ایڈیشنل چیف سیکریٹری دے ماتحت بذریعہ سول سیکرٹریٹ زیر انتظام
*ضلع ڈیرہ غازی خان دے ذیلی انتظام دے طور تے کوہ سلیمان دے قبائلی علاقے بذریعہ پولیٹیکل اسسٹنٹ 

2.ضلع میانوالی، بھکر تے ضلع خوشاب دا جزوی علاقہ، کمشنر [[سرڳودھا ڈویژن]] (پنجاب) دے زیر انتظام

3.ضلع ڈیرہ اسماعیل خان تے ٹانک دے ضلعے، صوبہ خیبرپختونخواہ، کمشنر [[ڈیرہ اسماعیل خان ڈویژن]] دے زیر انتظام&lt;ref&gt;تحقیق و ترتیب، اسماعیل بھٹہ&lt;/ref&gt;

==مزید ݙیکھو==
*[[سرائیکی زبان]]
*[[سرائیکستان سول سیکرٹریٹ]]
*[[تاریخ سرائیکستان]]
*[[ملتان]]
*[[سرائیکی]]
*[[سرائیکی لوک]]
*[[سرائیکی اکھاݨ]]
*[[سرائیکی زبان دا نثری ادب]]
*[[سرائیکی ادب]]
*[[سرائیکی میڈیا]]
*[[سرائیکی قومیتی تحریک]]
*[[سرائیک ڳوتھاں]]
*[[سرائیکی شخصیات]]
*[[سرائیکی وسیب]]

==حوالے==</text>
      <sha1>8pp7dp7bdiyffrud5vm4mj3a8xgojwk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>71117</id>
      <parentid>71116</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T17:01:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ismail Saraikistani</username>
        <id>3155</id>
      </contributor>
      <comment>/* علمی، سیاحتی، تاریخی تے روحانی مقامات */</comment>
      <origin>71117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52361" sha1="h65nct8i5613xe3t8urpfvmr8v4r132" xml:space="preserve">{| cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=0 style=&quot;border: 1px solid #cccccc; float: left; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; background: #fcfcfc; width: 305px&quot;
| style=&quot;background:#FFFF00&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot; colspan=2 |'''&lt;span style=&quot;font-size:large;&quot;&gt;سرائیکستان (خودمختار انتظامی اکائی)&lt;/span&gt;'''
|-
|-style=&quot;margin:0;background:#ccccff&quot;;width:100%&quot; align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;2&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-bottom: 2px solid #D3D3D3;&quot; |  
[[File:Map-of-saraikistan.jpg|thumb|سرائیکستان دا نقشہ]]
|-|- align=&quot;center&quot;
|-
| '''انتظامی مرکز''': ||  [[ملتان]]
|-
| '''دیگر اہم شہر''': ||  [[بہاولپور]]، [[ڈیرہ غازی خان]]، [[ڈیرہ اسماعیل خان]]، [[رحیم یار خان]]، [[میانوالی]]
|-
| '''مقامی تے اکثریتی زبان''': ||  [[سرائیکی]]
|-
| '''اقلیتی زباناں''': ||  [[پشتو]]، [[پنجابی]]، [[بلوچی]]، [[مارواڑی]]، [[میواتی]]، [[ہریاݨوی]]، [[اردو]]، [[ہندکو]]
|-
| '''آبادی''': ||  50,000,849
|-
| '''رقبہ''': ||  1,23,607 مربع [[کلومیٹر]]
|-
| '''انتظامی سربراہ''': ||  [[فواد ہاشم ربانی]]، [[ایڈیشنل چیف سیکریٹری، سرائیکستان]]
|-
| '''[[ایڈیشنل آئی جی پولیس، سرائیکی وسیب]]''': ||  [[محمد کامران خان]]
|-
| '''حیثیت''': || خودمختار [[انتظامی اکائی]] از یکم جولائی 2020ء
|-
| '''[[سرکاری ٹی وی چینل]]''': ||  [[پی ٹی وی نیشنل ملتان]]
|-
| '''نظام حکومت''': ||  انتظامی [[سول سیکرٹریٹ]] (13 ضلعے)
|-
|'''علاقے''' : || بہاولپور، ملتان، ڈیرہ غازی خان، [[سرڳودھا]] (ݙو ضلعے) تے [[ڈیرہ اسماعیل خان]] ڈویژن
|-
|'''سرکاری ویب سائٹ'''||[https://www.facebook.com/ACSSouthPunjab?mibextid=JRoKGi]، ایڈیشنل چیف سیکریٹری جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ 
|}
[[فائل:Distribution of Pakistanis speaking Saraiki as a first language in 1998.png|Distribution of Pakistanis who spoke Saraiki as their mother tongue at the time of the [[1998 Pakistan Census]]|thumb]]
سرائیکستان توں مراد پاکستان دا او سرائیکی علاقہ ہے جیہڑا زیادہ تر صوبہ پنجاب دے ماتحت اے جزوی طور تے صوبہ خیبرپختونخوا دے ماتحت وی ہے مگر ایندا زیادہ حصہ انتظامی طور تے خودمختار اے جتھاں انتظامی سول سیکرٹریٹ قائم کیتا ڳیا ہے۔ &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://waseb.org/about/%D9%88%D8%B3%DB%8C%D8%A8 |title=Archive copy |access-date=2022-05-30 |تاريخ-الأرشيف=2024-11-26 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20241126132749/https://waseb.org/about/%D9%88%D8%B3%DB%8C%D8%A8 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==تاریخ==
[[فائل:مغلیہ دور وچ ہندوستانی صوبے.jpg|thumb|Map of India during Mughal empireمغل دور وچ صوبہ ملتان (سرائیکستان)]]

کہیں زمانے اچ راوی دا دریا ملتان دے پراݨے قلعے دے نال وہندا ہا، تے اینکوں ہک دریائی بندرگاہ دی حیثیت حاصل ہائی ، ٻیڑیں ( کشتیوں) دے ذریعے صرف سکھر بھکر ہی نئی، بلکہ منصورہ ، عراق ، ایران ، مصر ، کا بل، دلی (دہلی) تے حیدرآباد دکن تک دی تجارت ہوندی ہئی، ایں واسطے ملتان کوں دنیا دے بہوں وݙے علمی، تجارتی تے مذہبی مرکز دی حیثیت حاصل تھئی، تے صرف ہندوستان ہی نہی بلکہ پوری دنیا اچ ملتان دی شہرت ہای ۔قلعہ ملتان دی قدامت بارے آکھیا ویندے ، کہ اے پنج ہزار سال پرانا ھ، لیکن ہو سگدے، کہ اے ہنیں تو وی زیادہ پراݨا ہووے ،ایں ڳال تے پر سارے مورخین دا اتفاق ھ، کہ ملتان تے قلعہ ملتان دا وجود قبل از تاریخ دیو مالائی دور کنوں وی پہلے دا ھ ، افسوس دا مقام اے ھ۔ ، جو حملہ آوراں نے ہمیشہ ایں قلعے کوں نشانہ بنڑا تے اینکوں فتح کرݨ توں بعد خوب لُٹ مار کریندے رہ ڳئے، پر اینکوں بحال کرݨ دا کہیں نا سوچیا، 1200قبل مسیح &quot; دارا &quot; نے اینکوں تباہ کیتا ، 325 قبل مسیح سکندر اعظم نے ایندے اُتے چڑھائی کیتی، ولا عرب ، افغان ، سکھ تے انگریزاں حملہ آوراں قدیم قلعہ ملتان کوں برباد کرݨ اچ کوئی کسر نہ چھوڑی ، ہنڑ فرزندان ملتان تے سرائیکی وسیب دے سارے واسیاں دا فرض ھ، کہ او اپنڑی پراݨی کوتاہیں تے غور کرِن ، تے اپنڑے وسیب دے نال تھیونڑوالی پنج ہزار سالہ زیادتیاں دی تلافی کرݨ، تے اپنڑے فخر (عظمت رفتہ) کوں سنڄانڑن.

==سرائیکستان دا جغرافیہ تے محل وقوع==
سرائیکستان وچ کوہ سلیمان، [[روہی]]، [[تھل]] ،دامان، نیلی، راوی تے گومل وادی شامل ہن۔ ایں دی زبان، تاریخ تے ثقافت ہکا ہے۔ اٹھارھاں ضلعیاں تے مشتمل وادی سندھ دا اُتلا میدان ہک ڄغرافیائی خطہ ہے۔ ایں کوں سرائیکستان اہدے ہن۔ پاکستان دے جغرافیائی خطے، پہاڑ، سطوح مرتفع، وادی سندھ دا زیریں میدان تے وادی سندھ دا بالائی میدان ہن۔ ہیں چھیکڑی خطے کوں سرائیکستان وی آہدے ہن۔ سرائیکستان ہک جغرافیائی خطہ ہے۔ سرائیکستان دے انہاں سارے علاقیاں دی زبان، تاریخ تے ثقافت ہکا ہے۔


===‎سرائیکستان دے ضلعے تے تحصیلاں=== 
خطہ سرائیکستان وسیع و عریض رقبے تے پھیلا ہویا اے جیندے وچ کئی اضلاع آندن جنہاں دی تفصیل درج ذیل اے. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''سرائیکستان دے ضلعے بمطابق مردم شماری 2017ء'''
!نمبرشمار 
!ضلع/تحصیل
!سرائیکی زبان %
!رقبہ (KM²)
!کل آبادی
! سرائیکی آبادی
!تبصرہ
|-
|'''(1)'''
|ضلع '''ملتان'''
|64.41
|3,720
|4,746,166
|3,057,098
|
|-
|i
|تحصیل ملتان سٹی
|47.13
|304
|2,259,115
|1,064,944
|
|-
|ii
|تحصیل ملتان صدر
|73.88
|1,632
|1,323,076
|977,543
|
|-
|iii
|تحصیل شجاع آباد
|81.05
|806
|609,004
|493,615
|
|-
|iv
|تحصیل جلالپور پیروالہ 
|93.87
|978
|554,971
|520,996
|
|-
|'''(2)'''
|ضلع لودھراں
|74.23
|2,778
|1,699,693
|1,261,752
|
|-
|i
|تحصیل لودھراں
|80.4
|1,111
|703,513
|565,672
|
|-
|ii
|تحصیل دنیا پور
|58.61
|889
|495,217
|290,255
|
|-
|iii
|تحصیل کہروڑ پکا
|81.0
|778
|500,963
|405,825
|
|-
|'''(3)'''
|ضلع وہاڑی  
|19.17
|4,364
|2,902,081
|556,619
|ڄٹکی و سرائیکی ضلع
|-
|i
|تحصیل وہاڑی
|1.45
|1,430
|928,812
|13,508
|ڄٹکی تحصیل
|-
|ii
|تحصیل بوریوالہ
|0.13
|1,295
|1,019,659
|1,317
|ڄٹکی تحصیل
|-
|iii
|تحصیل میلسی
|56.81
|1,639
|953,610
|541,794
|سرائیکی تحصیل
|-
|'''(4)'''
|ضلع خانیوال 
|18.55
|4,349
|2,920,233
|541,818
|ڄٹکی و سرائیکی ضلع
|-
|i
|تحصیل خانیوال 
|9.8
|784
|856,257
|83,710
|ڄٹکی تحصیل
|-
|ii
|تحصیل میاں چنوں 
|0.94
|1,212
|761,955
|7,191
|ڄٹکی تحصیل
|-
|iii
|تحصیل کبیروالہ
|33.3
|1,804
|958,596
|319,316
|سرائیکی تے ڄٹکی تحصیل
|-
|iv
|تحصیل جہانیاں 
|38.32
|549
|343,425
|131,601
|سرائیکی تحصیل
|-
|'''(5)'''
|ضلع '''بہاولپور'''
|67.06
|24,830
|3,669,176
|2,460,606
|
|-
|i
|تحصیل بہاولپور سٹی
|58.97
|1,490
|682,116
|402,246
|
|-
|ii
|تحصیل بہاولپور صدر
|73.34
|745
|575,886
|422,363
|
|-
|iii
|تحصیل احمدپور شرقیہ
|91.3
|1,738
|1,078,586
|984,808
|
|-
|iv
|تحصیل خیرپور ٹامیوالی
|88.56
|993
|262,923
|232,854
|
|-
|v 
|تحصیل حاصل پور
|41.46
|1,490
|456,360
|189,209
|ڄٹکی تے سرائیکی تحصیل
|-
|vi
|تحصیل منڈی یزمان
|37.35
|18,374
|613,305
|229,126
|
|-
|'''(6)'''
|ضلع رحیم یار خان 
|64.9
|11,880
|4,807,762
|3,120,662
|
|-
|i
|تحصیل رحیم یار خان
|57.54
|2,464
|1,530,183
|880,521
|
|-
|ii
|تحصیل صادق آباد
|56.71
|2,964
|1,261,588
|715,548
|
|-
|iii
|تحصیل خان پور
|70.36
|3,190
|982,085
|691,020
|
|-
|iv
|تحصیل لیاقت پور
|80.62
|3,262
|1,033,906
|833,573
|
|-
|'''(7)'''
|ضلع بہاولنگر 
|1.97
|8,878
|2,975,656
|58,672
|ڄٹکی اکثریتی ضلع
|-
|i
|تحصیل بہاولنگر
|0.14
|1,729
|813,390
|1,201
|
|-
|ii
|تحصیل چشتیاں
|1.96
|1,500
|689,766
|13,521
|
|-
|iií
|تحصیل ہارون آباد
|0.43
|1,295
|524,715
|2,291
|
|-
|iv
|تحصیل فورٹ عباس
|9.74
|2,536
|422,768
|41,181
|ڄٹکی و سرائیکی تحصیل
|-
|v
|تحصیل منچن آباد
|0.1
|1,818
|525,017
|478
|
|-
|'''(8)'''
|ضلع '''ڈیرہ غازی خان'''
|80.99
|11,922
|2,872,631
|2,326,793
|
|-
|i
|تحصیل ڈیرہ غازی خان
|84.34
|2,012
|1,224,964
|1,033,190
|
|-
|ii
|تحصیل کوٹ چھٹہ
|90.1
|1,802
|757,230
|682,634
|
|-
|iii
|تحصیل کوہ سلیمان
|2.1
|5,339
|212,652
|4,595
|بلوچی و سرائیکی تحصیل
|-
|'''(9)'''
|ضلع راجن پور
|74.6
|12,318
|1,996,039
|1,489,157
|
|-
|i
|تحصیل راجن پور
|82.81
|2,078
|706,770
|585,335
|
|-
|ii
|تحصیل ڄام پور
|86.15
|2,322
|849,369
|731,733
|
|-
|iii
|تحصیل روجھاݨ مزاری
|42.36
|2,905
|405,689
|171,887
|بلوچی و سرائیکی تحصیل
|-
|iv
|ڈی ایکسکلیوڈڈ ایریا
|0.6
|5,013
|34,191
|202
|بلوچی و سرائیکی تحصیل
|-
|'''(10)'''
|ضلع مظفرڳڑھ 
|92.37
|4,778
|2,981,048
|2,753,811
|
|-
|i
|تحصیل مظفرڳڑھ
|90.87
|2,377
|1,625,487
|1,477,174
|
|-
|ii
|تحصیل علی پور
|93.79
|1,391
|640,384
|600,633
|
|-
|iii
|تحصیل جتوئی
|94.52
|1,010
|715,177
|676,004
|
|-
|'''(11)'''
|ضلع کوٹ ادو
|79.05
|3,471
|1,347,501
|1,065,249
|
|-
|ii
|تحصیل کوٹ ادو
|NA
|NA
|NA
|NA
|
|-
|ii
|تحصیل چوک سرور شہید
|NA
|NA
|NA
|NA
|
|-
|'''(12)'''
|ضلع لیہ
|66.67
|6,289
|1,823,995
|1,216,058
|
|-
|i
|تحصیل لیہ
|72.50
|1,712
|977,088
|708,457
|
|-
|ii
|تحصیل کروڑ لعل عیسݨ
|58.63
|1,823
|594,367
|348,482
|
|-
|iii
|تحصیل چوٻارہ
|63.0
|2,754
|252,540
|159,119
|
|-
|'''(13)'''
|ضلع تونسہ
|
|
|
|
|
|-
|i
|تحصیل تونسہ
|89.46
|2,769
|677,785
|606,374
|
|-
|ii
|تحصیل وہوا
|NA
|NA
|NA
|NA
|
|-
|ii
|تحصیل کوہ سلیمان 
|NA
|NA
|NA
|NA
|
|-
|'''(14)'''
|ضلع میانوالی 
|76.05
|5,840
|1,542,601
|1,173,213
|
|-
|i
|تحصیل میانوالی
|84.37
|2,689
|766,357
|646,579
|
|-
|ii
|تحصیل پپلاں
|74.04
|1,288
|402,050
|297,710
|
|-
|iii
|تحصیل عیسیٰ خیل
|61.11
|1,863
|374,194
|228,924
|
|-
|'''(15)'''
|ضلع بکھر
|79.97
|8,153
|1,647,852
|1,317,859
|
|-
|i
|تحصیل بکھر
|78.87
|2,427
|683,939
|539,469
|
|-
|ii
|تحصیل منکیرہ
|81.48
|1,768
|256,895
|209,319
|
|-
|iii
|تحصیل کلورکوٹ
|78.0
|2,239
|346,591
|270,395
|
|-
|iv
|تحصیل دریا خان
|82.86
|1,719
|360,427
|298,676
|
|-
|'''(16)'''
|ضلع خوشاب
|1.72
|6,511
|1,280,372
|22,025
|ڄٹکی و سرائیکی ضلع
|-
|i
|تحصیل خوشاب
|0.43
|2,115
|690,157
|2,970
|ڄٹکی علاقہ 
|-
|ii
|تحصیل نورپور تھل
|4.37
|2,500
|242,831
|10,632
|سرائیکی تحصیل، غیر مصدقہ اعداد
|-
|iii
|تحصیل قائد آباد
|3.54
|1,080
|230,028
|8,156
|جزوی سرائیکی علاقہ، غیر مصدقہ اعداد 
|-
|iv
|تحصیل نوشہرہ
|0.22
|816
|117,356
|267
|ڄٹکی علاقہ
|-
|'''(17)'''
|ضلع '''ڈیرہ اسماعیل خان'''
|64.23
|9,334
|1,625,088
|1,043,818
|
|-
|i
|تحصیل ڈیرہ اسماعیل خان
|59.23
|1,167
|725,449
|429,754
|
|-
|ii
|تحصیل پرووا
|71.63
|1,733
|292,343
|209,413
|
|-
|iii
|تحصیل دراٻݨ کلاں
|76.86
|1,540
|124,318
|95,555
|
|-
|iv
|تحصیل کلاچی
|59.27
|1,229
|101,892
|60,393
|
|-
|v
|تحصیل پہاڑ پور
|65.26
|1,657
|381,086
|248,703
|
|-
|vi
|تحصیل درازندہ
|NA
|2,008
|68,556
|NA
|پشتون تحصیل
|-
|'''(18)'''
|ضلع ٹانک
|16.05
|1,679
|390,626
|62,705
|غیر مصدقہ اعداد
|-
|i
|تحصیل ٹانک
|16.05
|1,679
|390,626
|62,705
|غیر مصدقہ اعداد
|-
|}
[[فائل:India1760 1905.jpg|thumb|ہندوستان تے مرہٹہ راج دے دوران خطہ سرائیکستان دا نقشہ جیہڑا صوبہ ملتان دے طور تے ݙٹھا ونج سڳدائے]]

===اہم سرائیکی شہر تے قصبے===
سرائیکی وسیب وسیع و عریض علاقے تے پھیلا ہویا اے جیندے اہم تے مشہور شہر اے ہن:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''سرائیکستان دے اہم شہر بمطابق مردم شماری 2017ء'''
!نمبرشمار 
!شہر
!کل آبادی
!شرح خواندگی 
!سطح سمندر توں اچائی (فٹ)
!حیثیت
!تبصرہ
|-
|1
|'''ملتان'''
|1,871,843
|
|
|مرکزِ سرائیکستان، انتظامی مرکز سول سیکرٹریٹ و ڈویژنل ہیڈکوارٹر
|
|-
|2
|بہاولپور
|76,2111
|
|
|انتظامی مرکز سول سیکرٹریٹ و ڈویژنل ہیڈکوارٹر 
|
|-
|3
|ڈیرہ غازی خان
|399,064
|
|
|ڈویژنل ہیڈکوارٹر
|
|-
|4
|ڈیرہ اسماعیل خان
|217,457
|
|
|ڈویژنل ہیڈکوارٹر
|
|-
|5
|میانوالی
|220,010
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|6
|رحیم یار خان
|477,100
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|7
|بکھر
|113,018
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|8
|ٹانک
|
|
|
|ضلعی صدرمقام
|  
|-
|9
|مظفرڳڑھ
|209,902
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|10
|راجن پور
|
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|11
|لیہ
|126,055
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|12
|کوٹ ادو
|129,859
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|13
|لودھراں
|117,862
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|14
|تونسہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|15
|کبیروالہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|16
|جہانیاں 
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|17
|میلسی
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|18
|یزمان
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|19
|احمدپور شرقیہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|20
|خیرپور ٹامیوالی
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|21 
|حاصل پور
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|22
|صادق آباد
|238,311
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|23
|خان پور کٹورہ
|184,374
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|24
|لیاقت پور
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|25
|فورٹ عباس
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|26
|کوٹ چھٹہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|27
|فورٹ منرو
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|28
|فاضل پور
|
|
|
|سب تحصیل
|
|-
|29
|ڄام پور
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|30
|روجھاݨ مزاری
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|31
|علی پور
|
|
|
|تحصیل صدرمقام 
|
|-
|32
|جتوئی
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|33
|کروڑ لعل عیسݨ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|34
|چوٻارہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|35
|پپلاں
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|36
|عیسیٰ خیل
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|37
|منکیرہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|38
|کلورکوٹ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|39
|دریا خان
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|40
|خانسر
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|41
|وہوا
|
|
|
|سب تحصیل
| 
|-
|42
|نورپور تھل
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|43
|خانقاہ شریف 
|
|
|
|ٹاؤن
| 
|-
|44
|بھونگ
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|45
|دیراوڑ
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|46
|اوچ شریف
|
|
|
|سب تحصیل
|
|-
|47
|پرووا
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|48
|کالاباغ
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|49
|کلاچی
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|50
|روکھڑی
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|51
|کندیاں
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|52
|کمرمشانی
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|53
|قطب پور
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|}

==مقامی سیاست دا انداز تے روایات==
سرائیکی خطے دی سیاست اُنھاں دے ہتھ وچ ھِے جو نہیں چاہندے سرائیکی اِنھاں دی غلامی کِنوں نجات حاصل کرن نکل سڳن جسطرح ساڈی پسماندگی دا ذمہ دار پنجاپی ھِے اے طبقہ جیندے ہتھ وچ سرائیکی سیاست ھِے اے وی پنجاپی دا مددگار طبقہ ھِے  پنجاپی دے نال نال  گدی نشین تے جاگیردار وی ساڈی پسماندگی دا ذمہ دار ھِے اینجھا کائنی اساں سارا ملبہ پنجاپی اُتے رکھ تے استین دے ناگاں کِنوں غافل تھی ونجو تے ایں خوف وچ رہو جو ایں کیتا ڳیا تاں اوں تھی ویسے فلاں تھی ویسے اِے لوک ساڈی سادگی دا ناجائز فائدہ اٹھا تے اساکوں لٹیندے رہسِن، گدی نشین تے جاگیردار ھک ڈوجھے کوں سپورٹ کریندن تے سرائیکی خطے کوں پسماندہ رکھی بیٹھن ۔۔۔۔ سرائیکی خطے دے مسائل اوں صورت وچ حل تھیسِن جڈا تل وطنی سیاست وچ دلچسبی گھنسِن سیاست ایں وقت تَل وطنیاں کِنے کائنی بلکہ اُنھاں کِنے ھِے جو درپردہ سرائیکی کوں کم زات تے نیچ سمجھدن اِنھاں لوکاں تے پنجاپیاں وچ کوئی فرق کائنی پنجاپی اگر سرائیکی نال شدید نفرت کریندن تے اے 0.5 فیصد طبقہ وی جو پیچھلے چالھیں سالیں کِنوں سرائیکی اُتے سیاست کریندا پئے سرائیکی نال گھٹ نفرت کائنی کریندا اِنھاں دی نفرت پنجاپیاں کِنوں ودھ ھِے ایں مسئلے دے حل کیتے سرائیکی نینگر سیاست وچ عملی حصہ گھنن تے ڈوھا نفرت دے سودگراں اُتے کڑی نظر رکھی ونجے ۔۔۔۔ اے نفرت دے سوداگر کینہ پرور تے لالچی وی ھِن تے  سرائیکی نال بغض وی رکھیندن ۔۔۔۔۔ ۔۔۔۔اِنھاں ڈوھا کِنوں نجات ھی سرائیکی کیتے ترقی دے راستے کھول سڳدی ھِے ۔۔۔۔۔ ھک طبقہ کِنوں نجات دے نال نال ڈوجھے طبقے تے کڑی نظر رکھڑ نال سرائیکی اپڑا بچاؤ کر سڳدن تے اُتے آ سڳدن اِنھاں اُتے بھروسہ کررڑ ممکن کائنی ورنہ نسل پرست کڈھائی وی نہ چاہسِن سرائیکی کوں  پنجاپی کِنوں نجات ملے۔۔۔ھتوں اے نسل پرست پنجاپی دے مدد گار بڑ تے سرائیکی کوں نقصان پہنچیندن۔
===سرائیکی قومیتی جماعتاں===
*[[سرائیکستان قومی کونسل]]، ظہور دھریجہ
*[[سرائیکستان ڈیموکریٹک پارٹی]]، راݨا فراز نون
*[[پاکستان سرائیکی پارٹی]]، نخبہ تاج لنگاہ
*[[پاکستان سرائیکی قومی اتحاد]]، کرنل (ر) عبدالجبار عباسی
*[[سرائیکستان قومی اتحاد]]، خواجہ غلام فرید کوریجہ
*[[سرائیکی فاونڈیشن پاکستان]]، ڄام اظہر مراد لاڑ
*[[عوامی سرائیکی پارٹی]]، سجاد اکبر ملکانی
*[[سرائیکی ایکشن کمیٹی]]، راشد عزیز بھٹی
*[[سرائیکی ملت پارٹی]]، اصغر خان ناہڑ
*[[وسیب نیشنل تحریک]]، آصف خان
*[[سرائیکی نیشنل پارٹی]]، عبدالمجید کانجو
*[[سرائیکستان قومی موومنٹ]]، بانی حمید اصغر شاہین مرحوم
*[[وسیب اتحاد]]، شہباز خان

===وفاقی جماعتاں===  
*[[پاکستان تحریک انصاف]]، [[عون عباس بپی]]، صدر سرائیکی وسیب 
*[[پاکستان پیپلز پارٹی]]، مخدوم سید احمد محمود، صدر سرائیکی وسیب
*[[پاکستان مسلم لیگ (ن)]]، کوئی نی 
*[[پاکستان عوامی تحریک]]، چوہدری فیاض احمد وڑائچ، صدر سرائیکی وسیب
*[[جماعت اسلامی پاکستان]]، راؤ محمد ظفر، صدر سرائیکی وسیب&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://jisp.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-28 |archive-date=2020-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201210212121/http://jisp.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*[[مجلس وحدت المسلمین]]، علامہ اقتدار حسین نقوی، صدر سرائیکی وسیب
*[[پاکستان مسلم لیگ (ق)]]، کوئی نی
*[[عوامی نیشنل پارٹی]]، کوئی نی

===سرائیکی وسیب دے حکمران خاندان===
*عباسی، نواب صلاح الدین عباسی، احمد پور شرقیہ
*چنڑ، ملک محمد اقبال چنڑ، بہاولپور
*للو، ملک حبیب للو، اوچ
*گیلانی، یوسف رضا گیلانی (ملتان)، افتخار الحسن گیلانی (اوچ)
*پیرزادہ، میاں ریاض حسین پیرزادہ، خیرپور ٹامیوالی
*گردیزی، سید عرفان گردیزی، حاصل پور
*وارݨ، سردار عامر یار وارݨ، دھوڑکوٹ
*پنوہاں، ملک حاصل محمد پنوہاں، علی پور
*سہروردی سادات، مخدوم سید احمد محمود، رحیم یار خان
*متیاݨہ، میاں ممتاز متیاݨہ، چشتیاں
*لالیکا، میاں عبدالستار لالیکا مرحوم، چشتیاں
*خاکوانی، اعظم خان خاکوانی، وہاڑی
*کھچی، ممتاز خان کھچی، وہاڑی
*بھابھہ، نور خان بھابھہ، میلسی
*ݙاہا، خانیوال
*ہراج، مہر اللہ یار ہراج، خانیوال
*ٻوسݨ، حاجی سکندر حیات ٻوسݨ، ملتان
*بھٹہ، شہزاد مقبول بھٹہ، ملتان
*راں، مظہر عباس راں، ملتان
*لانگ، نغمہ مشتاق لانگ، جلالپور پیروالہ
*کانجو، عبدالرحمان کانجو، لودھراں
*کھر، غلام مصطفٰی کھر، مظفر ڳڑھ
*بخاری، باسط سلطان بخاری، مظفر ڳڑھ
*نیازی، عمران خان نیازی، امجد علی خان، میانوالی
*اعواݨ، عائلہ ملک، کالاباغ
*روکھڑی، گل حمید خان روکھڑی، میانوالی
*شادی خیل، الحاج عبیداللہ خان شادی خیل، میانوالی
*ڈھانڈلہ، ملک افضل ڈھانڈلہ، بھکر
*اولکھ، احمد علی اولکھ، لیہ
*لغاری، جمال خان لغاری، ڈیرہ غازی خان
*مزاری، میر بلخ شیر مزاری، روجھان
*کھوسہ، سردار ذوالفقار علی خان کھوسہ، ڈیرہ غازی خان
*دریشک، سردار نصراللہ خان دریشک، راجن پور
*قیصراݨی، میر بادشاہ خان قیصراݨی، تونسہ
*گورچاݨی، سردار شیر علی گورچاݨی، راجن پور
*لونڈ، سردار جاوید اختر لونڈ، ڈیرہ غازی خان
*نواݨی، رشید اکبر نواݨی، بھکر
*جتوئی، قیوم جتوئی، جتوئی

==ثقافت تے روایات==

پٹکا سرائیکی ٹریڈیشن دا اہم جُز ہے ۔پٹکے کوں بدھݨ دے ڈھیر طریقے ھِن ۔سادہ طریقے نال وی پٹکا بدھا ویندے تے پٹکے کوں وَل ڈے تے ھک پاند مُونڈھے تے وی رکھیاں ویندے ڈوجھا پاند سَر وچ لُکیاں ھویا ھوندے ۔کجھ شوقین مزاج نینگر رنگین پَٹکا بدھ تے اپݨی خوبصورتی وچ اضافے دا سبب بݨݨ سانڳے رنگین پٹکے دا استعمال کریندن مقصد صرف خوبصورت نظر آنوݨ تے سرائیکی ٹریڈیشن کوں نشابر کرݨا ھوندے ۔جناب استاد ملک سونا خان بے وس دا پٹکا اسٹائل ھک عام سرائیکی پٹکا اسٹائل ہے ۔جو سرائیکی وسیب وچ عام ہے ۔&lt;ref&gt;https://www.saraikiliterature.com/en/language/history-of-saraiki-language&lt;/ref&gt;

گھیرولی شلوار :گھیر والی شلوار سرائیکی علاقہ دا کلچر ہے کجھ علاقاں اچ ایکوں ولیں آلی شلوار وی آکھا ویندے ایں علاقہ توں اے کلچر باہر نختے ۔ھُݨ اے گھیر والی شلوار بلوچ وی استعمال کریندن تے پاکستان دے ڈوجھے خطے دے لوک ایکوں استعمال کریندن گھیرولی شلوار سرائیکی ٹریڈشن دا حصہ ھے ایکوں سابق سرائیکی اسٹیٹ بہاولپور دے سابق نواب استعمال کریندے رہے ڳئین ھُݨ اے گھیرولی شلوار والا کلچر متروک تھیندا پئے ضرورت ایں ڳالھ دی ھِ سرائیکی ٹریڈیشن اُبھارݨ سانڳے ایندا استعمال نینگر کرن ۔۔لیکن بلوچستان وچ ھالی وی ایندا استعمال تھیندے ۔شوقین مزاج نوجوان نسل ایندا استعمال کریندی ھِ ۔سابق سرائیکی اسٹیٹ بہاولپور نواب صبح صادق خان عباسی گھیرولی شلوار دے نال تصویر سرائیکی کلچر کوں نشابر کریندی پئی ہے ۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://seraikigeet.com/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-29 |archive-date=2022-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528103855/https://seraikigeet.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://saraikimusic.blogspot.com/?m=1&lt;/ref&gt;
===سرائیکی زبان تے ایندے لہجے===
[[ملتان]]، مظفرگڑھ , بہاولپور، دیرہ غازی خان، دیرہ اسماعیل خان، میاںوالی،خوشاب، صحبت پور، ضلع بار خان تے درگ وچ سرائیکی دا معیاری لہجہ الایا ویندے۔ سرائیکی زبان دے ویہہ ہزار کنوں ودھ شاعر ہن۔

رحیم یار خان، [[راجن پور]]، کشمور تے [[گھوٹکی]] دے اضلاع وچ سرائیکی دا لمے آلا لہجہ ٻولا ویندے. سندھی دے گہرے اثرات دی وجہ توں اے لہجہ معیاری ملتانی سرائیکی توں قدرے مختلف اے.

جھنگوی سرائیکی،  جھنگ، ساہیوال دا لہجہ ہے۔  ایں لہجے وچ &quot;ب&quot; کوں &quot;ٻ&quot; ، &quot;ج&quot; کوں &quot;ڄ&quot;   تے &quot;گ&quot; کوں ہمشہ &quot;ڳ&quot; ٻولیندے ہِن۔ سلطان ٻاہو، علی حیدر ملتانی، ریاض،عابد تمیمی جھنگوچی لہجے دے شاعر ہن۔ ایں لہجے دے مزید ست لہجے ہن۔ ہر تحصیل دا لہجہ کُجھ نہ کُجھ وکھرا ہے.

===سرائیکی زبان دی تعلیمی حیثیت===

==تعلیمی نظام==
===تعلیمی ادارے===
*[[اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور]]
*[[بہاؤالدین زکریا یونیورسٹی ملتان]]
*[[غازی یونیورسٹی ڈیرہ غازی خان]]
*[[گومل یونیورسٹی ڈیرہ اسماعیل خان]]
*[[نمل یونیورسٹی میانوالی]]
*[[یونیورسٹی آف میانوالی]]، میانوالی 
*[[تھل یونیورسٹی بھکر]]
*[[صادق گرلز کالج یونیورسٹی بہاولپور]]
*[[گورنمنٹ ایس ای کالج، بہاولپور]]
*[[گورنمنٹ صادق عباس کالج، احمد پور شرقیہ]]
*[[یونیورسٹی آف ساؤدرن پنجاب]] ملتان&lt;ref&gt;https://www.isp.edu.pk/&lt;/ref&gt;

===پیشہ ورانہ تعلیمی ادارے===
*[[کیڈٹ کالج عیسیٰ خیل]]، میانوالی&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ccek.edu.pk/page.php?slug=academic |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2022-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220103055650/http://ccek.edu.pk/page.php?slug=academic |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*[[پولیس ٹریننگ اسکول، ملتان]]&lt;ref&gt;https://www.punjabpolice.gov.pk/trainingbranch&lt;/ref&gt;
*[[قائداعظم میڈیکل کالج، بہاولپور]]
*[[نشتر میڈیکل یونیورسٹی ملتان]]
*[[شیخ زید میڈیکل کالج، رحیم یار خان]]
*[[چولستان یونیورسٹی آف ویٹرنری اینڈ اینیمل سائنسز، بہاولپور]]
*[[خواجہ فرید یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ انفارمیشن ٹیکنالوجی، رحیم یار خان]]
*[[میاں نواز شریف انجینئرنگ یونیورسٹی، ملتان]]
*[[محمد شہباز شریف زرعی یونیورسٹی، ملتان]]
*[[میر چاکراعظم رند یونیورسٹی آف ٹیکنالوجی، ڈیرہ غازی خان]]
*[[گورنمنٹ کالج آف ٹیکنالوجی، بہاولپور]]
*[[گورنمنٹ کالج آف ٹیکنالوجی، ملتان]]
*[[گورنمنٹ کالج آف ٹیکنالوجی، لیہ]]
*[[گورنمنٹ کالج آف کامرس، بہاولپور]]
*[[پاپولیشن ویلفیئر ٹریننگ انسٹیٹیوٹ، ملتان]] &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pwd.punjab.gov.pk/regional_training_institutes_address |title=Archive copy |access-date=2022-05-19 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-19 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220519120154/https://pwd.punjab.gov.pk/regional_training_institutes_address |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*[[زرعی یونیورسٹی ڈیرہ اسماعیل خان]]

==شخصیات تے مشاہیر==
*[[شاہ شمس سبزواری]]
*[[ڄلم بن شبان]]
*[[شیخ حمید]]
*[[داؤد بن نصر]]
*[[بہاؤالدین زکریا ملتانی]]
*[[رفعت عباس]]
*[[خواجہ غلام فرید]]
*[[ابوالفضل فیضی مبارکپوری]]
*[[چندر گپت موریا]]
*[[نواب صادق محمد خان پنجم عباسی]]
*[[ملک امیر محمد خان]]
*[[عطاءاللہ خان عیسیٰ خیلوی]]
*[[عمران خان]]

==وسائل تے معدنیات==
==صنعت تے تجارت==
==آبی وسائل==
==ذرائع نقل و حمل تے آمد و رفت==
*[[ساؤتھ ائیر]]، ملتان

==زراعت تے فصلاں==
==مواصلات==
*[[پی ٹی وی نیشنل ملتان]]
*[[ریڈیو پاکستان بہاولپور]]
*[[ریڈیو پاکستان ملتان]]
*[[ریڈیو پاکستان ڈیرہ اسماعیل خان]]
*[[ریڈیو میانوالی]]
*[[وسیب ٹی وی]]
*[[روہی ٹی وی]]

==طبی سہولتاں==
*[[بہاول وکٹوریہ ہسپتال بہاولپور]]
*[[نواب صادق ہسپتال بہاولپور]]
*[[نشتر ہسپتال ملتان]]
*[[شیخ زید ہسپتال رحیم یار خان]]
*[[ساؤتھ پنجاب ہسپتال ملتان]] ملتان&lt;ref&gt;https://southpunjabhospital.com/&lt;/ref&gt;
*[[ملتان انسٹیٹیوٹ آف کڈنی ذیزیزز]]

==قومی تے مقامی کھیݙاں==
===سرائیکستان (جنوبی پنجاب) کرکٹ ٹیم===
*[[سرائیکستان (جنوبی پنجاب) کرکٹ ٹیم]]&lt;ref&gt;https://www.pcb.com.pk/domestic-squads.html&lt;/ref&gt;
*ملتان سلطانز کرکٹ ٹیم 
==علمی، سیاحتی، تاریخی تے روحانی مقامات==
فورٹ منرو ضلع ڈیرہ غازی خان، ماڑی ضلع راجن پور، قلعہ ڈیراور ضلع بہاولپور، قلعہ کہنہ قاسم باغ ملتان، باغ لانگے خان عوامی لائبریری ملتان، جناح پارک ملتان، مزار شاہ یوسف گردیز ملتان، مزار حضرت بہاؤالدین زکریا ملتان، مزار شاہ شمس سبزواری ملتان، مزار حضرت شاہ رکن عالم ملتان، عیدگاہ ملتان، سینٹرل لائبریری بہاولپور، نور محل بہاولپور، دربار محل بہاولپور، نشاط محل بہاولپور، گلزار محل بہاولپور، صادق ڳڑھ محل ڈیرہ نواب صاحب، مزار حضرت ملوک شاہ بہاولپور، گلزار صادق پارک بہاولپور، گیریژن پارک بہاولپور، لال سہانرا نیشنل پارک بہاولپور، مزار حضرت سلطان احمد قتال جلالپور پیروالہ، مزار حضرت جلال الدین سرخپوش بخاری اوچشریف، چنݨ پیر ضلع بہاولپور، ہیڈ پنجند بیراج، مزار حضرت خواجہ سلیمان تونسوی ضلع تونسہ، مزار حضرت سخی سرور ڈیرہ غازی خان، مزار حضرت میاں علی ضلع میانوالی، کالا باغ ضلع میانوالی، چشمہ بیراج ضلع میانوالی، تونسہ بیراج، وادی نمل ضلع میانوالی، بھونگ مسجد صادق آباد، پتݨ منارا ضلع رحیم یار خان، جامع مسجد الصادق بہاولپور، دربار خواجہ غلام فرید کوٹ مٹھݨ شریف، مزار نواب مظفر خان سدوزئی احاطہ حضرت بہاؤالدین زکریا ملتانی، عباسی مسجد ڈیراور، بہاولپور میوزیم، ملتان میوزیم، [[ملتان ٹی ہاؤس]]

==انتظامی خودمختاری==
سرائیکی وسیب انتظامی طور تے ہک خودمختار علاقہ ہے جیہڑا کہ ہک صوبائی سول سیکرٹریٹ تے کئی وفاقی اداریاں دے زیر انتظام ہے۔ یکم جولائی 2020ء خطہ سرائیکستان دا او تاریخی ݙینہہ اے جݙݨ پاکستان تحریک انصاف دی حکومت ولوں بالخصوص وزیراعلٰی پنجاب سردار عثمان احمد خان بزدار ہوراں دے کاوشاں نال اتھاں سول بیوروکریسی تے پولیس بیوروکریسی دے انتظامی سیکرٹریٹ دا قیام عمل اچ آیا۔ 30 جون 2020ء کوں جناب زاہد اختر زمان دی تقرری بطور پہلے تے تاریخی ایڈیشنل چیف سیکریٹری تے جناب انعام غنی دی تقرری بطور پہلے تے تاریخی ایڈیشنل انسپیکٹر جنرل دے کیتی ڳئی۔ وزیراعلٰی پنجاب سردار عثمان احمد خان بزدار ہوراں نے انہاں ݙوہاں انتظامی سربراہان نال خصوصی ملاقات اچ نیک تمناواں دے بعد سرائیکی خطے دے معاملات تے مسائل بارے تبادلہ خیال کیتا ۔ انہاں ݙوہاں سربراہان نے ݙو جولائی 2020ء کوں سرائیکستان دے انتظامی سیکرٹریٹ (سرکاری ناں جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ) کیتے باقاعدہ طور تے اپݨے ذمہ داریاں سنبھال گھدے۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.punjab.gov.pk/node/4018 |title=Archive copy |access-date=2022-04-02 |archive-date=2021-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422155554/https://www.punjab.gov.pk/node/4018 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
===خودمختار صوبائی سیکرٹریٹ (صوبائی محکمے)===
سرائیکستان دے انتظامی سیکرٹریٹ اچ ابتدائی طور تے مندرجہ ذیل محمکہ جات شامل کیتے ڳئے ہن جنہاں وچوں کجھ دے سیکرٹریاں دی تعیناتی تھیوݨی باقی ہے۔
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://urdu.siasat.pk/news/2020-08-18/news-47139 |title=Archive copy |access-date=2022-04-02 |تاريخ-الأرشيف=2021-09-13 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210913092659/https://urdu.siasat.pk/news/2020-08-18/news-47139 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#سروسز اینڈ جنرل ایڈمنسٹریشن ڈیپارٹمنٹ
#داخلہ
#صحت
#اسپیشلائزڈ ہیلتھ کئیر اینڈ میڈیکل ایجوکیشن 
#اعلیٰ تعلیم&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://highereducation.southpunjab.gov.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220609125454/http://highereducation.southpunjab.gov.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#سکول ایجوکیشن&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://schooleducation.southpunjab.gov.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130065531/https://schooleducation.southpunjab.gov.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#زراعت
#پلاننگ اینڈ ڈیویلپمنٹ
#لائیو سٹاک اینڈ ڈیری ڈیویلپمنٹ
#پلاننگ اینڈ ڈیویلپمنٹ
#سیکرٹری لوکل گورنمنٹ اینڈ کمیونٹی ڈیویلپمنٹ
#سیکرٹری ہاؤسنگ، اربن ڈیویلپمنٹ اینڈ پبلک ہیلتھ انجینئرنگ
#آبپاشی
#جنگلات
#کمیونیکیشن اینڈ ورکس
#محکمہ مال (ریونیو)
#محکمہ بیت المال
#ڈائریکٹوریٹ پبلک ریلیشنز، حکومت پنجاب &lt;ref&gt;https://www.facebook.com/DPRMultan/&lt;/ref&gt;
#جنوبی پنجاب پولیس آفس برائے ایڈیشنل آئی جی، ملتان 
#میٹرو بس سسٹم ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pma.punjab.gov.pk/mmbs |title=Archive copy |access-date=2022-06-07 |archive-date=2020-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201123164331/https://pma.punjab.gov.pk/mmbs |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ممبر انفراسٹرکچر ڈویلپمنٹ اتھارٹی ملتان&lt;ref&gt;https://www.idap.pk/details/board-of-authority&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹر سپیشل برانچ پولیس، جنوبی پنجاب، ملتان&lt;ref&gt;https://thepakistandaily.com/usman-buzdar-appoints-controversial-uncle-as-special-branch-director-south-punjab/&lt;/ref&gt;
#دفتر ڈائریکٹر پبلک انسٹرکشنز ایجوکیشن جنوبی پنجاب، ملتان
#پنجاب ایجوکیشن فاونڈیشن، ریجنل آفس ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pef.edu.pk/Contact/index.aspx |title=Archive copy |access-date=2022-07-01 |archive-date=2022-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922063353/http://www.pef.edu.pk/Contact/index.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پنجاب فوڈ اتھارٹی، ساؤتھ ونگ ملتان&lt;ref&gt;https://www.facebook.com/PFARESOURCEANSLICENSINGSOUTH&lt;/ref&gt;
#ڈی آئی جی جیل خانہ جات ملتان ریجن &lt;ref&gt;https://prisons.punjab.gov.pk/regional_digs_contact_numbers&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹوریٹ زرعی انجینئرنگ ملتان،&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://field.agripunjab.gov.pk/our_directorates |title=Archive copy |access-date=2022-09-22 |archive-date=2022-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701052204/http://field.agripunjab.gov.pk/our_directorates |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹوریٹ زرعی میکنائزیشن ریسرچ ادارہ ملتان ،&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://field.agripunjab.gov.pk/our_directorates |title=Archive copy |access-date=2022-09-22 |archive-date=2022-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701052204/http://field.agripunjab.gov.pk/our_directorates |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ایڈیشنل آئی جی ڈسپلن جنوبی پنجاب، &lt;ref&gt;https://punjabpolice.gov.pk/PIO_OTHER_UNIT&lt;/ref&gt;

===وفاقی محکمے تے نیم خودمختار ادارے===
#واپڈا (میپکو ملتان)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mepco.com.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2021-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211212171629/http://mepco.com.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان پوسٹ (پوسٹ ماسٹر جنرل آفس جنوبی پنجاب سرکل)&lt;ref&gt;https://www.pakpost.gov.pk/contact_us.php#top&lt;/ref&gt;
#پاکستان ٹیلی ویژن، ملتان مرکز&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ptv.com.pk/Contact |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |تاريخ-الأرشيف=2022-06-24 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220624061259/https://ptv.com.pk/Contact |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#[[پی ٹی وی نیشنل ملتان]]، &lt;ref&gt;https://youtube.com/@ptvnationalmultan&lt;/ref&gt;
#ریلوے کنسٹرکشن پاکستان (ریجنل آفس ملتان)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.railcop-pk.com/reg-offices.htm |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2022-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415221644/http://railcop-pk.com/reg-offices.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#دی انسٹی ٹیوشن آف انجینئرز پاکستان، ملتان سنٹر&lt;ref&gt;http://iepislamabad.org/iep-centres.php&lt;/ref&gt;
#پاکستان انجینئرنگ کونسل، برانچ آفس ملتان &lt;ref&gt;https://pec.org.pk/branch_laision_offices.aspx، پاکستان انجینئرنگ کونسل، برانچ آفس، شاہ رکن عالم کالونی ملتان &lt;/ref&gt;
#ایف آئی اے، ملتان&lt;ref&gt;https://www.fia.gov.pk/contact&lt;/ref&gt;
#اے ٹی آئی آر، ملتان آفس &lt;ref&gt;https://atir.gov.pk/?page=admin&lt;/ref&gt;
#نیشنل ہائی وے اتھارٹی، جی ایم کنسٹرکشن ، پنجاب ساؤتھ، ملتان &lt;ref&gt;https://nha.gov.pk/contact-us&lt;/ref&gt;
#ساؤدرن پنجاب ایمبرائیڈری انڈسٹریز (پبلک پرائیویٹ پارٹنرشپ)&lt;ref&gt;http://spei.com.pk/&lt;/ref&gt;
#نیشنل ہائی وے اینڈ موٹروے پولیس، ڈی آئی جی سینٹرل 2، ملتان &lt;ref&gt;https://nhmp.pitb.gov.pk/telephone_directory&lt;/ref&gt;
#پوسٹل لائف انشورنس کمپنی لمیٹڈ، ریجنل ڈائریکٹر ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://plic.com.pk/contact |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-06-10 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220610192654/https://plic.com.pk/contact |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان ٹیلی کمیونیکیشن اتھارٹی، ریجنل آفس ملتان&lt;ref&gt;https://www.pta.gov.pk/en/multan&lt;/ref&gt;
#پاکستان کونسل فار ریسرچ ان واٹر ریسورسز، ریجنل آفس بہاولپور&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pcrwr.gov.pk/bahawalpur/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-12 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220512093540/https://pcrwr.gov.pk/bahawalpur/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان سائنس فاونڈیشن، ڈپٹی ڈائریکٹر ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.psf.gov.pk/contact.aspx |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-06-18 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220618141606/https://psf.gov.pk/contact.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پی ایس کیو سی اے، ڈپٹی ڈائریکٹر ملتان زون&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://updated.psqca.com.pk/contact-us/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |archive-date=2022-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517141128/http://updated.psqca.com.pk/contact-us/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹوریٹ آف حج، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://mora.gov.pk/Detail/M2IzNTUwNjQtMWM1OS00YWIxLWE3ZjUtY2ZiYmM2M2RkOTU0 |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-12 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220512061212/https://mora.gov.pk/Detail/M2IzNTUwNjQtMWM1OS00YWIxLWE3ZjUtY2ZiYmM2M2RkOTU0 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#وفاقی شرعی عدالت، جنوبی پنجاب، ملتان &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nayatime.com/story/2022-05-07-13-33--1651912414 |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |archive-date=2022-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705222651/https://www.nayatime.com/story/2022-05-07-13-33--1651912414 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ریجنل نیب ملتان&lt;ref&gt;https://nab.gov.pk/contacts.asp#mul&lt;/ref&gt;
#ایس ایم ای بی ایف سی ساؤتھ پنجاب، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.smebfcmultan.com/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520105718/https://www.smebfcmultan.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#نادرا ریجنل ہیڈکوارٹر ملتان&lt;ref&gt;https://www.nadra.gov.pk/operational-management/&lt;/ref&gt;
#دفتر ایڈیشنل ایڈوکیٹ جنرل، بہاولپور تے ملتان&lt;ref&gt;دفتر ایڈیشنل ایڈوکیٹ جنرل، ملتان و بہاولپور بنچ https://advocategeneral.punjab.gov.pk/law_officer&lt;/ref&gt;
#قومی امن کمیٹی برائے بین المذاہب ہم آہنگی، حکومت پاکستان&lt;ref&gt;https://www.facebook.com/npcpbwp/&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹر ٹریڈ ڈیویلپمنٹ اتھارٹی پاکستان، ملتان&lt;ref&gt;https://tdap.gov.pk/&lt;/ref&gt;
#ڈی جی آڈٹ، جنوبی پنجاب، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://agp.gov.pk/Jobs |title=Archive copy |access-date=2022-06-07 |archive-date=2022-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220607185507/https://agp.gov.pk/Jobs |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پریس انفارمیشن ڈیپارٹمنٹ، ریجنل آفس ملتان&lt;ref&gt;http://pid.gov.pk/contact_regional&lt;/ref&gt;
#ڈپٹی جنرل مینیجر پیمرا، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pemra.gov.pk/contact.php |title=Archive copy |access-date=2022-06-15 |archive-date=2022-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220617094824/https://pemra.gov.pk/contact.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ریجنل دفتر نیشنل ٹیلی کمیونیکیشن کارپوریشن، ملتان&lt;ref&gt;https://ntc.net.pk/ContactCentral.html&lt;/ref&gt;
#پاکستان ریلوے پولیس ملتان ڈویژن &lt;ref&gt;http://www.pakistanjobsbank.com/Jobs/47667/Pakistan-Railway-Police-Jobs-2017-Constables-ASI-NTS-Application-Form-Download-Latest-New/&lt;/ref&gt;
#پاکستان ریلوے، ڈویزنل سپرنٹنڈنٹ ملتان &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/ContactUs.aspx |title=Archive copy |access-date=2022-09-13 |archive-date=2020-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130101320/https://www.pakrail.gov.pk/ContactUs.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان پریس ڈیپارٹمنٹ، ریجنل آفس ملتان &lt;ref&gt;http://pid.gov.pk/contact_regional&lt;/ref&gt;
#اسٹیٹ لائف انشورنس کارپوریشن آف پاکستان، ملتان ریجن &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://statelife.com.pk/index.php/contact-item-2/multan-region |title=Archive copy |access-date=2022-10-31 |archive-date=2022-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221031062935/https://statelife.com.pk/index.php/contact-item-2/multan-region |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#این ایل سی، ریجنل آفس ملتان
#[[ساؤتھ ائیر]]، ملتان
#ایف ڈبلیو او، ڈیرہ اسماعیل خان
#فوجی فاؤنڈیشن، دفاتر ملتان، میانوالی
#مراکز قومی بچت پاکستان، ملتان، بہاولپور
#اکادمی ادبیات پاکستان، برانچ آفس ملتان، &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pal.gov.pk/directory.aspx |title=Archive copy |access-date=2023-11-19 |archive-date=2023-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119101912/https://pal.gov.pk/directory.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پولیس ٹریننگ اسکول ملتان، &lt;ref&gt;https://www.punjabpolice.gov.pk/PPOContacts&lt;/ref&gt;

===این جی اوز تے فلاحی، مذہبی تے تحقیقاتی ادارے===
#عالمی مجلس تحفظ ختم نبوت، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://laulak.info/old/MLAULAK/laulak.htm |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220924001303/http://laulak.info/old/MLAULAK/laulak.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#الخدمت فاونڈیشن ساؤتھ پنجاب&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://alkhidmat.org/contact.html |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2022-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525003246/https://alkhidmat.org/contact.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#جنوبی پنجاب سنٹر برائے ریسرچ اینڈ ڈیویلپمنٹ ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://spcrd.org/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-17 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220517215418/http://spcrd.org/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#سرائیکی ایریا سٹڈی سنٹر، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://sasc.bzu.edu.pk/website/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-29 |archive-date=2022-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220419042949/https://sasc.bzu.edu.pk/website/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان جرنلسٹ ایسوسی ایشن، جنوبی پنجاب&lt;ref&gt;https://pja.org.pk/south-punjab/&lt;/ref&gt;
#پاکستان یو ایس ایلومنی نیٹ ورک ، جنوبی پنجاب چیپٹر &lt;ref&gt;https://puan.pk/chapters/south-punjab/&lt;/ref&gt;

===بین الاقوامی ادارے تے ملٹی نیشنل کمپنیاں===
*اقوام متحدہ دے وفود برائے سرائیکی وسیب یا جنوبی پنجاب
*یاماہا پاکستان، ملتان آفس&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.yamaha-motor.com.pk/offices/ |title=Archive copy |access-date=2022-09-25 |تاريخ-الأرشيف=2022-09-25 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220925181944/https://www.yamaha-motor.com.pk/offices/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*سوزوکی جنوبی پنجاب، ملتان &lt;ref&gt;//https://suzukisouthpunjab.com//&lt;/ref&gt;
*خانہ فرہنگ ایران، ملتان

===انتظامی تقسیم===
1.جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ
*[[بہاولپور ڈویژن]]، [[ملتان ڈویژن]] تے [[ڈیرہ غازی خان ڈویژن]] (تیرہاں اضلاع) تے مشتمل وسیب دا علاقہ ایڈیشنل چیف سیکریٹری دے ماتحت بذریعہ سول سیکرٹریٹ زیر انتظام
*ضلع ڈیرہ غازی خان دے ذیلی انتظام دے طور تے کوہ سلیمان دے قبائلی علاقے بذریعہ پولیٹیکل اسسٹنٹ 

2.ضلع میانوالی، بھکر تے ضلع خوشاب دا جزوی علاقہ، کمشنر [[سرڳودھا ڈویژن]] (پنجاب) دے زیر انتظام

3.ضلع ڈیرہ اسماعیل خان تے ٹانک دے ضلعے، صوبہ خیبرپختونخواہ، کمشنر [[ڈیرہ اسماعیل خان ڈویژن]] دے زیر انتظام&lt;ref&gt;تحقیق و ترتیب، اسماعیل بھٹہ&lt;/ref&gt;

==مزید ݙیکھو==
*[[سرائیکی زبان]]
*[[سرائیکستان سول سیکرٹریٹ]]
*[[تاریخ سرائیکستان]]
*[[ملتان]]
*[[سرائیکی]]
*[[سرائیکی لوک]]
*[[سرائیکی اکھاݨ]]
*[[سرائیکی زبان دا نثری ادب]]
*[[سرائیکی ادب]]
*[[سرائیکی میڈیا]]
*[[سرائیکی قومیتی تحریک]]
*[[سرائیک ڳوتھاں]]
*[[سرائیکی شخصیات]]
*[[سرائیکی وسیب]]

==حوالے==</text>
      <sha1>h65nct8i5613xe3t8urpfvmr8v4r132</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>71125</id>
      <parentid>71117</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T17:26:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ismail Saraikistani</username>
        <id>3155</id>
      </contributor>
      <comment>/* علمی، سیاحتی، تاریخی تے روحانی مقامات */</comment>
      <origin>71125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52394" sha1="1a96sig7ohia3ccdrcen4vagloy6uol" xml:space="preserve">{| cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=0 style=&quot;border: 1px solid #cccccc; float: left; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; background: #fcfcfc; width: 305px&quot;
| style=&quot;background:#FFFF00&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot; colspan=2 |'''&lt;span style=&quot;font-size:large;&quot;&gt;سرائیکستان (خودمختار انتظامی اکائی)&lt;/span&gt;'''
|-
|-style=&quot;margin:0;background:#ccccff&quot;;width:100%&quot; align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;2&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-bottom: 2px solid #D3D3D3;&quot; |  
[[File:Map-of-saraikistan.jpg|thumb|سرائیکستان دا نقشہ]]
|-|- align=&quot;center&quot;
|-
| '''انتظامی مرکز''': ||  [[ملتان]]
|-
| '''دیگر اہم شہر''': ||  [[بہاولپور]]، [[ڈیرہ غازی خان]]، [[ڈیرہ اسماعیل خان]]، [[رحیم یار خان]]، [[میانوالی]]
|-
| '''مقامی تے اکثریتی زبان''': ||  [[سرائیکی]]
|-
| '''اقلیتی زباناں''': ||  [[پشتو]]، [[پنجابی]]، [[بلوچی]]، [[مارواڑی]]، [[میواتی]]، [[ہریاݨوی]]، [[اردو]]، [[ہندکو]]
|-
| '''آبادی''': ||  50,000,849
|-
| '''رقبہ''': ||  1,23,607 مربع [[کلومیٹر]]
|-
| '''انتظامی سربراہ''': ||  [[فواد ہاشم ربانی]]، [[ایڈیشنل چیف سیکریٹری، سرائیکستان]]
|-
| '''[[ایڈیشنل آئی جی پولیس، سرائیکی وسیب]]''': ||  [[محمد کامران خان]]
|-
| '''حیثیت''': || خودمختار [[انتظامی اکائی]] از یکم جولائی 2020ء
|-
| '''[[سرکاری ٹی وی چینل]]''': ||  [[پی ٹی وی نیشنل ملتان]]
|-
| '''نظام حکومت''': ||  انتظامی [[سول سیکرٹریٹ]] (13 ضلعے)
|-
|'''علاقے''' : || بہاولپور، ملتان، ڈیرہ غازی خان، [[سرڳودھا]] (ݙو ضلعے) تے [[ڈیرہ اسماعیل خان]] ڈویژن
|-
|'''سرکاری ویب سائٹ'''||[https://www.facebook.com/ACSSouthPunjab?mibextid=JRoKGi]، ایڈیشنل چیف سیکریٹری جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ 
|}
[[فائل:Distribution of Pakistanis speaking Saraiki as a first language in 1998.png|Distribution of Pakistanis who spoke Saraiki as their mother tongue at the time of the [[1998 Pakistan Census]]|thumb]]
سرائیکستان توں مراد پاکستان دا او سرائیکی علاقہ ہے جیہڑا زیادہ تر صوبہ پنجاب دے ماتحت اے جزوی طور تے صوبہ خیبرپختونخوا دے ماتحت وی ہے مگر ایندا زیادہ حصہ انتظامی طور تے خودمختار اے جتھاں انتظامی سول سیکرٹریٹ قائم کیتا ڳیا ہے۔ &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://waseb.org/about/%D9%88%D8%B3%DB%8C%D8%A8 |title=Archive copy |access-date=2022-05-30 |تاريخ-الأرشيف=2024-11-26 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20241126132749/https://waseb.org/about/%D9%88%D8%B3%DB%8C%D8%A8 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==تاریخ==
[[فائل:مغلیہ دور وچ ہندوستانی صوبے.jpg|thumb|Map of India during Mughal empireمغل دور وچ صوبہ ملتان (سرائیکستان)]]

کہیں زمانے اچ راوی دا دریا ملتان دے پراݨے قلعے دے نال وہندا ہا، تے اینکوں ہک دریائی بندرگاہ دی حیثیت حاصل ہائی ، ٻیڑیں ( کشتیوں) دے ذریعے صرف سکھر بھکر ہی نئی، بلکہ منصورہ ، عراق ، ایران ، مصر ، کا بل، دلی (دہلی) تے حیدرآباد دکن تک دی تجارت ہوندی ہئی، ایں واسطے ملتان کوں دنیا دے بہوں وݙے علمی، تجارتی تے مذہبی مرکز دی حیثیت حاصل تھئی، تے صرف ہندوستان ہی نہی بلکہ پوری دنیا اچ ملتان دی شہرت ہای ۔قلعہ ملتان دی قدامت بارے آکھیا ویندے ، کہ اے پنج ہزار سال پرانا ھ، لیکن ہو سگدے، کہ اے ہنیں تو وی زیادہ پراݨا ہووے ،ایں ڳال تے پر سارے مورخین دا اتفاق ھ، کہ ملتان تے قلعہ ملتان دا وجود قبل از تاریخ دیو مالائی دور کنوں وی پہلے دا ھ ، افسوس دا مقام اے ھ۔ ، جو حملہ آوراں نے ہمیشہ ایں قلعے کوں نشانہ بنڑا تے اینکوں فتح کرݨ توں بعد خوب لُٹ مار کریندے رہ ڳئے، پر اینکوں بحال کرݨ دا کہیں نا سوچیا، 1200قبل مسیح &quot; دارا &quot; نے اینکوں تباہ کیتا ، 325 قبل مسیح سکندر اعظم نے ایندے اُتے چڑھائی کیتی، ولا عرب ، افغان ، سکھ تے انگریزاں حملہ آوراں قدیم قلعہ ملتان کوں برباد کرݨ اچ کوئی کسر نہ چھوڑی ، ہنڑ فرزندان ملتان تے سرائیکی وسیب دے سارے واسیاں دا فرض ھ، کہ او اپنڑی پراݨی کوتاہیں تے غور کرِن ، تے اپنڑے وسیب دے نال تھیونڑوالی پنج ہزار سالہ زیادتیاں دی تلافی کرݨ، تے اپنڑے فخر (عظمت رفتہ) کوں سنڄانڑن.

==سرائیکستان دا جغرافیہ تے محل وقوع==
سرائیکستان وچ کوہ سلیمان، [[روہی]]، [[تھل]] ،دامان، نیلی، راوی تے گومل وادی شامل ہن۔ ایں دی زبان، تاریخ تے ثقافت ہکا ہے۔ اٹھارھاں ضلعیاں تے مشتمل وادی سندھ دا اُتلا میدان ہک ڄغرافیائی خطہ ہے۔ ایں کوں سرائیکستان اہدے ہن۔ پاکستان دے جغرافیائی خطے، پہاڑ، سطوح مرتفع، وادی سندھ دا زیریں میدان تے وادی سندھ دا بالائی میدان ہن۔ ہیں چھیکڑی خطے کوں سرائیکستان وی آہدے ہن۔ سرائیکستان ہک جغرافیائی خطہ ہے۔ سرائیکستان دے انہاں سارے علاقیاں دی زبان، تاریخ تے ثقافت ہکا ہے۔


===‎سرائیکستان دے ضلعے تے تحصیلاں=== 
خطہ سرائیکستان وسیع و عریض رقبے تے پھیلا ہویا اے جیندے وچ کئی اضلاع آندن جنہاں دی تفصیل درج ذیل اے. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''سرائیکستان دے ضلعے بمطابق مردم شماری 2017ء'''
!نمبرشمار 
!ضلع/تحصیل
!سرائیکی زبان %
!رقبہ (KM²)
!کل آبادی
! سرائیکی آبادی
!تبصرہ
|-
|'''(1)'''
|ضلع '''ملتان'''
|64.41
|3,720
|4,746,166
|3,057,098
|
|-
|i
|تحصیل ملتان سٹی
|47.13
|304
|2,259,115
|1,064,944
|
|-
|ii
|تحصیل ملتان صدر
|73.88
|1,632
|1,323,076
|977,543
|
|-
|iii
|تحصیل شجاع آباد
|81.05
|806
|609,004
|493,615
|
|-
|iv
|تحصیل جلالپور پیروالہ 
|93.87
|978
|554,971
|520,996
|
|-
|'''(2)'''
|ضلع لودھراں
|74.23
|2,778
|1,699,693
|1,261,752
|
|-
|i
|تحصیل لودھراں
|80.4
|1,111
|703,513
|565,672
|
|-
|ii
|تحصیل دنیا پور
|58.61
|889
|495,217
|290,255
|
|-
|iii
|تحصیل کہروڑ پکا
|81.0
|778
|500,963
|405,825
|
|-
|'''(3)'''
|ضلع وہاڑی  
|19.17
|4,364
|2,902,081
|556,619
|ڄٹکی و سرائیکی ضلع
|-
|i
|تحصیل وہاڑی
|1.45
|1,430
|928,812
|13,508
|ڄٹکی تحصیل
|-
|ii
|تحصیل بوریوالہ
|0.13
|1,295
|1,019,659
|1,317
|ڄٹکی تحصیل
|-
|iii
|تحصیل میلسی
|56.81
|1,639
|953,610
|541,794
|سرائیکی تحصیل
|-
|'''(4)'''
|ضلع خانیوال 
|18.55
|4,349
|2,920,233
|541,818
|ڄٹکی و سرائیکی ضلع
|-
|i
|تحصیل خانیوال 
|9.8
|784
|856,257
|83,710
|ڄٹکی تحصیل
|-
|ii
|تحصیل میاں چنوں 
|0.94
|1,212
|761,955
|7,191
|ڄٹکی تحصیل
|-
|iii
|تحصیل کبیروالہ
|33.3
|1,804
|958,596
|319,316
|سرائیکی تے ڄٹکی تحصیل
|-
|iv
|تحصیل جہانیاں 
|38.32
|549
|343,425
|131,601
|سرائیکی تحصیل
|-
|'''(5)'''
|ضلع '''بہاولپور'''
|67.06
|24,830
|3,669,176
|2,460,606
|
|-
|i
|تحصیل بہاولپور سٹی
|58.97
|1,490
|682,116
|402,246
|
|-
|ii
|تحصیل بہاولپور صدر
|73.34
|745
|575,886
|422,363
|
|-
|iii
|تحصیل احمدپور شرقیہ
|91.3
|1,738
|1,078,586
|984,808
|
|-
|iv
|تحصیل خیرپور ٹامیوالی
|88.56
|993
|262,923
|232,854
|
|-
|v 
|تحصیل حاصل پور
|41.46
|1,490
|456,360
|189,209
|ڄٹکی تے سرائیکی تحصیل
|-
|vi
|تحصیل منڈی یزمان
|37.35
|18,374
|613,305
|229,126
|
|-
|'''(6)'''
|ضلع رحیم یار خان 
|64.9
|11,880
|4,807,762
|3,120,662
|
|-
|i
|تحصیل رحیم یار خان
|57.54
|2,464
|1,530,183
|880,521
|
|-
|ii
|تحصیل صادق آباد
|56.71
|2,964
|1,261,588
|715,548
|
|-
|iii
|تحصیل خان پور
|70.36
|3,190
|982,085
|691,020
|
|-
|iv
|تحصیل لیاقت پور
|80.62
|3,262
|1,033,906
|833,573
|
|-
|'''(7)'''
|ضلع بہاولنگر 
|1.97
|8,878
|2,975,656
|58,672
|ڄٹکی اکثریتی ضلع
|-
|i
|تحصیل بہاولنگر
|0.14
|1,729
|813,390
|1,201
|
|-
|ii
|تحصیل چشتیاں
|1.96
|1,500
|689,766
|13,521
|
|-
|iií
|تحصیل ہارون آباد
|0.43
|1,295
|524,715
|2,291
|
|-
|iv
|تحصیل فورٹ عباس
|9.74
|2,536
|422,768
|41,181
|ڄٹکی و سرائیکی تحصیل
|-
|v
|تحصیل منچن آباد
|0.1
|1,818
|525,017
|478
|
|-
|'''(8)'''
|ضلع '''ڈیرہ غازی خان'''
|80.99
|11,922
|2,872,631
|2,326,793
|
|-
|i
|تحصیل ڈیرہ غازی خان
|84.34
|2,012
|1,224,964
|1,033,190
|
|-
|ii
|تحصیل کوٹ چھٹہ
|90.1
|1,802
|757,230
|682,634
|
|-
|iii
|تحصیل کوہ سلیمان
|2.1
|5,339
|212,652
|4,595
|بلوچی و سرائیکی تحصیل
|-
|'''(9)'''
|ضلع راجن پور
|74.6
|12,318
|1,996,039
|1,489,157
|
|-
|i
|تحصیل راجن پور
|82.81
|2,078
|706,770
|585,335
|
|-
|ii
|تحصیل ڄام پور
|86.15
|2,322
|849,369
|731,733
|
|-
|iii
|تحصیل روجھاݨ مزاری
|42.36
|2,905
|405,689
|171,887
|بلوچی و سرائیکی تحصیل
|-
|iv
|ڈی ایکسکلیوڈڈ ایریا
|0.6
|5,013
|34,191
|202
|بلوچی و سرائیکی تحصیل
|-
|'''(10)'''
|ضلع مظفرڳڑھ 
|92.37
|4,778
|2,981,048
|2,753,811
|
|-
|i
|تحصیل مظفرڳڑھ
|90.87
|2,377
|1,625,487
|1,477,174
|
|-
|ii
|تحصیل علی پور
|93.79
|1,391
|640,384
|600,633
|
|-
|iii
|تحصیل جتوئی
|94.52
|1,010
|715,177
|676,004
|
|-
|'''(11)'''
|ضلع کوٹ ادو
|79.05
|3,471
|1,347,501
|1,065,249
|
|-
|ii
|تحصیل کوٹ ادو
|NA
|NA
|NA
|NA
|
|-
|ii
|تحصیل چوک سرور شہید
|NA
|NA
|NA
|NA
|
|-
|'''(12)'''
|ضلع لیہ
|66.67
|6,289
|1,823,995
|1,216,058
|
|-
|i
|تحصیل لیہ
|72.50
|1,712
|977,088
|708,457
|
|-
|ii
|تحصیل کروڑ لعل عیسݨ
|58.63
|1,823
|594,367
|348,482
|
|-
|iii
|تحصیل چوٻارہ
|63.0
|2,754
|252,540
|159,119
|
|-
|'''(13)'''
|ضلع تونسہ
|
|
|
|
|
|-
|i
|تحصیل تونسہ
|89.46
|2,769
|677,785
|606,374
|
|-
|ii
|تحصیل وہوا
|NA
|NA
|NA
|NA
|
|-
|ii
|تحصیل کوہ سلیمان 
|NA
|NA
|NA
|NA
|
|-
|'''(14)'''
|ضلع میانوالی 
|76.05
|5,840
|1,542,601
|1,173,213
|
|-
|i
|تحصیل میانوالی
|84.37
|2,689
|766,357
|646,579
|
|-
|ii
|تحصیل پپلاں
|74.04
|1,288
|402,050
|297,710
|
|-
|iii
|تحصیل عیسیٰ خیل
|61.11
|1,863
|374,194
|228,924
|
|-
|'''(15)'''
|ضلع بکھر
|79.97
|8,153
|1,647,852
|1,317,859
|
|-
|i
|تحصیل بکھر
|78.87
|2,427
|683,939
|539,469
|
|-
|ii
|تحصیل منکیرہ
|81.48
|1,768
|256,895
|209,319
|
|-
|iii
|تحصیل کلورکوٹ
|78.0
|2,239
|346,591
|270,395
|
|-
|iv
|تحصیل دریا خان
|82.86
|1,719
|360,427
|298,676
|
|-
|'''(16)'''
|ضلع خوشاب
|1.72
|6,511
|1,280,372
|22,025
|ڄٹکی و سرائیکی ضلع
|-
|i
|تحصیل خوشاب
|0.43
|2,115
|690,157
|2,970
|ڄٹکی علاقہ 
|-
|ii
|تحصیل نورپور تھل
|4.37
|2,500
|242,831
|10,632
|سرائیکی تحصیل، غیر مصدقہ اعداد
|-
|iii
|تحصیل قائد آباد
|3.54
|1,080
|230,028
|8,156
|جزوی سرائیکی علاقہ، غیر مصدقہ اعداد 
|-
|iv
|تحصیل نوشہرہ
|0.22
|816
|117,356
|267
|ڄٹکی علاقہ
|-
|'''(17)'''
|ضلع '''ڈیرہ اسماعیل خان'''
|64.23
|9,334
|1,625,088
|1,043,818
|
|-
|i
|تحصیل ڈیرہ اسماعیل خان
|59.23
|1,167
|725,449
|429,754
|
|-
|ii
|تحصیل پرووا
|71.63
|1,733
|292,343
|209,413
|
|-
|iii
|تحصیل دراٻݨ کلاں
|76.86
|1,540
|124,318
|95,555
|
|-
|iv
|تحصیل کلاچی
|59.27
|1,229
|101,892
|60,393
|
|-
|v
|تحصیل پہاڑ پور
|65.26
|1,657
|381,086
|248,703
|
|-
|vi
|تحصیل درازندہ
|NA
|2,008
|68,556
|NA
|پشتون تحصیل
|-
|'''(18)'''
|ضلع ٹانک
|16.05
|1,679
|390,626
|62,705
|غیر مصدقہ اعداد
|-
|i
|تحصیل ٹانک
|16.05
|1,679
|390,626
|62,705
|غیر مصدقہ اعداد
|-
|}
[[فائل:India1760 1905.jpg|thumb|ہندوستان تے مرہٹہ راج دے دوران خطہ سرائیکستان دا نقشہ جیہڑا صوبہ ملتان دے طور تے ݙٹھا ونج سڳدائے]]

===اہم سرائیکی شہر تے قصبے===
سرائیکی وسیب وسیع و عریض علاقے تے پھیلا ہویا اے جیندے اہم تے مشہور شہر اے ہن:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''سرائیکستان دے اہم شہر بمطابق مردم شماری 2017ء'''
!نمبرشمار 
!شہر
!کل آبادی
!شرح خواندگی 
!سطح سمندر توں اچائی (فٹ)
!حیثیت
!تبصرہ
|-
|1
|'''ملتان'''
|1,871,843
|
|
|مرکزِ سرائیکستان، انتظامی مرکز سول سیکرٹریٹ و ڈویژنل ہیڈکوارٹر
|
|-
|2
|بہاولپور
|76,2111
|
|
|انتظامی مرکز سول سیکرٹریٹ و ڈویژنل ہیڈکوارٹر 
|
|-
|3
|ڈیرہ غازی خان
|399,064
|
|
|ڈویژنل ہیڈکوارٹر
|
|-
|4
|ڈیرہ اسماعیل خان
|217,457
|
|
|ڈویژنل ہیڈکوارٹر
|
|-
|5
|میانوالی
|220,010
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|6
|رحیم یار خان
|477,100
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|7
|بکھر
|113,018
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|8
|ٹانک
|
|
|
|ضلعی صدرمقام
|  
|-
|9
|مظفرڳڑھ
|209,902
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|10
|راجن پور
|
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|11
|لیہ
|126,055
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|12
|کوٹ ادو
|129,859
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|13
|لودھراں
|117,862
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|14
|تونسہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|15
|کبیروالہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|16
|جہانیاں 
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|17
|میلسی
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|18
|یزمان
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|19
|احمدپور شرقیہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|20
|خیرپور ٹامیوالی
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|21 
|حاصل پور
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|22
|صادق آباد
|238,311
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|23
|خان پور کٹورہ
|184,374
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|24
|لیاقت پور
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|25
|فورٹ عباس
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|26
|کوٹ چھٹہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|27
|فورٹ منرو
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|28
|فاضل پور
|
|
|
|سب تحصیل
|
|-
|29
|ڄام پور
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|30
|روجھاݨ مزاری
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|31
|علی پور
|
|
|
|تحصیل صدرمقام 
|
|-
|32
|جتوئی
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|33
|کروڑ لعل عیسݨ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|34
|چوٻارہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|35
|پپلاں
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|36
|عیسیٰ خیل
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|37
|منکیرہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|38
|کلورکوٹ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|39
|دریا خان
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|40
|خانسر
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|41
|وہوا
|
|
|
|سب تحصیل
| 
|-
|42
|نورپور تھل
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|43
|خانقاہ شریف 
|
|
|
|ٹاؤن
| 
|-
|44
|بھونگ
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|45
|دیراوڑ
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|46
|اوچ شریف
|
|
|
|سب تحصیل
|
|-
|47
|پرووا
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|48
|کالاباغ
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|49
|کلاچی
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|50
|روکھڑی
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|51
|کندیاں
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|52
|کمرمشانی
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|53
|قطب پور
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|}

==مقامی سیاست دا انداز تے روایات==
سرائیکی خطے دی سیاست اُنھاں دے ہتھ وچ ھِے جو نہیں چاہندے سرائیکی اِنھاں دی غلامی کِنوں نجات حاصل کرن نکل سڳن جسطرح ساڈی پسماندگی دا ذمہ دار پنجاپی ھِے اے طبقہ جیندے ہتھ وچ سرائیکی سیاست ھِے اے وی پنجاپی دا مددگار طبقہ ھِے  پنجاپی دے نال نال  گدی نشین تے جاگیردار وی ساڈی پسماندگی دا ذمہ دار ھِے اینجھا کائنی اساں سارا ملبہ پنجاپی اُتے رکھ تے استین دے ناگاں کِنوں غافل تھی ونجو تے ایں خوف وچ رہو جو ایں کیتا ڳیا تاں اوں تھی ویسے فلاں تھی ویسے اِے لوک ساڈی سادگی دا ناجائز فائدہ اٹھا تے اساکوں لٹیندے رہسِن، گدی نشین تے جاگیردار ھک ڈوجھے کوں سپورٹ کریندن تے سرائیکی خطے کوں پسماندہ رکھی بیٹھن ۔۔۔۔ سرائیکی خطے دے مسائل اوں صورت وچ حل تھیسِن جڈا تل وطنی سیاست وچ دلچسبی گھنسِن سیاست ایں وقت تَل وطنیاں کِنے کائنی بلکہ اُنھاں کِنے ھِے جو درپردہ سرائیکی کوں کم زات تے نیچ سمجھدن اِنھاں لوکاں تے پنجاپیاں وچ کوئی فرق کائنی پنجاپی اگر سرائیکی نال شدید نفرت کریندن تے اے 0.5 فیصد طبقہ وی جو پیچھلے چالھیں سالیں کِنوں سرائیکی اُتے سیاست کریندا پئے سرائیکی نال گھٹ نفرت کائنی کریندا اِنھاں دی نفرت پنجاپیاں کِنوں ودھ ھِے ایں مسئلے دے حل کیتے سرائیکی نینگر سیاست وچ عملی حصہ گھنن تے ڈوھا نفرت دے سودگراں اُتے کڑی نظر رکھی ونجے ۔۔۔۔ اے نفرت دے سوداگر کینہ پرور تے لالچی وی ھِن تے  سرائیکی نال بغض وی رکھیندن ۔۔۔۔۔ ۔۔۔۔اِنھاں ڈوھا کِنوں نجات ھی سرائیکی کیتے ترقی دے راستے کھول سڳدی ھِے ۔۔۔۔۔ ھک طبقہ کِنوں نجات دے نال نال ڈوجھے طبقے تے کڑی نظر رکھڑ نال سرائیکی اپڑا بچاؤ کر سڳدن تے اُتے آ سڳدن اِنھاں اُتے بھروسہ کررڑ ممکن کائنی ورنہ نسل پرست کڈھائی وی نہ چاہسِن سرائیکی کوں  پنجاپی کِنوں نجات ملے۔۔۔ھتوں اے نسل پرست پنجاپی دے مدد گار بڑ تے سرائیکی کوں نقصان پہنچیندن۔
===سرائیکی قومیتی جماعتاں===
*[[سرائیکستان قومی کونسل]]، ظہور دھریجہ
*[[سرائیکستان ڈیموکریٹک پارٹی]]، راݨا فراز نون
*[[پاکستان سرائیکی پارٹی]]، نخبہ تاج لنگاہ
*[[پاکستان سرائیکی قومی اتحاد]]، کرنل (ر) عبدالجبار عباسی
*[[سرائیکستان قومی اتحاد]]، خواجہ غلام فرید کوریجہ
*[[سرائیکی فاونڈیشن پاکستان]]، ڄام اظہر مراد لاڑ
*[[عوامی سرائیکی پارٹی]]، سجاد اکبر ملکانی
*[[سرائیکی ایکشن کمیٹی]]، راشد عزیز بھٹی
*[[سرائیکی ملت پارٹی]]، اصغر خان ناہڑ
*[[وسیب نیشنل تحریک]]، آصف خان
*[[سرائیکی نیشنل پارٹی]]، عبدالمجید کانجو
*[[سرائیکستان قومی موومنٹ]]، بانی حمید اصغر شاہین مرحوم
*[[وسیب اتحاد]]، شہباز خان

===وفاقی جماعتاں===  
*[[پاکستان تحریک انصاف]]، [[عون عباس بپی]]، صدر سرائیکی وسیب 
*[[پاکستان پیپلز پارٹی]]، مخدوم سید احمد محمود، صدر سرائیکی وسیب
*[[پاکستان مسلم لیگ (ن)]]، کوئی نی 
*[[پاکستان عوامی تحریک]]، چوہدری فیاض احمد وڑائچ، صدر سرائیکی وسیب
*[[جماعت اسلامی پاکستان]]، راؤ محمد ظفر، صدر سرائیکی وسیب&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://jisp.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-28 |archive-date=2020-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201210212121/http://jisp.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*[[مجلس وحدت المسلمین]]، علامہ اقتدار حسین نقوی، صدر سرائیکی وسیب
*[[پاکستان مسلم لیگ (ق)]]، کوئی نی
*[[عوامی نیشنل پارٹی]]، کوئی نی

===سرائیکی وسیب دے حکمران خاندان===
*عباسی، نواب صلاح الدین عباسی، احمد پور شرقیہ
*چنڑ، ملک محمد اقبال چنڑ، بہاولپور
*للو، ملک حبیب للو، اوچ
*گیلانی، یوسف رضا گیلانی (ملتان)، افتخار الحسن گیلانی (اوچ)
*پیرزادہ، میاں ریاض حسین پیرزادہ، خیرپور ٹامیوالی
*گردیزی، سید عرفان گردیزی، حاصل پور
*وارݨ، سردار عامر یار وارݨ، دھوڑکوٹ
*پنوہاں، ملک حاصل محمد پنوہاں، علی پور
*سہروردی سادات، مخدوم سید احمد محمود، رحیم یار خان
*متیاݨہ، میاں ممتاز متیاݨہ، چشتیاں
*لالیکا، میاں عبدالستار لالیکا مرحوم، چشتیاں
*خاکوانی، اعظم خان خاکوانی، وہاڑی
*کھچی، ممتاز خان کھچی، وہاڑی
*بھابھہ، نور خان بھابھہ، میلسی
*ݙاہا، خانیوال
*ہراج، مہر اللہ یار ہراج، خانیوال
*ٻوسݨ، حاجی سکندر حیات ٻوسݨ، ملتان
*بھٹہ، شہزاد مقبول بھٹہ، ملتان
*راں، مظہر عباس راں، ملتان
*لانگ، نغمہ مشتاق لانگ، جلالپور پیروالہ
*کانجو، عبدالرحمان کانجو، لودھراں
*کھر، غلام مصطفٰی کھر، مظفر ڳڑھ
*بخاری، باسط سلطان بخاری، مظفر ڳڑھ
*نیازی، عمران خان نیازی، امجد علی خان، میانوالی
*اعواݨ، عائلہ ملک، کالاباغ
*روکھڑی، گل حمید خان روکھڑی، میانوالی
*شادی خیل، الحاج عبیداللہ خان شادی خیل، میانوالی
*ڈھانڈلہ، ملک افضل ڈھانڈلہ، بھکر
*اولکھ، احمد علی اولکھ، لیہ
*لغاری، جمال خان لغاری، ڈیرہ غازی خان
*مزاری، میر بلخ شیر مزاری، روجھان
*کھوسہ، سردار ذوالفقار علی خان کھوسہ، ڈیرہ غازی خان
*دریشک، سردار نصراللہ خان دریشک، راجن پور
*قیصراݨی، میر بادشاہ خان قیصراݨی، تونسہ
*گورچاݨی، سردار شیر علی گورچاݨی، راجن پور
*لونڈ، سردار جاوید اختر لونڈ، ڈیرہ غازی خان
*نواݨی، رشید اکبر نواݨی، بھکر
*جتوئی، قیوم جتوئی، جتوئی

==ثقافت تے روایات==

پٹکا سرائیکی ٹریڈیشن دا اہم جُز ہے ۔پٹکے کوں بدھݨ دے ڈھیر طریقے ھِن ۔سادہ طریقے نال وی پٹکا بدھا ویندے تے پٹکے کوں وَل ڈے تے ھک پاند مُونڈھے تے وی رکھیاں ویندے ڈوجھا پاند سَر وچ لُکیاں ھویا ھوندے ۔کجھ شوقین مزاج نینگر رنگین پَٹکا بدھ تے اپݨی خوبصورتی وچ اضافے دا سبب بݨݨ سانڳے رنگین پٹکے دا استعمال کریندن مقصد صرف خوبصورت نظر آنوݨ تے سرائیکی ٹریڈیشن کوں نشابر کرݨا ھوندے ۔جناب استاد ملک سونا خان بے وس دا پٹکا اسٹائل ھک عام سرائیکی پٹکا اسٹائل ہے ۔جو سرائیکی وسیب وچ عام ہے ۔&lt;ref&gt;https://www.saraikiliterature.com/en/language/history-of-saraiki-language&lt;/ref&gt;

گھیرولی شلوار :گھیر والی شلوار سرائیکی علاقہ دا کلچر ہے کجھ علاقاں اچ ایکوں ولیں آلی شلوار وی آکھا ویندے ایں علاقہ توں اے کلچر باہر نختے ۔ھُݨ اے گھیر والی شلوار بلوچ وی استعمال کریندن تے پاکستان دے ڈوجھے خطے دے لوک ایکوں استعمال کریندن گھیرولی شلوار سرائیکی ٹریڈشن دا حصہ ھے ایکوں سابق سرائیکی اسٹیٹ بہاولپور دے سابق نواب استعمال کریندے رہے ڳئین ھُݨ اے گھیرولی شلوار والا کلچر متروک تھیندا پئے ضرورت ایں ڳالھ دی ھِ سرائیکی ٹریڈیشن اُبھارݨ سانڳے ایندا استعمال نینگر کرن ۔۔لیکن بلوچستان وچ ھالی وی ایندا استعمال تھیندے ۔شوقین مزاج نوجوان نسل ایندا استعمال کریندی ھِ ۔سابق سرائیکی اسٹیٹ بہاولپور نواب صبح صادق خان عباسی گھیرولی شلوار دے نال تصویر سرائیکی کلچر کوں نشابر کریندی پئی ہے ۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://seraikigeet.com/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-29 |archive-date=2022-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528103855/https://seraikigeet.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://saraikimusic.blogspot.com/?m=1&lt;/ref&gt;
===سرائیکی زبان تے ایندے لہجے===
[[ملتان]]، مظفرگڑھ , بہاولپور، دیرہ غازی خان، دیرہ اسماعیل خان، میاںوالی،خوشاب، صحبت پور، ضلع بار خان تے درگ وچ سرائیکی دا معیاری لہجہ الایا ویندے۔ سرائیکی زبان دے ویہہ ہزار کنوں ودھ شاعر ہن۔

رحیم یار خان، [[راجن پور]]، کشمور تے [[گھوٹکی]] دے اضلاع وچ سرائیکی دا لمے آلا لہجہ ٻولا ویندے. سندھی دے گہرے اثرات دی وجہ توں اے لہجہ معیاری ملتانی سرائیکی توں قدرے مختلف اے.

جھنگوی سرائیکی،  جھنگ، ساہیوال دا لہجہ ہے۔  ایں لہجے وچ &quot;ب&quot; کوں &quot;ٻ&quot; ، &quot;ج&quot; کوں &quot;ڄ&quot;   تے &quot;گ&quot; کوں ہمشہ &quot;ڳ&quot; ٻولیندے ہِن۔ سلطان ٻاہو، علی حیدر ملتانی، ریاض،عابد تمیمی جھنگوچی لہجے دے شاعر ہن۔ ایں لہجے دے مزید ست لہجے ہن۔ ہر تحصیل دا لہجہ کُجھ نہ کُجھ وکھرا ہے.

===سرائیکی زبان دی تعلیمی حیثیت===

==تعلیمی نظام==
===تعلیمی ادارے===
*[[اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور]]
*[[بہاؤالدین زکریا یونیورسٹی ملتان]]
*[[غازی یونیورسٹی ڈیرہ غازی خان]]
*[[گومل یونیورسٹی ڈیرہ اسماعیل خان]]
*[[نمل یونیورسٹی میانوالی]]
*[[یونیورسٹی آف میانوالی]]، میانوالی 
*[[تھل یونیورسٹی بھکر]]
*[[صادق گرلز کالج یونیورسٹی بہاولپور]]
*[[گورنمنٹ ایس ای کالج، بہاولپور]]
*[[گورنمنٹ صادق عباس کالج، احمد پور شرقیہ]]
*[[یونیورسٹی آف ساؤدرن پنجاب]] ملتان&lt;ref&gt;https://www.isp.edu.pk/&lt;/ref&gt;

===پیشہ ورانہ تعلیمی ادارے===
*[[کیڈٹ کالج عیسیٰ خیل]]، میانوالی&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ccek.edu.pk/page.php?slug=academic |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2022-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220103055650/http://ccek.edu.pk/page.php?slug=academic |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*[[پولیس ٹریننگ اسکول، ملتان]]&lt;ref&gt;https://www.punjabpolice.gov.pk/trainingbranch&lt;/ref&gt;
*[[قائداعظم میڈیکل کالج، بہاولپور]]
*[[نشتر میڈیکل یونیورسٹی ملتان]]
*[[شیخ زید میڈیکل کالج، رحیم یار خان]]
*[[چولستان یونیورسٹی آف ویٹرنری اینڈ اینیمل سائنسز، بہاولپور]]
*[[خواجہ فرید یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ انفارمیشن ٹیکنالوجی، رحیم یار خان]]
*[[میاں نواز شریف انجینئرنگ یونیورسٹی، ملتان]]
*[[محمد شہباز شریف زرعی یونیورسٹی، ملتان]]
*[[میر چاکراعظم رند یونیورسٹی آف ٹیکنالوجی، ڈیرہ غازی خان]]
*[[گورنمنٹ کالج آف ٹیکنالوجی، بہاولپور]]
*[[گورنمنٹ کالج آف ٹیکنالوجی، ملتان]]
*[[گورنمنٹ کالج آف ٹیکنالوجی، لیہ]]
*[[گورنمنٹ کالج آف کامرس، بہاولپور]]
*[[پاپولیشن ویلفیئر ٹریننگ انسٹیٹیوٹ، ملتان]] &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pwd.punjab.gov.pk/regional_training_institutes_address |title=Archive copy |access-date=2022-05-19 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-19 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220519120154/https://pwd.punjab.gov.pk/regional_training_institutes_address |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*[[زرعی یونیورسٹی ڈیرہ اسماعیل خان]]

==شخصیات تے مشاہیر==
*[[شاہ شمس سبزواری]]
*[[ڄلم بن شبان]]
*[[شیخ حمید]]
*[[داؤد بن نصر]]
*[[بہاؤالدین زکریا ملتانی]]
*[[رفعت عباس]]
*[[خواجہ غلام فرید]]
*[[ابوالفضل فیضی مبارکپوری]]
*[[چندر گپت موریا]]
*[[نواب صادق محمد خان پنجم عباسی]]
*[[ملک امیر محمد خان]]
*[[عطاءاللہ خان عیسیٰ خیلوی]]
*[[عمران خان]]

==وسائل تے معدنیات==
==صنعت تے تجارت==
==آبی وسائل==
==ذرائع نقل و حمل تے آمد و رفت==
*[[ساؤتھ ائیر]]، ملتان

==زراعت تے فصلاں==
==مواصلات==
*[[پی ٹی وی نیشنل ملتان]]
*[[ریڈیو پاکستان بہاولپور]]
*[[ریڈیو پاکستان ملتان]]
*[[ریڈیو پاکستان ڈیرہ اسماعیل خان]]
*[[ریڈیو میانوالی]]
*[[وسیب ٹی وی]]
*[[روہی ٹی وی]]

==طبی سہولتاں==
*[[بہاول وکٹوریہ ہسپتال بہاولپور]]
*[[نواب صادق ہسپتال بہاولپور]]
*[[نشتر ہسپتال ملتان]]
*[[شیخ زید ہسپتال رحیم یار خان]]
*[[ساؤتھ پنجاب ہسپتال ملتان]] ملتان&lt;ref&gt;https://southpunjabhospital.com/&lt;/ref&gt;
*[[ملتان انسٹیٹیوٹ آف کڈنی ذیزیزز]]

==قومی تے مقامی کھیݙاں==
===سرائیکستان (جنوبی پنجاب) کرکٹ ٹیم===
*[[سرائیکستان (جنوبی پنجاب) کرکٹ ٹیم]]&lt;ref&gt;https://www.pcb.com.pk/domestic-squads.html&lt;/ref&gt;
*ملتان سلطانز کرکٹ ٹیم 
==علمی، سیاحتی، تاریخی تے روحانی مقامات==
فورٹ منرو ضلع ڈیرہ غازی خان، ماڑی ضلع راجن پور، قلعہ ڈیراور ضلع بہاولپور، قلعہ کہنہ قاسم باغ ملتان، باغ لانگے خان عوامی لائبریری ملتان، جناح پارک ملتان، مزار شاہ یوسف گردیز ملتان، مزار حضرت بہاؤالدین زکریا ملتان، مزار شاہ شمس سبزواری ملتان، مزار حضرت شاہ رکن عالم ملتان، عیدگاہ ملتان، سینٹرل لائبریری بہاولپور، نور محل بہاولپور، دربار محل بہاولپور، نشاط محل بہاولپور، گلزار محل بہاولپور، صادق ڳڑھ محل ڈیرہ نواب صاحب، مزار حضرت ملوک شاہ بہاولپور، گلزار صادق پارک بہاولپور، گیریژن پارک بہاولپور، لال سہانرا نیشنل پارک بہاولپور، مزار حضرت سلطان احمد قتال جلالپور پیروالہ، مزار حضرت جلال الدین سرخپوش بخاری اوچشریف، چنݨ پیر ضلع بہاولپور، ہیڈ پنجند بیراج، مزار حضرت خواجہ سلیمان تونسوی ضلع تونسہ، مزار حضرت سخی سرور ڈیرہ غازی خان، مزار حضرت میاں علی ضلع میانوالی، کالا باغ ضلع میانوالی، چشمہ بیراج ضلع میانوالی، تونسہ بیراج، وادی نمل ضلع میانوالی، بھونگ مسجد صادق آباد، پتݨ منارا ضلع رحیم یار خان، جامع مسجد الصادق بہاولپور، دربار خواجہ غلام فرید کوٹ مٹھݨ شریف، مزار نواب مظفر خان سدوزئی احاطہ حضرت بہاؤالدین زکریا ملتانی، عباسی مسجد ڈیراور، بہاولپور میوزیم، ملتان میوزیم، [[ملتان ٹی ہاؤس]]، شیر باغ بہاولپور

==انتظامی خودمختاری==
سرائیکی وسیب انتظامی طور تے ہک خودمختار علاقہ ہے جیہڑا کہ ہک صوبائی سول سیکرٹریٹ تے کئی وفاقی اداریاں دے زیر انتظام ہے۔ یکم جولائی 2020ء خطہ سرائیکستان دا او تاریخی ݙینہہ اے جݙݨ پاکستان تحریک انصاف دی حکومت ولوں بالخصوص وزیراعلٰی پنجاب سردار عثمان احمد خان بزدار ہوراں دے کاوشاں نال اتھاں سول بیوروکریسی تے پولیس بیوروکریسی دے انتظامی سیکرٹریٹ دا قیام عمل اچ آیا۔ 30 جون 2020ء کوں جناب زاہد اختر زمان دی تقرری بطور پہلے تے تاریخی ایڈیشنل چیف سیکریٹری تے جناب انعام غنی دی تقرری بطور پہلے تے تاریخی ایڈیشنل انسپیکٹر جنرل دے کیتی ڳئی۔ وزیراعلٰی پنجاب سردار عثمان احمد خان بزدار ہوراں نے انہاں ݙوہاں انتظامی سربراہان نال خصوصی ملاقات اچ نیک تمناواں دے بعد سرائیکی خطے دے معاملات تے مسائل بارے تبادلہ خیال کیتا ۔ انہاں ݙوہاں سربراہان نے ݙو جولائی 2020ء کوں سرائیکستان دے انتظامی سیکرٹریٹ (سرکاری ناں جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ) کیتے باقاعدہ طور تے اپݨے ذمہ داریاں سنبھال گھدے۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.punjab.gov.pk/node/4018 |title=Archive copy |access-date=2022-04-02 |archive-date=2021-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422155554/https://www.punjab.gov.pk/node/4018 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
===خودمختار صوبائی سیکرٹریٹ (صوبائی محکمے)===
سرائیکستان دے انتظامی سیکرٹریٹ اچ ابتدائی طور تے مندرجہ ذیل محمکہ جات شامل کیتے ڳئے ہن جنہاں وچوں کجھ دے سیکرٹریاں دی تعیناتی تھیوݨی باقی ہے۔
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://urdu.siasat.pk/news/2020-08-18/news-47139 |title=Archive copy |access-date=2022-04-02 |تاريخ-الأرشيف=2021-09-13 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210913092659/https://urdu.siasat.pk/news/2020-08-18/news-47139 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#سروسز اینڈ جنرل ایڈمنسٹریشن ڈیپارٹمنٹ
#داخلہ
#صحت
#اسپیشلائزڈ ہیلتھ کئیر اینڈ میڈیکل ایجوکیشن 
#اعلیٰ تعلیم&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://highereducation.southpunjab.gov.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220609125454/http://highereducation.southpunjab.gov.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#سکول ایجوکیشن&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://schooleducation.southpunjab.gov.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130065531/https://schooleducation.southpunjab.gov.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#زراعت
#پلاننگ اینڈ ڈیویلپمنٹ
#لائیو سٹاک اینڈ ڈیری ڈیویلپمنٹ
#پلاننگ اینڈ ڈیویلپمنٹ
#سیکرٹری لوکل گورنمنٹ اینڈ کمیونٹی ڈیویلپمنٹ
#سیکرٹری ہاؤسنگ، اربن ڈیویلپمنٹ اینڈ پبلک ہیلتھ انجینئرنگ
#آبپاشی
#جنگلات
#کمیونیکیشن اینڈ ورکس
#محکمہ مال (ریونیو)
#محکمہ بیت المال
#ڈائریکٹوریٹ پبلک ریلیشنز، حکومت پنجاب &lt;ref&gt;https://www.facebook.com/DPRMultan/&lt;/ref&gt;
#جنوبی پنجاب پولیس آفس برائے ایڈیشنل آئی جی، ملتان 
#میٹرو بس سسٹم ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pma.punjab.gov.pk/mmbs |title=Archive copy |access-date=2022-06-07 |archive-date=2020-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201123164331/https://pma.punjab.gov.pk/mmbs |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ممبر انفراسٹرکچر ڈویلپمنٹ اتھارٹی ملتان&lt;ref&gt;https://www.idap.pk/details/board-of-authority&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹر سپیشل برانچ پولیس، جنوبی پنجاب، ملتان&lt;ref&gt;https://thepakistandaily.com/usman-buzdar-appoints-controversial-uncle-as-special-branch-director-south-punjab/&lt;/ref&gt;
#دفتر ڈائریکٹر پبلک انسٹرکشنز ایجوکیشن جنوبی پنجاب، ملتان
#پنجاب ایجوکیشن فاونڈیشن، ریجنل آفس ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pef.edu.pk/Contact/index.aspx |title=Archive copy |access-date=2022-07-01 |archive-date=2022-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922063353/http://www.pef.edu.pk/Contact/index.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پنجاب فوڈ اتھارٹی، ساؤتھ ونگ ملتان&lt;ref&gt;https://www.facebook.com/PFARESOURCEANSLICENSINGSOUTH&lt;/ref&gt;
#ڈی آئی جی جیل خانہ جات ملتان ریجن &lt;ref&gt;https://prisons.punjab.gov.pk/regional_digs_contact_numbers&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹوریٹ زرعی انجینئرنگ ملتان،&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://field.agripunjab.gov.pk/our_directorates |title=Archive copy |access-date=2022-09-22 |archive-date=2022-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701052204/http://field.agripunjab.gov.pk/our_directorates |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹوریٹ زرعی میکنائزیشن ریسرچ ادارہ ملتان ،&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://field.agripunjab.gov.pk/our_directorates |title=Archive copy |access-date=2022-09-22 |archive-date=2022-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701052204/http://field.agripunjab.gov.pk/our_directorates |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ایڈیشنل آئی جی ڈسپلن جنوبی پنجاب، &lt;ref&gt;https://punjabpolice.gov.pk/PIO_OTHER_UNIT&lt;/ref&gt;

===وفاقی محکمے تے نیم خودمختار ادارے===
#واپڈا (میپکو ملتان)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mepco.com.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2021-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211212171629/http://mepco.com.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان پوسٹ (پوسٹ ماسٹر جنرل آفس جنوبی پنجاب سرکل)&lt;ref&gt;https://www.pakpost.gov.pk/contact_us.php#top&lt;/ref&gt;
#پاکستان ٹیلی ویژن، ملتان مرکز&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ptv.com.pk/Contact |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |تاريخ-الأرشيف=2022-06-24 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220624061259/https://ptv.com.pk/Contact |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#[[پی ٹی وی نیشنل ملتان]]، &lt;ref&gt;https://youtube.com/@ptvnationalmultan&lt;/ref&gt;
#ریلوے کنسٹرکشن پاکستان (ریجنل آفس ملتان)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.railcop-pk.com/reg-offices.htm |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2022-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415221644/http://railcop-pk.com/reg-offices.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#دی انسٹی ٹیوشن آف انجینئرز پاکستان، ملتان سنٹر&lt;ref&gt;http://iepislamabad.org/iep-centres.php&lt;/ref&gt;
#پاکستان انجینئرنگ کونسل، برانچ آفس ملتان &lt;ref&gt;https://pec.org.pk/branch_laision_offices.aspx، پاکستان انجینئرنگ کونسل، برانچ آفس، شاہ رکن عالم کالونی ملتان &lt;/ref&gt;
#ایف آئی اے، ملتان&lt;ref&gt;https://www.fia.gov.pk/contact&lt;/ref&gt;
#اے ٹی آئی آر، ملتان آفس &lt;ref&gt;https://atir.gov.pk/?page=admin&lt;/ref&gt;
#نیشنل ہائی وے اتھارٹی، جی ایم کنسٹرکشن ، پنجاب ساؤتھ، ملتان &lt;ref&gt;https://nha.gov.pk/contact-us&lt;/ref&gt;
#ساؤدرن پنجاب ایمبرائیڈری انڈسٹریز (پبلک پرائیویٹ پارٹنرشپ)&lt;ref&gt;http://spei.com.pk/&lt;/ref&gt;
#نیشنل ہائی وے اینڈ موٹروے پولیس، ڈی آئی جی سینٹرل 2، ملتان &lt;ref&gt;https://nhmp.pitb.gov.pk/telephone_directory&lt;/ref&gt;
#پوسٹل لائف انشورنس کمپنی لمیٹڈ، ریجنل ڈائریکٹر ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://plic.com.pk/contact |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-06-10 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220610192654/https://plic.com.pk/contact |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان ٹیلی کمیونیکیشن اتھارٹی، ریجنل آفس ملتان&lt;ref&gt;https://www.pta.gov.pk/en/multan&lt;/ref&gt;
#پاکستان کونسل فار ریسرچ ان واٹر ریسورسز، ریجنل آفس بہاولپور&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pcrwr.gov.pk/bahawalpur/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-12 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220512093540/https://pcrwr.gov.pk/bahawalpur/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان سائنس فاونڈیشن، ڈپٹی ڈائریکٹر ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.psf.gov.pk/contact.aspx |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-06-18 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220618141606/https://psf.gov.pk/contact.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پی ایس کیو سی اے، ڈپٹی ڈائریکٹر ملتان زون&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://updated.psqca.com.pk/contact-us/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |archive-date=2022-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517141128/http://updated.psqca.com.pk/contact-us/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹوریٹ آف حج، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://mora.gov.pk/Detail/M2IzNTUwNjQtMWM1OS00YWIxLWE3ZjUtY2ZiYmM2M2RkOTU0 |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-12 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220512061212/https://mora.gov.pk/Detail/M2IzNTUwNjQtMWM1OS00YWIxLWE3ZjUtY2ZiYmM2M2RkOTU0 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#وفاقی شرعی عدالت، جنوبی پنجاب، ملتان &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nayatime.com/story/2022-05-07-13-33--1651912414 |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |archive-date=2022-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705222651/https://www.nayatime.com/story/2022-05-07-13-33--1651912414 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ریجنل نیب ملتان&lt;ref&gt;https://nab.gov.pk/contacts.asp#mul&lt;/ref&gt;
#ایس ایم ای بی ایف سی ساؤتھ پنجاب، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.smebfcmultan.com/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520105718/https://www.smebfcmultan.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#نادرا ریجنل ہیڈکوارٹر ملتان&lt;ref&gt;https://www.nadra.gov.pk/operational-management/&lt;/ref&gt;
#دفتر ایڈیشنل ایڈوکیٹ جنرل، بہاولپور تے ملتان&lt;ref&gt;دفتر ایڈیشنل ایڈوکیٹ جنرل، ملتان و بہاولپور بنچ https://advocategeneral.punjab.gov.pk/law_officer&lt;/ref&gt;
#قومی امن کمیٹی برائے بین المذاہب ہم آہنگی، حکومت پاکستان&lt;ref&gt;https://www.facebook.com/npcpbwp/&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹر ٹریڈ ڈیویلپمنٹ اتھارٹی پاکستان، ملتان&lt;ref&gt;https://tdap.gov.pk/&lt;/ref&gt;
#ڈی جی آڈٹ، جنوبی پنجاب، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://agp.gov.pk/Jobs |title=Archive copy |access-date=2022-06-07 |archive-date=2022-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220607185507/https://agp.gov.pk/Jobs |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پریس انفارمیشن ڈیپارٹمنٹ، ریجنل آفس ملتان&lt;ref&gt;http://pid.gov.pk/contact_regional&lt;/ref&gt;
#ڈپٹی جنرل مینیجر پیمرا، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pemra.gov.pk/contact.php |title=Archive copy |access-date=2022-06-15 |archive-date=2022-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220617094824/https://pemra.gov.pk/contact.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ریجنل دفتر نیشنل ٹیلی کمیونیکیشن کارپوریشن، ملتان&lt;ref&gt;https://ntc.net.pk/ContactCentral.html&lt;/ref&gt;
#پاکستان ریلوے پولیس ملتان ڈویژن &lt;ref&gt;http://www.pakistanjobsbank.com/Jobs/47667/Pakistan-Railway-Police-Jobs-2017-Constables-ASI-NTS-Application-Form-Download-Latest-New/&lt;/ref&gt;
#پاکستان ریلوے، ڈویزنل سپرنٹنڈنٹ ملتان &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/ContactUs.aspx |title=Archive copy |access-date=2022-09-13 |archive-date=2020-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130101320/https://www.pakrail.gov.pk/ContactUs.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان پریس ڈیپارٹمنٹ، ریجنل آفس ملتان &lt;ref&gt;http://pid.gov.pk/contact_regional&lt;/ref&gt;
#اسٹیٹ لائف انشورنس کارپوریشن آف پاکستان، ملتان ریجن &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://statelife.com.pk/index.php/contact-item-2/multan-region |title=Archive copy |access-date=2022-10-31 |archive-date=2022-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221031062935/https://statelife.com.pk/index.php/contact-item-2/multan-region |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#این ایل سی، ریجنل آفس ملتان
#[[ساؤتھ ائیر]]، ملتان
#ایف ڈبلیو او، ڈیرہ اسماعیل خان
#فوجی فاؤنڈیشن، دفاتر ملتان، میانوالی
#مراکز قومی بچت پاکستان، ملتان، بہاولپور
#اکادمی ادبیات پاکستان، برانچ آفس ملتان، &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pal.gov.pk/directory.aspx |title=Archive copy |access-date=2023-11-19 |archive-date=2023-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119101912/https://pal.gov.pk/directory.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پولیس ٹریننگ اسکول ملتان، &lt;ref&gt;https://www.punjabpolice.gov.pk/PPOContacts&lt;/ref&gt;

===این جی اوز تے فلاحی، مذہبی تے تحقیقاتی ادارے===
#عالمی مجلس تحفظ ختم نبوت، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://laulak.info/old/MLAULAK/laulak.htm |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220924001303/http://laulak.info/old/MLAULAK/laulak.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#الخدمت فاونڈیشن ساؤتھ پنجاب&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://alkhidmat.org/contact.html |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2022-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525003246/https://alkhidmat.org/contact.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#جنوبی پنجاب سنٹر برائے ریسرچ اینڈ ڈیویلپمنٹ ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://spcrd.org/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-17 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220517215418/http://spcrd.org/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#سرائیکی ایریا سٹڈی سنٹر، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://sasc.bzu.edu.pk/website/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-29 |archive-date=2022-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220419042949/https://sasc.bzu.edu.pk/website/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان جرنلسٹ ایسوسی ایشن، جنوبی پنجاب&lt;ref&gt;https://pja.org.pk/south-punjab/&lt;/ref&gt;
#پاکستان یو ایس ایلومنی نیٹ ورک ، جنوبی پنجاب چیپٹر &lt;ref&gt;https://puan.pk/chapters/south-punjab/&lt;/ref&gt;

===بین الاقوامی ادارے تے ملٹی نیشنل کمپنیاں===
*اقوام متحدہ دے وفود برائے سرائیکی وسیب یا جنوبی پنجاب
*یاماہا پاکستان، ملتان آفس&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.yamaha-motor.com.pk/offices/ |title=Archive copy |access-date=2022-09-25 |تاريخ-الأرشيف=2022-09-25 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220925181944/https://www.yamaha-motor.com.pk/offices/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*سوزوکی جنوبی پنجاب، ملتان &lt;ref&gt;//https://suzukisouthpunjab.com//&lt;/ref&gt;
*خانہ فرہنگ ایران، ملتان

===انتظامی تقسیم===
1.جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ
*[[بہاولپور ڈویژن]]، [[ملتان ڈویژن]] تے [[ڈیرہ غازی خان ڈویژن]] (تیرہاں اضلاع) تے مشتمل وسیب دا علاقہ ایڈیشنل چیف سیکریٹری دے ماتحت بذریعہ سول سیکرٹریٹ زیر انتظام
*ضلع ڈیرہ غازی خان دے ذیلی انتظام دے طور تے کوہ سلیمان دے قبائلی علاقے بذریعہ پولیٹیکل اسسٹنٹ 

2.ضلع میانوالی، بھکر تے ضلع خوشاب دا جزوی علاقہ، کمشنر [[سرڳودھا ڈویژن]] (پنجاب) دے زیر انتظام

3.ضلع ڈیرہ اسماعیل خان تے ٹانک دے ضلعے، صوبہ خیبرپختونخواہ، کمشنر [[ڈیرہ اسماعیل خان ڈویژن]] دے زیر انتظام&lt;ref&gt;تحقیق و ترتیب، اسماعیل بھٹہ&lt;/ref&gt;

==مزید ݙیکھو==
*[[سرائیکی زبان]]
*[[سرائیکستان سول سیکرٹریٹ]]
*[[تاریخ سرائیکستان]]
*[[ملتان]]
*[[سرائیکی]]
*[[سرائیکی لوک]]
*[[سرائیکی اکھاݨ]]
*[[سرائیکی زبان دا نثری ادب]]
*[[سرائیکی ادب]]
*[[سرائیکی میڈیا]]
*[[سرائیکی قومیتی تحریک]]
*[[سرائیک ڳوتھاں]]
*[[سرائیکی شخصیات]]
*[[سرائیکی وسیب]]

==حوالے==</text>
      <sha1>1a96sig7ohia3ccdrcen4vagloy6uol</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>71126</id>
      <parentid>71125</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T17:40:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ismail Saraikistani</username>
        <id>3155</id>
      </contributor>
      <comment>/* قومی تے مقامی کھیݙاں */</comment>
      <origin>71126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52398" sha1="5nechr0uyrv52ffgo0rvgvxgfk9o00h" xml:space="preserve">{| cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=0 style=&quot;border: 1px solid #cccccc; float: left; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; background: #fcfcfc; width: 305px&quot;
| style=&quot;background:#FFFF00&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot; colspan=2 |'''&lt;span style=&quot;font-size:large;&quot;&gt;سرائیکستان (خودمختار انتظامی اکائی)&lt;/span&gt;'''
|-
|-style=&quot;margin:0;background:#ccccff&quot;;width:100%&quot; align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;2&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-bottom: 2px solid #D3D3D3;&quot; |  
[[File:Map-of-saraikistan.jpg|thumb|سرائیکستان دا نقشہ]]
|-|- align=&quot;center&quot;
|-
| '''انتظامی مرکز''': ||  [[ملتان]]
|-
| '''دیگر اہم شہر''': ||  [[بہاولپور]]، [[ڈیرہ غازی خان]]، [[ڈیرہ اسماعیل خان]]، [[رحیم یار خان]]، [[میانوالی]]
|-
| '''مقامی تے اکثریتی زبان''': ||  [[سرائیکی]]
|-
| '''اقلیتی زباناں''': ||  [[پشتو]]، [[پنجابی]]، [[بلوچی]]، [[مارواڑی]]، [[میواتی]]، [[ہریاݨوی]]، [[اردو]]، [[ہندکو]]
|-
| '''آبادی''': ||  50,000,849
|-
| '''رقبہ''': ||  1,23,607 مربع [[کلومیٹر]]
|-
| '''انتظامی سربراہ''': ||  [[فواد ہاشم ربانی]]، [[ایڈیشنل چیف سیکریٹری، سرائیکستان]]
|-
| '''[[ایڈیشنل آئی جی پولیس، سرائیکی وسیب]]''': ||  [[محمد کامران خان]]
|-
| '''حیثیت''': || خودمختار [[انتظامی اکائی]] از یکم جولائی 2020ء
|-
| '''[[سرکاری ٹی وی چینل]]''': ||  [[پی ٹی وی نیشنل ملتان]]
|-
| '''نظام حکومت''': ||  انتظامی [[سول سیکرٹریٹ]] (13 ضلعے)
|-
|'''علاقے''' : || بہاولپور، ملتان، ڈیرہ غازی خان، [[سرڳودھا]] (ݙو ضلعے) تے [[ڈیرہ اسماعیل خان]] ڈویژن
|-
|'''سرکاری ویب سائٹ'''||[https://www.facebook.com/ACSSouthPunjab?mibextid=JRoKGi]، ایڈیشنل چیف سیکریٹری جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ 
|}
[[فائل:Distribution of Pakistanis speaking Saraiki as a first language in 1998.png|Distribution of Pakistanis who spoke Saraiki as their mother tongue at the time of the [[1998 Pakistan Census]]|thumb]]
سرائیکستان توں مراد پاکستان دا او سرائیکی علاقہ ہے جیہڑا زیادہ تر صوبہ پنجاب دے ماتحت اے جزوی طور تے صوبہ خیبرپختونخوا دے ماتحت وی ہے مگر ایندا زیادہ حصہ انتظامی طور تے خودمختار اے جتھاں انتظامی سول سیکرٹریٹ قائم کیتا ڳیا ہے۔ &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://waseb.org/about/%D9%88%D8%B3%DB%8C%D8%A8 |title=Archive copy |access-date=2022-05-30 |تاريخ-الأرشيف=2024-11-26 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20241126132749/https://waseb.org/about/%D9%88%D8%B3%DB%8C%D8%A8 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==تاریخ==
[[فائل:مغلیہ دور وچ ہندوستانی صوبے.jpg|thumb|Map of India during Mughal empireمغل دور وچ صوبہ ملتان (سرائیکستان)]]

کہیں زمانے اچ راوی دا دریا ملتان دے پراݨے قلعے دے نال وہندا ہا، تے اینکوں ہک دریائی بندرگاہ دی حیثیت حاصل ہائی ، ٻیڑیں ( کشتیوں) دے ذریعے صرف سکھر بھکر ہی نئی، بلکہ منصورہ ، عراق ، ایران ، مصر ، کا بل، دلی (دہلی) تے حیدرآباد دکن تک دی تجارت ہوندی ہئی، ایں واسطے ملتان کوں دنیا دے بہوں وݙے علمی، تجارتی تے مذہبی مرکز دی حیثیت حاصل تھئی، تے صرف ہندوستان ہی نہی بلکہ پوری دنیا اچ ملتان دی شہرت ہای ۔قلعہ ملتان دی قدامت بارے آکھیا ویندے ، کہ اے پنج ہزار سال پرانا ھ، لیکن ہو سگدے، کہ اے ہنیں تو وی زیادہ پراݨا ہووے ،ایں ڳال تے پر سارے مورخین دا اتفاق ھ، کہ ملتان تے قلعہ ملتان دا وجود قبل از تاریخ دیو مالائی دور کنوں وی پہلے دا ھ ، افسوس دا مقام اے ھ۔ ، جو حملہ آوراں نے ہمیشہ ایں قلعے کوں نشانہ بنڑا تے اینکوں فتح کرݨ توں بعد خوب لُٹ مار کریندے رہ ڳئے، پر اینکوں بحال کرݨ دا کہیں نا سوچیا، 1200قبل مسیح &quot; دارا &quot; نے اینکوں تباہ کیتا ، 325 قبل مسیح سکندر اعظم نے ایندے اُتے چڑھائی کیتی، ولا عرب ، افغان ، سکھ تے انگریزاں حملہ آوراں قدیم قلعہ ملتان کوں برباد کرݨ اچ کوئی کسر نہ چھوڑی ، ہنڑ فرزندان ملتان تے سرائیکی وسیب دے سارے واسیاں دا فرض ھ، کہ او اپنڑی پراݨی کوتاہیں تے غور کرِن ، تے اپنڑے وسیب دے نال تھیونڑوالی پنج ہزار سالہ زیادتیاں دی تلافی کرݨ، تے اپنڑے فخر (عظمت رفتہ) کوں سنڄانڑن.

==سرائیکستان دا جغرافیہ تے محل وقوع==
سرائیکستان وچ کوہ سلیمان، [[روہی]]، [[تھل]] ،دامان، نیلی، راوی تے گومل وادی شامل ہن۔ ایں دی زبان، تاریخ تے ثقافت ہکا ہے۔ اٹھارھاں ضلعیاں تے مشتمل وادی سندھ دا اُتلا میدان ہک ڄغرافیائی خطہ ہے۔ ایں کوں سرائیکستان اہدے ہن۔ پاکستان دے جغرافیائی خطے، پہاڑ، سطوح مرتفع، وادی سندھ دا زیریں میدان تے وادی سندھ دا بالائی میدان ہن۔ ہیں چھیکڑی خطے کوں سرائیکستان وی آہدے ہن۔ سرائیکستان ہک جغرافیائی خطہ ہے۔ سرائیکستان دے انہاں سارے علاقیاں دی زبان، تاریخ تے ثقافت ہکا ہے۔


===‎سرائیکستان دے ضلعے تے تحصیلاں=== 
خطہ سرائیکستان وسیع و عریض رقبے تے پھیلا ہویا اے جیندے وچ کئی اضلاع آندن جنہاں دی تفصیل درج ذیل اے. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''سرائیکستان دے ضلعے بمطابق مردم شماری 2017ء'''
!نمبرشمار 
!ضلع/تحصیل
!سرائیکی زبان %
!رقبہ (KM²)
!کل آبادی
! سرائیکی آبادی
!تبصرہ
|-
|'''(1)'''
|ضلع '''ملتان'''
|64.41
|3,720
|4,746,166
|3,057,098
|
|-
|i
|تحصیل ملتان سٹی
|47.13
|304
|2,259,115
|1,064,944
|
|-
|ii
|تحصیل ملتان صدر
|73.88
|1,632
|1,323,076
|977,543
|
|-
|iii
|تحصیل شجاع آباد
|81.05
|806
|609,004
|493,615
|
|-
|iv
|تحصیل جلالپور پیروالہ 
|93.87
|978
|554,971
|520,996
|
|-
|'''(2)'''
|ضلع لودھراں
|74.23
|2,778
|1,699,693
|1,261,752
|
|-
|i
|تحصیل لودھراں
|80.4
|1,111
|703,513
|565,672
|
|-
|ii
|تحصیل دنیا پور
|58.61
|889
|495,217
|290,255
|
|-
|iii
|تحصیل کہروڑ پکا
|81.0
|778
|500,963
|405,825
|
|-
|'''(3)'''
|ضلع وہاڑی  
|19.17
|4,364
|2,902,081
|556,619
|ڄٹکی و سرائیکی ضلع
|-
|i
|تحصیل وہاڑی
|1.45
|1,430
|928,812
|13,508
|ڄٹکی تحصیل
|-
|ii
|تحصیل بوریوالہ
|0.13
|1,295
|1,019,659
|1,317
|ڄٹکی تحصیل
|-
|iii
|تحصیل میلسی
|56.81
|1,639
|953,610
|541,794
|سرائیکی تحصیل
|-
|'''(4)'''
|ضلع خانیوال 
|18.55
|4,349
|2,920,233
|541,818
|ڄٹکی و سرائیکی ضلع
|-
|i
|تحصیل خانیوال 
|9.8
|784
|856,257
|83,710
|ڄٹکی تحصیل
|-
|ii
|تحصیل میاں چنوں 
|0.94
|1,212
|761,955
|7,191
|ڄٹکی تحصیل
|-
|iii
|تحصیل کبیروالہ
|33.3
|1,804
|958,596
|319,316
|سرائیکی تے ڄٹکی تحصیل
|-
|iv
|تحصیل جہانیاں 
|38.32
|549
|343,425
|131,601
|سرائیکی تحصیل
|-
|'''(5)'''
|ضلع '''بہاولپور'''
|67.06
|24,830
|3,669,176
|2,460,606
|
|-
|i
|تحصیل بہاولپور سٹی
|58.97
|1,490
|682,116
|402,246
|
|-
|ii
|تحصیل بہاولپور صدر
|73.34
|745
|575,886
|422,363
|
|-
|iii
|تحصیل احمدپور شرقیہ
|91.3
|1,738
|1,078,586
|984,808
|
|-
|iv
|تحصیل خیرپور ٹامیوالی
|88.56
|993
|262,923
|232,854
|
|-
|v 
|تحصیل حاصل پور
|41.46
|1,490
|456,360
|189,209
|ڄٹکی تے سرائیکی تحصیل
|-
|vi
|تحصیل منڈی یزمان
|37.35
|18,374
|613,305
|229,126
|
|-
|'''(6)'''
|ضلع رحیم یار خان 
|64.9
|11,880
|4,807,762
|3,120,662
|
|-
|i
|تحصیل رحیم یار خان
|57.54
|2,464
|1,530,183
|880,521
|
|-
|ii
|تحصیل صادق آباد
|56.71
|2,964
|1,261,588
|715,548
|
|-
|iii
|تحصیل خان پور
|70.36
|3,190
|982,085
|691,020
|
|-
|iv
|تحصیل لیاقت پور
|80.62
|3,262
|1,033,906
|833,573
|
|-
|'''(7)'''
|ضلع بہاولنگر 
|1.97
|8,878
|2,975,656
|58,672
|ڄٹکی اکثریتی ضلع
|-
|i
|تحصیل بہاولنگر
|0.14
|1,729
|813,390
|1,201
|
|-
|ii
|تحصیل چشتیاں
|1.96
|1,500
|689,766
|13,521
|
|-
|iií
|تحصیل ہارون آباد
|0.43
|1,295
|524,715
|2,291
|
|-
|iv
|تحصیل فورٹ عباس
|9.74
|2,536
|422,768
|41,181
|ڄٹکی و سرائیکی تحصیل
|-
|v
|تحصیل منچن آباد
|0.1
|1,818
|525,017
|478
|
|-
|'''(8)'''
|ضلع '''ڈیرہ غازی خان'''
|80.99
|11,922
|2,872,631
|2,326,793
|
|-
|i
|تحصیل ڈیرہ غازی خان
|84.34
|2,012
|1,224,964
|1,033,190
|
|-
|ii
|تحصیل کوٹ چھٹہ
|90.1
|1,802
|757,230
|682,634
|
|-
|iii
|تحصیل کوہ سلیمان
|2.1
|5,339
|212,652
|4,595
|بلوچی و سرائیکی تحصیل
|-
|'''(9)'''
|ضلع راجن پور
|74.6
|12,318
|1,996,039
|1,489,157
|
|-
|i
|تحصیل راجن پور
|82.81
|2,078
|706,770
|585,335
|
|-
|ii
|تحصیل ڄام پور
|86.15
|2,322
|849,369
|731,733
|
|-
|iii
|تحصیل روجھاݨ مزاری
|42.36
|2,905
|405,689
|171,887
|بلوچی و سرائیکی تحصیل
|-
|iv
|ڈی ایکسکلیوڈڈ ایریا
|0.6
|5,013
|34,191
|202
|بلوچی و سرائیکی تحصیل
|-
|'''(10)'''
|ضلع مظفرڳڑھ 
|92.37
|4,778
|2,981,048
|2,753,811
|
|-
|i
|تحصیل مظفرڳڑھ
|90.87
|2,377
|1,625,487
|1,477,174
|
|-
|ii
|تحصیل علی پور
|93.79
|1,391
|640,384
|600,633
|
|-
|iii
|تحصیل جتوئی
|94.52
|1,010
|715,177
|676,004
|
|-
|'''(11)'''
|ضلع کوٹ ادو
|79.05
|3,471
|1,347,501
|1,065,249
|
|-
|ii
|تحصیل کوٹ ادو
|NA
|NA
|NA
|NA
|
|-
|ii
|تحصیل چوک سرور شہید
|NA
|NA
|NA
|NA
|
|-
|'''(12)'''
|ضلع لیہ
|66.67
|6,289
|1,823,995
|1,216,058
|
|-
|i
|تحصیل لیہ
|72.50
|1,712
|977,088
|708,457
|
|-
|ii
|تحصیل کروڑ لعل عیسݨ
|58.63
|1,823
|594,367
|348,482
|
|-
|iii
|تحصیل چوٻارہ
|63.0
|2,754
|252,540
|159,119
|
|-
|'''(13)'''
|ضلع تونسہ
|
|
|
|
|
|-
|i
|تحصیل تونسہ
|89.46
|2,769
|677,785
|606,374
|
|-
|ii
|تحصیل وہوا
|NA
|NA
|NA
|NA
|
|-
|ii
|تحصیل کوہ سلیمان 
|NA
|NA
|NA
|NA
|
|-
|'''(14)'''
|ضلع میانوالی 
|76.05
|5,840
|1,542,601
|1,173,213
|
|-
|i
|تحصیل میانوالی
|84.37
|2,689
|766,357
|646,579
|
|-
|ii
|تحصیل پپلاں
|74.04
|1,288
|402,050
|297,710
|
|-
|iii
|تحصیل عیسیٰ خیل
|61.11
|1,863
|374,194
|228,924
|
|-
|'''(15)'''
|ضلع بکھر
|79.97
|8,153
|1,647,852
|1,317,859
|
|-
|i
|تحصیل بکھر
|78.87
|2,427
|683,939
|539,469
|
|-
|ii
|تحصیل منکیرہ
|81.48
|1,768
|256,895
|209,319
|
|-
|iii
|تحصیل کلورکوٹ
|78.0
|2,239
|346,591
|270,395
|
|-
|iv
|تحصیل دریا خان
|82.86
|1,719
|360,427
|298,676
|
|-
|'''(16)'''
|ضلع خوشاب
|1.72
|6,511
|1,280,372
|22,025
|ڄٹکی و سرائیکی ضلع
|-
|i
|تحصیل خوشاب
|0.43
|2,115
|690,157
|2,970
|ڄٹکی علاقہ 
|-
|ii
|تحصیل نورپور تھل
|4.37
|2,500
|242,831
|10,632
|سرائیکی تحصیل، غیر مصدقہ اعداد
|-
|iii
|تحصیل قائد آباد
|3.54
|1,080
|230,028
|8,156
|جزوی سرائیکی علاقہ، غیر مصدقہ اعداد 
|-
|iv
|تحصیل نوشہرہ
|0.22
|816
|117,356
|267
|ڄٹکی علاقہ
|-
|'''(17)'''
|ضلع '''ڈیرہ اسماعیل خان'''
|64.23
|9,334
|1,625,088
|1,043,818
|
|-
|i
|تحصیل ڈیرہ اسماعیل خان
|59.23
|1,167
|725,449
|429,754
|
|-
|ii
|تحصیل پرووا
|71.63
|1,733
|292,343
|209,413
|
|-
|iii
|تحصیل دراٻݨ کلاں
|76.86
|1,540
|124,318
|95,555
|
|-
|iv
|تحصیل کلاچی
|59.27
|1,229
|101,892
|60,393
|
|-
|v
|تحصیل پہاڑ پور
|65.26
|1,657
|381,086
|248,703
|
|-
|vi
|تحصیل درازندہ
|NA
|2,008
|68,556
|NA
|پشتون تحصیل
|-
|'''(18)'''
|ضلع ٹانک
|16.05
|1,679
|390,626
|62,705
|غیر مصدقہ اعداد
|-
|i
|تحصیل ٹانک
|16.05
|1,679
|390,626
|62,705
|غیر مصدقہ اعداد
|-
|}
[[فائل:India1760 1905.jpg|thumb|ہندوستان تے مرہٹہ راج دے دوران خطہ سرائیکستان دا نقشہ جیہڑا صوبہ ملتان دے طور تے ݙٹھا ونج سڳدائے]]

===اہم سرائیکی شہر تے قصبے===
سرائیکی وسیب وسیع و عریض علاقے تے پھیلا ہویا اے جیندے اہم تے مشہور شہر اے ہن:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''سرائیکستان دے اہم شہر بمطابق مردم شماری 2017ء'''
!نمبرشمار 
!شہر
!کل آبادی
!شرح خواندگی 
!سطح سمندر توں اچائی (فٹ)
!حیثیت
!تبصرہ
|-
|1
|'''ملتان'''
|1,871,843
|
|
|مرکزِ سرائیکستان، انتظامی مرکز سول سیکرٹریٹ و ڈویژنل ہیڈکوارٹر
|
|-
|2
|بہاولپور
|76,2111
|
|
|انتظامی مرکز سول سیکرٹریٹ و ڈویژنل ہیڈکوارٹر 
|
|-
|3
|ڈیرہ غازی خان
|399,064
|
|
|ڈویژنل ہیڈکوارٹر
|
|-
|4
|ڈیرہ اسماعیل خان
|217,457
|
|
|ڈویژنل ہیڈکوارٹر
|
|-
|5
|میانوالی
|220,010
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|6
|رحیم یار خان
|477,100
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|7
|بکھر
|113,018
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|8
|ٹانک
|
|
|
|ضلعی صدرمقام
|  
|-
|9
|مظفرڳڑھ
|209,902
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|10
|راجن پور
|
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|11
|لیہ
|126,055
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|12
|کوٹ ادو
|129,859
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|13
|لودھراں
|117,862
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|14
|تونسہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|15
|کبیروالہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|16
|جہانیاں 
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|17
|میلسی
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|18
|یزمان
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|19
|احمدپور شرقیہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|20
|خیرپور ٹامیوالی
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|21 
|حاصل پور
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|22
|صادق آباد
|238,311
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|23
|خان پور کٹورہ
|184,374
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|24
|لیاقت پور
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|25
|فورٹ عباس
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|26
|کوٹ چھٹہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|27
|فورٹ منرو
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|28
|فاضل پور
|
|
|
|سب تحصیل
|
|-
|29
|ڄام پور
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|30
|روجھاݨ مزاری
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|31
|علی پور
|
|
|
|تحصیل صدرمقام 
|
|-
|32
|جتوئی
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|33
|کروڑ لعل عیسݨ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|34
|چوٻارہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|35
|پپلاں
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|36
|عیسیٰ خیل
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|37
|منکیرہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|38
|کلورکوٹ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|39
|دریا خان
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|40
|خانسر
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|41
|وہوا
|
|
|
|سب تحصیل
| 
|-
|42
|نورپور تھل
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|43
|خانقاہ شریف 
|
|
|
|ٹاؤن
| 
|-
|44
|بھونگ
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|45
|دیراوڑ
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|46
|اوچ شریف
|
|
|
|سب تحصیل
|
|-
|47
|پرووا
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|48
|کالاباغ
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|49
|کلاچی
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|50
|روکھڑی
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|51
|کندیاں
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|52
|کمرمشانی
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|53
|قطب پور
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|}

==مقامی سیاست دا انداز تے روایات==
سرائیکی خطے دی سیاست اُنھاں دے ہتھ وچ ھِے جو نہیں چاہندے سرائیکی اِنھاں دی غلامی کِنوں نجات حاصل کرن نکل سڳن جسطرح ساڈی پسماندگی دا ذمہ دار پنجاپی ھِے اے طبقہ جیندے ہتھ وچ سرائیکی سیاست ھِے اے وی پنجاپی دا مددگار طبقہ ھِے  پنجاپی دے نال نال  گدی نشین تے جاگیردار وی ساڈی پسماندگی دا ذمہ دار ھِے اینجھا کائنی اساں سارا ملبہ پنجاپی اُتے رکھ تے استین دے ناگاں کِنوں غافل تھی ونجو تے ایں خوف وچ رہو جو ایں کیتا ڳیا تاں اوں تھی ویسے فلاں تھی ویسے اِے لوک ساڈی سادگی دا ناجائز فائدہ اٹھا تے اساکوں لٹیندے رہسِن، گدی نشین تے جاگیردار ھک ڈوجھے کوں سپورٹ کریندن تے سرائیکی خطے کوں پسماندہ رکھی بیٹھن ۔۔۔۔ سرائیکی خطے دے مسائل اوں صورت وچ حل تھیسِن جڈا تل وطنی سیاست وچ دلچسبی گھنسِن سیاست ایں وقت تَل وطنیاں کِنے کائنی بلکہ اُنھاں کِنے ھِے جو درپردہ سرائیکی کوں کم زات تے نیچ سمجھدن اِنھاں لوکاں تے پنجاپیاں وچ کوئی فرق کائنی پنجاپی اگر سرائیکی نال شدید نفرت کریندن تے اے 0.5 فیصد طبقہ وی جو پیچھلے چالھیں سالیں کِنوں سرائیکی اُتے سیاست کریندا پئے سرائیکی نال گھٹ نفرت کائنی کریندا اِنھاں دی نفرت پنجاپیاں کِنوں ودھ ھِے ایں مسئلے دے حل کیتے سرائیکی نینگر سیاست وچ عملی حصہ گھنن تے ڈوھا نفرت دے سودگراں اُتے کڑی نظر رکھی ونجے ۔۔۔۔ اے نفرت دے سوداگر کینہ پرور تے لالچی وی ھِن تے  سرائیکی نال بغض وی رکھیندن ۔۔۔۔۔ ۔۔۔۔اِنھاں ڈوھا کِنوں نجات ھی سرائیکی کیتے ترقی دے راستے کھول سڳدی ھِے ۔۔۔۔۔ ھک طبقہ کِنوں نجات دے نال نال ڈوجھے طبقے تے کڑی نظر رکھڑ نال سرائیکی اپڑا بچاؤ کر سڳدن تے اُتے آ سڳدن اِنھاں اُتے بھروسہ کررڑ ممکن کائنی ورنہ نسل پرست کڈھائی وی نہ چاہسِن سرائیکی کوں  پنجاپی کِنوں نجات ملے۔۔۔ھتوں اے نسل پرست پنجاپی دے مدد گار بڑ تے سرائیکی کوں نقصان پہنچیندن۔
===سرائیکی قومیتی جماعتاں===
*[[سرائیکستان قومی کونسل]]، ظہور دھریجہ
*[[سرائیکستان ڈیموکریٹک پارٹی]]، راݨا فراز نون
*[[پاکستان سرائیکی پارٹی]]، نخبہ تاج لنگاہ
*[[پاکستان سرائیکی قومی اتحاد]]، کرنل (ر) عبدالجبار عباسی
*[[سرائیکستان قومی اتحاد]]، خواجہ غلام فرید کوریجہ
*[[سرائیکی فاونڈیشن پاکستان]]، ڄام اظہر مراد لاڑ
*[[عوامی سرائیکی پارٹی]]، سجاد اکبر ملکانی
*[[سرائیکی ایکشن کمیٹی]]، راشد عزیز بھٹی
*[[سرائیکی ملت پارٹی]]، اصغر خان ناہڑ
*[[وسیب نیشنل تحریک]]، آصف خان
*[[سرائیکی نیشنل پارٹی]]، عبدالمجید کانجو
*[[سرائیکستان قومی موومنٹ]]، بانی حمید اصغر شاہین مرحوم
*[[وسیب اتحاد]]، شہباز خان

===وفاقی جماعتاں===  
*[[پاکستان تحریک انصاف]]، [[عون عباس بپی]]، صدر سرائیکی وسیب 
*[[پاکستان پیپلز پارٹی]]، مخدوم سید احمد محمود، صدر سرائیکی وسیب
*[[پاکستان مسلم لیگ (ن)]]، کوئی نی 
*[[پاکستان عوامی تحریک]]، چوہدری فیاض احمد وڑائچ، صدر سرائیکی وسیب
*[[جماعت اسلامی پاکستان]]، راؤ محمد ظفر، صدر سرائیکی وسیب&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://jisp.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-28 |archive-date=2020-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201210212121/http://jisp.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*[[مجلس وحدت المسلمین]]، علامہ اقتدار حسین نقوی، صدر سرائیکی وسیب
*[[پاکستان مسلم لیگ (ق)]]، کوئی نی
*[[عوامی نیشنل پارٹی]]، کوئی نی

===سرائیکی وسیب دے حکمران خاندان===
*عباسی، نواب صلاح الدین عباسی، احمد پور شرقیہ
*چنڑ، ملک محمد اقبال چنڑ، بہاولپور
*للو، ملک حبیب للو، اوچ
*گیلانی، یوسف رضا گیلانی (ملتان)، افتخار الحسن گیلانی (اوچ)
*پیرزادہ، میاں ریاض حسین پیرزادہ، خیرپور ٹامیوالی
*گردیزی، سید عرفان گردیزی، حاصل پور
*وارݨ، سردار عامر یار وارݨ، دھوڑکوٹ
*پنوہاں، ملک حاصل محمد پنوہاں، علی پور
*سہروردی سادات، مخدوم سید احمد محمود، رحیم یار خان
*متیاݨہ، میاں ممتاز متیاݨہ، چشتیاں
*لالیکا، میاں عبدالستار لالیکا مرحوم، چشتیاں
*خاکوانی، اعظم خان خاکوانی، وہاڑی
*کھچی، ممتاز خان کھچی، وہاڑی
*بھابھہ، نور خان بھابھہ، میلسی
*ݙاہا، خانیوال
*ہراج، مہر اللہ یار ہراج، خانیوال
*ٻوسݨ، حاجی سکندر حیات ٻوسݨ، ملتان
*بھٹہ، شہزاد مقبول بھٹہ، ملتان
*راں، مظہر عباس راں، ملتان
*لانگ، نغمہ مشتاق لانگ، جلالپور پیروالہ
*کانجو، عبدالرحمان کانجو، لودھراں
*کھر، غلام مصطفٰی کھر، مظفر ڳڑھ
*بخاری، باسط سلطان بخاری، مظفر ڳڑھ
*نیازی، عمران خان نیازی، امجد علی خان، میانوالی
*اعواݨ، عائلہ ملک، کالاباغ
*روکھڑی، گل حمید خان روکھڑی، میانوالی
*شادی خیل، الحاج عبیداللہ خان شادی خیل، میانوالی
*ڈھانڈلہ، ملک افضل ڈھانڈلہ، بھکر
*اولکھ، احمد علی اولکھ، لیہ
*لغاری، جمال خان لغاری، ڈیرہ غازی خان
*مزاری، میر بلخ شیر مزاری، روجھان
*کھوسہ، سردار ذوالفقار علی خان کھوسہ، ڈیرہ غازی خان
*دریشک، سردار نصراللہ خان دریشک، راجن پور
*قیصراݨی، میر بادشاہ خان قیصراݨی، تونسہ
*گورچاݨی، سردار شیر علی گورچاݨی، راجن پور
*لونڈ، سردار جاوید اختر لونڈ، ڈیرہ غازی خان
*نواݨی، رشید اکبر نواݨی، بھکر
*جتوئی، قیوم جتوئی، جتوئی

==ثقافت تے روایات==

پٹکا سرائیکی ٹریڈیشن دا اہم جُز ہے ۔پٹکے کوں بدھݨ دے ڈھیر طریقے ھِن ۔سادہ طریقے نال وی پٹکا بدھا ویندے تے پٹکے کوں وَل ڈے تے ھک پاند مُونڈھے تے وی رکھیاں ویندے ڈوجھا پاند سَر وچ لُکیاں ھویا ھوندے ۔کجھ شوقین مزاج نینگر رنگین پَٹکا بدھ تے اپݨی خوبصورتی وچ اضافے دا سبب بݨݨ سانڳے رنگین پٹکے دا استعمال کریندن مقصد صرف خوبصورت نظر آنوݨ تے سرائیکی ٹریڈیشن کوں نشابر کرݨا ھوندے ۔جناب استاد ملک سونا خان بے وس دا پٹکا اسٹائل ھک عام سرائیکی پٹکا اسٹائل ہے ۔جو سرائیکی وسیب وچ عام ہے ۔&lt;ref&gt;https://www.saraikiliterature.com/en/language/history-of-saraiki-language&lt;/ref&gt;

گھیرولی شلوار :گھیر والی شلوار سرائیکی علاقہ دا کلچر ہے کجھ علاقاں اچ ایکوں ولیں آلی شلوار وی آکھا ویندے ایں علاقہ توں اے کلچر باہر نختے ۔ھُݨ اے گھیر والی شلوار بلوچ وی استعمال کریندن تے پاکستان دے ڈوجھے خطے دے لوک ایکوں استعمال کریندن گھیرولی شلوار سرائیکی ٹریڈشن دا حصہ ھے ایکوں سابق سرائیکی اسٹیٹ بہاولپور دے سابق نواب استعمال کریندے رہے ڳئین ھُݨ اے گھیرولی شلوار والا کلچر متروک تھیندا پئے ضرورت ایں ڳالھ دی ھِ سرائیکی ٹریڈیشن اُبھارݨ سانڳے ایندا استعمال نینگر کرن ۔۔لیکن بلوچستان وچ ھالی وی ایندا استعمال تھیندے ۔شوقین مزاج نوجوان نسل ایندا استعمال کریندی ھِ ۔سابق سرائیکی اسٹیٹ بہاولپور نواب صبح صادق خان عباسی گھیرولی شلوار دے نال تصویر سرائیکی کلچر کوں نشابر کریندی پئی ہے ۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://seraikigeet.com/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-29 |archive-date=2022-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528103855/https://seraikigeet.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://saraikimusic.blogspot.com/?m=1&lt;/ref&gt;
===سرائیکی زبان تے ایندے لہجے===
[[ملتان]]، مظفرگڑھ , بہاولپور، دیرہ غازی خان، دیرہ اسماعیل خان، میاںوالی،خوشاب، صحبت پور، ضلع بار خان تے درگ وچ سرائیکی دا معیاری لہجہ الایا ویندے۔ سرائیکی زبان دے ویہہ ہزار کنوں ودھ شاعر ہن۔

رحیم یار خان، [[راجن پور]]، کشمور تے [[گھوٹکی]] دے اضلاع وچ سرائیکی دا لمے آلا لہجہ ٻولا ویندے. سندھی دے گہرے اثرات دی وجہ توں اے لہجہ معیاری ملتانی سرائیکی توں قدرے مختلف اے.

جھنگوی سرائیکی،  جھنگ، ساہیوال دا لہجہ ہے۔  ایں لہجے وچ &quot;ب&quot; کوں &quot;ٻ&quot; ، &quot;ج&quot; کوں &quot;ڄ&quot;   تے &quot;گ&quot; کوں ہمشہ &quot;ڳ&quot; ٻولیندے ہِن۔ سلطان ٻاہو، علی حیدر ملتانی، ریاض،عابد تمیمی جھنگوچی لہجے دے شاعر ہن۔ ایں لہجے دے مزید ست لہجے ہن۔ ہر تحصیل دا لہجہ کُجھ نہ کُجھ وکھرا ہے.

===سرائیکی زبان دی تعلیمی حیثیت===

==تعلیمی نظام==
===تعلیمی ادارے===
*[[اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور]]
*[[بہاؤالدین زکریا یونیورسٹی ملتان]]
*[[غازی یونیورسٹی ڈیرہ غازی خان]]
*[[گومل یونیورسٹی ڈیرہ اسماعیل خان]]
*[[نمل یونیورسٹی میانوالی]]
*[[یونیورسٹی آف میانوالی]]، میانوالی 
*[[تھل یونیورسٹی بھکر]]
*[[صادق گرلز کالج یونیورسٹی بہاولپور]]
*[[گورنمنٹ ایس ای کالج، بہاولپور]]
*[[گورنمنٹ صادق عباس کالج، احمد پور شرقیہ]]
*[[یونیورسٹی آف ساؤدرن پنجاب]] ملتان&lt;ref&gt;https://www.isp.edu.pk/&lt;/ref&gt;

===پیشہ ورانہ تعلیمی ادارے===
*[[کیڈٹ کالج عیسیٰ خیل]]، میانوالی&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ccek.edu.pk/page.php?slug=academic |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2022-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220103055650/http://ccek.edu.pk/page.php?slug=academic |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*[[پولیس ٹریننگ اسکول، ملتان]]&lt;ref&gt;https://www.punjabpolice.gov.pk/trainingbranch&lt;/ref&gt;
*[[قائداعظم میڈیکل کالج، بہاولپور]]
*[[نشتر میڈیکل یونیورسٹی ملتان]]
*[[شیخ زید میڈیکل کالج، رحیم یار خان]]
*[[چولستان یونیورسٹی آف ویٹرنری اینڈ اینیمل سائنسز، بہاولپور]]
*[[خواجہ فرید یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ انفارمیشن ٹیکنالوجی، رحیم یار خان]]
*[[میاں نواز شریف انجینئرنگ یونیورسٹی، ملتان]]
*[[محمد شہباز شریف زرعی یونیورسٹی، ملتان]]
*[[میر چاکراعظم رند یونیورسٹی آف ٹیکنالوجی، ڈیرہ غازی خان]]
*[[گورنمنٹ کالج آف ٹیکنالوجی، بہاولپور]]
*[[گورنمنٹ کالج آف ٹیکنالوجی، ملتان]]
*[[گورنمنٹ کالج آف ٹیکنالوجی، لیہ]]
*[[گورنمنٹ کالج آف کامرس، بہاولپور]]
*[[پاپولیشن ویلفیئر ٹریننگ انسٹیٹیوٹ، ملتان]] &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pwd.punjab.gov.pk/regional_training_institutes_address |title=Archive copy |access-date=2022-05-19 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-19 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220519120154/https://pwd.punjab.gov.pk/regional_training_institutes_address |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*[[زرعی یونیورسٹی ڈیرہ اسماعیل خان]]

==شخصیات تے مشاہیر==
*[[شاہ شمس سبزواری]]
*[[ڄلم بن شبان]]
*[[شیخ حمید]]
*[[داؤد بن نصر]]
*[[بہاؤالدین زکریا ملتانی]]
*[[رفعت عباس]]
*[[خواجہ غلام فرید]]
*[[ابوالفضل فیضی مبارکپوری]]
*[[چندر گپت موریا]]
*[[نواب صادق محمد خان پنجم عباسی]]
*[[ملک امیر محمد خان]]
*[[عطاءاللہ خان عیسیٰ خیلوی]]
*[[عمران خان]]

==وسائل تے معدنیات==
==صنعت تے تجارت==
==آبی وسائل==
==ذرائع نقل و حمل تے آمد و رفت==
*[[ساؤتھ ائیر]]، ملتان

==زراعت تے فصلاں==
==مواصلات==
*[[پی ٹی وی نیشنل ملتان]]
*[[ریڈیو پاکستان بہاولپور]]
*[[ریڈیو پاکستان ملتان]]
*[[ریڈیو پاکستان ڈیرہ اسماعیل خان]]
*[[ریڈیو میانوالی]]
*[[وسیب ٹی وی]]
*[[روہی ٹی وی]]

==طبی سہولتاں==
*[[بہاول وکٹوریہ ہسپتال بہاولپور]]
*[[نواب صادق ہسپتال بہاولپور]]
*[[نشتر ہسپتال ملتان]]
*[[شیخ زید ہسپتال رحیم یار خان]]
*[[ساؤتھ پنجاب ہسپتال ملتان]] ملتان&lt;ref&gt;https://southpunjabhospital.com/&lt;/ref&gt;
*[[ملتان انسٹیٹیوٹ آف کڈنی ذیزیزز]]

==قومی تے مقامی کھیݙاں==
===سرائیکستان (جنوبی پنجاب) کرکٹ ٹیم===
*[[سرائیکستان (جنوبی پنجاب) کرکٹ ٹیم]]&lt;ref&gt;https://www.pcb.com.pk/domestic-squads.html&lt;/ref&gt;
*[[ملتان سلطانز کرکٹ ٹیم]]

==علمی، سیاحتی، تاریخی تے روحانی مقامات==
فورٹ منرو ضلع ڈیرہ غازی خان، ماڑی ضلع راجن پور، قلعہ ڈیراور ضلع بہاولپور، قلعہ کہنہ قاسم باغ ملتان، باغ لانگے خان عوامی لائبریری ملتان، جناح پارک ملتان، مزار شاہ یوسف گردیز ملتان، مزار حضرت بہاؤالدین زکریا ملتان، مزار شاہ شمس سبزواری ملتان، مزار حضرت شاہ رکن عالم ملتان، عیدگاہ ملتان، سینٹرل لائبریری بہاولپور، نور محل بہاولپور، دربار محل بہاولپور، نشاط محل بہاولپور، گلزار محل بہاولپور، صادق ڳڑھ محل ڈیرہ نواب صاحب، مزار حضرت ملوک شاہ بہاولپور، گلزار صادق پارک بہاولپور، گیریژن پارک بہاولپور، لال سہانرا نیشنل پارک بہاولپور، مزار حضرت سلطان احمد قتال جلالپور پیروالہ، مزار حضرت جلال الدین سرخپوش بخاری اوچشریف، چنݨ پیر ضلع بہاولپور، ہیڈ پنجند بیراج، مزار حضرت خواجہ سلیمان تونسوی ضلع تونسہ، مزار حضرت سخی سرور ڈیرہ غازی خان، مزار حضرت میاں علی ضلع میانوالی، کالا باغ ضلع میانوالی، چشمہ بیراج ضلع میانوالی، تونسہ بیراج، وادی نمل ضلع میانوالی، بھونگ مسجد صادق آباد، پتݨ منارا ضلع رحیم یار خان، جامع مسجد الصادق بہاولپور، دربار خواجہ غلام فرید کوٹ مٹھݨ شریف، مزار نواب مظفر خان سدوزئی احاطہ حضرت بہاؤالدین زکریا ملتانی، عباسی مسجد ڈیراور، بہاولپور میوزیم، ملتان میوزیم، [[ملتان ٹی ہاؤس]]، شیر باغ بہاولپور

==انتظامی خودمختاری==
سرائیکی وسیب انتظامی طور تے ہک خودمختار علاقہ ہے جیہڑا کہ ہک صوبائی سول سیکرٹریٹ تے کئی وفاقی اداریاں دے زیر انتظام ہے۔ یکم جولائی 2020ء خطہ سرائیکستان دا او تاریخی ݙینہہ اے جݙݨ پاکستان تحریک انصاف دی حکومت ولوں بالخصوص وزیراعلٰی پنجاب سردار عثمان احمد خان بزدار ہوراں دے کاوشاں نال اتھاں سول بیوروکریسی تے پولیس بیوروکریسی دے انتظامی سیکرٹریٹ دا قیام عمل اچ آیا۔ 30 جون 2020ء کوں جناب زاہد اختر زمان دی تقرری بطور پہلے تے تاریخی ایڈیشنل چیف سیکریٹری تے جناب انعام غنی دی تقرری بطور پہلے تے تاریخی ایڈیشنل انسپیکٹر جنرل دے کیتی ڳئی۔ وزیراعلٰی پنجاب سردار عثمان احمد خان بزدار ہوراں نے انہاں ݙوہاں انتظامی سربراہان نال خصوصی ملاقات اچ نیک تمناواں دے بعد سرائیکی خطے دے معاملات تے مسائل بارے تبادلہ خیال کیتا ۔ انہاں ݙوہاں سربراہان نے ݙو جولائی 2020ء کوں سرائیکستان دے انتظامی سیکرٹریٹ (سرکاری ناں جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ) کیتے باقاعدہ طور تے اپݨے ذمہ داریاں سنبھال گھدے۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.punjab.gov.pk/node/4018 |title=Archive copy |access-date=2022-04-02 |archive-date=2021-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422155554/https://www.punjab.gov.pk/node/4018 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
===خودمختار صوبائی سیکرٹریٹ (صوبائی محکمے)===
سرائیکستان دے انتظامی سیکرٹریٹ اچ ابتدائی طور تے مندرجہ ذیل محمکہ جات شامل کیتے ڳئے ہن جنہاں وچوں کجھ دے سیکرٹریاں دی تعیناتی تھیوݨی باقی ہے۔
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://urdu.siasat.pk/news/2020-08-18/news-47139 |title=Archive copy |access-date=2022-04-02 |تاريخ-الأرشيف=2021-09-13 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210913092659/https://urdu.siasat.pk/news/2020-08-18/news-47139 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#سروسز اینڈ جنرل ایڈمنسٹریشن ڈیپارٹمنٹ
#داخلہ
#صحت
#اسپیشلائزڈ ہیلتھ کئیر اینڈ میڈیکل ایجوکیشن 
#اعلیٰ تعلیم&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://highereducation.southpunjab.gov.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220609125454/http://highereducation.southpunjab.gov.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#سکول ایجوکیشن&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://schooleducation.southpunjab.gov.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130065531/https://schooleducation.southpunjab.gov.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#زراعت
#پلاننگ اینڈ ڈیویلپمنٹ
#لائیو سٹاک اینڈ ڈیری ڈیویلپمنٹ
#پلاننگ اینڈ ڈیویلپمنٹ
#سیکرٹری لوکل گورنمنٹ اینڈ کمیونٹی ڈیویلپمنٹ
#سیکرٹری ہاؤسنگ، اربن ڈیویلپمنٹ اینڈ پبلک ہیلتھ انجینئرنگ
#آبپاشی
#جنگلات
#کمیونیکیشن اینڈ ورکس
#محکمہ مال (ریونیو)
#محکمہ بیت المال
#ڈائریکٹوریٹ پبلک ریلیشنز، حکومت پنجاب &lt;ref&gt;https://www.facebook.com/DPRMultan/&lt;/ref&gt;
#جنوبی پنجاب پولیس آفس برائے ایڈیشنل آئی جی، ملتان 
#میٹرو بس سسٹم ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pma.punjab.gov.pk/mmbs |title=Archive copy |access-date=2022-06-07 |archive-date=2020-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201123164331/https://pma.punjab.gov.pk/mmbs |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ممبر انفراسٹرکچر ڈویلپمنٹ اتھارٹی ملتان&lt;ref&gt;https://www.idap.pk/details/board-of-authority&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹر سپیشل برانچ پولیس، جنوبی پنجاب، ملتان&lt;ref&gt;https://thepakistandaily.com/usman-buzdar-appoints-controversial-uncle-as-special-branch-director-south-punjab/&lt;/ref&gt;
#دفتر ڈائریکٹر پبلک انسٹرکشنز ایجوکیشن جنوبی پنجاب، ملتان
#پنجاب ایجوکیشن فاونڈیشن، ریجنل آفس ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pef.edu.pk/Contact/index.aspx |title=Archive copy |access-date=2022-07-01 |archive-date=2022-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922063353/http://www.pef.edu.pk/Contact/index.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پنجاب فوڈ اتھارٹی، ساؤتھ ونگ ملتان&lt;ref&gt;https://www.facebook.com/PFARESOURCEANSLICENSINGSOUTH&lt;/ref&gt;
#ڈی آئی جی جیل خانہ جات ملتان ریجن &lt;ref&gt;https://prisons.punjab.gov.pk/regional_digs_contact_numbers&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹوریٹ زرعی انجینئرنگ ملتان،&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://field.agripunjab.gov.pk/our_directorates |title=Archive copy |access-date=2022-09-22 |archive-date=2022-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701052204/http://field.agripunjab.gov.pk/our_directorates |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹوریٹ زرعی میکنائزیشن ریسرچ ادارہ ملتان ،&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://field.agripunjab.gov.pk/our_directorates |title=Archive copy |access-date=2022-09-22 |archive-date=2022-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701052204/http://field.agripunjab.gov.pk/our_directorates |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ایڈیشنل آئی جی ڈسپلن جنوبی پنجاب، &lt;ref&gt;https://punjabpolice.gov.pk/PIO_OTHER_UNIT&lt;/ref&gt;

===وفاقی محکمے تے نیم خودمختار ادارے===
#واپڈا (میپکو ملتان)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mepco.com.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2021-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211212171629/http://mepco.com.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان پوسٹ (پوسٹ ماسٹر جنرل آفس جنوبی پنجاب سرکل)&lt;ref&gt;https://www.pakpost.gov.pk/contact_us.php#top&lt;/ref&gt;
#پاکستان ٹیلی ویژن، ملتان مرکز&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ptv.com.pk/Contact |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |تاريخ-الأرشيف=2022-06-24 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220624061259/https://ptv.com.pk/Contact |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#[[پی ٹی وی نیشنل ملتان]]، &lt;ref&gt;https://youtube.com/@ptvnationalmultan&lt;/ref&gt;
#ریلوے کنسٹرکشن پاکستان (ریجنل آفس ملتان)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.railcop-pk.com/reg-offices.htm |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2022-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415221644/http://railcop-pk.com/reg-offices.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#دی انسٹی ٹیوشن آف انجینئرز پاکستان، ملتان سنٹر&lt;ref&gt;http://iepislamabad.org/iep-centres.php&lt;/ref&gt;
#پاکستان انجینئرنگ کونسل، برانچ آفس ملتان &lt;ref&gt;https://pec.org.pk/branch_laision_offices.aspx، پاکستان انجینئرنگ کونسل، برانچ آفس، شاہ رکن عالم کالونی ملتان &lt;/ref&gt;
#ایف آئی اے، ملتان&lt;ref&gt;https://www.fia.gov.pk/contact&lt;/ref&gt;
#اے ٹی آئی آر، ملتان آفس &lt;ref&gt;https://atir.gov.pk/?page=admin&lt;/ref&gt;
#نیشنل ہائی وے اتھارٹی، جی ایم کنسٹرکشن ، پنجاب ساؤتھ، ملتان &lt;ref&gt;https://nha.gov.pk/contact-us&lt;/ref&gt;
#ساؤدرن پنجاب ایمبرائیڈری انڈسٹریز (پبلک پرائیویٹ پارٹنرشپ)&lt;ref&gt;http://spei.com.pk/&lt;/ref&gt;
#نیشنل ہائی وے اینڈ موٹروے پولیس، ڈی آئی جی سینٹرل 2، ملتان &lt;ref&gt;https://nhmp.pitb.gov.pk/telephone_directory&lt;/ref&gt;
#پوسٹل لائف انشورنس کمپنی لمیٹڈ، ریجنل ڈائریکٹر ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://plic.com.pk/contact |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-06-10 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220610192654/https://plic.com.pk/contact |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان ٹیلی کمیونیکیشن اتھارٹی، ریجنل آفس ملتان&lt;ref&gt;https://www.pta.gov.pk/en/multan&lt;/ref&gt;
#پاکستان کونسل فار ریسرچ ان واٹر ریسورسز، ریجنل آفس بہاولپور&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pcrwr.gov.pk/bahawalpur/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-12 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220512093540/https://pcrwr.gov.pk/bahawalpur/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان سائنس فاونڈیشن، ڈپٹی ڈائریکٹر ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.psf.gov.pk/contact.aspx |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-06-18 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220618141606/https://psf.gov.pk/contact.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پی ایس کیو سی اے، ڈپٹی ڈائریکٹر ملتان زون&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://updated.psqca.com.pk/contact-us/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |archive-date=2022-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517141128/http://updated.psqca.com.pk/contact-us/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹوریٹ آف حج، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://mora.gov.pk/Detail/M2IzNTUwNjQtMWM1OS00YWIxLWE3ZjUtY2ZiYmM2M2RkOTU0 |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-12 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220512061212/https://mora.gov.pk/Detail/M2IzNTUwNjQtMWM1OS00YWIxLWE3ZjUtY2ZiYmM2M2RkOTU0 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#وفاقی شرعی عدالت، جنوبی پنجاب، ملتان &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nayatime.com/story/2022-05-07-13-33--1651912414 |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |archive-date=2022-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705222651/https://www.nayatime.com/story/2022-05-07-13-33--1651912414 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ریجنل نیب ملتان&lt;ref&gt;https://nab.gov.pk/contacts.asp#mul&lt;/ref&gt;
#ایس ایم ای بی ایف سی ساؤتھ پنجاب، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.smebfcmultan.com/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520105718/https://www.smebfcmultan.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#نادرا ریجنل ہیڈکوارٹر ملتان&lt;ref&gt;https://www.nadra.gov.pk/operational-management/&lt;/ref&gt;
#دفتر ایڈیشنل ایڈوکیٹ جنرل، بہاولپور تے ملتان&lt;ref&gt;دفتر ایڈیشنل ایڈوکیٹ جنرل، ملتان و بہاولپور بنچ https://advocategeneral.punjab.gov.pk/law_officer&lt;/ref&gt;
#قومی امن کمیٹی برائے بین المذاہب ہم آہنگی، حکومت پاکستان&lt;ref&gt;https://www.facebook.com/npcpbwp/&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹر ٹریڈ ڈیویلپمنٹ اتھارٹی پاکستان، ملتان&lt;ref&gt;https://tdap.gov.pk/&lt;/ref&gt;
#ڈی جی آڈٹ، جنوبی پنجاب، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://agp.gov.pk/Jobs |title=Archive copy |access-date=2022-06-07 |archive-date=2022-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220607185507/https://agp.gov.pk/Jobs |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پریس انفارمیشن ڈیپارٹمنٹ، ریجنل آفس ملتان&lt;ref&gt;http://pid.gov.pk/contact_regional&lt;/ref&gt;
#ڈپٹی جنرل مینیجر پیمرا، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pemra.gov.pk/contact.php |title=Archive copy |access-date=2022-06-15 |archive-date=2022-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220617094824/https://pemra.gov.pk/contact.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ریجنل دفتر نیشنل ٹیلی کمیونیکیشن کارپوریشن، ملتان&lt;ref&gt;https://ntc.net.pk/ContactCentral.html&lt;/ref&gt;
#پاکستان ریلوے پولیس ملتان ڈویژن &lt;ref&gt;http://www.pakistanjobsbank.com/Jobs/47667/Pakistan-Railway-Police-Jobs-2017-Constables-ASI-NTS-Application-Form-Download-Latest-New/&lt;/ref&gt;
#پاکستان ریلوے، ڈویزنل سپرنٹنڈنٹ ملتان &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/ContactUs.aspx |title=Archive copy |access-date=2022-09-13 |archive-date=2020-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130101320/https://www.pakrail.gov.pk/ContactUs.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان پریس ڈیپارٹمنٹ، ریجنل آفس ملتان &lt;ref&gt;http://pid.gov.pk/contact_regional&lt;/ref&gt;
#اسٹیٹ لائف انشورنس کارپوریشن آف پاکستان، ملتان ریجن &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://statelife.com.pk/index.php/contact-item-2/multan-region |title=Archive copy |access-date=2022-10-31 |archive-date=2022-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221031062935/https://statelife.com.pk/index.php/contact-item-2/multan-region |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#این ایل سی، ریجنل آفس ملتان
#[[ساؤتھ ائیر]]، ملتان
#ایف ڈبلیو او، ڈیرہ اسماعیل خان
#فوجی فاؤنڈیشن، دفاتر ملتان، میانوالی
#مراکز قومی بچت پاکستان، ملتان، بہاولپور
#اکادمی ادبیات پاکستان، برانچ آفس ملتان، &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pal.gov.pk/directory.aspx |title=Archive copy |access-date=2023-11-19 |archive-date=2023-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119101912/https://pal.gov.pk/directory.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پولیس ٹریننگ اسکول ملتان، &lt;ref&gt;https://www.punjabpolice.gov.pk/PPOContacts&lt;/ref&gt;

===این جی اوز تے فلاحی، مذہبی تے تحقیقاتی ادارے===
#عالمی مجلس تحفظ ختم نبوت، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://laulak.info/old/MLAULAK/laulak.htm |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220924001303/http://laulak.info/old/MLAULAK/laulak.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#الخدمت فاونڈیشن ساؤتھ پنجاب&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://alkhidmat.org/contact.html |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2022-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525003246/https://alkhidmat.org/contact.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#جنوبی پنجاب سنٹر برائے ریسرچ اینڈ ڈیویلپمنٹ ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://spcrd.org/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-17 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220517215418/http://spcrd.org/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#سرائیکی ایریا سٹڈی سنٹر، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://sasc.bzu.edu.pk/website/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-29 |archive-date=2022-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220419042949/https://sasc.bzu.edu.pk/website/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان جرنلسٹ ایسوسی ایشن، جنوبی پنجاب&lt;ref&gt;https://pja.org.pk/south-punjab/&lt;/ref&gt;
#پاکستان یو ایس ایلومنی نیٹ ورک ، جنوبی پنجاب چیپٹر &lt;ref&gt;https://puan.pk/chapters/south-punjab/&lt;/ref&gt;

===بین الاقوامی ادارے تے ملٹی نیشنل کمپنیاں===
*اقوام متحدہ دے وفود برائے سرائیکی وسیب یا جنوبی پنجاب
*یاماہا پاکستان، ملتان آفس&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.yamaha-motor.com.pk/offices/ |title=Archive copy |access-date=2022-09-25 |تاريخ-الأرشيف=2022-09-25 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220925181944/https://www.yamaha-motor.com.pk/offices/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*سوزوکی جنوبی پنجاب، ملتان &lt;ref&gt;//https://suzukisouthpunjab.com//&lt;/ref&gt;
*خانہ فرہنگ ایران، ملتان

===انتظامی تقسیم===
1.جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ
*[[بہاولپور ڈویژن]]، [[ملتان ڈویژن]] تے [[ڈیرہ غازی خان ڈویژن]] (تیرہاں اضلاع) تے مشتمل وسیب دا علاقہ ایڈیشنل چیف سیکریٹری دے ماتحت بذریعہ سول سیکرٹریٹ زیر انتظام
*ضلع ڈیرہ غازی خان دے ذیلی انتظام دے طور تے کوہ سلیمان دے قبائلی علاقے بذریعہ پولیٹیکل اسسٹنٹ 

2.ضلع میانوالی، بھکر تے ضلع خوشاب دا جزوی علاقہ، کمشنر [[سرڳودھا ڈویژن]] (پنجاب) دے زیر انتظام

3.ضلع ڈیرہ اسماعیل خان تے ٹانک دے ضلعے، صوبہ خیبرپختونخواہ، کمشنر [[ڈیرہ اسماعیل خان ڈویژن]] دے زیر انتظام&lt;ref&gt;تحقیق و ترتیب، اسماعیل بھٹہ&lt;/ref&gt;

==مزید ݙیکھو==
*[[سرائیکی زبان]]
*[[سرائیکستان سول سیکرٹریٹ]]
*[[تاریخ سرائیکستان]]
*[[ملتان]]
*[[سرائیکی]]
*[[سرائیکی لوک]]
*[[سرائیکی اکھاݨ]]
*[[سرائیکی زبان دا نثری ادب]]
*[[سرائیکی ادب]]
*[[سرائیکی میڈیا]]
*[[سرائیکی قومیتی تحریک]]
*[[سرائیک ڳوتھاں]]
*[[سرائیکی شخصیات]]
*[[سرائیکی وسیب]]

==حوالے==</text>
      <sha1>5nechr0uyrv52ffgo0rvgvxgfk9o00h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>71127</id>
      <parentid>71126</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T17:41:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ismail Saraikistani</username>
        <id>3155</id>
      </contributor>
      <origin>71127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52331" sha1="ek92l6ma2z2eylo66majwzhfad7lf3g" xml:space="preserve">{| cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=0 style=&quot;border: 1px solid #cccccc; float: left; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; background: #fcfcfc; width: 305px&quot;
| style=&quot;background:#FFFF00&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot; colspan=2 |'''&lt;span style=&quot;font-size:large;&quot;&gt;سرائیکستان (خودمختار انتظامی اکائی)&lt;/span&gt;'''
|-
|-style=&quot;margin:0;background:#ccccff&quot;;width:100%&quot; align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;2&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-bottom: 2px solid #D3D3D3;&quot; |  
[[File:Map-of-saraikistan.jpg|thumb|سرائیکستان دا نقشہ]]
|-|- align=&quot;center&quot;
|-
| '''انتظامی مرکز''': ||  [[ملتان]]
|-
| '''دیگر اہم شہر''': ||  [[بہاولپور]]، [[ڈیرہ غازی خان]]، [[ڈیرہ اسماعیل خان]]، [[رحیم یار خان]]، [[میانوالی]]
|-
| '''مقامی تے اکثریتی زبان''': ||  [[سرائیکی]]
|-
| '''اقلیتی زباناں''': ||  [[پشتو]]، [[پنجابی]]، [[بلوچی]]، [[مارواڑی]]، [[میواتی]]، [[ہریاݨوی]]، [[اردو]]، [[ہندکو]]
|-
| '''آبادی''': ||  50,000,849
|-
| '''رقبہ''': ||  1,23,607 مربع [[کلومیٹر]]
|-
| '''انتظامی سربراہ''': ||  [[فواد ہاشم ربانی]]، [[ایڈیشنل چیف سیکریٹری، سرائیکستان]]
|-
| '''[[ایڈیشنل آئی جی پولیس، سرائیکی وسیب]]''': ||  [[محمد کامران خان]]
|-
| '''حیثیت''': || خودمختار [[انتظامی اکائی]] از یکم جولائی 2020ء
|-
| '''[[سرکاری ٹی وی چینل]]''': ||  [[پی ٹی وی نیشنل ملتان]]
|-
| '''نظام حکومت''': ||  انتظامی [[سول سیکرٹریٹ]] (13 ضلعے)
|-
|'''علاقے''' : || بہاولپور، ملتان، ڈیرہ غازی خان، [[سرڳودھا]] (ݙو ضلعے) تے [[ڈیرہ اسماعیل خان]] ڈویژن
|-
|'''سرکاری ویب سائٹ'''||[https://www.facebook.com/ACSSouthPunjab?mibextid=JRoKGi]، ایڈیشنل چیف سیکریٹری جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ 
|}
[[فائل:Distribution of Pakistanis speaking Saraiki as a first language in 1998.png|Distribution of Pakistanis who spoke Saraiki as their mother tongue at the time of the [[1998 Pakistan Census]]|thumb]]
سرائیکستان توں مراد پاکستان دا او سرائیکی علاقہ ہے جیہڑا زیادہ تر صوبہ پنجاب دے ماتحت اے جزوی طور تے صوبہ خیبرپختونخوا دے ماتحت وی ہے مگر ایندا زیادہ حصہ انتظامی طور تے خودمختار اے جتھاں انتظامی سول سیکرٹریٹ قائم کیتا ڳیا ہے۔ &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://waseb.org/about/%D9%88%D8%B3%DB%8C%D8%A8 |title=Archive copy |access-date=2022-05-30 |تاريخ-الأرشيف=2024-11-26 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20241126132749/https://waseb.org/about/%D9%88%D8%B3%DB%8C%D8%A8 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==تاریخ==
[[فائل:مغلیہ دور وچ ہندوستانی صوبے.jpg|thumb|Map of India during Mughal empireمغل دور وچ صوبہ ملتان (سرائیکستان)]]

کہیں زمانے اچ راوی دا دریا ملتان دے پراݨے قلعے دے نال وہندا ہا، تے اینکوں ہک دریائی بندرگاہ دی حیثیت حاصل ہائی ، ٻیڑیں ( کشتیوں) دے ذریعے صرف سکھر بھکر ہی نئی، بلکہ منصورہ ، عراق ، ایران ، مصر ، کا بل، دلی (دہلی) تے حیدرآباد دکن تک دی تجارت ہوندی ہئی، ایں واسطے ملتان کوں دنیا دے بہوں وݙے علمی، تجارتی تے مذہبی مرکز دی حیثیت حاصل تھئی، تے صرف ہندوستان ہی نہی بلکہ پوری دنیا اچ ملتان دی شہرت ہای ۔قلعہ ملتان دی قدامت بارے آکھیا ویندے ، کہ اے پنج ہزار سال پرانا ھ، لیکن ہو سگدے، کہ اے ہنیں تو وی زیادہ پراݨا ہووے ،ایں ڳال تے پر سارے مورخین دا اتفاق ھ، کہ ملتان تے قلعہ ملتان دا وجود قبل از تاریخ دیو مالائی دور کنوں وی پہلے دا ھ ، افسوس دا مقام اے ھ۔ ، جو حملہ آوراں نے ہمیشہ ایں قلعے کوں نشانہ بنڑا تے اینکوں فتح کرݨ توں بعد خوب لُٹ مار کریندے رہ ڳئے، پر اینکوں بحال کرݨ دا کہیں نا سوچیا، 1200قبل مسیح &quot; دارا &quot; نے اینکوں تباہ کیتا ، 325 قبل مسیح سکندر اعظم نے ایندے اُتے چڑھائی کیتی، ولا عرب ، افغان ، سکھ تے انگریزاں حملہ آوراں قدیم قلعہ ملتان کوں برباد کرݨ اچ کوئی کسر نہ چھوڑی ، ہنڑ فرزندان ملتان تے سرائیکی وسیب دے سارے واسیاں دا فرض ھ، کہ او اپنڑی پراݨی کوتاہیں تے غور کرِن ، تے اپنڑے وسیب دے نال تھیونڑوالی پنج ہزار سالہ زیادتیاں دی تلافی کرݨ، تے اپنڑے فخر (عظمت رفتہ) کوں سنڄانڑن.

==سرائیکستان دا جغرافیہ تے محل وقوع==
سرائیکستان وچ کوہ سلیمان، [[روہی]]، [[تھل]] ،دامان، نیلی، راوی تے گومل وادی شامل ہن۔ ایں دی زبان، تاریخ تے ثقافت ہکا ہے۔ اٹھارھاں ضلعیاں تے مشتمل وادی سندھ دا اُتلا میدان ہک ڄغرافیائی خطہ ہے۔ ایں کوں سرائیکستان اہدے ہن۔ پاکستان دے جغرافیائی خطے، پہاڑ، سطوح مرتفع، وادی سندھ دا زیریں میدان تے وادی سندھ دا بالائی میدان ہن۔ ہیں چھیکڑی خطے کوں سرائیکستان وی آہدے ہن۔ سرائیکستان ہک جغرافیائی خطہ ہے۔ سرائیکستان دے انہاں سارے علاقیاں دی زبان، تاریخ تے ثقافت ہکا ہے۔


===‎سرائیکستان دے ضلعے تے تحصیلاں=== 
خطہ سرائیکستان وسیع و عریض رقبے تے پھیلا ہویا اے جیندے وچ کئی اضلاع آندن جنہاں دی تفصیل درج ذیل اے. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''سرائیکستان دے ضلعے بمطابق مردم شماری 2017ء'''
!نمبرشمار 
!ضلع/تحصیل
!سرائیکی زبان %
!رقبہ (KM²)
!کل آبادی
! سرائیکی آبادی
!تبصرہ
|-
|'''(1)'''
|ضلع '''ملتان'''
|64.41
|3,720
|4,746,166
|3,057,098
|
|-
|i
|تحصیل ملتان سٹی
|47.13
|304
|2,259,115
|1,064,944
|
|-
|ii
|تحصیل ملتان صدر
|73.88
|1,632
|1,323,076
|977,543
|
|-
|iii
|تحصیل شجاع آباد
|81.05
|806
|609,004
|493,615
|
|-
|iv
|تحصیل جلالپور پیروالہ 
|93.87
|978
|554,971
|520,996
|
|-
|'''(2)'''
|ضلع لودھراں
|74.23
|2,778
|1,699,693
|1,261,752
|
|-
|i
|تحصیل لودھراں
|80.4
|1,111
|703,513
|565,672
|
|-
|ii
|تحصیل دنیا پور
|58.61
|889
|495,217
|290,255
|
|-
|iii
|تحصیل کہروڑ پکا
|81.0
|778
|500,963
|405,825
|
|-
|'''(3)'''
|ضلع وہاڑی  
|19.17
|4,364
|2,902,081
|556,619
|ڄٹکی و سرائیکی ضلع
|-
|i
|تحصیل وہاڑی
|1.45
|1,430
|928,812
|13,508
|ڄٹکی تحصیل
|-
|ii
|تحصیل بوریوالہ
|0.13
|1,295
|1,019,659
|1,317
|ڄٹکی تحصیل
|-
|iii
|تحصیل میلسی
|56.81
|1,639
|953,610
|541,794
|سرائیکی تحصیل
|-
|'''(4)'''
|ضلع خانیوال 
|18.55
|4,349
|2,920,233
|541,818
|ڄٹکی و سرائیکی ضلع
|-
|i
|تحصیل خانیوال 
|9.8
|784
|856,257
|83,710
|ڄٹکی تحصیل
|-
|ii
|تحصیل میاں چنوں 
|0.94
|1,212
|761,955
|7,191
|ڄٹکی تحصیل
|-
|iii
|تحصیل کبیروالہ
|33.3
|1,804
|958,596
|319,316
|سرائیکی تے ڄٹکی تحصیل
|-
|iv
|تحصیل جہانیاں 
|38.32
|549
|343,425
|131,601
|سرائیکی تحصیل
|-
|'''(5)'''
|ضلع '''بہاولپور'''
|67.06
|24,830
|3,669,176
|2,460,606
|
|-
|i
|تحصیل بہاولپور سٹی
|58.97
|1,490
|682,116
|402,246
|
|-
|ii
|تحصیل بہاولپور صدر
|73.34
|745
|575,886
|422,363
|
|-
|iii
|تحصیل احمدپور شرقیہ
|91.3
|1,738
|1,078,586
|984,808
|
|-
|iv
|تحصیل خیرپور ٹامیوالی
|88.56
|993
|262,923
|232,854
|
|-
|v 
|تحصیل حاصل پور
|41.46
|1,490
|456,360
|189,209
|ڄٹکی تے سرائیکی تحصیل
|-
|vi
|تحصیل منڈی یزمان
|37.35
|18,374
|613,305
|229,126
|
|-
|'''(6)'''
|ضلع رحیم یار خان 
|64.9
|11,880
|4,807,762
|3,120,662
|
|-
|i
|تحصیل رحیم یار خان
|57.54
|2,464
|1,530,183
|880,521
|
|-
|ii
|تحصیل صادق آباد
|56.71
|2,964
|1,261,588
|715,548
|
|-
|iii
|تحصیل خان پور
|70.36
|3,190
|982,085
|691,020
|
|-
|iv
|تحصیل لیاقت پور
|80.62
|3,262
|1,033,906
|833,573
|
|-
|'''(7)'''
|ضلع بہاولنگر 
|1.97
|8,878
|2,975,656
|58,672
|ڄٹکی اکثریتی ضلع
|-
|i
|تحصیل بہاولنگر
|0.14
|1,729
|813,390
|1,201
|
|-
|ii
|تحصیل چشتیاں
|1.96
|1,500
|689,766
|13,521
|
|-
|iií
|تحصیل ہارون آباد
|0.43
|1,295
|524,715
|2,291
|
|-
|iv
|تحصیل فورٹ عباس
|9.74
|2,536
|422,768
|41,181
|ڄٹکی و سرائیکی تحصیل
|-
|v
|تحصیل منچن آباد
|0.1
|1,818
|525,017
|478
|
|-
|'''(8)'''
|ضلع '''ڈیرہ غازی خان'''
|80.99
|11,922
|2,872,631
|2,326,793
|
|-
|i
|تحصیل ڈیرہ غازی خان
|84.34
|2,012
|1,224,964
|1,033,190
|
|-
|ii
|تحصیل کوٹ چھٹہ
|90.1
|1,802
|757,230
|682,634
|
|-
|iii
|تحصیل کوہ سلیمان
|2.1
|5,339
|212,652
|4,595
|بلوچی و سرائیکی تحصیل
|-
|'''(9)'''
|ضلع راجن پور
|74.6
|12,318
|1,996,039
|1,489,157
|
|-
|i
|تحصیل راجن پور
|82.81
|2,078
|706,770
|585,335
|
|-
|ii
|تحصیل ڄام پور
|86.15
|2,322
|849,369
|731,733
|
|-
|iii
|تحصیل روجھاݨ مزاری
|42.36
|2,905
|405,689
|171,887
|بلوچی و سرائیکی تحصیل
|-
|iv
|ڈی ایکسکلیوڈڈ ایریا
|0.6
|5,013
|34,191
|202
|بلوچی و سرائیکی تحصیل
|-
|'''(10)'''
|ضلع مظفرڳڑھ 
|92.37
|4,778
|2,981,048
|2,753,811
|
|-
|i
|تحصیل مظفرڳڑھ
|90.87
|2,377
|1,625,487
|1,477,174
|
|-
|ii
|تحصیل علی پور
|93.79
|1,391
|640,384
|600,633
|
|-
|iii
|تحصیل جتوئی
|94.52
|1,010
|715,177
|676,004
|
|-
|'''(11)'''
|ضلع کوٹ ادو
|79.05
|3,471
|1,347,501
|1,065,249
|
|-
|ii
|تحصیل کوٹ ادو
|NA
|NA
|NA
|NA
|
|-
|ii
|تحصیل چوک سرور شہید
|NA
|NA
|NA
|NA
|
|-
|'''(12)'''
|ضلع لیہ
|66.67
|6,289
|1,823,995
|1,216,058
|
|-
|i
|تحصیل لیہ
|72.50
|1,712
|977,088
|708,457
|
|-
|ii
|تحصیل کروڑ لعل عیسݨ
|58.63
|1,823
|594,367
|348,482
|
|-
|iii
|تحصیل چوٻارہ
|63.0
|2,754
|252,540
|159,119
|
|-
|'''(13)'''
|ضلع تونسہ
|
|
|
|
|
|-
|i
|تحصیل تونسہ
|89.46
|2,769
|677,785
|606,374
|
|-
|ii
|تحصیل وہوا
|NA
|NA
|NA
|NA
|
|-
|ii
|تحصیل کوہ سلیمان 
|NA
|NA
|NA
|NA
|
|-
|'''(14)'''
|ضلع میانوالی 
|76.05
|5,840
|1,542,601
|1,173,213
|
|-
|i
|تحصیل میانوالی
|84.37
|2,689
|766,357
|646,579
|
|-
|ii
|تحصیل پپلاں
|74.04
|1,288
|402,050
|297,710
|
|-
|iii
|تحصیل عیسیٰ خیل
|61.11
|1,863
|374,194
|228,924
|
|-
|'''(15)'''
|ضلع بکھر
|79.97
|8,153
|1,647,852
|1,317,859
|
|-
|i
|تحصیل بکھر
|78.87
|2,427
|683,939
|539,469
|
|-
|ii
|تحصیل منکیرہ
|81.48
|1,768
|256,895
|209,319
|
|-
|iii
|تحصیل کلورکوٹ
|78.0
|2,239
|346,591
|270,395
|
|-
|iv
|تحصیل دریا خان
|82.86
|1,719
|360,427
|298,676
|
|-
|'''(16)'''
|ضلع خوشاب
|1.72
|6,511
|1,280,372
|22,025
|ڄٹکی و سرائیکی ضلع
|-
|i
|تحصیل خوشاب
|0.43
|2,115
|690,157
|2,970
|ڄٹکی علاقہ 
|-
|ii
|تحصیل نورپور تھل
|4.37
|2,500
|242,831
|10,632
|سرائیکی تحصیل، غیر مصدقہ اعداد
|-
|iii
|تحصیل قائد آباد
|3.54
|1,080
|230,028
|8,156
|جزوی سرائیکی علاقہ، غیر مصدقہ اعداد 
|-
|iv
|تحصیل نوشہرہ
|0.22
|816
|117,356
|267
|ڄٹکی علاقہ
|-
|'''(17)'''
|ضلع '''ڈیرہ اسماعیل خان'''
|64.23
|9,334
|1,625,088
|1,043,818
|
|-
|i
|تحصیل ڈیرہ اسماعیل خان
|59.23
|1,167
|725,449
|429,754
|
|-
|ii
|تحصیل پرووا
|71.63
|1,733
|292,343
|209,413
|
|-
|iii
|تحصیل دراٻݨ کلاں
|76.86
|1,540
|124,318
|95,555
|
|-
|iv
|تحصیل کلاچی
|59.27
|1,229
|101,892
|60,393
|
|-
|v
|تحصیل پہاڑ پور
|65.26
|1,657
|381,086
|248,703
|
|-
|vi
|تحصیل درازندہ
|NA
|2,008
|68,556
|NA
|پشتون تحصیل
|-
|'''(18)'''
|ضلع ٹانک
|16.05
|1,679
|390,626
|62,705
|غیر مصدقہ اعداد
|-
|i
|تحصیل ٹانک
|16.05
|1,679
|390,626
|62,705
|غیر مصدقہ اعداد
|-
|}
[[فائل:India1760 1905.jpg|thumb|ہندوستان تے مرہٹہ راج دے دوران خطہ سرائیکستان دا نقشہ جیہڑا صوبہ ملتان دے طور تے ݙٹھا ونج سڳدائے]]

===اہم سرائیکی شہر تے قصبے===
سرائیکی وسیب وسیع و عریض علاقے تے پھیلا ہویا اے جیندے اہم تے مشہور شہر اے ہن:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''سرائیکستان دے اہم شہر بمطابق مردم شماری 2017ء'''
!نمبرشمار 
!شہر
!کل آبادی
!شرح خواندگی 
!سطح سمندر توں اچائی (فٹ)
!حیثیت
!تبصرہ
|-
|1
|'''ملتان'''
|1,871,843
|
|
|مرکزِ سرائیکستان، انتظامی مرکز سول سیکرٹریٹ و ڈویژنل ہیڈکوارٹر
|
|-
|2
|بہاولپور
|76,2111
|
|
|انتظامی مرکز سول سیکرٹریٹ و ڈویژنل ہیڈکوارٹر 
|
|-
|3
|ڈیرہ غازی خان
|399,064
|
|
|ڈویژنل ہیڈکوارٹر
|
|-
|4
|ڈیرہ اسماعیل خان
|217,457
|
|
|ڈویژنل ہیڈکوارٹر
|
|-
|5
|میانوالی
|220,010
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|6
|رحیم یار خان
|477,100
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|7
|بکھر
|113,018
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|8
|ٹانک
|
|
|
|ضلعی صدرمقام
|  
|-
|9
|مظفرڳڑھ
|209,902
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|10
|راجن پور
|
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|11
|لیہ
|126,055
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|12
|کوٹ ادو
|129,859
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|13
|لودھراں
|117,862
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|14
|تونسہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|15
|کبیروالہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|16
|جہانیاں 
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|17
|میلسی
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|18
|یزمان
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|19
|احمدپور شرقیہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|20
|خیرپور ٹامیوالی
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|21 
|حاصل پور
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|22
|صادق آباد
|238,311
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|23
|خان پور کٹورہ
|184,374
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|24
|لیاقت پور
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|25
|فورٹ عباس
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|26
|کوٹ چھٹہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|27
|فورٹ منرو
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|28
|فاضل پور
|
|
|
|سب تحصیل
|
|-
|29
|ڄام پور
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|30
|روجھاݨ مزاری
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|31
|علی پور
|
|
|
|تحصیل صدرمقام 
|
|-
|32
|جتوئی
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|33
|کروڑ لعل عیسݨ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|34
|چوٻارہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|35
|پپلاں
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|36
|عیسیٰ خیل
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|37
|منکیرہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|38
|کلورکوٹ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|39
|دریا خان
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|40
|خانسر
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|41
|وہوا
|
|
|
|سب تحصیل
| 
|-
|42
|نورپور تھل
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|43
|خانقاہ شریف 
|
|
|
|ٹاؤن
| 
|-
|44
|بھونگ
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|45
|دیراوڑ
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|46
|اوچ شریف
|
|
|
|سب تحصیل
|
|-
|47
|پرووا
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|48
|کالاباغ
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|49
|کلاچی
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|50
|روکھڑی
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|51
|کندیاں
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|52
|کمرمشانی
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|53
|قطب پور
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|}

==مقامی سیاست دا انداز تے روایات==
سرائیکی خطے دی سیاست اُنھاں دے ہتھ وچ ھِے جو نہیں چاہندے سرائیکی اِنھاں دی غلامی کِنوں نجات حاصل کرن نکل سڳن جسطرح ساڈی پسماندگی دا ذمہ دار پنجاپی ھِے اے طبقہ جیندے ہتھ وچ سرائیکی سیاست ھِے اے وی پنجاپی دا مددگار طبقہ ھِے  پنجاپی دے نال نال  گدی نشین تے جاگیردار وی ساڈی پسماندگی دا ذمہ دار ھِے اینجھا کائنی اساں سارا ملبہ پنجاپی اُتے رکھ تے استین دے ناگاں کِنوں غافل تھی ونجو تے ایں خوف وچ رہو جو ایں کیتا ڳیا تاں اوں تھی ویسے فلاں تھی ویسے اِے لوک ساڈی سادگی دا ناجائز فائدہ اٹھا تے اساکوں لٹیندے رہسِن، گدی نشین تے جاگیردار ھک ڈوجھے کوں سپورٹ کریندن تے سرائیکی خطے کوں پسماندہ رکھی بیٹھن ۔۔۔۔ سرائیکی خطے دے مسائل اوں صورت وچ حل تھیسِن جڈا تل وطنی سیاست وچ دلچسبی گھنسِن سیاست ایں وقت تَل وطنیاں کِنے کائنی بلکہ اُنھاں کِنے ھِے جو درپردہ سرائیکی کوں کم زات تے نیچ سمجھدن اِنھاں لوکاں تے پنجاپیاں وچ کوئی فرق کائنی پنجاپی اگر سرائیکی نال شدید نفرت کریندن تے اے 0.5 فیصد طبقہ وی جو پیچھلے چالھیں سالیں کِنوں سرائیکی اُتے سیاست کریندا پئے سرائیکی نال گھٹ نفرت کائنی کریندا اِنھاں دی نفرت پنجاپیاں کِنوں ودھ ھِے ایں مسئلے دے حل کیتے سرائیکی نینگر سیاست وچ عملی حصہ گھنن تے ڈوھا نفرت دے سودگراں اُتے کڑی نظر رکھی ونجے ۔۔۔۔ اے نفرت دے سوداگر کینہ پرور تے لالچی وی ھِن تے  سرائیکی نال بغض وی رکھیندن ۔۔۔۔۔ ۔۔۔۔اِنھاں ڈوھا کِنوں نجات ھی سرائیکی کیتے ترقی دے راستے کھول سڳدی ھِے ۔۔۔۔۔ ھک طبقہ کِنوں نجات دے نال نال ڈوجھے طبقے تے کڑی نظر رکھڑ نال سرائیکی اپڑا بچاؤ کر سڳدن تے اُتے آ سڳدن اِنھاں اُتے بھروسہ کررڑ ممکن کائنی ورنہ نسل پرست کڈھائی وی نہ چاہسِن سرائیکی کوں  پنجاپی کِنوں نجات ملے۔۔۔ھتوں اے نسل پرست پنجاپی دے مدد گار بڑ تے سرائیکی کوں نقصان پہنچیندن۔
===سرائیکی قومیتی جماعتاں===
*[[سرائیکستان قومی کونسل]]، ظہور دھریجہ
*[[سرائیکستان ڈیموکریٹک پارٹی]]، راݨا فراز نون
*[[پاکستان سرائیکی پارٹی]]، نخبہ تاج لنگاہ
*[[پاکستان سرائیکی قومی اتحاد]]، کرنل (ر) عبدالجبار عباسی
*[[سرائیکستان قومی اتحاد]]، خواجہ غلام فرید کوریجہ
*[[سرائیکی فاونڈیشن پاکستان]]، ڄام اظہر مراد لاڑ
*[[عوامی سرائیکی پارٹی]]، سجاد اکبر ملکانی
*[[سرائیکی ایکشن کمیٹی]]، راشد عزیز بھٹی
*[[سرائیکی ملت پارٹی]]، اصغر خان ناہڑ
*[[وسیب نیشنل تحریک]]، آصف خان
*[[سرائیکی نیشنل پارٹی]]، عبدالمجید کانجو
*[[سرائیکستان قومی موومنٹ]]، بانی حمید اصغر شاہین مرحوم
*[[وسیب اتحاد]]، شہباز خان

===وفاقی جماعتاں===  
*[[پاکستان تحریک انصاف]]، [[عون عباس بپی]]، صدر سرائیکی وسیب 
*[[پاکستان پیپلز پارٹی]]، مخدوم سید احمد محمود، صدر سرائیکی وسیب
*[[پاکستان مسلم لیگ (ن)]]، کوئی نی 
*[[پاکستان عوامی تحریک]]، چوہدری فیاض احمد وڑائچ، صدر سرائیکی وسیب
*[[جماعت اسلامی پاکستان]]، راؤ محمد ظفر، صدر سرائیکی وسیب&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://jisp.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-28 |archive-date=2020-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201210212121/http://jisp.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*[[مجلس وحدت المسلمین]]، علامہ اقتدار حسین نقوی، صدر سرائیکی وسیب
*[[پاکستان مسلم لیگ (ق)]]، کوئی نی
*[[عوامی نیشنل پارٹی]]، کوئی نی

===سرائیکی وسیب دے حکمران خاندان===
*عباسی، نواب صلاح الدین عباسی، احمد پور شرقیہ
*چنڑ، ملک محمد اقبال چنڑ، بہاولپور
*للو، ملک حبیب للو، اوچ
*گیلانی، یوسف رضا گیلانی (ملتان)، افتخار الحسن گیلانی (اوچ)
*پیرزادہ، میاں ریاض حسین پیرزادہ، خیرپور ٹامیوالی
*گردیزی، سید عرفان گردیزی، حاصل پور
*وارݨ، سردار عامر یار وارݨ، دھوڑکوٹ
*پنوہاں، ملک حاصل محمد پنوہاں، علی پور
*سہروردی سادات، مخدوم سید احمد محمود، رحیم یار خان
*متیاݨہ، میاں ممتاز متیاݨہ، چشتیاں
*لالیکا، میاں عبدالستار لالیکا مرحوم، چشتیاں
*خاکوانی، اعظم خان خاکوانی، وہاڑی
*کھچی، ممتاز خان کھچی، وہاڑی
*بھابھہ، نور خان بھابھہ، میلسی
*ݙاہا، خانیوال
*ہراج، مہر اللہ یار ہراج، خانیوال
*ٻوسݨ، حاجی سکندر حیات ٻوسݨ، ملتان
*بھٹہ، شہزاد مقبول بھٹہ، ملتان
*راں، مظہر عباس راں، ملتان
*لانگ، نغمہ مشتاق لانگ، جلالپور پیروالہ
*کانجو، عبدالرحمان کانجو، لودھراں
*کھر، غلام مصطفٰی کھر، مظفر ڳڑھ
*بخاری، باسط سلطان بخاری، مظفر ڳڑھ
*نیازی، عمران خان نیازی، امجد علی خان، میانوالی
*اعواݨ، عائلہ ملک، کالاباغ
*روکھڑی، گل حمید خان روکھڑی، میانوالی
*شادی خیل، الحاج عبیداللہ خان شادی خیل، میانوالی
*ڈھانڈلہ، ملک افضل ڈھانڈلہ، بھکر
*اولکھ، احمد علی اولکھ، لیہ
*لغاری، جمال خان لغاری، ڈیرہ غازی خان
*مزاری، میر بلخ شیر مزاری، روجھان
*کھوسہ، سردار ذوالفقار علی خان کھوسہ، ڈیرہ غازی خان
*دریشک، سردار نصراللہ خان دریشک، راجن پور
*قیصراݨی، میر بادشاہ خان قیصراݨی، تونسہ
*گورچاݨی، سردار شیر علی گورچاݨی، راجن پور
*لونڈ، سردار جاوید اختر لونڈ، ڈیرہ غازی خان
*نواݨی، رشید اکبر نواݨی، بھکر
*جتوئی، قیوم جتوئی، جتوئی

==ثقافت تے روایات==

پٹکا سرائیکی ٹریڈیشن دا اہم جُز ہے ۔پٹکے کوں بدھݨ دے ڈھیر طریقے ھِن ۔سادہ طریقے نال وی پٹکا بدھا ویندے تے پٹکے کوں وَل ڈے تے ھک پاند مُونڈھے تے وی رکھیاں ویندے ڈوجھا پاند سَر وچ لُکیاں ھویا ھوندے ۔کجھ شوقین مزاج نینگر رنگین پَٹکا بدھ تے اپݨی خوبصورتی وچ اضافے دا سبب بݨݨ سانڳے رنگین پٹکے دا استعمال کریندن مقصد صرف خوبصورت نظر آنوݨ تے سرائیکی ٹریڈیشن کوں نشابر کرݨا ھوندے ۔جناب استاد ملک سونا خان بے وس دا پٹکا اسٹائل ھک عام سرائیکی پٹکا اسٹائل ہے ۔جو سرائیکی وسیب وچ عام ہے ۔&lt;ref&gt;https://www.saraikiliterature.com/en/language/history-of-saraiki-language&lt;/ref&gt;

گھیرولی شلوار :گھیر والی شلوار سرائیکی علاقہ دا کلچر ہے کجھ علاقاں اچ ایکوں ولیں آلی شلوار وی آکھا ویندے ایں علاقہ توں اے کلچر باہر نختے ۔ھُݨ اے گھیر والی شلوار بلوچ وی استعمال کریندن تے پاکستان دے ڈوجھے خطے دے لوک ایکوں استعمال کریندن گھیرولی شلوار سرائیکی ٹریڈشن دا حصہ ھے ایکوں سابق سرائیکی اسٹیٹ بہاولپور دے سابق نواب استعمال کریندے رہے ڳئین ھُݨ اے گھیرولی شلوار والا کلچر متروک تھیندا پئے ضرورت ایں ڳالھ دی ھِ سرائیکی ٹریڈیشن اُبھارݨ سانڳے ایندا استعمال نینگر کرن ۔۔لیکن بلوچستان وچ ھالی وی ایندا استعمال تھیندے ۔شوقین مزاج نوجوان نسل ایندا استعمال کریندی ھِ ۔سابق سرائیکی اسٹیٹ بہاولپور نواب صبح صادق خان عباسی گھیرولی شلوار دے نال تصویر سرائیکی کلچر کوں نشابر کریندی پئی ہے ۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://seraikigeet.com/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-29 |archive-date=2022-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528103855/https://seraikigeet.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://saraikimusic.blogspot.com/?m=1&lt;/ref&gt;
===سرائیکی زبان تے ایندے لہجے===
[[ملتان]]، مظفرگڑھ , بہاولپور، دیرہ غازی خان، دیرہ اسماعیل خان، میاںوالی،خوشاب، صحبت پور، ضلع بار خان تے درگ وچ سرائیکی دا معیاری لہجہ الایا ویندے۔ سرائیکی زبان دے ویہہ ہزار کنوں ودھ شاعر ہن۔

رحیم یار خان، [[راجن پور]]، کشمور تے [[گھوٹکی]] دے اضلاع وچ سرائیکی دا لمے آلا لہجہ ٻولا ویندے. سندھی دے گہرے اثرات دی وجہ توں اے لہجہ معیاری ملتانی سرائیکی توں قدرے مختلف اے.

جھنگوی سرائیکی،  جھنگ، ساہیوال دا لہجہ ہے۔  ایں لہجے وچ &quot;ب&quot; کوں &quot;ٻ&quot; ، &quot;ج&quot; کوں &quot;ڄ&quot;   تے &quot;گ&quot; کوں ہمشہ &quot;ڳ&quot; ٻولیندے ہِن۔ سلطان ٻاہو، علی حیدر ملتانی، ریاض،عابد تمیمی جھنگوچی لہجے دے شاعر ہن۔ ایں لہجے دے مزید ست لہجے ہن۔ ہر تحصیل دا لہجہ کُجھ نہ کُجھ وکھرا ہے.

===سرائیکی زبان دی تعلیمی حیثیت===

==تعلیمی نظام==
===تعلیمی ادارے===
*[[اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور]]
*[[بہاؤالدین زکریا یونیورسٹی ملتان]]
*[[غازی یونیورسٹی ڈیرہ غازی خان]]
*[[گومل یونیورسٹی ڈیرہ اسماعیل خان]]
*[[نمل یونیورسٹی میانوالی]]
*[[یونیورسٹی آف میانوالی]]، میانوالی 
*[[تھل یونیورسٹی بھکر]]
*[[صادق گرلز کالج یونیورسٹی بہاولپور]]
*[[گورنمنٹ ایس ای کالج، بہاولپور]]
*[[گورنمنٹ صادق عباس کالج، احمد پور شرقیہ]]
*[[یونیورسٹی آف ساؤدرن پنجاب]] ملتان&lt;ref&gt;https://www.isp.edu.pk/&lt;/ref&gt;

===پیشہ ورانہ تعلیمی ادارے===
*[[کیڈٹ کالج عیسیٰ خیل]]، میانوالی&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ccek.edu.pk/page.php?slug=academic |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2022-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220103055650/http://ccek.edu.pk/page.php?slug=academic |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*[[پولیس ٹریننگ اسکول، ملتان]]&lt;ref&gt;https://www.punjabpolice.gov.pk/trainingbranch&lt;/ref&gt;
*[[قائداعظم میڈیکل کالج، بہاولپور]]
*[[نشتر میڈیکل یونیورسٹی ملتان]]
*[[شیخ زید میڈیکل کالج، رحیم یار خان]]
*[[چولستان یونیورسٹی آف ویٹرنری اینڈ اینیمل سائنسز، بہاولپور]]
*[[خواجہ فرید یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ انفارمیشن ٹیکنالوجی، رحیم یار خان]]
*[[میاں نواز شریف انجینئرنگ یونیورسٹی، ملتان]]
*[[محمد شہباز شریف زرعی یونیورسٹی، ملتان]]
*[[میر چاکراعظم رند یونیورسٹی آف ٹیکنالوجی، ڈیرہ غازی خان]]
*[[گورنمنٹ کالج آف ٹیکنالوجی، بہاولپور]]
*[[گورنمنٹ کالج آف ٹیکنالوجی، ملتان]]
*[[گورنمنٹ کالج آف ٹیکنالوجی، لیہ]]
*[[گورنمنٹ کالج آف کامرس، بہاولپور]]
*[[پاپولیشن ویلفیئر ٹریننگ انسٹیٹیوٹ، ملتان]] &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pwd.punjab.gov.pk/regional_training_institutes_address |title=Archive copy |access-date=2022-05-19 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-19 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220519120154/https://pwd.punjab.gov.pk/regional_training_institutes_address |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*[[زرعی یونیورسٹی ڈیرہ اسماعیل خان]]

==شخصیات تے مشاہیر==
*[[شاہ شمس سبزواری]]
*[[ڄلم بن شبان]]
*[[شیخ حمید]]
*[[داؤد بن نصر]]
*[[بہاؤالدین زکریا ملتانی]]
*[[رفعت عباس]]
*[[خواجہ غلام فرید]]
*[[ابوالفضل فیضی مبارکپوری]]
*[[چندر گپت موریا]]
*[[نواب صادق محمد خان پنجم عباسی]]
*[[ملک امیر محمد خان]]
*[[عطاءاللہ خان عیسیٰ خیلوی]]
*[[عمران خان]]

==وسائل تے معدنیات==
==صنعت تے تجارت==
==آبی وسائل==
==ذرائع نقل و حمل تے آمد و رفت==
*[[ساؤتھ ائیر]]، ملتان

==زراعت تے فصلاں==
==مواصلات==
*[[پی ٹی وی نیشنل ملتان]]
*[[ریڈیو پاکستان بہاولپور]]
*[[ریڈیو پاکستان ملتان]]
*[[ریڈیو پاکستان ڈیرہ اسماعیل خان]]
*[[ریڈیو میانوالی]]
*[[وسیب ٹی وی]]
*[[روہی ٹی وی]]

==طبی سہولتاں==
*[[بہاول وکٹوریہ ہسپتال بہاولپور]]
*[[نواب صادق ہسپتال بہاولپور]]
*[[نشتر ہسپتال ملتان]]
*[[شیخ زید ہسپتال رحیم یار خان]]
*[[ساؤتھ پنجاب ہسپتال ملتان]] ملتان&lt;ref&gt;https://southpunjabhospital.com/&lt;/ref&gt;
*[[ملتان انسٹیٹیوٹ آف کڈنی ذیزیزز]]

==قومی تے مقامی کھیݙاں==
*[[سرائیکستان (جنوبی پنجاب) کرکٹ ٹیم]]&lt;ref&gt;https://www.pcb.com.pk/domestic-squads.html&lt;/ref&gt;
*[[ملتان سلطانز کرکٹ ٹیم]]

==علمی، سیاحتی، تاریخی تے روحانی مقامات==
فورٹ منرو ضلع ڈیرہ غازی خان، ماڑی ضلع راجن پور، قلعہ ڈیراور ضلع بہاولپور، قلعہ کہنہ قاسم باغ ملتان، باغ لانگے خان عوامی لائبریری ملتان، جناح پارک ملتان، مزار شاہ یوسف گردیز ملتان، مزار حضرت بہاؤالدین زکریا ملتان، مزار شاہ شمس سبزواری ملتان، مزار حضرت شاہ رکن عالم ملتان، عیدگاہ ملتان، سینٹرل لائبریری بہاولپور، نور محل بہاولپور، دربار محل بہاولپور، نشاط محل بہاولپور، گلزار محل بہاولپور، صادق ڳڑھ محل ڈیرہ نواب صاحب، مزار حضرت ملوک شاہ بہاولپور، گلزار صادق پارک بہاولپور، گیریژن پارک بہاولپور، لال سہانرا نیشنل پارک بہاولپور، مزار حضرت سلطان احمد قتال جلالپور پیروالہ، مزار حضرت جلال الدین سرخپوش بخاری اوچشریف، چنݨ پیر ضلع بہاولپور، ہیڈ پنجند بیراج، مزار حضرت خواجہ سلیمان تونسوی ضلع تونسہ، مزار حضرت سخی سرور ڈیرہ غازی خان، مزار حضرت میاں علی ضلع میانوالی، کالا باغ ضلع میانوالی، چشمہ بیراج ضلع میانوالی، تونسہ بیراج، وادی نمل ضلع میانوالی، بھونگ مسجد صادق آباد، پتݨ منارا ضلع رحیم یار خان، جامع مسجد الصادق بہاولپور، دربار خواجہ غلام فرید کوٹ مٹھݨ شریف، مزار نواب مظفر خان سدوزئی احاطہ حضرت بہاؤالدین زکریا ملتانی، عباسی مسجد ڈیراور، بہاولپور میوزیم، ملتان میوزیم، [[ملتان ٹی ہاؤس]]، شیر باغ بہاولپور

==انتظامی خودمختاری==
سرائیکی وسیب انتظامی طور تے ہک خودمختار علاقہ ہے جیہڑا کہ ہک صوبائی سول سیکرٹریٹ تے کئی وفاقی اداریاں دے زیر انتظام ہے۔ یکم جولائی 2020ء خطہ سرائیکستان دا او تاریخی ݙینہہ اے جݙݨ پاکستان تحریک انصاف دی حکومت ولوں بالخصوص وزیراعلٰی پنجاب سردار عثمان احمد خان بزدار ہوراں دے کاوشاں نال اتھاں سول بیوروکریسی تے پولیس بیوروکریسی دے انتظامی سیکرٹریٹ دا قیام عمل اچ آیا۔ 30 جون 2020ء کوں جناب زاہد اختر زمان دی تقرری بطور پہلے تے تاریخی ایڈیشنل چیف سیکریٹری تے جناب انعام غنی دی تقرری بطور پہلے تے تاریخی ایڈیشنل انسپیکٹر جنرل دے کیتی ڳئی۔ وزیراعلٰی پنجاب سردار عثمان احمد خان بزدار ہوراں نے انہاں ݙوہاں انتظامی سربراہان نال خصوصی ملاقات اچ نیک تمناواں دے بعد سرائیکی خطے دے معاملات تے مسائل بارے تبادلہ خیال کیتا ۔ انہاں ݙوہاں سربراہان نے ݙو جولائی 2020ء کوں سرائیکستان دے انتظامی سیکرٹریٹ (سرکاری ناں جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ) کیتے باقاعدہ طور تے اپݨے ذمہ داریاں سنبھال گھدے۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.punjab.gov.pk/node/4018 |title=Archive copy |access-date=2022-04-02 |archive-date=2021-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422155554/https://www.punjab.gov.pk/node/4018 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
===خودمختار صوبائی سیکرٹریٹ (صوبائی محکمے)===
سرائیکستان دے انتظامی سیکرٹریٹ اچ ابتدائی طور تے مندرجہ ذیل محمکہ جات شامل کیتے ڳئے ہن جنہاں وچوں کجھ دے سیکرٹریاں دی تعیناتی تھیوݨی باقی ہے۔
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://urdu.siasat.pk/news/2020-08-18/news-47139 |title=Archive copy |access-date=2022-04-02 |تاريخ-الأرشيف=2021-09-13 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210913092659/https://urdu.siasat.pk/news/2020-08-18/news-47139 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#سروسز اینڈ جنرل ایڈمنسٹریشن ڈیپارٹمنٹ
#داخلہ
#صحت
#اسپیشلائزڈ ہیلتھ کئیر اینڈ میڈیکل ایجوکیشن 
#اعلیٰ تعلیم&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://highereducation.southpunjab.gov.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220609125454/http://highereducation.southpunjab.gov.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#سکول ایجوکیشن&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://schooleducation.southpunjab.gov.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130065531/https://schooleducation.southpunjab.gov.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#زراعت
#پلاننگ اینڈ ڈیویلپمنٹ
#لائیو سٹاک اینڈ ڈیری ڈیویلپمنٹ
#پلاننگ اینڈ ڈیویلپمنٹ
#سیکرٹری لوکل گورنمنٹ اینڈ کمیونٹی ڈیویلپمنٹ
#سیکرٹری ہاؤسنگ، اربن ڈیویلپمنٹ اینڈ پبلک ہیلتھ انجینئرنگ
#آبپاشی
#جنگلات
#کمیونیکیشن اینڈ ورکس
#محکمہ مال (ریونیو)
#محکمہ بیت المال
#ڈائریکٹوریٹ پبلک ریلیشنز، حکومت پنجاب &lt;ref&gt;https://www.facebook.com/DPRMultan/&lt;/ref&gt;
#جنوبی پنجاب پولیس آفس برائے ایڈیشنل آئی جی، ملتان 
#میٹرو بس سسٹم ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pma.punjab.gov.pk/mmbs |title=Archive copy |access-date=2022-06-07 |archive-date=2020-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201123164331/https://pma.punjab.gov.pk/mmbs |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ممبر انفراسٹرکچر ڈویلپمنٹ اتھارٹی ملتان&lt;ref&gt;https://www.idap.pk/details/board-of-authority&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹر سپیشل برانچ پولیس، جنوبی پنجاب، ملتان&lt;ref&gt;https://thepakistandaily.com/usman-buzdar-appoints-controversial-uncle-as-special-branch-director-south-punjab/&lt;/ref&gt;
#دفتر ڈائریکٹر پبلک انسٹرکشنز ایجوکیشن جنوبی پنجاب، ملتان
#پنجاب ایجوکیشن فاونڈیشن، ریجنل آفس ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pef.edu.pk/Contact/index.aspx |title=Archive copy |access-date=2022-07-01 |archive-date=2022-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922063353/http://www.pef.edu.pk/Contact/index.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پنجاب فوڈ اتھارٹی، ساؤتھ ونگ ملتان&lt;ref&gt;https://www.facebook.com/PFARESOURCEANSLICENSINGSOUTH&lt;/ref&gt;
#ڈی آئی جی جیل خانہ جات ملتان ریجن &lt;ref&gt;https://prisons.punjab.gov.pk/regional_digs_contact_numbers&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹوریٹ زرعی انجینئرنگ ملتان،&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://field.agripunjab.gov.pk/our_directorates |title=Archive copy |access-date=2022-09-22 |archive-date=2022-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701052204/http://field.agripunjab.gov.pk/our_directorates |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹوریٹ زرعی میکنائزیشن ریسرچ ادارہ ملتان ،&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://field.agripunjab.gov.pk/our_directorates |title=Archive copy |access-date=2022-09-22 |archive-date=2022-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701052204/http://field.agripunjab.gov.pk/our_directorates |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ایڈیشنل آئی جی ڈسپلن جنوبی پنجاب، &lt;ref&gt;https://punjabpolice.gov.pk/PIO_OTHER_UNIT&lt;/ref&gt;

===وفاقی محکمے تے نیم خودمختار ادارے===
#واپڈا (میپکو ملتان)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mepco.com.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2021-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211212171629/http://mepco.com.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان پوسٹ (پوسٹ ماسٹر جنرل آفس جنوبی پنجاب سرکل)&lt;ref&gt;https://www.pakpost.gov.pk/contact_us.php#top&lt;/ref&gt;
#پاکستان ٹیلی ویژن، ملتان مرکز&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ptv.com.pk/Contact |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |تاريخ-الأرشيف=2022-06-24 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220624061259/https://ptv.com.pk/Contact |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#[[پی ٹی وی نیشنل ملتان]]، &lt;ref&gt;https://youtube.com/@ptvnationalmultan&lt;/ref&gt;
#ریلوے کنسٹرکشن پاکستان (ریجنل آفس ملتان)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.railcop-pk.com/reg-offices.htm |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2022-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415221644/http://railcop-pk.com/reg-offices.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#دی انسٹی ٹیوشن آف انجینئرز پاکستان، ملتان سنٹر&lt;ref&gt;http://iepislamabad.org/iep-centres.php&lt;/ref&gt;
#پاکستان انجینئرنگ کونسل، برانچ آفس ملتان &lt;ref&gt;https://pec.org.pk/branch_laision_offices.aspx، پاکستان انجینئرنگ کونسل، برانچ آفس، شاہ رکن عالم کالونی ملتان &lt;/ref&gt;
#ایف آئی اے، ملتان&lt;ref&gt;https://www.fia.gov.pk/contact&lt;/ref&gt;
#اے ٹی آئی آر، ملتان آفس &lt;ref&gt;https://atir.gov.pk/?page=admin&lt;/ref&gt;
#نیشنل ہائی وے اتھارٹی، جی ایم کنسٹرکشن ، پنجاب ساؤتھ، ملتان &lt;ref&gt;https://nha.gov.pk/contact-us&lt;/ref&gt;
#ساؤدرن پنجاب ایمبرائیڈری انڈسٹریز (پبلک پرائیویٹ پارٹنرشپ)&lt;ref&gt;http://spei.com.pk/&lt;/ref&gt;
#نیشنل ہائی وے اینڈ موٹروے پولیس، ڈی آئی جی سینٹرل 2، ملتان &lt;ref&gt;https://nhmp.pitb.gov.pk/telephone_directory&lt;/ref&gt;
#پوسٹل لائف انشورنس کمپنی لمیٹڈ، ریجنل ڈائریکٹر ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://plic.com.pk/contact |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-06-10 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220610192654/https://plic.com.pk/contact |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان ٹیلی کمیونیکیشن اتھارٹی، ریجنل آفس ملتان&lt;ref&gt;https://www.pta.gov.pk/en/multan&lt;/ref&gt;
#پاکستان کونسل فار ریسرچ ان واٹر ریسورسز، ریجنل آفس بہاولپور&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pcrwr.gov.pk/bahawalpur/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-12 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220512093540/https://pcrwr.gov.pk/bahawalpur/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان سائنس فاونڈیشن، ڈپٹی ڈائریکٹر ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.psf.gov.pk/contact.aspx |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-06-18 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220618141606/https://psf.gov.pk/contact.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پی ایس کیو سی اے، ڈپٹی ڈائریکٹر ملتان زون&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://updated.psqca.com.pk/contact-us/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |archive-date=2022-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517141128/http://updated.psqca.com.pk/contact-us/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹوریٹ آف حج، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://mora.gov.pk/Detail/M2IzNTUwNjQtMWM1OS00YWIxLWE3ZjUtY2ZiYmM2M2RkOTU0 |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-12 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220512061212/https://mora.gov.pk/Detail/M2IzNTUwNjQtMWM1OS00YWIxLWE3ZjUtY2ZiYmM2M2RkOTU0 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#وفاقی شرعی عدالت، جنوبی پنجاب، ملتان &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nayatime.com/story/2022-05-07-13-33--1651912414 |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |archive-date=2022-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705222651/https://www.nayatime.com/story/2022-05-07-13-33--1651912414 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ریجنل نیب ملتان&lt;ref&gt;https://nab.gov.pk/contacts.asp#mul&lt;/ref&gt;
#ایس ایم ای بی ایف سی ساؤتھ پنجاب، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.smebfcmultan.com/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520105718/https://www.smebfcmultan.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#نادرا ریجنل ہیڈکوارٹر ملتان&lt;ref&gt;https://www.nadra.gov.pk/operational-management/&lt;/ref&gt;
#دفتر ایڈیشنل ایڈوکیٹ جنرل، بہاولپور تے ملتان&lt;ref&gt;دفتر ایڈیشنل ایڈوکیٹ جنرل، ملتان و بہاولپور بنچ https://advocategeneral.punjab.gov.pk/law_officer&lt;/ref&gt;
#قومی امن کمیٹی برائے بین المذاہب ہم آہنگی، حکومت پاکستان&lt;ref&gt;https://www.facebook.com/npcpbwp/&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹر ٹریڈ ڈیویلپمنٹ اتھارٹی پاکستان، ملتان&lt;ref&gt;https://tdap.gov.pk/&lt;/ref&gt;
#ڈی جی آڈٹ، جنوبی پنجاب، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://agp.gov.pk/Jobs |title=Archive copy |access-date=2022-06-07 |archive-date=2022-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220607185507/https://agp.gov.pk/Jobs |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پریس انفارمیشن ڈیپارٹمنٹ، ریجنل آفس ملتان&lt;ref&gt;http://pid.gov.pk/contact_regional&lt;/ref&gt;
#ڈپٹی جنرل مینیجر پیمرا، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pemra.gov.pk/contact.php |title=Archive copy |access-date=2022-06-15 |archive-date=2022-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220617094824/https://pemra.gov.pk/contact.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ریجنل دفتر نیشنل ٹیلی کمیونیکیشن کارپوریشن، ملتان&lt;ref&gt;https://ntc.net.pk/ContactCentral.html&lt;/ref&gt;
#پاکستان ریلوے پولیس ملتان ڈویژن &lt;ref&gt;http://www.pakistanjobsbank.com/Jobs/47667/Pakistan-Railway-Police-Jobs-2017-Constables-ASI-NTS-Application-Form-Download-Latest-New/&lt;/ref&gt;
#پاکستان ریلوے، ڈویزنل سپرنٹنڈنٹ ملتان &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/ContactUs.aspx |title=Archive copy |access-date=2022-09-13 |archive-date=2020-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130101320/https://www.pakrail.gov.pk/ContactUs.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان پریس ڈیپارٹمنٹ، ریجنل آفس ملتان &lt;ref&gt;http://pid.gov.pk/contact_regional&lt;/ref&gt;
#اسٹیٹ لائف انشورنس کارپوریشن آف پاکستان، ملتان ریجن &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://statelife.com.pk/index.php/contact-item-2/multan-region |title=Archive copy |access-date=2022-10-31 |archive-date=2022-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221031062935/https://statelife.com.pk/index.php/contact-item-2/multan-region |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#این ایل سی، ریجنل آفس ملتان
#[[ساؤتھ ائیر]]، ملتان
#ایف ڈبلیو او، ڈیرہ اسماعیل خان
#فوجی فاؤنڈیشن، دفاتر ملتان، میانوالی
#مراکز قومی بچت پاکستان، ملتان، بہاولپور
#اکادمی ادبیات پاکستان، برانچ آفس ملتان، &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pal.gov.pk/directory.aspx |title=Archive copy |access-date=2023-11-19 |archive-date=2023-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119101912/https://pal.gov.pk/directory.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پولیس ٹریننگ اسکول ملتان، &lt;ref&gt;https://www.punjabpolice.gov.pk/PPOContacts&lt;/ref&gt;

===این جی اوز تے فلاحی، مذہبی تے تحقیقاتی ادارے===
#عالمی مجلس تحفظ ختم نبوت، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://laulak.info/old/MLAULAK/laulak.htm |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220924001303/http://laulak.info/old/MLAULAK/laulak.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#الخدمت فاونڈیشن ساؤتھ پنجاب&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://alkhidmat.org/contact.html |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2022-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525003246/https://alkhidmat.org/contact.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#جنوبی پنجاب سنٹر برائے ریسرچ اینڈ ڈیویلپمنٹ ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://spcrd.org/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-17 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220517215418/http://spcrd.org/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#سرائیکی ایریا سٹڈی سنٹر، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://sasc.bzu.edu.pk/website/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-29 |archive-date=2022-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220419042949/https://sasc.bzu.edu.pk/website/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان جرنلسٹ ایسوسی ایشن، جنوبی پنجاب&lt;ref&gt;https://pja.org.pk/south-punjab/&lt;/ref&gt;
#پاکستان یو ایس ایلومنی نیٹ ورک ، جنوبی پنجاب چیپٹر &lt;ref&gt;https://puan.pk/chapters/south-punjab/&lt;/ref&gt;

===بین الاقوامی ادارے تے ملٹی نیشنل کمپنیاں===
*اقوام متحدہ دے وفود برائے سرائیکی وسیب یا جنوبی پنجاب
*یاماہا پاکستان، ملتان آفس&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.yamaha-motor.com.pk/offices/ |title=Archive copy |access-date=2022-09-25 |تاريخ-الأرشيف=2022-09-25 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220925181944/https://www.yamaha-motor.com.pk/offices/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*سوزوکی جنوبی پنجاب، ملتان &lt;ref&gt;//https://suzukisouthpunjab.com//&lt;/ref&gt;
*خانہ فرہنگ ایران، ملتان

===انتظامی تقسیم===
1.جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ
*[[بہاولپور ڈویژن]]، [[ملتان ڈویژن]] تے [[ڈیرہ غازی خان ڈویژن]] (تیرہاں اضلاع) تے مشتمل وسیب دا علاقہ ایڈیشنل چیف سیکریٹری دے ماتحت بذریعہ سول سیکرٹریٹ زیر انتظام
*ضلع ڈیرہ غازی خان دے ذیلی انتظام دے طور تے کوہ سلیمان دے قبائلی علاقے بذریعہ پولیٹیکل اسسٹنٹ 

2.ضلع میانوالی، بھکر تے ضلع خوشاب دا جزوی علاقہ، کمشنر [[سرڳودھا ڈویژن]] (پنجاب) دے زیر انتظام

3.ضلع ڈیرہ اسماعیل خان تے ٹانک دے ضلعے، صوبہ خیبرپختونخواہ، کمشنر [[ڈیرہ اسماعیل خان ڈویژن]] دے زیر انتظام&lt;ref&gt;تحقیق و ترتیب، اسماعیل بھٹہ&lt;/ref&gt;

==مزید ݙیکھو==
*[[سرائیکی زبان]]
*[[سرائیکستان سول سیکرٹریٹ]]
*[[تاریخ سرائیکستان]]
*[[ملتان]]
*[[سرائیکی]]
*[[سرائیکی لوک]]
*[[سرائیکی اکھاݨ]]
*[[سرائیکی زبان دا نثری ادب]]
*[[سرائیکی ادب]]
*[[سرائیکی میڈیا]]
*[[سرائیکی قومیتی تحریک]]
*[[سرائیک ڳوتھاں]]
*[[سرائیکی شخصیات]]
*[[سرائیکی وسیب]]

==حوالے==</text>
      <sha1>ek92l6ma2z2eylo66majwzhfad7lf3g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>71128</id>
      <parentid>71127</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T17:52:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ismail Saraikistani</username>
        <id>3155</id>
      </contributor>
      <comment>/* سرائیکی وسیب دے سوغاتاں تے کھاݨے */</comment>
      <origin>71128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52961" sha1="07n1ywuct50ojyehgikfk8n8ungaoz0" xml:space="preserve">{| cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=0 style=&quot;border: 1px solid #cccccc; float: left; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; background: #fcfcfc; width: 305px&quot;
| style=&quot;background:#FFFF00&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot; colspan=2 |'''&lt;span style=&quot;font-size:large;&quot;&gt;سرائیکستان (خودمختار انتظامی اکائی)&lt;/span&gt;'''
|-
|-style=&quot;margin:0;background:#ccccff&quot;;width:100%&quot; align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;2&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-bottom: 2px solid #D3D3D3;&quot; |  
[[File:Map-of-saraikistan.jpg|thumb|سرائیکستان دا نقشہ]]
|-|- align=&quot;center&quot;
|-
| '''انتظامی مرکز''': ||  [[ملتان]]
|-
| '''دیگر اہم شہر''': ||  [[بہاولپور]]، [[ڈیرہ غازی خان]]، [[ڈیرہ اسماعیل خان]]، [[رحیم یار خان]]، [[میانوالی]]
|-
| '''مقامی تے اکثریتی زبان''': ||  [[سرائیکی]]
|-
| '''اقلیتی زباناں''': ||  [[پشتو]]، [[پنجابی]]، [[بلوچی]]، [[مارواڑی]]، [[میواتی]]، [[ہریاݨوی]]، [[اردو]]، [[ہندکو]]
|-
| '''آبادی''': ||  50,000,849
|-
| '''رقبہ''': ||  1,23,607 مربع [[کلومیٹر]]
|-
| '''انتظامی سربراہ''': ||  [[فواد ہاشم ربانی]]، [[ایڈیشنل چیف سیکریٹری، سرائیکستان]]
|-
| '''[[ایڈیشنل آئی جی پولیس، سرائیکی وسیب]]''': ||  [[محمد کامران خان]]
|-
| '''حیثیت''': || خودمختار [[انتظامی اکائی]] از یکم جولائی 2020ء
|-
| '''[[سرکاری ٹی وی چینل]]''': ||  [[پی ٹی وی نیشنل ملتان]]
|-
| '''نظام حکومت''': ||  انتظامی [[سول سیکرٹریٹ]] (13 ضلعے)
|-
|'''علاقے''' : || بہاولپور، ملتان، ڈیرہ غازی خان، [[سرڳودھا]] (ݙو ضلعے) تے [[ڈیرہ اسماعیل خان]] ڈویژن
|-
|'''سرکاری ویب سائٹ'''||[https://www.facebook.com/ACSSouthPunjab?mibextid=JRoKGi]، ایڈیشنل چیف سیکریٹری جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ 
|}
[[فائل:Distribution of Pakistanis speaking Saraiki as a first language in 1998.png|Distribution of Pakistanis who spoke Saraiki as their mother tongue at the time of the [[1998 Pakistan Census]]|thumb]]
سرائیکستان توں مراد پاکستان دا او سرائیکی علاقہ ہے جیہڑا زیادہ تر صوبہ پنجاب دے ماتحت اے جزوی طور تے صوبہ خیبرپختونخوا دے ماتحت وی ہے مگر ایندا زیادہ حصہ انتظامی طور تے خودمختار اے جتھاں انتظامی سول سیکرٹریٹ قائم کیتا ڳیا ہے۔ &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://waseb.org/about/%D9%88%D8%B3%DB%8C%D8%A8 |title=Archive copy |access-date=2022-05-30 |تاريخ-الأرشيف=2024-11-26 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20241126132749/https://waseb.org/about/%D9%88%D8%B3%DB%8C%D8%A8 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==تاریخ==
[[فائل:مغلیہ دور وچ ہندوستانی صوبے.jpg|thumb|Map of India during Mughal empireمغل دور وچ صوبہ ملتان (سرائیکستان)]]

کہیں زمانے اچ راوی دا دریا ملتان دے پراݨے قلعے دے نال وہندا ہا، تے اینکوں ہک دریائی بندرگاہ دی حیثیت حاصل ہائی ، ٻیڑیں ( کشتیوں) دے ذریعے صرف سکھر بھکر ہی نئی، بلکہ منصورہ ، عراق ، ایران ، مصر ، کا بل، دلی (دہلی) تے حیدرآباد دکن تک دی تجارت ہوندی ہئی، ایں واسطے ملتان کوں دنیا دے بہوں وݙے علمی، تجارتی تے مذہبی مرکز دی حیثیت حاصل تھئی، تے صرف ہندوستان ہی نہی بلکہ پوری دنیا اچ ملتان دی شہرت ہای ۔قلعہ ملتان دی قدامت بارے آکھیا ویندے ، کہ اے پنج ہزار سال پرانا ھ، لیکن ہو سگدے، کہ اے ہنیں تو وی زیادہ پراݨا ہووے ،ایں ڳال تے پر سارے مورخین دا اتفاق ھ، کہ ملتان تے قلعہ ملتان دا وجود قبل از تاریخ دیو مالائی دور کنوں وی پہلے دا ھ ، افسوس دا مقام اے ھ۔ ، جو حملہ آوراں نے ہمیشہ ایں قلعے کوں نشانہ بنڑا تے اینکوں فتح کرݨ توں بعد خوب لُٹ مار کریندے رہ ڳئے، پر اینکوں بحال کرݨ دا کہیں نا سوچیا، 1200قبل مسیح &quot; دارا &quot; نے اینکوں تباہ کیتا ، 325 قبل مسیح سکندر اعظم نے ایندے اُتے چڑھائی کیتی، ولا عرب ، افغان ، سکھ تے انگریزاں حملہ آوراں قدیم قلعہ ملتان کوں برباد کرݨ اچ کوئی کسر نہ چھوڑی ، ہنڑ فرزندان ملتان تے سرائیکی وسیب دے سارے واسیاں دا فرض ھ، کہ او اپنڑی پراݨی کوتاہیں تے غور کرِن ، تے اپنڑے وسیب دے نال تھیونڑوالی پنج ہزار سالہ زیادتیاں دی تلافی کرݨ، تے اپنڑے فخر (عظمت رفتہ) کوں سنڄانڑن.

==سرائیکستان دا جغرافیہ تے محل وقوع==
سرائیکستان وچ کوہ سلیمان، [[روہی]]، [[تھل]] ،دامان، نیلی، راوی تے گومل وادی شامل ہن۔ ایں دی زبان، تاریخ تے ثقافت ہکا ہے۔ اٹھارھاں ضلعیاں تے مشتمل وادی سندھ دا اُتلا میدان ہک ڄغرافیائی خطہ ہے۔ ایں کوں سرائیکستان اہدے ہن۔ پاکستان دے جغرافیائی خطے، پہاڑ، سطوح مرتفع، وادی سندھ دا زیریں میدان تے وادی سندھ دا بالائی میدان ہن۔ ہیں چھیکڑی خطے کوں سرائیکستان وی آہدے ہن۔ سرائیکستان ہک جغرافیائی خطہ ہے۔ سرائیکستان دے انہاں سارے علاقیاں دی زبان، تاریخ تے ثقافت ہکا ہے۔


===‎سرائیکستان دے ضلعے تے تحصیلاں=== 
خطہ سرائیکستان وسیع و عریض رقبے تے پھیلا ہویا اے جیندے وچ کئی اضلاع آندن جنہاں دی تفصیل درج ذیل اے. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''سرائیکستان دے ضلعے بمطابق مردم شماری 2017ء'''
!نمبرشمار 
!ضلع/تحصیل
!سرائیکی زبان %
!رقبہ (KM²)
!کل آبادی
! سرائیکی آبادی
!تبصرہ
|-
|'''(1)'''
|ضلع '''ملتان'''
|64.41
|3,720
|4,746,166
|3,057,098
|
|-
|i
|تحصیل ملتان سٹی
|47.13
|304
|2,259,115
|1,064,944
|
|-
|ii
|تحصیل ملتان صدر
|73.88
|1,632
|1,323,076
|977,543
|
|-
|iii
|تحصیل شجاع آباد
|81.05
|806
|609,004
|493,615
|
|-
|iv
|تحصیل جلالپور پیروالہ 
|93.87
|978
|554,971
|520,996
|
|-
|'''(2)'''
|ضلع لودھراں
|74.23
|2,778
|1,699,693
|1,261,752
|
|-
|i
|تحصیل لودھراں
|80.4
|1,111
|703,513
|565,672
|
|-
|ii
|تحصیل دنیا پور
|58.61
|889
|495,217
|290,255
|
|-
|iii
|تحصیل کہروڑ پکا
|81.0
|778
|500,963
|405,825
|
|-
|'''(3)'''
|ضلع وہاڑی  
|19.17
|4,364
|2,902,081
|556,619
|ڄٹکی و سرائیکی ضلع
|-
|i
|تحصیل وہاڑی
|1.45
|1,430
|928,812
|13,508
|ڄٹکی تحصیل
|-
|ii
|تحصیل بوریوالہ
|0.13
|1,295
|1,019,659
|1,317
|ڄٹکی تحصیل
|-
|iii
|تحصیل میلسی
|56.81
|1,639
|953,610
|541,794
|سرائیکی تحصیل
|-
|'''(4)'''
|ضلع خانیوال 
|18.55
|4,349
|2,920,233
|541,818
|ڄٹکی و سرائیکی ضلع
|-
|i
|تحصیل خانیوال 
|9.8
|784
|856,257
|83,710
|ڄٹکی تحصیل
|-
|ii
|تحصیل میاں چنوں 
|0.94
|1,212
|761,955
|7,191
|ڄٹکی تحصیل
|-
|iii
|تحصیل کبیروالہ
|33.3
|1,804
|958,596
|319,316
|سرائیکی تے ڄٹکی تحصیل
|-
|iv
|تحصیل جہانیاں 
|38.32
|549
|343,425
|131,601
|سرائیکی تحصیل
|-
|'''(5)'''
|ضلع '''بہاولپور'''
|67.06
|24,830
|3,669,176
|2,460,606
|
|-
|i
|تحصیل بہاولپور سٹی
|58.97
|1,490
|682,116
|402,246
|
|-
|ii
|تحصیل بہاولپور صدر
|73.34
|745
|575,886
|422,363
|
|-
|iii
|تحصیل احمدپور شرقیہ
|91.3
|1,738
|1,078,586
|984,808
|
|-
|iv
|تحصیل خیرپور ٹامیوالی
|88.56
|993
|262,923
|232,854
|
|-
|v 
|تحصیل حاصل پور
|41.46
|1,490
|456,360
|189,209
|ڄٹکی تے سرائیکی تحصیل
|-
|vi
|تحصیل منڈی یزمان
|37.35
|18,374
|613,305
|229,126
|
|-
|'''(6)'''
|ضلع رحیم یار خان 
|64.9
|11,880
|4,807,762
|3,120,662
|
|-
|i
|تحصیل رحیم یار خان
|57.54
|2,464
|1,530,183
|880,521
|
|-
|ii
|تحصیل صادق آباد
|56.71
|2,964
|1,261,588
|715,548
|
|-
|iii
|تحصیل خان پور
|70.36
|3,190
|982,085
|691,020
|
|-
|iv
|تحصیل لیاقت پور
|80.62
|3,262
|1,033,906
|833,573
|
|-
|'''(7)'''
|ضلع بہاولنگر 
|1.97
|8,878
|2,975,656
|58,672
|ڄٹکی اکثریتی ضلع
|-
|i
|تحصیل بہاولنگر
|0.14
|1,729
|813,390
|1,201
|
|-
|ii
|تحصیل چشتیاں
|1.96
|1,500
|689,766
|13,521
|
|-
|iií
|تحصیل ہارون آباد
|0.43
|1,295
|524,715
|2,291
|
|-
|iv
|تحصیل فورٹ عباس
|9.74
|2,536
|422,768
|41,181
|ڄٹکی و سرائیکی تحصیل
|-
|v
|تحصیل منچن آباد
|0.1
|1,818
|525,017
|478
|
|-
|'''(8)'''
|ضلع '''ڈیرہ غازی خان'''
|80.99
|11,922
|2,872,631
|2,326,793
|
|-
|i
|تحصیل ڈیرہ غازی خان
|84.34
|2,012
|1,224,964
|1,033,190
|
|-
|ii
|تحصیل کوٹ چھٹہ
|90.1
|1,802
|757,230
|682,634
|
|-
|iii
|تحصیل کوہ سلیمان
|2.1
|5,339
|212,652
|4,595
|بلوچی و سرائیکی تحصیل
|-
|'''(9)'''
|ضلع راجن پور
|74.6
|12,318
|1,996,039
|1,489,157
|
|-
|i
|تحصیل راجن پور
|82.81
|2,078
|706,770
|585,335
|
|-
|ii
|تحصیل ڄام پور
|86.15
|2,322
|849,369
|731,733
|
|-
|iii
|تحصیل روجھاݨ مزاری
|42.36
|2,905
|405,689
|171,887
|بلوچی و سرائیکی تحصیل
|-
|iv
|ڈی ایکسکلیوڈڈ ایریا
|0.6
|5,013
|34,191
|202
|بلوچی و سرائیکی تحصیل
|-
|'''(10)'''
|ضلع مظفرڳڑھ 
|92.37
|4,778
|2,981,048
|2,753,811
|
|-
|i
|تحصیل مظفرڳڑھ
|90.87
|2,377
|1,625,487
|1,477,174
|
|-
|ii
|تحصیل علی پور
|93.79
|1,391
|640,384
|600,633
|
|-
|iii
|تحصیل جتوئی
|94.52
|1,010
|715,177
|676,004
|
|-
|'''(11)'''
|ضلع کوٹ ادو
|79.05
|3,471
|1,347,501
|1,065,249
|
|-
|ii
|تحصیل کوٹ ادو
|NA
|NA
|NA
|NA
|
|-
|ii
|تحصیل چوک سرور شہید
|NA
|NA
|NA
|NA
|
|-
|'''(12)'''
|ضلع لیہ
|66.67
|6,289
|1,823,995
|1,216,058
|
|-
|i
|تحصیل لیہ
|72.50
|1,712
|977,088
|708,457
|
|-
|ii
|تحصیل کروڑ لعل عیسݨ
|58.63
|1,823
|594,367
|348,482
|
|-
|iii
|تحصیل چوٻارہ
|63.0
|2,754
|252,540
|159,119
|
|-
|'''(13)'''
|ضلع تونسہ
|
|
|
|
|
|-
|i
|تحصیل تونسہ
|89.46
|2,769
|677,785
|606,374
|
|-
|ii
|تحصیل وہوا
|NA
|NA
|NA
|NA
|
|-
|ii
|تحصیل کوہ سلیمان 
|NA
|NA
|NA
|NA
|
|-
|'''(14)'''
|ضلع میانوالی 
|76.05
|5,840
|1,542,601
|1,173,213
|
|-
|i
|تحصیل میانوالی
|84.37
|2,689
|766,357
|646,579
|
|-
|ii
|تحصیل پپلاں
|74.04
|1,288
|402,050
|297,710
|
|-
|iii
|تحصیل عیسیٰ خیل
|61.11
|1,863
|374,194
|228,924
|
|-
|'''(15)'''
|ضلع بکھر
|79.97
|8,153
|1,647,852
|1,317,859
|
|-
|i
|تحصیل بکھر
|78.87
|2,427
|683,939
|539,469
|
|-
|ii
|تحصیل منکیرہ
|81.48
|1,768
|256,895
|209,319
|
|-
|iii
|تحصیل کلورکوٹ
|78.0
|2,239
|346,591
|270,395
|
|-
|iv
|تحصیل دریا خان
|82.86
|1,719
|360,427
|298,676
|
|-
|'''(16)'''
|ضلع خوشاب
|1.72
|6,511
|1,280,372
|22,025
|ڄٹکی و سرائیکی ضلع
|-
|i
|تحصیل خوشاب
|0.43
|2,115
|690,157
|2,970
|ڄٹکی علاقہ 
|-
|ii
|تحصیل نورپور تھل
|4.37
|2,500
|242,831
|10,632
|سرائیکی تحصیل، غیر مصدقہ اعداد
|-
|iii
|تحصیل قائد آباد
|3.54
|1,080
|230,028
|8,156
|جزوی سرائیکی علاقہ، غیر مصدقہ اعداد 
|-
|iv
|تحصیل نوشہرہ
|0.22
|816
|117,356
|267
|ڄٹکی علاقہ
|-
|'''(17)'''
|ضلع '''ڈیرہ اسماعیل خان'''
|64.23
|9,334
|1,625,088
|1,043,818
|
|-
|i
|تحصیل ڈیرہ اسماعیل خان
|59.23
|1,167
|725,449
|429,754
|
|-
|ii
|تحصیل پرووا
|71.63
|1,733
|292,343
|209,413
|
|-
|iii
|تحصیل دراٻݨ کلاں
|76.86
|1,540
|124,318
|95,555
|
|-
|iv
|تحصیل کلاچی
|59.27
|1,229
|101,892
|60,393
|
|-
|v
|تحصیل پہاڑ پور
|65.26
|1,657
|381,086
|248,703
|
|-
|vi
|تحصیل درازندہ
|NA
|2,008
|68,556
|NA
|پشتون تحصیل
|-
|'''(18)'''
|ضلع ٹانک
|16.05
|1,679
|390,626
|62,705
|غیر مصدقہ اعداد
|-
|i
|تحصیل ٹانک
|16.05
|1,679
|390,626
|62,705
|غیر مصدقہ اعداد
|-
|}
[[فائل:India1760 1905.jpg|thumb|ہندوستان تے مرہٹہ راج دے دوران خطہ سرائیکستان دا نقشہ جیہڑا صوبہ ملتان دے طور تے ݙٹھا ونج سڳدائے]]

===اہم سرائیکی شہر تے قصبے===
سرائیکی وسیب وسیع و عریض علاقے تے پھیلا ہویا اے جیندے اہم تے مشہور شہر اے ہن:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''سرائیکستان دے اہم شہر بمطابق مردم شماری 2017ء'''
!نمبرشمار 
!شہر
!کل آبادی
!شرح خواندگی 
!سطح سمندر توں اچائی (فٹ)
!حیثیت
!تبصرہ
|-
|1
|'''ملتان'''
|1,871,843
|
|
|مرکزِ سرائیکستان، انتظامی مرکز سول سیکرٹریٹ و ڈویژنل ہیڈکوارٹر
|
|-
|2
|بہاولپور
|76,2111
|
|
|انتظامی مرکز سول سیکرٹریٹ و ڈویژنل ہیڈکوارٹر 
|
|-
|3
|ڈیرہ غازی خان
|399,064
|
|
|ڈویژنل ہیڈکوارٹر
|
|-
|4
|ڈیرہ اسماعیل خان
|217,457
|
|
|ڈویژنل ہیڈکوارٹر
|
|-
|5
|میانوالی
|220,010
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|6
|رحیم یار خان
|477,100
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|7
|بکھر
|113,018
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|8
|ٹانک
|
|
|
|ضلعی صدرمقام
|  
|-
|9
|مظفرڳڑھ
|209,902
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|10
|راجن پور
|
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|11
|لیہ
|126,055
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|12
|کوٹ ادو
|129,859
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|13
|لودھراں
|117,862
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|14
|تونسہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|15
|کبیروالہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|16
|جہانیاں 
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|17
|میلسی
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|18
|یزمان
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|19
|احمدپور شرقیہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|20
|خیرپور ٹامیوالی
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|21 
|حاصل پور
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|22
|صادق آباد
|238,311
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|23
|خان پور کٹورہ
|184,374
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|24
|لیاقت پور
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|25
|فورٹ عباس
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|26
|کوٹ چھٹہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|27
|فورٹ منرو
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|28
|فاضل پور
|
|
|
|سب تحصیل
|
|-
|29
|ڄام پور
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|30
|روجھاݨ مزاری
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|31
|علی پور
|
|
|
|تحصیل صدرمقام 
|
|-
|32
|جتوئی
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|33
|کروڑ لعل عیسݨ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|34
|چوٻارہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|35
|پپلاں
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|36
|عیسیٰ خیل
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|37
|منکیرہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|38
|کلورکوٹ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|39
|دریا خان
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|40
|خانسر
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|41
|وہوا
|
|
|
|سب تحصیل
| 
|-
|42
|نورپور تھل
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|43
|خانقاہ شریف 
|
|
|
|ٹاؤن
| 
|-
|44
|بھونگ
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|45
|دیراوڑ
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|46
|اوچ شریف
|
|
|
|سب تحصیل
|
|-
|47
|پرووا
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|48
|کالاباغ
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|49
|کلاچی
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|50
|روکھڑی
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|51
|کندیاں
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|52
|کمرمشانی
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|53
|قطب پور
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|}

==مقامی سیاست دا انداز تے روایات==
سرائیکی خطے دی سیاست اُنھاں دے ہتھ وچ ھِے جو نہیں چاہندے سرائیکی اِنھاں دی غلامی کِنوں نجات حاصل کرن نکل سڳن جسطرح ساڈی پسماندگی دا ذمہ دار پنجاپی ھِے اے طبقہ جیندے ہتھ وچ سرائیکی سیاست ھِے اے وی پنجاپی دا مددگار طبقہ ھِے  پنجاپی دے نال نال  گدی نشین تے جاگیردار وی ساڈی پسماندگی دا ذمہ دار ھِے اینجھا کائنی اساں سارا ملبہ پنجاپی اُتے رکھ تے استین دے ناگاں کِنوں غافل تھی ونجو تے ایں خوف وچ رہو جو ایں کیتا ڳیا تاں اوں تھی ویسے فلاں تھی ویسے اِے لوک ساڈی سادگی دا ناجائز فائدہ اٹھا تے اساکوں لٹیندے رہسِن، گدی نشین تے جاگیردار ھک ڈوجھے کوں سپورٹ کریندن تے سرائیکی خطے کوں پسماندہ رکھی بیٹھن ۔۔۔۔ سرائیکی خطے دے مسائل اوں صورت وچ حل تھیسِن جڈا تل وطنی سیاست وچ دلچسبی گھنسِن سیاست ایں وقت تَل وطنیاں کِنے کائنی بلکہ اُنھاں کِنے ھِے جو درپردہ سرائیکی کوں کم زات تے نیچ سمجھدن اِنھاں لوکاں تے پنجاپیاں وچ کوئی فرق کائنی پنجاپی اگر سرائیکی نال شدید نفرت کریندن تے اے 0.5 فیصد طبقہ وی جو پیچھلے چالھیں سالیں کِنوں سرائیکی اُتے سیاست کریندا پئے سرائیکی نال گھٹ نفرت کائنی کریندا اِنھاں دی نفرت پنجاپیاں کِنوں ودھ ھِے ایں مسئلے دے حل کیتے سرائیکی نینگر سیاست وچ عملی حصہ گھنن تے ڈوھا نفرت دے سودگراں اُتے کڑی نظر رکھی ونجے ۔۔۔۔ اے نفرت دے سوداگر کینہ پرور تے لالچی وی ھِن تے  سرائیکی نال بغض وی رکھیندن ۔۔۔۔۔ ۔۔۔۔اِنھاں ڈوھا کِنوں نجات ھی سرائیکی کیتے ترقی دے راستے کھول سڳدی ھِے ۔۔۔۔۔ ھک طبقہ کِنوں نجات دے نال نال ڈوجھے طبقے تے کڑی نظر رکھڑ نال سرائیکی اپڑا بچاؤ کر سڳدن تے اُتے آ سڳدن اِنھاں اُتے بھروسہ کررڑ ممکن کائنی ورنہ نسل پرست کڈھائی وی نہ چاہسِن سرائیکی کوں  پنجاپی کِنوں نجات ملے۔۔۔ھتوں اے نسل پرست پنجاپی دے مدد گار بڑ تے سرائیکی کوں نقصان پہنچیندن۔
===سرائیکی قومیتی جماعتاں===
*[[سرائیکستان قومی کونسل]]، ظہور دھریجہ
*[[سرائیکستان ڈیموکریٹک پارٹی]]، راݨا فراز نون
*[[پاکستان سرائیکی پارٹی]]، نخبہ تاج لنگاہ
*[[پاکستان سرائیکی قومی اتحاد]]، کرنل (ر) عبدالجبار عباسی
*[[سرائیکستان قومی اتحاد]]، خواجہ غلام فرید کوریجہ
*[[سرائیکی فاونڈیشن پاکستان]]، ڄام اظہر مراد لاڑ
*[[عوامی سرائیکی پارٹی]]، سجاد اکبر ملکانی
*[[سرائیکی ایکشن کمیٹی]]، راشد عزیز بھٹی
*[[سرائیکی ملت پارٹی]]، اصغر خان ناہڑ
*[[وسیب نیشنل تحریک]]، آصف خان
*[[سرائیکی نیشنل پارٹی]]، عبدالمجید کانجو
*[[سرائیکستان قومی موومنٹ]]، بانی حمید اصغر شاہین مرحوم
*[[وسیب اتحاد]]، شہباز خان

===وفاقی جماعتاں===  
*[[پاکستان تحریک انصاف]]، [[عون عباس بپی]]، صدر سرائیکی وسیب 
*[[پاکستان پیپلز پارٹی]]، مخدوم سید احمد محمود، صدر سرائیکی وسیب
*[[پاکستان مسلم لیگ (ن)]]، کوئی نی 
*[[پاکستان عوامی تحریک]]، چوہدری فیاض احمد وڑائچ، صدر سرائیکی وسیب
*[[جماعت اسلامی پاکستان]]، راؤ محمد ظفر، صدر سرائیکی وسیب&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://jisp.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-28 |archive-date=2020-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201210212121/http://jisp.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*[[مجلس وحدت المسلمین]]، علامہ اقتدار حسین نقوی، صدر سرائیکی وسیب
*[[پاکستان مسلم لیگ (ق)]]، کوئی نی
*[[عوامی نیشنل پارٹی]]، کوئی نی

===سرائیکی وسیب دے حکمران خاندان===
*عباسی، نواب صلاح الدین عباسی، احمد پور شرقیہ
*چنڑ، ملک محمد اقبال چنڑ، بہاولپور
*للو، ملک حبیب للو، اوچ
*گیلانی، یوسف رضا گیلانی (ملتان)، افتخار الحسن گیلانی (اوچ)
*پیرزادہ، میاں ریاض حسین پیرزادہ، خیرپور ٹامیوالی
*گردیزی، سید عرفان گردیزی، حاصل پور
*وارݨ، سردار عامر یار وارݨ، دھوڑکوٹ
*پنوہاں، ملک حاصل محمد پنوہاں، علی پور
*سہروردی سادات، مخدوم سید احمد محمود، رحیم یار خان
*متیاݨہ، میاں ممتاز متیاݨہ، چشتیاں
*لالیکا، میاں عبدالستار لالیکا مرحوم، چشتیاں
*خاکوانی، اعظم خان خاکوانی، وہاڑی
*کھچی، ممتاز خان کھچی، وہاڑی
*بھابھہ، نور خان بھابھہ، میلسی
*ݙاہا، خانیوال
*ہراج، مہر اللہ یار ہراج، خانیوال
*ٻوسݨ، حاجی سکندر حیات ٻوسݨ، ملتان
*بھٹہ، شہزاد مقبول بھٹہ، ملتان
*راں، مظہر عباس راں، ملتان
*لانگ، نغمہ مشتاق لانگ، جلالپور پیروالہ
*کانجو، عبدالرحمان کانجو، لودھراں
*کھر، غلام مصطفٰی کھر، مظفر ڳڑھ
*بخاری، باسط سلطان بخاری، مظفر ڳڑھ
*نیازی، عمران خان نیازی، امجد علی خان، میانوالی
*اعواݨ، عائلہ ملک، کالاباغ
*روکھڑی، گل حمید خان روکھڑی، میانوالی
*شادی خیل، الحاج عبیداللہ خان شادی خیل، میانوالی
*ڈھانڈلہ، ملک افضل ڈھانڈلہ، بھکر
*اولکھ، احمد علی اولکھ، لیہ
*لغاری، جمال خان لغاری، ڈیرہ غازی خان
*مزاری، میر بلخ شیر مزاری، روجھان
*کھوسہ، سردار ذوالفقار علی خان کھوسہ، ڈیرہ غازی خان
*دریشک، سردار نصراللہ خان دریشک، راجن پور
*قیصراݨی، میر بادشاہ خان قیصراݨی، تونسہ
*گورچاݨی، سردار شیر علی گورچاݨی، راجن پور
*لونڈ، سردار جاوید اختر لونڈ، ڈیرہ غازی خان
*نواݨی، رشید اکبر نواݨی، بھکر
*جتوئی، قیوم جتوئی، جتوئی

==ثقافت تے روایات==

پٹکا سرائیکی ٹریڈیشن دا اہم جُز ہے ۔پٹکے کوں بدھݨ دے ڈھیر طریقے ھِن ۔سادہ طریقے نال وی پٹکا بدھا ویندے تے پٹکے کوں وَل ڈے تے ھک پاند مُونڈھے تے وی رکھیاں ویندے ڈوجھا پاند سَر وچ لُکیاں ھویا ھوندے ۔کجھ شوقین مزاج نینگر رنگین پَٹکا بدھ تے اپݨی خوبصورتی وچ اضافے دا سبب بݨݨ سانڳے رنگین پٹکے دا استعمال کریندن مقصد صرف خوبصورت نظر آنوݨ تے سرائیکی ٹریڈیشن کوں نشابر کرݨا ھوندے ۔جناب استاد ملک سونا خان بے وس دا پٹکا اسٹائل ھک عام سرائیکی پٹکا اسٹائل ہے ۔جو سرائیکی وسیب وچ عام ہے ۔&lt;ref&gt;https://www.saraikiliterature.com/en/language/history-of-saraiki-language&lt;/ref&gt;

گھیرولی شلوار :گھیر والی شلوار سرائیکی علاقہ دا کلچر ہے کجھ علاقاں اچ ایکوں ولیں آلی شلوار وی آکھا ویندے ایں علاقہ توں اے کلچر باہر نختے ۔ھُݨ اے گھیر والی شلوار بلوچ وی استعمال کریندن تے پاکستان دے ڈوجھے خطے دے لوک ایکوں استعمال کریندن گھیرولی شلوار سرائیکی ٹریڈشن دا حصہ ھے ایکوں سابق سرائیکی اسٹیٹ بہاولپور دے سابق نواب استعمال کریندے رہے ڳئین ھُݨ اے گھیرولی شلوار والا کلچر متروک تھیندا پئے ضرورت ایں ڳالھ دی ھِ سرائیکی ٹریڈیشن اُبھارݨ سانڳے ایندا استعمال نینگر کرن ۔۔لیکن بلوچستان وچ ھالی وی ایندا استعمال تھیندے ۔شوقین مزاج نوجوان نسل ایندا استعمال کریندی ھِ ۔سابق سرائیکی اسٹیٹ بہاولپور نواب صبح صادق خان عباسی گھیرولی شلوار دے نال تصویر سرائیکی کلچر کوں نشابر کریندی پئی ہے ۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://seraikigeet.com/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-29 |archive-date=2022-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528103855/https://seraikigeet.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://saraikimusic.blogspot.com/?m=1&lt;/ref&gt;
===سرائیکی زبان تے ایندے لہجے===
[[ملتان]]، مظفرگڑھ , بہاولپور، دیرہ غازی خان، دیرہ اسماعیل خان، میاںوالی،خوشاب، صحبت پور، ضلع بار خان تے درگ وچ سرائیکی دا معیاری لہجہ الایا ویندے۔ سرائیکی زبان دے ویہہ ہزار کنوں ودھ شاعر ہن۔

رحیم یار خان، [[راجن پور]]، کشمور تے [[گھوٹکی]] دے اضلاع وچ سرائیکی دا لمے آلا لہجہ ٻولا ویندے. سندھی دے گہرے اثرات دی وجہ توں اے لہجہ معیاری ملتانی سرائیکی توں قدرے مختلف اے.

جھنگوی سرائیکی،  جھنگ، ساہیوال دا لہجہ ہے۔  ایں لہجے وچ &quot;ب&quot; کوں &quot;ٻ&quot; ، &quot;ج&quot; کوں &quot;ڄ&quot;   تے &quot;گ&quot; کوں ہمشہ &quot;ڳ&quot; ٻولیندے ہِن۔ سلطان ٻاہو، علی حیدر ملتانی، ریاض،عابد تمیمی جھنگوچی لہجے دے شاعر ہن۔ ایں لہجے دے مزید ست لہجے ہن۔ ہر تحصیل دا لہجہ کُجھ نہ کُجھ وکھرا ہے.

===سرائیکی زبان دی تعلیمی حیثیت===

==تعلیمی نظام==
===تعلیمی ادارے===
*[[اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور]]
*[[بہاؤالدین زکریا یونیورسٹی ملتان]]
*[[غازی یونیورسٹی ڈیرہ غازی خان]]
*[[گومل یونیورسٹی ڈیرہ اسماعیل خان]]
*[[نمل یونیورسٹی میانوالی]]
*[[یونیورسٹی آف میانوالی]]، میانوالی 
*[[تھل یونیورسٹی بھکر]]
*[[صادق گرلز کالج یونیورسٹی بہاولپور]]
*[[گورنمنٹ ایس ای کالج، بہاولپور]]
*[[گورنمنٹ صادق عباس کالج، احمد پور شرقیہ]]
*[[یونیورسٹی آف ساؤدرن پنجاب]] ملتان&lt;ref&gt;https://www.isp.edu.pk/&lt;/ref&gt;

===پیشہ ورانہ تعلیمی ادارے===
*[[کیڈٹ کالج عیسیٰ خیل]]، میانوالی&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ccek.edu.pk/page.php?slug=academic |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2022-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220103055650/http://ccek.edu.pk/page.php?slug=academic |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*[[پولیس ٹریننگ اسکول، ملتان]]&lt;ref&gt;https://www.punjabpolice.gov.pk/trainingbranch&lt;/ref&gt;
*[[قائداعظم میڈیکل کالج، بہاولپور]]
*[[نشتر میڈیکل یونیورسٹی ملتان]]
*[[شیخ زید میڈیکل کالج، رحیم یار خان]]
*[[چولستان یونیورسٹی آف ویٹرنری اینڈ اینیمل سائنسز، بہاولپور]]
*[[خواجہ فرید یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ انفارمیشن ٹیکنالوجی، رحیم یار خان]]
*[[میاں نواز شریف انجینئرنگ یونیورسٹی، ملتان]]
*[[محمد شہباز شریف زرعی یونیورسٹی، ملتان]]
*[[میر چاکراعظم رند یونیورسٹی آف ٹیکنالوجی، ڈیرہ غازی خان]]
*[[گورنمنٹ کالج آف ٹیکنالوجی، بہاولپور]]
*[[گورنمنٹ کالج آف ٹیکنالوجی، ملتان]]
*[[گورنمنٹ کالج آف ٹیکنالوجی، لیہ]]
*[[گورنمنٹ کالج آف کامرس، بہاولپور]]
*[[پاپولیشن ویلفیئر ٹریننگ انسٹیٹیوٹ، ملتان]] &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pwd.punjab.gov.pk/regional_training_institutes_address |title=Archive copy |access-date=2022-05-19 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-19 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220519120154/https://pwd.punjab.gov.pk/regional_training_institutes_address |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*[[زرعی یونیورسٹی ڈیرہ اسماعیل خان]]

==شخصیات تے مشاہیر==
*[[شاہ شمس سبزواری]]
*[[ڄلم بن شبان]]
*[[شیخ حمید]]
*[[داؤد بن نصر]]
*[[بہاؤالدین زکریا ملتانی]]
*[[رفعت عباس]]
*[[خواجہ غلام فرید]]
*[[ابوالفضل فیضی مبارکپوری]]
*[[چندر گپت موریا]]
*[[نواب صادق محمد خان پنجم عباسی]]
*[[ملک امیر محمد خان]]
*[[عطاءاللہ خان عیسیٰ خیلوی]]
*[[عمران خان]]

==وسائل تے معدنیات==
==صنعت تے تجارت==
==آبی وسائل==
==ذرائع نقل و حمل تے آمد و رفت==
*[[ساؤتھ ائیر]]، ملتان

==زراعت تے فصلاں==
==مواصلات==
*[[پی ٹی وی نیشنل ملتان]]
*[[ریڈیو پاکستان بہاولپور]]
*[[ریڈیو پاکستان ملتان]]
*[[ریڈیو پاکستان ڈیرہ اسماعیل خان]]
*[[ریڈیو میانوالی]]
*[[وسیب ٹی وی]]
*[[روہی ٹی وی]]

==طبی سہولتاں==
*[[بہاول وکٹوریہ ہسپتال بہاولپور]]
*[[نواب صادق ہسپتال بہاولپور]]
*[[نشتر ہسپتال ملتان]]
*[[شیخ زید ہسپتال رحیم یار خان]]
*[[ساؤتھ پنجاب ہسپتال ملتان]] ملتان&lt;ref&gt;https://southpunjabhospital.com/&lt;/ref&gt;
*[[ملتان انسٹیٹیوٹ آف کڈنی ذیزیزز]]

==قومی تے مقامی کھیݙاں==
*[[سرائیکستان (جنوبی پنجاب) کرکٹ ٹیم]]&lt;ref&gt;https://www.pcb.com.pk/domestic-squads.html&lt;/ref&gt;
*[[ملتان سلطانز کرکٹ ٹیم]]

==علمی، سیاحتی، تاریخی تے روحانی مقامات==
فورٹ منرو ضلع ڈیرہ غازی خان، ماڑی ضلع راجن پور، قلعہ ڈیراور ضلع بہاولپور، قلعہ کہنہ قاسم باغ ملتان، باغ لانگے خان عوامی لائبریری ملتان، جناح پارک ملتان، مزار شاہ یوسف گردیز ملتان، مزار حضرت بہاؤالدین زکریا ملتان، مزار شاہ شمس سبزواری ملتان، مزار حضرت شاہ رکن عالم ملتان، عیدگاہ ملتان، سینٹرل لائبریری بہاولپور، نور محل بہاولپور، دربار محل بہاولپور، نشاط محل بہاولپور، گلزار محل بہاولپور، صادق ڳڑھ محل ڈیرہ نواب صاحب، مزار حضرت ملوک شاہ بہاولپور، گلزار صادق پارک بہاولپور، گیریژن پارک بہاولپور، لال سہانرا نیشنل پارک بہاولپور، مزار حضرت سلطان احمد قتال جلالپور پیروالہ، مزار حضرت جلال الدین سرخپوش بخاری اوچشریف، چنݨ پیر ضلع بہاولپور، ہیڈ پنجند بیراج، مزار حضرت خواجہ سلیمان تونسوی ضلع تونسہ، مزار حضرت سخی سرور ڈیرہ غازی خان، مزار حضرت میاں علی ضلع میانوالی، کالا باغ ضلع میانوالی، چشمہ بیراج ضلع میانوالی، تونسہ بیراج، وادی نمل ضلع میانوالی، بھونگ مسجد صادق آباد، پتݨ منارا ضلع رحیم یار خان، جامع مسجد الصادق بہاولپور، دربار خواجہ غلام فرید کوٹ مٹھݨ شریف، مزار نواب مظفر خان سدوزئی احاطہ حضرت بہاؤالدین زکریا ملتانی، عباسی مسجد ڈیراور، بہاولپور میوزیم، ملتان میوزیم، [[ملتان ٹی ہاؤس]]، شیر باغ بہاولپور

==سرائیکی وسیب دے سوغاتاں تے کھاݨے==
[[ݙولی]]، [[ڈھونڈا]]، [[چلتا]]، [[سوہن حلوہ]]، [[تل شکریہ]]، [[پتے آلی دال]]، [[سوہانجݨہ]]، [[ساڳ]]، [[مکئی دی روٹی]]، [[کوکی]]، [[مرونڈا]], [[دابڑ دال]]، [[گجک]]، [[ثوبت]]، [[لسی]]، [[امب]]، [[کھمبی]]، [[دشاڳ]]، [[ماکھی]]، [[کھیر سوڈا]]، [[ٹانگر]]، [[مکھڈی حلوہ]]، [[کٹوہ گوشت]]، [[پیٹھے دا حلوہ]]، [[چٗوری]]، [[ککو]]، [[ڈڈے]]، [[ڳنے دی رؤ]]، [[مکھݨ]]، [[پنجیری]] 
==انتظامی خودمختاری==
سرائیکی وسیب انتظامی طور تے ہک خودمختار علاقہ ہے جیہڑا کہ ہک صوبائی سول سیکرٹریٹ تے کئی وفاقی اداریاں دے زیر انتظام ہے۔ یکم جولائی 2020ء خطہ سرائیکستان دا او تاریخی ݙینہہ اے جݙݨ پاکستان تحریک انصاف دی حکومت ولوں بالخصوص وزیراعلٰی پنجاب سردار عثمان احمد خان بزدار ہوراں دے کاوشاں نال اتھاں سول بیوروکریسی تے پولیس بیوروکریسی دے انتظامی سیکرٹریٹ دا قیام عمل اچ آیا۔ 30 جون 2020ء کوں جناب زاہد اختر زمان دی تقرری بطور پہلے تے تاریخی ایڈیشنل چیف سیکریٹری تے جناب انعام غنی دی تقرری بطور پہلے تے تاریخی ایڈیشنل انسپیکٹر جنرل دے کیتی ڳئی۔ وزیراعلٰی پنجاب سردار عثمان احمد خان بزدار ہوراں نے انہاں ݙوہاں انتظامی سربراہان نال خصوصی ملاقات اچ نیک تمناواں دے بعد سرائیکی خطے دے معاملات تے مسائل بارے تبادلہ خیال کیتا ۔ انہاں ݙوہاں سربراہان نے ݙو جولائی 2020ء کوں سرائیکستان دے انتظامی سیکرٹریٹ (سرکاری ناں جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ) کیتے باقاعدہ طور تے اپݨے ذمہ داریاں سنبھال گھدے۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.punjab.gov.pk/node/4018 |title=Archive copy |access-date=2022-04-02 |archive-date=2021-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422155554/https://www.punjab.gov.pk/node/4018 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
===خودمختار صوبائی سیکرٹریٹ (صوبائی محکمے)===
سرائیکستان دے انتظامی سیکرٹریٹ اچ ابتدائی طور تے مندرجہ ذیل محمکہ جات شامل کیتے ڳئے ہن جنہاں وچوں کجھ دے سیکرٹریاں دی تعیناتی تھیوݨی باقی ہے۔
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://urdu.siasat.pk/news/2020-08-18/news-47139 |title=Archive copy |access-date=2022-04-02 |تاريخ-الأرشيف=2021-09-13 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210913092659/https://urdu.siasat.pk/news/2020-08-18/news-47139 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#سروسز اینڈ جنرل ایڈمنسٹریشن ڈیپارٹمنٹ
#داخلہ
#صحت
#اسپیشلائزڈ ہیلتھ کئیر اینڈ میڈیکل ایجوکیشن 
#اعلیٰ تعلیم&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://highereducation.southpunjab.gov.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220609125454/http://highereducation.southpunjab.gov.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#سکول ایجوکیشن&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://schooleducation.southpunjab.gov.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130065531/https://schooleducation.southpunjab.gov.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#زراعت
#پلاننگ اینڈ ڈیویلپمنٹ
#لائیو سٹاک اینڈ ڈیری ڈیویلپمنٹ
#پلاننگ اینڈ ڈیویلپمنٹ
#سیکرٹری لوکل گورنمنٹ اینڈ کمیونٹی ڈیویلپمنٹ
#سیکرٹری ہاؤسنگ، اربن ڈیویلپمنٹ اینڈ پبلک ہیلتھ انجینئرنگ
#آبپاشی
#جنگلات
#کمیونیکیشن اینڈ ورکس
#محکمہ مال (ریونیو)
#محکمہ بیت المال
#ڈائریکٹوریٹ پبلک ریلیشنز، حکومت پنجاب &lt;ref&gt;https://www.facebook.com/DPRMultan/&lt;/ref&gt;
#جنوبی پنجاب پولیس آفس برائے ایڈیشنل آئی جی، ملتان 
#میٹرو بس سسٹم ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pma.punjab.gov.pk/mmbs |title=Archive copy |access-date=2022-06-07 |archive-date=2020-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201123164331/https://pma.punjab.gov.pk/mmbs |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ممبر انفراسٹرکچر ڈویلپمنٹ اتھارٹی ملتان&lt;ref&gt;https://www.idap.pk/details/board-of-authority&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹر سپیشل برانچ پولیس، جنوبی پنجاب، ملتان&lt;ref&gt;https://thepakistandaily.com/usman-buzdar-appoints-controversial-uncle-as-special-branch-director-south-punjab/&lt;/ref&gt;
#دفتر ڈائریکٹر پبلک انسٹرکشنز ایجوکیشن جنوبی پنجاب، ملتان
#پنجاب ایجوکیشن فاونڈیشن، ریجنل آفس ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pef.edu.pk/Contact/index.aspx |title=Archive copy |access-date=2022-07-01 |archive-date=2022-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922063353/http://www.pef.edu.pk/Contact/index.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پنجاب فوڈ اتھارٹی، ساؤتھ ونگ ملتان&lt;ref&gt;https://www.facebook.com/PFARESOURCEANSLICENSINGSOUTH&lt;/ref&gt;
#ڈی آئی جی جیل خانہ جات ملتان ریجن &lt;ref&gt;https://prisons.punjab.gov.pk/regional_digs_contact_numbers&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹوریٹ زرعی انجینئرنگ ملتان،&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://field.agripunjab.gov.pk/our_directorates |title=Archive copy |access-date=2022-09-22 |archive-date=2022-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701052204/http://field.agripunjab.gov.pk/our_directorates |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹوریٹ زرعی میکنائزیشن ریسرچ ادارہ ملتان ،&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://field.agripunjab.gov.pk/our_directorates |title=Archive copy |access-date=2022-09-22 |archive-date=2022-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701052204/http://field.agripunjab.gov.pk/our_directorates |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ایڈیشنل آئی جی ڈسپلن جنوبی پنجاب، &lt;ref&gt;https://punjabpolice.gov.pk/PIO_OTHER_UNIT&lt;/ref&gt;

===وفاقی محکمے تے نیم خودمختار ادارے===
#واپڈا (میپکو ملتان)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mepco.com.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2021-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211212171629/http://mepco.com.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان پوسٹ (پوسٹ ماسٹر جنرل آفس جنوبی پنجاب سرکل)&lt;ref&gt;https://www.pakpost.gov.pk/contact_us.php#top&lt;/ref&gt;
#پاکستان ٹیلی ویژن، ملتان مرکز&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ptv.com.pk/Contact |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |تاريخ-الأرشيف=2022-06-24 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220624061259/https://ptv.com.pk/Contact |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#[[پی ٹی وی نیشنل ملتان]]، &lt;ref&gt;https://youtube.com/@ptvnationalmultan&lt;/ref&gt;
#ریلوے کنسٹرکشن پاکستان (ریجنل آفس ملتان)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.railcop-pk.com/reg-offices.htm |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2022-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415221644/http://railcop-pk.com/reg-offices.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#دی انسٹی ٹیوشن آف انجینئرز پاکستان، ملتان سنٹر&lt;ref&gt;http://iepislamabad.org/iep-centres.php&lt;/ref&gt;
#پاکستان انجینئرنگ کونسل، برانچ آفس ملتان &lt;ref&gt;https://pec.org.pk/branch_laision_offices.aspx، پاکستان انجینئرنگ کونسل، برانچ آفس، شاہ رکن عالم کالونی ملتان &lt;/ref&gt;
#ایف آئی اے، ملتان&lt;ref&gt;https://www.fia.gov.pk/contact&lt;/ref&gt;
#اے ٹی آئی آر، ملتان آفس &lt;ref&gt;https://atir.gov.pk/?page=admin&lt;/ref&gt;
#نیشنل ہائی وے اتھارٹی، جی ایم کنسٹرکشن ، پنجاب ساؤتھ، ملتان &lt;ref&gt;https://nha.gov.pk/contact-us&lt;/ref&gt;
#ساؤدرن پنجاب ایمبرائیڈری انڈسٹریز (پبلک پرائیویٹ پارٹنرشپ)&lt;ref&gt;http://spei.com.pk/&lt;/ref&gt;
#نیشنل ہائی وے اینڈ موٹروے پولیس، ڈی آئی جی سینٹرل 2، ملتان &lt;ref&gt;https://nhmp.pitb.gov.pk/telephone_directory&lt;/ref&gt;
#پوسٹل لائف انشورنس کمپنی لمیٹڈ، ریجنل ڈائریکٹر ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://plic.com.pk/contact |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-06-10 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220610192654/https://plic.com.pk/contact |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان ٹیلی کمیونیکیشن اتھارٹی، ریجنل آفس ملتان&lt;ref&gt;https://www.pta.gov.pk/en/multan&lt;/ref&gt;
#پاکستان کونسل فار ریسرچ ان واٹر ریسورسز، ریجنل آفس بہاولپور&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pcrwr.gov.pk/bahawalpur/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-12 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220512093540/https://pcrwr.gov.pk/bahawalpur/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان سائنس فاونڈیشن، ڈپٹی ڈائریکٹر ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.psf.gov.pk/contact.aspx |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-06-18 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220618141606/https://psf.gov.pk/contact.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پی ایس کیو سی اے، ڈپٹی ڈائریکٹر ملتان زون&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://updated.psqca.com.pk/contact-us/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |archive-date=2022-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517141128/http://updated.psqca.com.pk/contact-us/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹوریٹ آف حج، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://mora.gov.pk/Detail/M2IzNTUwNjQtMWM1OS00YWIxLWE3ZjUtY2ZiYmM2M2RkOTU0 |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-12 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220512061212/https://mora.gov.pk/Detail/M2IzNTUwNjQtMWM1OS00YWIxLWE3ZjUtY2ZiYmM2M2RkOTU0 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#وفاقی شرعی عدالت، جنوبی پنجاب، ملتان &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nayatime.com/story/2022-05-07-13-33--1651912414 |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |archive-date=2022-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705222651/https://www.nayatime.com/story/2022-05-07-13-33--1651912414 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ریجنل نیب ملتان&lt;ref&gt;https://nab.gov.pk/contacts.asp#mul&lt;/ref&gt;
#ایس ایم ای بی ایف سی ساؤتھ پنجاب، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.smebfcmultan.com/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520105718/https://www.smebfcmultan.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#نادرا ریجنل ہیڈکوارٹر ملتان&lt;ref&gt;https://www.nadra.gov.pk/operational-management/&lt;/ref&gt;
#دفتر ایڈیشنل ایڈوکیٹ جنرل، بہاولپور تے ملتان&lt;ref&gt;دفتر ایڈیشنل ایڈوکیٹ جنرل، ملتان و بہاولپور بنچ https://advocategeneral.punjab.gov.pk/law_officer&lt;/ref&gt;
#قومی امن کمیٹی برائے بین المذاہب ہم آہنگی، حکومت پاکستان&lt;ref&gt;https://www.facebook.com/npcpbwp/&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹر ٹریڈ ڈیویلپمنٹ اتھارٹی پاکستان، ملتان&lt;ref&gt;https://tdap.gov.pk/&lt;/ref&gt;
#ڈی جی آڈٹ، جنوبی پنجاب، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://agp.gov.pk/Jobs |title=Archive copy |access-date=2022-06-07 |archive-date=2022-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220607185507/https://agp.gov.pk/Jobs |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پریس انفارمیشن ڈیپارٹمنٹ، ریجنل آفس ملتان&lt;ref&gt;http://pid.gov.pk/contact_regional&lt;/ref&gt;
#ڈپٹی جنرل مینیجر پیمرا، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pemra.gov.pk/contact.php |title=Archive copy |access-date=2022-06-15 |archive-date=2022-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220617094824/https://pemra.gov.pk/contact.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ریجنل دفتر نیشنل ٹیلی کمیونیکیشن کارپوریشن، ملتان&lt;ref&gt;https://ntc.net.pk/ContactCentral.html&lt;/ref&gt;
#پاکستان ریلوے پولیس ملتان ڈویژن &lt;ref&gt;http://www.pakistanjobsbank.com/Jobs/47667/Pakistan-Railway-Police-Jobs-2017-Constables-ASI-NTS-Application-Form-Download-Latest-New/&lt;/ref&gt;
#پاکستان ریلوے، ڈویزنل سپرنٹنڈنٹ ملتان &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/ContactUs.aspx |title=Archive copy |access-date=2022-09-13 |archive-date=2020-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130101320/https://www.pakrail.gov.pk/ContactUs.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان پریس ڈیپارٹمنٹ، ریجنل آفس ملتان &lt;ref&gt;http://pid.gov.pk/contact_regional&lt;/ref&gt;
#اسٹیٹ لائف انشورنس کارپوریشن آف پاکستان، ملتان ریجن &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://statelife.com.pk/index.php/contact-item-2/multan-region |title=Archive copy |access-date=2022-10-31 |archive-date=2022-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221031062935/https://statelife.com.pk/index.php/contact-item-2/multan-region |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#این ایل سی، ریجنل آفس ملتان
#[[ساؤتھ ائیر]]، ملتان
#ایف ڈبلیو او، ڈیرہ اسماعیل خان
#فوجی فاؤنڈیشن، دفاتر ملتان، میانوالی
#مراکز قومی بچت پاکستان، ملتان، بہاولپور
#اکادمی ادبیات پاکستان، برانچ آفس ملتان، &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pal.gov.pk/directory.aspx |title=Archive copy |access-date=2023-11-19 |archive-date=2023-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119101912/https://pal.gov.pk/directory.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پولیس ٹریننگ اسکول ملتان، &lt;ref&gt;https://www.punjabpolice.gov.pk/PPOContacts&lt;/ref&gt;

===این جی اوز تے فلاحی، مذہبی تے تحقیقاتی ادارے===
#عالمی مجلس تحفظ ختم نبوت، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://laulak.info/old/MLAULAK/laulak.htm |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220924001303/http://laulak.info/old/MLAULAK/laulak.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#الخدمت فاونڈیشن ساؤتھ پنجاب&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://alkhidmat.org/contact.html |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2022-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525003246/https://alkhidmat.org/contact.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#جنوبی پنجاب سنٹر برائے ریسرچ اینڈ ڈیویلپمنٹ ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://spcrd.org/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-17 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220517215418/http://spcrd.org/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#سرائیکی ایریا سٹڈی سنٹر، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://sasc.bzu.edu.pk/website/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-29 |archive-date=2022-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220419042949/https://sasc.bzu.edu.pk/website/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان جرنلسٹ ایسوسی ایشن، جنوبی پنجاب&lt;ref&gt;https://pja.org.pk/south-punjab/&lt;/ref&gt;
#پاکستان یو ایس ایلومنی نیٹ ورک ، جنوبی پنجاب چیپٹر &lt;ref&gt;https://puan.pk/chapters/south-punjab/&lt;/ref&gt;

===بین الاقوامی ادارے تے ملٹی نیشنل کمپنیاں===
*اقوام متحدہ دے وفود برائے سرائیکی وسیب یا جنوبی پنجاب
*یاماہا پاکستان، ملتان آفس&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.yamaha-motor.com.pk/offices/ |title=Archive copy |access-date=2022-09-25 |تاريخ-الأرشيف=2022-09-25 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220925181944/https://www.yamaha-motor.com.pk/offices/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*سوزوکی جنوبی پنجاب، ملتان &lt;ref&gt;//https://suzukisouthpunjab.com//&lt;/ref&gt;
*خانہ فرہنگ ایران، ملتان

===انتظامی تقسیم===
1.جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ
*[[بہاولپور ڈویژن]]، [[ملتان ڈویژن]] تے [[ڈیرہ غازی خان ڈویژن]] (تیرہاں اضلاع) تے مشتمل وسیب دا علاقہ ایڈیشنل چیف سیکریٹری دے ماتحت بذریعہ سول سیکرٹریٹ زیر انتظام
*ضلع ڈیرہ غازی خان دے ذیلی انتظام دے طور تے کوہ سلیمان دے قبائلی علاقے بذریعہ پولیٹیکل اسسٹنٹ 

2.ضلع میانوالی، بھکر تے ضلع خوشاب دا جزوی علاقہ، کمشنر [[سرڳودھا ڈویژن]] (پنجاب) دے زیر انتظام

3.ضلع ڈیرہ اسماعیل خان تے ٹانک دے ضلعے، صوبہ خیبرپختونخواہ، کمشنر [[ڈیرہ اسماعیل خان ڈویژن]] دے زیر انتظام&lt;ref&gt;تحقیق و ترتیب، اسماعیل بھٹہ&lt;/ref&gt;

==مزید ݙیکھو==
*[[سرائیکی زبان]]
*[[سرائیکستان سول سیکرٹریٹ]]
*[[تاریخ سرائیکستان]]
*[[ملتان]]
*[[سرائیکی]]
*[[سرائیکی لوک]]
*[[سرائیکی اکھاݨ]]
*[[سرائیکی زبان دا نثری ادب]]
*[[سرائیکی ادب]]
*[[سرائیکی میڈیا]]
*[[سرائیکی قومیتی تحریک]]
*[[سرائیک ڳوتھاں]]
*[[سرائیکی شخصیات]]
*[[سرائیکی وسیب]]

==حوالے==</text>
      <sha1>07n1ywuct50ojyehgikfk8n8ungaoz0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>71129</id>
      <parentid>71128</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T18:10:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ismail Saraikistani</username>
        <id>3155</id>
      </contributor>
      <comment>/* سرائیکی وسیب دے سوغاتاں تے کھاݨے */</comment>
      <origin>71129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53188" sha1="bs7zk0h7n49pdho9badvj1pyj4qki1p" xml:space="preserve">{| cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=0 style=&quot;border: 1px solid #cccccc; float: left; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; background: #fcfcfc; width: 305px&quot;
| style=&quot;background:#FFFF00&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot; colspan=2 |'''&lt;span style=&quot;font-size:large;&quot;&gt;سرائیکستان (خودمختار انتظامی اکائی)&lt;/span&gt;'''
|-
|-style=&quot;margin:0;background:#ccccff&quot;;width:100%&quot; align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;2&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-bottom: 2px solid #D3D3D3;&quot; |  
[[File:Map-of-saraikistan.jpg|thumb|سرائیکستان دا نقشہ]]
|-|- align=&quot;center&quot;
|-
| '''انتظامی مرکز''': ||  [[ملتان]]
|-
| '''دیگر اہم شہر''': ||  [[بہاولپور]]، [[ڈیرہ غازی خان]]، [[ڈیرہ اسماعیل خان]]، [[رحیم یار خان]]، [[میانوالی]]
|-
| '''مقامی تے اکثریتی زبان''': ||  [[سرائیکی]]
|-
| '''اقلیتی زباناں''': ||  [[پشتو]]، [[پنجابی]]، [[بلوچی]]، [[مارواڑی]]، [[میواتی]]، [[ہریاݨوی]]، [[اردو]]، [[ہندکو]]
|-
| '''آبادی''': ||  50,000,849
|-
| '''رقبہ''': ||  1,23,607 مربع [[کلومیٹر]]
|-
| '''انتظامی سربراہ''': ||  [[فواد ہاشم ربانی]]، [[ایڈیشنل چیف سیکریٹری، سرائیکستان]]
|-
| '''[[ایڈیشنل آئی جی پولیس، سرائیکی وسیب]]''': ||  [[محمد کامران خان]]
|-
| '''حیثیت''': || خودمختار [[انتظامی اکائی]] از یکم جولائی 2020ء
|-
| '''[[سرکاری ٹی وی چینل]]''': ||  [[پی ٹی وی نیشنل ملتان]]
|-
| '''نظام حکومت''': ||  انتظامی [[سول سیکرٹریٹ]] (13 ضلعے)
|-
|'''علاقے''' : || بہاولپور، ملتان، ڈیرہ غازی خان، [[سرڳودھا]] (ݙو ضلعے) تے [[ڈیرہ اسماعیل خان]] ڈویژن
|-
|'''سرکاری ویب سائٹ'''||[https://www.facebook.com/ACSSouthPunjab?mibextid=JRoKGi]، ایڈیشنل چیف سیکریٹری جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ 
|}
[[فائل:Distribution of Pakistanis speaking Saraiki as a first language in 1998.png|Distribution of Pakistanis who spoke Saraiki as their mother tongue at the time of the [[1998 Pakistan Census]]|thumb]]
سرائیکستان توں مراد پاکستان دا او سرائیکی علاقہ ہے جیہڑا زیادہ تر صوبہ پنجاب دے ماتحت اے جزوی طور تے صوبہ خیبرپختونخوا دے ماتحت وی ہے مگر ایندا زیادہ حصہ انتظامی طور تے خودمختار اے جتھاں انتظامی سول سیکرٹریٹ قائم کیتا ڳیا ہے۔ &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://waseb.org/about/%D9%88%D8%B3%DB%8C%D8%A8 |title=Archive copy |access-date=2022-05-30 |تاريخ-الأرشيف=2024-11-26 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20241126132749/https://waseb.org/about/%D9%88%D8%B3%DB%8C%D8%A8 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==تاریخ==
[[فائل:مغلیہ دور وچ ہندوستانی صوبے.jpg|thumb|Map of India during Mughal empireمغل دور وچ صوبہ ملتان (سرائیکستان)]]

کہیں زمانے اچ راوی دا دریا ملتان دے پراݨے قلعے دے نال وہندا ہا، تے اینکوں ہک دریائی بندرگاہ دی حیثیت حاصل ہائی ، ٻیڑیں ( کشتیوں) دے ذریعے صرف سکھر بھکر ہی نئی، بلکہ منصورہ ، عراق ، ایران ، مصر ، کا بل، دلی (دہلی) تے حیدرآباد دکن تک دی تجارت ہوندی ہئی، ایں واسطے ملتان کوں دنیا دے بہوں وݙے علمی، تجارتی تے مذہبی مرکز دی حیثیت حاصل تھئی، تے صرف ہندوستان ہی نہی بلکہ پوری دنیا اچ ملتان دی شہرت ہای ۔قلعہ ملتان دی قدامت بارے آکھیا ویندے ، کہ اے پنج ہزار سال پرانا ھ، لیکن ہو سگدے، کہ اے ہنیں تو وی زیادہ پراݨا ہووے ،ایں ڳال تے پر سارے مورخین دا اتفاق ھ، کہ ملتان تے قلعہ ملتان دا وجود قبل از تاریخ دیو مالائی دور کنوں وی پہلے دا ھ ، افسوس دا مقام اے ھ۔ ، جو حملہ آوراں نے ہمیشہ ایں قلعے کوں نشانہ بنڑا تے اینکوں فتح کرݨ توں بعد خوب لُٹ مار کریندے رہ ڳئے، پر اینکوں بحال کرݨ دا کہیں نا سوچیا، 1200قبل مسیح &quot; دارا &quot; نے اینکوں تباہ کیتا ، 325 قبل مسیح سکندر اعظم نے ایندے اُتے چڑھائی کیتی، ولا عرب ، افغان ، سکھ تے انگریزاں حملہ آوراں قدیم قلعہ ملتان کوں برباد کرݨ اچ کوئی کسر نہ چھوڑی ، ہنڑ فرزندان ملتان تے سرائیکی وسیب دے سارے واسیاں دا فرض ھ، کہ او اپنڑی پراݨی کوتاہیں تے غور کرِن ، تے اپنڑے وسیب دے نال تھیونڑوالی پنج ہزار سالہ زیادتیاں دی تلافی کرݨ، تے اپنڑے فخر (عظمت رفتہ) کوں سنڄانڑن.

==سرائیکستان دا جغرافیہ تے محل وقوع==
سرائیکستان وچ کوہ سلیمان، [[روہی]]، [[تھل]] ،دامان، نیلی، راوی تے گومل وادی شامل ہن۔ ایں دی زبان، تاریخ تے ثقافت ہکا ہے۔ اٹھارھاں ضلعیاں تے مشتمل وادی سندھ دا اُتلا میدان ہک ڄغرافیائی خطہ ہے۔ ایں کوں سرائیکستان اہدے ہن۔ پاکستان دے جغرافیائی خطے، پہاڑ، سطوح مرتفع، وادی سندھ دا زیریں میدان تے وادی سندھ دا بالائی میدان ہن۔ ہیں چھیکڑی خطے کوں سرائیکستان وی آہدے ہن۔ سرائیکستان ہک جغرافیائی خطہ ہے۔ سرائیکستان دے انہاں سارے علاقیاں دی زبان، تاریخ تے ثقافت ہکا ہے۔


===‎سرائیکستان دے ضلعے تے تحصیلاں=== 
خطہ سرائیکستان وسیع و عریض رقبے تے پھیلا ہویا اے جیندے وچ کئی اضلاع آندن جنہاں دی تفصیل درج ذیل اے. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''سرائیکستان دے ضلعے بمطابق مردم شماری 2017ء'''
!نمبرشمار 
!ضلع/تحصیل
!سرائیکی زبان %
!رقبہ (KM²)
!کل آبادی
! سرائیکی آبادی
!تبصرہ
|-
|'''(1)'''
|ضلع '''ملتان'''
|64.41
|3,720
|4,746,166
|3,057,098
|
|-
|i
|تحصیل ملتان سٹی
|47.13
|304
|2,259,115
|1,064,944
|
|-
|ii
|تحصیل ملتان صدر
|73.88
|1,632
|1,323,076
|977,543
|
|-
|iii
|تحصیل شجاع آباد
|81.05
|806
|609,004
|493,615
|
|-
|iv
|تحصیل جلالپور پیروالہ 
|93.87
|978
|554,971
|520,996
|
|-
|'''(2)'''
|ضلع لودھراں
|74.23
|2,778
|1,699,693
|1,261,752
|
|-
|i
|تحصیل لودھراں
|80.4
|1,111
|703,513
|565,672
|
|-
|ii
|تحصیل دنیا پور
|58.61
|889
|495,217
|290,255
|
|-
|iii
|تحصیل کہروڑ پکا
|81.0
|778
|500,963
|405,825
|
|-
|'''(3)'''
|ضلع وہاڑی  
|19.17
|4,364
|2,902,081
|556,619
|ڄٹکی و سرائیکی ضلع
|-
|i
|تحصیل وہاڑی
|1.45
|1,430
|928,812
|13,508
|ڄٹکی تحصیل
|-
|ii
|تحصیل بوریوالہ
|0.13
|1,295
|1,019,659
|1,317
|ڄٹکی تحصیل
|-
|iii
|تحصیل میلسی
|56.81
|1,639
|953,610
|541,794
|سرائیکی تحصیل
|-
|'''(4)'''
|ضلع خانیوال 
|18.55
|4,349
|2,920,233
|541,818
|ڄٹکی و سرائیکی ضلع
|-
|i
|تحصیل خانیوال 
|9.8
|784
|856,257
|83,710
|ڄٹکی تحصیل
|-
|ii
|تحصیل میاں چنوں 
|0.94
|1,212
|761,955
|7,191
|ڄٹکی تحصیل
|-
|iii
|تحصیل کبیروالہ
|33.3
|1,804
|958,596
|319,316
|سرائیکی تے ڄٹکی تحصیل
|-
|iv
|تحصیل جہانیاں 
|38.32
|549
|343,425
|131,601
|سرائیکی تحصیل
|-
|'''(5)'''
|ضلع '''بہاولپور'''
|67.06
|24,830
|3,669,176
|2,460,606
|
|-
|i
|تحصیل بہاولپور سٹی
|58.97
|1,490
|682,116
|402,246
|
|-
|ii
|تحصیل بہاولپور صدر
|73.34
|745
|575,886
|422,363
|
|-
|iii
|تحصیل احمدپور شرقیہ
|91.3
|1,738
|1,078,586
|984,808
|
|-
|iv
|تحصیل خیرپور ٹامیوالی
|88.56
|993
|262,923
|232,854
|
|-
|v 
|تحصیل حاصل پور
|41.46
|1,490
|456,360
|189,209
|ڄٹکی تے سرائیکی تحصیل
|-
|vi
|تحصیل منڈی یزمان
|37.35
|18,374
|613,305
|229,126
|
|-
|'''(6)'''
|ضلع رحیم یار خان 
|64.9
|11,880
|4,807,762
|3,120,662
|
|-
|i
|تحصیل رحیم یار خان
|57.54
|2,464
|1,530,183
|880,521
|
|-
|ii
|تحصیل صادق آباد
|56.71
|2,964
|1,261,588
|715,548
|
|-
|iii
|تحصیل خان پور
|70.36
|3,190
|982,085
|691,020
|
|-
|iv
|تحصیل لیاقت پور
|80.62
|3,262
|1,033,906
|833,573
|
|-
|'''(7)'''
|ضلع بہاولنگر 
|1.97
|8,878
|2,975,656
|58,672
|ڄٹکی اکثریتی ضلع
|-
|i
|تحصیل بہاولنگر
|0.14
|1,729
|813,390
|1,201
|
|-
|ii
|تحصیل چشتیاں
|1.96
|1,500
|689,766
|13,521
|
|-
|iií
|تحصیل ہارون آباد
|0.43
|1,295
|524,715
|2,291
|
|-
|iv
|تحصیل فورٹ عباس
|9.74
|2,536
|422,768
|41,181
|ڄٹکی و سرائیکی تحصیل
|-
|v
|تحصیل منچن آباد
|0.1
|1,818
|525,017
|478
|
|-
|'''(8)'''
|ضلع '''ڈیرہ غازی خان'''
|80.99
|11,922
|2,872,631
|2,326,793
|
|-
|i
|تحصیل ڈیرہ غازی خان
|84.34
|2,012
|1,224,964
|1,033,190
|
|-
|ii
|تحصیل کوٹ چھٹہ
|90.1
|1,802
|757,230
|682,634
|
|-
|iii
|تحصیل کوہ سلیمان
|2.1
|5,339
|212,652
|4,595
|بلوچی و سرائیکی تحصیل
|-
|'''(9)'''
|ضلع راجن پور
|74.6
|12,318
|1,996,039
|1,489,157
|
|-
|i
|تحصیل راجن پور
|82.81
|2,078
|706,770
|585,335
|
|-
|ii
|تحصیل ڄام پور
|86.15
|2,322
|849,369
|731,733
|
|-
|iii
|تحصیل روجھاݨ مزاری
|42.36
|2,905
|405,689
|171,887
|بلوچی و سرائیکی تحصیل
|-
|iv
|ڈی ایکسکلیوڈڈ ایریا
|0.6
|5,013
|34,191
|202
|بلوچی و سرائیکی تحصیل
|-
|'''(10)'''
|ضلع مظفرڳڑھ 
|92.37
|4,778
|2,981,048
|2,753,811
|
|-
|i
|تحصیل مظفرڳڑھ
|90.87
|2,377
|1,625,487
|1,477,174
|
|-
|ii
|تحصیل علی پور
|93.79
|1,391
|640,384
|600,633
|
|-
|iii
|تحصیل جتوئی
|94.52
|1,010
|715,177
|676,004
|
|-
|'''(11)'''
|ضلع کوٹ ادو
|79.05
|3,471
|1,347,501
|1,065,249
|
|-
|ii
|تحصیل کوٹ ادو
|NA
|NA
|NA
|NA
|
|-
|ii
|تحصیل چوک سرور شہید
|NA
|NA
|NA
|NA
|
|-
|'''(12)'''
|ضلع لیہ
|66.67
|6,289
|1,823,995
|1,216,058
|
|-
|i
|تحصیل لیہ
|72.50
|1,712
|977,088
|708,457
|
|-
|ii
|تحصیل کروڑ لعل عیسݨ
|58.63
|1,823
|594,367
|348,482
|
|-
|iii
|تحصیل چوٻارہ
|63.0
|2,754
|252,540
|159,119
|
|-
|'''(13)'''
|ضلع تونسہ
|
|
|
|
|
|-
|i
|تحصیل تونسہ
|89.46
|2,769
|677,785
|606,374
|
|-
|ii
|تحصیل وہوا
|NA
|NA
|NA
|NA
|
|-
|ii
|تحصیل کوہ سلیمان 
|NA
|NA
|NA
|NA
|
|-
|'''(14)'''
|ضلع میانوالی 
|76.05
|5,840
|1,542,601
|1,173,213
|
|-
|i
|تحصیل میانوالی
|84.37
|2,689
|766,357
|646,579
|
|-
|ii
|تحصیل پپلاں
|74.04
|1,288
|402,050
|297,710
|
|-
|iii
|تحصیل عیسیٰ خیل
|61.11
|1,863
|374,194
|228,924
|
|-
|'''(15)'''
|ضلع بکھر
|79.97
|8,153
|1,647,852
|1,317,859
|
|-
|i
|تحصیل بکھر
|78.87
|2,427
|683,939
|539,469
|
|-
|ii
|تحصیل منکیرہ
|81.48
|1,768
|256,895
|209,319
|
|-
|iii
|تحصیل کلورکوٹ
|78.0
|2,239
|346,591
|270,395
|
|-
|iv
|تحصیل دریا خان
|82.86
|1,719
|360,427
|298,676
|
|-
|'''(16)'''
|ضلع خوشاب
|1.72
|6,511
|1,280,372
|22,025
|ڄٹکی و سرائیکی ضلع
|-
|i
|تحصیل خوشاب
|0.43
|2,115
|690,157
|2,970
|ڄٹکی علاقہ 
|-
|ii
|تحصیل نورپور تھل
|4.37
|2,500
|242,831
|10,632
|سرائیکی تحصیل، غیر مصدقہ اعداد
|-
|iii
|تحصیل قائد آباد
|3.54
|1,080
|230,028
|8,156
|جزوی سرائیکی علاقہ، غیر مصدقہ اعداد 
|-
|iv
|تحصیل نوشہرہ
|0.22
|816
|117,356
|267
|ڄٹکی علاقہ
|-
|'''(17)'''
|ضلع '''ڈیرہ اسماعیل خان'''
|64.23
|9,334
|1,625,088
|1,043,818
|
|-
|i
|تحصیل ڈیرہ اسماعیل خان
|59.23
|1,167
|725,449
|429,754
|
|-
|ii
|تحصیل پرووا
|71.63
|1,733
|292,343
|209,413
|
|-
|iii
|تحصیل دراٻݨ کلاں
|76.86
|1,540
|124,318
|95,555
|
|-
|iv
|تحصیل کلاچی
|59.27
|1,229
|101,892
|60,393
|
|-
|v
|تحصیل پہاڑ پور
|65.26
|1,657
|381,086
|248,703
|
|-
|vi
|تحصیل درازندہ
|NA
|2,008
|68,556
|NA
|پشتون تحصیل
|-
|'''(18)'''
|ضلع ٹانک
|16.05
|1,679
|390,626
|62,705
|غیر مصدقہ اعداد
|-
|i
|تحصیل ٹانک
|16.05
|1,679
|390,626
|62,705
|غیر مصدقہ اعداد
|-
|}
[[فائل:India1760 1905.jpg|thumb|ہندوستان تے مرہٹہ راج دے دوران خطہ سرائیکستان دا نقشہ جیہڑا صوبہ ملتان دے طور تے ݙٹھا ونج سڳدائے]]

===اہم سرائیکی شہر تے قصبے===
سرائیکی وسیب وسیع و عریض علاقے تے پھیلا ہویا اے جیندے اہم تے مشہور شہر اے ہن:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''سرائیکستان دے اہم شہر بمطابق مردم شماری 2017ء'''
!نمبرشمار 
!شہر
!کل آبادی
!شرح خواندگی 
!سطح سمندر توں اچائی (فٹ)
!حیثیت
!تبصرہ
|-
|1
|'''ملتان'''
|1,871,843
|
|
|مرکزِ سرائیکستان، انتظامی مرکز سول سیکرٹریٹ و ڈویژنل ہیڈکوارٹر
|
|-
|2
|بہاولپور
|76,2111
|
|
|انتظامی مرکز سول سیکرٹریٹ و ڈویژنل ہیڈکوارٹر 
|
|-
|3
|ڈیرہ غازی خان
|399,064
|
|
|ڈویژنل ہیڈکوارٹر
|
|-
|4
|ڈیرہ اسماعیل خان
|217,457
|
|
|ڈویژنل ہیڈکوارٹر
|
|-
|5
|میانوالی
|220,010
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|6
|رحیم یار خان
|477,100
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|7
|بکھر
|113,018
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|8
|ٹانک
|
|
|
|ضلعی صدرمقام
|  
|-
|9
|مظفرڳڑھ
|209,902
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|10
|راجن پور
|
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|11
|لیہ
|126,055
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|12
|کوٹ ادو
|129,859
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|13
|لودھراں
|117,862
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|14
|تونسہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|15
|کبیروالہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|16
|جہانیاں 
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|17
|میلسی
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|18
|یزمان
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|19
|احمدپور شرقیہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|20
|خیرپور ٹامیوالی
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|21 
|حاصل پور
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|22
|صادق آباد
|238,311
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|23
|خان پور کٹورہ
|184,374
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|24
|لیاقت پور
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|25
|فورٹ عباس
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|26
|کوٹ چھٹہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|27
|فورٹ منرو
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|28
|فاضل پور
|
|
|
|سب تحصیل
|
|-
|29
|ڄام پور
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|30
|روجھاݨ مزاری
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|31
|علی پور
|
|
|
|تحصیل صدرمقام 
|
|-
|32
|جتوئی
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|33
|کروڑ لعل عیسݨ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|34
|چوٻارہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|35
|پپلاں
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|36
|عیسیٰ خیل
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|37
|منکیرہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|38
|کلورکوٹ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|39
|دریا خان
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|40
|خانسر
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|41
|وہوا
|
|
|
|سب تحصیل
| 
|-
|42
|نورپور تھل
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|43
|خانقاہ شریف 
|
|
|
|ٹاؤن
| 
|-
|44
|بھونگ
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|45
|دیراوڑ
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|46
|اوچ شریف
|
|
|
|سب تحصیل
|
|-
|47
|پرووا
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|48
|کالاباغ
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|49
|کلاچی
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|50
|روکھڑی
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|51
|کندیاں
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|52
|کمرمشانی
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|53
|قطب پور
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|}

==مقامی سیاست دا انداز تے روایات==
سرائیکی خطے دی سیاست اُنھاں دے ہتھ وچ ھِے جو نہیں چاہندے سرائیکی اِنھاں دی غلامی کِنوں نجات حاصل کرن نکل سڳن جسطرح ساڈی پسماندگی دا ذمہ دار پنجاپی ھِے اے طبقہ جیندے ہتھ وچ سرائیکی سیاست ھِے اے وی پنجاپی دا مددگار طبقہ ھِے  پنجاپی دے نال نال  گدی نشین تے جاگیردار وی ساڈی پسماندگی دا ذمہ دار ھِے اینجھا کائنی اساں سارا ملبہ پنجاپی اُتے رکھ تے استین دے ناگاں کِنوں غافل تھی ونجو تے ایں خوف وچ رہو جو ایں کیتا ڳیا تاں اوں تھی ویسے فلاں تھی ویسے اِے لوک ساڈی سادگی دا ناجائز فائدہ اٹھا تے اساکوں لٹیندے رہسِن، گدی نشین تے جاگیردار ھک ڈوجھے کوں سپورٹ کریندن تے سرائیکی خطے کوں پسماندہ رکھی بیٹھن ۔۔۔۔ سرائیکی خطے دے مسائل اوں صورت وچ حل تھیسِن جڈا تل وطنی سیاست وچ دلچسبی گھنسِن سیاست ایں وقت تَل وطنیاں کِنے کائنی بلکہ اُنھاں کِنے ھِے جو درپردہ سرائیکی کوں کم زات تے نیچ سمجھدن اِنھاں لوکاں تے پنجاپیاں وچ کوئی فرق کائنی پنجاپی اگر سرائیکی نال شدید نفرت کریندن تے اے 0.5 فیصد طبقہ وی جو پیچھلے چالھیں سالیں کِنوں سرائیکی اُتے سیاست کریندا پئے سرائیکی نال گھٹ نفرت کائنی کریندا اِنھاں دی نفرت پنجاپیاں کِنوں ودھ ھِے ایں مسئلے دے حل کیتے سرائیکی نینگر سیاست وچ عملی حصہ گھنن تے ڈوھا نفرت دے سودگراں اُتے کڑی نظر رکھی ونجے ۔۔۔۔ اے نفرت دے سوداگر کینہ پرور تے لالچی وی ھِن تے  سرائیکی نال بغض وی رکھیندن ۔۔۔۔۔ ۔۔۔۔اِنھاں ڈوھا کِنوں نجات ھی سرائیکی کیتے ترقی دے راستے کھول سڳدی ھِے ۔۔۔۔۔ ھک طبقہ کِنوں نجات دے نال نال ڈوجھے طبقے تے کڑی نظر رکھڑ نال سرائیکی اپڑا بچاؤ کر سڳدن تے اُتے آ سڳدن اِنھاں اُتے بھروسہ کررڑ ممکن کائنی ورنہ نسل پرست کڈھائی وی نہ چاہسِن سرائیکی کوں  پنجاپی کِنوں نجات ملے۔۔۔ھتوں اے نسل پرست پنجاپی دے مدد گار بڑ تے سرائیکی کوں نقصان پہنچیندن۔
===سرائیکی قومیتی جماعتاں===
*[[سرائیکستان قومی کونسل]]، ظہور دھریجہ
*[[سرائیکستان ڈیموکریٹک پارٹی]]، راݨا فراز نون
*[[پاکستان سرائیکی پارٹی]]، نخبہ تاج لنگاہ
*[[پاکستان سرائیکی قومی اتحاد]]، کرنل (ر) عبدالجبار عباسی
*[[سرائیکستان قومی اتحاد]]، خواجہ غلام فرید کوریجہ
*[[سرائیکی فاونڈیشن پاکستان]]، ڄام اظہر مراد لاڑ
*[[عوامی سرائیکی پارٹی]]، سجاد اکبر ملکانی
*[[سرائیکی ایکشن کمیٹی]]، راشد عزیز بھٹی
*[[سرائیکی ملت پارٹی]]، اصغر خان ناہڑ
*[[وسیب نیشنل تحریک]]، آصف خان
*[[سرائیکی نیشنل پارٹی]]، عبدالمجید کانجو
*[[سرائیکستان قومی موومنٹ]]، بانی حمید اصغر شاہین مرحوم
*[[وسیب اتحاد]]، شہباز خان

===وفاقی جماعتاں===  
*[[پاکستان تحریک انصاف]]، [[عون عباس بپی]]، صدر سرائیکی وسیب 
*[[پاکستان پیپلز پارٹی]]، مخدوم سید احمد محمود، صدر سرائیکی وسیب
*[[پاکستان مسلم لیگ (ن)]]، کوئی نی 
*[[پاکستان عوامی تحریک]]، چوہدری فیاض احمد وڑائچ، صدر سرائیکی وسیب
*[[جماعت اسلامی پاکستان]]، راؤ محمد ظفر، صدر سرائیکی وسیب&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://jisp.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-28 |archive-date=2020-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201210212121/http://jisp.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*[[مجلس وحدت المسلمین]]، علامہ اقتدار حسین نقوی، صدر سرائیکی وسیب
*[[پاکستان مسلم لیگ (ق)]]، کوئی نی
*[[عوامی نیشنل پارٹی]]، کوئی نی

===سرائیکی وسیب دے حکمران خاندان===
*عباسی، نواب صلاح الدین عباسی، احمد پور شرقیہ
*چنڑ، ملک محمد اقبال چنڑ، بہاولپور
*للو، ملک حبیب للو، اوچ
*گیلانی، یوسف رضا گیلانی (ملتان)، افتخار الحسن گیلانی (اوچ)
*پیرزادہ، میاں ریاض حسین پیرزادہ، خیرپور ٹامیوالی
*گردیزی، سید عرفان گردیزی، حاصل پور
*وارݨ، سردار عامر یار وارݨ، دھوڑکوٹ
*پنوہاں، ملک حاصل محمد پنوہاں، علی پور
*سہروردی سادات، مخدوم سید احمد محمود، رحیم یار خان
*متیاݨہ، میاں ممتاز متیاݨہ، چشتیاں
*لالیکا، میاں عبدالستار لالیکا مرحوم، چشتیاں
*خاکوانی، اعظم خان خاکوانی، وہاڑی
*کھچی، ممتاز خان کھچی، وہاڑی
*بھابھہ، نور خان بھابھہ، میلسی
*ݙاہا، خانیوال
*ہراج، مہر اللہ یار ہراج، خانیوال
*ٻوسݨ، حاجی سکندر حیات ٻوسݨ، ملتان
*بھٹہ، شہزاد مقبول بھٹہ، ملتان
*راں، مظہر عباس راں، ملتان
*لانگ، نغمہ مشتاق لانگ، جلالپور پیروالہ
*کانجو، عبدالرحمان کانجو، لودھراں
*کھر، غلام مصطفٰی کھر، مظفر ڳڑھ
*بخاری، باسط سلطان بخاری، مظفر ڳڑھ
*نیازی، عمران خان نیازی، امجد علی خان، میانوالی
*اعواݨ، عائلہ ملک، کالاباغ
*روکھڑی، گل حمید خان روکھڑی، میانوالی
*شادی خیل، الحاج عبیداللہ خان شادی خیل، میانوالی
*ڈھانڈلہ، ملک افضل ڈھانڈلہ، بھکر
*اولکھ، احمد علی اولکھ، لیہ
*لغاری، جمال خان لغاری، ڈیرہ غازی خان
*مزاری، میر بلخ شیر مزاری، روجھان
*کھوسہ، سردار ذوالفقار علی خان کھوسہ، ڈیرہ غازی خان
*دریشک، سردار نصراللہ خان دریشک، راجن پور
*قیصراݨی، میر بادشاہ خان قیصراݨی، تونسہ
*گورچاݨی، سردار شیر علی گورچاݨی، راجن پور
*لونڈ، سردار جاوید اختر لونڈ، ڈیرہ غازی خان
*نواݨی، رشید اکبر نواݨی، بھکر
*جتوئی، قیوم جتوئی، جتوئی

==ثقافت تے روایات==

پٹکا سرائیکی ٹریڈیشن دا اہم جُز ہے ۔پٹکے کوں بدھݨ دے ڈھیر طریقے ھِن ۔سادہ طریقے نال وی پٹکا بدھا ویندے تے پٹکے کوں وَل ڈے تے ھک پاند مُونڈھے تے وی رکھیاں ویندے ڈوجھا پاند سَر وچ لُکیاں ھویا ھوندے ۔کجھ شوقین مزاج نینگر رنگین پَٹکا بدھ تے اپݨی خوبصورتی وچ اضافے دا سبب بݨݨ سانڳے رنگین پٹکے دا استعمال کریندن مقصد صرف خوبصورت نظر آنوݨ تے سرائیکی ٹریڈیشن کوں نشابر کرݨا ھوندے ۔جناب استاد ملک سونا خان بے وس دا پٹکا اسٹائل ھک عام سرائیکی پٹکا اسٹائل ہے ۔جو سرائیکی وسیب وچ عام ہے ۔&lt;ref&gt;https://www.saraikiliterature.com/en/language/history-of-saraiki-language&lt;/ref&gt;

گھیرولی شلوار :گھیر والی شلوار سرائیکی علاقہ دا کلچر ہے کجھ علاقاں اچ ایکوں ولیں آلی شلوار وی آکھا ویندے ایں علاقہ توں اے کلچر باہر نختے ۔ھُݨ اے گھیر والی شلوار بلوچ وی استعمال کریندن تے پاکستان دے ڈوجھے خطے دے لوک ایکوں استعمال کریندن گھیرولی شلوار سرائیکی ٹریڈشن دا حصہ ھے ایکوں سابق سرائیکی اسٹیٹ بہاولپور دے سابق نواب استعمال کریندے رہے ڳئین ھُݨ اے گھیرولی شلوار والا کلچر متروک تھیندا پئے ضرورت ایں ڳالھ دی ھِ سرائیکی ٹریڈیشن اُبھارݨ سانڳے ایندا استعمال نینگر کرن ۔۔لیکن بلوچستان وچ ھالی وی ایندا استعمال تھیندے ۔شوقین مزاج نوجوان نسل ایندا استعمال کریندی ھِ ۔سابق سرائیکی اسٹیٹ بہاولپور نواب صبح صادق خان عباسی گھیرولی شلوار دے نال تصویر سرائیکی کلچر کوں نشابر کریندی پئی ہے ۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://seraikigeet.com/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-29 |archive-date=2022-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528103855/https://seraikigeet.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://saraikimusic.blogspot.com/?m=1&lt;/ref&gt;
===سرائیکی زبان تے ایندے لہجے===
[[ملتان]]، مظفرگڑھ , بہاولپور، دیرہ غازی خان، دیرہ اسماعیل خان، میاںوالی،خوشاب، صحبت پور، ضلع بار خان تے درگ وچ سرائیکی دا معیاری لہجہ الایا ویندے۔ سرائیکی زبان دے ویہہ ہزار کنوں ودھ شاعر ہن۔

رحیم یار خان، [[راجن پور]]، کشمور تے [[گھوٹکی]] دے اضلاع وچ سرائیکی دا لمے آلا لہجہ ٻولا ویندے. سندھی دے گہرے اثرات دی وجہ توں اے لہجہ معیاری ملتانی سرائیکی توں قدرے مختلف اے.

جھنگوی سرائیکی،  جھنگ، ساہیوال دا لہجہ ہے۔  ایں لہجے وچ &quot;ب&quot; کوں &quot;ٻ&quot; ، &quot;ج&quot; کوں &quot;ڄ&quot;   تے &quot;گ&quot; کوں ہمشہ &quot;ڳ&quot; ٻولیندے ہِن۔ سلطان ٻاہو، علی حیدر ملتانی، ریاض،عابد تمیمی جھنگوچی لہجے دے شاعر ہن۔ ایں لہجے دے مزید ست لہجے ہن۔ ہر تحصیل دا لہجہ کُجھ نہ کُجھ وکھرا ہے.

===سرائیکی زبان دی تعلیمی حیثیت===

==تعلیمی نظام==
===تعلیمی ادارے===
*[[اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور]]
*[[بہاؤالدین زکریا یونیورسٹی ملتان]]
*[[غازی یونیورسٹی ڈیرہ غازی خان]]
*[[گومل یونیورسٹی ڈیرہ اسماعیل خان]]
*[[نمل یونیورسٹی میانوالی]]
*[[یونیورسٹی آف میانوالی]]، میانوالی 
*[[تھل یونیورسٹی بھکر]]
*[[صادق گرلز کالج یونیورسٹی بہاولپور]]
*[[گورنمنٹ ایس ای کالج، بہاولپور]]
*[[گورنمنٹ صادق عباس کالج، احمد پور شرقیہ]]
*[[یونیورسٹی آف ساؤدرن پنجاب]] ملتان&lt;ref&gt;https://www.isp.edu.pk/&lt;/ref&gt;

===پیشہ ورانہ تعلیمی ادارے===
*[[کیڈٹ کالج عیسیٰ خیل]]، میانوالی&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ccek.edu.pk/page.php?slug=academic |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2022-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220103055650/http://ccek.edu.pk/page.php?slug=academic |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*[[پولیس ٹریننگ اسکول، ملتان]]&lt;ref&gt;https://www.punjabpolice.gov.pk/trainingbranch&lt;/ref&gt;
*[[قائداعظم میڈیکل کالج، بہاولپور]]
*[[نشتر میڈیکل یونیورسٹی ملتان]]
*[[شیخ زید میڈیکل کالج، رحیم یار خان]]
*[[چولستان یونیورسٹی آف ویٹرنری اینڈ اینیمل سائنسز، بہاولپور]]
*[[خواجہ فرید یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ انفارمیشن ٹیکنالوجی، رحیم یار خان]]
*[[میاں نواز شریف انجینئرنگ یونیورسٹی، ملتان]]
*[[محمد شہباز شریف زرعی یونیورسٹی، ملتان]]
*[[میر چاکراعظم رند یونیورسٹی آف ٹیکنالوجی، ڈیرہ غازی خان]]
*[[گورنمنٹ کالج آف ٹیکنالوجی، بہاولپور]]
*[[گورنمنٹ کالج آف ٹیکنالوجی، ملتان]]
*[[گورنمنٹ کالج آف ٹیکنالوجی، لیہ]]
*[[گورنمنٹ کالج آف کامرس، بہاولپور]]
*[[پاپولیشن ویلفیئر ٹریننگ انسٹیٹیوٹ، ملتان]] &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pwd.punjab.gov.pk/regional_training_institutes_address |title=Archive copy |access-date=2022-05-19 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-19 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220519120154/https://pwd.punjab.gov.pk/regional_training_institutes_address |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*[[زرعی یونیورسٹی ڈیرہ اسماعیل خان]]

==شخصیات تے مشاہیر==
*[[شاہ شمس سبزواری]]
*[[ڄلم بن شبان]]
*[[شیخ حمید]]
*[[داؤد بن نصر]]
*[[بہاؤالدین زکریا ملتانی]]
*[[رفعت عباس]]
*[[خواجہ غلام فرید]]
*[[ابوالفضل فیضی مبارکپوری]]
*[[چندر گپت موریا]]
*[[نواب صادق محمد خان پنجم عباسی]]
*[[ملک امیر محمد خان]]
*[[عطاءاللہ خان عیسیٰ خیلوی]]
*[[عمران خان]]

==وسائل تے معدنیات==
==صنعت تے تجارت==
==آبی وسائل==
==ذرائع نقل و حمل تے آمد و رفت==
*[[ساؤتھ ائیر]]، ملتان

==زراعت تے فصلاں==
==مواصلات==
*[[پی ٹی وی نیشنل ملتان]]
*[[ریڈیو پاکستان بہاولپور]]
*[[ریڈیو پاکستان ملتان]]
*[[ریڈیو پاکستان ڈیرہ اسماعیل خان]]
*[[ریڈیو میانوالی]]
*[[وسیب ٹی وی]]
*[[روہی ٹی وی]]

==طبی سہولتاں==
*[[بہاول وکٹوریہ ہسپتال بہاولپور]]
*[[نواب صادق ہسپتال بہاولپور]]
*[[نشتر ہسپتال ملتان]]
*[[شیخ زید ہسپتال رحیم یار خان]]
*[[ساؤتھ پنجاب ہسپتال ملتان]] ملتان&lt;ref&gt;https://southpunjabhospital.com/&lt;/ref&gt;
*[[ملتان انسٹیٹیوٹ آف کڈنی ذیزیزز]]

==قومی تے مقامی کھیݙاں==
*[[سرائیکستان (جنوبی پنجاب) کرکٹ ٹیم]]&lt;ref&gt;https://www.pcb.com.pk/domestic-squads.html&lt;/ref&gt;
*[[ملتان سلطانز کرکٹ ٹیم]]

==علمی، سیاحتی، تاریخی تے روحانی مقامات==
فورٹ منرو ضلع ڈیرہ غازی خان، ماڑی ضلع راجن پور، قلعہ ڈیراور ضلع بہاولپور، قلعہ کہنہ قاسم باغ ملتان، باغ لانگے خان عوامی لائبریری ملتان، جناح پارک ملتان، مزار شاہ یوسف گردیز ملتان، مزار حضرت بہاؤالدین زکریا ملتان، مزار شاہ شمس سبزواری ملتان، مزار حضرت شاہ رکن عالم ملتان، عیدگاہ ملتان، سینٹرل لائبریری بہاولپور، نور محل بہاولپور، دربار محل بہاولپور، نشاط محل بہاولپور، گلزار محل بہاولپور، صادق ڳڑھ محل ڈیرہ نواب صاحب، مزار حضرت ملوک شاہ بہاولپور، گلزار صادق پارک بہاولپور، گیریژن پارک بہاولپور، لال سہانرا نیشنل پارک بہاولپور، مزار حضرت سلطان احمد قتال جلالپور پیروالہ، مزار حضرت جلال الدین سرخپوش بخاری اوچشریف، چنݨ پیر ضلع بہاولپور، ہیڈ پنجند بیراج، مزار حضرت خواجہ سلیمان تونسوی ضلع تونسہ، مزار حضرت سخی سرور ڈیرہ غازی خان، مزار حضرت میاں علی ضلع میانوالی، کالا باغ ضلع میانوالی، چشمہ بیراج ضلع میانوالی، تونسہ بیراج، وادی نمل ضلع میانوالی، بھونگ مسجد صادق آباد، پتݨ منارا ضلع رحیم یار خان، جامع مسجد الصادق بہاولپور، دربار خواجہ غلام فرید کوٹ مٹھݨ شریف، مزار نواب مظفر خان سدوزئی احاطہ حضرت بہاؤالدین زکریا ملتانی، عباسی مسجد ڈیراور، بہاولپور میوزیم، ملتان میوزیم، [[ملتان ٹی ہاؤس]]، شیر باغ بہاولپور

==سرائیکی وسیب دے سوغاتاں تے کھاݨے==
[[ݙولی]]، [[ڈھونڈا]]، [[چلتا]]، [[سوہن حلوہ]]، [[تل شکریہ]]، [[پتے آلی دال]]، [[سوہانجݨہ]]، [[ساڳ]]، [[مکئی دی روٹی]]، [[کوکی]]، [[مرونڈا]], [[دابڑ دال]]، [[گجک]]، [[ثوبت]]، [[لسی]]، [[امب]]، [[کھمبی]]، [[دشاڳ]]، [[ماکھی]]، [[کھیر سوڈا]]، [[ٹانگر]]، [[مکھڈی حلوہ]]، [[کٹوہ گوشت]]، [[پیٹھے دا حلوہ]]، [[چٗوری]]، [[ککو]]، [[ڈڈے]]، [[ڳنے دی رؤ]]، [[مکھݨ]]، [[پنجیری]]، [[گھڑے آلے سیویاں]]، [[جَوڑے]]، [[ڳڑ دا شربت]]، [[ستو]]، [[پنڈ دے کھیلونھ]]، [[پیلو]]، [[کڑویلو]]، [[مکھݨ]]، [[دیسی گھیؤ]]، [[کھوئے دے پیڑے]]

==انتظامی خودمختاری==
سرائیکی وسیب انتظامی طور تے ہک خودمختار علاقہ ہے جیہڑا کہ ہک صوبائی سول سیکرٹریٹ تے کئی وفاقی اداریاں دے زیر انتظام ہے۔ یکم جولائی 2020ء خطہ سرائیکستان دا او تاریخی ݙینہہ اے جݙݨ پاکستان تحریک انصاف دی حکومت ولوں بالخصوص وزیراعلٰی پنجاب سردار عثمان احمد خان بزدار ہوراں دے کاوشاں نال اتھاں سول بیوروکریسی تے پولیس بیوروکریسی دے انتظامی سیکرٹریٹ دا قیام عمل اچ آیا۔ 30 جون 2020ء کوں جناب زاہد اختر زمان دی تقرری بطور پہلے تے تاریخی ایڈیشنل چیف سیکریٹری تے جناب انعام غنی دی تقرری بطور پہلے تے تاریخی ایڈیشنل انسپیکٹر جنرل دے کیتی ڳئی۔ وزیراعلٰی پنجاب سردار عثمان احمد خان بزدار ہوراں نے انہاں ݙوہاں انتظامی سربراہان نال خصوصی ملاقات اچ نیک تمناواں دے بعد سرائیکی خطے دے معاملات تے مسائل بارے تبادلہ خیال کیتا ۔ انہاں ݙوہاں سربراہان نے ݙو جولائی 2020ء کوں سرائیکستان دے انتظامی سیکرٹریٹ (سرکاری ناں جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ) کیتے باقاعدہ طور تے اپݨے ذمہ داریاں سنبھال گھدے۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.punjab.gov.pk/node/4018 |title=Archive copy |access-date=2022-04-02 |archive-date=2021-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422155554/https://www.punjab.gov.pk/node/4018 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
===خودمختار صوبائی سیکرٹریٹ (صوبائی محکمے)===
سرائیکستان دے انتظامی سیکرٹریٹ اچ ابتدائی طور تے مندرجہ ذیل محمکہ جات شامل کیتے ڳئے ہن جنہاں وچوں کجھ دے سیکرٹریاں دی تعیناتی تھیوݨی باقی ہے۔
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://urdu.siasat.pk/news/2020-08-18/news-47139 |title=Archive copy |access-date=2022-04-02 |تاريخ-الأرشيف=2021-09-13 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210913092659/https://urdu.siasat.pk/news/2020-08-18/news-47139 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#سروسز اینڈ جنرل ایڈمنسٹریشن ڈیپارٹمنٹ
#داخلہ
#صحت
#اسپیشلائزڈ ہیلتھ کئیر اینڈ میڈیکل ایجوکیشن 
#اعلیٰ تعلیم&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://highereducation.southpunjab.gov.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220609125454/http://highereducation.southpunjab.gov.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#سکول ایجوکیشن&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://schooleducation.southpunjab.gov.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130065531/https://schooleducation.southpunjab.gov.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#زراعت
#پلاننگ اینڈ ڈیویلپمنٹ
#لائیو سٹاک اینڈ ڈیری ڈیویلپمنٹ
#پلاننگ اینڈ ڈیویلپمنٹ
#سیکرٹری لوکل گورنمنٹ اینڈ کمیونٹی ڈیویلپمنٹ
#سیکرٹری ہاؤسنگ، اربن ڈیویلپمنٹ اینڈ پبلک ہیلتھ انجینئرنگ
#آبپاشی
#جنگلات
#کمیونیکیشن اینڈ ورکس
#محکمہ مال (ریونیو)
#محکمہ بیت المال
#ڈائریکٹوریٹ پبلک ریلیشنز، حکومت پنجاب &lt;ref&gt;https://www.facebook.com/DPRMultan/&lt;/ref&gt;
#جنوبی پنجاب پولیس آفس برائے ایڈیشنل آئی جی، ملتان 
#میٹرو بس سسٹم ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pma.punjab.gov.pk/mmbs |title=Archive copy |access-date=2022-06-07 |archive-date=2020-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201123164331/https://pma.punjab.gov.pk/mmbs |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ممبر انفراسٹرکچر ڈویلپمنٹ اتھارٹی ملتان&lt;ref&gt;https://www.idap.pk/details/board-of-authority&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹر سپیشل برانچ پولیس، جنوبی پنجاب، ملتان&lt;ref&gt;https://thepakistandaily.com/usman-buzdar-appoints-controversial-uncle-as-special-branch-director-south-punjab/&lt;/ref&gt;
#دفتر ڈائریکٹر پبلک انسٹرکشنز ایجوکیشن جنوبی پنجاب، ملتان
#پنجاب ایجوکیشن فاونڈیشن، ریجنل آفس ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pef.edu.pk/Contact/index.aspx |title=Archive copy |access-date=2022-07-01 |archive-date=2022-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922063353/http://www.pef.edu.pk/Contact/index.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پنجاب فوڈ اتھارٹی، ساؤتھ ونگ ملتان&lt;ref&gt;https://www.facebook.com/PFARESOURCEANSLICENSINGSOUTH&lt;/ref&gt;
#ڈی آئی جی جیل خانہ جات ملتان ریجن &lt;ref&gt;https://prisons.punjab.gov.pk/regional_digs_contact_numbers&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹوریٹ زرعی انجینئرنگ ملتان،&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://field.agripunjab.gov.pk/our_directorates |title=Archive copy |access-date=2022-09-22 |archive-date=2022-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701052204/http://field.agripunjab.gov.pk/our_directorates |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹوریٹ زرعی میکنائزیشن ریسرچ ادارہ ملتان ،&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://field.agripunjab.gov.pk/our_directorates |title=Archive copy |access-date=2022-09-22 |archive-date=2022-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701052204/http://field.agripunjab.gov.pk/our_directorates |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ایڈیشنل آئی جی ڈسپلن جنوبی پنجاب، &lt;ref&gt;https://punjabpolice.gov.pk/PIO_OTHER_UNIT&lt;/ref&gt;

===وفاقی محکمے تے نیم خودمختار ادارے===
#واپڈا (میپکو ملتان)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mepco.com.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2021-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211212171629/http://mepco.com.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان پوسٹ (پوسٹ ماسٹر جنرل آفس جنوبی پنجاب سرکل)&lt;ref&gt;https://www.pakpost.gov.pk/contact_us.php#top&lt;/ref&gt;
#پاکستان ٹیلی ویژن، ملتان مرکز&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ptv.com.pk/Contact |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |تاريخ-الأرشيف=2022-06-24 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220624061259/https://ptv.com.pk/Contact |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#[[پی ٹی وی نیشنل ملتان]]، &lt;ref&gt;https://youtube.com/@ptvnationalmultan&lt;/ref&gt;
#ریلوے کنسٹرکشن پاکستان (ریجنل آفس ملتان)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.railcop-pk.com/reg-offices.htm |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2022-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415221644/http://railcop-pk.com/reg-offices.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#دی انسٹی ٹیوشن آف انجینئرز پاکستان، ملتان سنٹر&lt;ref&gt;http://iepislamabad.org/iep-centres.php&lt;/ref&gt;
#پاکستان انجینئرنگ کونسل، برانچ آفس ملتان &lt;ref&gt;https://pec.org.pk/branch_laision_offices.aspx، پاکستان انجینئرنگ کونسل، برانچ آفس، شاہ رکن عالم کالونی ملتان &lt;/ref&gt;
#ایف آئی اے، ملتان&lt;ref&gt;https://www.fia.gov.pk/contact&lt;/ref&gt;
#اے ٹی آئی آر، ملتان آفس &lt;ref&gt;https://atir.gov.pk/?page=admin&lt;/ref&gt;
#نیشنل ہائی وے اتھارٹی، جی ایم کنسٹرکشن ، پنجاب ساؤتھ، ملتان &lt;ref&gt;https://nha.gov.pk/contact-us&lt;/ref&gt;
#ساؤدرن پنجاب ایمبرائیڈری انڈسٹریز (پبلک پرائیویٹ پارٹنرشپ)&lt;ref&gt;http://spei.com.pk/&lt;/ref&gt;
#نیشنل ہائی وے اینڈ موٹروے پولیس، ڈی آئی جی سینٹرل 2، ملتان &lt;ref&gt;https://nhmp.pitb.gov.pk/telephone_directory&lt;/ref&gt;
#پوسٹل لائف انشورنس کمپنی لمیٹڈ، ریجنل ڈائریکٹر ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://plic.com.pk/contact |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-06-10 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220610192654/https://plic.com.pk/contact |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان ٹیلی کمیونیکیشن اتھارٹی، ریجنل آفس ملتان&lt;ref&gt;https://www.pta.gov.pk/en/multan&lt;/ref&gt;
#پاکستان کونسل فار ریسرچ ان واٹر ریسورسز، ریجنل آفس بہاولپور&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pcrwr.gov.pk/bahawalpur/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-12 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220512093540/https://pcrwr.gov.pk/bahawalpur/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان سائنس فاونڈیشن، ڈپٹی ڈائریکٹر ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.psf.gov.pk/contact.aspx |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-06-18 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220618141606/https://psf.gov.pk/contact.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پی ایس کیو سی اے، ڈپٹی ڈائریکٹر ملتان زون&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://updated.psqca.com.pk/contact-us/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |archive-date=2022-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517141128/http://updated.psqca.com.pk/contact-us/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹوریٹ آف حج، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://mora.gov.pk/Detail/M2IzNTUwNjQtMWM1OS00YWIxLWE3ZjUtY2ZiYmM2M2RkOTU0 |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-12 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220512061212/https://mora.gov.pk/Detail/M2IzNTUwNjQtMWM1OS00YWIxLWE3ZjUtY2ZiYmM2M2RkOTU0 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#وفاقی شرعی عدالت، جنوبی پنجاب، ملتان &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nayatime.com/story/2022-05-07-13-33--1651912414 |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |archive-date=2022-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705222651/https://www.nayatime.com/story/2022-05-07-13-33--1651912414 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ریجنل نیب ملتان&lt;ref&gt;https://nab.gov.pk/contacts.asp#mul&lt;/ref&gt;
#ایس ایم ای بی ایف سی ساؤتھ پنجاب، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.smebfcmultan.com/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520105718/https://www.smebfcmultan.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#نادرا ریجنل ہیڈکوارٹر ملتان&lt;ref&gt;https://www.nadra.gov.pk/operational-management/&lt;/ref&gt;
#دفتر ایڈیشنل ایڈوکیٹ جنرل، بہاولپور تے ملتان&lt;ref&gt;دفتر ایڈیشنل ایڈوکیٹ جنرل، ملتان و بہاولپور بنچ https://advocategeneral.punjab.gov.pk/law_officer&lt;/ref&gt;
#قومی امن کمیٹی برائے بین المذاہب ہم آہنگی، حکومت پاکستان&lt;ref&gt;https://www.facebook.com/npcpbwp/&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹر ٹریڈ ڈیویلپمنٹ اتھارٹی پاکستان، ملتان&lt;ref&gt;https://tdap.gov.pk/&lt;/ref&gt;
#ڈی جی آڈٹ، جنوبی پنجاب، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://agp.gov.pk/Jobs |title=Archive copy |access-date=2022-06-07 |archive-date=2022-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220607185507/https://agp.gov.pk/Jobs |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پریس انفارمیشن ڈیپارٹمنٹ، ریجنل آفس ملتان&lt;ref&gt;http://pid.gov.pk/contact_regional&lt;/ref&gt;
#ڈپٹی جنرل مینیجر پیمرا، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pemra.gov.pk/contact.php |title=Archive copy |access-date=2022-06-15 |archive-date=2022-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220617094824/https://pemra.gov.pk/contact.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ریجنل دفتر نیشنل ٹیلی کمیونیکیشن کارپوریشن، ملتان&lt;ref&gt;https://ntc.net.pk/ContactCentral.html&lt;/ref&gt;
#پاکستان ریلوے پولیس ملتان ڈویژن &lt;ref&gt;http://www.pakistanjobsbank.com/Jobs/47667/Pakistan-Railway-Police-Jobs-2017-Constables-ASI-NTS-Application-Form-Download-Latest-New/&lt;/ref&gt;
#پاکستان ریلوے، ڈویزنل سپرنٹنڈنٹ ملتان &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/ContactUs.aspx |title=Archive copy |access-date=2022-09-13 |archive-date=2020-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130101320/https://www.pakrail.gov.pk/ContactUs.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان پریس ڈیپارٹمنٹ، ریجنل آفس ملتان &lt;ref&gt;http://pid.gov.pk/contact_regional&lt;/ref&gt;
#اسٹیٹ لائف انشورنس کارپوریشن آف پاکستان، ملتان ریجن &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://statelife.com.pk/index.php/contact-item-2/multan-region |title=Archive copy |access-date=2022-10-31 |archive-date=2022-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221031062935/https://statelife.com.pk/index.php/contact-item-2/multan-region |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#این ایل سی، ریجنل آفس ملتان
#[[ساؤتھ ائیر]]، ملتان
#ایف ڈبلیو او، ڈیرہ اسماعیل خان
#فوجی فاؤنڈیشن، دفاتر ملتان، میانوالی
#مراکز قومی بچت پاکستان، ملتان، بہاولپور
#اکادمی ادبیات پاکستان، برانچ آفس ملتان، &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pal.gov.pk/directory.aspx |title=Archive copy |access-date=2023-11-19 |archive-date=2023-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119101912/https://pal.gov.pk/directory.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پولیس ٹریننگ اسکول ملتان، &lt;ref&gt;https://www.punjabpolice.gov.pk/PPOContacts&lt;/ref&gt;

===این جی اوز تے فلاحی، مذہبی تے تحقیقاتی ادارے===
#عالمی مجلس تحفظ ختم نبوت، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://laulak.info/old/MLAULAK/laulak.htm |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220924001303/http://laulak.info/old/MLAULAK/laulak.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#الخدمت فاونڈیشن ساؤتھ پنجاب&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://alkhidmat.org/contact.html |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2022-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525003246/https://alkhidmat.org/contact.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#جنوبی پنجاب سنٹر برائے ریسرچ اینڈ ڈیویلپمنٹ ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://spcrd.org/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-17 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220517215418/http://spcrd.org/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#سرائیکی ایریا سٹڈی سنٹر، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://sasc.bzu.edu.pk/website/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-29 |archive-date=2022-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220419042949/https://sasc.bzu.edu.pk/website/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان جرنلسٹ ایسوسی ایشن، جنوبی پنجاب&lt;ref&gt;https://pja.org.pk/south-punjab/&lt;/ref&gt;
#پاکستان یو ایس ایلومنی نیٹ ورک ، جنوبی پنجاب چیپٹر &lt;ref&gt;https://puan.pk/chapters/south-punjab/&lt;/ref&gt;

===بین الاقوامی ادارے تے ملٹی نیشنل کمپنیاں===
*اقوام متحدہ دے وفود برائے سرائیکی وسیب یا جنوبی پنجاب
*یاماہا پاکستان، ملتان آفس&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.yamaha-motor.com.pk/offices/ |title=Archive copy |access-date=2022-09-25 |تاريخ-الأرشيف=2022-09-25 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220925181944/https://www.yamaha-motor.com.pk/offices/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*سوزوکی جنوبی پنجاب، ملتان &lt;ref&gt;//https://suzukisouthpunjab.com//&lt;/ref&gt;
*خانہ فرہنگ ایران، ملتان

===انتظامی تقسیم===
1.جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ
*[[بہاولپور ڈویژن]]، [[ملتان ڈویژن]] تے [[ڈیرہ غازی خان ڈویژن]] (تیرہاں اضلاع) تے مشتمل وسیب دا علاقہ ایڈیشنل چیف سیکریٹری دے ماتحت بذریعہ سول سیکرٹریٹ زیر انتظام
*ضلع ڈیرہ غازی خان دے ذیلی انتظام دے طور تے کوہ سلیمان دے قبائلی علاقے بذریعہ پولیٹیکل اسسٹنٹ 

2.ضلع میانوالی، بھکر تے ضلع خوشاب دا جزوی علاقہ، کمشنر [[سرڳودھا ڈویژن]] (پنجاب) دے زیر انتظام

3.ضلع ڈیرہ اسماعیل خان تے ٹانک دے ضلعے، صوبہ خیبرپختونخواہ، کمشنر [[ڈیرہ اسماعیل خان ڈویژن]] دے زیر انتظام&lt;ref&gt;تحقیق و ترتیب، اسماعیل بھٹہ&lt;/ref&gt;

==مزید ݙیکھو==
*[[سرائیکی زبان]]
*[[سرائیکستان سول سیکرٹریٹ]]
*[[تاریخ سرائیکستان]]
*[[ملتان]]
*[[سرائیکی]]
*[[سرائیکی لوک]]
*[[سرائیکی اکھاݨ]]
*[[سرائیکی زبان دا نثری ادب]]
*[[سرائیکی ادب]]
*[[سرائیکی میڈیا]]
*[[سرائیکی قومیتی تحریک]]
*[[سرائیک ڳوتھاں]]
*[[سرائیکی شخصیات]]
*[[سرائیکی وسیب]]

==حوالے==</text>
      <sha1>bs7zk0h7n49pdho9badvj1pyj4qki1p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>71130</id>
      <parentid>71129</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T18:12:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ismail Saraikistani</username>
        <id>3155</id>
      </contributor>
      <comment>/* سرائیکی وسیب دے سوغاتاں تے کھاݨے */</comment>
      <origin>71130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53203" sha1="q3u6khj9d6h65xsimgrfm9zbewjqvyl" xml:space="preserve">{| cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=0 style=&quot;border: 1px solid #cccccc; float: left; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; background: #fcfcfc; width: 305px&quot;
| style=&quot;background:#FFFF00&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot; colspan=2 |'''&lt;span style=&quot;font-size:large;&quot;&gt;سرائیکستان (خودمختار انتظامی اکائی)&lt;/span&gt;'''
|-
|-style=&quot;margin:0;background:#ccccff&quot;;width:100%&quot; align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;2&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-bottom: 2px solid #D3D3D3;&quot; |  
[[File:Map-of-saraikistan.jpg|thumb|سرائیکستان دا نقشہ]]
|-|- align=&quot;center&quot;
|-
| '''انتظامی مرکز''': ||  [[ملتان]]
|-
| '''دیگر اہم شہر''': ||  [[بہاولپور]]، [[ڈیرہ غازی خان]]، [[ڈیرہ اسماعیل خان]]، [[رحیم یار خان]]، [[میانوالی]]
|-
| '''مقامی تے اکثریتی زبان''': ||  [[سرائیکی]]
|-
| '''اقلیتی زباناں''': ||  [[پشتو]]، [[پنجابی]]، [[بلوچی]]، [[مارواڑی]]، [[میواتی]]، [[ہریاݨوی]]، [[اردو]]، [[ہندکو]]
|-
| '''آبادی''': ||  50,000,849
|-
| '''رقبہ''': ||  1,23,607 مربع [[کلومیٹر]]
|-
| '''انتظامی سربراہ''': ||  [[فواد ہاشم ربانی]]، [[ایڈیشنل چیف سیکریٹری، سرائیکستان]]
|-
| '''[[ایڈیشنل آئی جی پولیس، سرائیکی وسیب]]''': ||  [[محمد کامران خان]]
|-
| '''حیثیت''': || خودمختار [[انتظامی اکائی]] از یکم جولائی 2020ء
|-
| '''[[سرکاری ٹی وی چینل]]''': ||  [[پی ٹی وی نیشنل ملتان]]
|-
| '''نظام حکومت''': ||  انتظامی [[سول سیکرٹریٹ]] (13 ضلعے)
|-
|'''علاقے''' : || بہاولپور، ملتان، ڈیرہ غازی خان، [[سرڳودھا]] (ݙو ضلعے) تے [[ڈیرہ اسماعیل خان]] ڈویژن
|-
|'''سرکاری ویب سائٹ'''||[https://www.facebook.com/ACSSouthPunjab?mibextid=JRoKGi]، ایڈیشنل چیف سیکریٹری جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ 
|}
[[فائل:Distribution of Pakistanis speaking Saraiki as a first language in 1998.png|Distribution of Pakistanis who spoke Saraiki as their mother tongue at the time of the [[1998 Pakistan Census]]|thumb]]
سرائیکستان توں مراد پاکستان دا او سرائیکی علاقہ ہے جیہڑا زیادہ تر صوبہ پنجاب دے ماتحت اے جزوی طور تے صوبہ خیبرپختونخوا دے ماتحت وی ہے مگر ایندا زیادہ حصہ انتظامی طور تے خودمختار اے جتھاں انتظامی سول سیکرٹریٹ قائم کیتا ڳیا ہے۔ &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://waseb.org/about/%D9%88%D8%B3%DB%8C%D8%A8 |title=Archive copy |access-date=2022-05-30 |تاريخ-الأرشيف=2024-11-26 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20241126132749/https://waseb.org/about/%D9%88%D8%B3%DB%8C%D8%A8 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==تاریخ==
[[فائل:مغلیہ دور وچ ہندوستانی صوبے.jpg|thumb|Map of India during Mughal empireمغل دور وچ صوبہ ملتان (سرائیکستان)]]

کہیں زمانے اچ راوی دا دریا ملتان دے پراݨے قلعے دے نال وہندا ہا، تے اینکوں ہک دریائی بندرگاہ دی حیثیت حاصل ہائی ، ٻیڑیں ( کشتیوں) دے ذریعے صرف سکھر بھکر ہی نئی، بلکہ منصورہ ، عراق ، ایران ، مصر ، کا بل، دلی (دہلی) تے حیدرآباد دکن تک دی تجارت ہوندی ہئی، ایں واسطے ملتان کوں دنیا دے بہوں وݙے علمی، تجارتی تے مذہبی مرکز دی حیثیت حاصل تھئی، تے صرف ہندوستان ہی نہی بلکہ پوری دنیا اچ ملتان دی شہرت ہای ۔قلعہ ملتان دی قدامت بارے آکھیا ویندے ، کہ اے پنج ہزار سال پرانا ھ، لیکن ہو سگدے، کہ اے ہنیں تو وی زیادہ پراݨا ہووے ،ایں ڳال تے پر سارے مورخین دا اتفاق ھ، کہ ملتان تے قلعہ ملتان دا وجود قبل از تاریخ دیو مالائی دور کنوں وی پہلے دا ھ ، افسوس دا مقام اے ھ۔ ، جو حملہ آوراں نے ہمیشہ ایں قلعے کوں نشانہ بنڑا تے اینکوں فتح کرݨ توں بعد خوب لُٹ مار کریندے رہ ڳئے، پر اینکوں بحال کرݨ دا کہیں نا سوچیا، 1200قبل مسیح &quot; دارا &quot; نے اینکوں تباہ کیتا ، 325 قبل مسیح سکندر اعظم نے ایندے اُتے چڑھائی کیتی، ولا عرب ، افغان ، سکھ تے انگریزاں حملہ آوراں قدیم قلعہ ملتان کوں برباد کرݨ اچ کوئی کسر نہ چھوڑی ، ہنڑ فرزندان ملتان تے سرائیکی وسیب دے سارے واسیاں دا فرض ھ، کہ او اپنڑی پراݨی کوتاہیں تے غور کرِن ، تے اپنڑے وسیب دے نال تھیونڑوالی پنج ہزار سالہ زیادتیاں دی تلافی کرݨ، تے اپنڑے فخر (عظمت رفتہ) کوں سنڄانڑن.

==سرائیکستان دا جغرافیہ تے محل وقوع==
سرائیکستان وچ کوہ سلیمان، [[روہی]]، [[تھل]] ،دامان، نیلی، راوی تے گومل وادی شامل ہن۔ ایں دی زبان، تاریخ تے ثقافت ہکا ہے۔ اٹھارھاں ضلعیاں تے مشتمل وادی سندھ دا اُتلا میدان ہک ڄغرافیائی خطہ ہے۔ ایں کوں سرائیکستان اہدے ہن۔ پاکستان دے جغرافیائی خطے، پہاڑ، سطوح مرتفع، وادی سندھ دا زیریں میدان تے وادی سندھ دا بالائی میدان ہن۔ ہیں چھیکڑی خطے کوں سرائیکستان وی آہدے ہن۔ سرائیکستان ہک جغرافیائی خطہ ہے۔ سرائیکستان دے انہاں سارے علاقیاں دی زبان، تاریخ تے ثقافت ہکا ہے۔


===‎سرائیکستان دے ضلعے تے تحصیلاں=== 
خطہ سرائیکستان وسیع و عریض رقبے تے پھیلا ہویا اے جیندے وچ کئی اضلاع آندن جنہاں دی تفصیل درج ذیل اے. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''سرائیکستان دے ضلعے بمطابق مردم شماری 2017ء'''
!نمبرشمار 
!ضلع/تحصیل
!سرائیکی زبان %
!رقبہ (KM²)
!کل آبادی
! سرائیکی آبادی
!تبصرہ
|-
|'''(1)'''
|ضلع '''ملتان'''
|64.41
|3,720
|4,746,166
|3,057,098
|
|-
|i
|تحصیل ملتان سٹی
|47.13
|304
|2,259,115
|1,064,944
|
|-
|ii
|تحصیل ملتان صدر
|73.88
|1,632
|1,323,076
|977,543
|
|-
|iii
|تحصیل شجاع آباد
|81.05
|806
|609,004
|493,615
|
|-
|iv
|تحصیل جلالپور پیروالہ 
|93.87
|978
|554,971
|520,996
|
|-
|'''(2)'''
|ضلع لودھراں
|74.23
|2,778
|1,699,693
|1,261,752
|
|-
|i
|تحصیل لودھراں
|80.4
|1,111
|703,513
|565,672
|
|-
|ii
|تحصیل دنیا پور
|58.61
|889
|495,217
|290,255
|
|-
|iii
|تحصیل کہروڑ پکا
|81.0
|778
|500,963
|405,825
|
|-
|'''(3)'''
|ضلع وہاڑی  
|19.17
|4,364
|2,902,081
|556,619
|ڄٹکی و سرائیکی ضلع
|-
|i
|تحصیل وہاڑی
|1.45
|1,430
|928,812
|13,508
|ڄٹکی تحصیل
|-
|ii
|تحصیل بوریوالہ
|0.13
|1,295
|1,019,659
|1,317
|ڄٹکی تحصیل
|-
|iii
|تحصیل میلسی
|56.81
|1,639
|953,610
|541,794
|سرائیکی تحصیل
|-
|'''(4)'''
|ضلع خانیوال 
|18.55
|4,349
|2,920,233
|541,818
|ڄٹکی و سرائیکی ضلع
|-
|i
|تحصیل خانیوال 
|9.8
|784
|856,257
|83,710
|ڄٹکی تحصیل
|-
|ii
|تحصیل میاں چنوں 
|0.94
|1,212
|761,955
|7,191
|ڄٹکی تحصیل
|-
|iii
|تحصیل کبیروالہ
|33.3
|1,804
|958,596
|319,316
|سرائیکی تے ڄٹکی تحصیل
|-
|iv
|تحصیل جہانیاں 
|38.32
|549
|343,425
|131,601
|سرائیکی تحصیل
|-
|'''(5)'''
|ضلع '''بہاولپور'''
|67.06
|24,830
|3,669,176
|2,460,606
|
|-
|i
|تحصیل بہاولپور سٹی
|58.97
|1,490
|682,116
|402,246
|
|-
|ii
|تحصیل بہاولپور صدر
|73.34
|745
|575,886
|422,363
|
|-
|iii
|تحصیل احمدپور شرقیہ
|91.3
|1,738
|1,078,586
|984,808
|
|-
|iv
|تحصیل خیرپور ٹامیوالی
|88.56
|993
|262,923
|232,854
|
|-
|v 
|تحصیل حاصل پور
|41.46
|1,490
|456,360
|189,209
|ڄٹکی تے سرائیکی تحصیل
|-
|vi
|تحصیل منڈی یزمان
|37.35
|18,374
|613,305
|229,126
|
|-
|'''(6)'''
|ضلع رحیم یار خان 
|64.9
|11,880
|4,807,762
|3,120,662
|
|-
|i
|تحصیل رحیم یار خان
|57.54
|2,464
|1,530,183
|880,521
|
|-
|ii
|تحصیل صادق آباد
|56.71
|2,964
|1,261,588
|715,548
|
|-
|iii
|تحصیل خان پور
|70.36
|3,190
|982,085
|691,020
|
|-
|iv
|تحصیل لیاقت پور
|80.62
|3,262
|1,033,906
|833,573
|
|-
|'''(7)'''
|ضلع بہاولنگر 
|1.97
|8,878
|2,975,656
|58,672
|ڄٹکی اکثریتی ضلع
|-
|i
|تحصیل بہاولنگر
|0.14
|1,729
|813,390
|1,201
|
|-
|ii
|تحصیل چشتیاں
|1.96
|1,500
|689,766
|13,521
|
|-
|iií
|تحصیل ہارون آباد
|0.43
|1,295
|524,715
|2,291
|
|-
|iv
|تحصیل فورٹ عباس
|9.74
|2,536
|422,768
|41,181
|ڄٹکی و سرائیکی تحصیل
|-
|v
|تحصیل منچن آباد
|0.1
|1,818
|525,017
|478
|
|-
|'''(8)'''
|ضلع '''ڈیرہ غازی خان'''
|80.99
|11,922
|2,872,631
|2,326,793
|
|-
|i
|تحصیل ڈیرہ غازی خان
|84.34
|2,012
|1,224,964
|1,033,190
|
|-
|ii
|تحصیل کوٹ چھٹہ
|90.1
|1,802
|757,230
|682,634
|
|-
|iii
|تحصیل کوہ سلیمان
|2.1
|5,339
|212,652
|4,595
|بلوچی و سرائیکی تحصیل
|-
|'''(9)'''
|ضلع راجن پور
|74.6
|12,318
|1,996,039
|1,489,157
|
|-
|i
|تحصیل راجن پور
|82.81
|2,078
|706,770
|585,335
|
|-
|ii
|تحصیل ڄام پور
|86.15
|2,322
|849,369
|731,733
|
|-
|iii
|تحصیل روجھاݨ مزاری
|42.36
|2,905
|405,689
|171,887
|بلوچی و سرائیکی تحصیل
|-
|iv
|ڈی ایکسکلیوڈڈ ایریا
|0.6
|5,013
|34,191
|202
|بلوچی و سرائیکی تحصیل
|-
|'''(10)'''
|ضلع مظفرڳڑھ 
|92.37
|4,778
|2,981,048
|2,753,811
|
|-
|i
|تحصیل مظفرڳڑھ
|90.87
|2,377
|1,625,487
|1,477,174
|
|-
|ii
|تحصیل علی پور
|93.79
|1,391
|640,384
|600,633
|
|-
|iii
|تحصیل جتوئی
|94.52
|1,010
|715,177
|676,004
|
|-
|'''(11)'''
|ضلع کوٹ ادو
|79.05
|3,471
|1,347,501
|1,065,249
|
|-
|ii
|تحصیل کوٹ ادو
|NA
|NA
|NA
|NA
|
|-
|ii
|تحصیل چوک سرور شہید
|NA
|NA
|NA
|NA
|
|-
|'''(12)'''
|ضلع لیہ
|66.67
|6,289
|1,823,995
|1,216,058
|
|-
|i
|تحصیل لیہ
|72.50
|1,712
|977,088
|708,457
|
|-
|ii
|تحصیل کروڑ لعل عیسݨ
|58.63
|1,823
|594,367
|348,482
|
|-
|iii
|تحصیل چوٻارہ
|63.0
|2,754
|252,540
|159,119
|
|-
|'''(13)'''
|ضلع تونسہ
|
|
|
|
|
|-
|i
|تحصیل تونسہ
|89.46
|2,769
|677,785
|606,374
|
|-
|ii
|تحصیل وہوا
|NA
|NA
|NA
|NA
|
|-
|ii
|تحصیل کوہ سلیمان 
|NA
|NA
|NA
|NA
|
|-
|'''(14)'''
|ضلع میانوالی 
|76.05
|5,840
|1,542,601
|1,173,213
|
|-
|i
|تحصیل میانوالی
|84.37
|2,689
|766,357
|646,579
|
|-
|ii
|تحصیل پپلاں
|74.04
|1,288
|402,050
|297,710
|
|-
|iii
|تحصیل عیسیٰ خیل
|61.11
|1,863
|374,194
|228,924
|
|-
|'''(15)'''
|ضلع بکھر
|79.97
|8,153
|1,647,852
|1,317,859
|
|-
|i
|تحصیل بکھر
|78.87
|2,427
|683,939
|539,469
|
|-
|ii
|تحصیل منکیرہ
|81.48
|1,768
|256,895
|209,319
|
|-
|iii
|تحصیل کلورکوٹ
|78.0
|2,239
|346,591
|270,395
|
|-
|iv
|تحصیل دریا خان
|82.86
|1,719
|360,427
|298,676
|
|-
|'''(16)'''
|ضلع خوشاب
|1.72
|6,511
|1,280,372
|22,025
|ڄٹکی و سرائیکی ضلع
|-
|i
|تحصیل خوشاب
|0.43
|2,115
|690,157
|2,970
|ڄٹکی علاقہ 
|-
|ii
|تحصیل نورپور تھل
|4.37
|2,500
|242,831
|10,632
|سرائیکی تحصیل، غیر مصدقہ اعداد
|-
|iii
|تحصیل قائد آباد
|3.54
|1,080
|230,028
|8,156
|جزوی سرائیکی علاقہ، غیر مصدقہ اعداد 
|-
|iv
|تحصیل نوشہرہ
|0.22
|816
|117,356
|267
|ڄٹکی علاقہ
|-
|'''(17)'''
|ضلع '''ڈیرہ اسماعیل خان'''
|64.23
|9,334
|1,625,088
|1,043,818
|
|-
|i
|تحصیل ڈیرہ اسماعیل خان
|59.23
|1,167
|725,449
|429,754
|
|-
|ii
|تحصیل پرووا
|71.63
|1,733
|292,343
|209,413
|
|-
|iii
|تحصیل دراٻݨ کلاں
|76.86
|1,540
|124,318
|95,555
|
|-
|iv
|تحصیل کلاچی
|59.27
|1,229
|101,892
|60,393
|
|-
|v
|تحصیل پہاڑ پور
|65.26
|1,657
|381,086
|248,703
|
|-
|vi
|تحصیل درازندہ
|NA
|2,008
|68,556
|NA
|پشتون تحصیل
|-
|'''(18)'''
|ضلع ٹانک
|16.05
|1,679
|390,626
|62,705
|غیر مصدقہ اعداد
|-
|i
|تحصیل ٹانک
|16.05
|1,679
|390,626
|62,705
|غیر مصدقہ اعداد
|-
|}
[[فائل:India1760 1905.jpg|thumb|ہندوستان تے مرہٹہ راج دے دوران خطہ سرائیکستان دا نقشہ جیہڑا صوبہ ملتان دے طور تے ݙٹھا ونج سڳدائے]]

===اہم سرائیکی شہر تے قصبے===
سرائیکی وسیب وسیع و عریض علاقے تے پھیلا ہویا اے جیندے اہم تے مشہور شہر اے ہن:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''سرائیکستان دے اہم شہر بمطابق مردم شماری 2017ء'''
!نمبرشمار 
!شہر
!کل آبادی
!شرح خواندگی 
!سطح سمندر توں اچائی (فٹ)
!حیثیت
!تبصرہ
|-
|1
|'''ملتان'''
|1,871,843
|
|
|مرکزِ سرائیکستان، انتظامی مرکز سول سیکرٹریٹ و ڈویژنل ہیڈکوارٹر
|
|-
|2
|بہاولپور
|76,2111
|
|
|انتظامی مرکز سول سیکرٹریٹ و ڈویژنل ہیڈکوارٹر 
|
|-
|3
|ڈیرہ غازی خان
|399,064
|
|
|ڈویژنل ہیڈکوارٹر
|
|-
|4
|ڈیرہ اسماعیل خان
|217,457
|
|
|ڈویژنل ہیڈکوارٹر
|
|-
|5
|میانوالی
|220,010
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|6
|رحیم یار خان
|477,100
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|7
|بکھر
|113,018
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|8
|ٹانک
|
|
|
|ضلعی صدرمقام
|  
|-
|9
|مظفرڳڑھ
|209,902
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|10
|راجن پور
|
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|11
|لیہ
|126,055
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|12
|کوٹ ادو
|129,859
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|13
|لودھراں
|117,862
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|14
|تونسہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|15
|کبیروالہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|16
|جہانیاں 
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|17
|میلسی
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|18
|یزمان
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|19
|احمدپور شرقیہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|20
|خیرپور ٹامیوالی
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|21 
|حاصل پور
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|22
|صادق آباد
|238,311
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|23
|خان پور کٹورہ
|184,374
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|24
|لیاقت پور
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|25
|فورٹ عباس
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|26
|کوٹ چھٹہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|27
|فورٹ منرو
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|28
|فاضل پور
|
|
|
|سب تحصیل
|
|-
|29
|ڄام پور
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|30
|روجھاݨ مزاری
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|31
|علی پور
|
|
|
|تحصیل صدرمقام 
|
|-
|32
|جتوئی
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|33
|کروڑ لعل عیسݨ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|34
|چوٻارہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|35
|پپلاں
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|36
|عیسیٰ خیل
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|37
|منکیرہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|38
|کلورکوٹ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|39
|دریا خان
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|40
|خانسر
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|41
|وہوا
|
|
|
|سب تحصیل
| 
|-
|42
|نورپور تھل
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|43
|خانقاہ شریف 
|
|
|
|ٹاؤن
| 
|-
|44
|بھونگ
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|45
|دیراوڑ
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|46
|اوچ شریف
|
|
|
|سب تحصیل
|
|-
|47
|پرووا
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|48
|کالاباغ
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|49
|کلاچی
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|50
|روکھڑی
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|51
|کندیاں
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|52
|کمرمشانی
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|53
|قطب پور
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|}

==مقامی سیاست دا انداز تے روایات==
سرائیکی خطے دی سیاست اُنھاں دے ہتھ وچ ھِے جو نہیں چاہندے سرائیکی اِنھاں دی غلامی کِنوں نجات حاصل کرن نکل سڳن جسطرح ساڈی پسماندگی دا ذمہ دار پنجاپی ھِے اے طبقہ جیندے ہتھ وچ سرائیکی سیاست ھِے اے وی پنجاپی دا مددگار طبقہ ھِے  پنجاپی دے نال نال  گدی نشین تے جاگیردار وی ساڈی پسماندگی دا ذمہ دار ھِے اینجھا کائنی اساں سارا ملبہ پنجاپی اُتے رکھ تے استین دے ناگاں کِنوں غافل تھی ونجو تے ایں خوف وچ رہو جو ایں کیتا ڳیا تاں اوں تھی ویسے فلاں تھی ویسے اِے لوک ساڈی سادگی دا ناجائز فائدہ اٹھا تے اساکوں لٹیندے رہسِن، گدی نشین تے جاگیردار ھک ڈوجھے کوں سپورٹ کریندن تے سرائیکی خطے کوں پسماندہ رکھی بیٹھن ۔۔۔۔ سرائیکی خطے دے مسائل اوں صورت وچ حل تھیسِن جڈا تل وطنی سیاست وچ دلچسبی گھنسِن سیاست ایں وقت تَل وطنیاں کِنے کائنی بلکہ اُنھاں کِنے ھِے جو درپردہ سرائیکی کوں کم زات تے نیچ سمجھدن اِنھاں لوکاں تے پنجاپیاں وچ کوئی فرق کائنی پنجاپی اگر سرائیکی نال شدید نفرت کریندن تے اے 0.5 فیصد طبقہ وی جو پیچھلے چالھیں سالیں کِنوں سرائیکی اُتے سیاست کریندا پئے سرائیکی نال گھٹ نفرت کائنی کریندا اِنھاں دی نفرت پنجاپیاں کِنوں ودھ ھِے ایں مسئلے دے حل کیتے سرائیکی نینگر سیاست وچ عملی حصہ گھنن تے ڈوھا نفرت دے سودگراں اُتے کڑی نظر رکھی ونجے ۔۔۔۔ اے نفرت دے سوداگر کینہ پرور تے لالچی وی ھِن تے  سرائیکی نال بغض وی رکھیندن ۔۔۔۔۔ ۔۔۔۔اِنھاں ڈوھا کِنوں نجات ھی سرائیکی کیتے ترقی دے راستے کھول سڳدی ھِے ۔۔۔۔۔ ھک طبقہ کِنوں نجات دے نال نال ڈوجھے طبقے تے کڑی نظر رکھڑ نال سرائیکی اپڑا بچاؤ کر سڳدن تے اُتے آ سڳدن اِنھاں اُتے بھروسہ کررڑ ممکن کائنی ورنہ نسل پرست کڈھائی وی نہ چاہسِن سرائیکی کوں  پنجاپی کِنوں نجات ملے۔۔۔ھتوں اے نسل پرست پنجاپی دے مدد گار بڑ تے سرائیکی کوں نقصان پہنچیندن۔
===سرائیکی قومیتی جماعتاں===
*[[سرائیکستان قومی کونسل]]، ظہور دھریجہ
*[[سرائیکستان ڈیموکریٹک پارٹی]]، راݨا فراز نون
*[[پاکستان سرائیکی پارٹی]]، نخبہ تاج لنگاہ
*[[پاکستان سرائیکی قومی اتحاد]]، کرنل (ر) عبدالجبار عباسی
*[[سرائیکستان قومی اتحاد]]، خواجہ غلام فرید کوریجہ
*[[سرائیکی فاونڈیشن پاکستان]]، ڄام اظہر مراد لاڑ
*[[عوامی سرائیکی پارٹی]]، سجاد اکبر ملکانی
*[[سرائیکی ایکشن کمیٹی]]، راشد عزیز بھٹی
*[[سرائیکی ملت پارٹی]]، اصغر خان ناہڑ
*[[وسیب نیشنل تحریک]]، آصف خان
*[[سرائیکی نیشنل پارٹی]]، عبدالمجید کانجو
*[[سرائیکستان قومی موومنٹ]]، بانی حمید اصغر شاہین مرحوم
*[[وسیب اتحاد]]، شہباز خان

===وفاقی جماعتاں===  
*[[پاکستان تحریک انصاف]]، [[عون عباس بپی]]، صدر سرائیکی وسیب 
*[[پاکستان پیپلز پارٹی]]، مخدوم سید احمد محمود، صدر سرائیکی وسیب
*[[پاکستان مسلم لیگ (ن)]]، کوئی نی 
*[[پاکستان عوامی تحریک]]، چوہدری فیاض احمد وڑائچ، صدر سرائیکی وسیب
*[[جماعت اسلامی پاکستان]]، راؤ محمد ظفر، صدر سرائیکی وسیب&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://jisp.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-28 |archive-date=2020-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201210212121/http://jisp.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*[[مجلس وحدت المسلمین]]، علامہ اقتدار حسین نقوی، صدر سرائیکی وسیب
*[[پاکستان مسلم لیگ (ق)]]، کوئی نی
*[[عوامی نیشنل پارٹی]]، کوئی نی

===سرائیکی وسیب دے حکمران خاندان===
*عباسی، نواب صلاح الدین عباسی، احمد پور شرقیہ
*چنڑ، ملک محمد اقبال چنڑ، بہاولپور
*للو، ملک حبیب للو، اوچ
*گیلانی، یوسف رضا گیلانی (ملتان)، افتخار الحسن گیلانی (اوچ)
*پیرزادہ، میاں ریاض حسین پیرزادہ، خیرپور ٹامیوالی
*گردیزی، سید عرفان گردیزی، حاصل پور
*وارݨ، سردار عامر یار وارݨ، دھوڑکوٹ
*پنوہاں، ملک حاصل محمد پنوہاں، علی پور
*سہروردی سادات، مخدوم سید احمد محمود، رحیم یار خان
*متیاݨہ، میاں ممتاز متیاݨہ، چشتیاں
*لالیکا، میاں عبدالستار لالیکا مرحوم، چشتیاں
*خاکوانی، اعظم خان خاکوانی، وہاڑی
*کھچی، ممتاز خان کھچی، وہاڑی
*بھابھہ، نور خان بھابھہ، میلسی
*ݙاہا، خانیوال
*ہراج، مہر اللہ یار ہراج، خانیوال
*ٻوسݨ، حاجی سکندر حیات ٻوسݨ، ملتان
*بھٹہ، شہزاد مقبول بھٹہ، ملتان
*راں، مظہر عباس راں، ملتان
*لانگ، نغمہ مشتاق لانگ، جلالپور پیروالہ
*کانجو، عبدالرحمان کانجو، لودھراں
*کھر، غلام مصطفٰی کھر، مظفر ڳڑھ
*بخاری، باسط سلطان بخاری، مظفر ڳڑھ
*نیازی، عمران خان نیازی، امجد علی خان، میانوالی
*اعواݨ، عائلہ ملک، کالاباغ
*روکھڑی، گل حمید خان روکھڑی، میانوالی
*شادی خیل، الحاج عبیداللہ خان شادی خیل، میانوالی
*ڈھانڈلہ، ملک افضل ڈھانڈلہ، بھکر
*اولکھ، احمد علی اولکھ، لیہ
*لغاری، جمال خان لغاری، ڈیرہ غازی خان
*مزاری، میر بلخ شیر مزاری، روجھان
*کھوسہ، سردار ذوالفقار علی خان کھوسہ، ڈیرہ غازی خان
*دریشک، سردار نصراللہ خان دریشک، راجن پور
*قیصراݨی، میر بادشاہ خان قیصراݨی، تونسہ
*گورچاݨی، سردار شیر علی گورچاݨی، راجن پور
*لونڈ، سردار جاوید اختر لونڈ، ڈیرہ غازی خان
*نواݨی، رشید اکبر نواݨی، بھکر
*جتوئی، قیوم جتوئی، جتوئی

==ثقافت تے روایات==

پٹکا سرائیکی ٹریڈیشن دا اہم جُز ہے ۔پٹکے کوں بدھݨ دے ڈھیر طریقے ھِن ۔سادہ طریقے نال وی پٹکا بدھا ویندے تے پٹکے کوں وَل ڈے تے ھک پاند مُونڈھے تے وی رکھیاں ویندے ڈوجھا پاند سَر وچ لُکیاں ھویا ھوندے ۔کجھ شوقین مزاج نینگر رنگین پَٹکا بدھ تے اپݨی خوبصورتی وچ اضافے دا سبب بݨݨ سانڳے رنگین پٹکے دا استعمال کریندن مقصد صرف خوبصورت نظر آنوݨ تے سرائیکی ٹریڈیشن کوں نشابر کرݨا ھوندے ۔جناب استاد ملک سونا خان بے وس دا پٹکا اسٹائل ھک عام سرائیکی پٹکا اسٹائل ہے ۔جو سرائیکی وسیب وچ عام ہے ۔&lt;ref&gt;https://www.saraikiliterature.com/en/language/history-of-saraiki-language&lt;/ref&gt;

گھیرولی شلوار :گھیر والی شلوار سرائیکی علاقہ دا کلچر ہے کجھ علاقاں اچ ایکوں ولیں آلی شلوار وی آکھا ویندے ایں علاقہ توں اے کلچر باہر نختے ۔ھُݨ اے گھیر والی شلوار بلوچ وی استعمال کریندن تے پاکستان دے ڈوجھے خطے دے لوک ایکوں استعمال کریندن گھیرولی شلوار سرائیکی ٹریڈشن دا حصہ ھے ایکوں سابق سرائیکی اسٹیٹ بہاولپور دے سابق نواب استعمال کریندے رہے ڳئین ھُݨ اے گھیرولی شلوار والا کلچر متروک تھیندا پئے ضرورت ایں ڳالھ دی ھِ سرائیکی ٹریڈیشن اُبھارݨ سانڳے ایندا استعمال نینگر کرن ۔۔لیکن بلوچستان وچ ھالی وی ایندا استعمال تھیندے ۔شوقین مزاج نوجوان نسل ایندا استعمال کریندی ھِ ۔سابق سرائیکی اسٹیٹ بہاولپور نواب صبح صادق خان عباسی گھیرولی شلوار دے نال تصویر سرائیکی کلچر کوں نشابر کریندی پئی ہے ۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://seraikigeet.com/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-29 |archive-date=2022-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528103855/https://seraikigeet.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://saraikimusic.blogspot.com/?m=1&lt;/ref&gt;
===سرائیکی زبان تے ایندے لہجے===
[[ملتان]]، مظفرگڑھ , بہاولپور، دیرہ غازی خان، دیرہ اسماعیل خان، میاںوالی،خوشاب، صحبت پور، ضلع بار خان تے درگ وچ سرائیکی دا معیاری لہجہ الایا ویندے۔ سرائیکی زبان دے ویہہ ہزار کنوں ودھ شاعر ہن۔

رحیم یار خان، [[راجن پور]]، کشمور تے [[گھوٹکی]] دے اضلاع وچ سرائیکی دا لمے آلا لہجہ ٻولا ویندے. سندھی دے گہرے اثرات دی وجہ توں اے لہجہ معیاری ملتانی سرائیکی توں قدرے مختلف اے.

جھنگوی سرائیکی،  جھنگ، ساہیوال دا لہجہ ہے۔  ایں لہجے وچ &quot;ب&quot; کوں &quot;ٻ&quot; ، &quot;ج&quot; کوں &quot;ڄ&quot;   تے &quot;گ&quot; کوں ہمشہ &quot;ڳ&quot; ٻولیندے ہِن۔ سلطان ٻاہو، علی حیدر ملتانی، ریاض،عابد تمیمی جھنگوچی لہجے دے شاعر ہن۔ ایں لہجے دے مزید ست لہجے ہن۔ ہر تحصیل دا لہجہ کُجھ نہ کُجھ وکھرا ہے.

===سرائیکی زبان دی تعلیمی حیثیت===

==تعلیمی نظام==
===تعلیمی ادارے===
*[[اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور]]
*[[بہاؤالدین زکریا یونیورسٹی ملتان]]
*[[غازی یونیورسٹی ڈیرہ غازی خان]]
*[[گومل یونیورسٹی ڈیرہ اسماعیل خان]]
*[[نمل یونیورسٹی میانوالی]]
*[[یونیورسٹی آف میانوالی]]، میانوالی 
*[[تھل یونیورسٹی بھکر]]
*[[صادق گرلز کالج یونیورسٹی بہاولپور]]
*[[گورنمنٹ ایس ای کالج، بہاولپور]]
*[[گورنمنٹ صادق عباس کالج، احمد پور شرقیہ]]
*[[یونیورسٹی آف ساؤدرن پنجاب]] ملتان&lt;ref&gt;https://www.isp.edu.pk/&lt;/ref&gt;

===پیشہ ورانہ تعلیمی ادارے===
*[[کیڈٹ کالج عیسیٰ خیل]]، میانوالی&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ccek.edu.pk/page.php?slug=academic |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2022-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220103055650/http://ccek.edu.pk/page.php?slug=academic |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*[[پولیس ٹریننگ اسکول، ملتان]]&lt;ref&gt;https://www.punjabpolice.gov.pk/trainingbranch&lt;/ref&gt;
*[[قائداعظم میڈیکل کالج، بہاولپور]]
*[[نشتر میڈیکل یونیورسٹی ملتان]]
*[[شیخ زید میڈیکل کالج، رحیم یار خان]]
*[[چولستان یونیورسٹی آف ویٹرنری اینڈ اینیمل سائنسز، بہاولپور]]
*[[خواجہ فرید یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ انفارمیشن ٹیکنالوجی، رحیم یار خان]]
*[[میاں نواز شریف انجینئرنگ یونیورسٹی، ملتان]]
*[[محمد شہباز شریف زرعی یونیورسٹی، ملتان]]
*[[میر چاکراعظم رند یونیورسٹی آف ٹیکنالوجی، ڈیرہ غازی خان]]
*[[گورنمنٹ کالج آف ٹیکنالوجی، بہاولپور]]
*[[گورنمنٹ کالج آف ٹیکنالوجی، ملتان]]
*[[گورنمنٹ کالج آف ٹیکنالوجی، لیہ]]
*[[گورنمنٹ کالج آف کامرس، بہاولپور]]
*[[پاپولیشن ویلفیئر ٹریننگ انسٹیٹیوٹ، ملتان]] &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pwd.punjab.gov.pk/regional_training_institutes_address |title=Archive copy |access-date=2022-05-19 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-19 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220519120154/https://pwd.punjab.gov.pk/regional_training_institutes_address |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*[[زرعی یونیورسٹی ڈیرہ اسماعیل خان]]

==شخصیات تے مشاہیر==
*[[شاہ شمس سبزواری]]
*[[ڄلم بن شبان]]
*[[شیخ حمید]]
*[[داؤد بن نصر]]
*[[بہاؤالدین زکریا ملتانی]]
*[[رفعت عباس]]
*[[خواجہ غلام فرید]]
*[[ابوالفضل فیضی مبارکپوری]]
*[[چندر گپت موریا]]
*[[نواب صادق محمد خان پنجم عباسی]]
*[[ملک امیر محمد خان]]
*[[عطاءاللہ خان عیسیٰ خیلوی]]
*[[عمران خان]]

==وسائل تے معدنیات==
==صنعت تے تجارت==
==آبی وسائل==
==ذرائع نقل و حمل تے آمد و رفت==
*[[ساؤتھ ائیر]]، ملتان

==زراعت تے فصلاں==
==مواصلات==
*[[پی ٹی وی نیشنل ملتان]]
*[[ریڈیو پاکستان بہاولپور]]
*[[ریڈیو پاکستان ملتان]]
*[[ریڈیو پاکستان ڈیرہ اسماعیل خان]]
*[[ریڈیو میانوالی]]
*[[وسیب ٹی وی]]
*[[روہی ٹی وی]]

==طبی سہولتاں==
*[[بہاول وکٹوریہ ہسپتال بہاولپور]]
*[[نواب صادق ہسپتال بہاولپور]]
*[[نشتر ہسپتال ملتان]]
*[[شیخ زید ہسپتال رحیم یار خان]]
*[[ساؤتھ پنجاب ہسپتال ملتان]] ملتان&lt;ref&gt;https://southpunjabhospital.com/&lt;/ref&gt;
*[[ملتان انسٹیٹیوٹ آف کڈنی ذیزیزز]]

==قومی تے مقامی کھیݙاں==
*[[سرائیکستان (جنوبی پنجاب) کرکٹ ٹیم]]&lt;ref&gt;https://www.pcb.com.pk/domestic-squads.html&lt;/ref&gt;
*[[ملتان سلطانز کرکٹ ٹیم]]

==علمی، سیاحتی، تاریخی تے روحانی مقامات==
فورٹ منرو ضلع ڈیرہ غازی خان، ماڑی ضلع راجن پور، قلعہ ڈیراور ضلع بہاولپور، قلعہ کہنہ قاسم باغ ملتان، باغ لانگے خان عوامی لائبریری ملتان، جناح پارک ملتان، مزار شاہ یوسف گردیز ملتان، مزار حضرت بہاؤالدین زکریا ملتان، مزار شاہ شمس سبزواری ملتان، مزار حضرت شاہ رکن عالم ملتان، عیدگاہ ملتان، سینٹرل لائبریری بہاولپور، نور محل بہاولپور، دربار محل بہاولپور، نشاط محل بہاولپور، گلزار محل بہاولپور، صادق ڳڑھ محل ڈیرہ نواب صاحب، مزار حضرت ملوک شاہ بہاولپور، گلزار صادق پارک بہاولپور، گیریژن پارک بہاولپور، لال سہانرا نیشنل پارک بہاولپور، مزار حضرت سلطان احمد قتال جلالپور پیروالہ، مزار حضرت جلال الدین سرخپوش بخاری اوچشریف، چنݨ پیر ضلع بہاولپور، ہیڈ پنجند بیراج، مزار حضرت خواجہ سلیمان تونسوی ضلع تونسہ، مزار حضرت سخی سرور ڈیرہ غازی خان، مزار حضرت میاں علی ضلع میانوالی، کالا باغ ضلع میانوالی، چشمہ بیراج ضلع میانوالی، تونسہ بیراج، وادی نمل ضلع میانوالی، بھونگ مسجد صادق آباد، پتݨ منارا ضلع رحیم یار خان، جامع مسجد الصادق بہاولپور، دربار خواجہ غلام فرید کوٹ مٹھݨ شریف، مزار نواب مظفر خان سدوزئی احاطہ حضرت بہاؤالدین زکریا ملتانی، عباسی مسجد ڈیراور، بہاولپور میوزیم، ملتان میوزیم، [[ملتان ٹی ہاؤس]]، شیر باغ بہاولپور

==سرائیکی وسیب دے سوغاتاں تے کھاݨے==
[[ݙولی]]، [[ڈھوڈا]]، [[چلڑا]]، [[سوہن حلوہ]]، [[تل شکری]]، [[پتے آلی دال]]، [[سوہانجݨہ]]، [[ساڳ]]، [[مکئی دی روٹی]]، [[کوکی]]، [[مرونڈا]], [[دابڑ دال]]، [[گجک]]، [[ثوبت]]، [[لسی]]، [[امب]]، [[کھمبی]]، [[دشاڳ]]، [[ماکھی]]، [[کھیر سوڈا]]، [[ٹانگر]]، [[مکھڈی حلوہ]]، [[کٹوہ گوشت]]، [[پیٹھے دا حلوہ]]، [[چٗوری]]، [[ککو]]، [[ڈڈے]]، [[ڳنے دی رؤ]]، [[مکھݨ]]، [[پنجیری]]، [[گھڑے آلے سیویاں]]، [[جَوڑے]]، [[ڳڑ دا شربت]]، [[ستو]]، [[پنڈ دے کھیلونھ]]، [[پیلو]]، [[کڑویلو]]، [[مکھݨ]]، [[دیسی گھیؤ]]، [[کھوئے دے پیڑے]]، [[کھیرنی]]

==انتظامی خودمختاری==
سرائیکی وسیب انتظامی طور تے ہک خودمختار علاقہ ہے جیہڑا کہ ہک صوبائی سول سیکرٹریٹ تے کئی وفاقی اداریاں دے زیر انتظام ہے۔ یکم جولائی 2020ء خطہ سرائیکستان دا او تاریخی ݙینہہ اے جݙݨ پاکستان تحریک انصاف دی حکومت ولوں بالخصوص وزیراعلٰی پنجاب سردار عثمان احمد خان بزدار ہوراں دے کاوشاں نال اتھاں سول بیوروکریسی تے پولیس بیوروکریسی دے انتظامی سیکرٹریٹ دا قیام عمل اچ آیا۔ 30 جون 2020ء کوں جناب زاہد اختر زمان دی تقرری بطور پہلے تے تاریخی ایڈیشنل چیف سیکریٹری تے جناب انعام غنی دی تقرری بطور پہلے تے تاریخی ایڈیشنل انسپیکٹر جنرل دے کیتی ڳئی۔ وزیراعلٰی پنجاب سردار عثمان احمد خان بزدار ہوراں نے انہاں ݙوہاں انتظامی سربراہان نال خصوصی ملاقات اچ نیک تمناواں دے بعد سرائیکی خطے دے معاملات تے مسائل بارے تبادلہ خیال کیتا ۔ انہاں ݙوہاں سربراہان نے ݙو جولائی 2020ء کوں سرائیکستان دے انتظامی سیکرٹریٹ (سرکاری ناں جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ) کیتے باقاعدہ طور تے اپݨے ذمہ داریاں سنبھال گھدے۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.punjab.gov.pk/node/4018 |title=Archive copy |access-date=2022-04-02 |archive-date=2021-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422155554/https://www.punjab.gov.pk/node/4018 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
===خودمختار صوبائی سیکرٹریٹ (صوبائی محکمے)===
سرائیکستان دے انتظامی سیکرٹریٹ اچ ابتدائی طور تے مندرجہ ذیل محمکہ جات شامل کیتے ڳئے ہن جنہاں وچوں کجھ دے سیکرٹریاں دی تعیناتی تھیوݨی باقی ہے۔
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://urdu.siasat.pk/news/2020-08-18/news-47139 |title=Archive copy |access-date=2022-04-02 |تاريخ-الأرشيف=2021-09-13 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210913092659/https://urdu.siasat.pk/news/2020-08-18/news-47139 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#سروسز اینڈ جنرل ایڈمنسٹریشن ڈیپارٹمنٹ
#داخلہ
#صحت
#اسپیشلائزڈ ہیلتھ کئیر اینڈ میڈیکل ایجوکیشن 
#اعلیٰ تعلیم&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://highereducation.southpunjab.gov.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220609125454/http://highereducation.southpunjab.gov.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#سکول ایجوکیشن&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://schooleducation.southpunjab.gov.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130065531/https://schooleducation.southpunjab.gov.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#زراعت
#پلاننگ اینڈ ڈیویلپمنٹ
#لائیو سٹاک اینڈ ڈیری ڈیویلپمنٹ
#پلاننگ اینڈ ڈیویلپمنٹ
#سیکرٹری لوکل گورنمنٹ اینڈ کمیونٹی ڈیویلپمنٹ
#سیکرٹری ہاؤسنگ، اربن ڈیویلپمنٹ اینڈ پبلک ہیلتھ انجینئرنگ
#آبپاشی
#جنگلات
#کمیونیکیشن اینڈ ورکس
#محکمہ مال (ریونیو)
#محکمہ بیت المال
#ڈائریکٹوریٹ پبلک ریلیشنز، حکومت پنجاب &lt;ref&gt;https://www.facebook.com/DPRMultan/&lt;/ref&gt;
#جنوبی پنجاب پولیس آفس برائے ایڈیشنل آئی جی، ملتان 
#میٹرو بس سسٹم ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pma.punjab.gov.pk/mmbs |title=Archive copy |access-date=2022-06-07 |archive-date=2020-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201123164331/https://pma.punjab.gov.pk/mmbs |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ممبر انفراسٹرکچر ڈویلپمنٹ اتھارٹی ملتان&lt;ref&gt;https://www.idap.pk/details/board-of-authority&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹر سپیشل برانچ پولیس، جنوبی پنجاب، ملتان&lt;ref&gt;https://thepakistandaily.com/usman-buzdar-appoints-controversial-uncle-as-special-branch-director-south-punjab/&lt;/ref&gt;
#دفتر ڈائریکٹر پبلک انسٹرکشنز ایجوکیشن جنوبی پنجاب، ملتان
#پنجاب ایجوکیشن فاونڈیشن، ریجنل آفس ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pef.edu.pk/Contact/index.aspx |title=Archive copy |access-date=2022-07-01 |archive-date=2022-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922063353/http://www.pef.edu.pk/Contact/index.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پنجاب فوڈ اتھارٹی، ساؤتھ ونگ ملتان&lt;ref&gt;https://www.facebook.com/PFARESOURCEANSLICENSINGSOUTH&lt;/ref&gt;
#ڈی آئی جی جیل خانہ جات ملتان ریجن &lt;ref&gt;https://prisons.punjab.gov.pk/regional_digs_contact_numbers&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹوریٹ زرعی انجینئرنگ ملتان،&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://field.agripunjab.gov.pk/our_directorates |title=Archive copy |access-date=2022-09-22 |archive-date=2022-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701052204/http://field.agripunjab.gov.pk/our_directorates |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹوریٹ زرعی میکنائزیشن ریسرچ ادارہ ملتان ،&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://field.agripunjab.gov.pk/our_directorates |title=Archive copy |access-date=2022-09-22 |archive-date=2022-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701052204/http://field.agripunjab.gov.pk/our_directorates |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ایڈیشنل آئی جی ڈسپلن جنوبی پنجاب، &lt;ref&gt;https://punjabpolice.gov.pk/PIO_OTHER_UNIT&lt;/ref&gt;

===وفاقی محکمے تے نیم خودمختار ادارے===
#واپڈا (میپکو ملتان)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mepco.com.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2021-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211212171629/http://mepco.com.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان پوسٹ (پوسٹ ماسٹر جنرل آفس جنوبی پنجاب سرکل)&lt;ref&gt;https://www.pakpost.gov.pk/contact_us.php#top&lt;/ref&gt;
#پاکستان ٹیلی ویژن، ملتان مرکز&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ptv.com.pk/Contact |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |تاريخ-الأرشيف=2022-06-24 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220624061259/https://ptv.com.pk/Contact |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#[[پی ٹی وی نیشنل ملتان]]، &lt;ref&gt;https://youtube.com/@ptvnationalmultan&lt;/ref&gt;
#ریلوے کنسٹرکشن پاکستان (ریجنل آفس ملتان)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.railcop-pk.com/reg-offices.htm |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2022-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415221644/http://railcop-pk.com/reg-offices.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#دی انسٹی ٹیوشن آف انجینئرز پاکستان، ملتان سنٹر&lt;ref&gt;http://iepislamabad.org/iep-centres.php&lt;/ref&gt;
#پاکستان انجینئرنگ کونسل، برانچ آفس ملتان &lt;ref&gt;https://pec.org.pk/branch_laision_offices.aspx، پاکستان انجینئرنگ کونسل، برانچ آفس، شاہ رکن عالم کالونی ملتان &lt;/ref&gt;
#ایف آئی اے، ملتان&lt;ref&gt;https://www.fia.gov.pk/contact&lt;/ref&gt;
#اے ٹی آئی آر، ملتان آفس &lt;ref&gt;https://atir.gov.pk/?page=admin&lt;/ref&gt;
#نیشنل ہائی وے اتھارٹی، جی ایم کنسٹرکشن ، پنجاب ساؤتھ، ملتان &lt;ref&gt;https://nha.gov.pk/contact-us&lt;/ref&gt;
#ساؤدرن پنجاب ایمبرائیڈری انڈسٹریز (پبلک پرائیویٹ پارٹنرشپ)&lt;ref&gt;http://spei.com.pk/&lt;/ref&gt;
#نیشنل ہائی وے اینڈ موٹروے پولیس، ڈی آئی جی سینٹرل 2، ملتان &lt;ref&gt;https://nhmp.pitb.gov.pk/telephone_directory&lt;/ref&gt;
#پوسٹل لائف انشورنس کمپنی لمیٹڈ، ریجنل ڈائریکٹر ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://plic.com.pk/contact |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-06-10 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220610192654/https://plic.com.pk/contact |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان ٹیلی کمیونیکیشن اتھارٹی، ریجنل آفس ملتان&lt;ref&gt;https://www.pta.gov.pk/en/multan&lt;/ref&gt;
#پاکستان کونسل فار ریسرچ ان واٹر ریسورسز، ریجنل آفس بہاولپور&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pcrwr.gov.pk/bahawalpur/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-12 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220512093540/https://pcrwr.gov.pk/bahawalpur/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان سائنس فاونڈیشن، ڈپٹی ڈائریکٹر ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.psf.gov.pk/contact.aspx |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-06-18 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220618141606/https://psf.gov.pk/contact.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پی ایس کیو سی اے، ڈپٹی ڈائریکٹر ملتان زون&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://updated.psqca.com.pk/contact-us/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |archive-date=2022-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517141128/http://updated.psqca.com.pk/contact-us/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹوریٹ آف حج، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://mora.gov.pk/Detail/M2IzNTUwNjQtMWM1OS00YWIxLWE3ZjUtY2ZiYmM2M2RkOTU0 |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-12 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220512061212/https://mora.gov.pk/Detail/M2IzNTUwNjQtMWM1OS00YWIxLWE3ZjUtY2ZiYmM2M2RkOTU0 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#وفاقی شرعی عدالت، جنوبی پنجاب، ملتان &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nayatime.com/story/2022-05-07-13-33--1651912414 |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |archive-date=2022-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705222651/https://www.nayatime.com/story/2022-05-07-13-33--1651912414 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ریجنل نیب ملتان&lt;ref&gt;https://nab.gov.pk/contacts.asp#mul&lt;/ref&gt;
#ایس ایم ای بی ایف سی ساؤتھ پنجاب، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.smebfcmultan.com/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520105718/https://www.smebfcmultan.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#نادرا ریجنل ہیڈکوارٹر ملتان&lt;ref&gt;https://www.nadra.gov.pk/operational-management/&lt;/ref&gt;
#دفتر ایڈیشنل ایڈوکیٹ جنرل، بہاولپور تے ملتان&lt;ref&gt;دفتر ایڈیشنل ایڈوکیٹ جنرل، ملتان و بہاولپور بنچ https://advocategeneral.punjab.gov.pk/law_officer&lt;/ref&gt;
#قومی امن کمیٹی برائے بین المذاہب ہم آہنگی، حکومت پاکستان&lt;ref&gt;https://www.facebook.com/npcpbwp/&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹر ٹریڈ ڈیویلپمنٹ اتھارٹی پاکستان، ملتان&lt;ref&gt;https://tdap.gov.pk/&lt;/ref&gt;
#ڈی جی آڈٹ، جنوبی پنجاب، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://agp.gov.pk/Jobs |title=Archive copy |access-date=2022-06-07 |archive-date=2022-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220607185507/https://agp.gov.pk/Jobs |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پریس انفارمیشن ڈیپارٹمنٹ، ریجنل آفس ملتان&lt;ref&gt;http://pid.gov.pk/contact_regional&lt;/ref&gt;
#ڈپٹی جنرل مینیجر پیمرا، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pemra.gov.pk/contact.php |title=Archive copy |access-date=2022-06-15 |archive-date=2022-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220617094824/https://pemra.gov.pk/contact.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ریجنل دفتر نیشنل ٹیلی کمیونیکیشن کارپوریشن، ملتان&lt;ref&gt;https://ntc.net.pk/ContactCentral.html&lt;/ref&gt;
#پاکستان ریلوے پولیس ملتان ڈویژن &lt;ref&gt;http://www.pakistanjobsbank.com/Jobs/47667/Pakistan-Railway-Police-Jobs-2017-Constables-ASI-NTS-Application-Form-Download-Latest-New/&lt;/ref&gt;
#پاکستان ریلوے، ڈویزنل سپرنٹنڈنٹ ملتان &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/ContactUs.aspx |title=Archive copy |access-date=2022-09-13 |archive-date=2020-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130101320/https://www.pakrail.gov.pk/ContactUs.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان پریس ڈیپارٹمنٹ، ریجنل آفس ملتان &lt;ref&gt;http://pid.gov.pk/contact_regional&lt;/ref&gt;
#اسٹیٹ لائف انشورنس کارپوریشن آف پاکستان، ملتان ریجن &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://statelife.com.pk/index.php/contact-item-2/multan-region |title=Archive copy |access-date=2022-10-31 |archive-date=2022-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221031062935/https://statelife.com.pk/index.php/contact-item-2/multan-region |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#این ایل سی، ریجنل آفس ملتان
#[[ساؤتھ ائیر]]، ملتان
#ایف ڈبلیو او، ڈیرہ اسماعیل خان
#فوجی فاؤنڈیشن، دفاتر ملتان، میانوالی
#مراکز قومی بچت پاکستان، ملتان، بہاولپور
#اکادمی ادبیات پاکستان، برانچ آفس ملتان، &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pal.gov.pk/directory.aspx |title=Archive copy |access-date=2023-11-19 |archive-date=2023-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119101912/https://pal.gov.pk/directory.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پولیس ٹریننگ اسکول ملتان، &lt;ref&gt;https://www.punjabpolice.gov.pk/PPOContacts&lt;/ref&gt;

===این جی اوز تے فلاحی، مذہبی تے تحقیقاتی ادارے===
#عالمی مجلس تحفظ ختم نبوت، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://laulak.info/old/MLAULAK/laulak.htm |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220924001303/http://laulak.info/old/MLAULAK/laulak.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#الخدمت فاونڈیشن ساؤتھ پنجاب&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://alkhidmat.org/contact.html |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2022-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525003246/https://alkhidmat.org/contact.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#جنوبی پنجاب سنٹر برائے ریسرچ اینڈ ڈیویلپمنٹ ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://spcrd.org/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-17 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220517215418/http://spcrd.org/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#سرائیکی ایریا سٹڈی سنٹر، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://sasc.bzu.edu.pk/website/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-29 |archive-date=2022-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220419042949/https://sasc.bzu.edu.pk/website/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان جرنلسٹ ایسوسی ایشن، جنوبی پنجاب&lt;ref&gt;https://pja.org.pk/south-punjab/&lt;/ref&gt;
#پاکستان یو ایس ایلومنی نیٹ ورک ، جنوبی پنجاب چیپٹر &lt;ref&gt;https://puan.pk/chapters/south-punjab/&lt;/ref&gt;

===بین الاقوامی ادارے تے ملٹی نیشنل کمپنیاں===
*اقوام متحدہ دے وفود برائے سرائیکی وسیب یا جنوبی پنجاب
*یاماہا پاکستان، ملتان آفس&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.yamaha-motor.com.pk/offices/ |title=Archive copy |access-date=2022-09-25 |تاريخ-الأرشيف=2022-09-25 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220925181944/https://www.yamaha-motor.com.pk/offices/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*سوزوکی جنوبی پنجاب، ملتان &lt;ref&gt;//https://suzukisouthpunjab.com//&lt;/ref&gt;
*خانہ فرہنگ ایران، ملتان

===انتظامی تقسیم===
1.جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ
*[[بہاولپور ڈویژن]]، [[ملتان ڈویژن]] تے [[ڈیرہ غازی خان ڈویژن]] (تیرہاں اضلاع) تے مشتمل وسیب دا علاقہ ایڈیشنل چیف سیکریٹری دے ماتحت بذریعہ سول سیکرٹریٹ زیر انتظام
*ضلع ڈیرہ غازی خان دے ذیلی انتظام دے طور تے کوہ سلیمان دے قبائلی علاقے بذریعہ پولیٹیکل اسسٹنٹ 

2.ضلع میانوالی، بھکر تے ضلع خوشاب دا جزوی علاقہ، کمشنر [[سرڳودھا ڈویژن]] (پنجاب) دے زیر انتظام

3.ضلع ڈیرہ اسماعیل خان تے ٹانک دے ضلعے، صوبہ خیبرپختونخواہ، کمشنر [[ڈیرہ اسماعیل خان ڈویژن]] دے زیر انتظام&lt;ref&gt;تحقیق و ترتیب، اسماعیل بھٹہ&lt;/ref&gt;

==مزید ݙیکھو==
*[[سرائیکی زبان]]
*[[سرائیکستان سول سیکرٹریٹ]]
*[[تاریخ سرائیکستان]]
*[[ملتان]]
*[[سرائیکی]]
*[[سرائیکی لوک]]
*[[سرائیکی اکھاݨ]]
*[[سرائیکی زبان دا نثری ادب]]
*[[سرائیکی ادب]]
*[[سرائیکی میڈیا]]
*[[سرائیکی قومیتی تحریک]]
*[[سرائیک ڳوتھاں]]
*[[سرائیکی شخصیات]]
*[[سرائیکی وسیب]]

==حوالے==</text>
      <sha1>q3u6khj9d6h65xsimgrfm9zbewjqvyl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>71131</id>
      <parentid>71130</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T18:13:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ismail Saraikistani</username>
        <id>3155</id>
      </contributor>
      <comment>/* سرائیکی وسیب دے سوغاتاں تے کھاݨے */</comment>
      <origin>71131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53266" sha1="n9s18p19xwns8vbvwj6ywzvkqz02xva" xml:space="preserve">{| cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=0 style=&quot;border: 1px solid #cccccc; float: left; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; background: #fcfcfc; width: 305px&quot;
| style=&quot;background:#FFFF00&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot; colspan=2 |'''&lt;span style=&quot;font-size:large;&quot;&gt;سرائیکستان (خودمختار انتظامی اکائی)&lt;/span&gt;'''
|-
|-style=&quot;margin:0;background:#ccccff&quot;;width:100%&quot; align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;2&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-bottom: 2px solid #D3D3D3;&quot; |  
[[File:Map-of-saraikistan.jpg|thumb|سرائیکستان دا نقشہ]]
|-|- align=&quot;center&quot;
|-
| '''انتظامی مرکز''': ||  [[ملتان]]
|-
| '''دیگر اہم شہر''': ||  [[بہاولپور]]، [[ڈیرہ غازی خان]]، [[ڈیرہ اسماعیل خان]]، [[رحیم یار خان]]، [[میانوالی]]
|-
| '''مقامی تے اکثریتی زبان''': ||  [[سرائیکی]]
|-
| '''اقلیتی زباناں''': ||  [[پشتو]]، [[پنجابی]]، [[بلوچی]]، [[مارواڑی]]، [[میواتی]]، [[ہریاݨوی]]، [[اردو]]، [[ہندکو]]
|-
| '''آبادی''': ||  50,000,849
|-
| '''رقبہ''': ||  1,23,607 مربع [[کلومیٹر]]
|-
| '''انتظامی سربراہ''': ||  [[فواد ہاشم ربانی]]، [[ایڈیشنل چیف سیکریٹری، سرائیکستان]]
|-
| '''[[ایڈیشنل آئی جی پولیس، سرائیکی وسیب]]''': ||  [[محمد کامران خان]]
|-
| '''حیثیت''': || خودمختار [[انتظامی اکائی]] از یکم جولائی 2020ء
|-
| '''[[سرکاری ٹی وی چینل]]''': ||  [[پی ٹی وی نیشنل ملتان]]
|-
| '''نظام حکومت''': ||  انتظامی [[سول سیکرٹریٹ]] (13 ضلعے)
|-
|'''علاقے''' : || بہاولپور، ملتان، ڈیرہ غازی خان، [[سرڳودھا]] (ݙو ضلعے) تے [[ڈیرہ اسماعیل خان]] ڈویژن
|-
|'''سرکاری ویب سائٹ'''||[https://www.facebook.com/ACSSouthPunjab?mibextid=JRoKGi]، ایڈیشنل چیف سیکریٹری جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ 
|}
[[فائل:Distribution of Pakistanis speaking Saraiki as a first language in 1998.png|Distribution of Pakistanis who spoke Saraiki as their mother tongue at the time of the [[1998 Pakistan Census]]|thumb]]
سرائیکستان توں مراد پاکستان دا او سرائیکی علاقہ ہے جیہڑا زیادہ تر صوبہ پنجاب دے ماتحت اے جزوی طور تے صوبہ خیبرپختونخوا دے ماتحت وی ہے مگر ایندا زیادہ حصہ انتظامی طور تے خودمختار اے جتھاں انتظامی سول سیکرٹریٹ قائم کیتا ڳیا ہے۔ &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://waseb.org/about/%D9%88%D8%B3%DB%8C%D8%A8 |title=Archive copy |access-date=2022-05-30 |تاريخ-الأرشيف=2024-11-26 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20241126132749/https://waseb.org/about/%D9%88%D8%B3%DB%8C%D8%A8 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==تاریخ==
[[فائل:مغلیہ دور وچ ہندوستانی صوبے.jpg|thumb|Map of India during Mughal empireمغل دور وچ صوبہ ملتان (سرائیکستان)]]

کہیں زمانے اچ راوی دا دریا ملتان دے پراݨے قلعے دے نال وہندا ہا، تے اینکوں ہک دریائی بندرگاہ دی حیثیت حاصل ہائی ، ٻیڑیں ( کشتیوں) دے ذریعے صرف سکھر بھکر ہی نئی، بلکہ منصورہ ، عراق ، ایران ، مصر ، کا بل، دلی (دہلی) تے حیدرآباد دکن تک دی تجارت ہوندی ہئی، ایں واسطے ملتان کوں دنیا دے بہوں وݙے علمی، تجارتی تے مذہبی مرکز دی حیثیت حاصل تھئی، تے صرف ہندوستان ہی نہی بلکہ پوری دنیا اچ ملتان دی شہرت ہای ۔قلعہ ملتان دی قدامت بارے آکھیا ویندے ، کہ اے پنج ہزار سال پرانا ھ، لیکن ہو سگدے، کہ اے ہنیں تو وی زیادہ پراݨا ہووے ،ایں ڳال تے پر سارے مورخین دا اتفاق ھ، کہ ملتان تے قلعہ ملتان دا وجود قبل از تاریخ دیو مالائی دور کنوں وی پہلے دا ھ ، افسوس دا مقام اے ھ۔ ، جو حملہ آوراں نے ہمیشہ ایں قلعے کوں نشانہ بنڑا تے اینکوں فتح کرݨ توں بعد خوب لُٹ مار کریندے رہ ڳئے، پر اینکوں بحال کرݨ دا کہیں نا سوچیا، 1200قبل مسیح &quot; دارا &quot; نے اینکوں تباہ کیتا ، 325 قبل مسیح سکندر اعظم نے ایندے اُتے چڑھائی کیتی، ولا عرب ، افغان ، سکھ تے انگریزاں حملہ آوراں قدیم قلعہ ملتان کوں برباد کرݨ اچ کوئی کسر نہ چھوڑی ، ہنڑ فرزندان ملتان تے سرائیکی وسیب دے سارے واسیاں دا فرض ھ، کہ او اپنڑی پراݨی کوتاہیں تے غور کرِن ، تے اپنڑے وسیب دے نال تھیونڑوالی پنج ہزار سالہ زیادتیاں دی تلافی کرݨ، تے اپنڑے فخر (عظمت رفتہ) کوں سنڄانڑن.

==سرائیکستان دا جغرافیہ تے محل وقوع==
سرائیکستان وچ کوہ سلیمان، [[روہی]]، [[تھل]] ،دامان، نیلی، راوی تے گومل وادی شامل ہن۔ ایں دی زبان، تاریخ تے ثقافت ہکا ہے۔ اٹھارھاں ضلعیاں تے مشتمل وادی سندھ دا اُتلا میدان ہک ڄغرافیائی خطہ ہے۔ ایں کوں سرائیکستان اہدے ہن۔ پاکستان دے جغرافیائی خطے، پہاڑ، سطوح مرتفع، وادی سندھ دا زیریں میدان تے وادی سندھ دا بالائی میدان ہن۔ ہیں چھیکڑی خطے کوں سرائیکستان وی آہدے ہن۔ سرائیکستان ہک جغرافیائی خطہ ہے۔ سرائیکستان دے انہاں سارے علاقیاں دی زبان، تاریخ تے ثقافت ہکا ہے۔


===‎سرائیکستان دے ضلعے تے تحصیلاں=== 
خطہ سرائیکستان وسیع و عریض رقبے تے پھیلا ہویا اے جیندے وچ کئی اضلاع آندن جنہاں دی تفصیل درج ذیل اے. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''سرائیکستان دے ضلعے بمطابق مردم شماری 2017ء'''
!نمبرشمار 
!ضلع/تحصیل
!سرائیکی زبان %
!رقبہ (KM²)
!کل آبادی
! سرائیکی آبادی
!تبصرہ
|-
|'''(1)'''
|ضلع '''ملتان'''
|64.41
|3,720
|4,746,166
|3,057,098
|
|-
|i
|تحصیل ملتان سٹی
|47.13
|304
|2,259,115
|1,064,944
|
|-
|ii
|تحصیل ملتان صدر
|73.88
|1,632
|1,323,076
|977,543
|
|-
|iii
|تحصیل شجاع آباد
|81.05
|806
|609,004
|493,615
|
|-
|iv
|تحصیل جلالپور پیروالہ 
|93.87
|978
|554,971
|520,996
|
|-
|'''(2)'''
|ضلع لودھراں
|74.23
|2,778
|1,699,693
|1,261,752
|
|-
|i
|تحصیل لودھراں
|80.4
|1,111
|703,513
|565,672
|
|-
|ii
|تحصیل دنیا پور
|58.61
|889
|495,217
|290,255
|
|-
|iii
|تحصیل کہروڑ پکا
|81.0
|778
|500,963
|405,825
|
|-
|'''(3)'''
|ضلع وہاڑی  
|19.17
|4,364
|2,902,081
|556,619
|ڄٹکی و سرائیکی ضلع
|-
|i
|تحصیل وہاڑی
|1.45
|1,430
|928,812
|13,508
|ڄٹکی تحصیل
|-
|ii
|تحصیل بوریوالہ
|0.13
|1,295
|1,019,659
|1,317
|ڄٹکی تحصیل
|-
|iii
|تحصیل میلسی
|56.81
|1,639
|953,610
|541,794
|سرائیکی تحصیل
|-
|'''(4)'''
|ضلع خانیوال 
|18.55
|4,349
|2,920,233
|541,818
|ڄٹکی و سرائیکی ضلع
|-
|i
|تحصیل خانیوال 
|9.8
|784
|856,257
|83,710
|ڄٹکی تحصیل
|-
|ii
|تحصیل میاں چنوں 
|0.94
|1,212
|761,955
|7,191
|ڄٹکی تحصیل
|-
|iii
|تحصیل کبیروالہ
|33.3
|1,804
|958,596
|319,316
|سرائیکی تے ڄٹکی تحصیل
|-
|iv
|تحصیل جہانیاں 
|38.32
|549
|343,425
|131,601
|سرائیکی تحصیل
|-
|'''(5)'''
|ضلع '''بہاولپور'''
|67.06
|24,830
|3,669,176
|2,460,606
|
|-
|i
|تحصیل بہاولپور سٹی
|58.97
|1,490
|682,116
|402,246
|
|-
|ii
|تحصیل بہاولپور صدر
|73.34
|745
|575,886
|422,363
|
|-
|iii
|تحصیل احمدپور شرقیہ
|91.3
|1,738
|1,078,586
|984,808
|
|-
|iv
|تحصیل خیرپور ٹامیوالی
|88.56
|993
|262,923
|232,854
|
|-
|v 
|تحصیل حاصل پور
|41.46
|1,490
|456,360
|189,209
|ڄٹکی تے سرائیکی تحصیل
|-
|vi
|تحصیل منڈی یزمان
|37.35
|18,374
|613,305
|229,126
|
|-
|'''(6)'''
|ضلع رحیم یار خان 
|64.9
|11,880
|4,807,762
|3,120,662
|
|-
|i
|تحصیل رحیم یار خان
|57.54
|2,464
|1,530,183
|880,521
|
|-
|ii
|تحصیل صادق آباد
|56.71
|2,964
|1,261,588
|715,548
|
|-
|iii
|تحصیل خان پور
|70.36
|3,190
|982,085
|691,020
|
|-
|iv
|تحصیل لیاقت پور
|80.62
|3,262
|1,033,906
|833,573
|
|-
|'''(7)'''
|ضلع بہاولنگر 
|1.97
|8,878
|2,975,656
|58,672
|ڄٹکی اکثریتی ضلع
|-
|i
|تحصیل بہاولنگر
|0.14
|1,729
|813,390
|1,201
|
|-
|ii
|تحصیل چشتیاں
|1.96
|1,500
|689,766
|13,521
|
|-
|iií
|تحصیل ہارون آباد
|0.43
|1,295
|524,715
|2,291
|
|-
|iv
|تحصیل فورٹ عباس
|9.74
|2,536
|422,768
|41,181
|ڄٹکی و سرائیکی تحصیل
|-
|v
|تحصیل منچن آباد
|0.1
|1,818
|525,017
|478
|
|-
|'''(8)'''
|ضلع '''ڈیرہ غازی خان'''
|80.99
|11,922
|2,872,631
|2,326,793
|
|-
|i
|تحصیل ڈیرہ غازی خان
|84.34
|2,012
|1,224,964
|1,033,190
|
|-
|ii
|تحصیل کوٹ چھٹہ
|90.1
|1,802
|757,230
|682,634
|
|-
|iii
|تحصیل کوہ سلیمان
|2.1
|5,339
|212,652
|4,595
|بلوچی و سرائیکی تحصیل
|-
|'''(9)'''
|ضلع راجن پور
|74.6
|12,318
|1,996,039
|1,489,157
|
|-
|i
|تحصیل راجن پور
|82.81
|2,078
|706,770
|585,335
|
|-
|ii
|تحصیل ڄام پور
|86.15
|2,322
|849,369
|731,733
|
|-
|iii
|تحصیل روجھاݨ مزاری
|42.36
|2,905
|405,689
|171,887
|بلوچی و سرائیکی تحصیل
|-
|iv
|ڈی ایکسکلیوڈڈ ایریا
|0.6
|5,013
|34,191
|202
|بلوچی و سرائیکی تحصیل
|-
|'''(10)'''
|ضلع مظفرڳڑھ 
|92.37
|4,778
|2,981,048
|2,753,811
|
|-
|i
|تحصیل مظفرڳڑھ
|90.87
|2,377
|1,625,487
|1,477,174
|
|-
|ii
|تحصیل علی پور
|93.79
|1,391
|640,384
|600,633
|
|-
|iii
|تحصیل جتوئی
|94.52
|1,010
|715,177
|676,004
|
|-
|'''(11)'''
|ضلع کوٹ ادو
|79.05
|3,471
|1,347,501
|1,065,249
|
|-
|ii
|تحصیل کوٹ ادو
|NA
|NA
|NA
|NA
|
|-
|ii
|تحصیل چوک سرور شہید
|NA
|NA
|NA
|NA
|
|-
|'''(12)'''
|ضلع لیہ
|66.67
|6,289
|1,823,995
|1,216,058
|
|-
|i
|تحصیل لیہ
|72.50
|1,712
|977,088
|708,457
|
|-
|ii
|تحصیل کروڑ لعل عیسݨ
|58.63
|1,823
|594,367
|348,482
|
|-
|iii
|تحصیل چوٻارہ
|63.0
|2,754
|252,540
|159,119
|
|-
|'''(13)'''
|ضلع تونسہ
|
|
|
|
|
|-
|i
|تحصیل تونسہ
|89.46
|2,769
|677,785
|606,374
|
|-
|ii
|تحصیل وہوا
|NA
|NA
|NA
|NA
|
|-
|ii
|تحصیل کوہ سلیمان 
|NA
|NA
|NA
|NA
|
|-
|'''(14)'''
|ضلع میانوالی 
|76.05
|5,840
|1,542,601
|1,173,213
|
|-
|i
|تحصیل میانوالی
|84.37
|2,689
|766,357
|646,579
|
|-
|ii
|تحصیل پپلاں
|74.04
|1,288
|402,050
|297,710
|
|-
|iii
|تحصیل عیسیٰ خیل
|61.11
|1,863
|374,194
|228,924
|
|-
|'''(15)'''
|ضلع بکھر
|79.97
|8,153
|1,647,852
|1,317,859
|
|-
|i
|تحصیل بکھر
|78.87
|2,427
|683,939
|539,469
|
|-
|ii
|تحصیل منکیرہ
|81.48
|1,768
|256,895
|209,319
|
|-
|iii
|تحصیل کلورکوٹ
|78.0
|2,239
|346,591
|270,395
|
|-
|iv
|تحصیل دریا خان
|82.86
|1,719
|360,427
|298,676
|
|-
|'''(16)'''
|ضلع خوشاب
|1.72
|6,511
|1,280,372
|22,025
|ڄٹکی و سرائیکی ضلع
|-
|i
|تحصیل خوشاب
|0.43
|2,115
|690,157
|2,970
|ڄٹکی علاقہ 
|-
|ii
|تحصیل نورپور تھل
|4.37
|2,500
|242,831
|10,632
|سرائیکی تحصیل، غیر مصدقہ اعداد
|-
|iii
|تحصیل قائد آباد
|3.54
|1,080
|230,028
|8,156
|جزوی سرائیکی علاقہ، غیر مصدقہ اعداد 
|-
|iv
|تحصیل نوشہرہ
|0.22
|816
|117,356
|267
|ڄٹکی علاقہ
|-
|'''(17)'''
|ضلع '''ڈیرہ اسماعیل خان'''
|64.23
|9,334
|1,625,088
|1,043,818
|
|-
|i
|تحصیل ڈیرہ اسماعیل خان
|59.23
|1,167
|725,449
|429,754
|
|-
|ii
|تحصیل پرووا
|71.63
|1,733
|292,343
|209,413
|
|-
|iii
|تحصیل دراٻݨ کلاں
|76.86
|1,540
|124,318
|95,555
|
|-
|iv
|تحصیل کلاچی
|59.27
|1,229
|101,892
|60,393
|
|-
|v
|تحصیل پہاڑ پور
|65.26
|1,657
|381,086
|248,703
|
|-
|vi
|تحصیل درازندہ
|NA
|2,008
|68,556
|NA
|پشتون تحصیل
|-
|'''(18)'''
|ضلع ٹانک
|16.05
|1,679
|390,626
|62,705
|غیر مصدقہ اعداد
|-
|i
|تحصیل ٹانک
|16.05
|1,679
|390,626
|62,705
|غیر مصدقہ اعداد
|-
|}
[[فائل:India1760 1905.jpg|thumb|ہندوستان تے مرہٹہ راج دے دوران خطہ سرائیکستان دا نقشہ جیہڑا صوبہ ملتان دے طور تے ݙٹھا ونج سڳدائے]]

===اہم سرائیکی شہر تے قصبے===
سرائیکی وسیب وسیع و عریض علاقے تے پھیلا ہویا اے جیندے اہم تے مشہور شہر اے ہن:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''سرائیکستان دے اہم شہر بمطابق مردم شماری 2017ء'''
!نمبرشمار 
!شہر
!کل آبادی
!شرح خواندگی 
!سطح سمندر توں اچائی (فٹ)
!حیثیت
!تبصرہ
|-
|1
|'''ملتان'''
|1,871,843
|
|
|مرکزِ سرائیکستان، انتظامی مرکز سول سیکرٹریٹ و ڈویژنل ہیڈکوارٹر
|
|-
|2
|بہاولپور
|76,2111
|
|
|انتظامی مرکز سول سیکرٹریٹ و ڈویژنل ہیڈکوارٹر 
|
|-
|3
|ڈیرہ غازی خان
|399,064
|
|
|ڈویژنل ہیڈکوارٹر
|
|-
|4
|ڈیرہ اسماعیل خان
|217,457
|
|
|ڈویژنل ہیڈکوارٹر
|
|-
|5
|میانوالی
|220,010
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|6
|رحیم یار خان
|477,100
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|7
|بکھر
|113,018
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|8
|ٹانک
|
|
|
|ضلعی صدرمقام
|  
|-
|9
|مظفرڳڑھ
|209,902
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|10
|راجن پور
|
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|11
|لیہ
|126,055
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|12
|کوٹ ادو
|129,859
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|13
|لودھراں
|117,862
|
|
|ضلعی صدرمقام
|
|-
|14
|تونسہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|15
|کبیروالہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|16
|جہانیاں 
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|17
|میلسی
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|18
|یزمان
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|19
|احمدپور شرقیہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|20
|خیرپور ٹامیوالی
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|21 
|حاصل پور
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|22
|صادق آباد
|238,311
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|23
|خان پور کٹورہ
|184,374
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|24
|لیاقت پور
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|25
|فورٹ عباس
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|26
|کوٹ چھٹہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|27
|فورٹ منرو
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|28
|فاضل پور
|
|
|
|سب تحصیل
|
|-
|29
|ڄام پور
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|30
|روجھاݨ مزاری
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|31
|علی پور
|
|
|
|تحصیل صدرمقام 
|
|-
|32
|جتوئی
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|33
|کروڑ لعل عیسݨ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|34
|چوٻارہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|35
|پپلاں
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|36
|عیسیٰ خیل
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|37
|منکیرہ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|38
|کلورکوٹ
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|39
|دریا خان
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|40
|خانسر
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|41
|وہوا
|
|
|
|سب تحصیل
| 
|-
|42
|نورپور تھل
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|43
|خانقاہ شریف 
|
|
|
|ٹاؤن
| 
|-
|44
|بھونگ
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|45
|دیراوڑ
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|46
|اوچ شریف
|
|
|
|سب تحصیل
|
|-
|47
|پرووا
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|48
|کالاباغ
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|49
|کلاچی
|
|
|
|تحصیل صدرمقام
|
|-
|50
|روکھڑی
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|51
|کندیاں
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|52
|کمرمشانی
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|53
|قطب پور
|
|
|
|ٹاؤن
|
|-
|}

==مقامی سیاست دا انداز تے روایات==
سرائیکی خطے دی سیاست اُنھاں دے ہتھ وچ ھِے جو نہیں چاہندے سرائیکی اِنھاں دی غلامی کِنوں نجات حاصل کرن نکل سڳن جسطرح ساڈی پسماندگی دا ذمہ دار پنجاپی ھِے اے طبقہ جیندے ہتھ وچ سرائیکی سیاست ھِے اے وی پنجاپی دا مددگار طبقہ ھِے  پنجاپی دے نال نال  گدی نشین تے جاگیردار وی ساڈی پسماندگی دا ذمہ دار ھِے اینجھا کائنی اساں سارا ملبہ پنجاپی اُتے رکھ تے استین دے ناگاں کِنوں غافل تھی ونجو تے ایں خوف وچ رہو جو ایں کیتا ڳیا تاں اوں تھی ویسے فلاں تھی ویسے اِے لوک ساڈی سادگی دا ناجائز فائدہ اٹھا تے اساکوں لٹیندے رہسِن، گدی نشین تے جاگیردار ھک ڈوجھے کوں سپورٹ کریندن تے سرائیکی خطے کوں پسماندہ رکھی بیٹھن ۔۔۔۔ سرائیکی خطے دے مسائل اوں صورت وچ حل تھیسِن جڈا تل وطنی سیاست وچ دلچسبی گھنسِن سیاست ایں وقت تَل وطنیاں کِنے کائنی بلکہ اُنھاں کِنے ھِے جو درپردہ سرائیکی کوں کم زات تے نیچ سمجھدن اِنھاں لوکاں تے پنجاپیاں وچ کوئی فرق کائنی پنجاپی اگر سرائیکی نال شدید نفرت کریندن تے اے 0.5 فیصد طبقہ وی جو پیچھلے چالھیں سالیں کِنوں سرائیکی اُتے سیاست کریندا پئے سرائیکی نال گھٹ نفرت کائنی کریندا اِنھاں دی نفرت پنجاپیاں کِنوں ودھ ھِے ایں مسئلے دے حل کیتے سرائیکی نینگر سیاست وچ عملی حصہ گھنن تے ڈوھا نفرت دے سودگراں اُتے کڑی نظر رکھی ونجے ۔۔۔۔ اے نفرت دے سوداگر کینہ پرور تے لالچی وی ھِن تے  سرائیکی نال بغض وی رکھیندن ۔۔۔۔۔ ۔۔۔۔اِنھاں ڈوھا کِنوں نجات ھی سرائیکی کیتے ترقی دے راستے کھول سڳدی ھِے ۔۔۔۔۔ ھک طبقہ کِنوں نجات دے نال نال ڈوجھے طبقے تے کڑی نظر رکھڑ نال سرائیکی اپڑا بچاؤ کر سڳدن تے اُتے آ سڳدن اِنھاں اُتے بھروسہ کررڑ ممکن کائنی ورنہ نسل پرست کڈھائی وی نہ چاہسِن سرائیکی کوں  پنجاپی کِنوں نجات ملے۔۔۔ھتوں اے نسل پرست پنجاپی دے مدد گار بڑ تے سرائیکی کوں نقصان پہنچیندن۔
===سرائیکی قومیتی جماعتاں===
*[[سرائیکستان قومی کونسل]]، ظہور دھریجہ
*[[سرائیکستان ڈیموکریٹک پارٹی]]، راݨا فراز نون
*[[پاکستان سرائیکی پارٹی]]، نخبہ تاج لنگاہ
*[[پاکستان سرائیکی قومی اتحاد]]، کرنل (ر) عبدالجبار عباسی
*[[سرائیکستان قومی اتحاد]]، خواجہ غلام فرید کوریجہ
*[[سرائیکی فاونڈیشن پاکستان]]، ڄام اظہر مراد لاڑ
*[[عوامی سرائیکی پارٹی]]، سجاد اکبر ملکانی
*[[سرائیکی ایکشن کمیٹی]]، راشد عزیز بھٹی
*[[سرائیکی ملت پارٹی]]، اصغر خان ناہڑ
*[[وسیب نیشنل تحریک]]، آصف خان
*[[سرائیکی نیشنل پارٹی]]، عبدالمجید کانجو
*[[سرائیکستان قومی موومنٹ]]، بانی حمید اصغر شاہین مرحوم
*[[وسیب اتحاد]]، شہباز خان

===وفاقی جماعتاں===  
*[[پاکستان تحریک انصاف]]، [[عون عباس بپی]]، صدر سرائیکی وسیب 
*[[پاکستان پیپلز پارٹی]]، مخدوم سید احمد محمود، صدر سرائیکی وسیب
*[[پاکستان مسلم لیگ (ن)]]، کوئی نی 
*[[پاکستان عوامی تحریک]]، چوہدری فیاض احمد وڑائچ، صدر سرائیکی وسیب
*[[جماعت اسلامی پاکستان]]، راؤ محمد ظفر، صدر سرائیکی وسیب&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://jisp.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-28 |archive-date=2020-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201210212121/http://jisp.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*[[مجلس وحدت المسلمین]]، علامہ اقتدار حسین نقوی، صدر سرائیکی وسیب
*[[پاکستان مسلم لیگ (ق)]]، کوئی نی
*[[عوامی نیشنل پارٹی]]، کوئی نی

===سرائیکی وسیب دے حکمران خاندان===
*عباسی، نواب صلاح الدین عباسی، احمد پور شرقیہ
*چنڑ، ملک محمد اقبال چنڑ، بہاولپور
*للو، ملک حبیب للو، اوچ
*گیلانی، یوسف رضا گیلانی (ملتان)، افتخار الحسن گیلانی (اوچ)
*پیرزادہ، میاں ریاض حسین پیرزادہ، خیرپور ٹامیوالی
*گردیزی، سید عرفان گردیزی، حاصل پور
*وارݨ، سردار عامر یار وارݨ، دھوڑکوٹ
*پنوہاں، ملک حاصل محمد پنوہاں، علی پور
*سہروردی سادات، مخدوم سید احمد محمود، رحیم یار خان
*متیاݨہ، میاں ممتاز متیاݨہ، چشتیاں
*لالیکا، میاں عبدالستار لالیکا مرحوم، چشتیاں
*خاکوانی، اعظم خان خاکوانی، وہاڑی
*کھچی، ممتاز خان کھچی، وہاڑی
*بھابھہ، نور خان بھابھہ، میلسی
*ݙاہا، خانیوال
*ہراج، مہر اللہ یار ہراج، خانیوال
*ٻوسݨ، حاجی سکندر حیات ٻوسݨ، ملتان
*بھٹہ، شہزاد مقبول بھٹہ، ملتان
*راں، مظہر عباس راں، ملتان
*لانگ، نغمہ مشتاق لانگ، جلالپور پیروالہ
*کانجو، عبدالرحمان کانجو، لودھراں
*کھر، غلام مصطفٰی کھر، مظفر ڳڑھ
*بخاری، باسط سلطان بخاری، مظفر ڳڑھ
*نیازی، عمران خان نیازی، امجد علی خان، میانوالی
*اعواݨ، عائلہ ملک، کالاباغ
*روکھڑی، گل حمید خان روکھڑی، میانوالی
*شادی خیل، الحاج عبیداللہ خان شادی خیل، میانوالی
*ڈھانڈلہ، ملک افضل ڈھانڈلہ، بھکر
*اولکھ، احمد علی اولکھ، لیہ
*لغاری، جمال خان لغاری، ڈیرہ غازی خان
*مزاری، میر بلخ شیر مزاری، روجھان
*کھوسہ، سردار ذوالفقار علی خان کھوسہ، ڈیرہ غازی خان
*دریشک، سردار نصراللہ خان دریشک، راجن پور
*قیصراݨی، میر بادشاہ خان قیصراݨی، تونسہ
*گورچاݨی، سردار شیر علی گورچاݨی، راجن پور
*لونڈ، سردار جاوید اختر لونڈ، ڈیرہ غازی خان
*نواݨی، رشید اکبر نواݨی، بھکر
*جتوئی، قیوم جتوئی، جتوئی

==ثقافت تے روایات==

پٹکا سرائیکی ٹریڈیشن دا اہم جُز ہے ۔پٹکے کوں بدھݨ دے ڈھیر طریقے ھِن ۔سادہ طریقے نال وی پٹکا بدھا ویندے تے پٹکے کوں وَل ڈے تے ھک پاند مُونڈھے تے وی رکھیاں ویندے ڈوجھا پاند سَر وچ لُکیاں ھویا ھوندے ۔کجھ شوقین مزاج نینگر رنگین پَٹکا بدھ تے اپݨی خوبصورتی وچ اضافے دا سبب بݨݨ سانڳے رنگین پٹکے دا استعمال کریندن مقصد صرف خوبصورت نظر آنوݨ تے سرائیکی ٹریڈیشن کوں نشابر کرݨا ھوندے ۔جناب استاد ملک سونا خان بے وس دا پٹکا اسٹائل ھک عام سرائیکی پٹکا اسٹائل ہے ۔جو سرائیکی وسیب وچ عام ہے ۔&lt;ref&gt;https://www.saraikiliterature.com/en/language/history-of-saraiki-language&lt;/ref&gt;

گھیرولی شلوار :گھیر والی شلوار سرائیکی علاقہ دا کلچر ہے کجھ علاقاں اچ ایکوں ولیں آلی شلوار وی آکھا ویندے ایں علاقہ توں اے کلچر باہر نختے ۔ھُݨ اے گھیر والی شلوار بلوچ وی استعمال کریندن تے پاکستان دے ڈوجھے خطے دے لوک ایکوں استعمال کریندن گھیرولی شلوار سرائیکی ٹریڈشن دا حصہ ھے ایکوں سابق سرائیکی اسٹیٹ بہاولپور دے سابق نواب استعمال کریندے رہے ڳئین ھُݨ اے گھیرولی شلوار والا کلچر متروک تھیندا پئے ضرورت ایں ڳالھ دی ھِ سرائیکی ٹریڈیشن اُبھارݨ سانڳے ایندا استعمال نینگر کرن ۔۔لیکن بلوچستان وچ ھالی وی ایندا استعمال تھیندے ۔شوقین مزاج نوجوان نسل ایندا استعمال کریندی ھِ ۔سابق سرائیکی اسٹیٹ بہاولپور نواب صبح صادق خان عباسی گھیرولی شلوار دے نال تصویر سرائیکی کلچر کوں نشابر کریندی پئی ہے ۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://seraikigeet.com/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-29 |archive-date=2022-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528103855/https://seraikigeet.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://saraikimusic.blogspot.com/?m=1&lt;/ref&gt;
===سرائیکی زبان تے ایندے لہجے===
[[ملتان]]، مظفرگڑھ , بہاولپور، دیرہ غازی خان، دیرہ اسماعیل خان، میاںوالی،خوشاب، صحبت پور، ضلع بار خان تے درگ وچ سرائیکی دا معیاری لہجہ الایا ویندے۔ سرائیکی زبان دے ویہہ ہزار کنوں ودھ شاعر ہن۔

رحیم یار خان، [[راجن پور]]، کشمور تے [[گھوٹکی]] دے اضلاع وچ سرائیکی دا لمے آلا لہجہ ٻولا ویندے. سندھی دے گہرے اثرات دی وجہ توں اے لہجہ معیاری ملتانی سرائیکی توں قدرے مختلف اے.

جھنگوی سرائیکی،  جھنگ، ساہیوال دا لہجہ ہے۔  ایں لہجے وچ &quot;ب&quot; کوں &quot;ٻ&quot; ، &quot;ج&quot; کوں &quot;ڄ&quot;   تے &quot;گ&quot; کوں ہمشہ &quot;ڳ&quot; ٻولیندے ہِن۔ سلطان ٻاہو، علی حیدر ملتانی، ریاض،عابد تمیمی جھنگوچی لہجے دے شاعر ہن۔ ایں لہجے دے مزید ست لہجے ہن۔ ہر تحصیل دا لہجہ کُجھ نہ کُجھ وکھرا ہے.

===سرائیکی زبان دی تعلیمی حیثیت===

==تعلیمی نظام==
===تعلیمی ادارے===
*[[اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور]]
*[[بہاؤالدین زکریا یونیورسٹی ملتان]]
*[[غازی یونیورسٹی ڈیرہ غازی خان]]
*[[گومل یونیورسٹی ڈیرہ اسماعیل خان]]
*[[نمل یونیورسٹی میانوالی]]
*[[یونیورسٹی آف میانوالی]]، میانوالی 
*[[تھل یونیورسٹی بھکر]]
*[[صادق گرلز کالج یونیورسٹی بہاولپور]]
*[[گورنمنٹ ایس ای کالج، بہاولپور]]
*[[گورنمنٹ صادق عباس کالج، احمد پور شرقیہ]]
*[[یونیورسٹی آف ساؤدرن پنجاب]] ملتان&lt;ref&gt;https://www.isp.edu.pk/&lt;/ref&gt;

===پیشہ ورانہ تعلیمی ادارے===
*[[کیڈٹ کالج عیسیٰ خیل]]، میانوالی&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ccek.edu.pk/page.php?slug=academic |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2022-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220103055650/http://ccek.edu.pk/page.php?slug=academic |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*[[پولیس ٹریننگ اسکول، ملتان]]&lt;ref&gt;https://www.punjabpolice.gov.pk/trainingbranch&lt;/ref&gt;
*[[قائداعظم میڈیکل کالج، بہاولپور]]
*[[نشتر میڈیکل یونیورسٹی ملتان]]
*[[شیخ زید میڈیکل کالج، رحیم یار خان]]
*[[چولستان یونیورسٹی آف ویٹرنری اینڈ اینیمل سائنسز، بہاولپور]]
*[[خواجہ فرید یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ انفارمیشن ٹیکنالوجی، رحیم یار خان]]
*[[میاں نواز شریف انجینئرنگ یونیورسٹی، ملتان]]
*[[محمد شہباز شریف زرعی یونیورسٹی، ملتان]]
*[[میر چاکراعظم رند یونیورسٹی آف ٹیکنالوجی، ڈیرہ غازی خان]]
*[[گورنمنٹ کالج آف ٹیکنالوجی، بہاولپور]]
*[[گورنمنٹ کالج آف ٹیکنالوجی، ملتان]]
*[[گورنمنٹ کالج آف ٹیکنالوجی، لیہ]]
*[[گورنمنٹ کالج آف کامرس، بہاولپور]]
*[[پاپولیشن ویلفیئر ٹریننگ انسٹیٹیوٹ، ملتان]] &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pwd.punjab.gov.pk/regional_training_institutes_address |title=Archive copy |access-date=2022-05-19 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-19 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220519120154/https://pwd.punjab.gov.pk/regional_training_institutes_address |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*[[زرعی یونیورسٹی ڈیرہ اسماعیل خان]]

==شخصیات تے مشاہیر==
*[[شاہ شمس سبزواری]]
*[[ڄلم بن شبان]]
*[[شیخ حمید]]
*[[داؤد بن نصر]]
*[[بہاؤالدین زکریا ملتانی]]
*[[رفعت عباس]]
*[[خواجہ غلام فرید]]
*[[ابوالفضل فیضی مبارکپوری]]
*[[چندر گپت موریا]]
*[[نواب صادق محمد خان پنجم عباسی]]
*[[ملک امیر محمد خان]]
*[[عطاءاللہ خان عیسیٰ خیلوی]]
*[[عمران خان]]

==وسائل تے معدنیات==
==صنعت تے تجارت==
==آبی وسائل==
==ذرائع نقل و حمل تے آمد و رفت==
*[[ساؤتھ ائیر]]، ملتان

==زراعت تے فصلاں==
==مواصلات==
*[[پی ٹی وی نیشنل ملتان]]
*[[ریڈیو پاکستان بہاولپور]]
*[[ریڈیو پاکستان ملتان]]
*[[ریڈیو پاکستان ڈیرہ اسماعیل خان]]
*[[ریڈیو میانوالی]]
*[[وسیب ٹی وی]]
*[[روہی ٹی وی]]

==طبی سہولتاں==
*[[بہاول وکٹوریہ ہسپتال بہاولپور]]
*[[نواب صادق ہسپتال بہاولپور]]
*[[نشتر ہسپتال ملتان]]
*[[شیخ زید ہسپتال رحیم یار خان]]
*[[ساؤتھ پنجاب ہسپتال ملتان]] ملتان&lt;ref&gt;https://southpunjabhospital.com/&lt;/ref&gt;
*[[ملتان انسٹیٹیوٹ آف کڈنی ذیزیزز]]

==قومی تے مقامی کھیݙاں==
*[[سرائیکستان (جنوبی پنجاب) کرکٹ ٹیم]]&lt;ref&gt;https://www.pcb.com.pk/domestic-squads.html&lt;/ref&gt;
*[[ملتان سلطانز کرکٹ ٹیم]]

==علمی، سیاحتی، تاریخی تے روحانی مقامات==
فورٹ منرو ضلع ڈیرہ غازی خان، ماڑی ضلع راجن پور، قلعہ ڈیراور ضلع بہاولپور، قلعہ کہنہ قاسم باغ ملتان، باغ لانگے خان عوامی لائبریری ملتان، جناح پارک ملتان، مزار شاہ یوسف گردیز ملتان، مزار حضرت بہاؤالدین زکریا ملتان، مزار شاہ شمس سبزواری ملتان، مزار حضرت شاہ رکن عالم ملتان، عیدگاہ ملتان، سینٹرل لائبریری بہاولپور، نور محل بہاولپور، دربار محل بہاولپور، نشاط محل بہاولپور، گلزار محل بہاولپور، صادق ڳڑھ محل ڈیرہ نواب صاحب، مزار حضرت ملوک شاہ بہاولپور، گلزار صادق پارک بہاولپور، گیریژن پارک بہاولپور، لال سہانرا نیشنل پارک بہاولپور، مزار حضرت سلطان احمد قتال جلالپور پیروالہ، مزار حضرت جلال الدین سرخپوش بخاری اوچشریف، چنݨ پیر ضلع بہاولپور، ہیڈ پنجند بیراج، مزار حضرت خواجہ سلیمان تونسوی ضلع تونسہ، مزار حضرت سخی سرور ڈیرہ غازی خان، مزار حضرت میاں علی ضلع میانوالی، کالا باغ ضلع میانوالی، چشمہ بیراج ضلع میانوالی، تونسہ بیراج، وادی نمل ضلع میانوالی، بھونگ مسجد صادق آباد، پتݨ منارا ضلع رحیم یار خان، جامع مسجد الصادق بہاولپور، دربار خواجہ غلام فرید کوٹ مٹھݨ شریف، مزار نواب مظفر خان سدوزئی احاطہ حضرت بہاؤالدین زکریا ملتانی، عباسی مسجد ڈیراور، بہاولپور میوزیم، ملتان میوزیم، [[ملتان ٹی ہاؤس]]، شیر باغ بہاولپور

==سرائیکی وسیب دے سوغاتاں تے کھاݨے==
[[ݙولی]]، [[ڈھوڈا]]، [[چلڑا]]، [[سوہن حلوہ]]، [[تل شکری]]، [[پتے آلی دال]]، [[سوہانجݨہ]]، [[ساڳ]]، [[مکئی دی روٹی]]، [[کوکی]]، [[مرونڈا]], [[دابڑ دال]]، [[گجک]]، [[ثوبت]]، [[لسی]]، [[امب]]، [[کھمبی]]، [[دشاڳ]]، [[ماکھی]]، [[کھیر سوڈا]]، [[ٹانگر]]، [[مکھڈی حلوہ]]، [[کٹوہ گوشت]]، [[پیٹھے دا حلوہ]]، [[چٗوری]]، [[ککو]]، [[ڈڈے]]، [[ڳنے دی رؤ]]، [[مکھݨ]]، [[پنجیری]]، [[گھڑے آلے سیویاں]]، [[جَوڑے]]، [[ڳڑ دا شربت]]، [[ستو]]، [[پنڈ دے کھیلونھ]]، [[پیلو]]، [[کڑویلو]]، [[مکھݨ]]، [[دیسی گھیؤ]]، [[کھوئے دے پیڑے]]، [[کھیرنی]]، [[حلوہ پوری]]، [[سری پاوے]]، [[متنجݨ]]

==انتظامی خودمختاری==
سرائیکی وسیب انتظامی طور تے ہک خودمختار علاقہ ہے جیہڑا کہ ہک صوبائی سول سیکرٹریٹ تے کئی وفاقی اداریاں دے زیر انتظام ہے۔ یکم جولائی 2020ء خطہ سرائیکستان دا او تاریخی ݙینہہ اے جݙݨ پاکستان تحریک انصاف دی حکومت ولوں بالخصوص وزیراعلٰی پنجاب سردار عثمان احمد خان بزدار ہوراں دے کاوشاں نال اتھاں سول بیوروکریسی تے پولیس بیوروکریسی دے انتظامی سیکرٹریٹ دا قیام عمل اچ آیا۔ 30 جون 2020ء کوں جناب زاہد اختر زمان دی تقرری بطور پہلے تے تاریخی ایڈیشنل چیف سیکریٹری تے جناب انعام غنی دی تقرری بطور پہلے تے تاریخی ایڈیشنل انسپیکٹر جنرل دے کیتی ڳئی۔ وزیراعلٰی پنجاب سردار عثمان احمد خان بزدار ہوراں نے انہاں ݙوہاں انتظامی سربراہان نال خصوصی ملاقات اچ نیک تمناواں دے بعد سرائیکی خطے دے معاملات تے مسائل بارے تبادلہ خیال کیتا ۔ انہاں ݙوہاں سربراہان نے ݙو جولائی 2020ء کوں سرائیکستان دے انتظامی سیکرٹریٹ (سرکاری ناں جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ) کیتے باقاعدہ طور تے اپݨے ذمہ داریاں سنبھال گھدے۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.punjab.gov.pk/node/4018 |title=Archive copy |access-date=2022-04-02 |archive-date=2021-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422155554/https://www.punjab.gov.pk/node/4018 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
===خودمختار صوبائی سیکرٹریٹ (صوبائی محکمے)===
سرائیکستان دے انتظامی سیکرٹریٹ اچ ابتدائی طور تے مندرجہ ذیل محمکہ جات شامل کیتے ڳئے ہن جنہاں وچوں کجھ دے سیکرٹریاں دی تعیناتی تھیوݨی باقی ہے۔
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://urdu.siasat.pk/news/2020-08-18/news-47139 |title=Archive copy |access-date=2022-04-02 |تاريخ-الأرشيف=2021-09-13 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210913092659/https://urdu.siasat.pk/news/2020-08-18/news-47139 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#سروسز اینڈ جنرل ایڈمنسٹریشن ڈیپارٹمنٹ
#داخلہ
#صحت
#اسپیشلائزڈ ہیلتھ کئیر اینڈ میڈیکل ایجوکیشن 
#اعلیٰ تعلیم&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://highereducation.southpunjab.gov.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220609125454/http://highereducation.southpunjab.gov.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#سکول ایجوکیشن&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://schooleducation.southpunjab.gov.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130065531/https://schooleducation.southpunjab.gov.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#زراعت
#پلاننگ اینڈ ڈیویلپمنٹ
#لائیو سٹاک اینڈ ڈیری ڈیویلپمنٹ
#پلاننگ اینڈ ڈیویلپمنٹ
#سیکرٹری لوکل گورنمنٹ اینڈ کمیونٹی ڈیویلپمنٹ
#سیکرٹری ہاؤسنگ، اربن ڈیویلپمنٹ اینڈ پبلک ہیلتھ انجینئرنگ
#آبپاشی
#جنگلات
#کمیونیکیشن اینڈ ورکس
#محکمہ مال (ریونیو)
#محکمہ بیت المال
#ڈائریکٹوریٹ پبلک ریلیشنز، حکومت پنجاب &lt;ref&gt;https://www.facebook.com/DPRMultan/&lt;/ref&gt;
#جنوبی پنجاب پولیس آفس برائے ایڈیشنل آئی جی، ملتان 
#میٹرو بس سسٹم ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pma.punjab.gov.pk/mmbs |title=Archive copy |access-date=2022-06-07 |archive-date=2020-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201123164331/https://pma.punjab.gov.pk/mmbs |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ممبر انفراسٹرکچر ڈویلپمنٹ اتھارٹی ملتان&lt;ref&gt;https://www.idap.pk/details/board-of-authority&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹر سپیشل برانچ پولیس، جنوبی پنجاب، ملتان&lt;ref&gt;https://thepakistandaily.com/usman-buzdar-appoints-controversial-uncle-as-special-branch-director-south-punjab/&lt;/ref&gt;
#دفتر ڈائریکٹر پبلک انسٹرکشنز ایجوکیشن جنوبی پنجاب، ملتان
#پنجاب ایجوکیشن فاونڈیشن، ریجنل آفس ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pef.edu.pk/Contact/index.aspx |title=Archive copy |access-date=2022-07-01 |archive-date=2022-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922063353/http://www.pef.edu.pk/Contact/index.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پنجاب فوڈ اتھارٹی، ساؤتھ ونگ ملتان&lt;ref&gt;https://www.facebook.com/PFARESOURCEANSLICENSINGSOUTH&lt;/ref&gt;
#ڈی آئی جی جیل خانہ جات ملتان ریجن &lt;ref&gt;https://prisons.punjab.gov.pk/regional_digs_contact_numbers&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹوریٹ زرعی انجینئرنگ ملتان،&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://field.agripunjab.gov.pk/our_directorates |title=Archive copy |access-date=2022-09-22 |archive-date=2022-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701052204/http://field.agripunjab.gov.pk/our_directorates |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹوریٹ زرعی میکنائزیشن ریسرچ ادارہ ملتان ،&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://field.agripunjab.gov.pk/our_directorates |title=Archive copy |access-date=2022-09-22 |archive-date=2022-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701052204/http://field.agripunjab.gov.pk/our_directorates |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ایڈیشنل آئی جی ڈسپلن جنوبی پنجاب، &lt;ref&gt;https://punjabpolice.gov.pk/PIO_OTHER_UNIT&lt;/ref&gt;

===وفاقی محکمے تے نیم خودمختار ادارے===
#واپڈا (میپکو ملتان)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mepco.com.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2021-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211212171629/http://mepco.com.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان پوسٹ (پوسٹ ماسٹر جنرل آفس جنوبی پنجاب سرکل)&lt;ref&gt;https://www.pakpost.gov.pk/contact_us.php#top&lt;/ref&gt;
#پاکستان ٹیلی ویژن، ملتان مرکز&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ptv.com.pk/Contact |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |تاريخ-الأرشيف=2022-06-24 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220624061259/https://ptv.com.pk/Contact |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#[[پی ٹی وی نیشنل ملتان]]، &lt;ref&gt;https://youtube.com/@ptvnationalmultan&lt;/ref&gt;
#ریلوے کنسٹرکشن پاکستان (ریجنل آفس ملتان)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.railcop-pk.com/reg-offices.htm |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2022-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415221644/http://railcop-pk.com/reg-offices.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#دی انسٹی ٹیوشن آف انجینئرز پاکستان، ملتان سنٹر&lt;ref&gt;http://iepislamabad.org/iep-centres.php&lt;/ref&gt;
#پاکستان انجینئرنگ کونسل، برانچ آفس ملتان &lt;ref&gt;https://pec.org.pk/branch_laision_offices.aspx، پاکستان انجینئرنگ کونسل، برانچ آفس، شاہ رکن عالم کالونی ملتان &lt;/ref&gt;
#ایف آئی اے، ملتان&lt;ref&gt;https://www.fia.gov.pk/contact&lt;/ref&gt;
#اے ٹی آئی آر، ملتان آفس &lt;ref&gt;https://atir.gov.pk/?page=admin&lt;/ref&gt;
#نیشنل ہائی وے اتھارٹی، جی ایم کنسٹرکشن ، پنجاب ساؤتھ، ملتان &lt;ref&gt;https://nha.gov.pk/contact-us&lt;/ref&gt;
#ساؤدرن پنجاب ایمبرائیڈری انڈسٹریز (پبلک پرائیویٹ پارٹنرشپ)&lt;ref&gt;http://spei.com.pk/&lt;/ref&gt;
#نیشنل ہائی وے اینڈ موٹروے پولیس، ڈی آئی جی سینٹرل 2، ملتان &lt;ref&gt;https://nhmp.pitb.gov.pk/telephone_directory&lt;/ref&gt;
#پوسٹل لائف انشورنس کمپنی لمیٹڈ، ریجنل ڈائریکٹر ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://plic.com.pk/contact |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-06-10 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220610192654/https://plic.com.pk/contact |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان ٹیلی کمیونیکیشن اتھارٹی، ریجنل آفس ملتان&lt;ref&gt;https://www.pta.gov.pk/en/multan&lt;/ref&gt;
#پاکستان کونسل فار ریسرچ ان واٹر ریسورسز، ریجنل آفس بہاولپور&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pcrwr.gov.pk/bahawalpur/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-12 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220512093540/https://pcrwr.gov.pk/bahawalpur/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان سائنس فاونڈیشن، ڈپٹی ڈائریکٹر ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.psf.gov.pk/contact.aspx |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-06-18 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220618141606/https://psf.gov.pk/contact.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پی ایس کیو سی اے، ڈپٹی ڈائریکٹر ملتان زون&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://updated.psqca.com.pk/contact-us/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |archive-date=2022-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517141128/http://updated.psqca.com.pk/contact-us/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹوریٹ آف حج، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://mora.gov.pk/Detail/M2IzNTUwNjQtMWM1OS00YWIxLWE3ZjUtY2ZiYmM2M2RkOTU0 |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-12 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220512061212/https://mora.gov.pk/Detail/M2IzNTUwNjQtMWM1OS00YWIxLWE3ZjUtY2ZiYmM2M2RkOTU0 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#وفاقی شرعی عدالت، جنوبی پنجاب، ملتان &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nayatime.com/story/2022-05-07-13-33--1651912414 |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |archive-date=2022-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705222651/https://www.nayatime.com/story/2022-05-07-13-33--1651912414 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ریجنل نیب ملتان&lt;ref&gt;https://nab.gov.pk/contacts.asp#mul&lt;/ref&gt;
#ایس ایم ای بی ایف سی ساؤتھ پنجاب، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.smebfcmultan.com/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520105718/https://www.smebfcmultan.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#نادرا ریجنل ہیڈکوارٹر ملتان&lt;ref&gt;https://www.nadra.gov.pk/operational-management/&lt;/ref&gt;
#دفتر ایڈیشنل ایڈوکیٹ جنرل، بہاولپور تے ملتان&lt;ref&gt;دفتر ایڈیشنل ایڈوکیٹ جنرل، ملتان و بہاولپور بنچ https://advocategeneral.punjab.gov.pk/law_officer&lt;/ref&gt;
#قومی امن کمیٹی برائے بین المذاہب ہم آہنگی، حکومت پاکستان&lt;ref&gt;https://www.facebook.com/npcpbwp/&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹر ٹریڈ ڈیویلپمنٹ اتھارٹی پاکستان، ملتان&lt;ref&gt;https://tdap.gov.pk/&lt;/ref&gt;
#ڈی جی آڈٹ، جنوبی پنجاب، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://agp.gov.pk/Jobs |title=Archive copy |access-date=2022-06-07 |archive-date=2022-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220607185507/https://agp.gov.pk/Jobs |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پریس انفارمیشن ڈیپارٹمنٹ، ریجنل آفس ملتان&lt;ref&gt;http://pid.gov.pk/contact_regional&lt;/ref&gt;
#ڈپٹی جنرل مینیجر پیمرا، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pemra.gov.pk/contact.php |title=Archive copy |access-date=2022-06-15 |archive-date=2022-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220617094824/https://pemra.gov.pk/contact.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ریجنل دفتر نیشنل ٹیلی کمیونیکیشن کارپوریشن، ملتان&lt;ref&gt;https://ntc.net.pk/ContactCentral.html&lt;/ref&gt;
#پاکستان ریلوے پولیس ملتان ڈویژن &lt;ref&gt;http://www.pakistanjobsbank.com/Jobs/47667/Pakistan-Railway-Police-Jobs-2017-Constables-ASI-NTS-Application-Form-Download-Latest-New/&lt;/ref&gt;
#پاکستان ریلوے، ڈویزنل سپرنٹنڈنٹ ملتان &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/ContactUs.aspx |title=Archive copy |access-date=2022-09-13 |archive-date=2020-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130101320/https://www.pakrail.gov.pk/ContactUs.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان پریس ڈیپارٹمنٹ، ریجنل آفس ملتان &lt;ref&gt;http://pid.gov.pk/contact_regional&lt;/ref&gt;
#اسٹیٹ لائف انشورنس کارپوریشن آف پاکستان، ملتان ریجن &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://statelife.com.pk/index.php/contact-item-2/multan-region |title=Archive copy |access-date=2022-10-31 |archive-date=2022-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221031062935/https://statelife.com.pk/index.php/contact-item-2/multan-region |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#این ایل سی، ریجنل آفس ملتان
#[[ساؤتھ ائیر]]، ملتان
#ایف ڈبلیو او، ڈیرہ اسماعیل خان
#فوجی فاؤنڈیشن، دفاتر ملتان، میانوالی
#مراکز قومی بچت پاکستان، ملتان، بہاولپور
#اکادمی ادبیات پاکستان، برانچ آفس ملتان، &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pal.gov.pk/directory.aspx |title=Archive copy |access-date=2023-11-19 |archive-date=2023-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119101912/https://pal.gov.pk/directory.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پولیس ٹریننگ اسکول ملتان، &lt;ref&gt;https://www.punjabpolice.gov.pk/PPOContacts&lt;/ref&gt;

===این جی اوز تے فلاحی، مذہبی تے تحقیقاتی ادارے===
#عالمی مجلس تحفظ ختم نبوت، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://laulak.info/old/MLAULAK/laulak.htm |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220924001303/http://laulak.info/old/MLAULAK/laulak.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#الخدمت فاونڈیشن ساؤتھ پنجاب&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://alkhidmat.org/contact.html |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2022-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525003246/https://alkhidmat.org/contact.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#جنوبی پنجاب سنٹر برائے ریسرچ اینڈ ڈیویلپمنٹ ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://spcrd.org/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-17 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220517215418/http://spcrd.org/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#سرائیکی ایریا سٹڈی سنٹر، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://sasc.bzu.edu.pk/website/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-29 |archive-date=2022-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220419042949/https://sasc.bzu.edu.pk/website/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان جرنلسٹ ایسوسی ایشن، جنوبی پنجاب&lt;ref&gt;https://pja.org.pk/south-punjab/&lt;/ref&gt;
#پاکستان یو ایس ایلومنی نیٹ ورک ، جنوبی پنجاب چیپٹر &lt;ref&gt;https://puan.pk/chapters/south-punjab/&lt;/ref&gt;

===بین الاقوامی ادارے تے ملٹی نیشنل کمپنیاں===
*اقوام متحدہ دے وفود برائے سرائیکی وسیب یا جنوبی پنجاب
*یاماہا پاکستان، ملتان آفس&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.yamaha-motor.com.pk/offices/ |title=Archive copy |access-date=2022-09-25 |تاريخ-الأرشيف=2022-09-25 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220925181944/https://www.yamaha-motor.com.pk/offices/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*سوزوکی جنوبی پنجاب، ملتان &lt;ref&gt;//https://suzukisouthpunjab.com//&lt;/ref&gt;
*خانہ فرہنگ ایران، ملتان

===انتظامی تقسیم===
1.جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ
*[[بہاولپور ڈویژن]]، [[ملتان ڈویژن]] تے [[ڈیرہ غازی خان ڈویژن]] (تیرہاں اضلاع) تے مشتمل وسیب دا علاقہ ایڈیشنل چیف سیکریٹری دے ماتحت بذریعہ سول سیکرٹریٹ زیر انتظام
*ضلع ڈیرہ غازی خان دے ذیلی انتظام دے طور تے کوہ سلیمان دے قبائلی علاقے بذریعہ پولیٹیکل اسسٹنٹ 

2.ضلع میانوالی، بھکر تے ضلع خوشاب دا جزوی علاقہ، کمشنر [[سرڳودھا ڈویژن]] (پنجاب) دے زیر انتظام

3.ضلع ڈیرہ اسماعیل خان تے ٹانک دے ضلعے، صوبہ خیبرپختونخواہ، کمشنر [[ڈیرہ اسماعیل خان ڈویژن]] دے زیر انتظام&lt;ref&gt;تحقیق و ترتیب، اسماعیل بھٹہ&lt;/ref&gt;

==مزید ݙیکھو==
*[[سرائیکی زبان]]
*[[سرائیکستان سول سیکرٹریٹ]]
*[[تاریخ سرائیکستان]]
*[[ملتان]]
*[[سرائیکی]]
*[[سرائیکی لوک]]
*[[سرائیکی اکھاݨ]]
*[[سرائیکی زبان دا نثری ادب]]
*[[سرائیکی ادب]]
*[[سرائیکی میڈیا]]
*[[سرائیکی قومیتی تحریک]]
*[[سرائیک ڳوتھاں]]
*[[سرائیکی شخصیات]]
*[[سرائیکی وسیب]]

==حوالے==</text>
      <sha1>n9s18p19xwns8vbvwj6ywzvkqz02xva</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ملتان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2642</id>
    <revision>
      <id>71118</id>
      <parentid>71110</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T17:09:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ismail Saraikistani</username>
        <id>3155</id>
      </contributor>
      <comment>/* بحالی حیثیت بطور انتظامی مرکز سرائیکی وسیب */</comment>
      <origin>71118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19376" sha1="nlufv0w9w3s7otxv4xmovvmim4wegfj" xml:space="preserve">{| cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=0 style=&quot;border: 1px solid #cccccc; float: left; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; background: #fcfcfc; width: 305px&quot;
| style=&quot;background:#FFFF00&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot; colspan=2 |'''&lt;span style=&quot;font-size:large;&quot;&gt; ملتان 
मुल्तान ,
MULTAN&lt;/span&gt;'''
|-
|-style=&quot;margin:0;background:#ccccff&quot;;width:100%&quot; align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;2&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-bottom: 2px solid #D3D3D3;&quot; |  
[[فائل:MultanMontage.jpg|thumb|Multan]]
[[فائل:Saraiki.svg|thumb| Saraiki]]
|-|- align=&quot;center&quot;
|-
| '''حیثیت''': ||  میٹروپولیٹین سٹی، انتظامی مرکز سرائیکی وسیب بذریعہ وسیب سول سیکرٹریٹ 
|-
| '''ہمسایہ شہر''': ||  [[بہاولپور]]، [[ڈیرہ غازی خان]]، [[مظفر ڳڑھ]]
|-
| '''مقامی تے اکثریتی زبان''': ||  [[سرائیکی]]
|-
| '''اقلیتی زباناں''': || [[پنجابی]]، [[میواتی]]، [[ہریاݨوی]]، [[اردو]]،
|-
| '''آبادی''': ||  2,215,381 نفوس بمطابق 2023ء دی مردم شماری 
|-
| '''رقبہ''': ||  560 مربع کلومیٹر
|-
| '''[[سرکاری ٹی وی چینل]]''': ||  [[پی ٹی وی نیشنل ملتان]]
|-
| '''ریڈیو اسٹیشن''': ||  ریڈیو پاکستان ملتان 
|-
|'''ماتحت ڈویژن''' : || بہاولپور، ملتان، ڈیرہ غازی خان
|-
|'''سرکاری ویب سائٹ'''||[https://www.facebook.com/ACSSouthPunjab?mibextid=JRoKGi]، ایڈیشنل چیف سیکریٹری جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ 
|}

==ملتان دی تاریخ==

کہیں زمانے اچ [[راوی]] دا دریا ملتان دے پراݨے قلعے دے نال وہندا ہا، تے اینکوں ہک دریائی بندرگاہ دی حیثیت حاصل ہائی ، ٻیڑیں ( کشتیوں) دے ذریعے صرف سکھر بھکر ہی نئی، بلکہ منصورہ ، عراق ، ایران ، مصر ، کا بل،  دلی (دہلی) تے حیدرآباد دکن تک دی تجارت ہوندی ہئی، ایں واسطے ملتان  کوں دنیا  دے بہوں وݙے علمی،  تجارتی تے مذہبی مرکز دی حیثیت حاصل تھئی،  تے صرف ہندوستان ہی نہی بلکہ پوری دنیا اچ ملتان دی شہرت ہای ۔قلعہ ملتان دی قدامت بارے آکھیا ویندے ،  کہ اے پنج ہزار سال پرانا ھ،  لیکن ہو سگدے،  کہ اے ہنیں تو وی زیادہ پراݨا ہووے  ،ایں ڳال تے پر سارے مورخین دا اتفاق ھ، کہ ملتان تے قلعہ ملتان دا وجود قبل از تاریخ دیو مالائی دور کنوں وی پہلے دا ھ ، افسوس دا مقام اے ھ۔ ، جو حملہ آوراں نے ہمیشہ ایں قلعے کوں نشانہ بنڑا تے اینکوں فتح کرݨ توں بعد خوب لُٹ مار کریندے رہ ڳئے،  پر اینکوں بحال کرݨ دا کہیں نا سوچیا، 1200قبل مسیح &quot; دارا &quot; نے اینکوں تباہ کیتا ، 325 قبل مسیح سکندر اعظم نے ایندے اُتے چڑھائی کیتی،  ولا عرب ، افغان ، سکھ تے انگریزاں حملہ آوراں قدیم قلعہ ملتان کوں برباد کرݨ اچ کوئی کسر نہ چھوڑی ، ہنڑ فرزندان  ملتان تے سرائیکی وسیب دے سارے واسیاں دا فرض ھ،  کہ او اپنڑی پراݨی کوتاہیں تے غور کرِن ، تے اپنڑے وسیب دے نال تھیونڑوالی پنج ہزار سالہ زیادتیاں دی تلافی کرݨ، تے اپنڑے فخر (عظمت رفتہ) کوں سنڄانڑن. 

ملتان [[سرائیکی]] وسوں دا ھک پراݨا شھرھےـ پراݨے ویلےکنوں ھی اےانج صوبہ ھےـانگریزاں اینکوں [[پنجاب]] ءچ رلاݙتےـ ایں وی دنیاءچ اٹھ کروڑکنوں ودھ سرائیکی ہن

[[فائل:مغلیہ دور وچ ہندوستانی صوبے.jpg|thumb|مغل دور وچ صوبہ ملتان (سرائیکستان)]]

ملتان پاکستان دا ہک شہر اے۔ ایتھے 1,423,919 وسدے ہن۔ اے [[ضلع ملتان]] دا گڑھ وی اے۔ ملتاں [[دریاۓ چناب]] دے کنڈے تھلویں پنجاب وچ اے- اے پاکستان دے پرانے شہراں اچوں اے۔تاریخ اساکوں ݙسیندی ھ، کہ ملتان(کوٹ مولتان ، مولتان) ہک شہر ہی نی، بلکہ ہک تہذیب تے ہک سلطنت دا ناں وی ھ ۔ 372ہجری کتاب ’’حدود العالم بن المشرق الی المغرب‘’ وچ ملتان دی حدود دے بارے لکھیا ھ، کہ قنوج دے راجہ تے امیر ملتان دی سرحدیں جالندھر تک ہوندیاں ہن،’’ سیر المتاخرین‘‘ وچ اقلیم ملتان دی حدود ایں طرح بیان کیتی ڳئی ھ ، کہ ملتان اول، دوم تے سوم اقالیم کنوں زیادہ وݙا (فراخ) ہا، کیونکہ ٹھٹھہ ایں صوبے تے ودھیا( زیادہ) ہا، فیروز پور کنوں سیوستان تک چار سو ترہی(٤٣٠) کوس لمبا تے چتوڑ کنوں جیسلمیر تیئں ہک سو اٹھ (١٠٨)کوس چوڑا ہا، ݙوجھے پاسوں طول کیچ تے مکران تک چھ سو سٹھ (٦٦٠)کوس ہا، ا یندے پوواد ﴿مشرق﴾ رویہ سرکار سرہند تک ہا،اُبھی ( شمالی) دریائے شور اچ، تے لمی(جنوبی)صوبہ اجمیر تک ھ، تے پچادھ﴿مغرب﴾ اچ کیچ تےمکران ہا ۔ ابوالفضل نے اپنڑی مشہور عالم کتاب &quot;آئین اکبری &quot; اچ صوبے ملتان دی حدود اے بیان کیتی ہن ، صوبے ملتان دے نال ٹھٹھہ دے الحاق کنوں پہلے اے صوبہ فیروز پور کنوں سیوستان تک ۶۲۴کروہ ھا ، چوڑائی اچ &quot; کھت پور&quot; کنوں جیسلمیر تک۶۲۱ کروہ ھا، ٹھٹھہ دے الحاق دے بعد اے صوبہ &quot;کیچ&quot; تے &quot;مکران&quot; تک وسیع تھی گیا ، ایندا اے فاصلہ ۰۶۶ کروہ ھا. 

[[فائل:Multan Old Map.jpg|thumb|ملتان دا قدیم نقشہ]]

پوواد (مشرق ) اچ ایندی سرحداں سرہند سرکار نال، ابھے پاسوں (شمالی) پشاور نال ، لمے پاسوں(جنوب )اجمیر دے صوبے نال، تے پچادھ الے پاسوں ( مغرب) کیچ مکران نال ملدیاں ہن۔ کیچ تے مکران پہلے صوبہ سندھ اچ شامل ہن، ملتان دے صوبے اچ تراے سرکاریں ﴿ملتان خاص، دیپال پور تے بھکر﴾ ہن، تے کل اٹھاسی پراگنے ﴿ضلعے ﴾ ہن۔ ملتان دی وسعت تے عظمت تے تاریخ اج وی ناز( رشک )کریندی ھ ، ملتان دی قدامت دے ہم پلہ دنیا اچ شاید ہی کوئی شہر ہووے ۔پاکستان اچ جیہڑے شہراں کوں مصنوعی طریقے نال ملتان کنوں کئی گنا وݙے شہر بنڑائے ڳن ، آج کنوں چند سو سال پہلے اے ملتان دی مضافاتی وستیاں ہن، ایں ڳال دی شہادت حضرت داتا گنج بخش(رح) نے اپنڑی کتاب ’’کشف المجوب‘‘ اچ ’’لاہور یکے از مضافاتِ ملتان‘‘ ݙے ݙتی ھ ۔

ملتان دے حوالے نال فارسی دا شعر
&lt;div style='text-align: center;'&gt;
چہار چیزاز تحفہ ملتان است
&lt;/div&gt;
&lt;div style='text-align: center;'&gt;
گردو گرما گداوگورستان است
&lt;/div&gt;
گرد دا مطلب ہے کہ اتھاں اندھاریاں ٻہوں آندیاں ہن ۔ گرما دا مطلب ہے کہ گرمی ٻہوں ہونفی ہے ، گدا &lt;ref&gt;گدا &quot;گدا دا مطلب ہے پنݨ والا، مگر اتھاں پنݨ والے اللہ توں منگدن،  انساناں توں نی&quot;&lt;/ref&gt; دا مطلب ہے کہ اتھاں اللہ والے بہت لوگ ہن تے گورستان دا مطلب ہے کہ اتھاں قبرستان بہت ہن۔ گرمی دے حوالے نال ’’گرمے‘‘ دی ڳالھ کوں چھوڑ کے محققین کوں اس ڳالھ تے غور کرنا چاہیدا اے کہ دنیا دی امیر کبیر شہر ، دنیا دی بہت وݙی تہذیب ، ݙوجھا سب توں پراݨا قدیم شہر تے دنیا دی عظیم سلطنت کوں گورستان وچ کس نے تبدیل کیتا ؟

ملتان بول ملاستہان توں بݨیا اے جیڑا سورج دیوتا دا ایتھے اک وڈا مندر ہائی۔ یونانی [[سکندر]] وی ایتھے آیا ہائی۔664 چ اموی خلیفہ  معاویہ دا جرنیل مہلب بن ابی صفراہ ایتھے آیا ہائی۔ پر اسلامی دنیا نال گوڑا جوڑ اموی خلیفہ ولید بن عبدالملک دے ویلے ہویا جݙاں [[بنو امیہ]] دی فوج اودے جرنیل [[محمد بن قاسم]] نال ملتان آئی تے ملتان پکا اسلامی دنیا نال جڑ گیا. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.citymultan.com/history.html |title=Archive copy |access-date=2018-07-10 |archive-date=2018-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180701133530/http://www.citymultan.com/history.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ملتان تے عرباں نے پہلی صدی ہجری وچ قبضہ کر گھدا ہڑی تے اے اس وقت تک خلافت دے زیر اثر ریہا جݙݨ تک مرکزی حکومت مضبوط رہی۔ مگر خلافت عباسیہ دی کمزوری نال دور دراز دے علاقے خود مختار تھی گئے، تے ایں وجہ نال ملتان دا صوبہ (موجودہ خطہ سرائیکستان) وی خود مختار تھی گیا۔ اے اگرچہ ابتدا وچ منصورہ دے ماتحت ریہا، مگر تریجھی صدی ہجری دے وسط وچ ملتان، سندھ توں علحیدہ تھی تھی کے ہک خود مختار ریاست بݨ گیا۔ اتھوں دے اوں وقت دے مورخین تے جغرافیہ داناں دے بیانات توں معلوم تھیندا ہے کہ ملتان وچ سامہ بن لوی کی حکومت ہئی جیہڑا قریشی نسل تے سنی ہئی تے عباسی خلفاء دا خطبہ پڑھدے ہن.

ایں دور دے بعد بشاری مقدسی ملتان آیا ہئی۔ اس دا بیان ہے کہ ملتان دے لوگ اسماعیلی شیعہ ہن تے اذان وچ ’حی علی خیر العمل‘ پڑھدن تے اقامت وچ ݙو دفعہ تکبیراں آکھدن ۔ خطبے وچ فاطمی اسماعیلی مستعلی خلیفہ دا ناں گھدا ویندا ہے تے اس دے حکم نال ہی پورے خطے دے انتظامات چلائے ویندن تے اتھوں برابر تحائف ملتان بھیجے ویندے ہن۔

اسماعیلیاں دے کئی شاخاں ہن۔ انہاں وچ قرامطہ، دروزی تے نزاریہ (باطنیہ یا ملاحدہ) اہم فرقے ہن۔ انہاں وچ صرف صدارت یا امامت دا فرق ہے، ورنہ عقائد دے لحاظ نال اے متفق ہن۔ چونکہ قرامطہ دولت اسمٰعیلہ دے آغاز توں پنجاہ سال پہلے ظاہر تھئے، اس واسطے بعض لوگاں دا خیال ہے کہ قرامطہ توں اسمٰعیلی نکلے ہن۔ جب کہ باطنیہ یا ملاحدہ پنجویں صدی دے ݙوجھے نصف حصہ وچ ظاہر تھئے ہن۔ ایہا وجہ ہے کہ مورخین کوں ملتان دے اسمٰعلیاں دے بارے وچ شبہ تھیا ہے۔ اس شبہے دی وجہ نال کہیں نے انہاں کوں قرامطہ تے کہیں نے ملاحدہ لکھ ݙتا ہے۔ساݙے ایں موقف دی تائید بشاری مقدسی دے بیان توں تھیندی ہے کہ جیہڑا پہلے درج کیتا گیا ہے۔ تے آگوں مزید تفصیل آسی ۔ اس واسطے اساں انہاں کوں اسمعیلی لکھا ہے۔

اسماعیلیاں دے مطابق امام محمد بن اسمٰعیل دے بعد دے ترئے ائمہ عبد اللہ، احمد تے حسین تھئے۔ اے تریہے بہت پوشیدہ زندگی بسر کریندے ہن۔ انہاں دے خاص نقیباں دے سوا کہیں کوں انہاں دا پتہ نہ ہئی۔ انہاں دے ناواں وچ وی اختلاف ہے۔ انہاں دے دور وچ ملتان تے سندھ وچ اسمٰعیلی داعیاں دی آمد دا سلسلہ شروع تھی گیا ہئی۔ آخری مستور امام حسین بن احمد بن محمد بن اسمعیل بن جعفر بن صادق نے ابو القاسم بن فرح کوں یمن وچ داعی بݨا کے بھیجا۔ اس سندھ تے ملتان وچ ہثیم کوں داعی بݨا کے بھیجا۔ اس طرح ملتان تے سندھ وچ 72ھ وچ اسمٰعیلی دعوت دی ابتدا تھی گئی ہئی۔ اس دے بعد وی داعی اتھاں آندے ریہے تے انہاں نے مقامی باشندیاں کوں تبلیغ دے ذریعے اسماعیلی بݨا گھدا۔

===بحیثیت دارالحکومت سوویڑھا سلطنت===
===بحیثیت دارالحکومت امارت ملتان===
===بحیثیت دارالحکومت صوبہ ملتان===
===سقوط ملتان دے بعد بحیثیت ڈویژنل صدر مقام ڈویژن===
'''ملتان ڈویژن''' [[پاکستان]] دے صوبہ [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] دی ہک انتظامی تقسیم ہئی۔ 2000ء دی حکومتی اصلاحات دے نتیجے وچ اس تریجھے درجے دی تقسیم کوں ختم کر ݙتا گیا۔ [[2008ء]] دے عام انتخابات دے بعد [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] نے اس دے آٹھ ڈویژناں کوں بحال کر ݙتا۔

تاریخی طور تے ملتان ڈویژن دراصل [[برطانوی ہند]] دے [[صوبہ پنجاب (برطانوی ہند)|صوبہ پنجاب]] دا ہک انتظامی ڈویژن ہئی۔
[[دریائے ستلج]] اینکوں [[بہاولپور]] توں جدا کریندا ہئی جبکہ جنوب مشرق وچ [[دریائے سندھ]] جزوی طور تے اس ڈویژن وچ وڳدا ہئی تے مغرب دے نال اس دی سرحد بݨیدا ہئی۔ ایہ پنج اضلاع تے مشتمل ہئی.  &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V18_028.gif |title=Multan Division - Imperial Gazetteer of India, v. 18, p. 22. |access-date=2021-10-17 |تاريخ-الأرشيف=2022-01-22 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220122030759/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V18_028.gif |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

===بحالی حیثیت بطور انتظامی مرکز سرائیکی وسیب===
یکم جولائی 2020ء کوں ملتان شہر اچ سول بیوروکریسی تے پولیس بیوروکریسی دے انتظامی سیکرٹریٹ دا قیام عمل اچ آیا جیندے زیر انتظام سرائیکی وسیب دے 13 اضلاع ہن۔ 30 جون 2020ء کوں جناب زاہد اختر زمان دی تقرری بطور پہلے تے تاریخی ایڈیشنل چیف سیکریٹری تے جناب انعام غنی دی تقرری بطور پہلے تے تاریخی ایڈیشنل انسپیکٹر جنرل دے کیتی ڳئی۔ وزیراعلٰی پنجاب سردار عثمان احمد خان بزدار ہوراں نے انہاں ݙوہاں انتظامی سربراہان نال خصوصی ملاقات اچ نیک تمناواں دے بعد سرائیکی خطے دے معاملات تے مسائل بارے تبادلہ خیال کیتا۔ انہاں ݙوہاں سربراہان نے ݙو جولائی 2020ء کوں سرائیکستان دے انتظامی سیکرٹریٹ (سرکاری ناں جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ) کیتے باقاعدہ طور تے اپݨے ذمہ داریاں سنبھال گھدے۔ اے سول سیکرٹریٹ سرائیکستان دے ترئے ڈویژناں (ملتان، بہاولپور تے ڈیرہ غازی خان) دے تیرہاں ضلعیاں دا انتظام چلیندے۔ ایں طرح ملتان دی قدیم تاریخی تے مرکزی حیثیت بحال تھئی۔

== مشہور حکمران ==

* چندرگپت موریا،

* شنگ کوشان،

* یونانی باختری

* سفیدہُن، مہرا کولا ٥٢٠ء توں ٥٣٠ ء

* ٦١٠ء کنوں ٦٢٦ء تائیں ملتان تے ساسانیاں دا قبضہ ریہا تے  نوشیرواں دے پوترے خسرو پرویز نے ملتان وچ  سونے تے چاندی دے سکے ڈھالے۔ ٦٦٨ء  وچ  راجا چچ  حملہ کیتا تے اتھوں دا حاکم بݨا مگر راجا چچ دے حملے  توں پہلے اتھاں ہک چینی سیاح ’ہیون سانگ‘ آیا۔ اُوندا سفرنامہ ہند، سندھ دی تاریخ کیتے کہیں خزانے  کنوں گھٹ کائنی۔

* صوبہ ہند (ساسانی) ٢٦٢ء توں ٤٨٤ء
* ٤٨٥ء کنوں ـــ ٦٦٢ء رائے خاندان
* رائے ݙیوا جی ٤٨٩ءتوں ۔۔۔۔
* رائے سہسی ݙو ۔۔۔۔ توں  ٦٣٢ء
* راجہ چچ  ٦٣١ء توں ٦٧١ ء
* راجہ چندر ٦٧١ء توں ٦٧٩ء
* راجہ داہر ٦٩٥ء توں ٧١٢ ء

* ٧١٢ء ــــ ٧٥٠ ء عرب
* ٨٥٥ء __ ١٠١٠ء [[امارت ملتان]]

* ١٠٢٦ء ـــ     ١٣٥١      سومرہ خاندان

* ١٤٤٥ ـــ ١٥٢٤ء لنگاہ خاندان

* ١٥٢٤ ـــ ١٧٣٩ مغل دور

* ١٧٥٠ ــ احمد شاہ ابدالی نے ملتان وچ آپݨاں ہندو گورنر صوبے دار ملک بان٘وری لایا۔

* ١٧٥٧ کنوں ـــ١٧٥٨ مرہٹیاں صرف ہک سال

* ١٧٥٨ ــکنوں ١٨١٨ ابدالی خاندان

*١٨١٨ ـــ کنوں١٨٤٩ سکھ سلطنت (باوی جنوری اٹھارھاں سو انجاہ)

١٨٤٩ کنوں ــ ١٩٤٧ برطانوی راج

==مزید ݙیکھو==
*[[سرائیکی زبان]]
*[[سرائیکی ذاتاں]]
*[[سرائیکی النسل قبائل]]
*[[سرائیکستان سول سیکرٹریٹ]]
*[[سرائیکستان دے ضلعے]]
*[[ریاست بہاولپور]]
*[[صوبہ ملتان]]
*[[امارت ملتان]]

==ٻاہرلے جوڑ==
*[https://web.archive.org/web/20211026115642/https://hamaramultan.com/ ہمارا ملتان ویب سائٹ] 
*[https://web.archive.org/web/20110304003135/http://www.multan.gov.pk/ ملتان ضلعی حکومت دی ویب سائٹ]
*[https://web.archive.org/web/20210515085842/http://italyformultan.org/ اٹلی فار ملتان]
*[https://web.archive.org/web/20211218162522/http://multanimatrimonial.com/ بھارت دی ملتانی سرائیکی برادری دی ہک ویب سائٹ]
*[http://www.pbcmultan.listen2myradio.com ملتان ریڈیو]

==حوالے==</text>
      <sha1>nlufv0w9w3s7otxv4xmovvmim4wegfj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>71119</id>
      <parentid>71118</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T17:13:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ismail Saraikistani</username>
        <id>3155</id>
      </contributor>
      <comment>/* مشہور حکمران */</comment>
      <origin>71119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19466" sha1="9gxbl7o150a6jiugxgig2ayug6hxt7w" xml:space="preserve">{| cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=0 style=&quot;border: 1px solid #cccccc; float: left; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; background: #fcfcfc; width: 305px&quot;
| style=&quot;background:#FFFF00&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot; colspan=2 |'''&lt;span style=&quot;font-size:large;&quot;&gt; ملتان 
मुल्तान ,
MULTAN&lt;/span&gt;'''
|-
|-style=&quot;margin:0;background:#ccccff&quot;;width:100%&quot; align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;2&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-bottom: 2px solid #D3D3D3;&quot; |  
[[فائل:MultanMontage.jpg|thumb|Multan]]
[[فائل:Saraiki.svg|thumb| Saraiki]]
|-|- align=&quot;center&quot;
|-
| '''حیثیت''': ||  میٹروپولیٹین سٹی، انتظامی مرکز سرائیکی وسیب بذریعہ وسیب سول سیکرٹریٹ 
|-
| '''ہمسایہ شہر''': ||  [[بہاولپور]]، [[ڈیرہ غازی خان]]، [[مظفر ڳڑھ]]
|-
| '''مقامی تے اکثریتی زبان''': ||  [[سرائیکی]]
|-
| '''اقلیتی زباناں''': || [[پنجابی]]، [[میواتی]]، [[ہریاݨوی]]، [[اردو]]،
|-
| '''آبادی''': ||  2,215,381 نفوس بمطابق 2023ء دی مردم شماری 
|-
| '''رقبہ''': ||  560 مربع کلومیٹر
|-
| '''[[سرکاری ٹی وی چینل]]''': ||  [[پی ٹی وی نیشنل ملتان]]
|-
| '''ریڈیو اسٹیشن''': ||  ریڈیو پاکستان ملتان 
|-
|'''ماتحت ڈویژن''' : || بہاولپور، ملتان، ڈیرہ غازی خان
|-
|'''سرکاری ویب سائٹ'''||[https://www.facebook.com/ACSSouthPunjab?mibextid=JRoKGi]، ایڈیشنل چیف سیکریٹری جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ 
|}

==ملتان دی تاریخ==

کہیں زمانے اچ [[راوی]] دا دریا ملتان دے پراݨے قلعے دے نال وہندا ہا، تے اینکوں ہک دریائی بندرگاہ دی حیثیت حاصل ہائی ، ٻیڑیں ( کشتیوں) دے ذریعے صرف سکھر بھکر ہی نئی، بلکہ منصورہ ، عراق ، ایران ، مصر ، کا بل،  دلی (دہلی) تے حیدرآباد دکن تک دی تجارت ہوندی ہئی، ایں واسطے ملتان  کوں دنیا  دے بہوں وݙے علمی،  تجارتی تے مذہبی مرکز دی حیثیت حاصل تھئی،  تے صرف ہندوستان ہی نہی بلکہ پوری دنیا اچ ملتان دی شہرت ہای ۔قلعہ ملتان دی قدامت بارے آکھیا ویندے ،  کہ اے پنج ہزار سال پرانا ھ،  لیکن ہو سگدے،  کہ اے ہنیں تو وی زیادہ پراݨا ہووے  ،ایں ڳال تے پر سارے مورخین دا اتفاق ھ، کہ ملتان تے قلعہ ملتان دا وجود قبل از تاریخ دیو مالائی دور کنوں وی پہلے دا ھ ، افسوس دا مقام اے ھ۔ ، جو حملہ آوراں نے ہمیشہ ایں قلعے کوں نشانہ بنڑا تے اینکوں فتح کرݨ توں بعد خوب لُٹ مار کریندے رہ ڳئے،  پر اینکوں بحال کرݨ دا کہیں نا سوچیا، 1200قبل مسیح &quot; دارا &quot; نے اینکوں تباہ کیتا ، 325 قبل مسیح سکندر اعظم نے ایندے اُتے چڑھائی کیتی،  ولا عرب ، افغان ، سکھ تے انگریزاں حملہ آوراں قدیم قلعہ ملتان کوں برباد کرݨ اچ کوئی کسر نہ چھوڑی ، ہنڑ فرزندان  ملتان تے سرائیکی وسیب دے سارے واسیاں دا فرض ھ،  کہ او اپنڑی پراݨی کوتاہیں تے غور کرِن ، تے اپنڑے وسیب دے نال تھیونڑوالی پنج ہزار سالہ زیادتیاں دی تلافی کرݨ، تے اپنڑے فخر (عظمت رفتہ) کوں سنڄانڑن. 

ملتان [[سرائیکی]] وسوں دا ھک پراݨا شھرھےـ پراݨے ویلےکنوں ھی اےانج صوبہ ھےـانگریزاں اینکوں [[پنجاب]] ءچ رلاݙتےـ ایں وی دنیاءچ اٹھ کروڑکنوں ودھ سرائیکی ہن

[[فائل:مغلیہ دور وچ ہندوستانی صوبے.jpg|thumb|مغل دور وچ صوبہ ملتان (سرائیکستان)]]

ملتان پاکستان دا ہک شہر اے۔ ایتھے 1,423,919 وسدے ہن۔ اے [[ضلع ملتان]] دا گڑھ وی اے۔ ملتاں [[دریاۓ چناب]] دے کنڈے تھلویں پنجاب وچ اے- اے پاکستان دے پرانے شہراں اچوں اے۔تاریخ اساکوں ݙسیندی ھ، کہ ملتان(کوٹ مولتان ، مولتان) ہک شہر ہی نی، بلکہ ہک تہذیب تے ہک سلطنت دا ناں وی ھ ۔ 372ہجری کتاب ’’حدود العالم بن المشرق الی المغرب‘’ وچ ملتان دی حدود دے بارے لکھیا ھ، کہ قنوج دے راجہ تے امیر ملتان دی سرحدیں جالندھر تک ہوندیاں ہن،’’ سیر المتاخرین‘‘ وچ اقلیم ملتان دی حدود ایں طرح بیان کیتی ڳئی ھ ، کہ ملتان اول، دوم تے سوم اقالیم کنوں زیادہ وݙا (فراخ) ہا، کیونکہ ٹھٹھہ ایں صوبے تے ودھیا( زیادہ) ہا، فیروز پور کنوں سیوستان تک چار سو ترہی(٤٣٠) کوس لمبا تے چتوڑ کنوں جیسلمیر تیئں ہک سو اٹھ (١٠٨)کوس چوڑا ہا، ݙوجھے پاسوں طول کیچ تے مکران تک چھ سو سٹھ (٦٦٠)کوس ہا، ا یندے پوواد ﴿مشرق﴾ رویہ سرکار سرہند تک ہا،اُبھی ( شمالی) دریائے شور اچ، تے لمی(جنوبی)صوبہ اجمیر تک ھ، تے پچادھ﴿مغرب﴾ اچ کیچ تےمکران ہا ۔ ابوالفضل نے اپنڑی مشہور عالم کتاب &quot;آئین اکبری &quot; اچ صوبے ملتان دی حدود اے بیان کیتی ہن ، صوبے ملتان دے نال ٹھٹھہ دے الحاق کنوں پہلے اے صوبہ فیروز پور کنوں سیوستان تک ۶۲۴کروہ ھا ، چوڑائی اچ &quot; کھت پور&quot; کنوں جیسلمیر تک۶۲۱ کروہ ھا، ٹھٹھہ دے الحاق دے بعد اے صوبہ &quot;کیچ&quot; تے &quot;مکران&quot; تک وسیع تھی گیا ، ایندا اے فاصلہ ۰۶۶ کروہ ھا. 

[[فائل:Multan Old Map.jpg|thumb|ملتان دا قدیم نقشہ]]

پوواد (مشرق ) اچ ایندی سرحداں سرہند سرکار نال، ابھے پاسوں (شمالی) پشاور نال ، لمے پاسوں(جنوب )اجمیر دے صوبے نال، تے پچادھ الے پاسوں ( مغرب) کیچ مکران نال ملدیاں ہن۔ کیچ تے مکران پہلے صوبہ سندھ اچ شامل ہن، ملتان دے صوبے اچ تراے سرکاریں ﴿ملتان خاص، دیپال پور تے بھکر﴾ ہن، تے کل اٹھاسی پراگنے ﴿ضلعے ﴾ ہن۔ ملتان دی وسعت تے عظمت تے تاریخ اج وی ناز( رشک )کریندی ھ ، ملتان دی قدامت دے ہم پلہ دنیا اچ شاید ہی کوئی شہر ہووے ۔پاکستان اچ جیہڑے شہراں کوں مصنوعی طریقے نال ملتان کنوں کئی گنا وݙے شہر بنڑائے ڳن ، آج کنوں چند سو سال پہلے اے ملتان دی مضافاتی وستیاں ہن، ایں ڳال دی شہادت حضرت داتا گنج بخش(رح) نے اپنڑی کتاب ’’کشف المجوب‘‘ اچ ’’لاہور یکے از مضافاتِ ملتان‘‘ ݙے ݙتی ھ ۔

ملتان دے حوالے نال فارسی دا شعر
&lt;div style='text-align: center;'&gt;
چہار چیزاز تحفہ ملتان است
&lt;/div&gt;
&lt;div style='text-align: center;'&gt;
گردو گرما گداوگورستان است
&lt;/div&gt;
گرد دا مطلب ہے کہ اتھاں اندھاریاں ٻہوں آندیاں ہن ۔ گرما دا مطلب ہے کہ گرمی ٻہوں ہونفی ہے ، گدا &lt;ref&gt;گدا &quot;گدا دا مطلب ہے پنݨ والا، مگر اتھاں پنݨ والے اللہ توں منگدن،  انساناں توں نی&quot;&lt;/ref&gt; دا مطلب ہے کہ اتھاں اللہ والے بہت لوگ ہن تے گورستان دا مطلب ہے کہ اتھاں قبرستان بہت ہن۔ گرمی دے حوالے نال ’’گرمے‘‘ دی ڳالھ کوں چھوڑ کے محققین کوں اس ڳالھ تے غور کرنا چاہیدا اے کہ دنیا دی امیر کبیر شہر ، دنیا دی بہت وݙی تہذیب ، ݙوجھا سب توں پراݨا قدیم شہر تے دنیا دی عظیم سلطنت کوں گورستان وچ کس نے تبدیل کیتا ؟

ملتان بول ملاستہان توں بݨیا اے جیڑا سورج دیوتا دا ایتھے اک وڈا مندر ہائی۔ یونانی [[سکندر]] وی ایتھے آیا ہائی۔664 چ اموی خلیفہ  معاویہ دا جرنیل مہلب بن ابی صفراہ ایتھے آیا ہائی۔ پر اسلامی دنیا نال گوڑا جوڑ اموی خلیفہ ولید بن عبدالملک دے ویلے ہویا جݙاں [[بنو امیہ]] دی فوج اودے جرنیل [[محمد بن قاسم]] نال ملتان آئی تے ملتان پکا اسلامی دنیا نال جڑ گیا. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.citymultan.com/history.html |title=Archive copy |access-date=2018-07-10 |archive-date=2018-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180701133530/http://www.citymultan.com/history.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ملتان تے عرباں نے پہلی صدی ہجری وچ قبضہ کر گھدا ہڑی تے اے اس وقت تک خلافت دے زیر اثر ریہا جݙݨ تک مرکزی حکومت مضبوط رہی۔ مگر خلافت عباسیہ دی کمزوری نال دور دراز دے علاقے خود مختار تھی گئے، تے ایں وجہ نال ملتان دا صوبہ (موجودہ خطہ سرائیکستان) وی خود مختار تھی گیا۔ اے اگرچہ ابتدا وچ منصورہ دے ماتحت ریہا، مگر تریجھی صدی ہجری دے وسط وچ ملتان، سندھ توں علحیدہ تھی تھی کے ہک خود مختار ریاست بݨ گیا۔ اتھوں دے اوں وقت دے مورخین تے جغرافیہ داناں دے بیانات توں معلوم تھیندا ہے کہ ملتان وچ سامہ بن لوی کی حکومت ہئی جیہڑا قریشی نسل تے سنی ہئی تے عباسی خلفاء دا خطبہ پڑھدے ہن.

ایں دور دے بعد بشاری مقدسی ملتان آیا ہئی۔ اس دا بیان ہے کہ ملتان دے لوگ اسماعیلی شیعہ ہن تے اذان وچ ’حی علی خیر العمل‘ پڑھدن تے اقامت وچ ݙو دفعہ تکبیراں آکھدن ۔ خطبے وچ فاطمی اسماعیلی مستعلی خلیفہ دا ناں گھدا ویندا ہے تے اس دے حکم نال ہی پورے خطے دے انتظامات چلائے ویندن تے اتھوں برابر تحائف ملتان بھیجے ویندے ہن۔

اسماعیلیاں دے کئی شاخاں ہن۔ انہاں وچ قرامطہ، دروزی تے نزاریہ (باطنیہ یا ملاحدہ) اہم فرقے ہن۔ انہاں وچ صرف صدارت یا امامت دا فرق ہے، ورنہ عقائد دے لحاظ نال اے متفق ہن۔ چونکہ قرامطہ دولت اسمٰعیلہ دے آغاز توں پنجاہ سال پہلے ظاہر تھئے، اس واسطے بعض لوگاں دا خیال ہے کہ قرامطہ توں اسمٰعیلی نکلے ہن۔ جب کہ باطنیہ یا ملاحدہ پنجویں صدی دے ݙوجھے نصف حصہ وچ ظاہر تھئے ہن۔ ایہا وجہ ہے کہ مورخین کوں ملتان دے اسمٰعلیاں دے بارے وچ شبہ تھیا ہے۔ اس شبہے دی وجہ نال کہیں نے انہاں کوں قرامطہ تے کہیں نے ملاحدہ لکھ ݙتا ہے۔ساݙے ایں موقف دی تائید بشاری مقدسی دے بیان توں تھیندی ہے کہ جیہڑا پہلے درج کیتا گیا ہے۔ تے آگوں مزید تفصیل آسی ۔ اس واسطے اساں انہاں کوں اسمعیلی لکھا ہے۔

اسماعیلیاں دے مطابق امام محمد بن اسمٰعیل دے بعد دے ترئے ائمہ عبد اللہ، احمد تے حسین تھئے۔ اے تریہے بہت پوشیدہ زندگی بسر کریندے ہن۔ انہاں دے خاص نقیباں دے سوا کہیں کوں انہاں دا پتہ نہ ہئی۔ انہاں دے ناواں وچ وی اختلاف ہے۔ انہاں دے دور وچ ملتان تے سندھ وچ اسمٰعیلی داعیاں دی آمد دا سلسلہ شروع تھی گیا ہئی۔ آخری مستور امام حسین بن احمد بن محمد بن اسمعیل بن جعفر بن صادق نے ابو القاسم بن فرح کوں یمن وچ داعی بݨا کے بھیجا۔ اس سندھ تے ملتان وچ ہثیم کوں داعی بݨا کے بھیجا۔ اس طرح ملتان تے سندھ وچ 72ھ وچ اسمٰعیلی دعوت دی ابتدا تھی گئی ہئی۔ اس دے بعد وی داعی اتھاں آندے ریہے تے انہاں نے مقامی باشندیاں کوں تبلیغ دے ذریعے اسماعیلی بݨا گھدا۔

===بحیثیت دارالحکومت سوویڑھا سلطنت===
===بحیثیت دارالحکومت امارت ملتان===
===بحیثیت دارالحکومت صوبہ ملتان===
===سقوط ملتان دے بعد بحیثیت ڈویژنل صدر مقام ڈویژن===
'''ملتان ڈویژن''' [[پاکستان]] دے صوبہ [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] دی ہک انتظامی تقسیم ہئی۔ 2000ء دی حکومتی اصلاحات دے نتیجے وچ اس تریجھے درجے دی تقسیم کوں ختم کر ݙتا گیا۔ [[2008ء]] دے عام انتخابات دے بعد [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] نے اس دے آٹھ ڈویژناں کوں بحال کر ݙتا۔

تاریخی طور تے ملتان ڈویژن دراصل [[برطانوی ہند]] دے [[صوبہ پنجاب (برطانوی ہند)|صوبہ پنجاب]] دا ہک انتظامی ڈویژن ہئی۔
[[دریائے ستلج]] اینکوں [[بہاولپور]] توں جدا کریندا ہئی جبکہ جنوب مشرق وچ [[دریائے سندھ]] جزوی طور تے اس ڈویژن وچ وڳدا ہئی تے مغرب دے نال اس دی سرحد بݨیدا ہئی۔ ایہ پنج اضلاع تے مشتمل ہئی.  &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V18_028.gif |title=Multan Division - Imperial Gazetteer of India, v. 18, p. 22. |access-date=2021-10-17 |تاريخ-الأرشيف=2022-01-22 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220122030759/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V18_028.gif |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

===بحالی حیثیت بطور انتظامی مرکز سرائیکی وسیب===
یکم جولائی 2020ء کوں ملتان شہر اچ سول بیوروکریسی تے پولیس بیوروکریسی دے انتظامی سیکرٹریٹ دا قیام عمل اچ آیا جیندے زیر انتظام سرائیکی وسیب دے 13 اضلاع ہن۔ 30 جون 2020ء کوں جناب زاہد اختر زمان دی تقرری بطور پہلے تے تاریخی ایڈیشنل چیف سیکریٹری تے جناب انعام غنی دی تقرری بطور پہلے تے تاریخی ایڈیشنل انسپیکٹر جنرل دے کیتی ڳئی۔ وزیراعلٰی پنجاب سردار عثمان احمد خان بزدار ہوراں نے انہاں ݙوہاں انتظامی سربراہان نال خصوصی ملاقات اچ نیک تمناواں دے بعد سرائیکی خطے دے معاملات تے مسائل بارے تبادلہ خیال کیتا۔ انہاں ݙوہاں سربراہان نے ݙو جولائی 2020ء کوں سرائیکستان دے انتظامی سیکرٹریٹ (سرکاری ناں جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ) کیتے باقاعدہ طور تے اپݨے ذمہ داریاں سنبھال گھدے۔ اے سول سیکرٹریٹ سرائیکستان دے ترئے ڈویژناں (ملتان، بہاولپور تے ڈیرہ غازی خان) دے تیرہاں ضلعیاں دا انتظام چلیندے۔ ایں طرح ملتان دی قدیم تاریخی تے مرکزی حیثیت بحال تھئی۔

== مشہور حکمران ==

* چندرگپت موریا،

* شنگ کوشان،

* یونانی باختری

* سفیدہُن، مہرا کولا ٥٢٠ء توں ٥٣٠ ء

* ٦١٠ء کنوں ٦٢٦ء تائیں ملتان تے ساسانیاں دا قبضہ ریہا تے  نوشیرواں دے پوترے خسرو پرویز نے ملتان وچ  سونے تے چاندی دے سکے ڈھالے۔ ٦٦٨ء  وچ  راجا چچ  حملہ کیتا تے اتھوں دا حاکم بݨا مگر راجا چچ دے حملے  توں پہلے اتھاں ہک چینی سیاح ’ہیون سانگ‘ آیا۔ اُوندا سفرنامہ ہند، سندھ دی تاریخ کیتے کہیں خزانے  کنوں گھٹ کائنی۔

* صوبہ ہند (ساسانی) ٢٦٢ء توں ٤٨٤ء
* ٤٨٥ء کنوں ـــ ٦٦٢ء رائے خاندان
* رائے ݙیوا جی ٤٨٩ءتوں ۔۔۔۔
* رائے سہسی ݙو ۔۔۔۔ توں  ٦٣٢ء
* راجہ چچ  ٦٣١ء توں ٦٧١ ء
* راجہ چندر ٦٧١ء توں ٦٧٩ء
* راجہ داہر ٦٩٥ء توں ٧١٢ ء

* ٧١٢ء ــــ ٧٥٠ ء عرب
* ٨٥٥ء __ ١٠١٠ء [[امارت ملتان]]

* ١٠٢٦ء ـــ     ١٣٥١      سومرہ خاندان

* ١٤٤٥ ـــ ١٥٢٤ء لنگاہ خاندان

* ١٥٢٤ ـــ ١٧٣٩ مغل دور

* ١٧٥٠ ــ احمد شاہ ابدالی نے ملتان وچ آپݨاں ہندو گورنر صوبے دار ملک بان٘وری لایا۔

* ١٧٥٧ کنوں ـــ١٧٥٨ مرہٹیاں صرف ہک سال

* ١٧٥٨ ــکنوں ١٨١٨ ابدالی خاندان

*١٨١٨ ـــ کنوں١٨٤٩ سکھ سلطنت (باوی جنوری اٹھارھاں سو انجاہ)

١٨٤٩ کنوں ــ ١٩٤٧ برطانوی راج
==ملتان دے تاریخی، علمی، روحانی تے ثقافتی مقامات==

==مزید ݙیکھو==
*[[سرائیکی زبان]]
*[[سرائیکی ذاتاں]]
*[[سرائیکی النسل قبائل]]
*[[سرائیکستان سول سیکرٹریٹ]]
*[[سرائیکستان دے ضلعے]]
*[[ریاست بہاولپور]]
*[[صوبہ ملتان]]
*[[امارت ملتان]]

==ٻاہرلے جوڑ==
*[https://web.archive.org/web/20211026115642/https://hamaramultan.com/ ہمارا ملتان ویب سائٹ] 
*[https://web.archive.org/web/20110304003135/http://www.multan.gov.pk/ ملتان ضلعی حکومت دی ویب سائٹ]
*[https://web.archive.org/web/20210515085842/http://italyformultan.org/ اٹلی فار ملتان]
*[https://web.archive.org/web/20211218162522/http://multanimatrimonial.com/ بھارت دی ملتانی سرائیکی برادری دی ہک ویب سائٹ]
*[http://www.pbcmultan.listen2myradio.com ملتان ریڈیو]

==حوالے==</text>
      <sha1>9gxbl7o150a6jiugxgig2ayug6hxt7w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>71120</id>
      <parentid>71119</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T17:17:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ismail Saraikistani</username>
        <id>3155</id>
      </contributor>
      <comment>/* ملتان دے تاریخی، علمی، روحانی تے ثقافتی مقامات */</comment>
      <origin>71120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20145" sha1="tu9rl1nagdncjaepq3qi8u2r028wk9x" xml:space="preserve">{| cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=0 style=&quot;border: 1px solid #cccccc; float: left; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; background: #fcfcfc; width: 305px&quot;
| style=&quot;background:#FFFF00&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot; colspan=2 |'''&lt;span style=&quot;font-size:large;&quot;&gt; ملتان 
मुल्तान ,
MULTAN&lt;/span&gt;'''
|-
|-style=&quot;margin:0;background:#ccccff&quot;;width:100%&quot; align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;2&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-bottom: 2px solid #D3D3D3;&quot; |  
[[فائل:MultanMontage.jpg|thumb|Multan]]
[[فائل:Saraiki.svg|thumb| Saraiki]]
|-|- align=&quot;center&quot;
|-
| '''حیثیت''': ||  میٹروپولیٹین سٹی، انتظامی مرکز سرائیکی وسیب بذریعہ وسیب سول سیکرٹریٹ 
|-
| '''ہمسایہ شہر''': ||  [[بہاولپور]]، [[ڈیرہ غازی خان]]، [[مظفر ڳڑھ]]
|-
| '''مقامی تے اکثریتی زبان''': ||  [[سرائیکی]]
|-
| '''اقلیتی زباناں''': || [[پنجابی]]، [[میواتی]]، [[ہریاݨوی]]، [[اردو]]،
|-
| '''آبادی''': ||  2,215,381 نفوس بمطابق 2023ء دی مردم شماری 
|-
| '''رقبہ''': ||  560 مربع کلومیٹر
|-
| '''[[سرکاری ٹی وی چینل]]''': ||  [[پی ٹی وی نیشنل ملتان]]
|-
| '''ریڈیو اسٹیشن''': ||  ریڈیو پاکستان ملتان 
|-
|'''ماتحت ڈویژن''' : || بہاولپور، ملتان، ڈیرہ غازی خان
|-
|'''سرکاری ویب سائٹ'''||[https://www.facebook.com/ACSSouthPunjab?mibextid=JRoKGi]، ایڈیشنل چیف سیکریٹری جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ 
|}

==ملتان دی تاریخ==

کہیں زمانے اچ [[راوی]] دا دریا ملتان دے پراݨے قلعے دے نال وہندا ہا، تے اینکوں ہک دریائی بندرگاہ دی حیثیت حاصل ہائی ، ٻیڑیں ( کشتیوں) دے ذریعے صرف سکھر بھکر ہی نئی، بلکہ منصورہ ، عراق ، ایران ، مصر ، کا بل،  دلی (دہلی) تے حیدرآباد دکن تک دی تجارت ہوندی ہئی، ایں واسطے ملتان  کوں دنیا  دے بہوں وݙے علمی،  تجارتی تے مذہبی مرکز دی حیثیت حاصل تھئی،  تے صرف ہندوستان ہی نہی بلکہ پوری دنیا اچ ملتان دی شہرت ہای ۔قلعہ ملتان دی قدامت بارے آکھیا ویندے ،  کہ اے پنج ہزار سال پرانا ھ،  لیکن ہو سگدے،  کہ اے ہنیں تو وی زیادہ پراݨا ہووے  ،ایں ڳال تے پر سارے مورخین دا اتفاق ھ، کہ ملتان تے قلعہ ملتان دا وجود قبل از تاریخ دیو مالائی دور کنوں وی پہلے دا ھ ، افسوس دا مقام اے ھ۔ ، جو حملہ آوراں نے ہمیشہ ایں قلعے کوں نشانہ بنڑا تے اینکوں فتح کرݨ توں بعد خوب لُٹ مار کریندے رہ ڳئے،  پر اینکوں بحال کرݨ دا کہیں نا سوچیا، 1200قبل مسیح &quot; دارا &quot; نے اینکوں تباہ کیتا ، 325 قبل مسیح سکندر اعظم نے ایندے اُتے چڑھائی کیتی،  ولا عرب ، افغان ، سکھ تے انگریزاں حملہ آوراں قدیم قلعہ ملتان کوں برباد کرݨ اچ کوئی کسر نہ چھوڑی ، ہنڑ فرزندان  ملتان تے سرائیکی وسیب دے سارے واسیاں دا فرض ھ،  کہ او اپنڑی پراݨی کوتاہیں تے غور کرِن ، تے اپنڑے وسیب دے نال تھیونڑوالی پنج ہزار سالہ زیادتیاں دی تلافی کرݨ، تے اپنڑے فخر (عظمت رفتہ) کوں سنڄانڑن. 

ملتان [[سرائیکی]] وسوں دا ھک پراݨا شھرھےـ پراݨے ویلےکنوں ھی اےانج صوبہ ھےـانگریزاں اینکوں [[پنجاب]] ءچ رلاݙتےـ ایں وی دنیاءچ اٹھ کروڑکنوں ودھ سرائیکی ہن

[[فائل:مغلیہ دور وچ ہندوستانی صوبے.jpg|thumb|مغل دور وچ صوبہ ملتان (سرائیکستان)]]

ملتان پاکستان دا ہک شہر اے۔ ایتھے 1,423,919 وسدے ہن۔ اے [[ضلع ملتان]] دا گڑھ وی اے۔ ملتاں [[دریاۓ چناب]] دے کنڈے تھلویں پنجاب وچ اے- اے پاکستان دے پرانے شہراں اچوں اے۔تاریخ اساکوں ݙسیندی ھ، کہ ملتان(کوٹ مولتان ، مولتان) ہک شہر ہی نی، بلکہ ہک تہذیب تے ہک سلطنت دا ناں وی ھ ۔ 372ہجری کتاب ’’حدود العالم بن المشرق الی المغرب‘’ وچ ملتان دی حدود دے بارے لکھیا ھ، کہ قنوج دے راجہ تے امیر ملتان دی سرحدیں جالندھر تک ہوندیاں ہن،’’ سیر المتاخرین‘‘ وچ اقلیم ملتان دی حدود ایں طرح بیان کیتی ڳئی ھ ، کہ ملتان اول، دوم تے سوم اقالیم کنوں زیادہ وݙا (فراخ) ہا، کیونکہ ٹھٹھہ ایں صوبے تے ودھیا( زیادہ) ہا، فیروز پور کنوں سیوستان تک چار سو ترہی(٤٣٠) کوس لمبا تے چتوڑ کنوں جیسلمیر تیئں ہک سو اٹھ (١٠٨)کوس چوڑا ہا، ݙوجھے پاسوں طول کیچ تے مکران تک چھ سو سٹھ (٦٦٠)کوس ہا، ا یندے پوواد ﴿مشرق﴾ رویہ سرکار سرہند تک ہا،اُبھی ( شمالی) دریائے شور اچ، تے لمی(جنوبی)صوبہ اجمیر تک ھ، تے پچادھ﴿مغرب﴾ اچ کیچ تےمکران ہا ۔ ابوالفضل نے اپنڑی مشہور عالم کتاب &quot;آئین اکبری &quot; اچ صوبے ملتان دی حدود اے بیان کیتی ہن ، صوبے ملتان دے نال ٹھٹھہ دے الحاق کنوں پہلے اے صوبہ فیروز پور کنوں سیوستان تک ۶۲۴کروہ ھا ، چوڑائی اچ &quot; کھت پور&quot; کنوں جیسلمیر تک۶۲۱ کروہ ھا، ٹھٹھہ دے الحاق دے بعد اے صوبہ &quot;کیچ&quot; تے &quot;مکران&quot; تک وسیع تھی گیا ، ایندا اے فاصلہ ۰۶۶ کروہ ھا. 

[[فائل:Multan Old Map.jpg|thumb|ملتان دا قدیم نقشہ]]

پوواد (مشرق ) اچ ایندی سرحداں سرہند سرکار نال، ابھے پاسوں (شمالی) پشاور نال ، لمے پاسوں(جنوب )اجمیر دے صوبے نال، تے پچادھ الے پاسوں ( مغرب) کیچ مکران نال ملدیاں ہن۔ کیچ تے مکران پہلے صوبہ سندھ اچ شامل ہن، ملتان دے صوبے اچ تراے سرکاریں ﴿ملتان خاص، دیپال پور تے بھکر﴾ ہن، تے کل اٹھاسی پراگنے ﴿ضلعے ﴾ ہن۔ ملتان دی وسعت تے عظمت تے تاریخ اج وی ناز( رشک )کریندی ھ ، ملتان دی قدامت دے ہم پلہ دنیا اچ شاید ہی کوئی شہر ہووے ۔پاکستان اچ جیہڑے شہراں کوں مصنوعی طریقے نال ملتان کنوں کئی گنا وݙے شہر بنڑائے ڳن ، آج کنوں چند سو سال پہلے اے ملتان دی مضافاتی وستیاں ہن، ایں ڳال دی شہادت حضرت داتا گنج بخش(رح) نے اپنڑی کتاب ’’کشف المجوب‘‘ اچ ’’لاہور یکے از مضافاتِ ملتان‘‘ ݙے ݙتی ھ ۔

ملتان دے حوالے نال فارسی دا شعر
&lt;div style='text-align: center;'&gt;
چہار چیزاز تحفہ ملتان است
&lt;/div&gt;
&lt;div style='text-align: center;'&gt;
گردو گرما گداوگورستان است
&lt;/div&gt;
گرد دا مطلب ہے کہ اتھاں اندھاریاں ٻہوں آندیاں ہن ۔ گرما دا مطلب ہے کہ گرمی ٻہوں ہونفی ہے ، گدا &lt;ref&gt;گدا &quot;گدا دا مطلب ہے پنݨ والا، مگر اتھاں پنݨ والے اللہ توں منگدن،  انساناں توں نی&quot;&lt;/ref&gt; دا مطلب ہے کہ اتھاں اللہ والے بہت لوگ ہن تے گورستان دا مطلب ہے کہ اتھاں قبرستان بہت ہن۔ گرمی دے حوالے نال ’’گرمے‘‘ دی ڳالھ کوں چھوڑ کے محققین کوں اس ڳالھ تے غور کرنا چاہیدا اے کہ دنیا دی امیر کبیر شہر ، دنیا دی بہت وݙی تہذیب ، ݙوجھا سب توں پراݨا قدیم شہر تے دنیا دی عظیم سلطنت کوں گورستان وچ کس نے تبدیل کیتا ؟

ملتان بول ملاستہان توں بݨیا اے جیڑا سورج دیوتا دا ایتھے اک وڈا مندر ہائی۔ یونانی [[سکندر]] وی ایتھے آیا ہائی۔664 چ اموی خلیفہ  معاویہ دا جرنیل مہلب بن ابی صفراہ ایتھے آیا ہائی۔ پر اسلامی دنیا نال گوڑا جوڑ اموی خلیفہ ولید بن عبدالملک دے ویلے ہویا جݙاں [[بنو امیہ]] دی فوج اودے جرنیل [[محمد بن قاسم]] نال ملتان آئی تے ملتان پکا اسلامی دنیا نال جڑ گیا. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.citymultan.com/history.html |title=Archive copy |access-date=2018-07-10 |archive-date=2018-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180701133530/http://www.citymultan.com/history.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ملتان تے عرباں نے پہلی صدی ہجری وچ قبضہ کر گھدا ہڑی تے اے اس وقت تک خلافت دے زیر اثر ریہا جݙݨ تک مرکزی حکومت مضبوط رہی۔ مگر خلافت عباسیہ دی کمزوری نال دور دراز دے علاقے خود مختار تھی گئے، تے ایں وجہ نال ملتان دا صوبہ (موجودہ خطہ سرائیکستان) وی خود مختار تھی گیا۔ اے اگرچہ ابتدا وچ منصورہ دے ماتحت ریہا، مگر تریجھی صدی ہجری دے وسط وچ ملتان، سندھ توں علحیدہ تھی تھی کے ہک خود مختار ریاست بݨ گیا۔ اتھوں دے اوں وقت دے مورخین تے جغرافیہ داناں دے بیانات توں معلوم تھیندا ہے کہ ملتان وچ سامہ بن لوی کی حکومت ہئی جیہڑا قریشی نسل تے سنی ہئی تے عباسی خلفاء دا خطبہ پڑھدے ہن.

ایں دور دے بعد بشاری مقدسی ملتان آیا ہئی۔ اس دا بیان ہے کہ ملتان دے لوگ اسماعیلی شیعہ ہن تے اذان وچ ’حی علی خیر العمل‘ پڑھدن تے اقامت وچ ݙو دفعہ تکبیراں آکھدن ۔ خطبے وچ فاطمی اسماعیلی مستعلی خلیفہ دا ناں گھدا ویندا ہے تے اس دے حکم نال ہی پورے خطے دے انتظامات چلائے ویندن تے اتھوں برابر تحائف ملتان بھیجے ویندے ہن۔

اسماعیلیاں دے کئی شاخاں ہن۔ انہاں وچ قرامطہ، دروزی تے نزاریہ (باطنیہ یا ملاحدہ) اہم فرقے ہن۔ انہاں وچ صرف صدارت یا امامت دا فرق ہے، ورنہ عقائد دے لحاظ نال اے متفق ہن۔ چونکہ قرامطہ دولت اسمٰعیلہ دے آغاز توں پنجاہ سال پہلے ظاہر تھئے، اس واسطے بعض لوگاں دا خیال ہے کہ قرامطہ توں اسمٰعیلی نکلے ہن۔ جب کہ باطنیہ یا ملاحدہ پنجویں صدی دے ݙوجھے نصف حصہ وچ ظاہر تھئے ہن۔ ایہا وجہ ہے کہ مورخین کوں ملتان دے اسمٰعلیاں دے بارے وچ شبہ تھیا ہے۔ اس شبہے دی وجہ نال کہیں نے انہاں کوں قرامطہ تے کہیں نے ملاحدہ لکھ ݙتا ہے۔ساݙے ایں موقف دی تائید بشاری مقدسی دے بیان توں تھیندی ہے کہ جیہڑا پہلے درج کیتا گیا ہے۔ تے آگوں مزید تفصیل آسی ۔ اس واسطے اساں انہاں کوں اسمعیلی لکھا ہے۔

اسماعیلیاں دے مطابق امام محمد بن اسمٰعیل دے بعد دے ترئے ائمہ عبد اللہ، احمد تے حسین تھئے۔ اے تریہے بہت پوشیدہ زندگی بسر کریندے ہن۔ انہاں دے خاص نقیباں دے سوا کہیں کوں انہاں دا پتہ نہ ہئی۔ انہاں دے ناواں وچ وی اختلاف ہے۔ انہاں دے دور وچ ملتان تے سندھ وچ اسمٰعیلی داعیاں دی آمد دا سلسلہ شروع تھی گیا ہئی۔ آخری مستور امام حسین بن احمد بن محمد بن اسمعیل بن جعفر بن صادق نے ابو القاسم بن فرح کوں یمن وچ داعی بݨا کے بھیجا۔ اس سندھ تے ملتان وچ ہثیم کوں داعی بݨا کے بھیجا۔ اس طرح ملتان تے سندھ وچ 72ھ وچ اسمٰعیلی دعوت دی ابتدا تھی گئی ہئی۔ اس دے بعد وی داعی اتھاں آندے ریہے تے انہاں نے مقامی باشندیاں کوں تبلیغ دے ذریعے اسماعیلی بݨا گھدا۔

===بحیثیت دارالحکومت سوویڑھا سلطنت===
===بحیثیت دارالحکومت امارت ملتان===
===بحیثیت دارالحکومت صوبہ ملتان===
===سقوط ملتان دے بعد بحیثیت ڈویژنل صدر مقام ڈویژن===
'''ملتان ڈویژن''' [[پاکستان]] دے صوبہ [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] دی ہک انتظامی تقسیم ہئی۔ 2000ء دی حکومتی اصلاحات دے نتیجے وچ اس تریجھے درجے دی تقسیم کوں ختم کر ݙتا گیا۔ [[2008ء]] دے عام انتخابات دے بعد [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] نے اس دے آٹھ ڈویژناں کوں بحال کر ݙتا۔

تاریخی طور تے ملتان ڈویژن دراصل [[برطانوی ہند]] دے [[صوبہ پنجاب (برطانوی ہند)|صوبہ پنجاب]] دا ہک انتظامی ڈویژن ہئی۔
[[دریائے ستلج]] اینکوں [[بہاولپور]] توں جدا کریندا ہئی جبکہ جنوب مشرق وچ [[دریائے سندھ]] جزوی طور تے اس ڈویژن وچ وڳدا ہئی تے مغرب دے نال اس دی سرحد بݨیدا ہئی۔ ایہ پنج اضلاع تے مشتمل ہئی.  &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V18_028.gif |title=Multan Division - Imperial Gazetteer of India, v. 18, p. 22. |access-date=2021-10-17 |تاريخ-الأرشيف=2022-01-22 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220122030759/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V18_028.gif |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

===بحالی حیثیت بطور انتظامی مرکز سرائیکی وسیب===
یکم جولائی 2020ء کوں ملتان شہر اچ سول بیوروکریسی تے پولیس بیوروکریسی دے انتظامی سیکرٹریٹ دا قیام عمل اچ آیا جیندے زیر انتظام سرائیکی وسیب دے 13 اضلاع ہن۔ 30 جون 2020ء کوں جناب زاہد اختر زمان دی تقرری بطور پہلے تے تاریخی ایڈیشنل چیف سیکریٹری تے جناب انعام غنی دی تقرری بطور پہلے تے تاریخی ایڈیشنل انسپیکٹر جنرل دے کیتی ڳئی۔ وزیراعلٰی پنجاب سردار عثمان احمد خان بزدار ہوراں نے انہاں ݙوہاں انتظامی سربراہان نال خصوصی ملاقات اچ نیک تمناواں دے بعد سرائیکی خطے دے معاملات تے مسائل بارے تبادلہ خیال کیتا۔ انہاں ݙوہاں سربراہان نے ݙو جولائی 2020ء کوں سرائیکستان دے انتظامی سیکرٹریٹ (سرکاری ناں جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ) کیتے باقاعدہ طور تے اپݨے ذمہ داریاں سنبھال گھدے۔ اے سول سیکرٹریٹ سرائیکستان دے ترئے ڈویژناں (ملتان، بہاولپور تے ڈیرہ غازی خان) دے تیرہاں ضلعیاں دا انتظام چلیندے۔ ایں طرح ملتان دی قدیم تاریخی تے مرکزی حیثیت بحال تھئی۔

== مشہور حکمران ==

* چندرگپت موریا،

* شنگ کوشان،

* یونانی باختری

* سفیدہُن، مہرا کولا ٥٢٠ء توں ٥٣٠ ء

* ٦١٠ء کنوں ٦٢٦ء تائیں ملتان تے ساسانیاں دا قبضہ ریہا تے  نوشیرواں دے پوترے خسرو پرویز نے ملتان وچ  سونے تے چاندی دے سکے ڈھالے۔ ٦٦٨ء  وچ  راجا چچ  حملہ کیتا تے اتھوں دا حاکم بݨا مگر راجا چچ دے حملے  توں پہلے اتھاں ہک چینی سیاح ’ہیون سانگ‘ آیا۔ اُوندا سفرنامہ ہند، سندھ دی تاریخ کیتے کہیں خزانے  کنوں گھٹ کائنی۔

* صوبہ ہند (ساسانی) ٢٦٢ء توں ٤٨٤ء
* ٤٨٥ء کنوں ـــ ٦٦٢ء رائے خاندان
* رائے ݙیوا جی ٤٨٩ءتوں ۔۔۔۔
* رائے سہسی ݙو ۔۔۔۔ توں  ٦٣٢ء
* راجہ چچ  ٦٣١ء توں ٦٧١ ء
* راجہ چندر ٦٧١ء توں ٦٧٩ء
* راجہ داہر ٦٩٥ء توں ٧١٢ ء

* ٧١٢ء ــــ ٧٥٠ ء عرب
* ٨٥٥ء __ ١٠١٠ء [[امارت ملتان]]

* ١٠٢٦ء ـــ     ١٣٥١      سومرہ خاندان

* ١٤٤٥ ـــ ١٥٢٤ء لنگاہ خاندان

* ١٥٢٤ ـــ ١٧٣٩ مغل دور

* ١٧٥٠ ــ احمد شاہ ابدالی نے ملتان وچ آپݨاں ہندو گورنر صوبے دار ملک بان٘وری لایا۔

* ١٧٥٧ کنوں ـــ١٧٥٨ مرہٹیاں صرف ہک سال

* ١٧٥٨ ــکنوں ١٨١٨ ابدالی خاندان

*١٨١٨ ـــ کنوں١٨٤٩ سکھ سلطنت (باوی جنوری اٹھارھاں سو انجاہ)

١٨٤٩ کنوں ــ ١٩٤٧ برطانوی راج
==ملتان دے تاریخی، علمی، روحانی تے ثقافتی مقامات==
قلعہ کہنہ قاسم باغ ملتان، باغ لانگے خان عوامی لائبریری ملتان، جناح پارک ملتان، مزار شاہ یوسف گردیز ملتان، مزار حضرت بہاؤالدین زکریا ملتان، مزار شاہ شمس سبزواری ملتان، مزار حضرت شاہ رکن عالم ملتان، عیدگاہ ملتان، مزار نواب مظفر خان سدوزئی احاطہ حضرت بہاؤالدین زکریا ملتانی، ملتان میوزیم، [[ملتان ٹی ہاؤس]]، شاہ شمس پارک ملتان
==ملتان اچ قائم علاقائی تے انتظامی مراکز تے دفاتر==

==مزید ݙیکھو==
*[[سرائیکی زبان]]
*[[سرائیکی ذاتاں]]
*[[سرائیکی النسل قبائل]]
*[[سرائیکستان سول سیکرٹریٹ]]
*[[سرائیکستان دے ضلعے]]
*[[ریاست بہاولپور]]
*[[صوبہ ملتان]]
*[[امارت ملتان]]

==ٻاہرلے جوڑ==
*[https://web.archive.org/web/20211026115642/https://hamaramultan.com/ ہمارا ملتان ویب سائٹ] 
*[https://web.archive.org/web/20110304003135/http://www.multan.gov.pk/ ملتان ضلعی حکومت دی ویب سائٹ]
*[https://web.archive.org/web/20210515085842/http://italyformultan.org/ اٹلی فار ملتان]
*[https://web.archive.org/web/20211218162522/http://multanimatrimonial.com/ بھارت دی ملتانی سرائیکی برادری دی ہک ویب سائٹ]
*[http://www.pbcmultan.listen2myradio.com ملتان ریڈیو]

==حوالے==</text>
      <sha1>tu9rl1nagdncjaepq3qi8u2r028wk9x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>71121</id>
      <parentid>71120</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T17:19:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ismail Saraikistani</username>
        <id>3155</id>
      </contributor>
      <comment>/* ملتان اچ قائم علاقائی تے انتظامی مراکز تے سرکاری دفاتر */</comment>
      <origin>71121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28164" sha1="2gxcbl1at1iro8x7wd160c31dcwni65" xml:space="preserve">{| cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=0 style=&quot;border: 1px solid #cccccc; float: left; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; background: #fcfcfc; width: 305px&quot;
| style=&quot;background:#FFFF00&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot; colspan=2 |'''&lt;span style=&quot;font-size:large;&quot;&gt; ملتان 
मुल्तान ,
MULTAN&lt;/span&gt;'''
|-
|-style=&quot;margin:0;background:#ccccff&quot;;width:100%&quot; align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;2&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-bottom: 2px solid #D3D3D3;&quot; |  
[[فائل:MultanMontage.jpg|thumb|Multan]]
[[فائل:Saraiki.svg|thumb| Saraiki]]
|-|- align=&quot;center&quot;
|-
| '''حیثیت''': ||  میٹروپولیٹین سٹی، انتظامی مرکز سرائیکی وسیب بذریعہ وسیب سول سیکرٹریٹ 
|-
| '''ہمسایہ شہر''': ||  [[بہاولپور]]، [[ڈیرہ غازی خان]]، [[مظفر ڳڑھ]]
|-
| '''مقامی تے اکثریتی زبان''': ||  [[سرائیکی]]
|-
| '''اقلیتی زباناں''': || [[پنجابی]]، [[میواتی]]، [[ہریاݨوی]]، [[اردو]]،
|-
| '''آبادی''': ||  2,215,381 نفوس بمطابق 2023ء دی مردم شماری 
|-
| '''رقبہ''': ||  560 مربع کلومیٹر
|-
| '''[[سرکاری ٹی وی چینل]]''': ||  [[پی ٹی وی نیشنل ملتان]]
|-
| '''ریڈیو اسٹیشن''': ||  ریڈیو پاکستان ملتان 
|-
|'''ماتحت ڈویژن''' : || بہاولپور، ملتان، ڈیرہ غازی خان
|-
|'''سرکاری ویب سائٹ'''||[https://www.facebook.com/ACSSouthPunjab?mibextid=JRoKGi]، ایڈیشنل چیف سیکریٹری جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ 
|}

==ملتان دی تاریخ==

کہیں زمانے اچ [[راوی]] دا دریا ملتان دے پراݨے قلعے دے نال وہندا ہا، تے اینکوں ہک دریائی بندرگاہ دی حیثیت حاصل ہائی ، ٻیڑیں ( کشتیوں) دے ذریعے صرف سکھر بھکر ہی نئی، بلکہ منصورہ ، عراق ، ایران ، مصر ، کا بل،  دلی (دہلی) تے حیدرآباد دکن تک دی تجارت ہوندی ہئی، ایں واسطے ملتان  کوں دنیا  دے بہوں وݙے علمی،  تجارتی تے مذہبی مرکز دی حیثیت حاصل تھئی،  تے صرف ہندوستان ہی نہی بلکہ پوری دنیا اچ ملتان دی شہرت ہای ۔قلعہ ملتان دی قدامت بارے آکھیا ویندے ،  کہ اے پنج ہزار سال پرانا ھ،  لیکن ہو سگدے،  کہ اے ہنیں تو وی زیادہ پراݨا ہووے  ،ایں ڳال تے پر سارے مورخین دا اتفاق ھ، کہ ملتان تے قلعہ ملتان دا وجود قبل از تاریخ دیو مالائی دور کنوں وی پہلے دا ھ ، افسوس دا مقام اے ھ۔ ، جو حملہ آوراں نے ہمیشہ ایں قلعے کوں نشانہ بنڑا تے اینکوں فتح کرݨ توں بعد خوب لُٹ مار کریندے رہ ڳئے،  پر اینکوں بحال کرݨ دا کہیں نا سوچیا، 1200قبل مسیح &quot; دارا &quot; نے اینکوں تباہ کیتا ، 325 قبل مسیح سکندر اعظم نے ایندے اُتے چڑھائی کیتی،  ولا عرب ، افغان ، سکھ تے انگریزاں حملہ آوراں قدیم قلعہ ملتان کوں برباد کرݨ اچ کوئی کسر نہ چھوڑی ، ہنڑ فرزندان  ملتان تے سرائیکی وسیب دے سارے واسیاں دا فرض ھ،  کہ او اپنڑی پراݨی کوتاہیں تے غور کرِن ، تے اپنڑے وسیب دے نال تھیونڑوالی پنج ہزار سالہ زیادتیاں دی تلافی کرݨ، تے اپنڑے فخر (عظمت رفتہ) کوں سنڄانڑن. 

ملتان [[سرائیکی]] وسوں دا ھک پراݨا شھرھےـ پراݨے ویلےکنوں ھی اےانج صوبہ ھےـانگریزاں اینکوں [[پنجاب]] ءچ رلاݙتےـ ایں وی دنیاءچ اٹھ کروڑکنوں ودھ سرائیکی ہن

[[فائل:مغلیہ دور وچ ہندوستانی صوبے.jpg|thumb|مغل دور وچ صوبہ ملتان (سرائیکستان)]]

ملتان پاکستان دا ہک شہر اے۔ ایتھے 1,423,919 وسدے ہن۔ اے [[ضلع ملتان]] دا گڑھ وی اے۔ ملتاں [[دریاۓ چناب]] دے کنڈے تھلویں پنجاب وچ اے- اے پاکستان دے پرانے شہراں اچوں اے۔تاریخ اساکوں ݙسیندی ھ، کہ ملتان(کوٹ مولتان ، مولتان) ہک شہر ہی نی، بلکہ ہک تہذیب تے ہک سلطنت دا ناں وی ھ ۔ 372ہجری کتاب ’’حدود العالم بن المشرق الی المغرب‘’ وچ ملتان دی حدود دے بارے لکھیا ھ، کہ قنوج دے راجہ تے امیر ملتان دی سرحدیں جالندھر تک ہوندیاں ہن،’’ سیر المتاخرین‘‘ وچ اقلیم ملتان دی حدود ایں طرح بیان کیتی ڳئی ھ ، کہ ملتان اول، دوم تے سوم اقالیم کنوں زیادہ وݙا (فراخ) ہا، کیونکہ ٹھٹھہ ایں صوبے تے ودھیا( زیادہ) ہا، فیروز پور کنوں سیوستان تک چار سو ترہی(٤٣٠) کوس لمبا تے چتوڑ کنوں جیسلمیر تیئں ہک سو اٹھ (١٠٨)کوس چوڑا ہا، ݙوجھے پاسوں طول کیچ تے مکران تک چھ سو سٹھ (٦٦٠)کوس ہا، ا یندے پوواد ﴿مشرق﴾ رویہ سرکار سرہند تک ہا،اُبھی ( شمالی) دریائے شور اچ، تے لمی(جنوبی)صوبہ اجمیر تک ھ، تے پچادھ﴿مغرب﴾ اچ کیچ تےمکران ہا ۔ ابوالفضل نے اپنڑی مشہور عالم کتاب &quot;آئین اکبری &quot; اچ صوبے ملتان دی حدود اے بیان کیتی ہن ، صوبے ملتان دے نال ٹھٹھہ دے الحاق کنوں پہلے اے صوبہ فیروز پور کنوں سیوستان تک ۶۲۴کروہ ھا ، چوڑائی اچ &quot; کھت پور&quot; کنوں جیسلمیر تک۶۲۱ کروہ ھا، ٹھٹھہ دے الحاق دے بعد اے صوبہ &quot;کیچ&quot; تے &quot;مکران&quot; تک وسیع تھی گیا ، ایندا اے فاصلہ ۰۶۶ کروہ ھا. 

[[فائل:Multan Old Map.jpg|thumb|ملتان دا قدیم نقشہ]]

پوواد (مشرق ) اچ ایندی سرحداں سرہند سرکار نال، ابھے پاسوں (شمالی) پشاور نال ، لمے پاسوں(جنوب )اجمیر دے صوبے نال، تے پچادھ الے پاسوں ( مغرب) کیچ مکران نال ملدیاں ہن۔ کیچ تے مکران پہلے صوبہ سندھ اچ شامل ہن، ملتان دے صوبے اچ تراے سرکاریں ﴿ملتان خاص، دیپال پور تے بھکر﴾ ہن، تے کل اٹھاسی پراگنے ﴿ضلعے ﴾ ہن۔ ملتان دی وسعت تے عظمت تے تاریخ اج وی ناز( رشک )کریندی ھ ، ملتان دی قدامت دے ہم پلہ دنیا اچ شاید ہی کوئی شہر ہووے ۔پاکستان اچ جیہڑے شہراں کوں مصنوعی طریقے نال ملتان کنوں کئی گنا وݙے شہر بنڑائے ڳن ، آج کنوں چند سو سال پہلے اے ملتان دی مضافاتی وستیاں ہن، ایں ڳال دی شہادت حضرت داتا گنج بخش(رح) نے اپنڑی کتاب ’’کشف المجوب‘‘ اچ ’’لاہور یکے از مضافاتِ ملتان‘‘ ݙے ݙتی ھ ۔

ملتان دے حوالے نال فارسی دا شعر
&lt;div style='text-align: center;'&gt;
چہار چیزاز تحفہ ملتان است
&lt;/div&gt;
&lt;div style='text-align: center;'&gt;
گردو گرما گداوگورستان است
&lt;/div&gt;
گرد دا مطلب ہے کہ اتھاں اندھاریاں ٻہوں آندیاں ہن ۔ گرما دا مطلب ہے کہ گرمی ٻہوں ہونفی ہے ، گدا &lt;ref&gt;گدا &quot;گدا دا مطلب ہے پنݨ والا، مگر اتھاں پنݨ والے اللہ توں منگدن،  انساناں توں نی&quot;&lt;/ref&gt; دا مطلب ہے کہ اتھاں اللہ والے بہت لوگ ہن تے گورستان دا مطلب ہے کہ اتھاں قبرستان بہت ہن۔ گرمی دے حوالے نال ’’گرمے‘‘ دی ڳالھ کوں چھوڑ کے محققین کوں اس ڳالھ تے غور کرنا چاہیدا اے کہ دنیا دی امیر کبیر شہر ، دنیا دی بہت وݙی تہذیب ، ݙوجھا سب توں پراݨا قدیم شہر تے دنیا دی عظیم سلطنت کوں گورستان وچ کس نے تبدیل کیتا ؟

ملتان بول ملاستہان توں بݨیا اے جیڑا سورج دیوتا دا ایتھے اک وڈا مندر ہائی۔ یونانی [[سکندر]] وی ایتھے آیا ہائی۔664 چ اموی خلیفہ  معاویہ دا جرنیل مہلب بن ابی صفراہ ایتھے آیا ہائی۔ پر اسلامی دنیا نال گوڑا جوڑ اموی خلیفہ ولید بن عبدالملک دے ویلے ہویا جݙاں [[بنو امیہ]] دی فوج اودے جرنیل [[محمد بن قاسم]] نال ملتان آئی تے ملتان پکا اسلامی دنیا نال جڑ گیا. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.citymultan.com/history.html |title=Archive copy |access-date=2018-07-10 |archive-date=2018-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180701133530/http://www.citymultan.com/history.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ملتان تے عرباں نے پہلی صدی ہجری وچ قبضہ کر گھدا ہڑی تے اے اس وقت تک خلافت دے زیر اثر ریہا جݙݨ تک مرکزی حکومت مضبوط رہی۔ مگر خلافت عباسیہ دی کمزوری نال دور دراز دے علاقے خود مختار تھی گئے، تے ایں وجہ نال ملتان دا صوبہ (موجودہ خطہ سرائیکستان) وی خود مختار تھی گیا۔ اے اگرچہ ابتدا وچ منصورہ دے ماتحت ریہا، مگر تریجھی صدی ہجری دے وسط وچ ملتان، سندھ توں علحیدہ تھی تھی کے ہک خود مختار ریاست بݨ گیا۔ اتھوں دے اوں وقت دے مورخین تے جغرافیہ داناں دے بیانات توں معلوم تھیندا ہے کہ ملتان وچ سامہ بن لوی کی حکومت ہئی جیہڑا قریشی نسل تے سنی ہئی تے عباسی خلفاء دا خطبہ پڑھدے ہن.

ایں دور دے بعد بشاری مقدسی ملتان آیا ہئی۔ اس دا بیان ہے کہ ملتان دے لوگ اسماعیلی شیعہ ہن تے اذان وچ ’حی علی خیر العمل‘ پڑھدن تے اقامت وچ ݙو دفعہ تکبیراں آکھدن ۔ خطبے وچ فاطمی اسماعیلی مستعلی خلیفہ دا ناں گھدا ویندا ہے تے اس دے حکم نال ہی پورے خطے دے انتظامات چلائے ویندن تے اتھوں برابر تحائف ملتان بھیجے ویندے ہن۔

اسماعیلیاں دے کئی شاخاں ہن۔ انہاں وچ قرامطہ، دروزی تے نزاریہ (باطنیہ یا ملاحدہ) اہم فرقے ہن۔ انہاں وچ صرف صدارت یا امامت دا فرق ہے، ورنہ عقائد دے لحاظ نال اے متفق ہن۔ چونکہ قرامطہ دولت اسمٰعیلہ دے آغاز توں پنجاہ سال پہلے ظاہر تھئے، اس واسطے بعض لوگاں دا خیال ہے کہ قرامطہ توں اسمٰعیلی نکلے ہن۔ جب کہ باطنیہ یا ملاحدہ پنجویں صدی دے ݙوجھے نصف حصہ وچ ظاہر تھئے ہن۔ ایہا وجہ ہے کہ مورخین کوں ملتان دے اسمٰعلیاں دے بارے وچ شبہ تھیا ہے۔ اس شبہے دی وجہ نال کہیں نے انہاں کوں قرامطہ تے کہیں نے ملاحدہ لکھ ݙتا ہے۔ساݙے ایں موقف دی تائید بشاری مقدسی دے بیان توں تھیندی ہے کہ جیہڑا پہلے درج کیتا گیا ہے۔ تے آگوں مزید تفصیل آسی ۔ اس واسطے اساں انہاں کوں اسمعیلی لکھا ہے۔

اسماعیلیاں دے مطابق امام محمد بن اسمٰعیل دے بعد دے ترئے ائمہ عبد اللہ، احمد تے حسین تھئے۔ اے تریہے بہت پوشیدہ زندگی بسر کریندے ہن۔ انہاں دے خاص نقیباں دے سوا کہیں کوں انہاں دا پتہ نہ ہئی۔ انہاں دے ناواں وچ وی اختلاف ہے۔ انہاں دے دور وچ ملتان تے سندھ وچ اسمٰعیلی داعیاں دی آمد دا سلسلہ شروع تھی گیا ہئی۔ آخری مستور امام حسین بن احمد بن محمد بن اسمعیل بن جعفر بن صادق نے ابو القاسم بن فرح کوں یمن وچ داعی بݨا کے بھیجا۔ اس سندھ تے ملتان وچ ہثیم کوں داعی بݨا کے بھیجا۔ اس طرح ملتان تے سندھ وچ 72ھ وچ اسمٰعیلی دعوت دی ابتدا تھی گئی ہئی۔ اس دے بعد وی داعی اتھاں آندے ریہے تے انہاں نے مقامی باشندیاں کوں تبلیغ دے ذریعے اسماعیلی بݨا گھدا۔

===بحیثیت دارالحکومت سوویڑھا سلطنت===
===بحیثیت دارالحکومت امارت ملتان===
===بحیثیت دارالحکومت صوبہ ملتان===
===سقوط ملتان دے بعد بحیثیت ڈویژنل صدر مقام ڈویژن===
'''ملتان ڈویژن''' [[پاکستان]] دے صوبہ [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] دی ہک انتظامی تقسیم ہئی۔ 2000ء دی حکومتی اصلاحات دے نتیجے وچ اس تریجھے درجے دی تقسیم کوں ختم کر ݙتا گیا۔ [[2008ء]] دے عام انتخابات دے بعد [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] نے اس دے آٹھ ڈویژناں کوں بحال کر ݙتا۔

تاریخی طور تے ملتان ڈویژن دراصل [[برطانوی ہند]] دے [[صوبہ پنجاب (برطانوی ہند)|صوبہ پنجاب]] دا ہک انتظامی ڈویژن ہئی۔
[[دریائے ستلج]] اینکوں [[بہاولپور]] توں جدا کریندا ہئی جبکہ جنوب مشرق وچ [[دریائے سندھ]] جزوی طور تے اس ڈویژن وچ وڳدا ہئی تے مغرب دے نال اس دی سرحد بݨیدا ہئی۔ ایہ پنج اضلاع تے مشتمل ہئی.  &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V18_028.gif |title=Multan Division - Imperial Gazetteer of India, v. 18, p. 22. |access-date=2021-10-17 |تاريخ-الأرشيف=2022-01-22 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220122030759/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V18_028.gif |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

===بحالی حیثیت بطور انتظامی مرکز سرائیکی وسیب===
یکم جولائی 2020ء کوں ملتان شہر اچ سول بیوروکریسی تے پولیس بیوروکریسی دے انتظامی سیکرٹریٹ دا قیام عمل اچ آیا جیندے زیر انتظام سرائیکی وسیب دے 13 اضلاع ہن۔ 30 جون 2020ء کوں جناب زاہد اختر زمان دی تقرری بطور پہلے تے تاریخی ایڈیشنل چیف سیکریٹری تے جناب انعام غنی دی تقرری بطور پہلے تے تاریخی ایڈیشنل انسپیکٹر جنرل دے کیتی ڳئی۔ وزیراعلٰی پنجاب سردار عثمان احمد خان بزدار ہوراں نے انہاں ݙوہاں انتظامی سربراہان نال خصوصی ملاقات اچ نیک تمناواں دے بعد سرائیکی خطے دے معاملات تے مسائل بارے تبادلہ خیال کیتا۔ انہاں ݙوہاں سربراہان نے ݙو جولائی 2020ء کوں سرائیکستان دے انتظامی سیکرٹریٹ (سرکاری ناں جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ) کیتے باقاعدہ طور تے اپݨے ذمہ داریاں سنبھال گھدے۔ اے سول سیکرٹریٹ سرائیکستان دے ترئے ڈویژناں (ملتان، بہاولپور تے ڈیرہ غازی خان) دے تیرہاں ضلعیاں دا انتظام چلیندے۔ ایں طرح ملتان دی قدیم تاریخی تے مرکزی حیثیت بحال تھئی۔

== مشہور حکمران ==

* چندرگپت موریا،

* شنگ کوشان،

* یونانی باختری

* سفیدہُن، مہرا کولا ٥٢٠ء توں ٥٣٠ ء

* ٦١٠ء کنوں ٦٢٦ء تائیں ملتان تے ساسانیاں دا قبضہ ریہا تے  نوشیرواں دے پوترے خسرو پرویز نے ملتان وچ  سونے تے چاندی دے سکے ڈھالے۔ ٦٦٨ء  وچ  راجا چچ  حملہ کیتا تے اتھوں دا حاکم بݨا مگر راجا چچ دے حملے  توں پہلے اتھاں ہک چینی سیاح ’ہیون سانگ‘ آیا۔ اُوندا سفرنامہ ہند، سندھ دی تاریخ کیتے کہیں خزانے  کنوں گھٹ کائنی۔

* صوبہ ہند (ساسانی) ٢٦٢ء توں ٤٨٤ء
* ٤٨٥ء کنوں ـــ ٦٦٢ء رائے خاندان
* رائے ݙیوا جی ٤٨٩ءتوں ۔۔۔۔
* رائے سہسی ݙو ۔۔۔۔ توں  ٦٣٢ء
* راجہ چچ  ٦٣١ء توں ٦٧١ ء
* راجہ چندر ٦٧١ء توں ٦٧٩ء
* راجہ داہر ٦٩٥ء توں ٧١٢ ء

* ٧١٢ء ــــ ٧٥٠ ء عرب
* ٨٥٥ء __ ١٠١٠ء [[امارت ملتان]]

* ١٠٢٦ء ـــ     ١٣٥١      سومرہ خاندان

* ١٤٤٥ ـــ ١٥٢٤ء لنگاہ خاندان

* ١٥٢٤ ـــ ١٧٣٩ مغل دور

* ١٧٥٠ ــ احمد شاہ ابدالی نے ملتان وچ آپݨاں ہندو گورنر صوبے دار ملک بان٘وری لایا۔

* ١٧٥٧ کنوں ـــ١٧٥٨ مرہٹیاں صرف ہک سال

* ١٧٥٨ ــکنوں ١٨١٨ ابدالی خاندان

*١٨١٨ ـــ کنوں١٨٤٩ سکھ سلطنت (باوی جنوری اٹھارھاں سو انجاہ)

١٨٤٩ کنوں ــ ١٩٤٧ برطانوی راج
==ملتان دے تاریخی، علمی، روحانی تے ثقافتی مقامات==
قلعہ کہنہ قاسم باغ ملتان، باغ لانگے خان عوامی لائبریری ملتان، جناح پارک ملتان، مزار شاہ یوسف گردیز ملتان، مزار حضرت بہاؤالدین زکریا ملتان، مزار شاہ شمس سبزواری ملتان، مزار حضرت شاہ رکن عالم ملتان، عیدگاہ ملتان، مزار نواب مظفر خان سدوزئی احاطہ حضرت بہاؤالدین زکریا ملتانی، ملتان میوزیم، [[ملتان ٹی ہاؤس]]، شاہ شمس پارک ملتان
==ملتان اچ قائم علاقائی تے انتظامی مراکز تے سرکاری دفاتر==
#واپڈا (میپکو ملتان)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mepco.com.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2021-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211212171629/http://mepco.com.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان پوسٹ (پوسٹ ماسٹر جنرل آفس جنوبی پنجاب سرکل)&lt;ref&gt;https://www.pakpost.gov.pk/contact_us.php#top&lt;/ref&gt;
#پاکستان ٹیلی ویژن، ملتان مرکز&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ptv.com.pk/Contact |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |تاريخ-الأرشيف=2022-06-24 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220624061259/https://ptv.com.pk/Contact |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#[[پی ٹی وی نیشنل ملتان]]، &lt;ref&gt;https://youtube.com/@ptvnationalmultan&lt;/ref&gt;
#ریلوے کنسٹرکشن پاکستان (ریجنل آفس ملتان)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.railcop-pk.com/reg-offices.htm |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2022-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415221644/http://railcop-pk.com/reg-offices.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#دی انسٹی ٹیوشن آف انجینئرز پاکستان، ملتان سنٹر&lt;ref&gt;http://iepislamabad.org/iep-centres.php&lt;/ref&gt;
#پاکستان انجینئرنگ کونسل، برانچ آفس ملتان &lt;ref&gt;https://pec.org.pk/branch_laision_offices.aspx، پاکستان انجینئرنگ کونسل، برانچ آفس، شاہ رکن عالم کالونی ملتان &lt;/ref&gt;
#ایف آئی اے، ملتان&lt;ref&gt;https://www.fia.gov.pk/contact&lt;/ref&gt;
#اے ٹی آئی آر، ملتان آفس &lt;ref&gt;https://atir.gov.pk/?page=admin&lt;/ref&gt;
#نیشنل ہائی وے اتھارٹی، جی ایم کنسٹرکشن ، پنجاب ساؤتھ، ملتان &lt;ref&gt;https://nha.gov.pk/contact-us&lt;/ref&gt;
#ساؤدرن پنجاب ایمبرائیڈری انڈسٹریز (پبلک پرائیویٹ پارٹنرشپ)&lt;ref&gt;http://spei.com.pk/&lt;/ref&gt;
#نیشنل ہائی وے اینڈ موٹروے پولیس، ڈی آئی جی سینٹرل 2، ملتان &lt;ref&gt;https://nhmp.pitb.gov.pk/telephone_directory&lt;/ref&gt;
#پوسٹل لائف انشورنس کمپنی لمیٹڈ، ریجنل ڈائریکٹر ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://plic.com.pk/contact |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-06-10 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220610192654/https://plic.com.pk/contact |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان ٹیلی کمیونیکیشن اتھارٹی، ریجنل آفس ملتان&lt;ref&gt;https://www.pta.gov.pk/en/multan&lt;/ref&gt;
#پاکستان کونسل فار ریسرچ ان واٹر ریسورسز، ریجنل آفس بہاولپور&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pcrwr.gov.pk/bahawalpur/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-12 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220512093540/https://pcrwr.gov.pk/bahawalpur/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان سائنس فاونڈیشن، ڈپٹی ڈائریکٹر ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.psf.gov.pk/contact.aspx |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-06-18 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220618141606/https://psf.gov.pk/contact.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پی ایس کیو سی اے، ڈپٹی ڈائریکٹر ملتان زون&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://updated.psqca.com.pk/contact-us/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |archive-date=2022-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517141128/http://updated.psqca.com.pk/contact-us/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹوریٹ آف حج، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://mora.gov.pk/Detail/M2IzNTUwNjQtMWM1OS00YWIxLWE3ZjUtY2ZiYmM2M2RkOTU0 |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-12 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220512061212/https://mora.gov.pk/Detail/M2IzNTUwNjQtMWM1OS00YWIxLWE3ZjUtY2ZiYmM2M2RkOTU0 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#وفاقی شرعی عدالت، جنوبی پنجاب، ملتان &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nayatime.com/story/2022-05-07-13-33--1651912414 |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |archive-date=2022-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705222651/https://www.nayatime.com/story/2022-05-07-13-33--1651912414 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ریجنل نیب ملتان&lt;ref&gt;https://nab.gov.pk/contacts.asp#mul&lt;/ref&gt;
#ایس ایم ای بی ایف سی ساؤتھ پنجاب، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.smebfcmultan.com/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520105718/https://www.smebfcmultan.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#نادرا ریجنل ہیڈکوارٹر ملتان&lt;ref&gt;https://www.nadra.gov.pk/operational-management/&lt;/ref&gt;
#دفتر ایڈیشنل ایڈوکیٹ جنرل، بہاولپور تے ملتان&lt;ref&gt;دفتر ایڈیشنل ایڈوکیٹ جنرل، ملتان و بہاولپور بنچ https://advocategeneral.punjab.gov.pk/law_officer&lt;/ref&gt;
#قومی امن کمیٹی برائے بین المذاہب ہم آہنگی، حکومت پاکستان&lt;ref&gt;https://www.facebook.com/npcpbwp/&lt;/ref&gt;
#ڈائریکٹر ٹریڈ ڈیویلپمنٹ اتھارٹی پاکستان، ملتان&lt;ref&gt;https://tdap.gov.pk/&lt;/ref&gt;
#ڈی جی آڈٹ، جنوبی پنجاب، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://agp.gov.pk/Jobs |title=Archive copy |access-date=2022-06-07 |archive-date=2022-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220607185507/https://agp.gov.pk/Jobs |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پریس انفارمیشن ڈیپارٹمنٹ، ریجنل آفس ملتان&lt;ref&gt;http://pid.gov.pk/contact_regional&lt;/ref&gt;
#ڈپٹی جنرل مینیجر پیمرا، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pemra.gov.pk/contact.php |title=Archive copy |access-date=2022-06-15 |archive-date=2022-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220617094824/https://pemra.gov.pk/contact.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#ریجنل دفتر نیشنل ٹیلی کمیونیکیشن کارپوریشن، ملتان&lt;ref&gt;https://ntc.net.pk/ContactCentral.html&lt;/ref&gt;
#پاکستان ریلوے پولیس ملتان ڈویژن &lt;ref&gt;http://www.pakistanjobsbank.com/Jobs/47667/Pakistan-Railway-Police-Jobs-2017-Constables-ASI-NTS-Application-Form-Download-Latest-New/&lt;/ref&gt;
#پاکستان ریلوے، ڈویزنل سپرنٹنڈنٹ ملتان &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/ContactUs.aspx |title=Archive copy |access-date=2022-09-13 |archive-date=2020-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130101320/https://www.pakrail.gov.pk/ContactUs.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پاکستان پریس ڈیپارٹمنٹ، ریجنل آفس ملتان &lt;ref&gt;http://pid.gov.pk/contact_regional&lt;/ref&gt;
#اسٹیٹ لائف انشورنس کارپوریشن آف پاکستان، ملتان ریجن &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://statelife.com.pk/index.php/contact-item-2/multan-region |title=Archive copy |access-date=2022-10-31 |archive-date=2022-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221031062935/https://statelife.com.pk/index.php/contact-item-2/multan-region |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#این ایل سی، ریجنل آفس ملتان
#[[ساؤتھ ائیر]]، ملتان
#ایف ڈبلیو او، ڈیرہ اسماعیل خان
#فوجی فاؤنڈیشن، دفاتر ملتان، میانوالی
#مراکز قومی بچت پاکستان، ملتان، بہاولپور
#اکادمی ادبیات پاکستان، برانچ آفس ملتان، &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pal.gov.pk/directory.aspx |title=Archive copy |access-date=2023-11-19 |archive-date=2023-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119101912/https://pal.gov.pk/directory.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
#پولیس ٹریننگ اسکول ملتان، &lt;ref&gt;https://www.punjabpolice.gov.pk/PPOContacts&lt;/ref&gt;

==مزید ݙیکھو==
*[[سرائیکی زبان]]
*[[سرائیکی ذاتاں]]
*[[سرائیکی النسل قبائل]]
*[[سرائیکستان سول سیکرٹریٹ]]
*[[سرائیکستان دے ضلعے]]
*[[ریاست بہاولپور]]
*[[صوبہ ملتان]]
*[[امارت ملتان]]

==ٻاہرلے جوڑ==
*[https://web.archive.org/web/20211026115642/https://hamaramultan.com/ ہمارا ملتان ویب سائٹ] 
*[https://web.archive.org/web/20110304003135/http://www.multan.gov.pk/ ملتان ضلعی حکومت دی ویب سائٹ]
*[https://web.archive.org/web/20210515085842/http://italyformultan.org/ اٹلی فار ملتان]
*[https://web.archive.org/web/20211218162522/http://multanimatrimonial.com/ بھارت دی ملتانی سرائیکی برادری دی ہک ویب سائٹ]
*[http://www.pbcmultan.listen2myradio.com ملتان ریڈیو]

==حوالے==</text>
      <sha1>2gxcbl1at1iro8x7wd160c31dcwni65</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>71122</id>
      <parentid>71121</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T17:24:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ismail Saraikistani</username>
        <id>3155</id>
      </contributor>
      <comment>/* ملتان اچ قائم علاقائی تے انتظامی مراکز تے سرکاری دفاتر */</comment>
      <origin>71122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28253" sha1="2bxu7fojs7omomsdi78ts4futvxplfu" xml:space="preserve">{| cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=0 style=&quot;border: 1px solid #cccccc; float: left; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; background: #fcfcfc; width: 305px&quot;
| style=&quot;background:#FFFF00&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot; colspan=2 |'''&lt;span style=&quot;font-size:large;&quot;&gt; ملتان 
मुल्तान ,
MULTAN&lt;/span&gt;'''
|-
|-style=&quot;margin:0;background:#ccccff&quot;;width:100%&quot; align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;2&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-bottom: 2px solid #D3D3D3;&quot; |  
[[فائل:MultanMontage.jpg|thumb|Multan]]
[[فائل:Saraiki.svg|thumb| Saraiki]]
|-|- align=&quot;center&quot;
|-
| '''حیثیت''': ||  میٹروپولیٹین سٹی، انتظامی مرکز سرائیکی وسیب بذریعہ وسیب سول سیکرٹریٹ 
|-
| '''ہمسایہ شہر''': ||  [[بہاولپور]]، [[ڈیرہ غازی خان]]، [[مظفر ڳڑھ]]
|-
| '''مقامی تے اکثریتی زبان''': ||  [[سرائیکی]]
|-
| '''اقلیتی زباناں''': || [[پنجابی]]، [[میواتی]]، [[ہریاݨوی]]، [[اردو]]،
|-
| '''آبادی''': ||  2,215,381 نفوس بمطابق 2023ء دی مردم شماری 
|-
| '''رقبہ''': ||  560 مربع کلومیٹر
|-
| '''[[سرکاری ٹی وی چینل]]''': ||  [[پی ٹی وی نیشنل ملتان]]
|-
| '''ریڈیو اسٹیشن''': ||  ریڈیو پاکستان ملتان 
|-
|'''ماتحت ڈویژن''' : || بہاولپور، ملتان، ڈیرہ غازی خان
|-
|'''سرکاری ویب سائٹ'''||[https://www.facebook.com/ACSSouthPunjab?mibextid=JRoKGi]، ایڈیشنل چیف سیکریٹری جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ 
|}

==ملتان دی تاریخ==

کہیں زمانے اچ [[راوی]] دا دریا ملتان دے پراݨے قلعے دے نال وہندا ہا، تے اینکوں ہک دریائی بندرگاہ دی حیثیت حاصل ہائی ، ٻیڑیں ( کشتیوں) دے ذریعے صرف سکھر بھکر ہی نئی، بلکہ منصورہ ، عراق ، ایران ، مصر ، کا بل،  دلی (دہلی) تے حیدرآباد دکن تک دی تجارت ہوندی ہئی، ایں واسطے ملتان  کوں دنیا  دے بہوں وݙے علمی،  تجارتی تے مذہبی مرکز دی حیثیت حاصل تھئی،  تے صرف ہندوستان ہی نہی بلکہ پوری دنیا اچ ملتان دی شہرت ہای ۔قلعہ ملتان دی قدامت بارے آکھیا ویندے ،  کہ اے پنج ہزار سال پرانا ھ،  لیکن ہو سگدے،  کہ اے ہنیں تو وی زیادہ پراݨا ہووے  ،ایں ڳال تے پر سارے مورخین دا اتفاق ھ، کہ ملتان تے قلعہ ملتان دا وجود قبل از تاریخ دیو مالائی دور کنوں وی پہلے دا ھ ، افسوس دا مقام اے ھ۔ ، جو حملہ آوراں نے ہمیشہ ایں قلعے کوں نشانہ بنڑا تے اینکوں فتح کرݨ توں بعد خوب لُٹ مار کریندے رہ ڳئے،  پر اینکوں بحال کرݨ دا کہیں نا سوچیا، 1200قبل مسیح &quot; دارا &quot; نے اینکوں تباہ کیتا ، 325 قبل مسیح سکندر اعظم نے ایندے اُتے چڑھائی کیتی،  ولا عرب ، افغان ، سکھ تے انگریزاں حملہ آوراں قدیم قلعہ ملتان کوں برباد کرݨ اچ کوئی کسر نہ چھوڑی ، ہنڑ فرزندان  ملتان تے سرائیکی وسیب دے سارے واسیاں دا فرض ھ،  کہ او اپنڑی پراݨی کوتاہیں تے غور کرِن ، تے اپنڑے وسیب دے نال تھیونڑوالی پنج ہزار سالہ زیادتیاں دی تلافی کرݨ، تے اپنڑے فخر (عظمت رفتہ) کوں سنڄانڑن. 

ملتان [[سرائیکی]] وسوں دا ھک پراݨا شھرھےـ پراݨے ویلےکنوں ھی اےانج صوبہ ھےـانگریزاں اینکوں [[پنجاب]] ءچ رلاݙتےـ ایں وی دنیاءچ اٹھ کروڑکنوں ودھ سرائیکی ہن

[[فائل:مغلیہ دور وچ ہندوستانی صوبے.jpg|thumb|مغل دور وچ صوبہ ملتان (سرائیکستان)]]

ملتان پاکستان دا ہک شہر اے۔ ایتھے 1,423,919 وسدے ہن۔ اے [[ضلع ملتان]] دا گڑھ وی اے۔ ملتاں [[دریاۓ چناب]] دے کنڈے تھلویں پنجاب وچ اے- اے پاکستان دے پرانے شہراں اچوں اے۔تاریخ اساکوں ݙسیندی ھ، کہ ملتان(کوٹ مولتان ، مولتان) ہک شہر ہی نی، بلکہ ہک تہذیب تے ہک سلطنت دا ناں وی ھ ۔ 372ہجری کتاب ’’حدود العالم بن المشرق الی المغرب‘’ وچ ملتان دی حدود دے بارے لکھیا ھ، کہ قنوج دے راجہ تے امیر ملتان دی سرحدیں جالندھر تک ہوندیاں ہن،’’ سیر المتاخرین‘‘ وچ اقلیم ملتان دی حدود ایں طرح بیان کیتی ڳئی ھ ، کہ ملتان اول، دوم تے سوم اقالیم کنوں زیادہ وݙا (فراخ) ہا، کیونکہ ٹھٹھہ ایں صوبے تے ودھیا( زیادہ) ہا، فیروز پور کنوں سیوستان تک چار سو ترہی(٤٣٠) کوس لمبا تے چتوڑ کنوں جیسلمیر تیئں ہک سو اٹھ (١٠٨)کوس چوڑا ہا، ݙوجھے پاسوں طول کیچ تے مکران تک چھ سو سٹھ (٦٦٠)کوس ہا، ا یندے پوواد ﴿مشرق﴾ رویہ سرکار سرہند تک ہا،اُبھی ( شمالی) دریائے شور اچ، تے لمی(جنوبی)صوبہ اجمیر تک ھ، تے پچادھ﴿مغرب﴾ اچ کیچ تےمکران ہا ۔ ابوالفضل نے اپنڑی مشہور عالم کتاب &quot;آئین اکبری &quot; اچ صوبے ملتان دی حدود اے بیان کیتی ہن ، صوبے ملتان دے نال ٹھٹھہ دے الحاق کنوں پہلے اے صوبہ فیروز پور کنوں سیوستان تک ۶۲۴کروہ ھا ، چوڑائی اچ &quot; کھت پور&quot; کنوں جیسلمیر تک۶۲۱ کروہ ھا، ٹھٹھہ دے الحاق دے بعد اے صوبہ &quot;کیچ&quot; تے &quot;مکران&quot; تک وسیع تھی گیا ، ایندا اے فاصلہ ۰۶۶ کروہ ھا. 

[[فائل:Multan Old Map.jpg|thumb|ملتان دا قدیم نقشہ]]

پوواد (مشرق ) اچ ایندی سرحداں سرہند سرکار نال، ابھے پاسوں (شمالی) پشاور نال ، لمے پاسوں(جنوب )اجمیر دے صوبے نال، تے پچادھ الے پاسوں ( مغرب) کیچ مکران نال ملدیاں ہن۔ کیچ تے مکران پہلے صوبہ سندھ اچ شامل ہن، ملتان دے صوبے اچ تراے سرکاریں ﴿ملتان خاص، دیپال پور تے بھکر﴾ ہن، تے کل اٹھاسی پراگنے ﴿ضلعے ﴾ ہن۔ ملتان دی وسعت تے عظمت تے تاریخ اج وی ناز( رشک )کریندی ھ ، ملتان دی قدامت دے ہم پلہ دنیا اچ شاید ہی کوئی شہر ہووے ۔پاکستان اچ جیہڑے شہراں کوں مصنوعی طریقے نال ملتان کنوں کئی گنا وݙے شہر بنڑائے ڳن ، آج کنوں چند سو سال پہلے اے ملتان دی مضافاتی وستیاں ہن، ایں ڳال دی شہادت حضرت داتا گنج بخش(رح) نے اپنڑی کتاب ’’کشف المجوب‘‘ اچ ’’لاہور یکے از مضافاتِ ملتان‘‘ ݙے ݙتی ھ ۔

ملتان دے حوالے نال فارسی دا شعر
&lt;div style='text-align: center;'&gt;
چہار چیزاز تحفہ ملتان است
&lt;/div&gt;
&lt;div style='text-align: center;'&gt;
گردو گرما گداوگورستان است
&lt;/div&gt;
گرد دا مطلب ہے کہ اتھاں اندھاریاں ٻہوں آندیاں ہن ۔ گرما دا مطلب ہے کہ گرمی ٻہوں ہونفی ہے ، گدا &lt;ref&gt;گدا &quot;گدا دا مطلب ہے پنݨ والا، مگر اتھاں پنݨ والے اللہ توں منگدن،  انساناں توں نی&quot;&lt;/ref&gt; دا مطلب ہے کہ اتھاں اللہ والے بہت لوگ ہن تے گورستان دا مطلب ہے کہ اتھاں قبرستان بہت ہن۔ گرمی دے حوالے نال ’’گرمے‘‘ دی ڳالھ کوں چھوڑ کے محققین کوں اس ڳالھ تے غور کرنا چاہیدا اے کہ دنیا دی امیر کبیر شہر ، دنیا دی بہت وݙی تہذیب ، ݙوجھا سب توں پراݨا قدیم شہر تے دنیا دی عظیم سلطنت کوں گورستان وچ کس نے تبدیل کیتا ؟

ملتان بول ملاستہان توں بݨیا اے جیڑا سورج دیوتا دا ایتھے اک وڈا مندر ہائی۔ یونانی [[سکندر]] وی ایتھے آیا ہائی۔664 چ اموی خلیفہ  معاویہ دا جرنیل مہلب بن ابی صفراہ ایتھے آیا ہائی۔ پر اسلامی دنیا نال گوڑا جوڑ اموی خلیفہ ولید بن عبدالملک دے ویلے ہویا جݙاں [[بنو امیہ]] دی فوج اودے جرنیل [[محمد بن قاسم]] نال ملتان آئی تے ملتان پکا اسلامی دنیا نال جڑ گیا. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.citymultan.com/history.html |title=Archive copy |access-date=2018-07-10 |archive-date=2018-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180701133530/http://www.citymultan.com/history.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ملتان تے عرباں نے پہلی صدی ہجری وچ قبضہ کر گھدا ہڑی تے اے اس وقت تک خلافت دے زیر اثر ریہا جݙݨ تک مرکزی حکومت مضبوط رہی۔ مگر خلافت عباسیہ دی کمزوری نال دور دراز دے علاقے خود مختار تھی گئے، تے ایں وجہ نال ملتان دا صوبہ (موجودہ خطہ سرائیکستان) وی خود مختار تھی گیا۔ اے اگرچہ ابتدا وچ منصورہ دے ماتحت ریہا، مگر تریجھی صدی ہجری دے وسط وچ ملتان، سندھ توں علحیدہ تھی تھی کے ہک خود مختار ریاست بݨ گیا۔ اتھوں دے اوں وقت دے مورخین تے جغرافیہ داناں دے بیانات توں معلوم تھیندا ہے کہ ملتان وچ سامہ بن لوی کی حکومت ہئی جیہڑا قریشی نسل تے سنی ہئی تے عباسی خلفاء دا خطبہ پڑھدے ہن.

ایں دور دے بعد بشاری مقدسی ملتان آیا ہئی۔ اس دا بیان ہے کہ ملتان دے لوگ اسماعیلی شیعہ ہن تے اذان وچ ’حی علی خیر العمل‘ پڑھدن تے اقامت وچ ݙو دفعہ تکبیراں آکھدن ۔ خطبے وچ فاطمی اسماعیلی مستعلی خلیفہ دا ناں گھدا ویندا ہے تے اس دے حکم نال ہی پورے خطے دے انتظامات چلائے ویندن تے اتھوں برابر تحائف ملتان بھیجے ویندے ہن۔

اسماعیلیاں دے کئی شاخاں ہن۔ انہاں وچ قرامطہ، دروزی تے نزاریہ (باطنیہ یا ملاحدہ) اہم فرقے ہن۔ انہاں وچ صرف صدارت یا امامت دا فرق ہے، ورنہ عقائد دے لحاظ نال اے متفق ہن۔ چونکہ قرامطہ دولت اسمٰعیلہ دے آغاز توں پنجاہ سال پہلے ظاہر تھئے، اس واسطے بعض لوگاں دا خیال ہے کہ قرامطہ توں اسمٰعیلی نکلے ہن۔ جب کہ باطنیہ یا ملاحدہ پنجویں صدی دے ݙوجھے نصف حصہ وچ ظاہر تھئے ہن۔ ایہا وجہ ہے کہ مورخین کوں ملتان دے اسمٰعلیاں دے بارے وچ شبہ تھیا ہے۔ اس شبہے دی وجہ نال کہیں نے انہاں کوں قرامطہ تے کہیں نے ملاحدہ لکھ ݙتا ہے۔ساݙے ایں موقف دی تائید بشاری مقدسی دے بیان توں تھیندی ہے کہ جیہڑا پہلے درج کیتا گیا ہے۔ تے آگوں مزید تفصیل آسی ۔ اس واسطے اساں انہاں کوں اسمعیلی لکھا ہے۔

اسماعیلیاں دے مطابق امام محمد بن اسمٰعیل دے بعد دے ترئے ائمہ عبد اللہ، احمد تے حسین تھئے۔ اے تریہے بہت پوشیدہ زندگی بسر کریندے ہن۔ انہاں دے خاص نقیباں دے سوا کہیں کوں انہاں دا پتہ نہ ہئی۔ انہاں دے ناواں وچ وی اختلاف ہے۔ انہاں دے دور وچ ملتان تے سندھ وچ اسمٰعیلی داعیاں دی آمد دا سلسلہ شروع تھی گیا ہئی۔ آخری مستور امام حسین بن احمد بن محمد بن اسمعیل بن جعفر بن صادق نے ابو القاسم بن فرح کوں یمن وچ داعی بݨا کے بھیجا۔ اس سندھ تے ملتان وچ ہثیم کوں داعی بݨا کے بھیجا۔ اس طرح ملتان تے سندھ وچ 72ھ وچ اسمٰعیلی دعوت دی ابتدا تھی گئی ہئی۔ اس دے بعد وی داعی اتھاں آندے ریہے تے انہاں نے مقامی باشندیاں کوں تبلیغ دے ذریعے اسماعیلی بݨا گھدا۔

===بحیثیت دارالحکومت سوویڑھا سلطنت===
===بحیثیت دارالحکومت امارت ملتان===
===بحیثیت دارالحکومت صوبہ ملتان===
===سقوط ملتان دے بعد بحیثیت ڈویژنل صدر مقام ڈویژن===
'''ملتان ڈویژن''' [[پاکستان]] دے صوبہ [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] دی ہک انتظامی تقسیم ہئی۔ 2000ء دی حکومتی اصلاحات دے نتیجے وچ اس تریجھے درجے دی تقسیم کوں ختم کر ݙتا گیا۔ [[2008ء]] دے عام انتخابات دے بعد [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] نے اس دے آٹھ ڈویژناں کوں بحال کر ݙتا۔

تاریخی طور تے ملتان ڈویژن دراصل [[برطانوی ہند]] دے [[صوبہ پنجاب (برطانوی ہند)|صوبہ پنجاب]] دا ہک انتظامی ڈویژن ہئی۔
[[دریائے ستلج]] اینکوں [[بہاولپور]] توں جدا کریندا ہئی جبکہ جنوب مشرق وچ [[دریائے سندھ]] جزوی طور تے اس ڈویژن وچ وڳدا ہئی تے مغرب دے نال اس دی سرحد بݨیدا ہئی۔ ایہ پنج اضلاع تے مشتمل ہئی.  &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V18_028.gif |title=Multan Division - Imperial Gazetteer of India, v. 18, p. 22. |access-date=2021-10-17 |تاريخ-الأرشيف=2022-01-22 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220122030759/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V18_028.gif |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

===بحالی حیثیت بطور انتظامی مرکز سرائیکی وسیب===
یکم جولائی 2020ء کوں ملتان شہر اچ سول بیوروکریسی تے پولیس بیوروکریسی دے انتظامی سیکرٹریٹ دا قیام عمل اچ آیا جیندے زیر انتظام سرائیکی وسیب دے 13 اضلاع ہن۔ 30 جون 2020ء کوں جناب زاہد اختر زمان دی تقرری بطور پہلے تے تاریخی ایڈیشنل چیف سیکریٹری تے جناب انعام غنی دی تقرری بطور پہلے تے تاریخی ایڈیشنل انسپیکٹر جنرل دے کیتی ڳئی۔ وزیراعلٰی پنجاب سردار عثمان احمد خان بزدار ہوراں نے انہاں ݙوہاں انتظامی سربراہان نال خصوصی ملاقات اچ نیک تمناواں دے بعد سرائیکی خطے دے معاملات تے مسائل بارے تبادلہ خیال کیتا۔ انہاں ݙوہاں سربراہان نے ݙو جولائی 2020ء کوں سرائیکستان دے انتظامی سیکرٹریٹ (سرکاری ناں جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ) کیتے باقاعدہ طور تے اپݨے ذمہ داریاں سنبھال گھدے۔ اے سول سیکرٹریٹ سرائیکستان دے ترئے ڈویژناں (ملتان، بہاولپور تے ڈیرہ غازی خان) دے تیرہاں ضلعیاں دا انتظام چلیندے۔ ایں طرح ملتان دی قدیم تاریخی تے مرکزی حیثیت بحال تھئی۔

== مشہور حکمران ==

* چندرگپت موریا،

* شنگ کوشان،

* یونانی باختری

* سفیدہُن، مہرا کولا ٥٢٠ء توں ٥٣٠ ء

* ٦١٠ء کنوں ٦٢٦ء تائیں ملتان تے ساسانیاں دا قبضہ ریہا تے  نوشیرواں دے پوترے خسرو پرویز نے ملتان وچ  سونے تے چاندی دے سکے ڈھالے۔ ٦٦٨ء  وچ  راجا چچ  حملہ کیتا تے اتھوں دا حاکم بݨا مگر راجا چچ دے حملے  توں پہلے اتھاں ہک چینی سیاح ’ہیون سانگ‘ آیا۔ اُوندا سفرنامہ ہند، سندھ دی تاریخ کیتے کہیں خزانے  کنوں گھٹ کائنی۔

* صوبہ ہند (ساسانی) ٢٦٢ء توں ٤٨٤ء
* ٤٨٥ء کنوں ـــ ٦٦٢ء رائے خاندان
* رائے ݙیوا جی ٤٨٩ءتوں ۔۔۔۔
* رائے سہسی ݙو ۔۔۔۔ توں  ٦٣٢ء
* راجہ چچ  ٦٣١ء توں ٦٧١ ء
* راجہ چندر ٦٧١ء توں ٦٧٩ء
* راجہ داہر ٦٩٥ء توں ٧١٢ ء

* ٧١٢ء ــــ ٧٥٠ ء عرب
* ٨٥٥ء __ ١٠١٠ء [[امارت ملتان]]

* ١٠٢٦ء ـــ     ١٣٥١      سومرہ خاندان

* ١٤٤٥ ـــ ١٥٢٤ء لنگاہ خاندان

* ١٥٢٤ ـــ ١٧٣٩ مغل دور

* ١٧٥٠ ــ احمد شاہ ابدالی نے ملتان وچ آپݨاں ہندو گورنر صوبے دار ملک بان٘وری لایا۔

* ١٧٥٧ کنوں ـــ١٧٥٨ مرہٹیاں صرف ہک سال

* ١٧٥٨ ــکنوں ١٨١٨ ابدالی خاندان

*١٨١٨ ـــ کنوں١٨٤٩ سکھ سلطنت (باوی جنوری اٹھارھاں سو انجاہ)

١٨٤٩ کنوں ــ ١٩٤٧ برطانوی راج
==ملتان دے تاریخی، علمی، روحانی تے ثقافتی مقامات==
قلعہ کہنہ قاسم باغ ملتان، باغ لانگے خان عوامی لائبریری ملتان، جناح پارک ملتان، مزار شاہ یوسف گردیز ملتان، مزار حضرت بہاؤالدین زکریا ملتان، مزار شاہ شمس سبزواری ملتان، مزار حضرت شاہ رکن عالم ملتان، عیدگاہ ملتان، مزار نواب مظفر خان سدوزئی احاطہ حضرت بہاؤالدین زکریا ملتانی، ملتان میوزیم، [[ملتان ٹی ہاؤس]]، شاہ شمس پارک ملتان
==ملتان اچ قائم علاقائی تے انتظامی مراکز تے سرکاری دفاتر==
[[سرائیکستان سول سیکرٹریٹ]]، واپڈا (میپکو ملتان)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mepco.com.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2021-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211212171629/http://mepco.com.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;، پاکستان پوسٹ (پوسٹ ماسٹر جنرل آفس جنوبی پنجاب سرکل)&lt;ref&gt;https://www.pakpost.gov.pk/contact_us.php#top&lt;/ref&gt;
#پاکستان ٹیلی ویژن، ملتان مرکز&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ptv.com.pk/Contact |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |تاريخ-الأرشيف=2022-06-24 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220624061259/https://ptv.com.pk/Contact |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;، [[پی ٹی وی نیشنل ملتان]]، &lt;ref&gt;https://youtube.com/@ptvnationalmultan&lt;/ref&gt;، ریلوے کنسٹرکشن پاکستان (ریجنل آفس ملتان)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.railcop-pk.com/reg-offices.htm |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2022-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415221644/http://railcop-pk.com/reg-offices.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;، دی انسٹی ٹیوشن آف انجینئرز پاکستان، ملتان سنٹر&lt;ref&gt;http://iepislamabad.org/iep-centres.php&lt;/ref&gt;، پاکستان انجینئرنگ کونسل، برانچ آفس ملتان &lt;ref&gt;https://pec.org.pk/branch_laision_offices.aspx، پاکستان انجینئرنگ کونسل، برانچ آفس، شاہ رکن عالم کالونی ملتان &lt;/ref&gt;، ایف آئی اے، ملتان&lt;ref&gt;https://www.fia.gov.pk/contact&lt;/ref&gt;، اے ٹی آئی آر، ملتان آفس &lt;ref&gt;https://atir.gov.pk/?page=admin&lt;/ref&gt;، نیشنل ہائی وے اتھارٹی، جی ایم کنسٹرکشن ، پنجاب ساؤتھ، ملتان &lt;ref&gt;https://nha.gov.pk/contact-us&lt;/ref&gt;، ساؤدرن پنجاب ایمبرائیڈری انڈسٹریز (پبلک پرائیویٹ پارٹنرشپ)&lt;ref&gt;http://spei.com.pk/&lt;/ref&gt;، نیشنل ہائی وے اینڈ موٹروے پولیس، ڈی آئی جی سینٹرل 2، ملتان &lt;ref&gt;https://nhmp.pitb.gov.pk/telephone_directory&lt;/ref&gt;، پوسٹل لائف انشورنس کمپنی لمیٹڈ، ریجنل ڈائریکٹر ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://plic.com.pk/contact |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-06-10 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220610192654/https://plic.com.pk/contact |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
، پاکستان ٹیلی کمیونیکیشن اتھارٹی، ریجنل آفس ملتان&lt;ref&gt;https://www.pta.gov.pk/en/multan&lt;/ref&gt;، پاکستان کونسل فار ریسرچ ان واٹر ریسورسز، ریجنل آفس بہاولپور&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pcrwr.gov.pk/bahawalpur/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-12 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220512093540/https://pcrwr.gov.pk/bahawalpur/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;، پاکستان سائنس فاونڈیشن، ڈپٹی ڈائریکٹر ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.psf.gov.pk/contact.aspx |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-06-18 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220618141606/https://psf.gov.pk/contact.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;، پی ایس کیو سی اے، ڈپٹی ڈائریکٹر ملتان زون&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://updated.psqca.com.pk/contact-us/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |archive-date=2022-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517141128/http://updated.psqca.com.pk/contact-us/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;، ڈائریکٹوریٹ آف حج، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://mora.gov.pk/Detail/M2IzNTUwNjQtMWM1OS00YWIxLWE3ZjUtY2ZiYmM2M2RkOTU0 |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-12 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220512061212/https://mora.gov.pk/Detail/M2IzNTUwNjQtMWM1OS00YWIxLWE3ZjUtY2ZiYmM2M2RkOTU0 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;، وفاقی شرعی عدالت، جنوبی پنجاب، ملتان &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nayatime.com/story/2022-05-07-13-33--1651912414 |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |archive-date=2022-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705222651/https://www.nayatime.com/story/2022-05-07-13-33--1651912414 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;، ریجنل نیب ملتان&lt;ref&gt;https://nab.gov.pk/contacts.asp#mul&lt;/ref&gt;، ایس ایم ای بی ایف سی ساؤتھ پنجاب، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.smebfcmultan.com/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520105718/https://www.smebfcmultan.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;، نادرا ریجنل ہیڈکوارٹر ملتان&lt;ref&gt;https://www.nadra.gov.pk/operational-management/&lt;/ref&gt;، دفتر ایڈیشنل ایڈوکیٹ جنرل، بہاولپور تے ملتان&lt;ref&gt;دفتر ایڈیشنل ایڈوکیٹ جنرل، ملتان و بہاولپور بنچ https://advocategeneral.punjab.gov.pk/law_officer&lt;/ref&gt;، قومی امن کمیٹی برائے بین المذاہب ہم آہنگی، حکومت پاکستان&lt;ref&gt;https://www.facebook.com/npcpbwp/&lt;/ref&gt;، ڈائریکٹر ٹریڈ ڈیویلپمنٹ اتھارٹی پاکستان، ملتان&lt;ref&gt;https://tdap.gov.pk/&lt;/ref&gt;، ڈی جی آڈٹ، جنوبی پنجاب، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://agp.gov.pk/Jobs |title=Archive copy |access-date=2022-06-07 |archive-date=2022-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220607185507/https://agp.gov.pk/Jobs |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;، پریس انفارمیشن ڈیپارٹمنٹ، ریجنل آفس ملتان&lt;ref&gt;http://pid.gov.pk/contact_regional&lt;/ref&gt;، ڈپٹی جنرل مینیجر پیمرا، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pemra.gov.pk/contact.php |title=Archive copy |access-date=2022-06-15 |archive-date=2022-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220617094824/https://pemra.gov.pk/contact.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;، ریجنل دفتر نیشنل ٹیلی کمیونیکیشن کارپوریشن، ملتان&lt;ref&gt;https://ntc.net.pk/ContactCentral.html&lt;/ref&gt;، پاکستان ریلوے پولیس ملتان ڈویژن &lt;ref&gt;http://www.pakistanjobsbank.com/Jobs/47667/Pakistan-Railway-Police-Jobs-2017-Constables-ASI-NTS-Application-Form-Download-Latest-New/&lt;/ref&gt;، پاکستان ریلوے، ڈویزنل سپرنٹنڈنٹ ملتان &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/ContactUs.aspx |title=Archive copy |access-date=2022-09-13 |archive-date=2020-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130101320/https://www.pakrail.gov.pk/ContactUs.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;، پاکستان پریس ڈیپارٹمنٹ، ریجنل آفس ملتان &lt;ref&gt;http://pid.gov.pk/contact_regional&lt;/ref&gt;، اسٹیٹ لائف انشورنس کارپوریشن آف پاکستان، ملتان ریجن &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://statelife.com.pk/index.php/contact-item-2/multan-region |title=Archive copy |access-date=2022-10-31 |archive-date=2022-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221031062935/https://statelife.com.pk/index.php/contact-item-2/multan-region |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;، این ایل سی، ریجنل آفس ملتان
،[[ساؤتھ ائیر]]، ملتان، ایف ڈبلیو او، ڈیرہ اسماعیل خان، فوجی فاؤنڈیشن، دفاتر ملتان، میانوالی، مراکز قومی بچت پاکستان، ملتان، بہاولپور
،اکادمی ادبیات پاکستان، برانچ آفس ملتان، &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pal.gov.pk/directory.aspx |title=Archive copy |access-date=2023-11-19 |archive-date=2023-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119101912/https://pal.gov.pk/directory.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;، پولیس ٹریننگ اسکول ملتان، &lt;ref&gt;https://www.punjabpolice.gov.pk/PPOContacts&lt;/ref&gt;

==مزید ݙیکھو==
*[[سرائیکی زبان]]
*[[سرائیکی ذاتاں]]
*[[سرائیکی النسل قبائل]]
*[[سرائیکستان سول سیکرٹریٹ]]
*[[سرائیکستان دے ضلعے]]
*[[ریاست بہاولپور]]
*[[صوبہ ملتان]]
*[[امارت ملتان]]

==ٻاہرلے جوڑ==
*[https://web.archive.org/web/20211026115642/https://hamaramultan.com/ ہمارا ملتان ویب سائٹ] 
*[https://web.archive.org/web/20110304003135/http://www.multan.gov.pk/ ملتان ضلعی حکومت دی ویب سائٹ]
*[https://web.archive.org/web/20210515085842/http://italyformultan.org/ اٹلی فار ملتان]
*[https://web.archive.org/web/20211218162522/http://multanimatrimonial.com/ بھارت دی ملتانی سرائیکی برادری دی ہک ویب سائٹ]
*[http://www.pbcmultan.listen2myradio.com ملتان ریڈیو]

==حوالے==</text>
      <sha1>2bxu7fojs7omomsdi78ts4futvxplfu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>71123</id>
      <parentid>71122</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T17:25:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ismail Saraikistani</username>
        <id>3155</id>
      </contributor>
      <comment>/* ملتان اچ قائم علاقائی تے انتظامی مراکز تے سرکاری دفاتر */</comment>
      <origin>71123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28254" sha1="4ukxpx18ck0qheub15lpmw5ucylcegc" xml:space="preserve">{| cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=0 style=&quot;border: 1px solid #cccccc; float: left; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; background: #fcfcfc; width: 305px&quot;
| style=&quot;background:#FFFF00&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot; colspan=2 |'''&lt;span style=&quot;font-size:large;&quot;&gt; ملتان 
मुल्तान ,
MULTAN&lt;/span&gt;'''
|-
|-style=&quot;margin:0;background:#ccccff&quot;;width:100%&quot; align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;2&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-bottom: 2px solid #D3D3D3;&quot; |  
[[فائل:MultanMontage.jpg|thumb|Multan]]
[[فائل:Saraiki.svg|thumb| Saraiki]]
|-|- align=&quot;center&quot;
|-
| '''حیثیت''': ||  میٹروپولیٹین سٹی، انتظامی مرکز سرائیکی وسیب بذریعہ وسیب سول سیکرٹریٹ 
|-
| '''ہمسایہ شہر''': ||  [[بہاولپور]]، [[ڈیرہ غازی خان]]، [[مظفر ڳڑھ]]
|-
| '''مقامی تے اکثریتی زبان''': ||  [[سرائیکی]]
|-
| '''اقلیتی زباناں''': || [[پنجابی]]، [[میواتی]]، [[ہریاݨوی]]، [[اردو]]،
|-
| '''آبادی''': ||  2,215,381 نفوس بمطابق 2023ء دی مردم شماری 
|-
| '''رقبہ''': ||  560 مربع کلومیٹر
|-
| '''[[سرکاری ٹی وی چینل]]''': ||  [[پی ٹی وی نیشنل ملتان]]
|-
| '''ریڈیو اسٹیشن''': ||  ریڈیو پاکستان ملتان 
|-
|'''ماتحت ڈویژن''' : || بہاولپور، ملتان، ڈیرہ غازی خان
|-
|'''سرکاری ویب سائٹ'''||[https://www.facebook.com/ACSSouthPunjab?mibextid=JRoKGi]، ایڈیشنل چیف سیکریٹری جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ 
|}

==ملتان دی تاریخ==

کہیں زمانے اچ [[راوی]] دا دریا ملتان دے پراݨے قلعے دے نال وہندا ہا، تے اینکوں ہک دریائی بندرگاہ دی حیثیت حاصل ہائی ، ٻیڑیں ( کشتیوں) دے ذریعے صرف سکھر بھکر ہی نئی، بلکہ منصورہ ، عراق ، ایران ، مصر ، کا بل،  دلی (دہلی) تے حیدرآباد دکن تک دی تجارت ہوندی ہئی، ایں واسطے ملتان  کوں دنیا  دے بہوں وݙے علمی،  تجارتی تے مذہبی مرکز دی حیثیت حاصل تھئی،  تے صرف ہندوستان ہی نہی بلکہ پوری دنیا اچ ملتان دی شہرت ہای ۔قلعہ ملتان دی قدامت بارے آکھیا ویندے ،  کہ اے پنج ہزار سال پرانا ھ،  لیکن ہو سگدے،  کہ اے ہنیں تو وی زیادہ پراݨا ہووے  ،ایں ڳال تے پر سارے مورخین دا اتفاق ھ، کہ ملتان تے قلعہ ملتان دا وجود قبل از تاریخ دیو مالائی دور کنوں وی پہلے دا ھ ، افسوس دا مقام اے ھ۔ ، جو حملہ آوراں نے ہمیشہ ایں قلعے کوں نشانہ بنڑا تے اینکوں فتح کرݨ توں بعد خوب لُٹ مار کریندے رہ ڳئے،  پر اینکوں بحال کرݨ دا کہیں نا سوچیا، 1200قبل مسیح &quot; دارا &quot; نے اینکوں تباہ کیتا ، 325 قبل مسیح سکندر اعظم نے ایندے اُتے چڑھائی کیتی،  ولا عرب ، افغان ، سکھ تے انگریزاں حملہ آوراں قدیم قلعہ ملتان کوں برباد کرݨ اچ کوئی کسر نہ چھوڑی ، ہنڑ فرزندان  ملتان تے سرائیکی وسیب دے سارے واسیاں دا فرض ھ،  کہ او اپنڑی پراݨی کوتاہیں تے غور کرِن ، تے اپنڑے وسیب دے نال تھیونڑوالی پنج ہزار سالہ زیادتیاں دی تلافی کرݨ، تے اپنڑے فخر (عظمت رفتہ) کوں سنڄانڑن. 

ملتان [[سرائیکی]] وسوں دا ھک پراݨا شھرھےـ پراݨے ویلےکنوں ھی اےانج صوبہ ھےـانگریزاں اینکوں [[پنجاب]] ءچ رلاݙتےـ ایں وی دنیاءچ اٹھ کروڑکنوں ودھ سرائیکی ہن

[[فائل:مغلیہ دور وچ ہندوستانی صوبے.jpg|thumb|مغل دور وچ صوبہ ملتان (سرائیکستان)]]

ملتان پاکستان دا ہک شہر اے۔ ایتھے 1,423,919 وسدے ہن۔ اے [[ضلع ملتان]] دا گڑھ وی اے۔ ملتاں [[دریاۓ چناب]] دے کنڈے تھلویں پنجاب وچ اے- اے پاکستان دے پرانے شہراں اچوں اے۔تاریخ اساکوں ݙسیندی ھ، کہ ملتان(کوٹ مولتان ، مولتان) ہک شہر ہی نی، بلکہ ہک تہذیب تے ہک سلطنت دا ناں وی ھ ۔ 372ہجری کتاب ’’حدود العالم بن المشرق الی المغرب‘’ وچ ملتان دی حدود دے بارے لکھیا ھ، کہ قنوج دے راجہ تے امیر ملتان دی سرحدیں جالندھر تک ہوندیاں ہن،’’ سیر المتاخرین‘‘ وچ اقلیم ملتان دی حدود ایں طرح بیان کیتی ڳئی ھ ، کہ ملتان اول، دوم تے سوم اقالیم کنوں زیادہ وݙا (فراخ) ہا، کیونکہ ٹھٹھہ ایں صوبے تے ودھیا( زیادہ) ہا، فیروز پور کنوں سیوستان تک چار سو ترہی(٤٣٠) کوس لمبا تے چتوڑ کنوں جیسلمیر تیئں ہک سو اٹھ (١٠٨)کوس چوڑا ہا، ݙوجھے پاسوں طول کیچ تے مکران تک چھ سو سٹھ (٦٦٠)کوس ہا، ا یندے پوواد ﴿مشرق﴾ رویہ سرکار سرہند تک ہا،اُبھی ( شمالی) دریائے شور اچ، تے لمی(جنوبی)صوبہ اجمیر تک ھ، تے پچادھ﴿مغرب﴾ اچ کیچ تےمکران ہا ۔ ابوالفضل نے اپنڑی مشہور عالم کتاب &quot;آئین اکبری &quot; اچ صوبے ملتان دی حدود اے بیان کیتی ہن ، صوبے ملتان دے نال ٹھٹھہ دے الحاق کنوں پہلے اے صوبہ فیروز پور کنوں سیوستان تک ۶۲۴کروہ ھا ، چوڑائی اچ &quot; کھت پور&quot; کنوں جیسلمیر تک۶۲۱ کروہ ھا، ٹھٹھہ دے الحاق دے بعد اے صوبہ &quot;کیچ&quot; تے &quot;مکران&quot; تک وسیع تھی گیا ، ایندا اے فاصلہ ۰۶۶ کروہ ھا. 

[[فائل:Multan Old Map.jpg|thumb|ملتان دا قدیم نقشہ]]

پوواد (مشرق ) اچ ایندی سرحداں سرہند سرکار نال، ابھے پاسوں (شمالی) پشاور نال ، لمے پاسوں(جنوب )اجمیر دے صوبے نال، تے پچادھ الے پاسوں ( مغرب) کیچ مکران نال ملدیاں ہن۔ کیچ تے مکران پہلے صوبہ سندھ اچ شامل ہن، ملتان دے صوبے اچ تراے سرکاریں ﴿ملتان خاص، دیپال پور تے بھکر﴾ ہن، تے کل اٹھاسی پراگنے ﴿ضلعے ﴾ ہن۔ ملتان دی وسعت تے عظمت تے تاریخ اج وی ناز( رشک )کریندی ھ ، ملتان دی قدامت دے ہم پلہ دنیا اچ شاید ہی کوئی شہر ہووے ۔پاکستان اچ جیہڑے شہراں کوں مصنوعی طریقے نال ملتان کنوں کئی گنا وݙے شہر بنڑائے ڳن ، آج کنوں چند سو سال پہلے اے ملتان دی مضافاتی وستیاں ہن، ایں ڳال دی شہادت حضرت داتا گنج بخش(رح) نے اپنڑی کتاب ’’کشف المجوب‘‘ اچ ’’لاہور یکے از مضافاتِ ملتان‘‘ ݙے ݙتی ھ ۔

ملتان دے حوالے نال فارسی دا شعر
&lt;div style='text-align: center;'&gt;
چہار چیزاز تحفہ ملتان است
&lt;/div&gt;
&lt;div style='text-align: center;'&gt;
گردو گرما گداوگورستان است
&lt;/div&gt;
گرد دا مطلب ہے کہ اتھاں اندھاریاں ٻہوں آندیاں ہن ۔ گرما دا مطلب ہے کہ گرمی ٻہوں ہونفی ہے ، گدا &lt;ref&gt;گدا &quot;گدا دا مطلب ہے پنݨ والا، مگر اتھاں پنݨ والے اللہ توں منگدن،  انساناں توں نی&quot;&lt;/ref&gt; دا مطلب ہے کہ اتھاں اللہ والے بہت لوگ ہن تے گورستان دا مطلب ہے کہ اتھاں قبرستان بہت ہن۔ گرمی دے حوالے نال ’’گرمے‘‘ دی ڳالھ کوں چھوڑ کے محققین کوں اس ڳالھ تے غور کرنا چاہیدا اے کہ دنیا دی امیر کبیر شہر ، دنیا دی بہت وݙی تہذیب ، ݙوجھا سب توں پراݨا قدیم شہر تے دنیا دی عظیم سلطنت کوں گورستان وچ کس نے تبدیل کیتا ؟

ملتان بول ملاستہان توں بݨیا اے جیڑا سورج دیوتا دا ایتھے اک وڈا مندر ہائی۔ یونانی [[سکندر]] وی ایتھے آیا ہائی۔664 چ اموی خلیفہ  معاویہ دا جرنیل مہلب بن ابی صفراہ ایتھے آیا ہائی۔ پر اسلامی دنیا نال گوڑا جوڑ اموی خلیفہ ولید بن عبدالملک دے ویلے ہویا جݙاں [[بنو امیہ]] دی فوج اودے جرنیل [[محمد بن قاسم]] نال ملتان آئی تے ملتان پکا اسلامی دنیا نال جڑ گیا. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.citymultan.com/history.html |title=Archive copy |access-date=2018-07-10 |archive-date=2018-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180701133530/http://www.citymultan.com/history.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ملتان تے عرباں نے پہلی صدی ہجری وچ قبضہ کر گھدا ہڑی تے اے اس وقت تک خلافت دے زیر اثر ریہا جݙݨ تک مرکزی حکومت مضبوط رہی۔ مگر خلافت عباسیہ دی کمزوری نال دور دراز دے علاقے خود مختار تھی گئے، تے ایں وجہ نال ملتان دا صوبہ (موجودہ خطہ سرائیکستان) وی خود مختار تھی گیا۔ اے اگرچہ ابتدا وچ منصورہ دے ماتحت ریہا، مگر تریجھی صدی ہجری دے وسط وچ ملتان، سندھ توں علحیدہ تھی تھی کے ہک خود مختار ریاست بݨ گیا۔ اتھوں دے اوں وقت دے مورخین تے جغرافیہ داناں دے بیانات توں معلوم تھیندا ہے کہ ملتان وچ سامہ بن لوی کی حکومت ہئی جیہڑا قریشی نسل تے سنی ہئی تے عباسی خلفاء دا خطبہ پڑھدے ہن.

ایں دور دے بعد بشاری مقدسی ملتان آیا ہئی۔ اس دا بیان ہے کہ ملتان دے لوگ اسماعیلی شیعہ ہن تے اذان وچ ’حی علی خیر العمل‘ پڑھدن تے اقامت وچ ݙو دفعہ تکبیراں آکھدن ۔ خطبے وچ فاطمی اسماعیلی مستعلی خلیفہ دا ناں گھدا ویندا ہے تے اس دے حکم نال ہی پورے خطے دے انتظامات چلائے ویندن تے اتھوں برابر تحائف ملتان بھیجے ویندے ہن۔

اسماعیلیاں دے کئی شاخاں ہن۔ انہاں وچ قرامطہ، دروزی تے نزاریہ (باطنیہ یا ملاحدہ) اہم فرقے ہن۔ انہاں وچ صرف صدارت یا امامت دا فرق ہے، ورنہ عقائد دے لحاظ نال اے متفق ہن۔ چونکہ قرامطہ دولت اسمٰعیلہ دے آغاز توں پنجاہ سال پہلے ظاہر تھئے، اس واسطے بعض لوگاں دا خیال ہے کہ قرامطہ توں اسمٰعیلی نکلے ہن۔ جب کہ باطنیہ یا ملاحدہ پنجویں صدی دے ݙوجھے نصف حصہ وچ ظاہر تھئے ہن۔ ایہا وجہ ہے کہ مورخین کوں ملتان دے اسمٰعلیاں دے بارے وچ شبہ تھیا ہے۔ اس شبہے دی وجہ نال کہیں نے انہاں کوں قرامطہ تے کہیں نے ملاحدہ لکھ ݙتا ہے۔ساݙے ایں موقف دی تائید بشاری مقدسی دے بیان توں تھیندی ہے کہ جیہڑا پہلے درج کیتا گیا ہے۔ تے آگوں مزید تفصیل آسی ۔ اس واسطے اساں انہاں کوں اسمعیلی لکھا ہے۔

اسماعیلیاں دے مطابق امام محمد بن اسمٰعیل دے بعد دے ترئے ائمہ عبد اللہ، احمد تے حسین تھئے۔ اے تریہے بہت پوشیدہ زندگی بسر کریندے ہن۔ انہاں دے خاص نقیباں دے سوا کہیں کوں انہاں دا پتہ نہ ہئی۔ انہاں دے ناواں وچ وی اختلاف ہے۔ انہاں دے دور وچ ملتان تے سندھ وچ اسمٰعیلی داعیاں دی آمد دا سلسلہ شروع تھی گیا ہئی۔ آخری مستور امام حسین بن احمد بن محمد بن اسمعیل بن جعفر بن صادق نے ابو القاسم بن فرح کوں یمن وچ داعی بݨا کے بھیجا۔ اس سندھ تے ملتان وچ ہثیم کوں داعی بݨا کے بھیجا۔ اس طرح ملتان تے سندھ وچ 72ھ وچ اسمٰعیلی دعوت دی ابتدا تھی گئی ہئی۔ اس دے بعد وی داعی اتھاں آندے ریہے تے انہاں نے مقامی باشندیاں کوں تبلیغ دے ذریعے اسماعیلی بݨا گھدا۔

===بحیثیت دارالحکومت سوویڑھا سلطنت===
===بحیثیت دارالحکومت امارت ملتان===
===بحیثیت دارالحکومت صوبہ ملتان===
===سقوط ملتان دے بعد بحیثیت ڈویژنل صدر مقام ڈویژن===
'''ملتان ڈویژن''' [[پاکستان]] دے صوبہ [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] دی ہک انتظامی تقسیم ہئی۔ 2000ء دی حکومتی اصلاحات دے نتیجے وچ اس تریجھے درجے دی تقسیم کوں ختم کر ݙتا گیا۔ [[2008ء]] دے عام انتخابات دے بعد [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] نے اس دے آٹھ ڈویژناں کوں بحال کر ݙتا۔

تاریخی طور تے ملتان ڈویژن دراصل [[برطانوی ہند]] دے [[صوبہ پنجاب (برطانوی ہند)|صوبہ پنجاب]] دا ہک انتظامی ڈویژن ہئی۔
[[دریائے ستلج]] اینکوں [[بہاولپور]] توں جدا کریندا ہئی جبکہ جنوب مشرق وچ [[دریائے سندھ]] جزوی طور تے اس ڈویژن وچ وڳدا ہئی تے مغرب دے نال اس دی سرحد بݨیدا ہئی۔ ایہ پنج اضلاع تے مشتمل ہئی.  &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V18_028.gif |title=Multan Division - Imperial Gazetteer of India, v. 18, p. 22. |access-date=2021-10-17 |تاريخ-الأرشيف=2022-01-22 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220122030759/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V18_028.gif |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

===بحالی حیثیت بطور انتظامی مرکز سرائیکی وسیب===
یکم جولائی 2020ء کوں ملتان شہر اچ سول بیوروکریسی تے پولیس بیوروکریسی دے انتظامی سیکرٹریٹ دا قیام عمل اچ آیا جیندے زیر انتظام سرائیکی وسیب دے 13 اضلاع ہن۔ 30 جون 2020ء کوں جناب زاہد اختر زمان دی تقرری بطور پہلے تے تاریخی ایڈیشنل چیف سیکریٹری تے جناب انعام غنی دی تقرری بطور پہلے تے تاریخی ایڈیشنل انسپیکٹر جنرل دے کیتی ڳئی۔ وزیراعلٰی پنجاب سردار عثمان احمد خان بزدار ہوراں نے انہاں ݙوہاں انتظامی سربراہان نال خصوصی ملاقات اچ نیک تمناواں دے بعد سرائیکی خطے دے معاملات تے مسائل بارے تبادلہ خیال کیتا۔ انہاں ݙوہاں سربراہان نے ݙو جولائی 2020ء کوں سرائیکستان دے انتظامی سیکرٹریٹ (سرکاری ناں جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ) کیتے باقاعدہ طور تے اپݨے ذمہ داریاں سنبھال گھدے۔ اے سول سیکرٹریٹ سرائیکستان دے ترئے ڈویژناں (ملتان، بہاولپور تے ڈیرہ غازی خان) دے تیرہاں ضلعیاں دا انتظام چلیندے۔ ایں طرح ملتان دی قدیم تاریخی تے مرکزی حیثیت بحال تھئی۔

== مشہور حکمران ==

* چندرگپت موریا،

* شنگ کوشان،

* یونانی باختری

* سفیدہُن، مہرا کولا ٥٢٠ء توں ٥٣٠ ء

* ٦١٠ء کنوں ٦٢٦ء تائیں ملتان تے ساسانیاں دا قبضہ ریہا تے  نوشیرواں دے پوترے خسرو پرویز نے ملتان وچ  سونے تے چاندی دے سکے ڈھالے۔ ٦٦٨ء  وچ  راجا چچ  حملہ کیتا تے اتھوں دا حاکم بݨا مگر راجا چچ دے حملے  توں پہلے اتھاں ہک چینی سیاح ’ہیون سانگ‘ آیا۔ اُوندا سفرنامہ ہند، سندھ دی تاریخ کیتے کہیں خزانے  کنوں گھٹ کائنی۔

* صوبہ ہند (ساسانی) ٢٦٢ء توں ٤٨٤ء
* ٤٨٥ء کنوں ـــ ٦٦٢ء رائے خاندان
* رائے ݙیوا جی ٤٨٩ءتوں ۔۔۔۔
* رائے سہسی ݙو ۔۔۔۔ توں  ٦٣٢ء
* راجہ چچ  ٦٣١ء توں ٦٧١ ء
* راجہ چندر ٦٧١ء توں ٦٧٩ء
* راجہ داہر ٦٩٥ء توں ٧١٢ ء

* ٧١٢ء ــــ ٧٥٠ ء عرب
* ٨٥٥ء __ ١٠١٠ء [[امارت ملتان]]

* ١٠٢٦ء ـــ     ١٣٥١      سومرہ خاندان

* ١٤٤٥ ـــ ١٥٢٤ء لنگاہ خاندان

* ١٥٢٤ ـــ ١٧٣٩ مغل دور

* ١٧٥٠ ــ احمد شاہ ابدالی نے ملتان وچ آپݨاں ہندو گورنر صوبے دار ملک بان٘وری لایا۔

* ١٧٥٧ کنوں ـــ١٧٥٨ مرہٹیاں صرف ہک سال

* ١٧٥٨ ــکنوں ١٨١٨ ابدالی خاندان

*١٨١٨ ـــ کنوں١٨٤٩ سکھ سلطنت (باوی جنوری اٹھارھاں سو انجاہ)

١٨٤٩ کنوں ــ ١٩٤٧ برطانوی راج
==ملتان دے تاریخی، علمی، روحانی تے ثقافتی مقامات==
قلعہ کہنہ قاسم باغ ملتان، باغ لانگے خان عوامی لائبریری ملتان، جناح پارک ملتان، مزار شاہ یوسف گردیز ملتان، مزار حضرت بہاؤالدین زکریا ملتان، مزار شاہ شمس سبزواری ملتان، مزار حضرت شاہ رکن عالم ملتان، عیدگاہ ملتان، مزار نواب مظفر خان سدوزئی احاطہ حضرت بہاؤالدین زکریا ملتانی، ملتان میوزیم، [[ملتان ٹی ہاؤس]]، شاہ شمس پارک ملتان
==ملتان اچ قائم علاقائی تے انتظامی مراکز تے سرکاری دفاتر==
[[سرائیکستان سول سیکرٹریٹ]]، واپڈا (میپکو ملتان)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mepco.com.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2021-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211212171629/http://mepco.com.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;، پاکستان پوسٹ (پوسٹ ماسٹر جنرل آفس جنوبی پنجاب سرکل)&lt;ref&gt;https://www.pakpost.gov.pk/contact_us.php#top&lt;/ref&gt;، پاکستان ٹیلی ویژن، ملتان مرکز&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ptv.com.pk/Contact |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |تاريخ-الأرشيف=2022-06-24 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220624061259/https://ptv.com.pk/Contact |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;، [[پی ٹی وی نیشنل ملتان]]، &lt;ref&gt;https://youtube.com/@ptvnationalmultan&lt;/ref&gt;، ریلوے کنسٹرکشن پاکستان (ریجنل آفس ملتان)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.railcop-pk.com/reg-offices.htm |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2022-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415221644/http://railcop-pk.com/reg-offices.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;، دی انسٹی ٹیوشن آف انجینئرز پاکستان، ملتان سنٹر&lt;ref&gt;http://iepislamabad.org/iep-centres.php&lt;/ref&gt;، پاکستان انجینئرنگ کونسل، برانچ آفس ملتان &lt;ref&gt;https://pec.org.pk/branch_laision_offices.aspx، پاکستان انجینئرنگ کونسل، برانچ آفس، شاہ رکن عالم کالونی ملتان &lt;/ref&gt;، ایف آئی اے، ملتان&lt;ref&gt;https://www.fia.gov.pk/contact&lt;/ref&gt;، اے ٹی آئی آر، ملتان آفس &lt;ref&gt;https://atir.gov.pk/?page=admin&lt;/ref&gt;، نیشنل ہائی وے اتھارٹی، جی ایم کنسٹرکشن ، پنجاب ساؤتھ، ملتان &lt;ref&gt;https://nha.gov.pk/contact-us&lt;/ref&gt;، ساؤدرن پنجاب ایمبرائیڈری انڈسٹریز (پبلک پرائیویٹ پارٹنرشپ)&lt;ref&gt;http://spei.com.pk/&lt;/ref&gt;، نیشنل ہائی وے اینڈ موٹروے پولیس، ڈی آئی جی سینٹرل 2، ملتان &lt;ref&gt;https://nhmp.pitb.gov.pk/telephone_directory&lt;/ref&gt;، پوسٹل لائف انشورنس کمپنی لمیٹڈ، ریجنل ڈائریکٹر ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://plic.com.pk/contact |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-06-10 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220610192654/https://plic.com.pk/contact |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
، پاکستان ٹیلی کمیونیکیشن اتھارٹی، ریجنل آفس ملتان&lt;ref&gt;https://www.pta.gov.pk/en/multan&lt;/ref&gt;، پاکستان کونسل فار ریسرچ ان واٹر ریسورسز، ریجنل آفس بہاولپور&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pcrwr.gov.pk/bahawalpur/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-12 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220512093540/https://pcrwr.gov.pk/bahawalpur/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;، پاکستان سائنس فاونڈیشن، ڈپٹی ڈائریکٹر ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.psf.gov.pk/contact.aspx |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-06-18 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220618141606/https://psf.gov.pk/contact.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;، پی ایس کیو سی اے، ڈپٹی ڈائریکٹر ملتان زون&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://updated.psqca.com.pk/contact-us/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |archive-date=2022-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517141128/http://updated.psqca.com.pk/contact-us/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;، ڈائریکٹوریٹ آف حج، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://mora.gov.pk/Detail/M2IzNTUwNjQtMWM1OS00YWIxLWE3ZjUtY2ZiYmM2M2RkOTU0 |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-12 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220512061212/https://mora.gov.pk/Detail/M2IzNTUwNjQtMWM1OS00YWIxLWE3ZjUtY2ZiYmM2M2RkOTU0 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;، وفاقی شرعی عدالت، جنوبی پنجاب، ملتان &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nayatime.com/story/2022-05-07-13-33--1651912414 |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |archive-date=2022-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705222651/https://www.nayatime.com/story/2022-05-07-13-33--1651912414 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;، ریجنل نیب ملتان&lt;ref&gt;https://nab.gov.pk/contacts.asp#mul&lt;/ref&gt;، ایس ایم ای بی ایف سی ساؤتھ پنجاب، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.smebfcmultan.com/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520105718/https://www.smebfcmultan.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;، نادرا ریجنل ہیڈکوارٹر ملتان&lt;ref&gt;https://www.nadra.gov.pk/operational-management/&lt;/ref&gt;، دفتر ایڈیشنل ایڈوکیٹ جنرل، بہاولپور تے ملتان&lt;ref&gt;دفتر ایڈیشنل ایڈوکیٹ جنرل، ملتان و بہاولپور بنچ https://advocategeneral.punjab.gov.pk/law_officer&lt;/ref&gt;، قومی امن کمیٹی برائے بین المذاہب ہم آہنگی، حکومت پاکستان&lt;ref&gt;https://www.facebook.com/npcpbwp/&lt;/ref&gt;، ڈائریکٹر ٹریڈ ڈیویلپمنٹ اتھارٹی پاکستان، ملتان&lt;ref&gt;https://tdap.gov.pk/&lt;/ref&gt;، ڈی جی آڈٹ، جنوبی پنجاب، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://agp.gov.pk/Jobs |title=Archive copy |access-date=2022-06-07 |archive-date=2022-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220607185507/https://agp.gov.pk/Jobs |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;، پریس انفارمیشن ڈیپارٹمنٹ، ریجنل آفس ملتان&lt;ref&gt;http://pid.gov.pk/contact_regional&lt;/ref&gt;، ڈپٹی جنرل مینیجر پیمرا، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pemra.gov.pk/contact.php |title=Archive copy |access-date=2022-06-15 |archive-date=2022-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220617094824/https://pemra.gov.pk/contact.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;، ریجنل دفتر نیشنل ٹیلی کمیونیکیشن کارپوریشن، ملتان&lt;ref&gt;https://ntc.net.pk/ContactCentral.html&lt;/ref&gt;، پاکستان ریلوے پولیس ملتان ڈویژن &lt;ref&gt;http://www.pakistanjobsbank.com/Jobs/47667/Pakistan-Railway-Police-Jobs-2017-Constables-ASI-NTS-Application-Form-Download-Latest-New/&lt;/ref&gt;، پاکستان ریلوے، ڈویزنل سپرنٹنڈنٹ ملتان &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/ContactUs.aspx |title=Archive copy |access-date=2022-09-13 |archive-date=2020-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130101320/https://www.pakrail.gov.pk/ContactUs.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;، پاکستان پریس ڈیپارٹمنٹ، ریجنل آفس ملتان &lt;ref&gt;http://pid.gov.pk/contact_regional&lt;/ref&gt;، اسٹیٹ لائف انشورنس کارپوریشن آف پاکستان، ملتان ریجن &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://statelife.com.pk/index.php/contact-item-2/multan-region |title=Archive copy |access-date=2022-10-31 |archive-date=2022-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221031062935/https://statelife.com.pk/index.php/contact-item-2/multan-region |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;، این ایل سی، ریجنل آفس ملتان
،[[ساؤتھ ائیر]]، ملتان، ایف ڈبلیو او، ڈیرہ اسماعیل خان، فوجی فاؤنڈیشن، دفاتر ملتان، میانوالی، مراکز قومی بچت پاکستان، ملتان، بہاولپور
،اکادمی ادبیات پاکستان، برانچ آفس ملتان، &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pal.gov.pk/directory.aspx |title=Archive copy |access-date=2023-11-19 |archive-date=2023-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119101912/https://pal.gov.pk/directory.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;، پولیس ٹریننگ اسکول ملتان، &lt;ref&gt;https://www.punjabpolice.gov.pk/PPOContacts&lt;/ref&gt;

==مزید ݙیکھو==
*[[سرائیکی زبان]]
*[[سرائیکی ذاتاں]]
*[[سرائیکی النسل قبائل]]
*[[سرائیکستان سول سیکرٹریٹ]]
*[[سرائیکستان دے ضلعے]]
*[[ریاست بہاولپور]]
*[[صوبہ ملتان]]
*[[امارت ملتان]]

==ٻاہرلے جوڑ==
*[https://web.archive.org/web/20211026115642/https://hamaramultan.com/ ہمارا ملتان ویب سائٹ] 
*[https://web.archive.org/web/20110304003135/http://www.multan.gov.pk/ ملتان ضلعی حکومت دی ویب سائٹ]
*[https://web.archive.org/web/20210515085842/http://italyformultan.org/ اٹلی فار ملتان]
*[https://web.archive.org/web/20211218162522/http://multanimatrimonial.com/ بھارت دی ملتانی سرائیکی برادری دی ہک ویب سائٹ]
*[http://www.pbcmultan.listen2myradio.com ملتان ریڈیو]

==حوالے==</text>
      <sha1>4ukxpx18ck0qheub15lpmw5ucylcegc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>71124</id>
      <parentid>71123</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T17:25:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ismail Saraikistani</username>
        <id>3155</id>
      </contributor>
      <comment>/* ملتان اچ قائم علاقائی تے انتظامی مراکز تے سرکاری دفاتر */</comment>
      <origin>71124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28338" sha1="a8ub6l6tvbfxac48o853u7ecqsih409" xml:space="preserve">{| cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=0 style=&quot;border: 1px solid #cccccc; float: left; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; background: #fcfcfc; width: 305px&quot;
| style=&quot;background:#FFFF00&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot; colspan=2 |'''&lt;span style=&quot;font-size:large;&quot;&gt; ملتان 
मुल्तान ,
MULTAN&lt;/span&gt;'''
|-
|-style=&quot;margin:0;background:#ccccff&quot;;width:100%&quot; align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;2&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-bottom: 2px solid #D3D3D3;&quot; |  
[[فائل:MultanMontage.jpg|thumb|Multan]]
[[فائل:Saraiki.svg|thumb| Saraiki]]
|-|- align=&quot;center&quot;
|-
| '''حیثیت''': ||  میٹروپولیٹین سٹی، انتظامی مرکز سرائیکی وسیب بذریعہ وسیب سول سیکرٹریٹ 
|-
| '''ہمسایہ شہر''': ||  [[بہاولپور]]، [[ڈیرہ غازی خان]]، [[مظفر ڳڑھ]]
|-
| '''مقامی تے اکثریتی زبان''': ||  [[سرائیکی]]
|-
| '''اقلیتی زباناں''': || [[پنجابی]]، [[میواتی]]، [[ہریاݨوی]]، [[اردو]]،
|-
| '''آبادی''': ||  2,215,381 نفوس بمطابق 2023ء دی مردم شماری 
|-
| '''رقبہ''': ||  560 مربع کلومیٹر
|-
| '''[[سرکاری ٹی وی چینل]]''': ||  [[پی ٹی وی نیشنل ملتان]]
|-
| '''ریڈیو اسٹیشن''': ||  ریڈیو پاکستان ملتان 
|-
|'''ماتحت ڈویژن''' : || بہاولپور، ملتان، ڈیرہ غازی خان
|-
|'''سرکاری ویب سائٹ'''||[https://www.facebook.com/ACSSouthPunjab?mibextid=JRoKGi]، ایڈیشنل چیف سیکریٹری جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ 
|}

==ملتان دی تاریخ==

کہیں زمانے اچ [[راوی]] دا دریا ملتان دے پراݨے قلعے دے نال وہندا ہا، تے اینکوں ہک دریائی بندرگاہ دی حیثیت حاصل ہائی ، ٻیڑیں ( کشتیوں) دے ذریعے صرف سکھر بھکر ہی نئی، بلکہ منصورہ ، عراق ، ایران ، مصر ، کا بل،  دلی (دہلی) تے حیدرآباد دکن تک دی تجارت ہوندی ہئی، ایں واسطے ملتان  کوں دنیا  دے بہوں وݙے علمی،  تجارتی تے مذہبی مرکز دی حیثیت حاصل تھئی،  تے صرف ہندوستان ہی نہی بلکہ پوری دنیا اچ ملتان دی شہرت ہای ۔قلعہ ملتان دی قدامت بارے آکھیا ویندے ،  کہ اے پنج ہزار سال پرانا ھ،  لیکن ہو سگدے،  کہ اے ہنیں تو وی زیادہ پراݨا ہووے  ،ایں ڳال تے پر سارے مورخین دا اتفاق ھ، کہ ملتان تے قلعہ ملتان دا وجود قبل از تاریخ دیو مالائی دور کنوں وی پہلے دا ھ ، افسوس دا مقام اے ھ۔ ، جو حملہ آوراں نے ہمیشہ ایں قلعے کوں نشانہ بنڑا تے اینکوں فتح کرݨ توں بعد خوب لُٹ مار کریندے رہ ڳئے،  پر اینکوں بحال کرݨ دا کہیں نا سوچیا، 1200قبل مسیح &quot; دارا &quot; نے اینکوں تباہ کیتا ، 325 قبل مسیح سکندر اعظم نے ایندے اُتے چڑھائی کیتی،  ولا عرب ، افغان ، سکھ تے انگریزاں حملہ آوراں قدیم قلعہ ملتان کوں برباد کرݨ اچ کوئی کسر نہ چھوڑی ، ہنڑ فرزندان  ملتان تے سرائیکی وسیب دے سارے واسیاں دا فرض ھ،  کہ او اپنڑی پراݨی کوتاہیں تے غور کرِن ، تے اپنڑے وسیب دے نال تھیونڑوالی پنج ہزار سالہ زیادتیاں دی تلافی کرݨ، تے اپنڑے فخر (عظمت رفتہ) کوں سنڄانڑن. 

ملتان [[سرائیکی]] وسوں دا ھک پراݨا شھرھےـ پراݨے ویلےکنوں ھی اےانج صوبہ ھےـانگریزاں اینکوں [[پنجاب]] ءچ رلاݙتےـ ایں وی دنیاءچ اٹھ کروڑکنوں ودھ سرائیکی ہن

[[فائل:مغلیہ دور وچ ہندوستانی صوبے.jpg|thumb|مغل دور وچ صوبہ ملتان (سرائیکستان)]]

ملتان پاکستان دا ہک شہر اے۔ ایتھے 1,423,919 وسدے ہن۔ اے [[ضلع ملتان]] دا گڑھ وی اے۔ ملتاں [[دریاۓ چناب]] دے کنڈے تھلویں پنجاب وچ اے- اے پاکستان دے پرانے شہراں اچوں اے۔تاریخ اساکوں ݙسیندی ھ، کہ ملتان(کوٹ مولتان ، مولتان) ہک شہر ہی نی، بلکہ ہک تہذیب تے ہک سلطنت دا ناں وی ھ ۔ 372ہجری کتاب ’’حدود العالم بن المشرق الی المغرب‘’ وچ ملتان دی حدود دے بارے لکھیا ھ، کہ قنوج دے راجہ تے امیر ملتان دی سرحدیں جالندھر تک ہوندیاں ہن،’’ سیر المتاخرین‘‘ وچ اقلیم ملتان دی حدود ایں طرح بیان کیتی ڳئی ھ ، کہ ملتان اول، دوم تے سوم اقالیم کنوں زیادہ وݙا (فراخ) ہا، کیونکہ ٹھٹھہ ایں صوبے تے ودھیا( زیادہ) ہا، فیروز پور کنوں سیوستان تک چار سو ترہی(٤٣٠) کوس لمبا تے چتوڑ کنوں جیسلمیر تیئں ہک سو اٹھ (١٠٨)کوس چوڑا ہا، ݙوجھے پاسوں طول کیچ تے مکران تک چھ سو سٹھ (٦٦٠)کوس ہا، ا یندے پوواد ﴿مشرق﴾ رویہ سرکار سرہند تک ہا،اُبھی ( شمالی) دریائے شور اچ، تے لمی(جنوبی)صوبہ اجمیر تک ھ، تے پچادھ﴿مغرب﴾ اچ کیچ تےمکران ہا ۔ ابوالفضل نے اپنڑی مشہور عالم کتاب &quot;آئین اکبری &quot; اچ صوبے ملتان دی حدود اے بیان کیتی ہن ، صوبے ملتان دے نال ٹھٹھہ دے الحاق کنوں پہلے اے صوبہ فیروز پور کنوں سیوستان تک ۶۲۴کروہ ھا ، چوڑائی اچ &quot; کھت پور&quot; کنوں جیسلمیر تک۶۲۱ کروہ ھا، ٹھٹھہ دے الحاق دے بعد اے صوبہ &quot;کیچ&quot; تے &quot;مکران&quot; تک وسیع تھی گیا ، ایندا اے فاصلہ ۰۶۶ کروہ ھا. 

[[فائل:Multan Old Map.jpg|thumb|ملتان دا قدیم نقشہ]]

پوواد (مشرق ) اچ ایندی سرحداں سرہند سرکار نال، ابھے پاسوں (شمالی) پشاور نال ، لمے پاسوں(جنوب )اجمیر دے صوبے نال، تے پچادھ الے پاسوں ( مغرب) کیچ مکران نال ملدیاں ہن۔ کیچ تے مکران پہلے صوبہ سندھ اچ شامل ہن، ملتان دے صوبے اچ تراے سرکاریں ﴿ملتان خاص، دیپال پور تے بھکر﴾ ہن، تے کل اٹھاسی پراگنے ﴿ضلعے ﴾ ہن۔ ملتان دی وسعت تے عظمت تے تاریخ اج وی ناز( رشک )کریندی ھ ، ملتان دی قدامت دے ہم پلہ دنیا اچ شاید ہی کوئی شہر ہووے ۔پاکستان اچ جیہڑے شہراں کوں مصنوعی طریقے نال ملتان کنوں کئی گنا وݙے شہر بنڑائے ڳن ، آج کنوں چند سو سال پہلے اے ملتان دی مضافاتی وستیاں ہن، ایں ڳال دی شہادت حضرت داتا گنج بخش(رح) نے اپنڑی کتاب ’’کشف المجوب‘‘ اچ ’’لاہور یکے از مضافاتِ ملتان‘‘ ݙے ݙتی ھ ۔

ملتان دے حوالے نال فارسی دا شعر
&lt;div style='text-align: center;'&gt;
چہار چیزاز تحفہ ملتان است
&lt;/div&gt;
&lt;div style='text-align: center;'&gt;
گردو گرما گداوگورستان است
&lt;/div&gt;
گرد دا مطلب ہے کہ اتھاں اندھاریاں ٻہوں آندیاں ہن ۔ گرما دا مطلب ہے کہ گرمی ٻہوں ہونفی ہے ، گدا &lt;ref&gt;گدا &quot;گدا دا مطلب ہے پنݨ والا، مگر اتھاں پنݨ والے اللہ توں منگدن،  انساناں توں نی&quot;&lt;/ref&gt; دا مطلب ہے کہ اتھاں اللہ والے بہت لوگ ہن تے گورستان دا مطلب ہے کہ اتھاں قبرستان بہت ہن۔ گرمی دے حوالے نال ’’گرمے‘‘ دی ڳالھ کوں چھوڑ کے محققین کوں اس ڳالھ تے غور کرنا چاہیدا اے کہ دنیا دی امیر کبیر شہر ، دنیا دی بہت وݙی تہذیب ، ݙوجھا سب توں پراݨا قدیم شہر تے دنیا دی عظیم سلطنت کوں گورستان وچ کس نے تبدیل کیتا ؟

ملتان بول ملاستہان توں بݨیا اے جیڑا سورج دیوتا دا ایتھے اک وڈا مندر ہائی۔ یونانی [[سکندر]] وی ایتھے آیا ہائی۔664 چ اموی خلیفہ  معاویہ دا جرنیل مہلب بن ابی صفراہ ایتھے آیا ہائی۔ پر اسلامی دنیا نال گوڑا جوڑ اموی خلیفہ ولید بن عبدالملک دے ویلے ہویا جݙاں [[بنو امیہ]] دی فوج اودے جرنیل [[محمد بن قاسم]] نال ملتان آئی تے ملتان پکا اسلامی دنیا نال جڑ گیا. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.citymultan.com/history.html |title=Archive copy |access-date=2018-07-10 |archive-date=2018-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180701133530/http://www.citymultan.com/history.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ملتان تے عرباں نے پہلی صدی ہجری وچ قبضہ کر گھدا ہڑی تے اے اس وقت تک خلافت دے زیر اثر ریہا جݙݨ تک مرکزی حکومت مضبوط رہی۔ مگر خلافت عباسیہ دی کمزوری نال دور دراز دے علاقے خود مختار تھی گئے، تے ایں وجہ نال ملتان دا صوبہ (موجودہ خطہ سرائیکستان) وی خود مختار تھی گیا۔ اے اگرچہ ابتدا وچ منصورہ دے ماتحت ریہا، مگر تریجھی صدی ہجری دے وسط وچ ملتان، سندھ توں علحیدہ تھی تھی کے ہک خود مختار ریاست بݨ گیا۔ اتھوں دے اوں وقت دے مورخین تے جغرافیہ داناں دے بیانات توں معلوم تھیندا ہے کہ ملتان وچ سامہ بن لوی کی حکومت ہئی جیہڑا قریشی نسل تے سنی ہئی تے عباسی خلفاء دا خطبہ پڑھدے ہن.

ایں دور دے بعد بشاری مقدسی ملتان آیا ہئی۔ اس دا بیان ہے کہ ملتان دے لوگ اسماعیلی شیعہ ہن تے اذان وچ ’حی علی خیر العمل‘ پڑھدن تے اقامت وچ ݙو دفعہ تکبیراں آکھدن ۔ خطبے وچ فاطمی اسماعیلی مستعلی خلیفہ دا ناں گھدا ویندا ہے تے اس دے حکم نال ہی پورے خطے دے انتظامات چلائے ویندن تے اتھوں برابر تحائف ملتان بھیجے ویندے ہن۔

اسماعیلیاں دے کئی شاخاں ہن۔ انہاں وچ قرامطہ، دروزی تے نزاریہ (باطنیہ یا ملاحدہ) اہم فرقے ہن۔ انہاں وچ صرف صدارت یا امامت دا فرق ہے، ورنہ عقائد دے لحاظ نال اے متفق ہن۔ چونکہ قرامطہ دولت اسمٰعیلہ دے آغاز توں پنجاہ سال پہلے ظاہر تھئے، اس واسطے بعض لوگاں دا خیال ہے کہ قرامطہ توں اسمٰعیلی نکلے ہن۔ جب کہ باطنیہ یا ملاحدہ پنجویں صدی دے ݙوجھے نصف حصہ وچ ظاہر تھئے ہن۔ ایہا وجہ ہے کہ مورخین کوں ملتان دے اسمٰعلیاں دے بارے وچ شبہ تھیا ہے۔ اس شبہے دی وجہ نال کہیں نے انہاں کوں قرامطہ تے کہیں نے ملاحدہ لکھ ݙتا ہے۔ساݙے ایں موقف دی تائید بشاری مقدسی دے بیان توں تھیندی ہے کہ جیہڑا پہلے درج کیتا گیا ہے۔ تے آگوں مزید تفصیل آسی ۔ اس واسطے اساں انہاں کوں اسمعیلی لکھا ہے۔

اسماعیلیاں دے مطابق امام محمد بن اسمٰعیل دے بعد دے ترئے ائمہ عبد اللہ، احمد تے حسین تھئے۔ اے تریہے بہت پوشیدہ زندگی بسر کریندے ہن۔ انہاں دے خاص نقیباں دے سوا کہیں کوں انہاں دا پتہ نہ ہئی۔ انہاں دے ناواں وچ وی اختلاف ہے۔ انہاں دے دور وچ ملتان تے سندھ وچ اسمٰعیلی داعیاں دی آمد دا سلسلہ شروع تھی گیا ہئی۔ آخری مستور امام حسین بن احمد بن محمد بن اسمعیل بن جعفر بن صادق نے ابو القاسم بن فرح کوں یمن وچ داعی بݨا کے بھیجا۔ اس سندھ تے ملتان وچ ہثیم کوں داعی بݨا کے بھیجا۔ اس طرح ملتان تے سندھ وچ 72ھ وچ اسمٰعیلی دعوت دی ابتدا تھی گئی ہئی۔ اس دے بعد وی داعی اتھاں آندے ریہے تے انہاں نے مقامی باشندیاں کوں تبلیغ دے ذریعے اسماعیلی بݨا گھدا۔

===بحیثیت دارالحکومت سوویڑھا سلطنت===
===بحیثیت دارالحکومت امارت ملتان===
===بحیثیت دارالحکومت صوبہ ملتان===
===سقوط ملتان دے بعد بحیثیت ڈویژنل صدر مقام ڈویژن===
'''ملتان ڈویژن''' [[پاکستان]] دے صوبہ [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] دی ہک انتظامی تقسیم ہئی۔ 2000ء دی حکومتی اصلاحات دے نتیجے وچ اس تریجھے درجے دی تقسیم کوں ختم کر ݙتا گیا۔ [[2008ء]] دے عام انتخابات دے بعد [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] نے اس دے آٹھ ڈویژناں کوں بحال کر ݙتا۔

تاریخی طور تے ملتان ڈویژن دراصل [[برطانوی ہند]] دے [[صوبہ پنجاب (برطانوی ہند)|صوبہ پنجاب]] دا ہک انتظامی ڈویژن ہئی۔
[[دریائے ستلج]] اینکوں [[بہاولپور]] توں جدا کریندا ہئی جبکہ جنوب مشرق وچ [[دریائے سندھ]] جزوی طور تے اس ڈویژن وچ وڳدا ہئی تے مغرب دے نال اس دی سرحد بݨیدا ہئی۔ ایہ پنج اضلاع تے مشتمل ہئی.  &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V18_028.gif |title=Multan Division - Imperial Gazetteer of India, v. 18, p. 22. |access-date=2021-10-17 |تاريخ-الأرشيف=2022-01-22 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220122030759/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V18_028.gif |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

===بحالی حیثیت بطور انتظامی مرکز سرائیکی وسیب===
یکم جولائی 2020ء کوں ملتان شہر اچ سول بیوروکریسی تے پولیس بیوروکریسی دے انتظامی سیکرٹریٹ دا قیام عمل اچ آیا جیندے زیر انتظام سرائیکی وسیب دے 13 اضلاع ہن۔ 30 جون 2020ء کوں جناب زاہد اختر زمان دی تقرری بطور پہلے تے تاریخی ایڈیشنل چیف سیکریٹری تے جناب انعام غنی دی تقرری بطور پہلے تے تاریخی ایڈیشنل انسپیکٹر جنرل دے کیتی ڳئی۔ وزیراعلٰی پنجاب سردار عثمان احمد خان بزدار ہوراں نے انہاں ݙوہاں انتظامی سربراہان نال خصوصی ملاقات اچ نیک تمناواں دے بعد سرائیکی خطے دے معاملات تے مسائل بارے تبادلہ خیال کیتا۔ انہاں ݙوہاں سربراہان نے ݙو جولائی 2020ء کوں سرائیکستان دے انتظامی سیکرٹریٹ (سرکاری ناں جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ) کیتے باقاعدہ طور تے اپݨے ذمہ داریاں سنبھال گھدے۔ اے سول سیکرٹریٹ سرائیکستان دے ترئے ڈویژناں (ملتان، بہاولپور تے ڈیرہ غازی خان) دے تیرہاں ضلعیاں دا انتظام چلیندے۔ ایں طرح ملتان دی قدیم تاریخی تے مرکزی حیثیت بحال تھئی۔

== مشہور حکمران ==

* چندرگپت موریا،

* شنگ کوشان،

* یونانی باختری

* سفیدہُن، مہرا کولا ٥٢٠ء توں ٥٣٠ ء

* ٦١٠ء کنوں ٦٢٦ء تائیں ملتان تے ساسانیاں دا قبضہ ریہا تے  نوشیرواں دے پوترے خسرو پرویز نے ملتان وچ  سونے تے چاندی دے سکے ڈھالے۔ ٦٦٨ء  وچ  راجا چچ  حملہ کیتا تے اتھوں دا حاکم بݨا مگر راجا چچ دے حملے  توں پہلے اتھاں ہک چینی سیاح ’ہیون سانگ‘ آیا۔ اُوندا سفرنامہ ہند، سندھ دی تاریخ کیتے کہیں خزانے  کنوں گھٹ کائنی۔

* صوبہ ہند (ساسانی) ٢٦٢ء توں ٤٨٤ء
* ٤٨٥ء کنوں ـــ ٦٦٢ء رائے خاندان
* رائے ݙیوا جی ٤٨٩ءتوں ۔۔۔۔
* رائے سہسی ݙو ۔۔۔۔ توں  ٦٣٢ء
* راجہ چچ  ٦٣١ء توں ٦٧١ ء
* راجہ چندر ٦٧١ء توں ٦٧٩ء
* راجہ داہر ٦٩٥ء توں ٧١٢ ء

* ٧١٢ء ــــ ٧٥٠ ء عرب
* ٨٥٥ء __ ١٠١٠ء [[امارت ملتان]]

* ١٠٢٦ء ـــ     ١٣٥١      سومرہ خاندان

* ١٤٤٥ ـــ ١٥٢٤ء لنگاہ خاندان

* ١٥٢٤ ـــ ١٧٣٩ مغل دور

* ١٧٥٠ ــ احمد شاہ ابدالی نے ملتان وچ آپݨاں ہندو گورنر صوبے دار ملک بان٘وری لایا۔

* ١٧٥٧ کنوں ـــ١٧٥٨ مرہٹیاں صرف ہک سال

* ١٧٥٨ ــکنوں ١٨١٨ ابدالی خاندان

*١٨١٨ ـــ کنوں١٨٤٩ سکھ سلطنت (باوی جنوری اٹھارھاں سو انجاہ)

١٨٤٩ کنوں ــ ١٩٤٧ برطانوی راج
==ملتان دے تاریخی، علمی، روحانی تے ثقافتی مقامات==
قلعہ کہنہ قاسم باغ ملتان، باغ لانگے خان عوامی لائبریری ملتان، جناح پارک ملتان، مزار شاہ یوسف گردیز ملتان، مزار حضرت بہاؤالدین زکریا ملتان، مزار شاہ شمس سبزواری ملتان، مزار حضرت شاہ رکن عالم ملتان، عیدگاہ ملتان، مزار نواب مظفر خان سدوزئی احاطہ حضرت بہاؤالدین زکریا ملتانی، ملتان میوزیم، [[ملتان ٹی ہاؤس]]، شاہ شمس پارک ملتان
==ملتان اچ قائم علاقائی تے انتظامی مراکز تے سرکاری دفاتر==
[[سرائیکستان سول سیکرٹریٹ]]، واپڈا (میپکو ملتان)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mepco.com.pk/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2021-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211212171629/http://mepco.com.pk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;، پاکستان پوسٹ (پوسٹ ماسٹر جنرل آفس جنوبی پنجاب سرکل)&lt;ref&gt;https://www.pakpost.gov.pk/contact_us.php#top&lt;/ref&gt;، پاکستان ٹیلی ویژن، ملتان مرکز&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ptv.com.pk/Contact |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |تاريخ-الأرشيف=2022-06-24 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220624061259/https://ptv.com.pk/Contact |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;، [[پی ٹی وی نیشنل ملتان]]، &lt;ref&gt;https://youtube.com/@ptvnationalmultan&lt;/ref&gt;، ریلوے کنسٹرکشن پاکستان (ریجنل آفس ملتان)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.railcop-pk.com/reg-offices.htm |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2022-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415221644/http://railcop-pk.com/reg-offices.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;، دی انسٹی ٹیوشن آف انجینئرز پاکستان، ملتان سنٹر&lt;ref&gt;http://iepislamabad.org/iep-centres.php&lt;/ref&gt;، پاکستان انجینئرنگ کونسل، برانچ آفس ملتان &lt;ref&gt;https://pec.org.pk/branch_laision_offices.aspx، پاکستان انجینئرنگ کونسل، برانچ آفس، شاہ رکن عالم کالونی ملتان &lt;/ref&gt;، ایف آئی اے، ملتان&lt;ref&gt;https://www.fia.gov.pk/contact&lt;/ref&gt;، اے ٹی آئی آر، ملتان آفس &lt;ref&gt;https://atir.gov.pk/?page=admin&lt;/ref&gt;، نیشنل ہائی وے اتھارٹی، جی ایم کنسٹرکشن ، پنجاب ساؤتھ، ملتان &lt;ref&gt;https://nha.gov.pk/contact-us&lt;/ref&gt;، ساؤدرن پنجاب ایمبرائیڈری انڈسٹریز (پبلک پرائیویٹ پارٹنرشپ)&lt;ref&gt;http://spei.com.pk/&lt;/ref&gt;، نیشنل ہائی وے اینڈ موٹروے پولیس، ڈی آئی جی سینٹرل 2، ملتان &lt;ref&gt;https://nhmp.pitb.gov.pk/telephone_directory&lt;/ref&gt;، پوسٹل لائف انشورنس کمپنی لمیٹڈ، ریجنل ڈائریکٹر ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://plic.com.pk/contact |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-06-10 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220610192654/https://plic.com.pk/contact |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
، پاکستان ٹیلی کمیونیکیشن اتھارٹی، ریجنل آفس ملتان&lt;ref&gt;https://www.pta.gov.pk/en/multan&lt;/ref&gt;، پاکستان کونسل فار ریسرچ ان واٹر ریسورسز، ریجنل آفس بہاولپور&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pcrwr.gov.pk/bahawalpur/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-12 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220512093540/https://pcrwr.gov.pk/bahawalpur/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;، پاکستان سائنس فاونڈیشن، ڈپٹی ڈائریکٹر ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.psf.gov.pk/contact.aspx |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-06-18 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220618141606/https://psf.gov.pk/contact.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;، پی ایس کیو سی اے، ڈپٹی ڈائریکٹر ملتان زون&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://updated.psqca.com.pk/contact-us/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |archive-date=2022-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517141128/http://updated.psqca.com.pk/contact-us/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;، ڈائریکٹوریٹ آف حج، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://mora.gov.pk/Detail/M2IzNTUwNjQtMWM1OS00YWIxLWE3ZjUtY2ZiYmM2M2RkOTU0 |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-05-12 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220512061212/https://mora.gov.pk/Detail/M2IzNTUwNjQtMWM1OS00YWIxLWE3ZjUtY2ZiYmM2M2RkOTU0 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;، وفاقی شرعی عدالت، جنوبی پنجاب، ملتان &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nayatime.com/story/2022-05-07-13-33--1651912414 |title=Archive copy |access-date=2022-05-14 |archive-date=2022-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705222651/https://www.nayatime.com/story/2022-05-07-13-33--1651912414 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;، ریجنل نیب ملتان&lt;ref&gt;https://nab.gov.pk/contacts.asp#mul&lt;/ref&gt;، ایس ایم ای بی ایف سی ساؤتھ پنجاب، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.smebfcmultan.com/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520105718/https://www.smebfcmultan.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;، نادرا ریجنل ہیڈکوارٹر ملتان&lt;ref&gt;https://www.nadra.gov.pk/operational-management/&lt;/ref&gt;، دفتر ایڈیشنل ایڈوکیٹ جنرل، بہاولپور تے ملتان&lt;ref&gt;دفتر ایڈیشنل ایڈوکیٹ جنرل، ملتان و بہاولپور بنچ https://advocategeneral.punjab.gov.pk/law_officer&lt;/ref&gt;، قومی امن کمیٹی برائے بین المذاہب ہم آہنگی، حکومت پاکستان&lt;ref&gt;https://www.facebook.com/npcpbwp/&lt;/ref&gt;، ڈائریکٹر ٹریڈ ڈیویلپمنٹ اتھارٹی پاکستان، ملتان&lt;ref&gt;https://tdap.gov.pk/&lt;/ref&gt;، ڈی جی آڈٹ، جنوبی پنجاب، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://agp.gov.pk/Jobs |title=Archive copy |access-date=2022-06-07 |archive-date=2022-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220607185507/https://agp.gov.pk/Jobs |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;، پریس انفارمیشن ڈیپارٹمنٹ، ریجنل آفس ملتان&lt;ref&gt;http://pid.gov.pk/contact_regional&lt;/ref&gt;، ڈپٹی جنرل مینیجر پیمرا، ملتان&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pemra.gov.pk/contact.php |title=Archive copy |access-date=2022-06-15 |archive-date=2022-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220617094824/https://pemra.gov.pk/contact.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;، ریجنل دفتر نیشنل ٹیلی کمیونیکیشن کارپوریشن، ملتان&lt;ref&gt;https://ntc.net.pk/ContactCentral.html&lt;/ref&gt;، پاکستان ریلوے پولیس ملتان ڈویژن &lt;ref&gt;http://www.pakistanjobsbank.com/Jobs/47667/Pakistan-Railway-Police-Jobs-2017-Constables-ASI-NTS-Application-Form-Download-Latest-New/&lt;/ref&gt;، پاکستان ریلوے، ڈویزنل سپرنٹنڈنٹ ملتان &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/ContactUs.aspx |title=Archive copy |access-date=2022-09-13 |archive-date=2020-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130101320/https://www.pakrail.gov.pk/ContactUs.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;، پاکستان پریس ڈیپارٹمنٹ، ریجنل آفس ملتان &lt;ref&gt;http://pid.gov.pk/contact_regional&lt;/ref&gt;، اسٹیٹ لائف انشورنس کارپوریشن آف پاکستان، ملتان ریجن &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://statelife.com.pk/index.php/contact-item-2/multan-region |title=Archive copy |access-date=2022-10-31 |archive-date=2022-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221031062935/https://statelife.com.pk/index.php/contact-item-2/multan-region |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;، این ایل سی، ریجنل آفس ملتان
،[[ساؤتھ ائیر]]، ملتان، ایف ڈبلیو او، ڈیرہ اسماعیل خان، فوجی فاؤنڈیشن، دفاتر ملتان، میانوالی، مراکز قومی بچت پاکستان، ملتان، بہاولپور
،اکادمی ادبیات پاکستان، برانچ آفس ملتان، &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pal.gov.pk/directory.aspx |title=Archive copy |access-date=2023-11-19 |archive-date=2023-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119101912/https://pal.gov.pk/directory.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;، پولیس ٹریننگ اسکول ملتان، &lt;ref&gt;https://www.punjabpolice.gov.pk/PPOContacts&lt;/ref&gt;، دفتر ایڈیشنل آئی جی پولیس سرائیکی وسیب ملتان

==مزید ݙیکھو==
*[[سرائیکی زبان]]
*[[سرائیکی ذاتاں]]
*[[سرائیکی النسل قبائل]]
*[[سرائیکستان سول سیکرٹریٹ]]
*[[سرائیکستان دے ضلعے]]
*[[ریاست بہاولپور]]
*[[صوبہ ملتان]]
*[[امارت ملتان]]

==ٻاہرلے جوڑ==
*[https://web.archive.org/web/20211026115642/https://hamaramultan.com/ ہمارا ملتان ویب سائٹ] 
*[https://web.archive.org/web/20110304003135/http://www.multan.gov.pk/ ملتان ضلعی حکومت دی ویب سائٹ]
*[https://web.archive.org/web/20210515085842/http://italyformultan.org/ اٹلی فار ملتان]
*[https://web.archive.org/web/20211218162522/http://multanimatrimonial.com/ بھارت دی ملتانی سرائیکی برادری دی ہک ویب سائٹ]
*[http://www.pbcmultan.listen2myradio.com ملتان ریڈیو]

==حوالے==</text>
      <sha1>a8ub6l6tvbfxac48o853u7ecqsih409</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وکیپیڈیا:برادری دا دیرہ</title>
    <ns>4</ns>
    <id>3952</id>
    <revision>
      <id>71132</id>
      <parentid>66888</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T00:58:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MediaWiki message delivery</username>
        <id>184</id>
      </contributor>
      <comment>/* Request for comment (global AI policy) */ نواں حصہ</comment>
      <origin>71132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="174252" sha1="965gc2a2x3y4w8q3oasp98y08745mdo" xml:space="preserve">* '''en:''' Requests for the [[m:bot|bot]] flag should be made on this page. This wiki uses the [[m:bot policy|standard bot policy]], and allows [[m:bot policy#Global_bots|global bots]] and [[m:bot policy#Automatic_approval|automatic approval of certain types of bots]]. Other bots should apply below, and then [[m:Steward requests/Bot status|request access]] from a steward if there is no objection.

==Request for adminship==
Hi to all, I am working on saraiki language Wikipedia project since long time and have made thousands of articles for Wikipedia. I want to serve as admin on  
saraiki language Wikipedia
.Regards. [[ورتݨ آلا:Engr.ismailbhutta|Engr.ismailbhutta]] ([[ورتݨ آلے دی ڳالھ مہاڑ:Engr.ismailbhutta|ڳالھ مُہاڑ]]) ١٧:٤٢, ٣٠ اگست ٢٠٢١ (PKT)
: yes, he may be made admin. He is working well. [[ورتݨ آلا:Sraiki|Sraiki]] ([[ورتݨ آلے دی ڳالھ مہاڑ:Sraiki|ڳالھ مُہاڑ]]) ١٧:٥٨, ٣٠ اگست ٢٠٢١ (PKT)

Hi, I am working on saraiki  Wikipedia since Feb 2018 continuously and was the the test wiki admin on incubator. I want to work as admin on saraiki Wikipedia for better performance  
.Regards.[[ورتݨ آلا:Engr.ismailbhutta|Engr.ismailbhutta]] ([[ورتݨ آلے دی ڳالھ مہاڑ:Engr.ismailbhutta|ڳالھ مُہاڑ]]) ٠٠:٢٩, ٢٤ اپريل ٢٠٢٣ (PKT)

:Mr.[[user:Engr.ismailbhutta]]  is hard working and doing extraordinary effortsfor saraiki wikipedia. If he is given admin rights it will be very usefull for community.  [[ورتݨ آلا:Sraiki|Sraiki]] ([[ورتݨ آلے دی ڳالھ مہاڑ:Sraiki|ڳالھ مُہاڑ]]) ٠٩:١٥, ٢٤ اپريل ٢٠٢٣ (PKT)

== Request for Admin ship ==
Hi, To all, I have worked as  admin. I want to serve as admin also in next turn. I may be granted permanent adminship.[[ورتݨ آلا:Sraiki|Sraiki]] ([[ورتݨ آلے دی ڳالھ مہاڑ:Sraiki|ڳالھ مُہاڑ]]) ١٩:٣٩, ٣٠ مارچ ٢٠٢١ (PKT)

== Read-only next Tuesday ==

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
A maintenance operation will be performed on '''Tuesday 22nd at 05:00 AM UTC'''.

It is supposed to last a few minutes and will affect 31 wikis. During this time, you will not be able to save your edits. For more details, please check [[phab:T284530|on Phabricator]].

A banner will be displayed 30 minutes before the operation. 

Please help making your community aware of this. [[user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] ٢٢:٣٦, ١٦ جون ٢٠٢١ (PKT)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:SGrabarczuk (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:SGrabarczuk_(WMF)/sandbox/MM/Varia&amp;oldid=21599852 --&gt;
== Request for Admin ship ==
Hi, To all, I have worked as  admin. I want to serve as admin also in next turn. I may be granted permanent adminship.[[ورتݨ آلا:Sraiki|Sraiki]] ([[ورتݨ آلے دی ڳالھ مہاڑ:Sraiki|ڳالھ مُہاڑ]]) ٢٠:٥٤, ٢٢ جون ٢٠٢١ (PKT)

:Yes he may be made admin[[ورتݨ آلا:شانزا خان|شانزا خان]] ([[ورتݨ آلے دی ڳالھ مہاڑ:شانزا خان|ڳالھ مُہاڑ]]) ١٨:٢٤, ٢٩ جون ٢٠٢١ (PKT)
== Request for Admin ship ==
Hi, To all, I have worked as  admin. I want to serve as admin also in next turn. I may be granted permanent adminship. [[ورتݨ آلا:Sraiki|Sraiki]] ([[ورتݨ آلے دی ڳالھ مہاڑ:Sraiki|ڳالھ مُہاڑ]]) ٢١:٠٦, ٢٨ دسمبر ٢٠٢١ (PKT)
:: Yes, I formally admire the efforts made and recommend as an admin for next tenure [[ورتݨ آلا:سعود قادر|سعود قادر]] ([[ورتݨ آلے دی ڳالھ مہاڑ:سعود قادر|ڳالھ مُہاڑ]]) ٢١:٤٥, ٣١ دسمبر ٢٠٢١ (PKT)


==Bot policy==
Hello. To facilitate [[:m:Special:MyLanguage/Stewards|steward]] granting of bot access, I suggest implementing the [[m:Special:MyLanguage/Bot policy|standard bot policy]] on this wiki. In particular, this policy allows stewards to automatically flag known interlanguage linking bots (if this page says that is acceptable) or bots that fix double redirects. The policy also enables [[m:Bot policy#Global_bots|global bots]] on this wiki (if this page says that is acceptable), which are trusted bots that will be given bot access on every wiki that allows global bots.

This policy makes bot access requesting much easier for local users, operators, and stewards. To implement it we only need to create a redirect to this page from [[Project:Bot policy]], and add a line at the top noting that it is used here. If you use or prefer to use a dedicated project page for handling bot flag requests, that is also acceptable. Please read [[m:Special:MyLanguage/Bot policy|the text at Meta-Wiki]] before commenting. If you object, please say so; I hope to implement in two weeks if there is no objection, since it is particularly written to streamline bot requests on wikis with little or no community interested in bot access requests. Thank you for your consideration. --'''[[User:Rschen7754|Rs]][[User talk:Rschen7754|chen]][[Special:Contributions/Rschen7754|7754]]''' ٠٧:٣٠, ٧ اکتوبر ٢٠٢٢ (PKT)

== Community Wishlist Survey 2023 opens in January! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''{{int:Please-translate}}''

{{int:Hello}}

The [[m:Community Wishlist Survey 2023|'''Community Wishlist Survey (CWS) 2023''']], which lets contributors propose and vote for tools and improvements, starts next month on Monday, [https://zonestamp.toolforge.org/1674496831 23 January 2023, at 18:00 UTC] and will continue annually.

We are inviting you to share your ideas for technical improvements to our tools and platforms. Long experience in editing or technical skills is not required. If you have ever used our software and thought of an idea to improve it, this is the place to come share those ideas!

The dates for the phases of the Survey will be as follows:
* Phase 1: Submit, discuss, and revise proposals – Monday, Jan 23, 2023 to Sunday, Feb 6, 2023
* Phase 2: WMF/Community Tech reviews and organizes proposals – Monday, Jan 30, 2023 to Friday, Feb 10, 2023
* Phase 3: Vote on proposals – Friday, Feb 10, 2023 to Friday, Feb 24, 2023
* Phase 4: Results posted – Tuesday, Feb 28, 2023

If you want to start writing out your ideas ahead of the Survey, you can start thinking about your proposals and draft them in [[m:Community Wishlist Survey/Sandbox|the CWS sandbox]].

We are grateful to all who participated last year. See you in January 2023!
&lt;/div&gt;

{{int:Feedback-thanks-title}} &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Community Tech, [[m:User:STei (WMF)|STei (WMF)]]&lt;/bdi&gt; ١٧:٥٩, ١٣ دسمبر ٢٠٢٢ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:STei_(WMF)/CWS_2023_List&amp;oldid=24226232 --&gt;

== Feminism and Folklore 2023 ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;center&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/center&gt;

Dear Wiki Community,

Christmas Greetings and a Happy New Year 2023,
 
You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023]]''' writing competition from February 1, 2023, to March 31, 2023 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2023|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia.
 
You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a [[:m:Feminism and Folklore 2023/List of Articles|list]] of suggested articles.
 
Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project:
# Create a page for the contest on the local wiki.
# Set up a fountain tool or dashboard.
# Create the local list and mention the timeline and local and international prizes.
# Request local admins for site notice.
# Link the local page and the fountain/dashboard link on the [[:m:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta project page]].
 
This year we would be supporting the community's financial aid for Internet and childcare support. This would be provided for the local team including their jury and coordinator team. This support is opt-in and non mandatory. Kindly fill in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSea81OO0lVgUBd551iIiENXht7BRCISYZlKyBQlemZu_j2OHQ/viewform this Google form] and mark a mail to [mailto:support@wikilovesfolklore.org support@wikilovesfolklore.org] with the subject line starting as [Stipend] Name or Username/Language. The last date to sign up for internet and childcare aid from our team is 20th of January 2023, We encourage the language coordinators to sign up their community on this link by the 25th of January 2023.
 
Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2023|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance.
 
We look forward to your immense coordination.
 
Thank you and Best wishes,

[[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023 International Team]]

::::Stay connected [[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp; [[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]

&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
--[[ورتݨ آلا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتݨ آلے دی ڳالھ مہاڑ:MediaWiki message delivery|ڳالھ مُہاڑ]]) ١٥:٢٤, ٢٤ دسمبر ٢٠٢٢ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=23942484 --&gt;
==Request for Admin==
I have been working as admin. My admin period has been expired. Hello, to all, I request you to  make me permanent admin please. [[ورتݨ آلا:Sraiki|Sraiki]] ([[ورتݨ آلے دی ڳالھ مہاڑ:Sraiki|ڳالھ مُہاڑ]]) ٢٠:١٠, ٦ جنوری ٢٠٢٣ (PKT)

== errors detected by the Check Wiki project ==
errors detected by [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:WikiProject_Check_Wikipedia Check Wiki project] can be fixed using [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:WPCleaner WPCleaner]. i assume it requies admin to enable and configure. i request to enable on our wiki. thank you. [[ورتݨ آلا:Gunyam|Gunyam]] ([[ورتݨ آلے دی ڳالھ مہاڑ:Gunyam|ڳالھ مُہاڑ]]) ١٠:٥٨, ١٣ فروری ٢٠٢٣ (PKT)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Your wiki will be in read only soon&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] tests the switch between its first and secondary data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. To make sure everything is working, the Wikimedia Technology department needs to do a planned test. This test will show if they can reliably switch from one data centre to the other. It requires many teams to prepare for the test and to be available to fix any unexpected problems. 

All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2023-03-01|en}}'''. The test will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-03-01T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-03-01T14:00}}]'''.

Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. 

'''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.'''

*You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2023-03-01|en}}.
*If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case.

''Other effects'':

*Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped.
* We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.

This project may be postponed if necessary.  You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. There will be more notifications about this. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. '''Please share this information with your community.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;span dir=ltr&gt;[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])&lt;/span&gt; ٠٢:٢١, ٢٨ فروری ٢٠٢٣ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=24390465 --&gt;

== Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023: We are back! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[File:UCDM 2023 promo.png|180px|right]]
{{int:please-translate}}

Hello, dear Wikipedians!&lt;br/&gt;

[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|Ministry of Foreign Affairs of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the third edition of writing challenge &quot;'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from 1st until 31st March 2023. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023/Prizes|prizes]].&lt;br/&gt;

We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[m:CentralNotice/Request/UCDM 2023|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge!
&lt;/div&gt;
[[m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]]) 07:58, 1 March 2023 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=23942484 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Wikimania 2023 Welcoming Program Submissions&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;wikimania-program-submissions&quot;/&gt;[[File:Wikimania Singapore Logo.svg|right|frameless]]Do you want to host an in-person or virtual session at Wikimania 2023? Maybe a hands-on workshop, a lively discussion, a fun performance, a catchy poster, or a memorable lightning talk? [[wmania:Special:MyLanguage/2023:Program/Submissions|'''Submissions are open until March 28''']]. The event will have dedicated hybrid blocks, so virtual submissions and pre-recorded content are also welcome. If you have any questions, please join us at an upcoming conversation on March 12 or 19, or reach out by email at wikimania@wikimedia.org or on Telegram. More information on-wiki.&lt;section end=&quot;wikimania-program-submissions&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:CKoerner (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=24390465 --&gt;

==Feminism and Folklore 2023 has been extended==

[[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg | logo.svg|right|frameless|300px]]

Dear Wiki community,

Greetings from Feminism and Folklore International Team,

We are pleased to inform you that [[m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore]] an international writing contest on your local Wikipedia has been extended till the '''15th of April 2023'''. This is the last chance of the year to write about feminism, women biographies and gender-focused topics such as folk festivals, folk dances, folk music, folk activities, folk games, folk cuisine, folk wear, fairy tales, folk plays, folk arts, folk religion, mythology, folk artists, folk dancers, folk singers, folk musicians, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales and more

We would like to have your immense participation in the writing contest to document your local Folk culture on Wikipedia. You can also help with the translation of [[m:Feminism and Folklore 2023|project pages]] and share a word in your local language.

Best wishes,

International Team
Feminism and Folklore
[[ورتݨ آلا:Tiven2240|Tiven2240]] ([[ورتݨ آلے دی ڳالھ مہاڑ:Tiven2240|ڳالھ مُہاڑ]]) ٠٩:٤٦, ٣٠ مارچ ٢٠٢٣ (PKT)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Seeking volunteers for the next step in the Universal Code of Conduct process&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt; 
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''

Hello,

As follow-up to [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/IOMVS7W75ZYMABQGOQ2QH2JAURC3CHGH/ the message about the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines] by Wikimedia Foundation Board of Trustees Vice Chair, Shani Evenstein Sigalov, I am reaching out about the next steps. I want to bring your attention to the next stage of the Universal Code of Conduct process, which is forming a building committee for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C). I invite community members with experience and deep interest in community health and governance to nominate themselves to be part of the U4C building committee, which needs people who are:

* Community members in good standing
* Knowledgeable about movement community processes, such as, but not limited to, policy drafting, participatory decision making, and application of existing rules and policies on Wikimedia projects
* Aware and appreciative of the diversity of the movement, such as, but not limited to, languages spoken, identity, geography, and project type
* Committed to participate for the entire U4C Building Committee period from mid-May - December 2023
* Comfortable with engaging in difficult, but productive conversations
* Confidently able to communicate in English

The Building Committee shall consist of volunteer community members, affiliate board or staff, and Wikimedia Foundation staff.

The Universal Code of Conduct has been a process strengthened by the skills and knowledge of the community and I look forward to what the U4C Building Committee creates. If you are interested in joining the Building Committee, please either [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee/Nominations|sign up on the Meta-Wiki page]], or contact ucocproject[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org by May 12, 2023. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Read more on Meta-Wiki]]'''.

Best regards,&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:Xeno (WMF)|Xeno (WMF)]] ٠٠:٠٠, ٢٧ اپريل ٢٠٢٣ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:Xeno (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=24941045 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Selection of the U4C Building Committee&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
The next stage in the Universal Code of Conduct process is establishing a Building Committee to create the charter for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C). The Building Committee has been selected. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Read about the members and the work ahead on Meta-wiki]].&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Project|UCoC Project Team]], ٠٩:٢٠, ٢٧ مئی ٢٠٢٣ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25018085 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Announcing the new Elections Committee members&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt; 
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Hello there, 

We are glad to announce [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/4TALOUFPAP2VDBR27GKRVOP7IGQYU3DB/|the new members and advisors of the Elections Committee]]. The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee|Elections Committee]] assists with the design and implementation of the process to select Community- and Affiliate-Selected trustees for the Wikimedia Foundation Board of Trustees. After an open nomination process, the strongest candidates spoke with the Board and four candidates were asked to join the Elections Committee. Four other candidates were asked to participate as advisors. 

Thank you to all the community members who submitted their names for consideration. We look forward to working with the Elections Committee in the near future.

On behalf of the Wikimedia Foundation Board of Trustees,&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] ٢٣:٠٠, ٢٨ جون ٢٠٢٣ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25018085 --&gt;
==رائے شماری انٹرفیس ایڈیٹر==
[[وکیپیڈیا:انٹرفیس ایڈمن/رائے شماری/امین اکبر|ایہ لنک]] تے کلک کر کے رائے شماری وچ حصہ گھنو۔--[[ورتݨ آلا:امین اکبر|امین اکبر]] ([[ورتݨ آلے نال ڳالھ مہاڑ:امین اکبر|ڳالھ مُہاڑ]]) ٢٢:٠٨, ١٢ جولائی ٢٠٢٣ (PKT)
==رائے شماری انٹرفیس ایڈمن==
[[وکیپیڈیا:انٹرفیس ایڈمن/رائے شماری/ Engr.ismailbhutta|لنک]] تے کلک کر کے رائے شماری وچ حصہ گھنو۔-- [[ورتݨ آلا:Engr.ismailbhutta|Engr.ismailbhutta]] ([[ورتݨ آلے نال ڳالھ مہاڑ:Engr.ismailbhutta|ڳالھ مُہاڑ]]) ١١:٤٣, ٢٤ جنوری ٢٠٢٤ (PKT)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Review the Charter for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt; 
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Hello all,

I am pleased to share the next step in the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]] work. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) draft charter]] is now ready for your review. 

The [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|Enforcement Guidelines]] require a [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines#4.5_U4C_Building_Committee|Building Committee]] form to draft a charter that outlines procedures and details for a global committee to be called the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines#4._UCoC_Coordinating_Committee_(U4C)|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]]. Over the past few months, the U4C Building Committee worked together as a group to discuss and draft the U4C charter. The U4C Building Committee welcomes feedback about the draft charter now through 22 September 2023. After that date, the U4C Building Committee will revise the charter as needed and a community vote will open shortly afterward.

Join the conversation during the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee#Conversation hours|conversation hours]] or on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Meta-wiki]].

Best,&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]], on behalf of the U4C Building Committee, ٢٠:٣٥, ٢٨ اگست ٢٠٢٣ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25392152 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;== Opportunities open for the Affiliations Committee, Ombuds commission, and the Case Review Committee  ==&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;div style=&quot;margin:.2em 0 .5em;margin-{{#switch:{{PAGELANGUAGE}}|ar|arc|ary|arz|azb|bcc|bgn|ckb|bqi|dv|fa|fa-af|glk|ha-arab|he|kk-arab|kk-cn|ks|ku-arab|ms-arab|mzn|pnb|prd|ps|sd|ug|ur|ydd|yi=right|left}}:3ex;&quot;&gt;
[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|''You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.'']]

''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/span&gt;''&lt;/div&gt;

Hi everyone! The [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee]] (AffCom), [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Ombuds commission]] (OC), and the [[m:Special:MyLanguage/Trust_and_Safety/Case_Review_Committee|Case Review Committee]] (CRC) are looking for new members. These volunteer groups provide important structural and oversight support for the community and movement. People are encouraged to nominate themselves or encourage others they feel would contribute to these groups to apply. There is more information about the roles of the groups, the skills needed, and the opportunity to apply on the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments|'''Meta-wiki page''']]. 

On behalf of the Committee Support team,&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
~ [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) ٢١:٤١, ٩ اکتوبر ٢٠٢٣ (PKT) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25570445 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Review and comment on the 2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection rules package&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Dear all, 

Please review and comment on the Wikimedia Foundation Board of Trustees selection rules package from now until 29 October 2023. The selection rules package was based on older versions by the Elections Committee and will be used in the 2024 Board of Trustees selection. Providing your comments now will help them provide a smoother, better Board selection process. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|More on the Meta-wiki page]].

Best,

Katie Chan &lt;br&gt;
Chair of the Elections Committee&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

٠٦:١٣, ١٧ اکتوبر ٢٠٢٣ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25570445 --&gt;

== Plans to enable Content and Section Translation tool in your Wikipedia ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

{{int:Hello}} Friends!

Apologies as this message is not in your native language, {{Int:Please-translate}}.

The WMF Language team is pleased to let you know that we would like to enable the Section and Content translation tool in this Wikipedia. For this, our team will love you to read about the tool and test the [https://design.wikimedia.org/strategy/section-translation.html Section Translation tool] so you can:
*Give us your feedback
*Ask us questions
*Tell us how to improve it
Below is background information about the tools and how you can test the Section translation tool.

'''Background information'''

[https://www.mediawiki.org/wiki/Content_translation Content Translation] has been a successful tool for editors to create content in their language. More than one million articles have been created across all languages since the tool was released in 2015. However, the tool is not out of beta in this Wikipedia, limiting the discoverability of the tool and its use and blocking the enablement of the Section translation in your Wikipedia.

[https://www.mediawiki.org/wiki/Content_translation/Section_translation Section Translation] extends the capabilities of Content Translation to support mobile devices. On mobile, the tool will:
*Guide you to translate one section at a time in order to expand existing articles or create new ones
*Make it easy to transfer knowledge across languages anytime from your mobile device
We plan to enable the tools in the next 2 weeks if there are no objections from your community. After it is enabled, we’ll monitor the content created with the tools and process all the feedback. In any case, feel free to raise any concerns or questions you may already have as a reply to this message or on the [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk:Content_translation/Section_translation project talk page].

'''Try the Section translation tool'''

Before the enablement, you can try the current implementation of the tool in [https://test.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&amp;from=en&amp;to=mhr&amp;sx=true#/ our testing instance]. Once it is enabled, you’ll have access to https://wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation with your mobile device. You can select an article to translate, and machine translation will be provided as a starting point for editors to improve.

'''Provide feedback'''

Please provide feedback about Section translation on the [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk:Content_translation/Section_translation project talk page]. We want to  hear about your impressions on
*The section translation tool
*What you think about our plans to enable it
*Your ideas for improving the tool
Thanks and we look forward to your feedback and questions.
&lt;/div&gt;

[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[User talk:UOzurumba (WMF)|ڳالھ مہاڑ]]) ٠٦:٥٤, ٢ نومبر ٢٠٢٣ (PKT) On behalf of the WMF Language team.
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_CX_and_SX_announcement_list&amp;oldid=25817119 --&gt;
== Request for Admin ==
Hi, to All. I have been working as admin since long, Now, I want work as admin.[[ورتݨ آلا:Sraiki|Sraiki]] ([[ورتݨ آلے نال ڳالھ مہاڑ:Sraiki|ڳالھ مُہاڑ]]) ٢١:٠٦, ٧ جنوری ٢٠٢٤ (PKT)

:I'm not part of this community, but being on a WMF wiki, I need to share my concerns. I've noticed several pages containing poems, stories, news, and essays, possibly violating copyright laws or lacking neutrality. Many of these articles appear to be created or edited by you. Those familiar with Saraiki and [[:en:wp:5P1|what Wikipedia is]] should review and comment on these pages. Here are a few examples:
:* [[عروض ہک علم تے شاعری فن ہے]]
:* [[ایہ ہا ساݙا ترکہ]]
:* [[شہادت نواب مظفر خان‌ تے سقوط ملتان]]

:For more, check: https://xtools.wmcloud.org/pages/skr.wikipedia.org/Sraiki [[ورتݨ آلا:Yahya|Yahya]] ([[ورتݨ آلے نال ڳالھ مہاڑ:Yahya|ڳالھ مُہاڑ]]) ٠٢:٣٨, ١٥ جنوری ٢٠٢٤ (PKT)
::Thanks for guidance. [[ورتݨ آلا:Sraiki|Sraiki]] ([[ورتݨ آلے نال ڳالھ مہاڑ:Sraiki|ڳالھ مُہاڑ]]) ١٦:٣٦, ١٦ جنوری ٢٠٢٤ (PKT)

== Do you use Wikidata in Wikimedia sibling projects? Tell us about your experiences ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''Note: Apologies for cross-posting and sending in English.''

Hello, the '''[[m:WD4WMP|Wikidata for Wikimedia Projects]]''' team at Wikimedia Deutschland would like to hear about your experiences using Wikidata in the sibling projects. If you are interested in sharing your opinion and insights, please consider signing up for an interview with us in this '''[https://wikimedia.sslsurvey.de/Wikidata-for-Wikimedia-Interviews Registration form]'''.&lt;br&gt; 
''Currently, we are only able to conduct interviews in English.''

The front page of the form has more details about what the conversation will be like, including how we would '''compensate''' you for your time.

For more information, visit our ''[[m:WD4WMP/AddIssue|project issue page]]'' where you can also share your experiences in written form, without an interview.&lt;br&gt;We look forward to speaking with you, [[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[m:User talk:Danny Benjafield (WMDE)|talk]]) 08:53, 5 January 2024 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WD4WMP/ScreenerInvite2&amp;oldid=26055343 --&gt;

== Feminism and Folklore 2024 ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;center&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/center&gt;

Dear Wiki Community,

You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024]]''' writing competition from February 1, 2024, to March 31, 2024 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia.
 
You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles.
 
Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project:
# Create a page for the contest on the local wiki.
# Set up a campaign on '''CampWiz''' tool.
# Create the local list and mention the timeline and local and international prizes.
# Request local admins for site notice.
# Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta project page]].

This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools''']

Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2024|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance.
 
We look forward to your immense coordination.
 
Thank you and Best wishes,

'''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024 International Team]]'''

::::Stay connected [[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp; [[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]

&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
--[[ورتݨ آلا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتݨ آلے نال ڳالھ مہاڑ:MediaWiki message delivery|ڳالھ مُہاڑ]]) ١٢:٢٦, ١٨ جنوری ٢٠٢٤ (PKT)

== Wiki Loves Folklore is back! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

{{int:please-translate}}

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]

Dear Wiki Community,
You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore 2024]]''' an international photography contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March.

You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&amp;campaign=wlf_2024 submitting] them in this commons contest.

You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language.

Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2024|project Talk page]] if you need any assistance. 

'''Kind regards,'''

'''Wiki loves Folklore International Team'''

-- [[ورتݨ آلا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتݨ آلے نال ڳالھ مہاڑ:MediaWiki message delivery|ڳالھ مُہاڑ]]) ١٢:٢٦, ١٨ جنوری ٢٠٢٤ (PKT)
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=23942484 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Vote on the Charter for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Hello all,

I am reaching out to you today to announce that the voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) Charter is now open. Community members may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|cast their vote and provide comments about the charter via SecurePoll]] now through '''2 February 2024'''. Those of you who voiced your opinions during the development of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|UCoC Enforcement Guidelines]] will find this process familiar.

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|current version of the U4C Charter]] is on Meta-wiki with translations available. 

Read the charter, go vote and share this note with others in your community. I can confidently say the U4C Building Committee looks forward to your participation.

On behalf of the UCoC Project team,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] ٢٣:٠٨, ١٩ جنوری ٢٠٢٤ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25853527 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Last days to vote on the Charter for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Hello all,

I am reaching out to you today to remind you that the voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) charter will close on '''2 February 2024'''. Community members may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|cast their vote and provide comments about the charter via SecurePoll]]. Those of you who voiced your opinions during the development of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|UCoC Enforcement Guidelines]] will find this process familiar.

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|current version of the U4C charter]] is on Meta-wiki with translations available. 

Read the charter, go vote and share this note with others in your community. I can confidently say the U4C Building Committee looks forward to your participation.

On behalf of the UCoC Project team,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] ٢٢:٠٠, ٣١ جنوری ٢٠٢٤ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25853527 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Announcing the results of the UCoC Coordinating Committee Charter ratification vote&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Dear all,

Thank you everyone for following the progress of the Universal Code of Conduct. I am writing to you today to announce the outcome of the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|ratification vote]] on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee Charter]]. 1746 contributors voted in this ratification vote with 1249 voters supporting the Charter and 420 voters not. The ratification vote process allowed for voters to provide comments about the Charter. 

A report of voting statistics and a summary of voter comments will be published on Meta-wiki in the coming weeks.

Please look forward to hearing about the next steps soon.

On behalf of the UCoC Project team,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] ٢٣:٢٤, ١٢ فروری ٢٠٢٤ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26160150 --&gt;

== Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024: We are back! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[File:UCDM 2024 general.jpg|180px|right]]
{{int:please-translate}}

Hello, dear Wikipedians!&lt;br/&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the forth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from 1st until 31st March 2024. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive prizes.&lt;br/&gt;

We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/UCDM 2024|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[:m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]])
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=26166467 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Report of the U4C Charter ratification and U4C Call for Candidates now available&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Hello all,

I am writing to you today with two important pieces of information. First, the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Vote results|report of the comments from the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter ratification]] is now available. Secondly, the call for candidates for the U4C is open now through April 1, 2024.

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members are invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Per the charter, there are 16 seats on the U4C: eight community-at-large seats and eight regional seats to ensure the U4C represents the diversity of the movement.

Read more and submit your application on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|Meta-wiki]].

On behalf of the UCoC project team,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] ٢١:٢٥, ٥ مارچ ٢٠٢٤ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26276337 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Wikimedia Foundation Board of Trustees 2024 Selection&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
: ''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]''
: ''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Dear all,

This year, the term of 4 (four) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats.

The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee|Elections Committee]] will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Board Governance Committee created a Board Selection Working Group from Trustees who cannot be candidates in the 2024 community- and affiliate-selected trustee selection process composed of Dariusz Jemielniak, Nataliia Tymkiv, Esra'a Al Shafei, Kathy Collins, and Shani Evenstein Sigalov [3]. The group is tasked with providing Board oversight for the 2024 trustee selection process, and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4]. 

Here are the key planned dates:

*  May 2024: Call for candidates and call for questions
*  June 2024: Affiliates vote to shortlist 12 candidates (no shortlisting if 15 or less candidates apply) [5]
*  June-August 2024: Campaign period
*  End of August / beginning of September 2024: Two-week community voting period
*  October–November 2024: Background check of selected candidates
*  Board's Meeting in December 2024: New trustees seated

Learn more about the 2024 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|this Meta-wiki page]], and make your plan.

'''Election Volunteers'''

Another way to be involved with the 2024 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Election Volunteers|Meta-wiki page]].

Best regards,

[[m:Special:MyLanguage/User:Pundit|Dariusz Jemielniak]] (Governance Committee Chair, Board Selection Working Group)

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2021/Results#Elected

[2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter

[3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Minutes:2023-08-15#Governance_Committee

[4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles

[5] Even though the ideal number is 12 candidates for 4 open seats, the shortlisting process will be triggered if there are more than 15 candidates because the 1-3 candidates that are removed might feel ostracized and it would be a lot of work for affiliates to carry out the shortlisting process to only eliminate 1-3 candidates from the candidate list.&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]]٠٠:٥٧, ١٣ مارچ ٢٠٢٤ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:MPossoupe (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26349432 --&gt;

== Enabling a machine translation support in your Wikipedia ==

{{int:Hello}} Saraiki Wikipedians!

Apologies, as this message is not in your language, {{int:Please-translate}}.

The [[mw:Wikimedia Language engineering|WMF Language team]] plans to introduce a [[mw:Help:Content_translation/Translating/Initial_machine_translation|machine translation]] (MT) support called [[mw:MinT|MinT]] to the [[Special:ContentTranslation|Content]] and [[mw:Content_translation/Section_translation|Section translation]] tools. As MinT translation service may be providing limited support for your language, we want to make sure it is useful for your translation work. For this, my team would like members of your community to:

* Test the machine translation support [https://translate.wmcloud.org/ in a test instance]. You can paste multiple pieces of content from different Wikipedia articles and check whether the provided result is a useful starting point for a translation.
* Please provide us with specific feedback on the machine translation quality. Let us know if the translations are accurate, maintain the original meaning of content, and are grammatically correct enough to be a good starting point for your Wikipedia or not.

MinT (Machine in Translation) is a machine translation service hosted in the Wikimedia Infrastructure. It is designed to provide translations from many MT models. The model available for your Wikipedia is the [https://github.com/google-research/google-research/tree/master/madlad_400 MADLAD-400 open-source translation model]; it is available in the [https://translate.wmcloud.org/ test instance] for you to use it (translate sentences and paragraphs from articles) and let us know in this thread if the quality of the automatic translation generated is okay to enable it in Saraiki Wikipedia.

'''Our plans to enable the machine translation support'''

We plan to deploy the MT support by the 22nd of April 2024, if there are no objections from your community to having the translation support.

We look forward to getting your feedback in this thread before the 22nd of April, as we need to be sure we are providing a support service that is useful in your translation work. Thank you!

[[ورتݨ آلا:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[ورتݨ آلے نال ڳالھ مہاڑ:UOzurumba (WMF)|ڳالھ مُہاڑ]]) ٠٢:٠٧, ٩ اپريل ٢٠٢٤ (PKT) On behalf the WMF Language team.

:Thanks. It is Very good, Waiting for this. [[ورتݨ آلا:Sraiki|Sraiki]] ([[ورتݨ آلے نال ڳالھ مہاڑ:Sraiki|ڳالھ مُہاڑ]]) ١٢:٣٥, ١١ اپريل ٢٠٢٤ (PKT)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Vote now to select members of the first U4C&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Dear all,

I am writing to you to let you know the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is open now through May 9, 2024. Read the information on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility.

The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

On behalf of the UCoC project team,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] ٠١:٢٠, ٢٦ اپريل ٢٠٢٤ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26390244 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Sign up for the language community meeting on May 31st, 16:00 UTC&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;Hello all,

The next language community meeting is scheduled in a few weeks - May 31st at 16:00 UTC. If you're interested, you can [https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Wikimedia_Language_engineering/Community_meetings#31_May_2024 sign up on this wiki page].

This is a participant-driven meeting, where we share language-specific updates related to various projects, collectively discuss technical issues related to language wikis, and work together to find possible solutions. For example, in the last meeting, the topics included the machine translation service (MinT) and the languages and models it currently supports, localization efforts from the Kiwix team, and technical challenges with numerical sorting in files used on Bengali Wikisource.

Do you have any ideas for topics to share technical updates related to your project? Any problems that you would like to bring for discussion during the meeting? Do you need interpretation support from English to another language? Please reach out to me at ssethi(__AT__)wikimedia.org and [[etherpad:p/language-community-meeting-may-2024|add agenda items to the document here]].

We look forward to your participation!
&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ٠٢:٢٢, ١٥ مئی ٢٠٢٤ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26390244 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Feedback invited on Procedure for Sibling Project Lifecycle&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

[[File:Sibling Project Lifecycle Conversation 3.png|150px|right|link=:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle]]

Dear community members,

The [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee]] (CAC) of the [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board of Trustees|Wikimedia Foundation Board of Trustees]] invites you to give feedback on a '''[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle|draft Procedure for Sibling Project Lifecycle]]'''. This draft Procedure outlines proposed steps and requirements for opening and closing Wikimedia Sibling Projects, and aims to ensure any newly approved projects are set up for success. This is separate from the procedures for opening or closing language versions of projects, which is handled by the [[:m:Special:MyLanguage/Language committee|Language Committee]] or [[m:Special:MyLanguage/Closing_projects_policy|closing projects policy]]. 

You can find the details on [[:m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle#Review|this page]], as well as the ways to give your feedback from today until the end of the day on '''June 23, 2024''', anywhere on Earth. 

You can also share information about this with the interested project communities you work with or support, and you can also help us translate the procedure into more languages, so people can join the discussions in their own language.

On behalf of the CAC,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] ٠٧:٢٥, ٢٢ مئی ٢٠٢٤ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26390244 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Announcing the first Universal Code of Conduct Coordinating Committee&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Hello,

The scrutineers have finished reviewing the vote results. We are following up with the results of the first [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) election]]. 

We are pleased to announce the following individuals as regional members of the U4C, who will fulfill a two-year term:

* North America (USA and Canada)
** –
* Northern and Western Europe
** [[m:Special:MyLanguage/User:Ghilt|Ghilt]]
* Latin America and Caribbean
** –
* Central and East Europe (CEE)
** —
* Sub-Saharan Africa
** –
* Middle East and North Africa
** [[m:Special:MyLanguage/User:Ibrahim.ID|Ibrahim.ID]]
* East, South East Asia and Pacific (ESEAP)
** [[m:Special:MyLanguage/User:0xDeadbeef|0xDeadbeef]]
* South Asia
** –

The following individuals are elected to be community-at-large members of the U4C, fulfilling a one-year term:

* [[m:Special:MyLanguage/User:Barkeep49|Barkeep49]]
* [[m:Special:MyLanguage/User:Superpes15|Superpes15]]
* [[m:Special:MyLanguage/User:Civvì|Civvì]]
* [[m:Special:MyLanguage/User:Luke081515|Luke081515]]
* –
* –
* –
* –

Thank you again to everyone who participated in this process and much appreciation to the candidates for your leadership and dedication to the Wikimedia movement and community.

Over the next few weeks, the U4C will begin meeting and planning the 2024-25 year in supporting the implementation and review of the UCoC and Enforcement Guidelines. Follow their work on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-wiki]].

On behalf of the UCoC project team,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] ١٣:١٥, ٣ جون ٢٠٢٤ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26390244 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;The final text of the Wikimedia Movement Charter is now on Meta&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Hi everyone,

The final text of the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] is now up on Meta in more than 20 languages for your reading.

'''What is the Wikimedia Movement Charter?'''

The Wikimedia Movement Charter is a proposed document to define roles and responsibilities for all the members and entities of the Wikimedia movement, including the creation of a new body – the Global Council – for movement governance.

'''Join the Wikimedia Movement Charter “Launch Party”'''

Join the [[m:Special:MyLanguage/Event:Movement Charter Launch Party|“Launch Party”]] on '''June 20, 2024''' at '''14.00-15.00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1718892000 your local time]). During this call, we will celebrate the release of the final Charter and present the content of the Charter. Join and learn about the Charter before casting your vote.

'''Movement Charter ratification vote'''

Voting will commence on SecurePoll on '''June 25, 2024''' at '''00:01 UTC''' and will conclude on '''July 9, 2024''' at '''23:59 UTC.''' You can read more about the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|voting process, eligibility criteria, and other details]] on Meta.

If you have any questions, please leave a comment on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter|Meta talk page]] or email the MCDC at [mailto:mcdc@wikimedia.org mcdc@wikimedia.org].

On behalf of the MCDC,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] ١٣:٤٥, ١١ جون ٢٠٢٤ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26390244 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Voting to ratify the Wikimedia Movement Charter is now open – cast your vote&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Hello everyone,

The voting to ratify the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|'''Wikimedia Movement Charter''']] is now open. The Wikimedia Movement Charter is a document to define roles and responsibilities for all the members and entities of the Wikimedia movement, including the creation of a new body – the Global Council – for movement governance.

The final version of the Wikimedia Movement Charter is [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|available on Meta in different languages]] and attached [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Wikimedia_Movement_Charter_(June_2024).pdf here in PDF format] for your reading.

Voting commenced on SecurePoll on '''June 25, 2024''' at '''00:01 UTC''' and will conclude on '''July 9, 2024''' at '''23:59 UTC'''. Please read more on the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|voter information and eligibility details]].

After reading the Charter, please [[Special:SecurePoll/vote/398|'''vote here''']] and share this note further.

If you have any questions about the ratification vote, please contact the Charter Electoral Commission at [mailto:cec@wikimedia.org '''cec@wikimedia.org'''].

On behalf of the CEC,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] ١٥:٥٢, ٢٥ جون ٢٠٢٤ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26989444 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Voting to ratify the Wikimedia Movement Charter is ending soon&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Hello everyone,

This is a kind reminder that the voting period to ratify the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] will be closed on '''July 9, 2024''', at '''23:59 UTC'''.

If you have not voted yet, please vote [[m:Special:SecurePoll/vote/398|on SecurePoll]]. 

On behalf of the [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Ratification/Voting#Electoral_Commission|Charter Electoral Commission]],&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] ٠٨:٤٦, ٨ جولائی ٢٠٢٤ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26989444 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;U4C Special Election - Call for Candidates&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Hello all,

A special election has been called to fill additional vacancies on the U4C. The call for candidates phase is open from now through July 19, 2024.

The [[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the [[:foundation:Wikimedia Foundation Universal Code of Conduct|UCoC]]. Community members are invited to submit their applications in the special election for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please review the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|U4C Charter]].

In this special election, according to [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#2. Elections and Terms|chapter 2 of the U4C charter]], there are 9 seats available on the U4C: '''four''' community-at-large seats and '''five''' regional seats to ensure the U4C represents the diversity of the movement. [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#5. Glossary|No more than two members of the U4C can be elected from the same home wiki]]. Therefore, candidates must not have English Wikipedia, German Wikipedia, or Italian Wikipedia as their home wiki.

Read more and submit your application on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Meta-wiki]].

In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) ٠٥:٠٣, ١٠ جولائی ٢٠٢٤ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26989444 --&gt;
==Request for adminship==
Hi to all, I am working on saraiki language Wikipedia project since long time and have made thousands of articles for Wikipedia. I want to serve as admin on  
saraiki language Wikipedia
.Regards.-- [[ورتݨ آلا:Sraiki|Sraiki]] ([[ورتݨ آلے نال ڳالھ مہاڑ:Sraiki|ڳالھ مُہاڑ]]) ٢٠:١٩, ١٢ جولائی ٢٠٢٤ (PKT)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Wikimedia Movement Charter ratification voting results&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Hello everyone,

After carefully tallying both individual and affiliate votes, the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting#Electoral Commission|Charter Electoral Commission]] is pleased to announce the final results of the Wikimedia Movement Charter voting.  

As [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter#Thank you for your participation in the Movement Charter ratification vote!|communicated]] by the Charter Electoral Commission, we reached the quorum for both Affiliate and individual votes by the time the vote closed on '''July 9, 23:59 UTC'''. We thank all 2,451 individuals and 129 Affiliate representatives who voted in the ratification process. Your votes and comments are invaluable for the future steps in Movement Strategy.

The final results of the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] ratification voting held between 25 June and 9 July 2024 are as follows: 

'''Individual vote:'''

Out of 2,451 individuals who voted as of July 9 23:59 (UTC), 2,446 have been accepted as valid votes. Among these, '''1,710''' voted “yes”; '''623''' voted “no”; and '''113''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 73.30% voted to approve the Charter (1710/2333), while 26.70% voted to reject the Charter (623/2333).

'''Affiliates vote:'''

Out of 129 Affiliates designated voters who voted as of July 9 23:59 (UTC), 129 votes are confirmed as valid votes. Among these, '''93''' voted “yes”; '''18''' voted “no”; and '''18''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 83.78% voted to approve the Charter (93/111), while 16.22% voted to reject the Charter (18/111).

'''Board of Trustees of the Wikimedia Foundation:'''

The Wikimedia Foundation Board of Trustees voted '''not to ratify''' the proposed Charter during their special Board meeting on July 8, 2024. The Chair of the Wikimedia Foundation Board of Trustees, Nataliia Tymkiv, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Board_resolution_and_vote_on_the_proposed_Movement_Charter|shared the result of the vote, the resolution, meeting minutes and proposed next steps]].  

With this, the Wikimedia Movement Charter in its current revision is '''not ratified'''.

We thank you for your participation in this important moment in our movement’s governance.

The Charter Electoral Commission,

[[m:User:Abhinav619|Abhinav619]], [[m:User:Borschts|Borschts]], [[m:User:Iwuala Lucy|Iwuala Lucy]], [[m:User:Tochiprecious|Tochiprecious]], [[m:User:Der-Wir-Ing|Der-Wir-Ing]]&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[ورتݨ آلا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتݨ آلے نال ڳالھ مہاڑ:MediaWiki message delivery|ڳالھ مُہاڑ]]) ٢٢:٥٢, ١٨ جولائی ٢٠٢٤ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26989444 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Vote now to fill vacancies of the first U4C&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Dear all,

I am writing to you to let you know the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is open now through '''August 10, 2024'''. Read the information on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility.

The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] ٠٧:٤٧, ٢٧ جولائی ٢٠٢٤ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26989444 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Reminder! Vote closing soon to fill vacancies of the first U4C&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Dear all,

The voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is closing soon. It is open through 10 August 2024. Read the information on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024_Special_Election#Voting|the voting page on Meta-wiki to learn more about voting and voter eligibility]]. If you are eligible to vote and have not voted in this special election, it is important that you vote now.

'''Why should you vote?''' The U4C is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community input into the committee membership is critical to the success of the UCoC.

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) ٢٠:٣٠, ٦ اگست ٢٠٢٤ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27183190 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Coming soon: A new sub-referencing feature – try it!&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;Sub-referencing&quot;/&gt;
[[File:Sub-referencing reuse visual.png|{{#ifeq:{{#dir}}|ltr|right|left}}|400px]]
Hello. For many years, community members have requested an easy way to re-use references with different details. Now, a MediaWiki solution is coming: The new sub-referencing feature will work for wikitext and Visual Editor and will enhance the existing reference system. You can continue to use different ways of referencing, but you will probably encounter sub-references in articles written by other users. More information on [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|the project page]].

'''We want your feedback''' to make sure this feature works well for you:

* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Test|Please try]] the current state of development on beta wiki and [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|let us know what you think]]. 
* [[m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Sign-up|Sign up here]] to get updates and/or invites to participate in user research activities.

[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team is planning to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We will reach out to creators/maintainers of tools and templates related to references beforehand.

Please help us spread the message. --[[m:User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[m:User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]]) 10:36, 19 August 2024 (UTC)
&lt;section end=&quot;Sub-referencing&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&amp;oldid=27309345 --&gt;

== Sign up for the language community meeting on August 30th, 15:00 UTC ==

Hi all,

The next language community meeting is scheduled in a few weeks—on August 30th at 15:00 UTC. If you're interested in joining, you can [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#30_August_2024 sign up on this wiki page].

This participant-driven meeting will focus on sharing language-specific updates related to various projects, discussing technical issues related to language wikis, and working together to find possible solutions. For example, in the last meeting, topics included the Language Converter, the state of language research, updates on the Incubator conversations, and technical challenges around external links not working with special characters on Bengali sites.

Do you have any ideas for topics to share technical updates or discuss challenges? Please add agenda items to the document [https://etherpad.wikimedia.org/p/language-community-meeting-aug-2024 here] and reach out to ssethi(__AT__)wikimedia.org. We look forward to your participation!

[[ورتݨ آلا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتݨ آلے نال ڳالھ مہاڑ:MediaWiki message delivery|ڳالھ مُہاڑ]]) ٠٤:١٩, ٢٣ اگست ٢٠٢٤ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27183190 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Announcing the Universal Code of Conduct Coordinating Committee&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/board-elections@lists.wikimedia.org/thread/OKCCN2CANIH2K7DXJOL2GPVDFWL27R7C/ Original message at wikimedia-l]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Hello all,

The scrutineers have finished reviewing the vote and the [[m:Special:MyLanguage/Elections Committee|Elections Committee]] have certified the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Results|results]] for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) special election]].

I am pleased to announce the following individual as regional members of the U4C, who will fulfill a term until 15 June 2026:

* North America (USA and Canada)
** Ajraddatz

The following seats were not filled during this special election:

* Latin America and Caribbean
* Central and East Europe (CEE)
* Sub-Saharan Africa
* South Asia
* The four remaining Community-At-Large seats

Thank you again to everyone who participated in this process and much appreciation to the candidates for your leadership and dedication to the Wikimedia movement and community.

Over the next few weeks, the U4C will begin meeting and planning the 2024-25 year in supporting the implementation and review of the UCoC and Enforcement Guidelines. You can follow their work on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-Wiki]].

On behalf of the U4C and the Elections Committee,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] ١٩:٠٦, ٢ ستمبر ٢٠٢٤ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27183190 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Have your say: Vote for the 2024 Board of Trustees!&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Hello all,

The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|2024 Board of Trustees election]] is now open. There are twelve (12) candidates running for four (4) seats on the Board.

Learn more about the candidates by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Candidates|reading their statements]] and their [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Questions_for_candidates|answers to community questions]].

When you are ready, go to the [[Special:SecurePoll/vote/400|SecurePoll]] voting page to vote. '''The vote is open from September 3rd at 00:00 UTC to September 17th at 23:59 UTC'''.

To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Voter_eligibility_guidelines|voter eligibility page]].

Best regards,

The Elections Committee and Board Selection Working Group&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[ورتݨ آلا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتݨ آلے نال ڳالھ مہاڑ:MediaWiki message delivery|ڳالھ مُہاڑ]]) ١٧:١٤, ٣ ستمبر ٢٠٢٤ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27183190 --&gt;

== 'Wikidata item' link is moving. Find out where... ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;i&gt;Apologies for cross-posting in English. Please consider translating this message.&lt;/i&gt;{{tracked|T66315}}

Hello everyone, a small change will soon be coming to the user-interface of your Wikimedia project.
The [[d:Q16222597|Wikidata item]] [[w:|sitelink]] currently found under the &lt;span style=&quot;color: #54595d;&quot;&gt;&lt;u&gt;''General''&lt;/u&gt;&lt;/span&gt; section of the '''Tools''' sidebar menu will move into the &lt;span style=&quot;color: #54595d;&quot;&gt;&lt;u&gt;''In Other Projects''&lt;/u&gt;&lt;/span&gt; section.

We would like the Wiki communities feedback so please let us know or ask questions on the   [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Discussion page]] before we enable the change which can take place October 4 2024, circa 15:00 UTC+2.
More information can be found on [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|the project page]].&lt;br&gt;&lt;br&gt;We welcome your feedback and questions.&lt;br&gt; [[ورتݨ آلا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتݨ آلے نال ڳالھ مہاڑ:MediaWiki message delivery|ڳالھ مُہاڑ]]) ٢٣:٥٨, ٢٧ ستمبر ٢٠٢٤ (PKT)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&amp;oldid=27524260 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Preliminary results of the 2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Hello all,

Thank you to everyone who participated in the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees election]]. Close to 6000 community members from more than 180 wiki projects have voted.

The following four candidates were the most voted:

# [[User:Kritzolina|Christel Steigenberger]]
# [[User:Nadzik|Maciej Artur Nadzikiewicz]]
# [[User:Victoria|Victoria Doronina]]
# [[User:Laurentius|Lorenzo Losa]]

While these candidates have been ranked through the vote, they still need to be appointed to the Board of Trustees. They need to pass a successful background check and meet the qualifications outlined in the Bylaws. New trustees will be appointed at the next Board meeting in December 2024.

[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Results|Learn more about the results on Meta-Wiki.]]

Best regards,

The Elections Committee and Board Selection Working Group

&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]] ١٣:٢٥, ١٤ اکتوبر ٢٠٢٤ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:MPossoupe (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27183190 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Seeking volunteers to join several of the movement’s committees&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. 

Read more about the committees on their Meta-wiki pages:
* [[m:Special:MyLanguage/Affiliations_Committee|Affiliations Committee (AffCom)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Ombuds commission (OC)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]]

Applications for the committees open on 16 October 2024. Applications for the Affiliations Committee close on 18 November 2024, and applications for the Ombuds commission and the Case Review Committee close on 2 December 2024. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation/Legal/Committee_appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email [mailto:cst@wikimedia.org cst@wikimedia.org] with any questions you may have.

For the Committee Support team,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) ٠٤:٠٨, ١٧ اکتوبر ٢٠٢٤ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27601062 --&gt;

== 'Wikidata item' link is moving, finally. ==

Hello everyone, I previously wrote on the 27th September to advise that the ''Wikidata item'' sitelink will change places in the sidebar menu, moving from the '''General''' section into the '''In Other Projects''' section. The scheduled rollout date of 04.10.2024 was delayed due to a necessary request for Mobile/MinervaNeue skin. I am happy to inform that the global rollout can now proceed and will occur later today, 22.10.2024 at 15:00 UTC-2. [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Please let us know]] if you notice any problems or bugs after this change. There should be no need for null-edits or purging cache for the changes to occur. Kind regards, -[[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ١٦:٣٠, ٢٢ اکتوبر ٢٠٢٤ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&amp;oldid=27535421 --&gt;

==Proposal to enable the &quot;Contribute&quot; entry point in Saraiki Wikipedia==
{{Int:Hello}} Saraiki Wikipedians,

Apologies as this message is not in your language. {{Int:please-translate}}.

The [[mediawikiwiki:Wikimedia_Language_and_Product_Localization|WMF Language and Product Localization]] team proposes enabling an entry point called &quot;Contribute&quot; to your Wikipedia.

The [[:bn:বিশেষ:Contribute|Contribute]] entry point is based on collaborative work with other product teams in the Wikimedia Foundation on [[mediawikiwiki:Edit_Discovery|Edit discovery]], which validated the entry point as a persistent and constant path that contributors took to discover ways to contribute content in Wikipedia.

Therefore, enabling this entry point in your Wikipedia will help contributors quickly discover available tools and immediately click to start using them. This entry point is designed to be a central point for discovering contribution tools in Saraiki Wikipedia.

'''Who can access it'''

Once it is enabled in your Wikipedia, newcomers can access the entry point automatically by just logging into their account, click on the User drop-down menu and choose the &quot;Contribute&quot; icon, which takes you to another menu where you will find a self-guided description of what you can do to contribute content, as shown in the image below. An option to &quot;view contributions&quot; is also available to access the list of your contributions.

[[File:Mobile_Contribute_Page.png|link=https://bar.wikipedia.org/wiki/Datei:Mobile_Contribute_Page.png|Mobile Contribute Page]]                             [[File:Mobile_contribute_menu_(detailed).png|link=https://bar.wikipedia.org/wiki/Datei:Mobile_contribute_menu_(detailed).png|Mobile contribute menu (detailed)]]

For experienced contributors, the Contribute icon is not automatically shown in their User drop-down menu. They will still see the &quot;Contributions&quot; option unless they change it to the &quot;Contribute&quot; manually.

This feature is available in four Wikipedia (Albanian, Malayalam, Mongolian, and Tagalog). We have gotten valuable feedback that helped us improve its discoverability. Now, it is ready to be enabled in other Wikis. One major improvement was to [[phab:T369041|make the entry point optional for experienced contributors]] who still want to have the &quot;Contributions&quot; entry point as default.          

We plan to enable it '''on mobile''' for Wikis, where the Section translation tool is enabled. In this way, we will provide a main entry point to the mobile translation dashboard, and the exposure can still be limited by targeting only the mobile platform for now. If there are no objections to having the entry point for mobile users from your community, we will enable it by 20th November 2024.

We welcome your feedback and questions in this thread on our proposal to enable it here. Suppose there are no objections, we will deploy the &quot;Contribute&quot; entry point in your Wikipedia.

We look forward to your response soon.

Thank you!

On behalf of the WMF Language and Product Localization team.
[[ورتݨ آلا:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[ورتݨ آلے نال ڳالھ مہاڑ:UOzurumba (WMF)|ڳالھ مُہاڑ]]) ٠٨:٠٤, ٧ نومبر ٢٠٢٤ (PKT)

== Sign up for the language community meeting on November 29th, 16:00 UTC ==

Hello everyone,

The next language community meeting is coming up next week, on November 29th, at 16:00 UTC (Zonestamp! For your timezone &lt;https://zonestamp.toolforge.org/1732896000&gt;). If you're interested in joining, you can sign up on this wiki page: &lt;https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#29_November_2024&gt;.

This participant-driven meeting will be organized by the Wikimedia Foundation’s Language Product Localization team and the Language Diversity Hub. There will be presentations on topics like developing language keyboards, the creation of the Moore Wikipedia, and the language support track at Wiki Indaba. We will also have members from the Wayuunaiki community joining us to share their experiences with the Incubator and as a new community within our movement. This meeting will have a Spanish interpretation.

Looking forward to seeing you at the language community meeting! Cheers, [[User:SSethi (WMF)|Srishti]] ٠٠:٥٤, ٢٢ نومبر ٢٠٢٤ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27746256 --&gt;

== Universal Code of Conduct annual review: provide your comments on the UCoC and Enforcement Guidelines ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
My apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.

I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review.
[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) ٠٦:١١, ٢٤ جنوری ٢٠٢٥ (PKT)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27746256 --&gt;

== Feminism and Folklore 2025 starts soon ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;center&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/center&gt;

Dear Wiki Community,

You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025]]''' writing competition from February 1, 2025, to March 31, 2025 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia.
 
You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles.
 
Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project:
# Create a page for the contest on the local wiki.
# Set up a campaign on '''CampWiz''' tool.
# Create the local list and mention the timeline and local and international prizes.
# Request local admins for site notice.
# Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta project page]].

This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools''']

Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2025|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance.
 
We look forward to your immense coordination.
 
Thank you and Best wishes,

'''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]]'''

::::Stay connected [[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp; [[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]

&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
--[[ورتݨ آلا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتݨ آلے نال ڳالھ مہاڑ:MediaWiki message delivery|ڳالھ مُہاڑ]]) ٠٧:٣٦, ٢٩ جنوری ٢٠٢٥ (PKT)

== Wiki Loves Folklore is back! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

{{int:please-translate}}

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]

Dear Wiki Community,
You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore 2025]]''' an international media contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March.

You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&amp;campaign=wlf_2025 submitting] them in this commons contest.

You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language.

Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2025|project Talk page]] if you need any assistance. 

'''Kind regards,'''

'''Wiki loves Folklore International Team'''
--[[ورتݨ آلا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتݨ آلے نال ڳالھ مہاڑ:MediaWiki message delivery|ڳالھ مُہاڑ]]) ٠٧:٣٦, ٢٩ جنوری ٢٠٢٥ (PKT)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=26503019 --&gt;

== Reminder: first part of the annual UCoC review closes soon ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
My apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.

This is a reminder that the first phase of the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines will be closing soon. You can make suggestions for changes through [[d:Q614092|the end of day]], 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review.
[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. After review of the feedback, proposals for updated text will be published on Meta in March for another round of community review. 

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) ٠٥:٤٨, ٣ فروری ٢٠٢٥ (PKT)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28198931 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt; Upcoming Language Community Meeting (Feb 28th, 14:00 UTC) and Newsletter&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;
Hello everyone!
[[File:WP20Symbols WIKI INCUBATOR.svg|right|frameless|150x150px|alt=An image symbolising multiple languages]]
We’re excited to announce that the next '''Language Community Meeting''' is happening soon, '''February 28th at 14:00 UTC'''! If you’d like to join, simply sign up on the '''[[mw:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#28_February_2025|wiki page]]'''.

This is a participant-driven meeting where we share updates on language-related projects, discuss technical challenges in language wikis, and collaborate on solutions. In our last meeting, we covered topics like developing language keyboards, creating the Moore Wikipedia, and updates from the language support track at Wiki Indaba.

'''Got a topic to share?''' Whether it’s a technical update from your project, a challenge you need help with, or a request for interpretation support, we’d love to hear from you! Feel free to '''reply to this message''' or add agenda items to the document '''[[etherpad:p/language-community-meeting-feb-2025|here]]'''.

Also, we wanted to highlight that the sixth edition of the Language &amp; Internationalization newsletter (January 2025) is available here: [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January]]. This newsletter provides updates from the October–December 2024 quarter on new feature development, improvements in various language-related technical projects and support efforts, details about community meetings, and ideas for contributing to projects. To stay updated, you can subscribe to the newsletter on its wiki page: [[:mw:Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter]].

We look forward to your ideas and participation at the language community meeting, see you there!
&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ١٣:٢٩, ٢٢ فروری ٢٠٢٥ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28217779 --&gt;

== Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
My apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.

I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes.
[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ٢٣:٥١, ٧ مارچ ٢٠٢٥ (PKT)

&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28307738 --&gt;

== An improved dashboard for the Content Translation tool ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
{{Int:hello}} Wikipedians,

Apologies as this message is not in your language, {{Int:please-translate}}.

The [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization|Language and Product Localization team]] has improved the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&amp;filter-type=automatic&amp;filter-id=previous-edits&amp;active-list=suggestions&amp;from=en&amp;to=es Content Translation dashboard] to create a consistent experience for all contributors using mobile and desktop devices. The improved translation dashboard allows all logged-in users of the tool to enjoy a consistent experience regardless of their type of device.

With a harmonized experience, logged-in desktop users now have access to the capabilities shown in the image below.
[[file:Content_Translation_new-dashboard.png|alt=|center|thumb|576x576px|Notice that in this screenshot, the new dashboard allows: Users to adjust suggestions with the &quot;For you&quot; and &quot;...More&quot; buttons to select general topics or community-created collections (like the example of Climate topic).  Also, users can use translation to create new articles (as before) and expand existing articles section by section. You can see how suggestions are provided in the new dashboard  in two groups (&quot;Create new pages&quot; and &quot;Expand with new sections&quot;)-one for each activity.]]
[[File:Content_Translation_dashboard_on_desktop.png|alt=|center|thumb|577x577px|In the current dashboard, you will notice that you can't adjust suggestions to select topics or community-created collections. Also, you can't expand on existing articles by translating new sections.]]
We will implement [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|this improvement]] on your wiki '''on Monday, March 17th, 2025''' and remove the current dashboard '''by May 2025'''.
Please reach out with any questions concerning the dashboard in this thread. 

Thank you!

On behalf of the Language and Product Localization team.
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]&lt;/bdi&gt; ٠٧:٥٦, ١٣ مارچ ٢٠٢٥ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_CX_Unified_dashboard_announcement_list_1&amp;oldid=28382282 --&gt;

== Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon.

Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. 

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) ٠٧:٠٤, ٤ اپريل ٢٠٢٥ (PKT)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28469465 --&gt;

== Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025: Invitation ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:UCDM 2025 general.png|180px|right]]
{{int:please-translate}}

Hello, dear Wikipedians!&lt;br/&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the fifth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from '''14th April''' until '''16th May 2025'''. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design, and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contributions in every language! 

The most active contesters will receive prizes.

If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.
&lt;br/&gt;

We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]])
&lt;/div&gt;

٢١:١١, ١٦ اپريل ٢٠٢٥ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:Hide on Rosé@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&amp;oldid=28552112 --&gt;

== Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines (&quot;UCoC EG&quot;) and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki.

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) ٠٥:٣٤, ١٧ اپريل ٢٠٢٥ (PKT)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28469465 --&gt;

== Sub-referencing: User testing ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]]
&lt;small&gt;''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''&lt;/small&gt;

Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further:

#'''Try it out and share your feedback'''
#:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. 
#'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs'''
#:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''.

We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well.

Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! &lt;/div&gt; &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])&lt;/bdi&gt; ٢٠:٠٤, ٢٨ اپريل ٢٠٢٥ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&amp;oldid=28628657 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki.

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well.

In cooperation with the U4C -- &lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) ٠٨:٤١, ٢٩ اپريل ٢٠٢٥ (PKT)&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Call for Candidates for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
The results of voting on the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter is [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|available on Meta-wiki]].

You may now [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|submit your candidacy to serve on the U4C]] through 29 May 2025 at 12:00 UTC. Information about [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|eligibility, process, and the timeline are on Meta-wiki]]. Voting on candidates will open on 1 June 2025 and run for two weeks, closing on 15 June 2025 at 12:00 UTC.

If you have any questions, you can ask on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|the discussion page for the election]]. -- in cooperation with the U4C, &lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|ڳالھ مہاڑ]])&lt;/bdi&gt; ٠٣:٠٧, ١٦ مئی ٢٠٢٥ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 --&gt;

== RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)''

Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. 

We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation.

You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|&lt;span class=&quot;signature-talk&quot;&gt;{{int:Talkpagelinktext}}&lt;/span&gt;]]) ٢٠:٢٧, ٢٢ مئی ٢٠٢٥ (PKT)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=28768453 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 Selection &amp; Call for Questions&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Dear all,

This year, the term of 2 (two) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats.

The Elections Committee will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Governance Committee, composed of trustees who are not candidates in the 2025 community-and-affiliate-selected trustee selection process (Raju Narisetti, Shani Evenstein Sigalov, Lorenzo Losa, Kathy Collins, Victoria Doronina and Esra’a Al Shafei) [3], is tasked with providing Board oversight for the 2025 trustee selection process and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4].

Here are the key planned dates:

* May 22 – June 5: Announcement (this communication) and call for questions period [6]
* June 17 – July 1, 2025: Call for candidates
* July 2025: If needed, affiliates vote to shortlist candidates if more than 10 apply [5]
* August 2025: Campaign period
* August – September 2025: Two-week community voting period
* October – November 2025: Background check of selected candidates
* Board’s Meeting in December 2025: New trustees seated

Learn more about the 2025 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on this Meta-wiki page [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[link]]].

'''Call for Questions'''

In each selection process, the community has the opportunity to submit questions for the Board of Trustees candidates to answer. The Election Committee selects questions from the list developed by the community for the candidates to answer. Candidates must answer all the required questions in the application in order to be eligible; otherwise their application will be disqualified. This year, the Election Committee will select 5 questions for the candidates to answer. The selected questions may be a combination of what’s been submitted from the community, if they’re alike or related. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[link]]]

'''Election Volunteers'''

Another way to be involved with the 2025 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this Meta-wiki page [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[link].]]

Thank you!

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results

[2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter

[3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024

[4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles

[5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ

[6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates

Best regards,

Victoria Doronina

Board Liaison to the Elections Committee

Governance Committee&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[ورتݨ آلا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتݨ آلے نال ڳالھ مہاڑ:MediaWiki message delivery|ڳالھ مُہاڑ]]) ٠٨:٠٨, ٢٨ مئی ٢٠٢٥ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;  Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;
Hello everyone,  

''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)''

The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikipedias, including this wiki, during the '''week of June 23rd'''.

This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable.

The three main features of this extension are:

* '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki.
*  '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''.
*  '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions.

'''Note''': The extension comes with a new user right called '''&quot;Event Organizer&quot;''', which will be managed by administrators on this wiki. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment.

The extension is already live on several wikis, including '''Meta, Wikidata, English Wikipedia''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]])

If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout.

Thank you! &lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|ڳالھ مہاڑ]]) ٢١:٤٧, ٢٩ مئی ٢٠٢٥ (PKT)&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Udehb-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/deployment_audience&amp;oldid=28803829 --&gt;

== Vote now in the 2025 U4C Election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}

Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC].

Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) ٠٤:٠١, ١٤ جون ٢٠٢٥ (PKT) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28848819 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;
Hello all,

The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position.

This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3]

Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election.

Best regards,

Abhishek Suryawanshi&lt;br /&gt;
Chair of the Elections Committee

On behalf of the Elections Committee and Governance Committee

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates

[2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term.

[3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[ورتݨ آلا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتݨ آلے نال ڳالھ مہاڑ:MediaWiki message delivery|ڳالھ مُہاڑ]]) ٢٢:٤٤, ١٧ جون ٢٠٢٥ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28866958 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Sister Projects Task Force reviews Wikispore and Wikinews&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;
Dear Wikimedia Community,

The [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee (CAC)]]  of the Wikimedia Foundation Board of Trustees assigned [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|the Sister Projects Task Force (SPTF)]] to update and implement a procedure for assessing the lifecycle of Sister Projects – wiki [[m:Wikimedia projects|projects supported by Wikimedia Foundation (WMF)]].

A vision of relevant, accessible, and impactful free knowledge has always guided the Wikimedia Movement. As the ecosystem of Wikimedia projects continues to evolve, it is crucial that we periodically review existing projects to ensure they still align with our goals and community capacity.

Despite their noble intent, some projects may no longer effectively serve their original purpose. '''Reviewing such projects is not about giving up – it's about responsible stewardship of shared resources'''. Volunteer time, staff support, infrastructure, and community attention are finite, and the non-technical costs tend to grow significantly as our ecosystem has entered a different age of the internet than the one we were founded in. Supporting inactive projects or projects that didn't meet our ambitions can unintentionally divert these resources from areas with more potential impact.

Moreover, maintaining projects that no longer reflect the quality and reliability of the Wikimedia name stands for, involves a reputational risk. An abandoned or less reliable project affects trust in the Wikimedia movement.

Lastly, '''failing to sunset or reimagine projects that are no longer working can make it much harder to start new ones'''. When the community feels bound to every past decision – no matter how outdated – we risk stagnation. A healthy ecosystem must allow for evolution, adaptation, and, when necessary, letting go. If we create the expectation that every project must exist indefinitely, we limit our ability to experiment and innovate.

Because of this, SPTF reviewed two requests concerning the lifecycle of the Sister Projects to work through and demonstrate the review process. We chose Wikispore as a case study for a possible new Sister Project opening and Wikinews as a case study for a review of an existing project. Preliminary findings were discussed with the CAC, and a community consultation on both proposals was recommended.

=== Wikispore ===

The [[m:Wikispore|application to consider Wikispore]] was submitted in 2019. SPTF decided to review this request in more depth because rather than being concentrated on a specific topic, as most of the proposals for the new Sister Projects are, Wikispore has the potential to nurture multiple start-up Sister Projects.

After careful consideration, the SPTF has decided '''not to recommend''' Wikispore as a Wikimedia Sister Project. Considering the current activity level, the current arrangement allows '''better flexibility''' and experimentation while WMF provides core infrastructural support. 

We acknowledge the initiative's potential and seek community input on what would constitute a sufficient level of activity and engagement to reconsider its status in the future.

As part of the process, we shared the decision with the Wikispore community and invited one of its leaders, Pharos, to an SPTF meeting.

Currently, we especially invite feedback on measurable criteria indicating the project's readiness, such as contributor numbers, content volume, and sustained community support. This would clarify the criteria sufficient for opening a new Sister Project, including possible future Wikispore re-application. However, the numbers will always be a guide because any number can be gamed.

=== Wikinews ===

We chose to review Wikinews among existing Sister Projects because it is the one for which we have observed the highest level of concern in multiple ways.

Since the SPTF was convened in 2023, its members have asked for the community's opinions during conferences and community calls about Sister Projects that did not fulfil their promise in the Wikimedia movement.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf &lt;nowiki&gt;[1]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 &lt;nowiki&gt;[2]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F &lt;nowiki&gt;[3]&lt;/nowiki&gt;] Wikinews was the leading candidate for an evaluation because people from multiple language communities proposed it. Additionally, by most measures, it is the least active Sister Project, with the greatest drop in activity over the years.

While the Language Committee routinely opens and closes language versions of the Sister Projects in small languages, there has never been a valid proposal to close Wikipedia in major languages or any project in English. This is not true for Wikinews, where there was a proposal to close English Wikinews, which gained some traction but did not result in any action[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews &lt;nowiki&gt;[4]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F &lt;nowiki&gt;[5]&lt;/nowiki&gt;, see section 5] as well as a draft proposal to close all languages of Wikinews[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? &lt;nowiki&gt;[6]&lt;/nowiki&gt;].

[[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Initial metrics]] compiled by WMF staff also support the community's concerns about Wikinews.

Based on this report, SPTF recommends a community reevaluation of Wikinews. We conclude that its current structure and activity levels are the lowest among the existing sister projects. SPTF also recommends pausing the opening of new language editions while the consultation runs.

SPTF brings this analysis to a discussion and welcomes discussions of alternative outcomes, including potential restructuring efforts or integration with other Wikimedia initiatives.

'''Options''' mentioned so far (which might be applied to just low-activity languages or all languages) include but are not limited to:
*Restructure how Wikinews works and is linked to other current events efforts on the projects,
*Merge the content of Wikinews into the relevant language Wikipedias, possibly in a new namespace,
*Merge content into compatibly licensed external projects,
*Archive Wikinews projects.
Your insights and perspectives are invaluable in shaping the future of these projects. We encourage all interested community members to share their thoughts on the relevant discussion pages or through other designated feedback channels.

=== Feedback and next steps ===

We'd be grateful if you want to take part in a conversation on the future of these projects and the review process. We are setting up two different project pages: [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]] and [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]]. Please participate between 27 June 2025 and 27 July 2025, after which we will summarize the discussion to move forward. You can write in your own language.

I will also host a community conversation 16th July Wednesday 11.00 UTC and 17th July Thursday 17.00 UTC (call links to follow shortly) and will be around at Wikimania for more discussions. 
&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, ٠١:٥٧, ٢٨ جون ٢٠٢٥ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&amp;oldid=28911188 --&gt;

== Wikidata Item and Property labels soon displayed in Wiki Watchlist/Recent Changes ==

''(Apologies for posting in English, you can help by translating into your language)''

Hello everyone, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Wikidata For Wikimedia Projects]] team is excited to announce an upcoming change in how Wikidata edit changelogs are displayed in your [[Special:Watchlist|Watchlists]] and [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] lists. If an edit is made on Wikidata that affects a page in another Wikimedia Project, the changelog will contain some information about the nature of the edit. This can include a QID (or Q-number), a PID (or P-number) and a value (which can be text, numbers, dates, or also QID or PID’s). Confused by these terms? See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Glossary|Wikidata:Glossary]] for further explanations.

The upcoming change is scheduled for '''17.07.2025''', between '''1300 - 1500 UTC'''.
The change will display the label (item name) alongside any QID or PIDs, as seen in the image below:
[[File:Apr10 edit summary on Wikidata.png|An edit sum entry on Wikidata, labels display alongside their P- and Q-no.'s]]

These changes will only be visible if you have Wikidata edits enabled in your User Preferences for Watchlists and Recent Changes, or have the active filter ‘Wikidata edits’ checkbox toggled on, directly on the Watchlist and Recent Changes pages.

Your bot and gadget may be affected! There are thousands of bots, gadgets and user-scripts and whilst we have researched potential effects to many of them, we cannot guarantee there won’t be some that are broken or affected by this change.

Further information and context about this change, including how your bot may be affected can be found on this [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|project task page]]. We welcome your questions and feedback, please write to us on this dedicated [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Talk page]].

Thank you, - [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] on behalf of the Wikidata For Wikimedia Projects Team. [[ورتݨ آلا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتݨ آلے نال ڳالھ مہاڑ:MediaWiki message delivery|ڳالھ مُہاڑ]]) ١٧:٤٥, ١٤ جولائی ٢٠٢٥ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&amp;oldid=28981877 --&gt;
==Request for adminship==
Hi, To all, I have worked as admin. I want to serve as admin also in next turn. I may be granted permanent adminship[[ورتݨ آلا:Sraiki|Sraiki]] ([[ورتݨ آلے نال ڳالھ مہاڑ:Sraiki|ڳالھ مُہاڑ]]) ١٥:٤٢, ٢٢ جولائی ٢٠٢٥ (PKT)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Temporary accounts will be rolled out soon&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;body&quot;/&gt;
Hello, we are the Wikimedia Foundation [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]] team. We would like to announce that '''we plan to enable [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] for this wiki in the week of September 1'''.

Temporary accounts are successfully live on 30 wikis, including many large ones like German, Japanese, and French. The change they bring is especially relevant to logged-out editors, who this feature is designed to protect. But it is also relevant to community members like mentors, patrollers, and admins – anyone who reverts edits, blocks users, or otherwise interacts with logged-out editors as part of keeping the wikis safe and accurate. 

'''Why we are building temporary accounts'''

Our wikis should be safer to edit by default for logged-out editors. Temporary accounts allow people to continue editing the wikis without creating an account, while avoiding publicly tying their edits to their IP address. We believe this is in the best interest of our logged-out editors, who make valuable contributions to the wikis and who may later create accounts and grow our community of editors, admins, and other roles. Even though the wikis do warn logged-out editors that their IP address will be associated with their edit, many people may not understand what an IP address is, or that it could be used to connect them to other information about them in ways they might not expect. 

Additionally, our moderation software and tools rely too heavily on network origin (IP addresses) to identify users and patterns of activity, especially as IP addresses themselves are becoming less stable as identifiers. Temporary accounts allow for more precise interactions with logged-out editors, including more precise blocks, and can help limit how often we unintentionally end up blocking good-faith users who use the same IP addresses as bad-faith users.

'''How temporary accounts work'''
[[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]]
Any time a logged-out user publishes an edit on this wiki, a cookie will be set in this user's browser, and a temporary account tied with this cookie will be automatically created. This account's name will follow the pattern: &lt;code dir=ltr&gt;~2025-12345-67&lt;/code&gt; (a tilde, current year, a number). On pages like Recent Changes or page history, this name will be displayed. The cookie will expire 90 days after its creation. As long as it exists, all edits made from this device will be attributed to this temporary account. It will be the same account even if the IP address changes, unless the user clears their cookies or uses a different device or web browser. A record of the IP address used at the time of each edit will be stored for 90 days after the edit. However, only some logged-in users will be able to see it.

'''What does this mean for different groups of users?'''

'''For logged-out editors'''

* This increases privacy: currently, if you do not use a registered account to edit, then everybody can see the IP address for the edits you made, even after 90 days. That will no longer be possible on this wiki.
* If you use a temporary account to edit from different locations in the last 90 days (for example at home and at a coffee shop), the edit history and the IP addresses for all those locations will now be recorded together, for the same temporary account. Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the relevant requirements]] will be able to view this data. If this creates any personal security concerns for you, please contact talktohumanrights at wikimedia.org for advice.

'''For community members interacting with logged-out editors'''

* A temporary account is uniquely linked to a device. In comparison, an IP address can be shared with different devices and people (for example, different people at school or at work might have the same IP address).
* Compared to the current situation, it will be safer to assume that a temporary user's talk page belongs to only one person, and messages left there will be read by them. As you can see in the screenshot, temporary account users will receive notifications. It will also be possible to thank them for their edits, ping them in discussions, and invite them to get more involved in the community.

'''For users who use IP address data to moderate and maintain the wiki'''

* '''For patrollers''' who track persistent abusers, investigate violations of policies, etc.: Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the requirements]] will be able to reveal temporary users' IP addresses and all contributions made by temporary accounts from a specific IP address or range ([[Special:IPContributions]]). They will also have access to useful information about the IP addresses thanks to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]] feature. Many other pieces of software have been built or adjusted to work with temporary accounts, including AbuseFilter, global blocks, Global User Contributions, and more. (For information for volunteer developers on how to update the code of your tools – see the last part of the message.)
* '''For admins blocking logged-out editors''':
** It will be possible to block many abusers by just blocking their temporary accounts. A blocked person won't be able to create new temporary accounts quickly if the admin selects the [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblock]] option.
** It will still be possible to block an IP address or IP range.
* Temporary accounts will not be retroactively applied to contributions made before the deployment. On Special:Contributions, you will be able to see existing IP user contributions, but not new contributions made by temporary accounts on that IP address. Instead, you should use Special:IPContributions for this.

'''Our requests for you, and next steps'''

* If you know of any tools, bots, gadgets etc. using data about IP addresses or being available for logged-out users, you may want to test if they work on [[testwiki:Main_Page|testwiki]] or [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]]. If you are a volunteer developer, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|read our documentation for developers]], and in particular, the section on [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|how your code might need to be updated]].
* If you want to test the temporary account experience, for example just to check what it feels like, go to testwiki or test2wiki and edit without logging in.
* Tell us if you know of any difficulties that need to be addressed. We will try to help, and if we are not able, we will consider the available options.
* Look at our [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|previous message]] about requirements for users without extended rights who may need access to IP addresses.

To learn more about the project, check out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|our FAQ]] – you will find many useful answers there. You may also [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|look at the updates]] (we have just posted one) and [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|subscribe to our new newsletter]]. If you'd like to talk to me (Szymon) off-wiki, you will find me on Discord and Telegram. Thank you!&lt;section end=&quot;body&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]&lt;/bdi&gt; ٠٢:٣٦, ٢٧ اگست ٢٠٢٥ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&amp;oldid=29181713 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Have your say: vote for the 2025 Board of Trustees&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Hello all,

The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|2025 Board of Trustees election]] is now open. Candidates are running for two (2) seats on the Board.

To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|voter eligibility page]].

Learn more about them by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|reading their application statements and watch their candidacy videos]].

When you are ready, go to the [[m:Special:SecurePoll/vote/405|SecurePoll voting page to vote]].

'''The vote is open from October 8 at 00:00 UTC to October 22 at 23:59 UTC.'''

Best regards,

Abhishek Suryawanshi&lt;br /&gt;Chair, Elections Committee&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[ورتݨ آلا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتݨ آلے نال ڳالھ مہاڑ:MediaWiki message delivery|ڳالھ مُہاڑ]]) ٠٩:٤٨, ٩ اکتوبر ٢٠٢٥ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29360896 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function1&quot;/&gt;
{{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere).

There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki.
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function1&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) ١٦:٤٣, ٢٠ اکتوبر ٢٠٢٥ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29432175 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Seeking volunteers to join several of the movement’s committees&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. 

Read more about the committees on their Meta-wiki pages:
* [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee (AffCom)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombuds commission (OC)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]]

Applications for the committees open on October 30, 2025. Applications for the Affiliations Committee, Ombuds commission and the Case Review Committee close on December 11, 2025. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org with any questions you may have.

For the Committee Support team,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] ١٩:١٣, ٣٠ اکتوبر ٢٠٢٥ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:MKaur (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29517125 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Migration to Parsoid&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;em&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]&lt;/em&gt;

Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier.

If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation.

There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Confidence_Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki.

To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]&lt;/bdi&gt; ٠٤:١٥, ٨ نومبر ٢٠٢٥ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2025-11-10_Wikipedias&amp;oldid=29590016 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function2&quot;/&gt;
{{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki&lt;/span&gt;. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki.
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function2&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) ١٩:٢٢, ٢٠ نومبر ٢٠٢٥ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29583860 --&gt;

== Feminism and Folklore 2026 starts soon ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 

Dear Wiki Community,

We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia.

The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects.

;About the Campaign 
'''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices.

;What Can Participants Write About? 
Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to:

* Folk festivals, rituals, and celebrations  
* Folk dances, music, and traditional performances  
* Women and queer figures in folklore  
* Women in mythology and oral traditions  
* Women warriors, witches, and witch-hunting narratives  
* Fairy tales, folk stories, and legends  
* Folk games, sports, and cultural practices  

Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools.

;How to Sign Up as an Organizer 
Organizers are requested to complete the following steps to register their community:

# Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] 
# Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool  
# Prepare a local article list and clearly mention:
#* Campaign timeline  
#* Local and international prizes  
# Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]]  
# Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]'''

;Campaign Tools

The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants:

* '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats.
* '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore.

Both tools are now available for use in the campaign.  '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]'''

;Learn More &amp; Get Support
For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''.

If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via:
* '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]'''
* Email us using details on the contact page.

;Join Us 
We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia.

Thank you and best wishes,
  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]'''

----

''Stay connected:''  
[[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp;
[[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

== Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]
Hello everyone,

We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe.

;About Wiki Loves Folklore 

'''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight:
* Folk traditions and rituals  
* Cultural festivals and celebrations  
* Traditional attire and crafts 
* Performing arts, music, and dance  
* Everyday practices rooted in folk heritage  

Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world.

[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] 

; Host a Local Edition 

As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to:
* Increase visibility of your region’s folk culture  
* Engage new contributors in your community  
* Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content  

'''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:'''  

If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know.

If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region.

;Get in Touch 
If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via:

* The project Talk pages  
* Email: '''support@wikilovesfolklore.org'''

We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail.

Warm regards,  

'''The Wiki Loves Folklore International Team'''
&lt;/div&gt;
[[ورتݨ آلا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتݨ آلے نال ڳالھ مہاڑ:MediaWiki message delivery|ڳالھ مُہاڑ]]) ١٨:٢١, ١٨ جنوری ٢٠٢٦ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=29228188 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

٠٢:٠١, ٢٠ جنوری ٢٠٢٦ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29905753 --&gt;

== Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]]
{{int:please-translate}}

Dear Wikipedians!

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''.

The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences.

🧩'''How to participate?'''

Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine.

🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''.

'''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.'''

If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&amp;messages=&amp;language=en&amp;x=D banner] into your own language.

Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! 

[[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&amp;oldid=28552112 --&gt;

== Request for comment (global AI policy) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}}
A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}}
[[ورتݨ آلا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتݨ آلے نال ڳالھ مہاڑ:MediaWiki message delivery|ڳالھ مُہاڑ]]) ٠٥:٥٨, ٢٦ اپريل ٢٠٢٦ (PKT)
&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30424282 --&gt;</text>
      <sha1>965gc2a2x3y4w8q3oasp98y08745mdo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پیراسائیکالوجی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13347</id>
    <revision>
      <id>71114</id>
      <parentid>71095</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T16:19:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ismail Saraikistani</username>
        <id>3155</id>
      </contributor>
      <comment>/* پرسکون لہراں */</comment>
      <origin>71114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="316626" sha1="2mra7iahw76apmo8yy2of4geoijpowa" xml:space="preserve">


===مصنف=== 


==حضرت [[خواجہ شمس الدین عظیمی]]''' رحمة اللہ علیہ== 


'''نانواں'''

روحانی طالب علماں دے ناں


سرائیکی ترجمہ، اسماعیل بھٹہ

زیر سرپرستی، سید طاہر جلیل عظیمی (پرنسپل روحانی اکیڈمی لہور)

==تکوین تے ارشاد==
جݙݨ اساں کہیں علم دا تذکرہ کریندے ہیں تاں اوں علم کوں سمجھݨ کیتے ݙو ڳالہیں اہمیت رکھدن۔ پہلی ڳالھ اے ہے کہ علم دی تھیوری ساکوں معلوم ہووے تے اوں علم دی تکمیل اے ہے کہ اساں علم دے اوں شعبے کوں مظاہراتی خدوخال نال ݙیکھوں۔ مطلب اے تھیا کہ علم، تھیوری تے پریکٹیکل دے مجموعے دا ناں ہے۔ دیگر علوم دی طرح روحانی علوم وی اینہی بنیاد تے قائم ہن یعنی علم دی تھیوری اچ قاعدے، ضابطے، فارمولے تے انہاں فارمولیاں کوں پرکھݨ کیتے پریکٹیکل کرایا ویندے۔ علم ݙو طرح نال سکھا ویندے۔ ہک طریقہ اے ہے کہ پہلے تھیوری معلوم کریجے تے اوندے قاعدے تے ضابطے معلوم کریجن تے اوندے بعد اونکوں پرکھا ونڄے۔ ݙوجھا طریقہ اے ہے کہ براہ راست تجرباتی عمل شروع کیتا ونڄے۔
===مثال===
ہک آدمی استاد دی زیر نگرانی درکھاݨ دا کم سکھدے تے او کرسی بݨا گھندے۔ ایندے برعکس ݙوجھا آدمی پہلے ایں علم دی مبادیات توں واقفیت حاصل کریندے تے ول کرسی بݨیندے۔ اوں ݙوجھے آدمی کوں اے ڳال معلوم نی ہوندی کہ کیہڑے درخت دی لکڑ کتنی اچھی ہے۔ اوں لکڑ دے اندر پاݨی دا کتنا تناسب ہے۔ لکڑ دے اندر رڳاں تے نساں دا ڄال کتنا ہے۔ لکڑ دے ہک مربع فٹ اچ کتنا وزن ہے۔ جے ایں لکڑ کوں پالش کریجے تاں کتنی چمک آسی۔ رنگ کریجے تاں کیہجی صورت نکلسی۔ لکڑ دی طبعی عمر کتنی ہے۔ اینکوں کیڑا لڳدے یا کینہاں وغیرہ۔

ٻہوں سارے ڳالہیں ایہجے ہن کہ براہ راست تجزیہ کرݨ والے شاگرد کوں معلوم تھی ویندن۔ علم دی مبادیات کوں سمجھݨ والا انجینئر سݙویندے۔ کرسی درکھاݨ وی بݨیندے تے کرسی انجینئر وی بݨیندے لیکن انجینئر دی حیثیت بہرحال اپݨی جگہ اہمیت دی حامل ہے۔ علم دی تریجھی شکل اے ہے کہ ہک آدمی تھیوری وی جاݨدے لیکن اونکوں کوئی تجربہ نی۔ ایں صورت وچ او آدمی جینکوں تجربہ ہے، اوں آدمی توں زیادہ باصلاحیت قرار پیندے جیہڑا تھیوری تاں جاݨدے لیکن اونکوں تجربہ نی۔

اللہ کریم دی بݨائی ہوئی کائنات ہک منظم تے مستحکم منصوبے دے تحت قائم ہے۔ روحانیت نے کائنات دی ساخت دا علم ڄاݨݨ کیتے ݙو طرزاں قائم کیتن۔ ہک طرز اے ہے کہ کوئی روحانی آدمی اپݨے تصرّف نال شاگرد کوں ایں قابل بݨا ݙیندے کہ او ہک تجرباتی آدمی بݨ ویندے۔ لیکن اوندی حیثیت انہاں معنیاں اچ کمزور رہندی ہے کہ جے تجربہ غلط تھی ونڄے یا تجربے دا تعمیری پہلو تخریب بݨ ونڄے تاں او بے وس تھی ویندے۔ تھیوری ڄاݨݨ والا تے تجربات توں واقف آدمی نہ صرف اے کہ بگڑے ہوئے کم صحیح کر گھندے بلکہ او اوں علم اچ نویں نویں ایجادات تے اختراعات وی کریندے۔ ایں تمہید دا مفہوم اے ہے کہ علم اوہو ہے جیہڑا الف۔ب۔پ دے طریقے تے سکھیجے۔ ول او علم تجربے اچ وی آ ونڄے۔
سیدنا حضور ﷺ دے ارشاد عالی دے مطابق تے قرآن پاک دی روشنی اچ روحانی علوم دے ݙو شعبے ہن، ہک شعبہ پریکٹیکل ہے، او اے ہے کہ روحانی استاد یا مرشد نے جو کجھ پڑھݨ کوں ݙسا ݙتے یا کوئی شغل تلقین کر ݙتے، کوئی ریاضت متعیّن کر ݙتی۔ مرید یا شاگرد نے مرشد دی تعمیل اچ اوں عمل دا ورد کرݨا شروع کر ݙتا، جݙݨ کݙہیں اوندی ذہنی صلاحیت ودھی تے اوندے اچ اضافہ تھیا تاں مرشد نے تصرّف کر کے اونکوں کوئی چیز ݙکھا ݙتی۔ شیخ نے تصرّف کیتا تے شاگرد یا مرید دے اکھیاں دے سامݨے فرشتے آ ڳئے یا روح نال ہمکلامی اونکوں نصیب تھی ڳئی تے زیادہ ترقی تھئی تاں جنّت دے باغات دی سیر کیتی تے مزید ترقی تھئی تاں اللہ کریم دے صفات دا عارف تھی ڳیا۔ ݙوجھا طریقہ اے ہے کہ علم جیہڑے قانون تے قائم ہے تے جنہاں فارمولیاں تے کائنات رواں دواں ہے، مرشد مرید کوں علوم نال متعلق قوانین تے فارمولیاں دی تعلیم ݙیندے۔ جیویں جیویں کہیں مرید دے سامݨے فارمولے آندن اوندے اندر قانون کوں سمجھݨ تے قانون تے عمل درآمد کرݨ دی صلاحیت پیدا تھی ویندی ہے۔

اللہ کریم فرمیندن کہ اساں تہاݙے کیتے چندر تے سورج کوں مسخر کر ݙتے تے تہاݙے کیتے آسماناں تے زمین اچ جو کجھ ہے سب دا سب مسخر کر ݙتے۔ تسخیر دے عمل دا تذکرہ قرآن پاک اچ ݙو طرزاں اچ بیان کیتا ڳئے، ہک طرز اچ آدمی اچ اچھائی تے برائی دا تصوّر کہیں نہ کہیں طرح اپݨی ذات دے گرد گھمدے۔ ݙوجھی طرز اے ہے کہ آدمی دے ذہن اچ اپݨی ذات نی رہندی، او اپݨی ذات دی نفی کر ݙیندے تے اوندا ذہن اللہ کریم دے اوں قانون کوں سمجھ گھندے جینکوں مشیئت آکھا ڳئے۔ قرآن پاک اچ ایندا تذکرہ حضرت موسیٰ علیہ السلام دے واقعے اچ بیان تھیا ہے۔ &quot;جینکوں اساں عنایت کیتا علم اپݨی رحمت خاص نال&quot; (وَعَلَّمْنَاهُ مِن لَّدُنَّا عِلْمًا – سورۃ الکہف – آیت نمبر 65)، او علم لدنی ہے۔ سب ڄاݨدن کہ موسیٰ علیہ السلام تے بندہ کشتی اچ ٻیٹھے۔ بندے نے کشتی اچ سوراخ کر ݙتا ول ہک گھر اچ مہمان رہیے تے ہک ٻال کوں قتل کر ݙتا۔ دیوار ڈھہݨ لڳی تاں بغیر معاوضے دے جبکہ او بکھے پیاسے ہن، اوں دیوار کوں بݨا ݙتا۔ موسیٰ علیہ السلام نے جݙݨ اوں ڳال تے اعتراض کیتا تاں اوں بندے نے آکھا کہ میں جو کجھ کیتے او اپݨے رب دے حکم نال کیتے تے ول اوں بندے تے موسیٰ علیہ السلام اچ جدائی تھی ڳئی تے موسیٰ علیہ السلام نے اوں بندے نال اقرار کیتا بیشک اچ اپݨی ڳال تے قائم نی رہ سڳا۔ موسیٰ علیہ السلام دا علم اوں طرز نال وابستہ ہے جیہڑی طرز تے اچھائی برائی دا تصوّر قائم ہے تے بندے دا علم اوں طرز نال وابستہ ہے جیہڑی طرز اچ اللہ دے علاوہ ٻیا کجھ نی۔ اتھاں اے ݙسݨا مقصود نی کہ موسیٰ علیہ السلام دی حیثیت گھٹ ہئی یا اوں بندے دی حیثیت زیادہ ہئی۔ غور طلب ڳال اے ہے کہ موسیٰ علیہ السلام تلاش کریندے ہوئے اوں بندے تک پہنچے، او بندہ موسیٰ علیہ السلام دی ڳول اچ نی آیا۔

اللہ کریم سب توں وݙے قانون دان ہن، جیہڑے بندے دا ذہن مشیئت دے نال قائم تھی ویندے، او بجائے خود قانون بݨ ویندے تے قانون تے عمل درآمد کراوݨا ہر بندے دے اتے تے پوری کائنات دے اتے واجب ہے۔ اوں بندے نے گفتگو دے دوران اے وی ݙسیا کہ اے اللہ دی حکمت ہے کہ اوں نے میکوں اے علم (تکوین) عطا فرما ݙتے تے تہاکوں او علم (ارشاد) عطا فرما ݙتے۔ قرآن پاک اچ بیان کردہ ایں واقعے دے اندر تفکر کریجے تاں اے ڳال پوری طرح واضح تھی ویندی ہے کہ ہر حال اچ قانون دی حکمرانی ہے۔ چونکہ اے بندہ خود کائنات دے جاری و ساری تکوینی قانون دا نمائندہ ہے تے جو کجھ کریندا پئے، مشیئت دے تحت کریندا پئے۔ اینہی واسطے حضرت موسیٰ علیہ السلام نے رستے دے صعوبتاں برداشت کر کے اوں بندے کوں تلاش کیتا تے اوں بندے تے شریعت نافذ نی کیتی۔

==امانت==
اللہ خالق ہے تے رب ہے یعنی ایہجی ہستی جیں زندگی دے تمام وسائل مہیا کر کے تخلیق کیتا۔ اللہ نے چاہا کہ میں سنڄاݨا ونڄاں۔ سنڄاݨݨ کیتے  ضروری ہئی کہ کوئی ایہجی مخلوق ہووے جیہڑی اللہ کوں اللہ دی مرضی تے منشاء دے مطابق سنڄاݨ سڳے۔ اللہ نے پہچاݨݨ دے ݙو طرزاں قائم فرمائے۔ ہک طرز اے ہے کہ مخلوق ڄاݨدی ہے کہ اساں مخلوق ہیں تے ساݙا پیدا کرݨ والا اللہ ہے۔ سنڄاݨݨ دی ݙوجھی طرز اے ہے کہ اللہ نے ساکوں کیوں پیدا کیتا تے ساݙی تخلیق دا مقصد تے منشاء کیا ہے۔ اے ڳال کہ اللہ کریم نے مخلوق کوں کیوں پیدا کیتا؟ اللہ دا ہک راز ہے۔ قرآن پاک ایں راز دے اتوں پردہ ہٹیندے ہوئے فرمیندے کہ اساں جنّات تے انسان کوں ایں واسطے پیدا کیتے کہ او ساݙی عبادت کرن۔ اپݨی بندگی تے عبدیّت دا اعتراف کریندے ہوئے ساݙے سامݨے جھک ونڄن تے بندگی دا اعتراف ایں ڳال دی طرف اشارہ ہے کہ بندے نے اے اقرار کر گھدا کہ میݙی اپݨی ذاتی حیثیت کجھ نی۔ اصل حیثیت اوں ذات عظیم دی ہے جیندے سامݨے جھکدا پیا ہاں۔ اے طرز عام طرز ہے تے ایں طرز اچ پوری کائنات، جنّات، فرشتے، انسان، حیوانات و جمادات سب دے سب ہم رشتہ ہن۔ تمام مخلوق اللہ کریم دی عبادت اچ مصروف ہے۔ درخت وی عبادت کریندن، پہاڑ وی عبادت اچ مصروف ہن۔ پکھی وی عبادت کریندن، جنّات وی عبادت کریندن، فرشتے وی ہمہ تن عبادت اخ مشغول ہن۔ عبادت دا ہک مفہوم اے ہے کہ اساں علمی اعتبار نال اے ڳالھ ڄاݨدے ہوؤں کہ ساݙا کوئی خالق ہے تے عبادت دا ݙوجھا مفہوم اے ہے کہ اساں مشاہداتی طور تے ݙیکھدے ہوؤں، سنڄاݨدے ہوؤں۔ خالق دی ڳالھ سݨدے ہوؤں تے اللہ کریم دی ہدایات کوں براہ راست قبول کر کے انہاں تے عمل پیرا تھیؤں۔

اساں اے ݙسے کہ علم دے ݙو حیثیتاں ہن۔ ہک علم محض ڄاݨݨا ہے، تے علم دی ݙوجھی حیثیت اوں علم توں حاصل شدہ تجربات یا مشاہدات دا حاصل تھیوݨا ہے۔ ہک علم اے ہے کہ ساکوں ساݙے اللہ نے پیدا کیتے تے ایں واسطے پیدا کیتے کہ اساں اللہ کریم دی عبادت کروں تے انہاں اعمال کوں اختیار کروں جیہڑے اللہ کریم دے پسندیدہ ہن۔ ایں علم اچ مشاہدے کوں دخل نی۔
ݙوجھا علم او ہے کہ جیندے وچ علم دے ݙوہیں حیثیتاں قائم ہن یعنی علم دی علمی حیثیت وی ہوندی ہے تے علم دی تجرباتی حیثیت وی قائم ہوندی ہے۔ تجرباتی حیثیت کوں اللہ کریم نے اپݨی امانت قرار ݙتے۔ امانت دا تذکرہ آندے تاں انسان دی ہک منفرد حیثیت قائم تھی ویندی ہے۔
قرآن پاک اچ اللہ کریم نے ݙسے کہ میں کون ہاں؟ تے  ایں کائنات دی تخلیق اچ میݙی صناعی کیہڑی طرح عمل کریندی پئی ہے؟ تے کائنات دا قیام کنہاں ضابطیاں، قاعدیاں تے فارمولیاں تے قائم ہے۔
اے علم دی او طرز ہے جیہڑی یقین بݨ کے مشاہدہ بݨ ویندی ہے۔ اللہ کریم نے قرآن پاک اچ سورہ بقرہ دی پہلی آیات اچ فرمایا ہے کہ اے کتاب انہاں لوگاں کیتے ہدایت ہے جیہڑے متقی ہن تے متقی او لوگ ہن جیہڑے غیب دا یقین رکھدن۔ غیب دا یقین رکھݨ توں مراد اے ہے کہ او مشاہداتی نظر دے حامل ہوون۔ انہاں دے اندر او نظر کم کریندی ہووے جیہڑی غیب بین ہے۔ جے تک انسان دے اندر مشاہداتی نظر کم نہ کریسی اوندے کیتے کائنات تسخیر کینہاں تھیسی۔ مسخر تھیوݨ توں مراد اے ہے کہ اساں اے ݙیکھدے پئے ہیں کہ زمین ہک قاعدے ضابطے دے تحت ساکوں رزق فراہم کریندی پئی ہے۔ اساں زمین تے مکان بݨیندے ہیں تاں زمین مکان بݨاوݨ اچ حارج نی تھیندی۔ زمین اتنی سنگلاخ تے سخت جان نی بݨ ویندی کہ اساں اوندے اتے ٹروں تاں ڈھہوݨ لڳوں۔ اتنی نرم نی بݨ ویندی کہ اساں زمین دے اتے چلوں تاں ساݙے پیر دھنس ونڄن۔

سورج تے چندر ساݙی خدمت گزاری اچ مصروف ہن۔ ہک قاعدے تے ضابطے اچ اپݨی ڈیوٹی کوں انجام ݙیندے پئے ہن جیہڑی انہاں دے اتے فرض کر ݙتی ڳئی ہے تے ایں عمل نال ساکوں اختیاری یا غیر اختیاری فائدہ پہنچدا پئے۔ ہک تسخیر اے ہے کہ تساں اپݨے اختیار دے تحت زمین توں، سمندر توں، دریاواں توں، پہاڑاں توں، چندر توں، سجھ توں کم گھن سڳو۔ تسخیر اے وی ہے کہ چندر دی چانݨی نال پھلاں اچ مٹھاس پیدا تھیوے تے اعلیٰ تسخیر اے ہے کہ سیدنا حضورﷺ انگل نال اشارہ کر ݙیون تاں چندر ݙو ٹکڑے تھی ونڄے۔ حضرت عمر فاروقؓ دریائے نیل کوں پیغام بھیج ݙیون، &quot;جے توں اللہ دے حکم نال وڳدا پیا ہیں تاں سرکشی توں باز آ ونڄ نتاں عمرؓ دا کوڑا تیݙے کیتے کافی ہے۔&quot; ہک صاحِب نے حضرت عمرؓ توں شکایت کیتی، یا امیر المومنین! میں زمین تے محنت کرینداں ، داݨہ سٹینداں تے جو کجھ زمین دے ضروریات ہن انہاں کوں پورا کرینداں پر بیج سک ویندے۔ ٻہوں پریشان ہاں۔ حضرت عمرؓ نے فرمایا، &quot;جݙݨ میݙا اوں پاسوں لنگھݨ تھیوے تاں ݙسیں۔&quot; حضرت عمر فاروقؓ جݙݨ اوں پاسوں لنگھے تاں اوں صاحب نے زمین دی نشاندہی کیتی۔ حضرت عمرؓ تشریف گھن ڳئے تے زمین تے کوڑا مار کے فرمایا، &quot;توں اللہ دے بندے دی محنت ضائع کریندی ہیں جݙݨکہ او تیݙی ساری ضروریات پوری کریندے۔&quot; تے اوندے بعد زمین لہلہاندی رڑھ اچ تبدیل تھی ڳئی۔

مرشد کریم حضور قلندر بابا اولیاءؒ نے میکوں ہک واقعہ سݨایا کہ ہک ٻہوں وݙا نجومی سیدنا حضورﷺ دی خدمت اچ حاضر تھیا۔ پتہ چلا کہ حضورﷺ اوں وقت پہاڑ تے ہن۔ نجومی اتھاں پہنچ ڳیا۔ اوں نے اپݨا تعارف کرایا تے آکھا ، جے آپﷺ دے پیر مبارک دے تلے اے پہاڑ موم تھی ونڄے تے پہاڑ دے اتے پیر دا نقش آ ونڄے تاں میں مسلمان تھی ویساں۔ رسول اللہﷺ نے بسم اللہ پڑھ کے قدم چایا تے پہاڑ تے رکھ ݙتا۔ جیویں ہی حضورﷺ نے پیر چا کے پتھر تے رکھا۔ نجومی نے آسمان دی طرف ݙٹھا تے ول پہاڑ دی طرف نظر سٹی۔ پہاڑ تے پیر دا نقش موجود ہئی۔ ایں طرح جیویں نرم مٹی تے نقش بݨ ویندے۔ تسخیر دا اے عمل ݙیکھ کے نجومی مسلمان تھی ڳیا۔ دریافت کرݨ تے اوں نے ݙسا کہ او اپݨے زمانے دا یکتا تے منفرد نجومی ہے۔ آسمان تے ہک ستارہ ہے۔ او ستارہ جݙݨ کہیں آدمی دے سر تے براہ راست سایہ فگن تھیندے تاں اوندے اندر اے صلاحیت پیدا تھی ویندی ہے کہ سخت مٹی نرم تھی ویندی ہے۔ میݙے حساب نال ایں ستارے کوں اوں جگہ جتھاں حضورﷺ کھڑے ہن، کئی ہزار سال بعد آوݨا ہئی۔ میں جݙݨ رسول اللہﷺ توں درخواست کیتی تے حضورﷺ نے بسم اللہ پڑھ کے قدم چایا تان میں ݙٹھا کہ او ستارہ اپݨی جگہ توں تیزی نال پلٹا تے لمحیاں کیتے حضورﷺ دے اتے سایہ فگن تھی کے واپس چلا ڳیا۔

تسخیر دی ہک شکل اے وی ہے جو تساں اے ڄاݨدے ہوو کہ سونے وچ کتنے روشنیاں دے مقداراں کم کریندن۔ جے تانبے اچ اتنے مقداراں دا اضافہ کر ݙیویجے تاں تانبا سونا بݨ ویندے۔
اللہ کریم دی تخلیق اچ کوئی تخلیق غیر متوازن نی تے نہ کوئی ایہجی صورت ہے کہ کائنات حادثاتی طور تے وجود اچ آ ڳئی ہووے۔ تخلیق دے تحت ہر شئے وچ معیّن مقداراں کم کریندے پئے ہن، جتھاں تک تخلیقی عمل دا تعلق ہے ٻکری وی اونہی طرح پیدا تھیندی ہے جیں طرح انسان پیدا تھیندے۔ ٻکری کوں وی اونہی طرح بکھ لڳدی ہے جیں طرح انسان کوں بکھ لڳدی ہے۔ ٻکری دے اندر وی تریھ دا تقاضا اونہی طرح پیدا تھیندے جیں طرح آدمی کوں تریھ لڳدی ہے۔ ٻکری وی اوں طرح سمھدی ہے جیں طرح آدمی سمھدے تے ٻکری وی اونہی طرح بھڄدی دھرکدی ہے تے غذا تلاش کریندی ہے جیں طرح انسان تلاش کریندے۔ ڳال صرف اے ہے کہ تخلیق کرݨ والے معیّن مقداراں ہر مخلوق اچ انج انج کم کریندے پئے ہن۔ کتھائیں معیّن مقداراں ٻکری بݨ ویندن۔ کتھائیں معیّن مقداراں نال ڳݙونھ بݨ ویندے۔ کتھائیں معیّن مقداراں نال آدم بݨ ویندے۔ کتھائیں معیّن مقداراں نال پہاڑ، کتھائیں فرشتے تے کتھائیں جنّتاں بݨ ویندن تے کتھائیں دوزخ دا ٻالݨ بݨ ویندے۔

==تخلیقی نظام==
اللہ نے بحیثیت خالق دے اپݨے بندیاں کوں ایہجا علم عطا کیتے کہ بندے دے اندر تخلیقی صلاحیتاں بیدار تھی ڳن۔ اللہ نے اپݨی ذات مبارک کیتے احسن الخالقین (تخلیق کرݨ والیاں اچ بہترین خالق) دا لفظ بیان فرمائے۔ یعنی اللہ نے تخلیقی اختیارات اپݨے علاوہ آدم کوں وی تفویض کر ݙتن۔
تخلیق کرݨ والی ہستی ایں ڳال تے قدرت رکھدی ہے کہ او اپݨی منشاء تے مرضی دے مطابق جݙݨ چاہے کہیں شئے کوں وجود اچ گھن آوے۔ جݙݨ اوندا دل چاہے روک ݙیوے۔ جݙݨ اوندے مزاج کیتے  کوئی ڳال ناگوار گزرے تاں اوں چیز کوں بھن کے ریزہ ریزہ کر ݙیوے۔ ایہے اختیارات اللہ نے آدم کوں وی ݙتن۔ آدم اپݨی تخلیق نال نوعِ انسانی کوں فائدہ وی پہنچا سڳدے تے نوعِ انسانی ایندی تخلیق (ایجادات) نال تباہ و برباد وی تھی سڳدی ہے۔

اڄ دے دور اچ انہاں ڳالہیں کوں سمجھݨا ٻہوں آسان تھی ڳئے۔ ریڈیو ہک ایجاد یا تخلیق ہے۔ ہر ریڈیو دی اپݨی ہک طاقت ہے اوندا ناں میڈیم ویو، شارٹ ویو یا فریکوئنسی ہے، ناں کجھ وی ہووے بہرحال او طاقت انہاں پُرزیاں دے اتے منحصر ہے جیہڑے ریڈیو دے اندر نصب ہن۔ ایں طرح ٹی وی ہے اوندے اندر وی چینل کم کریندے تے اوندی طاقت دا دارومدار انہاں مقداراں(لہراں) تے ہے جیندا ناں چینل رکھا ڳیا ہے۔ ایٹم بم دے اندر وی طاقت دا ہک ذخیرہ ہے۔ ایٹم بم اچ موجود یورینیم دے الیکٹران اچ کمی یا زیادتی کر ݙتی ونڄے تاں ٻہوں قوی توانائی پیدا تھیندی ہے۔ تے اوں توانائی نال پورے پورے آبادیاں ختم تھی ویندن۔ ݙوجھا ہائیڈروجن بم جیندے پھٹݨ نال لکھاں آدمی مر ویندن۔ غور و فکر کریڄے تاں اے ڳال سامݨے آندی ہے کہ ایٹم بم بجائے خود ہک طاقت ہے تے اوں طاقت دے مقداراں کوں گھٹ یا زیادہ کیتا ونڄ سڳدے۔ صحت مند آدمی زیادہ کم کریندے۔ زیادہ بھڄ سڳدے تے حرکات و سکنات اچ چستی تے جوانمردی دا بہتر طریقے تے مظاہرہ کریندے۔ ایندے برعکس بیمار، ضعیف و ناتواں آدمی دی چال وچ، گفتگو اچ، حرکات و سکنات اچ نمایاں کمی نظر آندی ہے۔ ڳال اوہا ہے کہ صحت مند تے جواں مرد دے اندر صحت دے معیّن مقداراں اپݨی صحیح حیثیت اچ متحرّک ہوندن تے بیمار آدمی دے اندر صحت دے مقداراں کمزور، ترٹے ہوئے تے کھنڈے ہوئے ہوندن۔

ساݙے سامݨے ݙو آدمی ہن۔ ہک آدمی ذہین ہے ہک آدمی سدھا سادہ ہے۔ ذہین آدمی دے اندر عقل و شعور دے مقداراں زیادہ کم کریندے پئے ہن۔ سدھے سادے آدمی دے اندر عقل و شعور دے مقداراں گھٹ کم کریندے پئے ہن ایں واسطے او سدھا سادہ ہے۔ اینہی طرح ݙو آدمی ساݙے سامݨے ٻئے ہن۔ ہک نارمل ہے تے ٻئے آدمی دے بارے اچ ساݙی رائے اے ہے کہ اے پاڳل ہے، مخبوط الحواس ہے۔ زندگی دے تقاضے پورے کرݨ والے معیّن مقداراں تے تے او مقداراں جیہڑے آدمی دے اندر حواس بݨیندن جے صحیح طریقے تے متحرّک ہن تاں ایہجا آدمی عقلمند اکھویندے۔ صحیح مقداراں غیر متوازن تھی ونڄن تاں ایہجا آدمی کم عقل ہوندے۔

ساکوں تریھ لڳدی ہے یعنی ساݙے اندر تخلیقی نظام اطلاع ݙیندے کہ ہݨ جسمانی نظام کوں پاݨی دی ضرورت ہے۔ اعتدال پسند آدمی اتنا پاݨی استعمال کریندے جتنے پاݨی دی ساݙے جسمانی نظام کوں ضرورت ہے۔ غیر اعتدال پسند آدمی اتنا پاݨی استعمال کریندے کہ ڈھڈھ پھنڈ ویندے۔ اوندی ہک طبعی شکل اے بݨدی ہے کہ تریھ دا احساس جنہاں معیّن مقداراں تے قائم ہے او ترٹ ویندے تے جیں وقت آدمی طبعی طور تے غیر متوازن تھی ویندے، تریھ دا احساس وی ایب نارمل تھی ویندے۔ استسقاء دا مریض پاݨی پیوݨا شروع کریندے اتھاں تک کہ اوندا پیٹ پھٹ ویندے تے او مر ویندے۔ آدمی کوں بکھ لڳدی ہے، اعتدال اچ کھاݨا کھاندے تاں آدمی دی جسمانی زندگی دی نشوونما تھیندی ہے پر جے بکھ دا ایہو تقاضا اپݨے معیّن مقداراں تے قائم نہ رہوے تاں آدمی کھاݨا کھاوݨ نال بیمار تھی ویندے۔ یا کھاݨا کھاوݨ نال ضعیف تے ناتواں تھی ویندے۔ انہاں مثالاں توں اے ڳال واضح طور تے سامݨے آ ویندی ہے کہ آدمی اچ جیہڑی حرکت ہے، زندگی دے جتنے رخ ہن تے زندگی جنہاں خدوخال تے رواں دواں ہے او دنیاوی زندگی ہووے یا اوں دنیا دی زندگی ہووے جینکوں غیب دی دنیا آکھا ویندے، مقداراں تے قائم ہے۔ جے تک مقداراں قائم ہن زندگی، زندگی ہے تے جݙݨ انہاں مقداراں اچ ردّ و بدل تھیندے یا زیادتی تھیندی ہے یا کمی تھیندی ہے، حرکت اچ فرق آ ویندے تاں زندگی اچ ایہجا شگاف پئے ویندے کہ بظاہر آدمی زندہ نظر آندے لیکن باطن وچ او آدمی کجھ وی نی ہوندا۔ نہ جیندیاں اچ اونکوں شمار کیتا ویندے تے نہ اوندا شمار مردیاں وچ تھیندے۔ تسخیر کائنات کیتے ضروری ہے کہ ساکوں تخلیق دے او فارمولے معلوم ہوون جنہاں دے اتے اے تخلیق قائم تے متحرّک ہے، باحواس و با شعور ہے۔
===قانون===
زندگی دا ہر تقاضا معیّن مقداروں نال مرکب ہے تے اے معیّن مقداراں ہی تقاضے تخلیق کریندن۔ زندگی دا کوئی تقاضا فارمولیاں دے بغیر قائم نی۔
اللہ کریم نے ساݙی تخلیق فارمولیاں نال کیتی ہے تے انہی فارمولیاں کوں اساں دانستہ یا نادانستہ متحرّک کر گھندے ہیں تاں نویں نویں ایجادات تے تخلیقات وجود اچ آ ویندن۔ کیونکہ آدمی بجائے خود ہک فارمولا ہے ایں واسطے فارمولے دے اندر او تخلیقی عناصر جنہاں نے فارمولے کوں زندگی بخشی ہے متحرّک ہن۔ آدمی کیونکہ ہک تخلیقی فارمولا ہے تے اینکوں تخلیقی فارمولیاں دا علم وی ݙتا ڳیا ہے ایں واسطے او انہاں فارمولیاں دا علم سکھ گھندے جنہاں فارمولیاں نال فرشتیاں دی تخلیق تھیندی ہے تے جنہاں فارمولیاں نال جنّت بݨائی ڳئی ہے تے جنہاں مقداراں (فارمولیاں) تے ست آسمان قائم ہن۔ نور علیٰ نور دے جنہاں فارمولیاں نال عرش وجود اچ آیا ہے او وی ساݙے اکھیاں دے سامݨے آ ویندن۔

المیہ اے ہے کہ مسلماناں دے اندر تجسّس، تلاش تے تفکر ختم تھی ڳئے۔ مسلمان دعویٰ اے کریندے کہ میں اللہ دا نائب ہاں۔ جݙݨکہ کویلی توں زیادہ عقل و تفکر استعمال نی کریندا۔ اللہ کریم دا قانون جاری و ساری ہے۔ قرآن پاک اچ اللہ کریم نے فرمایا کہ اے کتاب انہاں لوگاں دے اتے ہدایت دے دروازے کھولیندی ہے جیہڑے تفکر کریندن، تحقیق و تلاش کریندن، ریسرچ کریندن، گہرائی اچ مشاہدہ کریندن۔ اللہ دی ذات واحد ہے، ذی احتیاج نی۔ نہ او کہیں دا پیؤ ہے تے نہ او کہیں دی اولاد ہے تے نہ ہی اوندا کوئی خاندان ہے۔ جیہڑا تلاش کریندے پا گھندے تے جیہڑا کفران کریندے او محروم رہ ویندے۔

==نقطہ کُھلدے==
جݙݨ کوئی بندہ کہیں ہک نقطے تے اپݨے پورے صلاحیتاں مرکوز کر کے غور کریندے تاں اوندی نظر وچ اتنی وسعت پیدا تھی ویندی ہے کہ او اوں نقطے کوں جیندے اتے تمام صلاحیتاں مرکوز تھی ڳن، پڑھ گھندے۔ پڑھݨ توں منشاء اے ہے کہ نقطے دے اندر موجود اوصاف، تے نقطے دے اندر موجود خفیہ صلاحیتاں تے صلاحیتاں دے اندر مخفی صلاحیتاں اوندے سامݨے آ ویندن۔ جݙݨ ٻیا زیادہ گہرائی اچ ݙیہدے تاں نقطہ اونکوں اپݨا استعمال ݙس ݙیندے۔ نقطے دے اندر موجود مخفی قوتاں ایں ڳال دا مشاہدہ بݨ ویندن کہ پورے پورے کہکشاواں ساݙے نال سفر کریندے پئے ہن۔ اساں ڄاݨ گھندے ہیں کہ دنیا اچ موجود ہر شئے لہراں تے قائم ہے۔ اساں تے پوری کائنات لہراں دے تݨے پݨے نال مرکب ہے۔ دنیا دی ہر چیز چاہے او پاݨی ہووے، درخت ہووے، پتھر ہووے، انسان ہووے، چرندہ ہووے، پرندہ ہووے، درندہ ہووے، انرجی ہووے، آکسیجن ہووے یا ایٹم یا مالیکیول، سب روشنیاں دے ہالے اچ بند ہے۔ یعنی ہر چیز دے اتے روشنی دا ہک غلیف ہے۔ تفکر کرݨ دے بعد اوں بند غلیف کوں کھول کے اوں چیز دے اتے نظر مرکوز کر ݙیوڄے تاں نظر دے سامݨے پہلا انکشاف طاقت دا تھیندے۔ نظر وچ جݙݨ گہرائی پیدا تھیندی ہے تاں ݙوجھا انکشاف اوں طاقت دے استعمال دا تھیندے۔ مزید گہرائی واقع تھی ونڄݨ نال تریجھا انکشاف اے تھیندے کہ طاقت مظہر بݨ کے سامݨے آ ویندی ہے۔

ہیروشیما تے ناگا ساکی دے اتے ایٹم بم سٹیا ڳیا تاں ایٹم دی طاقت دا مظاہرہ تھیا۔ مظاہرہ ایں شکل اچ تھیا کہ جنہاں پہاڑیاں تے بم سٹیا ڳیا ہئی او پہاڑیاں دھوں بݨ ڳئے۔ لوگاں ݙٹھا کہ پہاڑ کھڑن، جݙݨ پہاڑ کوں چھوا ڳیا تاں دھوں دے علاوہ کجھ نہ ہئی۔ سوال اے ہے کہ طاقت دا کھوج کیں لایا؟ طاقت دا استعمال کیں کیتا؟ تے طاقت دے مظاہرے نال کون متأثر تھیا؟ ایندا جواب اے ہے کہ ایٹم دی طاقت دا کھوج انساناں نے لایا، ایندی طاقت کوں استعمال انساناں نے کیتا تے اوں طاقت دے تخریبی تے تعمیری پہلو توں وی انسان ہی متأثر تھیا۔ نتیجہ اے نکلا کہ ایٹم دے اندر موجود طاقت اللہ کریم دی تخلیق ہے تے ایں طاقت کوں استعمال کرݨ دا طریقہ اللہ نے انسان کوں سکھا ݙتے۔

لاشعور ݙسیندے کہ انسان دے اندر اللہ تعالیٰ نے اتنی سکت تے صلاحیت منتقل کر ݙتی ہے کہ او ایٹم دی طاقت کوں اپݨے ارادے تے اپݨی منشاء دے مطابق استعمال کر سڳدے۔ اے آکھݨا ہرگز بے جا نہ ہوسی کہ خالق ہر حال اچ تخلیق توں زیادہ باصلاحیت باوصف تے باہمت ہے۔

ایٹم دی طاقت دے خالق دی حیثیت نال جݙݨ اساں انسانی کردار تے نظر سٹیندے ہیں تاں دراصل اساں اے آکھݨا چاہندے ہیں کہ اللہ تعالیٰ نے انسان کوں ایہجے مخفی صلاحیتاں تے قوتاں عطا کر ݙتن جنہاں دے سامݨے ایٹم دی قوت کوئی حیثیت نی رکھدی۔ فرق صرف ایٹم دے استعمال دا ہے۔ اساں ایٹم دے اندر انہاں لہراں کوں تلاش کریندے ہیں جیہڑے تباہی و بربادی دا پیش خیمہ ہن یا انہاں صلاحیتاں کوں تلاش کریندے ہیں جیہڑے نوعِ انسانی دی تعمیر اچ کم آندن۔ جݙݨ ہر چیز لہراں تے قائم ہے تاں انسانی وجود وی لہراں نال بݨا ہویا ہے۔ لہراں اچ قائم وجود اچ تفکر انسان دے اتے منکشف کر ݙیندے کہ انسان اچ تخلیقی صلاحیت موجود ہے۔ جیں طرح ایٹم ہک نقطہ ہے تے ایں نقطے دے اندر ایہجی طاقت محفوظ ہے کہ جے اینکوں تخریبی ذہن نال استعمال کریجے تاں زمین الٹ پلٹ ویندی ہے۔ پورے پورے شہر آناً فاناً تباہ و برباد تھی ویندن۔ اینہی ایٹم کوں جے تعمیر اچ استعمال کریجے تاں بجلی ایجاد تھی ویندی اے، او بجلی جیہڑی ہر سائنسی ترقی اچ کہیں نہ کہیں طرح موجود ہے۔

انسان دے اندر وی ہک ایٹم ہے۔ ایں ایٹم یا نقطے دے اندر وی بے شمار طاقتاں ذخیرہ ہن۔ جݙݨ اے ایٹم کھلدے تاں آدمی مادی وسائل توں بے نیاز تھی کے روحانی طور تے انہاں فارمولیاں دا مشاہدہ کر گھندے جنہاں فارمولیاں نال سورج بݨدن ، چندر وجود اچ آندن۔ جنہاں فارمولیاں تے ستارے قائم ہن، جنہاں فارمولیاں تے آسمان قائم ہن۔ جنہاں فارمولیاں تے کلیاں دے اتے زمین گردش کریندی پئی ہے۔
===مثال===
اساں شربت بݨیندے ہیں۔ ساکوں اے معلوم ہے کہ پاݨی اچ کھنڈ گھول ݙیویجے تاں شربت بݨ ویندے تے اوں شربت اچ خوشبو ملا ݙیویجے تاں شربت خوشبودار تے مفرح تھی ویندے۔ اینہی شربت اچ رنگ ملا ݙیویجے تاں شربت خوش شکل تھی ویندے۔ اینہی شربت اچ جے کوئی ایہجی ٹھڈھی دوا شامل کر ݙیویجے جیہڑی خون کوں ٹھڈھا کر ݙیوے تاں اے شربت گرمی توں پیدا تھیوݨ والے امراض دا علاج بݨ ویندے۔

روٹی پکاوݨا ہک فارمولے دے اتے قائم ہے۔ جݙݨ اساں روٹی دا تذکرہ کریندے ہیں تاں روٹی نال متعلق جتنے اعمال ہن او خودبخود زیر بحث آ ویندن۔ روٹی دا مطلب ہے زمین دے اندر کݨک سٹݨا، زمین دی ککھ اچ دَور کرݨ والے روشنیاں تے لہراں دا کݨک دے بیج تے اثر انداز تھیوݨا، کݨک دے بیج دے اندر موجود روشنیاں تے لہراں دا زمین دے لہراں تے روشنیاں نال باہم مل کے ہک ٻئے دا تأثر قبول کرݨا۔ ہک ٻئے دے اندر لہراں دا جذب تھیوݨ دے بعد کݨک دے بیج اچ کَلّہ پُھٹݨا، بیج دی پیدائش دے بعد زمین دی ککھ توں باہر آوݨا، سورج دی تپش نال پکݨا، چندر دی چانݨی نال کݨک دے اندر مٹھاس پیدا تھیوݨا، کݨک دے بیج دا جوان تھیوݨا تے ول اوندا چکی اچ پسݨا۔ اٹا بݨݨا۔ اٹے تے پاݨی دے ملاپ نال ہک نویں شکل اختیار کرݨا۔ اٹا تے پاݨی دے ملاپ نال جیہڑا مرکب بݨے اوں مرکب دا بھاہ تے پکݨا۔ انہاں تمام عوامل توں گزر کے روٹی پکدی ہے۔ ہک عام آدمی آہدے روٹی کھاؤ، ڳالھ ختم تھی ڳئی، لیکن تفکر کرݨ والا بندہ اے تلاش کریندے کہ روٹی کیا ہے؟ تے کیویں وجود اچ آئی؟ ایں ہی طرح انسان وی ہک نقطہ ہے۔

نقطے کوں ترڑیڄے بالکل اوں طرح جیں طرح ایٹم کوں تروڑ ݙتا ڳیا ہووے تاں اوندے اندر او عجائبات نظر آندن جینکوں اللہ تعالیٰ نے کائنات آکھے۔ انسان دی پوری نسل، انسان دی پوری نوع، جنّات تے جنّات دی پوری نوع، فرشتے، آسمان، جنّت، دوزخ، عرش تے انتہا اے ہے کہ خود اللہ تعالیٰ ایں نقطے دے اندر موجود ہے، جݙݨ اے نقطہ کھلدے تاں انسان مشاہداتی طرزاں اچ قدم قدم سفر کر کے منزل مقصود تک پہنچ ویندے تے مقصود تے منظور و مطلوب اللہ تعالیٰ ہے۔ تصوّف اچ ایں نقطے دا ناں &quot;فؤاد&quot; ہے۔ جیندا ترجمہ دل ہے۔ اے اوہو دل ہے جینکوں اللہ تعالیٰ نے اپݨا مسکن تے اپݨا گھر قرار ݙتے۔ اے اوہو دل ہے جیہڑا کݙہیں غلط بیانی نی کریندا، کݙہیں کوڑ نی ٻولیندا۔ جو کجھ ݙیہدے حقیقت ݙیہدے۔ دل خالقِ کائنات کوں ݙیہدے تے خالقِ کائنات دل کوں ݙیکھدے۔

==رشتے داری==
ہر مخلوق ٻئی مخلوق دے نال باہم مشترک ہے تے ہک رشتے اچ منسلک ہے۔ جیں طرح آدم دے اندر روح کم کریندی ہے تے اوں روح دے تحریکات نال ہر آدم دی زندگی اچ حواس بݨدن، او جذبات و احساسات توں گزردے۔ مسرت و شادمانی تے رنج و الم دے کیفیات نال او متأثر تھیندے۔ اینہی طرح کویلی دے اندر وی جذبات و احساسات موجود ہن۔ معاش دے حصول کیتے جیں طرح آدم زاد جدوجہد کریندے اونہی طرح کویلی وی جدوجہد کریندی ہے۔ مکھی وی جدوجہد کریندی ہے۔ مچھر وی جدوجہد کریندے۔ جے آدم دی تربیت زیر بحث آوے تاں اللہ دی ٻئی مخلوق وی اپݨی اولاد دی تربیت اچ کوئی کسر باقی نی رکھدی۔ شیر اپݨے ٻال کوں فطری تے جبلّی تربیت ݙیندے۔ ٻلی اپݨے ٻالاں دی تربیت کریندی ہے تے انہاں کوں معاش حاصل کرݨ کیتے او تمام قاعدے و ضابطے تے گُر ݙسا ݙیندی ہے جیہڑے اوندی زندگی کیتے ضروری ہن۔ آدم دی فضیلت جے ایں ڳال اچ ہے کہ او عقلمند ہے تاں تجربہ کرݨ نال اے ڳال سامݨے آندی ہے کہ ٻئی مخلوق دے افراد اچ وی عقل موجود ہے۔ اے تھی سڳدے کہ عقل کہیں مخلوق اچ گھٹ ہووے تے کہیں مخلوق اچ زیادہ۔

اللہ تعالیٰ فرمیندے کہ اساں ماکھی دے گھݨ تے وحی کریندے ہیں (سورۃ النحل: آیت – 68)۔ وحی کیتے ضروری ہے کہ جیندے تے وحی دا نزول تھیندا پیا ہے او سعادت مند ہووے، ہوش و حواس رکھدا ہووے، اوندے اندر سوچݨ سمجھݨ تے فکر کرݨ دی صلاحیت موجود ہووے۔ او وحی دے مفہوم نال آشنا تھی کے اوندے مطابق عمل کر سڳے۔ جݙݨ اساں اللہ رب العزت دا ارشاد پڑھدے ہیں کہ اساں ماکھی دے گھݨ تے وحی کیتی تاں اساں ڄاݨ گھندے ہیں کہ ماکھی دے گھݨ وچ عقل موجود ہے۔ ماکھی دے گھݨ وچ سوچݨ سمجھݨ دی صلاحیت موجود ہے تے ماکھی دا گھݨ وحی دے مفہوم توں وی باخبر ہے۔ جے انسان کوں عقل دی بنیاد تے فضیلت ݙیویجے تاں ماکھی دا گھݨ وی افضل و اعلیٰ ہے۔ حاصل کلام اے ہے کہ محض علم و حکمت، دانائی تے عقل و شعور دی بنیاد تے انسان کوں ٻیاں نوعاں اچ شرف حاصل نی۔ کائنات اچ موجود ہر شئے زندہ ہے، متحرّک ہے تے جݙݨ زندہ ہے تاں اوندے اندر شعور ہے، اوندے  اندر حواس ہن، اوندے اندر زندگی گزارݨ دے تقاضے موجود ہن۔ او اپݨی بھلائی یا برائی دا احساس رکھدے۔ سردی ٻلی کوں وی لڳدی ہے، سردی انسان کوں وی لڳدی ہے۔ جے کوئی انسان مکان بݨا کے یا اعلیٰ توں اعلیٰ لباس پا کے سردی دا تدارک کر گھندے تاں ٻلی وی سردی توں بچاؤ دے طریقے ڄاݨدی ہے۔ اللہ کریم نے انسان کوں اپݨی نیابت دے علوم سکھا کے جیہڑا شرف عطا کیتے او کیا ہے؟ او شرف قرآن پاک دے اندر تفکر کرݨ نال سامݨے آندے۔ آدم تے فرشتیاں دا جݙݨ موازنہ کیتا ویندے تاں اے حقیقت منکشف تھیندی ہے کہ آدم اَسماء الٰہیہ دے اسرار تے رموز ڄاݨدے جیہڑے فرشتے نی ڄاݨدے۔ اتھاں ہک ڳال ٻہوں زیادہ وضاحت طلب ہے کہ اَسماء توں مراد اے نی کہ اللہ تعالیٰ نے آدم کوں ݙس ݙتے کہ ایں چیز دا ناں درخت ہے، ایندا ناں فاختہ ہے، ایندا ناں شیر ہے۔ حقیقت کݙہیں نی بدلدی، ہمیشہ ہک نکتے تے قائم رہندی ہے۔ جے اَسماء توں مراد دنیاوی چیزاں دے ناں ہوندے تاں پوری نوعِ انسانی ہر چیز کوں ہک ہی ناں نال ڄاݨدی تے پہچاݨدی جݙݨکہ ایویں نی بلکہ کوئی آدمی درخت کوں درخت آہدے تے کوئی درخت کوں Tree آہدے۔ اَسماء توں مراد اللہ دے او صفات ہن جیہڑے خالقیت دے روپ اچ تخلیق کرݨ دی صلاحیت رکھدن۔ اَسماء دا علم او علم ہے جیہڑے کائنات دے اندر تخلیقی فارمولے ہن۔ اَسماء الٰہیہ او علمِ آگہی ہے جیہڑا انسان دے اتے اوں عالَم کوں منکشف کریندے جیہڑے عالَم اچ غیبی انکشافات ہن، جیہڑے عالَم اچ قدرت الٰہیہ دے او راز ہن جنہاں دے اتے پوری کائنات قائم ہے۔
اللہ تعالیٰ دا ارشاد ہے، &quot;اساں اپݨی امانت سماوات تے، زمین تے اتے پہاڑاں تے پیش کیتی، سب نے آکھا اساں اینکوں چاوݨ دے متحمل نی تھی سڳدے، ایں واسطے کہ اساں ڄاݨدے ہیں کہ جے اے امانت اساں اپݨے ناتواں مونڈھیاں تے چائی تاں اساں ریزہ ریزہ تھی ویسوں تے ساݙا وجود نیست و نابود تھی ویسی۔&quot; (سورۃ الاحزاب – آیت نمبر 72)

آیت مقدسہ اچ پوری طرح ایں قانون دی وضاحت کیتی ڳئی ہے کہ سماوات وی شعور رکھدن۔ ارض وی شعور رکھدی ہے، پہاڑ وی شعور رکھدن۔ انکار یا اقرار بجائے خود ایں ڳال دا ثبوت ہے کہ انکار یا اقرار کرݨ والی ہستی اچ شعور موجود ہے۔ جے پہاڑ دے اندر جینکوں بے جان پتھر سمجھا ویندے عقل نہ ہوندی، سمجھ ٻجھ نہ ہوندی، اونکوں اپݨی ہستی دا ادراک نہ ہوندا تاں او کیویں آکھ سڳدا ہئی کہ میں اے امانت نی چا سڳدا۔ جے میں ایں امانت کوں چا گھدا تاں میں ریزہ ریزہ تھی ویساں۔ تفکر کرݨ نال مزید وضاحت تھیندی ہے کہ جیں طرح انسان سݨدے، پتھر وی سݨدے، جیں طرح انسان سوچیندے، پتھر وی سوچیندے۔ جیں طرح انسان ٻولیندے، پتھر وی ٻولیندے۔ اے قرآن پاک دے آیات ہن، کوئی عقلی تے فلسفیانہ استدلال نی۔ ذرا غور کرو، جݙݨ پتھر ٻول سڳدے، سݨ سڳدے، اپݨی ہستی دے بارے اچ اونکوں علم ہے کہ میݙے اندر کتنی سکت ہے تے او کہیں غلط فہمی وچ وی مبتلا نی۔ او اپݨے بارے وچ صحیح صحیح اندازے وی رکھدے تاں ول انسان اوندے توں کیویں اشرف تھیا؟۔ اللہ کریم اے وی فرمیندن، &quot;ایں امانت کوں انسان نے قبول کر گھدا، بے شک اے ظالم تے جاہل ہے۔&quot; ایندا مفہوم اے تھیا کہ سماوات، ارض تے پہاڑ ظالم تے جاہل نی، انسان ظالم تے جاہل ہے۔ ایں واسطے ظاہم تے جاہل ہے کہ ایں نے بغیر سوچے سمجھے کہ میں ایں امانت دا تقاضا وی پورا کر سڳداں یا نی؟ کوتاہ بینی تے اپݨی نادانی اچ امانت الٰہیہ کوں قبول کر گھدا لیکن کیونکہ ایں نے قبول کر گھدا ایں واسطے اشرف المخلوقات دے دائرے اچ داخل تھی ڳیا۔ اشرف المخلوقات دے دائرے اچ کوئی انسان جݙݨ ہی داخل تھی سڳدے جݙݨ ایں امانت توں با خبر ہووے۔ جے او امانت توں بے خبر ہے تاں او ہرگز اشرف المخلوقات نی۔ اوندی حیثیت ٻئی مخلوقات توں نہ صرف اے کہ گھٹ ہے بلکہ بدتر ہے۔ جیہڑا بندہ اللہ دی امانت توں بے خبر ہے او ظالم تے جاہل ہے۔ ایہو اللہ کریم دا ارشاد ہے۔ انسان امانت دے علم دے بغیر جاہل تے سرکشاں دے گروہ اچ تاں داخل تھی سڳدے، اشرف المخلوقات نی بݨ سڳدا۔

==فرشتے تے انسان==
موجودہ دور اچ سائنس نے اتنی ترقی کر گھدی ہے کہ ہݨ ایں ڳال دی تصدیق تھی ڳئی ہے کہ ایں دنیا دے علاوہ ٻئے وی بے شمار دنیاواں موجود ہن۔ جیہڑی چیز کوں اساں خلاء آہدے ہیں اوں خلاء اچ وستیاں آباد ہن۔ سیارے ہن تے ہر سیارہ ساݙی زمین دی طرح آباد ہے۔ لیکن اساں انہاں سیاریاں کوں تے خلاء وچ وسݨ والے آبادیاں کوں ݙیکھ نی سڳدے۔ حالی تک سائنس نے جو کجھ آکھے او ہک قیاس ہے۔ او آہدن کہ ایویں تھی سڳدے لیکن آدم تے اللہ دی گفتگو ساݙے اتے اے راز منکشف کریندی پئی ہے کہ نوعِ انسانی دے علاوہ ہک مخلوق ہے جینکوں فرشتہ آہدن۔
ٻئی مخلوق ہے جنّ یا جنّات، اساں نہ جنّات کوں ݙیکھ سڳدے ہیں نہ فرشتیاں کوں ݙیکھ سڳدے ہیں۔ جنّات تے فرشتیاں دی دنیا توں اساں ایں واسطے متعارف نی کہ اساں اوں نظر توں واقف نی جیہڑی نظر فرشتیاں تے جنّات کوں ݙیکھدی ہے۔ ݙیکھݨ دے طرزاں تے تفکر کریجے تاں اے ڳال روزمرہ دے مشاہدے اچ ہے کہ ساݙی نظر ہک متعیّن حد اچ کم کریندی ہے پر جے نظر دے متعیّن حدود کوں تروڑ ݙیویجے تے کہیں طرح اوندے اچ اضافہ کر ݙیویجے تاں نظر عام حالات اچ جتنا ݙیکھدی ہے اوندے توں زیادہ فاصلے دے مناظر اکھیاں دے سامݨے آ ویندن۔ مثلاً اساں اکھیاں تے دوربین لا گھندے ہیں۔ دوربین دے اندر جیہڑے شیشے لڳے ہوئے ہن او انہاں طول موج کوں، جیہڑے نظر دے کیتے ݙیکھݨ دا باعث بݨدن، اکھیاں دے سامݨے گھن آندن تے اساں میلاں فاصلے دی چیز ݙیکھ گھندے ہیں۔ کہیں آدمی دی نظر کمزور ہے، سامݨے دی چیز اونکوں نظر نی آندی تے چشمہ لاوݨ دے بعد او دور تک ݙیکھ گھندے۔ ایندا مطلب کیا تھیا؟ مطلب اے تھیا کہ شیشے دے اندر اتنی صلاحیت موجود ہے کہ جے تساں ایندی Magnification ودھاؤ تاں تہاݙی نظر دور تک ݙیکھ سڳدی ہے۔ جݙݨ تساں شیشے دے ذریعے نال میلاں دور ݙیکھ گھندے ہو تاں اوں اکھ نال جیہڑی اکھ نے فرشتیاں کوں ݙٹھے تے اللہ کوں ݙٹھے، غیب دی دنیا کوں کیوں نی ݙیکھ سڳدے؟ ڳال صرف اتنی جیہی ہے کہ ساکوں اپݨے اندر اوں اکھ کوں تلاش کرݨے جیہڑی اکھ نے فرشتیاں کوں ݙٹھے تے اللہ کریم دا دیدار کیتے۔

اے نظر حاصل کرݨ کیتے ضروری ہے کہ اساں اوں حالت اچ ول ونڄوں جتھاں اللہ نے آدم نال گفتگو کیتی ہئی۔ لوح محفوظ دے تحریراں ݙسیندن کہ ایویں نی کہ آدم دے اندر چند مخصوص صلاحیتاں کم کریندے پئے ہن تے آدم دی اولاد دے اندر اے صلاحیتاں موجود نی۔ آدم و حوا دی اولاد اچ ہر فرد دراصل آدم دا عکس ہے، تمثّل ہے تے فوٹو یا پرنٹ ہے۔ ہر آدم زاد دے اندر علم الاَسماء سکھݨ دی صلاحیت موجود ہے۔ جے تک آدم زاد دے تمام دلچسپیاں صرف مادی جسم دے نال وابستہ رہندن، اوندے اندر روحانی صلاحیتاں لکیاں رہندن تے جݙݨ آدم زاد کوں ایں ڳال دا علم تھی ویندے کہ گوشت دا جسم دراصل نافرمانی کرݨ دے جرم اچ ہک پردہ ہے تاں اوندا ذہن حقیقت دی تلاش اچ سرگرداں تھی ویندے تے اے تلاش اونکوں انہاں صلاحیتاں نال باخبر کر ݙیندی ہے جنہاں صلاحیتاں نال آدم زاد غیب دی دنیا اچ سفر کریندے۔

==آدم دی میراث==
اللہ کریم دے ارشاد دے مطابق آدم کوں جیہڑا پہلا مقام عطا تھیا او جنّت ہے۔ اللہ کریم دے اَسماء یعنی اللہ دی صفات معلوم کر کے انسان کوں جیہڑی پہلی نعمت حاصل تھئی اوندا ناں جنّت ہے۔ اللہ کریم دے صفات اللہ دی صناعی دے لاحد و حساب نمونے ہن۔ خالق دی صفَت تخلیق ہوندی ہے۔ کیونکہ اللہ کریم خالق ہن ایں واسطے اللہ دی ہر صفَت ہک تخلیق ہے۔ اللہ نے آدم کوں علم الاَسماء سکھا کے اپݨی تخلیق نال روشناس کیتا۔ ایں طرح روشناس کیتا کہ آدم کوں ٻیاں تمام نوعاں تے شرف تے فضیلت حاصل تھی ڳئی۔ ایں شرف تے بزرگی دا پہلا انعام جنّت ہے۔ یعنی اللہ کریم دے اَسماء دا علم جݙݨ آدم دے اندر متحرّک تھیا تاں آدم نے خود کوں جنّت اچ پایا، جنّت ہک ایہجی فضا ہے جیندے اچ او آزاد ہے۔ اوں فضا اچ ایہجے حواس کم کریندن جنہاں اچ کثافت نی۔ کہیں قسم دی الجھن یا پریشانی کوں دخل نی۔ قید و بند دی کوئی صعوبت نی۔ تلاش معاش دی کوئی فکر نی۔ کہیں کم کوں کرݨ یا نہ کرݨ دا خوف نی۔ کہیں چیز دے ونڄیج ونڄݨ دا خوف نی۔ جنّت ہک ایہجی فضا ہے جیہڑی ہر اعتبار نال سکون ہے، راحت ہے، آرام ہے، آسائش ہے۔ ایں تمہید دا مفہوم اے ہے کہ نیابت تے خلافت دی پہلی پوڑھی اے ہے کہ جݙݨ آدمی ایں منزل دی طرف قدم ودھیندے، اوندے اتوں آلام و مصائب، ذہنی خلفشار، عدم تحفظ دا احساس، غم ناکی، بدحالی، پریشانی تے خوف دے جذبات ختم تھی ویندن، اوندے سامݨے زندگی دا صرف ہک رخ رہندے تے او سکون ہے، آرام ہے، آسائش ہے تے حاکمیت ہے۔ خالقِ کائنات کیونکہ خود ہر چیز توں بے نیاز تے ہر قسم دی احتیاج توں ماوراء ہے، ایں واسطے جݙݨ کہیں بندے دے اندر خالق دی صفَت صمدیت پاسا بدلدی ہے تاں اوندے اتے اوہے کیفیات وارِد تھیندن جیہڑے اللہ دی اوں صفَت دا تقاضہ ہن۔ آدم کوں اللہ کریم نے اپݨے انعام و اکرام نال نواز کے جنّت اچ رکھا تے آکھا، &quot;اے آدم! توں تے تیݙی بیوی جنّت اچ رہو۔ جتھوں دل چاہوے خوش تھی کے کھاؤ پر اوں درخت دے نیڑے نہ ونڄاہے نتاں تہاݙا شمار ایہجے لوگاں اچ تھیسی جیہڑے اپݨے اتے ظلم کریندن۔&quot; (سورۃ البقرہ – آیت نمبر 35)

ساݙے پیؤ آدم توں صبر نہ تھی سڳا تے او اللہ دی نافرمانی دے مرتکب تھی ڳئے۔ جیویں ہی ساݙے ابّا آدم سئیں نافرمانی دے مرتکب تھئے اللہ دی عطا کردہ امانت پس پردہ چلی ڳئی تے اے پردہ آدم کیتے پک نویں زندگی بݨ ڳئی۔ اے نویں زندگی عارضی طور تے محرومی ہے۔ امانت یافتہ زندگی سکون و راحت دی زندگی ہئی۔ جیویں ہی آدم نے اوں زندگی توں رشتہ تروڑا، سکون و آسائش غائب تھی ڳئے۔ روشنی دی جاہ تاریکی نے گھن گھدی، خوشی دی جاہ غم چھا ڳیا۔ آزادی دی جگہ قید و بند والی جاہ جکڑا ڳیا۔ ابّا آدم سئیں نہایت حسرت و یاس اچ جنّت چھوڑݨ تے مجبور تھی ڳئے۔ باوجود ایندے کہ ابّا آدم سئیں نے اللہ دی نافرمانی کیتی تے جنّت جیہی نعمت توں کفران کیتا۔ اللہ کریم نے اپݨی رحیمی و کریمی دی صفَت نال ول وی ابّا آدم سئیں دے اتے فضل کیتا تے او امانت جیہڑی اللہ نے انہاں کوں عطا کیتی ہئی سلب نہ کیتی۔ ابّا آدم سئیں نے اپݨی مرضی تے اختیار نال اوندے اتے پردہ سٹ ݙتا۔ یعنی اللہ کریم نے انہاں کوں تسخیر کائنات دے متعلق جیہڑے خزانے عطا فرمائے ہن انہاں خزانیاں دے اتے ہک دبیز پردہ پا کے اکھیاں میٹ گھدے۔ اتنے وݙے ظلم، اتنی وݙی سرکشی، اتنی وݙی نافرمانی دے باوجود اللہ نے رحم فرمایا تے آکھا کہ اپݨا وطن جنّت تساں ہݨ وی حاصل کر سڳدے ہو۔ بشرطیکہ تساں اپݨے اتوں خود ساختہ نافرمانی دا پردہ ہٹا ݙیو۔ جیویں ہی تساں اے پردہ چاک کریسو، جنّت اچ داخل تھی ویسو۔ ایندے باوجود کہ تہاݙی روح (تہاݙا لاشعور) تے تہاݙے اندر موجود نافرمانی دا پرت (تہاݙا شعور) جیہڑا جنّت توں کڈھا ڳئے ایں ڳال کوں ڄاݨدے کہ میݙا وطن جنّت ہے۔ میݙی زندگی سکون، آسائش تے آزادی ہئی۔ ول وی اساں، تساں اچوں ہی ایہجے لوگ بھیڄیندے رہسوں کہ تہاکوں ایں ڳال تے متوجہ کریندے رہن کہ تہاݙے کول اللہ دی کتنی وݙی نعمت ہئی جیندے توں تساں محروم تھی ڳئے او۔

جݙݨ تساں بھٹک ونڄو، بھل ونڄو تے تہاݙے ذہن توں اے ڳال نکل ونڄے کہ تساں ہک عظیم خزانے دے مالک او، خزانہ ہووݨ دے باوجود تساں مفلس تے قلاش زندگی بسر کریندے پئے او، اساں اپݨے بندیاں کوں بھیڄ کے تہاکوں انہاں رستیاں تے چلݨ دی ترغیب ݙیویسوں۔ ساݙے اے پاکیزہ قدسی نفس بندے تہاݙے کیتے ایں رستے تے چلݨ کیتے قاعدے تے ضابطے بݨیسن تاکہ تساں آسانی دے نال اوں پردے توں آزاد تھی کے دوبارہ جنّت اچ داخل تھی ونڄو۔ یاد رکھو کہ تساں جنّت دے خلاف اسفل السافلین دی جیہڑی زندگی بسر کریندے پئے او، اے تہاݙے کیتے جیل خانہ ہے۔ اے زندگی تہاݙے کیتے عذاب ہے۔ اے زندگی نہایت عارضی ہے۔، فکشن ہے، کجھ وی کر گھنو بالآخر اے زندگی تہاکوں چھوڑݨی ہے۔ پر جے تساں ایں زندگی اچ اپݨے تے جنّت دے درمیان حائل پردے کوں نہ ہٹایا، جنّت تہاکوں قبول کینہاں کریسی۔ جے تک تساں زمین تے قیدی دی حیثیت نال زندگی گزاری، تہاݙے اندر او دماغ کم کریندا رہیا جیہڑا نافرمانی دا دماغ ہے تے جیہڑی نافرمانی تے جنّت نے تہاکوں کڈھ باہر سٹیا ہے، قدرت نے اپݨا کیتا ہویا وعدہ پورا کیتا۔ ظالم تے سرکش نافرمان آدم زاد کیتے ہک لکھ چویھ ہزار پیغمبر مبعوث کیتے پر ہائے افسوس نوعِ انسانی نے ہک لکھ چویھ ہزار پیغمبراں دے ڳالہیں تے کن نی دھرے۔ اونہی شیطان الرجیم دے آکھݨ تے چلدے رہیے جیں آدم کوں جنّت توں کڈھایا۔ ہر آدمی جیہڑا ذرا جیہا وی شعور رکھدے، ہر وقت ایں ڳال دا مشاہدہ کریندے کہ زندگی دا ہر لمحہ مردا پئے۔ ہک لمحہ مردے ٻیا لمحہ پیدا تھیندے۔ ݙینھ مردے رات پیدا تھیندی ہے۔ رات مردی ہے تاں ݙینھ پیدا تھیندے۔
ٻلپݨ مردے تاں چھوہرپ ڄمدے۔ چھوہرپ مردے تاں جوانی پیدا تھیندی ہے۔ جوانی مردی ہے تاں ٻڈھیپا پیدا تھیندے تے ٻڈھیپا مردے تاں آدمی غائب تھی ویندے۔ ایں طرح غائب تھی ویندے کہ جیہڑی طرح خوبصورت مورتی کوں مٹی تہس نہس کر ݙیندی ہے، خوبصورت جسم انسانی دا ہک ہک عضو مٹی دے ذرّات اچ تبدیل تھی ویندے۔ ہݙیاں جنہاں دے اتے انسانی ڈھانچے دا دارومدار ہے، سواہ بݨ ویندن۔ دماغ جیندے اتے انسانی عظمت دا دارومدار ہے تے جیہڑے دماغ دے اتے انسان اکڑدے، ٻیاں دے اتے ظلم کریندے، خود کوں خدا سمجھݨ لگدے، اوں دماغ کوں وی مٹی کھا ویندی ہے تے مٹی دے انہاں ذرّات کوں اوں جیہے ٻئے انسان پیراں تلے رونددے ہن۔ ایندے برعکس جے کوئی بندہ اِیں اسفل زندگی اچ جنّت دے اُوں دماغ نال متعارف تھی ویندے جیندی بنیاد تے فرشتیاں نے آدم کوں سجدہ کیتے تاں آدم زندہ و جاوید تھی ویندے تے اوندی میراث جنّت اونکوں واپس مل ویندی ہے۔

==اندھا آدمی==
آدمی جݙݨ مر ویندے تاں دراصل او غیب دی اوں دنیا اچ چلا ویندے جتھاں اوندے اتوں زماں تے مکاں دے پابندیاں ترٹ ویندن۔ زمان تے مکاں ٹائم تے اسپیس دے پابندیاں ترٹݨا الڳ ڳال ہے تے ٹائم تے اسپیس دا ختم تھی ونڄݨا ٻئی ڳال ہے۔ کوئی آدمی جیہڑا مرݨ دے بعد ایں دنیا توں اوں دنیا دا تھی ڳیا یعنی عالمِ اَعراف اچ چلا ڳیا۔ اوندے ذہن اچ ٹائم تے اسپیس ݙوہیں موجود رہندن۔ جیں طرح او اتھاں زمین تے چھت دے تلے رہݨ تے مجبور ہے تے اوندے کیتے کھاوݨ تے پیوݨ دا ہووݨا ضروری ہے، اوں طرح عالمِ اَعراف اچ وی گھر ہووݨا، کھاوݨ پیوݨ دا سامان ہووݨا تے ڳال مہاڑ کرݨ کیتے ٻئے لوگاں دا موجود ہووݨا ضروری ہے۔ مرݨ دے بعد وی آدمی انہاں جذبات و احساسات اچ زندگی گزریندے جنہاں جذبات و احساسات اچ ایں دنیا اچ زندگی گزار چکے۔ فرق صرف اتنا ہے کہ اے گوشت پوست دا جسم مٹی بݨ ویندے تے روح ایں گوشت پوست دے جسم کوں چھوڑ کے عالمِ اَعراف اچ ہک ٻیا نواں جسم بݨا گھندی ہے۔ جیں طرح ایں جسم دے نال تقاضے چنبڑے ہوئے ہن اونہی طرح مرݨ دے بعد وی انسان دے نال تمام تقاضے چنبڑے رہندن۔ اتھاں اونکوں بکھ وی لڳدی ہے، تریھ وی لڳدی ہے۔ آدم زاد بکھ تریھ دا تقاضہ رفع کرݨ کیتے کھاݨا وی کھاندے، پاݨی وی پیندے۔ اوندے اتے غم آشنا زندگی دے تصوّرات وی مرتّب تھیندن تے او مسرت بھرے لمحات اچ وی وقت گزریندے۔ بادی النظر اچ جے ݙیکھیجے تاں ایں دنیا دی زندگی تے مرݨ دے بعد دی زندگی اچ قطعاً کوئی فرق نی۔ فرق جے ہے تاں صرف اے ہے کہ شعور دی رفتار ودھ ویندی ہے۔ اتنی زیادہ ودھ ویندی ہے کہ مہینیاں دا سفر گھنٹیاں اچ طے تھیندے۔ ایندی مثال ایویں ہے کہ ہک آدمی پیراں ٹر کے کراچی توں لندن پہنچے تاں مہینیاں دا وقفہ درکار ہوسی۔ پر جے ہوائی جہاز اچ ٻیھ ونڄے تاں چند گھنٹیاں اچ پہنچ ویندے۔ ایں دنیا دی زندگی اچ تے مرݨ دے بعد دی زندگی اچ اے فرق ہے کہ اتھاں آدمی ہفتیاں دا سفر گھنٹیاں اچ گزارݨا چاہندے تاں اونکوں ہوائی جہاز دی ضرورت پیش آندی ہے۔۔۔ جے سالاں تے مہینیاں دا سفر طے کرݨا چاہے تاں اونکوں ہوائی جہاز دی ضرورت پیش نی آندی بلکہ اوندے کیتے اوندے ذہن دی رفتار ہوائی جہاز بݨ ویندی ہے۔ اے اوں دنیا دا تذکرہ ہے جیہڑی دنیا اچ بالآخر سب کوں ونڄݨے۔ ایں قانون توں کوئی مستثنیٰ نی۔ جیہڑا آدمی عالمِ ناسُوت (مادی دنیا) اچ پیدا تھی ڳیا، خوشی دے نال یا مجبوری دے نال بہرحال اونکوں اوں عالَم وچ ونڄݨا ہے۔

اساں خواب ݙیکھدے ہیں۔ عالمِ اَعراف اچ وی کم و بیش ایہا صورت واقع تھیںدی ہے۔ ایں ڳال کوں اساں آسان الفاظ اچ ایں طرح سمجھ سڳدے ہیں کہ عالمِ ناسُوت دا او حصّہ جیہڑا ساݙے کیتے خواب ہے، عالمِ اَعراف اچ بیداری دی زندگی بݨ ویندے۔ مرݨ دے بعد غیب تے ظاہر دے درمیان جیہڑا پردہ حائل ہے او اٹھیج ویندے پر نافرمانی تے جنّت دے درمیان جیہڑا پردہ حائل ہے او نی اٹھیندا۔ جے کوئی آدمی ایں دنیا اچ نافرمانی دے دماغ توں رستگاری حاصل نہ کر سڳا تاں مرݨ دے بعد وی نافرمانی دا دماغ اوندے اتے مسلط رہندے۔ جیہڑی طرح او ایں زندگی اچ رنجیدہ تے پریشان تھیندے، ݙردا رہندے، خوف زدہ رہندے، مستقبل دی طرفوں فکر مند رہندے، ناخوش رہندے، روندا رہندے تے محرومی اپݨا مقدر سمجھدے اونہی طرح مرݨ دے بعد وی روندا رہندے، غم زدہ رہندے، پریشان رہندے تے حسرت و یاس دی زندگی بسر کریندے۔

اللہ کریم دے بیان کردہ قانون دے مطابق نافرمانی تے فرمانبرداری دے درمیان جیہڑا پردہ حائل ہے اونکوں چاوݨ کیتے ضروری ہے کہ آدمی ایں دنیا اچ ہی اپݨے وطن جنّت کوں ݙیکھ گھنے۔ جے آدم زاد ساری زندگی اچ جنّت دی زندگی توں آشنا نی تھیا تاں مرݨ دے بعد وی اوندے اتے جنّت دے دروازے نہ کھلسن۔ قرآن پاک نے ݙو طبقے کر کے ایں ڳال دی وضاحت کیتی ہے، &quot;تے تساں کیا سمجھے علیین کیا ہے تے تساں کیا سمجھے سجیّن کیا ہے۔ اے ہک لکھی ہوئی کتاب ہے۔ ایہجی لکھی ہوئی کتاب جیہڑی کتاب اچ تہاݙی زندگی دا ہر عمل، ہر حرکت، ہر جذبہ، ہر ساہ ریکارڈ ہے۔ یعنی اے ہک ایہجی کتاب ہے جیندے اچ زندگی دا ہر رخ ہر حرکت فلم دی طرح نقش ہے۔&quot; (سورۃ المطفّفین)

انسان زندگی اچ جو کجھ کریندے اوندی فلم بݨدی رہندی ہے۔ جے انسان دے قدم جنّت دے رستے تے اٹھیج ڳئے تے اوں نے قدم بقدم چل کے جنّت دا مشاہدہ کر گھدا تاں اے سب دا سب عمل صراط مستقیم تے سفر دی ہک فلم بݨ ویندے۔ اوندے برعکس کوئی بندہ صراط مستقیم توں بھٹک ڳیا تاں اوندا ہر قدم اوں رستے تے اٹھیندا پئے جیہڑا رستہ قدم قدم چل کے آدمی دے اتے دوزخ دے دروازے کھولیندے۔ مطلب ایہو ہے کہ ایہجے بندے دی زندگی نال متعلق جیہڑی فلم بݨی اوندا اختتام دوزخ ہے۔ اپݨی عمر گزارݨ دے بعد جیہڑی عمر اللہ نے اپݨی منشاء تے مرضی دے مطابق عطا فرمائی ہئی، اونکوں ختم کرݨ دے بعد جݙݨ بندہ ایں دنیا توں اوں دنیا اچ منتقل تھیندے تاں او اپݨی زندگی توں متعلق بݨی ہوئی فلم ݙیکھدے۔ جے او ایں دنیا اچ جنّت توں محروم تھی ڳیا تاں اتھاں او فلم ݙیکھدا رہندے جیہڑی دوزخ دی طرف گھن ویندی ہے تے جے اوں نے صراط مستقیم تے گامزن تھی کے خالصتاً اللہ دے قوانین دے مطابق زندگی گزار ݙتی ہے تاں او جنّت تے مبنی فلم ݙیکھدے تے جنّت دے نعمتاں نال سیراب تھیندا رہندے۔
===قانون=== 
جے تک کوئی بندہ جنّت دا مشاہدہ نی کر گھندا اوں وقت تک اوندے اندر جنّت دی زندگی دا ریکارڈ نی ہوندا۔ ایں ڳال کوں سیدنا حضور ﷺ نے ایں طرح بیان فرمایا ہے، &quot;مُوتُوا قَبلَ أن تَمُوتوا&quot;، ترجمہ: &quot;مر ونڄو مرݨ توں پہلے&quot;۔
مر ونڄو مرݨ توں پہلے دا اے مطلب نی کہ کھاوݨا پیوݨا چھوڑ کے خود کشی کر گھدی ونڄے۔ شہراں کوں خیرباد آکھ کے جنگلاں کوں مسکن بݨا گھنو۔ کپڑے لہا کے ننگے پھرݨ لڳو یا اولاد تے والدین توں قطع تعلق کر گھنو۔ مر ونڄو مرݨ توں پہلے دا مطلب اے ہے کہ ایں زندگی اچ رہندے ہوئے مرݨ دے بعد دی زندگی نال واقفیت حاصل کر گھنو۔ جݙݨ کوئی بندہ مادی زندگی اچ مرݨ دے بعد دی زندگی نال آشنا تھی ویندے تاں اے ڳال اوندے مشاہدے اچ آ ویندی ہے کہ علیّین اعلیٰ طبقہ انعام یافتہ طبقہ ہے تے سجین محروم طبقہ سزا یافتہ طبقہ ہے۔

قرآن پاک اچ بیان تھیا ہے کہ ایں زندگی اچ جے اندھا پن ہے تے بے نور اکھیاں ہن تاں اوں زندگی اچ وی اندھا پن تے بے نور اکھیاں مقدر بݨ ویندن۔ جے ایں دنیا اچ اکھیاں ہن تے ایہجے اکھیاں جیہڑے اللہ دے نور دا مشاہدہ کریندن تاں اوں دنیا دے اندر وی مشاہدہ کرݨ دی صلاحیت موجود ہوسی۔ سیدنا حضور ﷺ دا ارشاد ہے، &quot;مومن دی فراست توں ݙرو کہ او اللہ دے نور نال ݙیکھدے۔&quot; رسول اللہ ﷺ نے اے کوئی تشبیہ نی ݙتی۔ نور نال ݙیکھݨا تشبیہ نی۔ پیغمبر آخر الزماں ﷺ جو کجھ فرمیندن او حقیقت ہے تے ایہجی حقیقت ہے جیندے اچ ردّ و بدل نی تھیندا۔ نور دی نظر نال ݙیکھݨ والا بندہ نورانی دنیا دا مشاہدہ کریندے۔ جے نور دا مشاہدہ کرݨ والی اکھ مادی دنیا اچ نی کھلی تاں مرݨ دے بعد وی آدمی اندھا رہندے۔

==غارِ حرا==
مادی دنیا ایہجی رڑھ ہے، جیندے اچ آخرت دی زندگی دے کنڈے یا پھلاں دے بیج سٹے ویندن۔ جے کہیں بندے نے شیطانی وسوسیاں دے تحت ایں زمین اچ کنڈیاں دی رڑھ رہائی ہے تاں آخرت اچ وی کنڈے چݨݨ، کنڈے تروڑݨ تے کنڈے کھاوݨ اوندا مقدر ہے تے کہیں بندے نے جے ایں مرزعۂِ آخرت اچ رسول اللہ ﷺ دے ارشاد دے مطابق تے اولیاء اللہ دی زندگی دے اعمال و وظائف دی روشنی اچ ایہجی کاشت کیتی ہے جیں کاشت دے نتیجے اچ سدا بہار درخت پھلدار پودے تے خوشنما باغات وجود اچ آندن تاں مرݨ دے بعد اوندا اثاثہ ایہے خوشنما باغات ہن۔ ڳال سدھی تے صاف ہے، ایں دنیا اچ اساں جو کجھ کریندے ہیں اوندے مطابق اساں جزا دے مستحق ہوندے ہیں یا عذاب ناک زندگی ساݙے اتے مسلط تھی ویندی ہے۔
حضور علیہ الصلوٰۃ والسلام دی حدیث دے مطابق، &quot;مر ونڄو مرݨ توں پہلے&quot; ایں ڳال دی تشریح ہے کہ ایں دنیا اچ رہندے ہوئے یعنی مٹی نال وجود اچ آوݨ والے حواس دے نال اے ڳال اساں ڄاݨ گھنوں تے سمجھ گھنوں کہ ایں دنیا دے بعد ٻئی زندگی دا دارومدار ساݙے اپݨے ذاتی اختیار تے عمل تے ہے۔ قرآن پاک نے اینہی ڳال کوں ول ول ارشاد کیتے، تفکر کرو، عقل و شعور نال کم گھنو، زمین تے کھنڈے ہوئے اللہ دے نشانیاں دا کھوج لاؤ، اپݨی تخلیق تے غور کرو کہ کیہڑی طرح وجود اچ آئے، کیہڑی طرح اللہ کریم نے حفاظت دے نال تہاکوں پرورش کیتا، پروان چڑھایا، تہاݙے اتے جوانی دا دور آیا، تہاکوں اللہ نے طاقت عطا کیتی، ایہجی طاقت کہ تساں اپݨے ارادے تے اختیار دے نال زمین تے بھڄݨ لڳے تے اوں ہی طاقت تے اختیار دے نال زمین دی ککھ اچوں تساں اپݨے کیتے وسائل تلاش کیتے، دریاواں اچ کشتیاں چلا ݙتے۔

علیٰ ہذا القیاس اللہ نے تہاکوں اتنی وݙی طاقت عطا کیتی کہ زمین تے کھنڈے ہوئے وسائل تہاݙی دسترس اچ آ ڳئے۔ ایہو بندہ جیہڑا ناقابل تذکرہ شئے ہئی، پیدائش دے بعد ایں قابل وی نہ ہئی کہ اپݨے ارادے نال حرکت کر سڳے۔ پاسا بدل سڳے یا ٻیھ سڳے۔ مکھی اݙا سڳے۔ ایں گوشت پوست دے لوتھڑے کوں اللہ نے اتنی سکت عطا کیتی کہ ایندے وجود توں تے ایندے اندر مخفی صلاحیتاں توں طرح طرح دے مصنوعات وجود اچ آ ڳئے۔
انسان جݙݨ بجلی دی تلاش اچ لڳ ڳیا تے اوں نے بجلی کوں تلاش کر گھدا تاں اللہ دی ہک تخلیق بجلی نال لکھاں تخلیقات وجود اچ آ ڳئے۔ جے بجلی دے ذَیلی تخلیقات کوں شمار کریجے تاں عقل گم تھی ویندی ہے۔ اللہ کریم نے فرمایا،
&quot;میں احسن الخالقین ہاں&quot; (سورة المؤمنون – آیت نمبر 14)۔ یعنی تخلیق کرݨ والیاں اچ بہترین خالق ہاں۔ اینکوں تساں ایویں سمجھ گھنو کہ بجلی دا خالق اللہ ہے۔ بجلی دے تمام ذَیلی تخلیقات ریڈیو، ٹی وی، وائرلیس تے ٻئے بے شمار چیزاں انسان دی تخلیق ہن۔ جے تک انسان نے اپݨے تخلیقی صلاحیتاں کوں استعمال نی کیتا، بجلی دے اندر طاقت لکی رہی تے جݙݨ انسان دے اندر جستجو نے پاسا بدلا تے او ہمہ تن متوجہ تھی کے بجلی دی تلاش اچ لڳ ڳیا تاں بجلی نے اپݨے اندر لکے ہوئے صلاحیتاں اوندے اتے ظاہر کر ݙتے تے لکی ہوئی ہر صلاحیت ہک تخلیق بݨ ڳئی۔

جݙݨ انسان مادّے دے اندر تفکر کریندے تاں اوں مادّے دی طاقت تے توانائی کوں اپݨے کیتے مفید بݨا گھندے یا ضرر رساں بݨا گھندے۔ مادی ترقی دے پس منظر اچ ہک ٻئی صلاحیت پوشیدہ ہے۔ جینکوں روح دا ناں ݙتا ویندے۔ مادّے دے اندروں جیہڑے صلاحیتاں آشکار تھیندے پئے ہن او دراصل اینہی روح دا ہک ہلکا جیہا عکس ہے۔ ہݨیں اساں عرض کیتا ہئی کہ انسان اپݨی زندگی اچ جو کجھ رہیندے اوہو کٹیندے۔ اوندی جیہڑی کمائی ہوندی ہے اوندے مطابق اونکوں صلہ ملدے۔ جے انسانی ذہن تفکر دے نال عظیم طاقت بجلی کوں تلاش کر سڳدے تاں انسان اپݨے اندر اوں اکھ کوں وی تلاش کر گھندے جیہڑی اکھ زماں و مکاں توں ماوراء ݙیکھدی ہے۔ جیہڑی اکھ دے سامݨے ایں زندگی تے مرݨ دے بعد دی زندگی دے درمیان حائل پردے معدوم تھی ویندن۔ ایہا او اکھ ہے جیندے نال اولیاء کرام باطنی وارِدات تے کیفیات دا مشاہدہ کریندن۔ ایہا او اکھ ہے جیہڑی کھل ونڄے تاں کشفُ القبور تھی ویندے۔ یعنی مرݨ والیاں دی روح نال آدمی ایں طرح گفتگو کر سڳدے جیں طرح عالم اسباب اچ رہندے ہوئے جسمانی خدوخال نال مرکب ݙو آدمی گفتگو کریندن۔ ایہا او اکھ ہے کہ جے ایں اکھ دی طاقت ٻئی ودھ ونڄے تاں اوندے سامݨے فرشتے آ ویندن۔ ایہا او اکھ ہے جیندی برکت نال اللہ دے دوست عرش تے اللہ تعالیٰ دا دیدار کریندن۔ ایں باطنی اکھ دا کھلݨا تے ایں باطنی اکھ دے سامݨے سب توں پہلے جیہڑی چیز آندی ہے اے او عالَم ہے جینکوں اساں عالمِ اَعراف یا موت دے بعد دی زندگی آہدے ہیں۔ یعنی گوشت پوست دے جسم توں رشتہ منقطع تھیوݨ دے بعد آدمی جیہڑی دنیا اچ قدم رکھدے، باطنی اکھ اوں دنیا کوں ݙیکھ گھندی ہے۔ جنّت اچ چلے ونڄݨا اوندے کیتے معمول بݨ ویندے۔ ایندے برعکس جے جسمانی زندگی اچ کہیں بندے نے اپݨی باطنی اکھ نی کھولی تاں اوندے اتے محرومی مسلط تھی ویندی ہے۔ مرݨ دے بعد وی اوندی نظر محدود رہندی ہے۔ جیں طرح بندہ ایں دنیا اچ دیوار دے پچھوں نی ݙیکھ سڳدا اونہی طرح اوں دنیا اچ وی او کوتاہ نظر رہندے۔ سوال اے ہے کہ اے باطنی نظر کیں طرح کھلے تے ایں نظر تے جیہڑا ڄالا تے ملا بݨ ڳئے اوندا آپریشن کیہڑی طرح تھیوے۔ ایندے کیتے حضور علیہ الصلوٰۃ و السلام دے وارث اولیاء اللہ نے اسباق بݨائے ہن۔ اے سارے اسباق رسول اللہ ﷺ دی غارِ حرا اچ تفکر دی پہلی سنت مراقبہ تے مبنی ہن۔

==الف کمپیوٹر==
کہیں علم کوں سکھݨ کیتے اوندی الف ب پ نال واقفیت ہووݨا ضروری ہے۔ کوئی آدمی جے تک الف ب پ دا قاعدہ نی پڑھ گھندا، اردو زبان پڑھݨا لکھݨا نی سکھ سڳدا۔ جݙݨکہ اوندی مادری زبان وی اردو ہے۔ مادری زبان دے علاوہ ٻئی زبان وی اوں وقت سکھݨا ممکن ہے جݙݨ کوئی ابتدائی قاعدے توں واقف ہووے مثلاً انگریزی پڑھݨ لکھݨ تے اوندے اچ مہارت حاصل کرݨ کیتے &quot;اے بی سی ڈی&quot; پڑھݨا ضروری ہے۔ جے کوئی آدمی ابتدائی حروف جیہڑے آپس اچ مل کے لفظ بݨدن، نال واقف نہ ہووے اونکوں پڑھا لکھا آدمی نی اکھیج سڳدا۔ چاہے او ذہنی طور تے کتنا ہی ذہین ہووے جیں طرح ظاہری علوم سکھݨ کیتے قاعدہ پڑھݨا تے لکھݨا ضروری ہے تے جیں طرح قاعدے نال واقفیت ضروری ہے۔ روحانی علوم سکھݨ کیتے وی اللہ تعالیٰ دے بھیڄے ہوئے پیغمبراں تے پیغمبراں دے شاگرداں دا بݨایا ہویا قاعدہ پڑھݨا ضروری ہے۔ ظاہری علوم سکھݨ کیتے الف ب پ پڑھݨا ضروری ہے تے باطنی علوم سکھݨ کیتے طرزِ فکر تبدیل کرݨا ضروری ہے۔

روحانیت سکھݨ کیتے بغدادی قاعدہ یا گرائمر دی کوئی کتاب انسانی تاریخ اچ ہݨ تک نی چھپی۔ روحانی علم منتقل تھیندے، ایندی آسان مثال ٻال دے اندر ما دی زبان دا منتقل تھیوݨا ہے۔ کوئی ما مادری زبان سکھاوݨ کیتے ٻال کوں الف ب پ نی پڑھیندی۔ ٻال دے اندر طرزِ فکر اوہا ہوندی ہے جیہڑی ما پیؤ دی ہوندی ہے۔ ٻکری دا ٻچہ گھاہ کھاندے گوشت نی کھاندا۔ شیر دا ٻچہ گوشت کھاندے گھاہ نی کھاندا تے کبوتر دا ٻچہ نہ گھاہ کھاندے تے نہ گوشت کھاندے، داݨہ چڳدے۔ آدمی دا ٻال گوشت وی کھاندے، سبزی وی کھاندے، مٹی وی کھاندے، پتھر وی کھاندے، پاڑاں وی کھاندے، لکڑ وی کھاندے۔ پتھر توں مراد لوݨ ہے، لکڑ توں مراد او پاڑاں ہن جیہڑے لکڑ دی طرح ہوندن مثلاً ہلدر، دار چینی وغیرہ۔ آدمی دا ٻال اے ایں واسطے کھاندے کہ اوندے ماں پیؤ اے سب چیزاں کھاندن۔ آدمی دی طرح جے شیر دی وی ایہا غذا ہوندی تاں اوندے ٻالاں دی وی ایہا خوراک ہوندی۔ کھاوݨا پیوݨا شکار کرݨا تے زندگی دے ٻئے عوامل شیر دے ٻالاں کوں بغیر سکھے ہوئے منتقل تھیندن یعنی انہاں سب چیزاں کوں سکھݨ کیتے قاعدہ پڑھݨا ضروری نی۔ کوئی وی مخلوق جیہڑی ایں دنیا اچ موجود ہے اپݨی مادری زبان ڄاݨدی ہے تے ہک ٻئے کوں مادری زبان اچ اپݨی کیفیات توں مطلع کریندی ہے۔ ککڑ کوں جݙݨ اے خطرہ لاحق ہوندے کہ اوندے ٻالاں کوں ہل چا کے گھن ویسی تاں او ہک مخصوص آواز کڈھدی ہے تے سارے ٻال اوندے پراں اچ سمٹ ویندن۔ علیٰ ہذا القیاس ہر نوع اپݨی اپݨی زبان ڄاݨدی ہے تے اے زبان اوندی نسل اچ ٻولی تے سمجھی ویندی ہے پر ایندے نال نال گفتگو دا ہک ٻیا طریقہ وی ہے جیندے نال ہر شخص کہیں نہ کہیں وقت دوچار تھیندے تے ہر شخص ایں طریقے نال واقف ہے۔ اے طریقہ اشاریاں دی زبان ہے۔

آدمی دے اندر کوئی ایہجا کمپیوٹر نصب ہے جیہڑا اوندی زندگی دے مختلف مراحل اچ ہدایت ݙیندا پئے۔ کݙہیں او ایہجی ہدایت ݙیندے جیندے نال آدمی غم زدہ تھی ویندے۔ کݙہیں ایہجے ہدایات ملدن کہ او بغیر کہیں سبب دے خوش تھی ویندے۔ کݙہیں اونکوں پاݨی پیوݨ دی اطلاع ݙتی ویندی ہے، کݙہیں او کمپیوٹر اونکوں اے اطلاع فراہم کریندے کہ اعصاب اچ حرکت کرݨ دی صلاحیت نی رہی لہٰذا سمھ ونڄ۔ ستے آدمی کوں اے اطلاع ملدی ہے کہ ہݨ جے مزید کھٹ تے لیٹے رہیے تے شعوری حواس اچ داخل نہ تھئے تاں اعصاب منجمد تھی ویسن۔ لہٰذا فوراً اٹھی ونڄ تے حرکت شروع کر ݙے۔ جے تک کمپیوٹر کوئی اطلاع نی ݙیندا آدمی یا کوئی وی ذی روح کوئی کم نی کر سڳدا۔ ایندے اچ انسان، بھیݙ، ٻکری تے کہیں جانور دی یا نباتات و جمادات دی کوئی قید نی۔ سب دے اندر اے اطلاع ݙیوݨ والی مشین نصب ہے۔ اوں مشین دی ہک وݙی خصوصیت اے ہے کہ اے اوہا اطلاع فراہم کریندی ہے جیہڑی حالات تے وقت دے مطابق ہووے۔ اے کمپیوٹر آدمی دے اندر اوندی روح ہے۔ موجودات اچ جتنے ذی روح یا غیر ذی روح سمجھیجݨ والے مخلوقات ہن سب اچ ہک ہی طرح دا کمپیوٹر نصب ہے۔ انسان تے ٻئی مخلوق میں جے فرق ہے تاں صرف اے ہے کہ انسان دے علاوہ ٻئی کوئی مخلوق اوں کمپیوٹر دے علم توں ناواقف ہے۔ صرف انسان کوں اللہ کریم نے کمپیوٹر دا پورا علم سکھایا ہے۔

==روح دا لباس==
انسان دی مجموعی زندگی تے غور کریجے تاں اے حقیقت سامݨے آندی ہے کہ زندگی دے سارے طرزاں تے زندگی کوں رواں دواں کرݨ والے سارے تقاضے، تمام احساسات و کیفیات، اطلاعات تے قائم ہن۔ کتھائیں ساکوں اطلاع ملدی ہے کہ سردی ہے۔ کتھائیں ساکوں اطلاع ملدی ہے کہ گرمی ہے، بکھ، تریھ، تکلیف، خوشی، محبت، نفرت، رحم، ظلم تے زندگی اچ کم آوݨ والے سارے دے سارے تقاضے اطلاعات دے اتے قائم ہن۔ جݙݨ اساں اے ݙیکھدے ہیں کہ زندگی اطلاعات دا مجموعہ ہے تاں اے تلاش کرݨا ضروری تھی ڳیا کہ اطلاعات دا منبع کیا ہے؟ ٻئی ڳال اے غور طلب ہے کہ اطلاع کیہڑی جاہ آ کے رکدی ہے تے ریسیونگ اسٹیشن جیہڑا اطلاعات قبول کریندے، کتھاں واقع ہے؟
، تریجھی ڳال اے ہے کہ اطلاعات اچ معانی پواوݨ والی ایجنسی کیہڑی ہے؟، چوتھی ڳال اے تحقیق طلب ہے کہ اطلاعات کوں معانی پواوݨ دے بعد مظاہرات کیہڑی مشین تے چھپدے پئے ہن؟
، پنجویں ڳال اے ہے کہ اوں چھپائی اچ جیہڑا مادہ کم کریندا پیا ہے او کیا ہے؟ تے چھیویں ڳال اے ہے کہ اطلاعات مختلف مراحل توں لنگھ کے جݙݨ مظہر بݨ ویندن تاں او کتھاں نیست و نابود تھی ویندن؟

روحانی علوم دی پہلی کتاب اچ اے ڳال سمجھاوݨ دی کوشش کیتی ویندی ہے کہ گوشت پوست نال مرکب تے رڳاں پٹھیاں نال بݨا ہویا پتلا اصل انسان نی بلکہ گوشت پوست دا جسم اصل انسان دا لباس ہے۔ جیں طرح گوشت پوست دی حفاظت کیتے اساں اُن دا، کھل دا، کپاہ یا ٻئے چیزاں دا لباس پیندے ہیں، اونہی طرح اصل انسان (ساݙی روح) گوشت پوست دا لباس بݨیندے۔ گوشت پوست دا جسم محض ہک لباس ہے تے جیہڑی ہستی کوں اللہ کریم نے انسان آکھے اونکوں عرف عام اچ &quot;روح&quot; دا ناں ݙتا ڳئے۔ قاعدے تے قانون دے مطابق جے کوئی بندہ روحانی علوم سکھݨا چاہندے تاں اوندے اندر اے یقین راسخ ہووݨا ضروری ہے کہ گوشت پوست دا جسم مفروضہ تے فکشن ہے۔ جݙݨ اے یقین پختہ تھی ویندے کہ گوشت پوست دا جسم لباس ہے فکشن ہے، فنا تھیوݨ والا ہے تاں قدرتی طور تے مفروضہ حواس توں ذہن دور تھیوݨ لڳدے تے جݙݨ مفروضہ زندگی توں ذہن پلٹدے تاں حقیقت دی طرف سفر شروع تھی ویندے۔ ایں واسطے کہ حقیقت تے مفروضہ ݙوہیں چیزاں ہک مرکز تے جمع نی تھیندے۔ مفروضہ حواس تے مفروضہ چیزاں بدلدے رہندن، ترٹدے تے کھنڈدے رہندن۔ فنا تھیندے رہندن پر حقیقت نہ بدلدی ہے، نہ ترٹدی ہے، نہ کھنڈدی ہے تے نہ فنا تھیںدی ہے۔ حقیقت جیہڑی قائم بالذّات ہے، حقیقت جیہڑی اپنے مرکز تے مستقل طور تے رواں دواں ہے۔ اوں انسان دی تلاش نال سامݨے آندی ہے جینکوں قرآن نے &quot;روح&quot; آکھے۔ پر روح دے وی مدارج ہن۔ لاعلمی دی بنا تے روح کوں وی ہک ایہجا ہی آدمی یا انسان سمجھا ویندے جیویں گوشت پوست دا انسان۔ اساں ݙیکھدے ہیں کہ روح ہک ایہجی حقیقت ہے جیہڑی جزوِ لا تجزاء ہے، جیہڑی اپݨی ذات دے نال وابستہ تے پیوست ہے تے قائم ہے۔ روح دی اپݨی ہک صفَت ہے۔ او اے کہ روح ہر آن ہر لمحہ متحرّک رہندی ہے تے قائم بالذّات رہندے ہوئے طرح طرح دے روپ اچ مظہر بݨدی رہندی ہے۔ روح دا ہک وݙا وصف اے ہے کہ مفروضہ تے فکشن حواس اچ کݙہیں سامݨے نی آندی البتہ مفروضہ تے فکشن حواس کوں اپݨے کیتے لباس دے طور تے استعمال کریندی ہے۔ لیکن چونکہ ہر لمحہ ہر آن متحرّک رہݨا اوندا ہک وصف ہے ایں واسطے او کݙہیں انسانی لباس اچ جلوہ گر تھیندی ہے، کݙہیں ٻکری دے لباس اچ، کݙہیں جنّات دے لباس اچ تے کݙہیں فرشتیاں دے لباس اچ جلوہ گر تھیندی ہے۔

روحانی سائنسداناں نے زمین تے تقریباً ساڈھے یارہاں ہزار نوعاں دی نشاندہی کیتی ہے تے ہر نوع روح دا ہک جزو ہے۔ روح دی ہک تعریف اے ہے کہ ہک طرف نوعی لباس اپݨے کیتے منتخب کریندی ہے تے ٻئے پاسے اوں نوع دے افراد دی حیثیت اچ مختلف لباس اختراع کریندی رہندی ہے۔ روح دی ایں کارکردگی کوں ڄاݨݨ کیتے اساں آکھ سڳدے ہیں کہ روح دا نوعی لباس نیگیٹیو ہے تے نوعاں دے افراد اوں نیگیٹیو دا Positive ہن۔ اے عجیب و غریب نظام ہے کہ روح، نوع دا لباس تے
نوع دے افراد دا لباس بݨیندی رہندی ہے تے اے لباس سوتر تے اُن دے لباساں دی طرح خستہ تھیںدے رہندن۔ اینکوں سمجھݨا کوئی زیادہ مشکل ڳال نی۔

اصل انسان یا روح جݙݨ لباس دی ابتدا کریندی ہے تاں لباس ساکوں ہک خوبصورت نرم و نازک تے معصوم صورت ٻال اچ نظر آندے تے ول اے لباس ہر آن تے ہر لمحہ بدلدا رہندے۔ ہر آن ہک لباس لہندے تے ہک لباس بݨدے۔ لباس دے لہݨ تے بݨݨ اچ لباس اچ تغیّر واقع تھیندے، کتھائیں سیاہی ودھ ویندی ہے، کتھائیں سیاہی گھٹ ویندی ہے، تصویر ہک ہے مشین وی ہک ہے، چھپائی وی ہک ہے لیکن ہر تصویر دے Impression اچ کجھ نہ کچھ فرق پئے ویندے۔ بتدریج لباس تبدیل تھیندے تھیندے ایں حال کوں پہنچ ویندے کہ اوندے اچ مزید کوئی سکت باقی نی رہندی تے اے لباس ختم تھی ویندے، سکت نہ رہݨ کوں اساں ٻڈھیپے دے ناں نال یاد کریندے ہیں۔ اے قانون ایں واسطے بیان کیتا ڳئے کہ ڳال پوری طرح سامݨے آ ونڄے تے اساں سمجھ گھنوں کہ روح ہر آن ہر لمحہ متحرّک رہندی ہے۔ تے ہر آن تے ہر لمحے دی حرکت دراصل روح دا ہک لباس ہے۔ ایہو لباس ساکوں مظاہراتی طور تے شکل و صورت اچ نظر آندے۔

==مٹی دا شیر==
جیں طرح روح دے لباس یعنی رڳاں، پٹھیاں، ہݙیاں تے گوشت نال مرکب آدمی کوں انسان سمجھا ویندے تے اوں آدمی اچ طرح طرح دے خدوخال ساکوں نظر آندن بالکل اونہی طرح روح دے اندر وی خدوخال موجود ہن۔ جسم انسانی کیتے جݙݨ لباس بݨایا ویندے تاں اے ڳال ساݙے پیش نظر رہندی ہے کہ جسم دے زیادہ توں زیادہ حصے کڄے ونڄن جیویں قمیض شلوار۔ ایندے برعکس روح جݙݨ لباس بݨیندی ہے تاں او لباس مکمل ہوندے۔ مکمل ہووݨ توں مراد اے ہے کہ روح دی شکل جیں طرح دے خدوخال اچ موجود ہے انہی مکمل خدوخال دے نال لباس بݨدے۔
===مثال===
مٹی دے شیر تے رنگ کر ݙیویجے تاں اساں اونکوں شیر ہی آہدے ہیں۔ ہک مٹی دا شیر رنگ دے بغیر ہے تے ایہو مٹی دا شیر رنگین ہے۔ پر شیر دے اتے رنگ کیتا ویندے تاں اے رنگ شیر دے اتے غالب آ ویندے مثلاً کن تے، اکھیاں تے، پیراں تے، ڈڈھ تے، پینٹ شدہ شیر کوں وی اساں شیر آہدے ہیں۔ روح جݙݨ لباس بݨیندی ہے تاں اپݨے خدوخال تے نقش و نگار دے مطابق پورا لباس تیار کریندی ہے۔ خدوخال اچ جیں طرح دا نک ہوسی، جیں طرح دے کن ہوسن، جیں طرح دے پیر ہوسن، جیں طرح دا سر ہوسی، اونہی مناسبت نال جسمانی لباس تخلیق تھیندا رہندے۔ ہݨ اساں ایویں آکھسوں کہ گوشت دا جسم روح دا اِختراع کردہ ہک رنگ ہے یعنی روح جیہڑی مکمل خدوخال تے نقش و نگار دے نال قائم ہے اوندے اتے ہک رنگ آ ڳیا یعنی رنگ روح دا لباس ہے۔ ایہے رنگ روح دے اتے مختلف پرت ہن۔ اتھاں ہک ڳال ݙسا ݙیوݨا ضروری ہے کہ جیں طرح جسمِ انسانی پرت در پرت موجود ہے اوں طرح روح وی بے شمار پرتاں دا مجموعہ ہے۔ روح دا ہر پرت مجسم نقش و نگار دے نال متحرّک ہے۔ ہک لمحے دا کھربواں حصّہ وی ایہجا نی جیندے اچ حرکت ساکت تھی ویندی ہے۔ جے لمحے دے کھربویں حصے اچ وی روح ساکت تھی ونڄے تاں سارا نظام درہم برہم تھی ویسی۔

کائنات اچ جتنے اشیاء موجود ہن او زمین دے اتے ہوون، زمین دے اندر ہوون، آسمانی مخلوق ہووے، ست آسمان ہوون، عرش و کرسی ہووے، ہر شئے اچ روح موجود ہے تے جیہڑی چیز ساکوں ظاہر اکھیاں نال یا صفاتی اکھیاں نال نظردی ہے او سب روح دا لباس ہے۔ جݙݨ اساں کبوتر کوں ݙیکھدے ہیں تاں کبوتر دی پوزیشن وی اوہا ہے جیہڑی آدمی دی ہے۔ جیں طرح روح آدمی دے خدوخال دے مطابق لباس بݨا کے اپݨا مظاہرہ کریندی ہے، جیں طرح روح نکلݨ دے بعد آدمی دی کوئی حیثیت برقرار نی رہندی، اونہی طرح کبوتر دے اندروں روح نکلݨ دے بعد کبوتر دی کوئی حیثیت باقی نی رہندی۔ جسم انسانی توں روح جے اپݨا رشتہ منقطع کر گھنے تاں اے جسم منتشر تھی ویندے تے منتشر تھی کے مٹی دے ذرّات اچ تبدیل تھی ویندے۔ جیں جسم کوں اساں کبوتر، ناہر یا باندر دے ناں نال ڄاݨدے ہیں او انسانی جسم توں مختلف نی ہوندا۔ انسان دی طرح ہر جسم منتشر تھی کے مٹی دے ذرّات اچ تبدیل تھی ویندے۔
===قانون===
روح ہک ایہجا مادہ ہے جیندے اندر پورے پورے خدوخال موجود ہن۔ خدوخال دی اے موجودگی دراصل روح دی صلاحیت دی نشان دہی ہے۔ روح ہک مشین ہے یا ہک ایہجا کمپیوٹر ہے جیندے بے شمار ڈائیاں ہن۔ مختلف ڈائیاں اچ جݙݨ مسالہ پوندے تاں ڈائی دے مطابق نویں نویں لباس اچ نویں نویں صورتاں مظہر بݨ کے ساݙے سامݨے آ ویندن۔ کبوتر دی شکل و صورت دی ڈائی اچ پلاسٹک دا مسالہ سٹیجے تاں کبوتر بݨسی۔ پھل دی ڈائی اچ مسالہ سٹیجے تاں پھُل بݨسی، علیٰ ہذالقیاس ڈائیاں مختلف ہن مسالہ ہک ہے۔ پر اوں مسالے دی بنیاد تے ہر شکل مختلف بݨدی پئی ہے۔ ڈائی دے اتے جے غور کریجے تاں اے ڳال بالکل سامݨے دی ہے کہ کبوتر دی ڈائی اچ تے ٻلی دی ڈائی اچ ہک نمایاں فرق ہے۔ اوں نمایاں فرق کوں قرآن &quot;مقداراں&quot; دا ناں ݙیندے، (سورۃ الأعلیٰ – آیت نمبر 3)، یعنی ہر ڈائی مختلف تے معیّن مقداراں نال بݨی ہوئی ہے تے اے معیّن مقداراں باوجود ہک ہووݨ دے الڳ الڳ ہن۔ ایندے کیتے شکل و صورت اچ اختلاف واقع تھیندا رہندے۔ ڈائی جیہڑی چیز یا مسالے نال بݨی ہے او وی ہک ہے تے ڈائی دے اندر جیہڑا مسالہ سٹیا ڳئے او وی ہک ہے لیکن ڈائی بذات خود مختلف ہے۔ اے اختلاف ہی مختلف شکل و صورت دا سبب بݨدے۔ ہک طرح دے مقداراں نال ہک نوع تخلیق تھی ویندی ہے۔ اوں نوع دے اندر معیّن مقداراں اچ جݙݨ ردّ و بدل تھیندے تاں افراد وجود اچ آندن۔ نوع دے معیّن مقداراں جݙݨ آدم دے رنگ اچ جلوہ افروز تھیندن تاں آدم دی صورت سامݨے آ ویندی ہے۔ آدم جنہاں مقداراں دا ناں ہے، جݙݨ انہاں مقداراں اچ ہیجان پیدا تھیا تے ہیجان دی وجہ کولوں مقداراں اچ ترٹ بھڄ واقع تھئی تاں مقداراں دا توازن بدل ڳیا۔ مقداراں دا توازن بدلݨا اے معنی رکھدے کہ نویں مقداراں وجود اچ آ ڳئے، جیویں ہی مقداراں اچ ہیجان پیدا تھیا تے اوں ہیجان نال مقداراں اچ ردّ و بدل تھیا، نتیجے اچ حوّا دا وجود ابّا آدم دے سامݨے آ ڳیا۔

ہݨ مقداراں دے ݙو رخ متعیّن تھی ڳئے۔ باوجود ایندے کہ مقداراں اچ ردّ و بدل واقع تھیا، جݙݨ اوں ردّ و بدل دے نتیجے اچ کوئی صورت وجود اچ آئی تاں اوں صورت دے اندر وی مقداراں معیّن تھی ڳئے۔ مقداراں معیّن تھیوݨ دا مطلب اے ہے کہ ڈائی دے اندر مخصوص طاقت، مخصوص وزن، مخصوص رنگ دے مقداراں جمع تھی ونڄن تاں ہک خوبصورت تصویر بݨدی ہے جیندا ناں آدم ہے تے جے اوں ڈائی اچ ایہجے مقداراں جمع تھی ونڄن جیندا رنگ قدرے مختلف ہووے، وزن ݙو گنا ول وزن گھٹ یا قدرے زیادہ ہووے اوں صورت دا ناں عورت ہے۔ ڈائی دے اندر جیہڑا مسالہ سٹیا ویندے او وی ہک ہے پر مقداراں اچ ردّ و بدل تھیندا رہندے تے مقداراں دے ردّ و بدل نال نویں نویں شکلاں وجود اچ آندے رہندن۔ اللہ کریم نے ارشاد فرمایا ہے کہ پاک تے بلند مرتّبہ ہے او ذات جیں نے تخلیق کیتا معیّن مقداراں نال تے ول انہاں مقداراں توں مرکب مخلوق کوں زینت بخشی تے اوں مخلوق کوں ہک رنگ ݙتا۔ زمین تے رنگ رنگ دی مخلوق دے اندر ہک معیّن چیز پاتی جیہڑی مَیٹر (Matter) ہے تے جیہڑی چیز الڳ الڳ کریندی ہے او مقداراں ہن تے انہاں مقداراں کوں اساں رنگ نال تشبیہ ݙیندے ہیں۔ رنگاں اچ ردّ و بدل، شکل و صورت دا باعث بݨدے۔ جیں طرح معیّن مقداراں نال صورت بݨدی ہے تے مختلف شکلاں ساݙے سامݨے آندن۔ اونہی طرح معیّن مقداراں نال ساݙے اندر حواس بݨدن، جے تک حواس معیّن مقداراں تے قائم ہن۔ صحت مند ہن تے حواس دے اندر مقداراں گھٹ یا ودھ ہوون تاں حواس غیر صحت مند تھی ویندن۔

==ٻارہاں کھرب کل پرزے==
مختصر طور تے زندگی دا تذکرہ کریجے تاں اے آکھݨا مناسب ہے کہ زندگی جذبات نال عبارت ہے تے زندگی دے بے شمار جذبات حواس دے دوش تے سفر کریندے پئے ہن۔ انہاں جذبات کوں کنٹرول کرݨا حواس دے ذریعے ہی ممکن ہے۔ 
===مثال===
ہک آدمی کوں تریھ لڳی۔ تریھ ہک تقاضا ہے، تریھ دے تقاضے کوں پورا کرݨ کیتے حواس ساݙی رہنمائی کریندن۔ حواس ساکوں ݙسیندن کہ اے پاݨی گرم ہے۔ اے پاݨی سرد ہے، اے پاݨی کوڑا ہے یا اے پاݨی مٹھا ہے۔ تریھ دا تقاضہ پاݨی پیوݨ نال پورا تھیندے۔ پاݨی دی پہچاݨ وی حواس دے ذریعے ممکن ہے۔ ہک تقاضہ تریھ ہے، ہک تقاضہ بکھ ہے۔ کہیں کوں چاہݨا ہک الڳ تقاضہ ہے تے آدمی دے اندر اے تقاضہ پیدا تھیوݨا کہ کوئی میکوں وی چاہوے، الڳ تقاضہ ہے۔ انہاں تقاضیاں کوں ہک جاہ جمع کر گھنیجے تاں ایندا ناں زندگی ہے تے جݙݨ انہاں کوں الڳ الڳ کر کے ݙٹھا تے سمجھا ونڄے تاں اے ڳال معلوم تھیندی ہے کہ ہر تقاضہ ایں واسطے الڳ الڳ ہے کہ تقاضیاں دے اندر مقداراں الڳ الڳ کم کریندے پئے ہن۔ تریھ دے تقاضے اچ جیہڑے مقداراں کم کریندے پن او بکھ دے تقاضے اچ موجود نی ایں واسطے صرف پاݨی پی کے بکھ دا تقاضہ رفع نی تھیندا۔ بکھ دے اندر جیہڑے مقداراں کم کریندے پن، اوندی اپݨی الڳ ہک حیثیت ہے۔ ایہا وجہ ہے کہ صرف کجھ کھا کے تریھ دا تقاضہ پورا نی تھیندا۔

حواس الڳ الڳ تقاضیاں کوں ڄاݨدن، سمجھدن، انسانی زندگی اچ ہک تقاضہ محبت ہے۔ محبت ہک ایہجا مجموعی تقاضہ ہے جیندے بغیر زندگی ادھوری تے نامکمل رہندی ہے۔ حواس محبت دے ایں تقاضے کوں الڳ الڳ حیثیت ݙیندن مثلاً اے کہ حواس ساکوں ݙسیندن کہ اے خاتون میݙی بیوی ہے تے اے چھوکری دھی ہے تے اے خاتون ساݙی ما ہے۔ جݙݨ اساں محبت دا ناں گھندے ہیں تاں محبت دا مجموعی مفہوم ساݙے ذہن اچ کہیں دا چاہݨا آندے پر جݙݨ حواس دے ذریعے محبت کوں سمجھدے ہیں تاں محبت دا مفہوم بدل ویندے۔ ہک عورت ہر حال اچ عورت ہے پر حواس اوں عورت کوں الڳ الڳ تقسیم کر ݙیندن۔ حواس ساکوں ݙسیندن کہ اے عورت ساݙی بھیݨ ہے، اے عورت ساݙی دھی ہے، اے عورت ساݙی ما ہے تے اے عورت ساݙی بیوی ہے۔ بحیثیت عورت و مرد سب اچ قدراں مشترک ہن پر حواس ساکوں ݙسیندن کہ مشترک قدراں اچ وی ہک ضابطہ تے قانون ہے۔

ݙسݨا اے مقصود ہے کہ انسانی زندگی جیہڑی بنیاد تے قائم ہے اوندے ݙو پیر یا ݙو ستون ہن۔ ہک پیر یا ستون جذبہ ہے تے ہک پیر یا ستون حواس ہن۔ جے تک آدمی جذبات دے دائرۂِ کار اچ رہندے۔ اوں وقت تک اوندی حیثیت ٻئے حیوانات توں الڳ نی تے جݙݨ انہاں جذبات کوں او انسانی حواس دے ذریعے سمجھدے تے جذبات دی تکمیل اچ حواس دا سہارا گھندے تاں او حیوانات توں الڳ تھی ویندے۔ جذبات تے حواس دا اشتراک انساناں دی طرح حیواناں اچ وی موجود ہے پر فرق اے ہے کہ ہک ٻکری یا ایک ڳاں انساناں دی طرح حواس اچ معنی نی پوا سڳدی۔ اوندا علم زندگی کوں قائم رکھݨ دے ضروریات پوری کرݨ تک محدود ہے۔ او صرف اتنا ڄاݨدی ہے کہ پاݨی پیوݨ نال تریھ وسمدی ہے، پتر کھاوݨ نال بکھ رفع تھیندی ہے، ایں ڳال نال اونکوں کوئی غرض نی کہ پاݨی کیندا ہے۔ اوندے اندر زندگی قائم رکھݨ کیتے ہک تقاضہ ہوندے تے او تقاضہ پورا کر گھندی ہے۔ ایندے برعکس انسان دے اندر زندگی کوں قائم رکھݨ کیتے جݙݨ تقاضہ ابھردے تاں او حواس دے ذریعے اے ڳال سمجھدے کہ اے تقاضا کیہڑی طرح پورا کیتا ویندے۔ کیونکہ انسان کوں اللہ کریم نے حواس دا مخصوص علم عطا کیتے ایں واسطے انسان ٻئی مخلوق دے مقابلے اچ ممتاز تھی ڳئے تے اے ممتاز تھیوݨا ہی مکلف ہووݨا ہے۔
اے ڳال واضح طور تے سامݨے آ ڳئی ہے کہ زندگی قائم رکھݨ کیتے اللہ کریم دی تمام مخلوق اچ تقاضے یکساں ہن۔ آدمی کوں وی بکھ لڳدی ہے، ٻکری تے ٻلی کوں وی بکھ لڳدی ہے۔ تریھ آدمی کوں وی لڳدی ہے تے تریھ ٻئے حیوانات کوں وی لڳدی ہے۔ ݙوہیں بکھ تے تریھ دے تقاضے کوں پورا کریندن۔ پر انسان تقاضیاں تے حواس دی حیثیت توں واقف ہے۔ اے وقوف ہی انسان کوں شرف دے درجے تے فائز کریندے۔ حواس دے قانون توں واقف تھیوݨا روحانی سفر دی ابتدا ہے۔

انسان دے اندر ٻارہاں کھرب کَل پرزیاں نال مشین کم کریندی پئی ہے۔ کجھ کَل پرزے ایہجے ہن جیہڑے حواس بݨیندن، کجھ کَل پرزے ایہجے ہن جیہڑے جذبات دی تخلیق کریندن۔ انسان کوں اللہ کریم نے اے علم عطا کیتے کہ جے او چاہے تاں ڄاݨ گھندے کہ اوندے اندر نصب شدہ مشین اچ اے کَل پرزے کیں طرح فٹ ہن تے انہاں دے ذریعے جذبات تے حواس کیہڑی طرح بݨدن۔ جذبات تے حواس دے اعتبار نال انسان تے تمام حیوانات ہک صف اچ کھڑے ہن پر ٻکری دے اندر اے صلاحیت نی کہ او حواس بݨاوݨ دی مشین یا حواس بݨاوݨ دے کَل پرزیاں کوں سمجھ سڳے۔ جے کوئی انسان ٻکری دی طرح اپݨے اندر نصب شدہ ایں کائناتی نظام کوں نی سمجھدا تاں اوندی حیثیت ٻلی تے کتے توں ودھ نی۔ ایں واسطے کہ بکھ کتے کوں وی لڳدی ہے، پیٹ کتا وی بھریندے۔ بکھ آدمی کوں وی لڳدی ہے۔ ڈڈھ آدمی وی بھریندے، تریھ چوہے کوں وی لڳدی ہے، تریھ آدمی کوں وی لڳدی ہے، پاݨی آدمی وی پیندے۔ جبلّی طور تے ہک آدمی وی اپݨی اولاد دی پرورش کریندے، اپݨی اولاد نال محبت کریندے، اپݨی اولاد دی تربیت کریندے بالکل اونہی طرح ٻلی وی اپݨی اولاد نال محبت کریندی ہے، اولاد دی پرورش کریندی ہے۔ اپݨی اولاد کوں کھیر پلیندی ہے تے زندگی گزارݨ کیتے تمام ضروری ڳالہیں نال آگاہ کر کے ٻچیاں دی تربیت کریندی ہے۔ روحانی نقطہ نظر نال جے کوئی آدمی سب کجھ اوہے کم کریندے جیہڑے ہک ٻلی کریندی ہے تاں اوندی حیثیت ٻلی دے برابر ہے تے اونکوں ٻلی توں افضل قرار نی ݙیویج سڳدا۔ کوئی انسان ٻی کتے، چوہے توں ایں واسطے افضل ہے کہ اللہ کریم نے اونکوں اپݨے اندر نصب شدہ مشین یا کمپیوٹر دا علم سکھا ݙتے۔

==اللہ تے آدم==
جذبات دے اندر رہندے ہوئے تقاضے پورے کرݨا جبلّت ہے تے جذبات تے حواس کوں الڳ الڳ سمجھݨا تے جذبات تے حواس دے مفہوم توں باخبر تھیوݨا خود آگاہی ہے۔ خود آگاہی فطرت ہے۔ جبلّت بدلدی رہندی ہے۔ فطرت اچ تغیّر تے تبدل واقع نی تھیندا۔ اللہ کریم نے جیہڑی چیز کوں جیہڑی فطرت تے پیدا کر ݙتے اوندے اچ تبدیلی واقع نی تھیندی۔ انسان کوں ٻئے حیوانات تے ٻئی مخلوقات توں ممتاز کر کے اللہ نے علم دی صفات دا علم عطا فرمایا۔ یعنی اللہ نے اپݨی یکجائی صفات آدم کوں سکھا ݙتے۔ یکجائی صفات توں مراد اے ہے کہ اللہ کریم نے جیں حد تک تے جیں قدر مناسب سمجھا آدم کوں اپݨی تخلیقی صفات دا علم عطا کر ݙتا۔ اللہ دے اَسماء، اللہ دی صفات ہن، کیونکہ اللہ خالقِ کائنات ہے ایں واسطے اللہ دی ہر صفَت اللہ کریم نال ہم رشتہ ہے۔ ایندا مطلب اے تھیا کہ اللہ نے اپݨے انہاں صفات دے او علوم آدم کوں سکھا ݙتے جنہاں صفات دے اتے کائنات دی تخلیق وجود اچ آئی، اے ایں واسطے تھیا کہ خالق چاہندے کہ میکوں سنڄاݨیا ونڄے۔ سنڄاݨݨ کیتے ضروری ہے کہ آدم خالق دی صفات دا علم رکھدا ہووے۔ صفات دا اے علم اللہ نے ٻئے مخلوقات، فرشتیاں کوں وی عطا کیتا پر تخلیقی صفات دے جیہڑے علوم اللہ نے آدم کوں عطا کیتے او فرشتیاں کوں نی ݙسے۔ مفہوم اے نکلا کہ آدم دی فضیلت ایں بنیاد تے ہے کہ او اللہ دے تخلیقی صفات توں واقف ہے، کیونکہ اللہ نے اینکوں اپݨی صفات دا علم عطا کر ݙتے ایں واسطے اے انہاں صفات کوں ڄاݨݨ دے بعد اللہ تک رسائی حاصل کر گھندے۔ ایندا مطلب اے نی کہ اللہ دی ٻئی مخلوق اللہ کوں نی ڄاݨدی۔ اللہ دی ٻئی مخلوق وی ایں ڳال توں واقف ہے کہ ساݙا پیدا کرݨ والا اللہ ہے تے اوہو ساکوں زندہ رکھے ہوئے ہے تے اوں نے ہی ساݙے کیتے وسائل فراہم کیتے ہن۔

ڄاݨݨ دے ݙو طرزاں ہن۔ ہک طرز اے ہے کہ ہک آدمی ٻئے آدمی کوں ڄاݨدے کہ فلاݨاں آدمی دنیا اچ موجود ہے۔ کہیں حد تک اوندی صفات توں واقف ہے۔ ٻیا آدمی اوں آدمی توں متعارف وی ہے تے اونکوں اوندی قربت وی حاصل ہے۔ قربت دی وجہ توں او اونکوں ݙیکھدا وی ہے۔ اوندی ڳال وی سݨدے تے اوندے سامݨے اپݨے معروضات وی پیش کریندے۔ تمام مخلوق پہلی طرز توں واقف ہے، پر مخلوق آدم چونکہ اللہ دی صفات دا علم رکھدی ہے ایں واسطے او اللہ نال قربت حاصل کر کے اللہ دا عرفان حاصل کر گھندی ہے۔ عرفان توں مراد محض لفظی عرفان نی۔ عرفان توں مراد اے ہے کہ اونکوں ایں ڳال دا یقین حاصل تھی ویندے کہ  میں مخلوق ہاں تے میکوں پیدا کرݨ والا اللہ میݙا خالق ہے تے ایں یقین دے بعد او اللہ کوں ݙیکھدے۔ اللہ دی آواز سݨدے۔ اللہ کوں محسوس کریندے۔ اللہ نال گفتگو کریندے۔ اللہ جݙݨ اونکوں  کجھ آکھدے تاں اوندی گفتگو سݨ کے سرشاری دی کیفیّت اچ اوندی تکمیل کریندے۔ او اے ڳال ڄاݨ گھندے کہ میݙا وجود اللہ دے رحم و کرم تے اللہ دی محبت تے قائم ہے۔ اوندے ذہن اچ اے ڳال پوری طرح قائم تھی ویندی ہے کہ میݙی زندگی اچ ہر حرکت تے میݙی زندگی دا ہر عمل ایں بنیاد تے قائم ہے کہ میکوں اللہ نے سنبھالا ہویا ہے۔ او اے وی ڄاݨ گھندے کہ میکوں اللہ نے کیہڑی مشیئت دے تحت پیدا کیتے؟ میݙی پیدائش دی غرض و غایت کیا ہے؟ پیدا تھیوݨ توں پہلے میں کیہڑے عالَم اچ موجود ہم تے مرݨ دے بعد میں کیہڑے عالَم اچ منتقل تھی ویساں۔ او ایں ڳال توں باخبر تھی ویندے کہ فرشتے اوندے مسجود ہن، یعنی اوندے سامݨے او سارا نقشہ آ ویندے جیندا تذکرہ قرآن نے &quot;انی جاعل فی الارض خلیفہ&quot; (سورۃ البقرہ – آیت نمبر 30) اچ کیتے۔

اے ڳال ٻہوں زیادہ غور طلب ہے کہ آدم دی اولاد آدم ہے تے آدم کی اولاد بحیثیت آدم دے ایں ڳال دا مشاہدہ کر سڳدی ہے جنہاں مشاہدات توں آدم گزرا ہے۔ جے آدم زاد ایں ڳال دا مشاہدہ نہ کرے جیہڑی حالت دا مشاہدہ آدم نے کیتے یعنی خود کوں فرشتیاں دا مسجود ݙیکھݨا، اللہ تے فرشتیاں دے درمیان مکالمہ تھیوݨا، اللہ کریم دا اے ارشاد فرماوݨا کہ اساں آدم کوں اپݨے تمام صفات دا علم سکھا ݙتے تے فرشتیاں دا اے آکھݨا کہ اساں صرف اوں حد تک واقف ہیں جیہڑی حد تک تساں ساکوں عطا فرما ݙتے۔ اے تمام فلم جے آدم زاد بندے دے سامݨے نہ آوے تاں او ہرگز آدم دی اولاد سݙیجݨ دا مستحق نی۔ اوندی حیثیت اوں آدم دی ہرگز نی جیں آدم دے بارے اچ اللہ تعالیٰ نے ارشاد فرمایا ہے کہ اے میݙا نائب تے خلیفہ ہے، اے اوندے اختیارات استعمال کرݨ تے قدرت نی رکھدا تاں او ہرگز نائب نی۔ ایں تمام گفتگو دا اجمال اے تھیا کہ آدم زاد جے ازل اچ ایں واقعے توں واقف نی تے انہاں واقعات کوں ایں زندگی اچ نی ݙیکھدا جنہاں دی بنیاد تے آدم کوں نائب تے خلیفہ بݨایا ڳیا ہے تاں او آدم دی صف اچ شمار نی تھیندا تے جے چھک تاݨ کے محض شکل و صورت دی بنیاد تے اونکوں آدم زاد آکھ وی ݙیویجے تاں اونکوں ناخلف اولاد توں زیادہ کوئی حیثیت نی ݙیویج سڳدی۔ ایں واسطے کہ او اپݨے پیؤ دے ورثے توں محروم ہے۔ پیؤ دے ورثے توں محروم اولاد ناخلف ہوندی ہے، بدنصیب ہوندی ہے، مفلوک الحال ہوندی ہے۔ 

ٻئی صورت اے ہے کہ جے کوئی بندہ اللہ دے اَسماء دا علم نی ڄاݨدا تاں او اللہ دا نائب نی۔ آدم زاد کوں ٻئی مخلوقات تے جیہڑا شرف حاصل ہے اوندی وجہ صرف اے ہے کہ آدم زاد اللہ دے اَسماء دا علم ڄاݨدے تے اوں علم دی بنیاد تے او اللہ دا نائب ہے۔ چونکہ آدم اللہ دا نائب ہے ایں واسطے او اللہ دے اختیارات استعمال کر سڳدے۔ اللہ دے اختیارات بحیثیت خالقِ کائنات دے او اختیارات ہن جنہاں کوں تخلیقی اختیارات آکھا ویندے۔ اللہ نے اپݨے کیتے ارشاد فرمائے کہ میں احسن الخالقین ہاں یعنی میں تخلیق کرݨ والا ہاں،  میں بہترین خالق ہاں۔ آیت مبارکہ توں اے ڳال پوری طرح ثابت تھی ویندی ہے کہ اللہ تخلیق کرݨ والیاں اچ بہترین خالق ہے یعنی اللہ نے بندیاں کوں وی تخلیقی صلاحیتاں منتقل کیتن۔ اے تمام صلاحیتاں او اَسماء ہن جنہاں دے بارے اچ خالقِ کائنات نے ارشاد فرمایا، &quot;وَعَلَّمَ آدَمَ الْاَسماء كُلَّهَا (سورۃ البقرہ – آیت نمبر 31)، تے اساں آدم کوں تمام اَسماء دا علم سکھا ݙتا۔&quot; علم الاَسماء توں مراد کائنات اچ او تخلیقی فارمولے ہن جنہاں تخلیقی فارمولیاں نال اے کائنات وجود اچ آئی ہے۔

==قالو بلٰی==
مذہبی دانشور آہدن کہ آدمی اللہ دی آواز نی سݨ سڳدا۔ ہک وݙا گروہ ایہجا وی ہے جیہڑا ایں ڳال تے یقین رکھدے کہ اللہ کوں ݙیکھݨا وی ممکن نی۔ ایں دنیائے ناپیدا کنار اچ ایہجے لوگ وی موجود ہن جیہڑے روحانی قدراں کوں مفروضہ (Fiction) تے قوتِ متخیّلہ قرار ݙیندن۔ ایندے نتیجے اچ دنیا اچ وݙی آبادی اللہ نال ہم کلام نی تھی سڳی۔ فقراء دا اے آکھݨا ہے کہ بندہ اللہ دا عرفان حاصل کر کے اللہ نال ہمکلام تھی سڳدے یا کوئی بندہ جے اللہ کوں ݙیکھݨا چاہے تاں ݙیکھ سڳدے۔ اللہ نال بندے دی قربت تے دوری اے ݙوہیں ڳالہیں قرآن پاک اچ بیان کیتے ڳئے ہن۔ اللہ نے تخلیق کائنات دے بعد جݙݨ کائنات کوں مخاطب کر کے فرمایا &quot;(أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ) میں تہاݙا رب ہاں۔&quot; مخلوق نے جواباً عرض کیتا جیا اساں ایں ڳال دا اقرار کریندے ہیں تے عہد کریندے ہیں کہ تساں ساݙے رب او۔ کوتاہ عقل والا بندہ وی ایں ڳال کوں آسانی دے نال سمجھ سڳدے کہ اللہ نے جݙݨ مخاطب کیتا تاں مخلوق دے کن اچ آواز پئی جیویں ہی کن اچ آواز پئی مخلوق دی نظر اٹھی تے مخلوق نے اللہ کوں ݙٹھا۔ ݙیکھݨ دے بعد مخلوق فوراً پکار اٹھی کہ جیا اساں ایں ڳال دا اقرار کریندے ہیں کہ تساں ساݙے رب ہو۔

قرآن مجید نے ݙو ڳالہیں دی وضاحت کیتی ہے۔ اللہ دی آواز سݨݨا تے آواز سݨ کے اللہ کوں ݙیکھݨا تے ݙیکھݨ دے بعد اقرار کرݨا۔ ݙوجھی ڳال اے ہے کہ مخلوق نے اللہ دی دی ہوئی سماعت کوں استعمال کیتا تے جݙݨ مخلوق دے اندر اللہ دی ݙتی ہوئی بصارت متحرّک تھئی تاں مخلوق کوں بصارت مل ڳئی۔ او ݙیکھݨ دے وصف توں واقف تھی ڳئی۔ مخلوق دے کن اچ پہلی آواز اللہ دی پئی تے مخلوق دی نظر نے سب توں پہلے اللہ کوں ݙٹھا۔ سماعت دی بنیاد اے بݨی کہ سماعت نے پہلی جیہڑی آواز سݨی او اللہ دی آواز ہئی۔ ݙیکھݨ دی بنیاد اے بݨی کہ نظر نے جیہڑی چیز کوں پہلی واری ݙٹھا او اللہ دی ہستی ہے۔ کائنات اچ جتنی وی مخلوق ہے اجتماعی طور تے سب نے اللہ دی آواز سݨ کے اللہ کوں ݙٹھا تے اللہ دی ربوبیت دا اقرار کیتا۔ اجتماعی شعور حاصل تھیوݨ دے بعد ٻئی چیز جیہڑی مخلوق کوں حاصل تھئی او اے ہے کہ مخلوق کوں اپݨا ادراک حاصل تھی ڳیا یعنی مخلوق نے ایں ڳال کوں سمجھ گھدا کہ اللہ نے میکوں تخلیق کیتے۔ میکوں تخلیق کرݨ دا مطلب اے تھیا کہ مخلوق کوں اپݨا ادراک حاصل تھی ڳیا۔ اینکوں اساں ایں طرح آکھسوں کہ اللہ نے اپݨی مشیئت، منشاء تے مرضی نال ہک کائنات بݨائی۔ اوں کائنات دے بندیاں کوں سݨݨ، ٻولݨ، چکھݨ، محسوس کرݨ تے ݙیکھݨ دی صلاحیت منتقل کیتی تے اے سارے صلاحیتاں خود اللہ دے اپݨے صلاحیتاں ہن۔ ایں واسطے کہ جݙݨ اللہ نے &quot;الست بربکم&quot; فرمایا تاں سماعت کیتے پہلی آواز اللہ تعالیٰ دی آواز قرار پائی۔ مخلوق نے جݙݨ نظر چا کے ݙھا تاں نظر دا ٹارگٹ او ہستی بݨی جیہڑی خالق ہے۔ مخلوق نے اے محسوس کیتا کہ میݙا بݨاوݨ والا اللہ میݙے سامݨے موجود ہے، جیویں ہی مخلوق دے ذہن اچ اے ڳال آئی کہ میݙا بݨاوݨ والا کوئی ہے تاں نال ہی اے ڳال وی ذہن نشین تھی ڳئی کہ میں مخلوق ہاں۔

اے تذکرہ اوں عالَم دا ہے جینکوں پیراسائیکالوجی اچ ‘‘عالمِ ارواح’’ آکھا ویندے۔ ادراک، سماعت تے بصارت دی حیثیت اجتماعی ہے یعنی تمام مخلوق یکجا طور تے موجود ہے۔ مخلوق اچ کبوتر، چیڑی، ݙاند، ڳاں، منجھ، جنّات، فرشتے، آدم وغیرہ ہن۔ ایں تخاطب تے اقرار دے بعد ہر ہک کوں اپݨا اپݨا ادراک حاصل تھیا تاں مخلوق نے خود کوں پہچاݨا۔ پہچاݨݨ توں مراد اے ہے کہ الڳ الڳ نوعاں بݨ ڳئے۔ ہݨ نوعی پروگرام مرتّب تھی کے لوح محفوظ تے آیا۔ لوح محفوظ توں اے پروگرام تقسیم تھی کے ہر نوع دا انفرادی پروگرام بݨ ڳیا۔ جتھاں نوعاں انفرادی حیثیت اچ متعارف تھئے اوندا ناں پیراسائیکالوجی اچ &quot;حضیرہ&quot; ہے۔ حضیرہ ہک جنریٹر(Generator) ہے جیندے اتے فلم دا ہک ایہجا فیتہ چلدے جیندے اچ نوعی پروگرام تے انفرادی پروگرام کٹھے ڈسپلے تھیندن۔ ایں فلم دا مظاہرہ زمین دے اتے تھیندے۔ اللہ دی بݨائی ہوئی فلم جیہڑی اسکرین تے ڈسپلے تھیندی پئی ہے اوندا ناں زمین ہے۔ مخلوق دی بݨائی ہوئی فلم ہک محدود جگہ کپڑے یا اسکرین تے ڈسپلے تھیندی ہے۔ اللہ دی بݨائی ہوئی فلم زمین تے ڈسپلے تھیندی ہے یعنی اللہ نے زمین کوں فلم ڈسپلے کرݨ کیتے اسکرین بݨا ݙتے۔

تخلیق دی بنیادی حیثیت تے جے غور کریجے تاں اے ڳال منکشف تھیندی ہے کہ آدم زاد اللہ دی سماعت نال سݨدے، اللہ دی بصارت نال ݙیکھدے تے اللہ دی فہم نال سوچیندے ول اے کیویں آکھا ویندے کہ بندہ اللہ کوں ݙیکھ نی سڳدا یا کوئی بندہ اللہ نال ہم کلام نی تھی سڳدا؟ اللہ کوں ݙیکھݨ دی طرف متوجہ نہ تھیوݨا تے اللہ دی آواز سݨݨ کیتے جدوجہد تے کوشش نہ کرݨا بدبختی تے بدنصیبی دے علاوہ کجھ نی۔ جیہڑے بندے اللہ دی قربت کیتے اللہ دی آواز سݨݨ کیتے اللہ کوں ݙیکھݨ کیتے جدوجہد تے کوشش کریندن انہاں دی کوشش ایں واسطے کامیاب تھیندی ہے کہ او جیہڑی نظر نال ݙیکھدا پئے فی الواقع او نظر اللہ دی نظر ہے، جیہڑی سماعت نال او سݨدا پئے فی الواقع او اللہ دی سماعت ہے۔ فرق صرف اتنا ہے کہ اساں اوں بصارت کوں جیہڑی بصارت دا ٹارگٹ اللہ ہے ٻہوں زیادہ محدود طرزاں اچ استعمال کریندے ہیں۔ اساں ایں ڳال کوں اپݨے کیتے یقین بݨا گھدے کہ اساں دیوار دے پچھوں نی ݙیکھ سڳدے۔ جݙݨکہ اللہ دے ارشاد دے مطابق ایں نظر نے اللہ کوں ݙٹھے تے بندے نے اللہ کوں ݙیکھ کے اوندی ربوبیت دا اقرار کیتے۔

==اللہ کیا چاہندے؟==
اللہ کریم نے کائنات کوں ایں واسطے تخلیق کیتے کہ اللہ چاہندے کہ کائنات اچ با اختیار تے مکلّف مخلوق اپݨا ارادہ تے اختیار استعمال کر کے اوں رستے تے قدم ودھاوے جیہڑا رستہ قدم بہ قدم ٹور کے اللہ تک گھن ویندے۔ خالق اپݨی مخلوق توں اے چاہندے کہ مخلوق خالق کوں پہچاݨ کے، ݙیکھ کے، سمجھ کے اوندی ربوبیت دا اقرار کرے تے اوندے نال ہم کلامی دا شرف حاصل کرے۔ مخلوق دے ذہن اچ اے ڳال راسخ تھی ونڄے کہ ساݙا پیدا کرݨ والا ہی ساݙی حفاظت کریندے، ساݙا نگہبان ہے تے ساکوں زندہ رکھݨ کیتے او تمام وسائل فراہم کریندے جنہاں وسائل دے اتے زندگی دا دارومدار ہے۔ اتنے وݙے مربوط تے منظم انتظام دے نال نگہداشت تے نگہبانی دا منشاء صرف اے ہے کہ اللہ اے چاہندے کہ بندے دے ذہن تے اے ڳال منکشف تھی ونڄے کہ اللہ نے اپݨی مخلوق کوں محبت دے نال پیدا کیتا۔ جیں طرح اللہ نے محبت دے نال مخلوق کوں تخلیق کیتا اونہی طرح مخلوق وی محبت دے نال اللہ دی قربت حاصل کرے۔ اللہ دی محبت دا مظاہرہ ساکوں ما دی محبت اچ ملدے۔ ما تخلیق دا ہک ذریعہ ہے۔ ما دے پیٹ اچ ٻال دی نشوونما تھیندی رہندی ہے۔ اوں نشوونما اچ براہِ راست ما دا کوئی عمل دخل نی ہوندا پر ما چونکہ تخلیق دا ذریعہ بݨدی ہے ایں واسطے ما دے اندر اولاد دی جیہڑی محبت ہوندی ہے او کہیں ٻئی ہستی اچ نی ہوندی۔ کوئی باشعور ٻال جے ما دے ہووݨ توں انکار کر ݙیوے تاں ما دے اتے جو گزرسی اوندا اندازہ ہک ما ہی کر سڳدی ہے۔ تخلیق تے محبت دا ٻیا پرتَو پیؤ ہے۔ پیؤ اپݨی اولاد دی پرورش تے تربیت کریندے۔ اولاد کوں ایں قابل بݨیندے کہ او اپݨے پیراں تے کھڑی تھی ونڄے تے معاشرے اچ اونکوں مقام حاصل تھی ونڄے۔ اے سب کجھ ہووݨ دے بعد اولاد جے پیؤ توں منحرف تھی ونڄے، پیؤ کوں پہچاݨݨ توں انکار کر ݙیوے، پیؤ دی قربت کوں اپݨے کیتے ہک غیر ضروری ڳال سمجھے، پیؤ دے اتے جو کجھ گزرسی اوندا تصوّر صرف او بندہ کر سڳدے جیندے اندر پیؤ دی شفقت دے جذبات بیدار ہوون۔

اصل خالق اللہ ہے۔ ما پیؤ، اللہ دی تخلیق کوں منظر عام تے گھناوݨ دا ہک ذریعہ ہن۔ ما پیؤ اے ڳال وی ڄاݨدن کہ اولاد دا ہووݨا نہ ہووݨا، اولاد دا زندہ رہݨا، اولاد دا ذی شعور ہووݨا، اولاد دا کُند ذہن ہووݨا یا دانشور ہووݨا سب اللہ دے ہتھ اچ ہے۔ جیہڑے لوگ اللہ دے اتے یقین نی رکھدے تے اللہ دی ہستی دا انکار کریندن بہرکیف انہاں کوں وی اے تسلیم کرݨا پوندے کہ سنبھالݨ والی کوئی ہستی ہے۔ اے الڳ ڳال ہے کہ بعض نے اللہ دی بجائے اوں ہستی دا ناں نیچر رکھ گھدے۔ ما پیؤ ایں ڳال توں باخبر ہن کہ اولاد دی پیدائش کیتے او ہک ذریعہ ہن۔ قدرت جے چاہے تاں او ذریعہ بݨ سڳدن تے قدرت جے نہ چاہے تاں او اولاد دی نعمت توں محروم رہندن۔ ایندے باوجود اولاد توں بجا طور تے توقع رکھدن کہ اولاد ما پیؤ کوں پہچاݨے، اولاد انہاں دے مرتّبے تے انہاں دے درجے دے مطابق انہاں دا احترام کرے۔ دراصل اے وصف او وصف ہے جیہڑا خالق دا ذاتی وصف ہے یعنی اللہ اے چاہندے کہ جیہڑی محبت، تعلق خاطر تے پیار دے نال اللہ نے ایں کائنات کوں تخلیق کیتے، اے کائنات وی اونہی پیار تے محبت دے نال اللہ کوں پہچاݨے۔ جیں طرح ہک ٻال ما پیؤ دے حکم دی خلاف ورزی کر کے تے انہاں اقدار کوں پامال کر کے جیہڑے معاشرے اچ قائم ہن، ناخلف تے ناسعادت تھی ویندے۔ اونہی طرح جے کوئی بندہ اللہ تعالیٰ کوں پہچاݨݨ توں انکار کر ݙیوے تاں او وی ناخلف، باغی تے ظالم ہے تے جݙݨ کوئی بندہ خود اپݨے کیتے بدبختی کوں قبول کر گھندے تے اپݨے اتے جہالت تے ظلم کوں مسلط کر گھندے تاں &quot;بدبختی&quot; اوندی زندگی بݨ ویندی ہے۔ زندگی وچوں سکون ختم تھی ویندے تے اطمینان قلب توں محروم تھی ویندے۔ خوف اوندی زندگی دا مݙی بسترا بݨ ویندے تے جݙݨ کوئی بندہ ایں درد ناک عذاب تے مصیبت کوں اپݨے ڳل لا گھندے تاں اللہ دا قانون اونکوں اتنی پروٹیکشن تاں ݙیندے کہ او زندہ رہے، کھاندا پیندا رہے پر سکون آشنا زندگی اوندے کولوں دُور تھی ویندی ہے۔ ایہجے لوگ اللہ توں دُوری دی بناء تے اللہ دی خصوصی محبت تے دوستی توں محروم تھی ویندن۔ اللہ دی خصوصی محبت تے اوں محبت دے رستے تے چل کے اللہ دا دوست بݨݨ کیتے جیہڑے طریقے، قاعدے تے ضابطے بݨائے ڳئے ہن انہاں دا انکشاف روحانی علوم کریندن۔

روحانی علوم دا منشاء اے ہے کہ آدمی انہاں ضابطیاں تے قاعدیاں توں واقف تھی ونڄے جنہاں ضابطیاں تے قاعدیاں دے تحت ازل اچ مخلوق نے اللہ دی آواز سݨ کے ایں ڳال دا اقرار کیتا ہئی۔ &quot;جیا&quot; اساں ایں ڳال دا اقرار کریندے ہیں کہ تساں ساݙے رب ہو۔ اے سارا کھیݙ جیہڑا ساݙے سامݨے تھیندا پئے، کتھائیں آدمی پیدا تھیندا پئے، کتھائیں آدمی ٻلپݨ دے دور توں گزردا پئے، کتھائیں آدمی جوان تھیندا ہئے، کتھائیں آدمی جوانی دے دور کوں ختم کر کے ٻڈھیپے اچ داخل تھیندا پئے تے ٻڈھیپے دے بعد کہیں ٻئے عالَم اچ چلا ویندے۔ اے سلسلہ اتنا مسلسل تے متواتر ہے کہ اینکوں کتھائیں ٹھہراؤ نی۔ ایویں لڳدے کہ ہک چین گھمدی پئی ہے تے اوں چین دے کڑیاں کݙہیں ٻلپݨ دا روپ دھار گھندن، کݙہیں جوانی دے خدوخال اختیار کر گھندن، کݙہیں ٻڈھیپے اچ منتقل تھی ویندن تے کݙہیں اکھیاں توں اوڈھر تھی ویندن۔ چین ہک ہے کڑیاں وی ہک ہن پر ہر آن ہر لمحہ ہر کڑی ہک نویں رنگ تے روپ اچ جلوہ گر تھیندے پئے ہن۔ حضور قلندر بابا اولیاءؒ نے کتاب لوح و قلم اچ ہک جاہ ارشاد فرمایا کہ ہر لمحہ تے ہر آن ازل ہے۔ یعنی اللہ نے جیں طرح &quot;کُن&quot; فرمایا ہئی او کُن ٹیپ تھی ڳئے تے ٹیپ مسلسل چلدا پئے۔ اے ٹیپ شدہ آواز کائنات اچ مسلسل گونجدی پئی ہے۔ انسان جݙݨ ایں زمین تے وارِد تھیندے تاں اوندا مطلب اے ہے کہ جیہڑا ٻال ایں زمین تے پیدا تھیا، اے اللہ دے اوں عمل کا مظاہرہ ہے جیں عمل دے نتیجے اچ آدم کوں جنّت توں کڈھا ڳیا ہئی۔ ہر پیدا تھیوݨ والا ٻال آدم ہے، جے تک اوں ٻال نے جنّت اچ اللہ دی نافرمانی نی کیتی اے ٻال زمین تے پیدا نی تھیا۔ اللہ تعالیٰ دا ارشاد ہے، &quot;او ذات جیں تہاکوں تخلیق کیتا ہک نفس توں۔&quot; (القرآن)۔ ساݙے دانشور ہک نفس توں مراد آدم گھندن یعنی آدم، آدم توں پیدا تھیا تے آدم دی نسل ودھدی پئی ہے یا گھٹدی پئی ہے، سوال اے ہے کہ آدم نے جنّت اچ اللہ دی نافرمانی کیتی۔ اوں نافرمانی دی بناء تے آدم کوں جنّت اچوں کڈھا ڳیا۔ جنّت دی فضا جنّت دے ماحول تے جنّت نے آدم کوں رد کر ݙتا ایں واسطے کہ جنّت ہک ایہجا ماحول ہے جیندے اچ صرف او لوگ رہ سڳدن جیہڑے نافرمان نی۔ جے اساں اے سمجھوں کہ ہݨ توں کروڑاں سال پہلے آدم نے جنّت اچ نافرمانی کیتی تے آدم کوں جنّت اچوں کڈھ ݙتا ڳیا تاں اے ڳال ٻہوں عجیب معلوم تھیندی ہے کہ کروڑاں سال پہلے آدم دی غلطی دا خمیازہ کروڑاں سال بعد پیدا تھیوݨ والی آدم دی اولاد بھڳیندی پئی ہے۔ غور کریجے تاں اے ڳال انصاف دے خلاف ہے۔ پریشان کُن ڳال ہے کہ ہک کروڑ سال پہلے ساݙے آباء و اجداد دے ݙاݙا پرݙاݙا تے انہاں دے ݙاݙے نے غلطی کیتی تے سزا اڄ پیدا تھیوݨ والے ٻال کوں ملدی پئی ہے یعنی ہک راہ ٹردے آدمی نے کہیں آدمی کوں پتھر مارا تے اوندا سر کھل ڳیا۔ اوندے نال ٹرݨ والا آدمی جیندا اوں واقعے نال کوئی تعلق نی، اونکوں پکڑا ڳیا تے سزا ݙے ݙتی ڳئی۔

آدم زاد نسل ایں واسطے پریشان ہے کہ ایں نے حقائق توں دانستہ طور تے چشم پوشی کر گھدی ہے، جیہڑے حقائق اونکوں نافرمانی توں پہلے آدم دی حیثیت توں متعارف کرویندن۔ کائناتی تخلیقی عمل مسلسل جاری و ساری ہے، جیں طرح ساݙا پیؤ آدم، جنّت اچ فرمانبردار بندے دی حیثیت نال رہندا ہئی تے نافرمانی دا ارتکاب کر کے جنّت کوں چھوڑ آیا۔ اونہی طرح آدم دا ہر پتر تے حوّا دی ہر دھی، زمین تے آوݨ توں پہلے جنّت اچ موجود ہے، اتھاں اپݨے پیؤ آدم دی نافرمانی دا مظاہرہ کریندے تے نتیجے اچ جنّت اونکوں ردّ کریندی پئی ہے تے او زمین تے پیدا تھیندا پئے۔

==اساں روشنی کھاندے ہیں==
اساں جݙݨ بندے تے خالق دے درمیان تعلق دا تذکرہ کریندے ہیں تاں ساکوں ٻہوں زیادہ دوری محسوس تھیندی ہے۔ اے دوری ایں واسطے ہے کہ مادی زندگی دا دارومدار پابند حواس تے ہے۔ جݙݨ پابند حواس تے بندہ تفکر کریندے تاں اوندی سوچ وی پابند تے مقید رہندی ہے۔ پابند تے مقید سوچ دا تجزیہ کریجے تاں اے ڳال سامݨے آندی ہے کہ انسان دی زندگی دا محور مادیّت ہے۔ آدمی دے ذہن دا ہر عمل مادّے دے خول اچ بند ہے۔ مثلاً کھاوݨا پیوݨا، گھر بݨاوݨا، سردی گرمی توں بچاؤ کیتے لباس اختراع کرݨا، ہک خاندان اچ رہݨا ول اوں خاندان کوں چھوٹے چھوٹے خانداناں اچ تقسیم کر ݙیوݨا وغیرہ وغیرہ۔ پر انہاں سب عوامل کوں سامݨے رکھدے ہوئے اے ڳال وی اظہر مِن الشّمس ہے کہ آدمی مادی زندگی کوں اپݨے اتے کتنا مسلط کرے۔ بالآخر اونکوں مادی زندگی چھوڑنی پوندی ہے۔ آدمی دے اتے جݙݨ موت وارِد تھیوے تاں مادیّت نال اوندا تعلق ختم تھی ویندے۔ آدمی دا وجود جیندے سہارے آدمی ایں دنیا اچ زندگی کوں چلیندے تے جیندے اچ آدمی دے تمام دلچسپیاں مرکُوز رہندن، مٹی بݨ ویندے۔ ہک آدمی ساری ݙیہاڑ اچ جو کجھ کھاندا پیندا رہندے، انہاں اشیاء دا جے ڈھائی یا ترئے کلو وزن فی ݙینھ متعیّن کر گھنیجے تاں ایں حساب نال آدمی دا جسم نی ودھدا۔ آدمی دا جسم جے مادی غذاواں نال پرورش پیندے تے مادہ ہی اوندی زندگی کوں نشوونما ݙیندے تاں تریھ پینتریھ سال دی عمر اچ آدمی دا وزن کئی مݨ ہووݨا چاہیدا اے، جݙݨکہ ایویں نی تھیندا۔ پس ثابت تھیا کہ آدمی جو کجھ کھاندے او دراصل روشنیاں کھاندے یعنی جیں طرح آدمی دا مادی وجود یا گوشت پوست دا بݨا ہویا آدمی روشنیاں دے اتے زندہ ہے اونہی طرح کݨک اچ وی روشنیاں کم کریندے پئے ہن۔

براہ راست طرز اچ ایں ڳال کوں ایں طرح اکھیسی کہ روشنی، روشنی کوں کھاندی پئی ہے۔ انسان دے اتے روشنیاں دا بݨا ہویا اصل انسان روشنیاں توں فیڈ (Feed) تھیندا پئے تے روشنیاں توں ہی انرجی (Energy) حاصل کریندا پئے۔ جیں طرح ہک آدمی مرݨ دے بعد مٹی دے ذرّات اچ تبدیل تھی ویندے اونہی طرح کݨک دا ہک داݨہ وی مٹی اچ تبدیل تھی ویندے پر کݨک دا داݨہ روشنیاں دے جیں تݨے پݨے تے قائم ہے او روشنیاں موجود رہندن۔ ایہا وجہ ہے کہ کئی ٹن خوراک کھاوݨ دے باوجود وی وزن کئی ٹن نی تھیندا۔ روشنی دی معیّن مقدار کہیں انسان، کہیں حیوان، کہیں درخت، کہیں پرندے تے کہیں گھر دے در و دیوار دی زندگی ہے۔ روشنیاں تے روشنی دے وصف کوں تلاش کرݨ کیتے پہلا سبق اِرتکاز توجہ ہے، اِرتکاز توجہ دا مطلب اے ہے کہ ذہن ہر طرفوں خالی تے یکسو تھی ونڄے۔ یکسوئی توں مراد دراصل بے خیال تھی ونڄݨا ہے۔ بے خیال تھیوݨا کوئی ایہجا عمل نی کہ جیندی تشریح دی ضرورت ہووے۔ ہر آدمی دے اتے چویھ گھنٹے اچ زیادہ نی تاں چند منٹ کیتے بے خیال تھیوݨ دی کیفیّت ضرور طاری تھیندی ہے۔ اوندا دماغ تمام وسوسیاں تے خیالات توں خالی تھی ویندے جیندے بارے اچ آکھا ویندے کہ دماغ بند یا ماؤف تھی ڳئے یا آکھا ویندے کہ دماغ خالی تھی ڳئے۔ کیونکہ اساں یکسوئی، بے خیالی تے اِرتکاز توجہ دی ایں کیفیّت توں واقفیت نی رکھدے ایں واسطے اساں ایں حالت کوں بیماری سمجھدے ہیں۔

انسانی زندگی ہمہ وقت ہر آن ہر ݙینھ تے ہر شب ݙو رخاں تے چلدی پئی ہے۔ جے تک زندگی ݙو رخاں تے نی چلدی، زندگی قائم نی رہندی۔ ہک رخ اچ آدمی ذہنی مرکزیّت توں دور ہوندے تے ٻئے رخ اچ آدمی ذہنی مرکزیّت نال قریب ہوندے۔ جݙݨ ذہنی مرکزیّت توں دور ہوندے اوندے اتے مادیّت دا غلبہ ہوندے تے جݙݨ کوئی آدمی ذہنی مرکزیّت نال قریب ہوندے، اوندے اتے روشنیاں دا غلبہ ہوندے۔ اے ݙوہیں رخ کٹھے سفر کریندے پئے ہن تے الڳ الڳ وی اپݨا سفر جاری رکھے ہوئے ہن۔ کٹھے سفر جاری رکھݨ دا مطلب اے ہے کہ انسان مادی حواس دے اندر رہندے ہوئے وی روشنیاں دے حواس نال ہم رشتہ ہے تے روشنیاں دے حواس اچ رہندے ہوئے وی مادیّت نال ہم رشتہ ہے۔
الڳ الڳ سفر کرݨ توں منشاء اے ہے کہ آدمی دے اتے مادیّت غالب آ ویندی ہے یا اوندے اتے روشنی دا غلبہ تھی ویندے۔ جیہڑی زندگی اچ آدمی خالصتاً مادیّت اچ سفر کریندے او زندگی بیداری ہے تے جیہڑی زندگی اچ آدمی دے اتوں مادیّت دا غلبہ ترٹ ویندے اوں زندگی دا نام نندر ہے۔
انبیاء علیہم الصلوٰۃ والسلام دے تعلیمات اے ہن کہ آدم زاد کوں مادیّت دے غلبے توں آزاد کر کے روشنیاں دے اندر سفر کرݨ دی دعوت ݙتی ونڄے۔ ایں سفر کیتے پہلا قدم یا پہلا عمل مراقبہ ہے، جیہڑا انسان کوں اوں رستے نال روشناس کریندے جیہڑا رستہ مادیّت دے غلبے توں آزاد ہے۔
مراقبے دے ذریعے آدمی اپݨے ارادے تے اختیار نال اپݨے اتے ایہجے کیفیات مرتّب کر گھندے جنہاں کیفیات اچ مادّے دا غلبہ نی ہوندا۔ مثلاً جݙݨ آدمی سمھدے تاں پہلی اسٹیج اے ہے کہ اکھیاں دے اتے ہلکا جیہا بار محسوس تھیندے ول اے بار، خُمار بݨ ویندے۔ خُمار اچ ذرا جیہی گہرائی پیدا تھیندی ہے تاں حواس ترٹݨ لڳدن، جݙݨ حواس دی شکست و ریخت شروع تھیندی ہے تاں اکھیاں اچ پتلیاں دی حرکت ساکت تھی ویندی ہے تے اکھیاں اچ پتلیاں دی حرکت دا ساکت تھیوݨا ایں ڳال دی علامت ہے کہ انسان بیداری دے حواس توں نکل کے نندر دے حواس اچ منتقل تھی ڳئے۔

==تریجھی اکھ==
ماضی، حال تے مستقبل بنیادی طور تے بیداری تے نندر ہن۔ جݙݨکہ سمجھا اے ویندے کہ نندر زندگی نی۔ علوم ظاہر دے دانشور جݙݨ نندر تے خواب دی دنیا دا تذکرہ کریندن تاں خواب کوں ہک خیالی زندگی آکھ کے لنگھ ویندن جݙݨکہ خواب تے بیداری دی زندگی الڳ الڳ نی۔ صرف حواس دی درجہ بندی ہے، بیداری دے حواس اچ اپݨے اتے پابندی محسوس کریندے ہیں تے خواب کے حواس اچ خود کوں پابندی توں آزاد ݙیکھدے ہیں۔ سفر ہک ہے فرق صرف پابندی تے آزادی دا ہے۔ مراقبہ انسان کوں حواس دے ݙوہاں رخاں نال متعارف کرویندے۔ متعارف تھیوݨ دا ہک طریقہ اے ہے کہ آدمی اعصابی تھکاوٹ دی وجہ توں ارادتاً پابندی دے حواس توں ہٹ کے ایہجے حواس اچ قدم رکھݨا چاہندے جتھاں پابندی نی۔ آدمی اعصابی تھکاوٹ دی وجہ توں جݙݨ سکون چاہندے تے دنیاوی آلام و مصائب تے رنج و غم  توں نجات حاصل کرݨا چاہندے تاں طبیعت اونکوں اوں زندگی اچ گھن ویندی ہے جیں زندگی دا ناں نندر ہے۔ رات تے ݙینھ دے شعور اچ ردّ و بدل دا ہک طریقہ اے ہے کہ آدمی اعصابی طور تے بے وس تھی کے سمھ ونڄے تے ٻیا طریقہ اے ہے کہ آدمی اعصابی سکون دے نال اپݨے ارادے تے اختیار نال بیدار رہندے ہوئے نندر دے حواس اچ منتقل تھی ونڄے۔ جیں مناسبت نال نندر دے حواس بیداری اچ منتقل تھیندن اونہی مناسبت نال ماورائی حواس اچ ترقی شروع تھی ویندی ہے۔

آدمی سمھݨ کیتے لیٹدے تاں سب توں پہلے اوندے اعصاب دا چھکاؤ نرمی تے خمار اچ منتقل تھیندے۔ اے خمار جݙݨ ذری گہرا تھیندے تاں اکھیاں اچ ہلکی جیہی کھٹک تھیندی ہے تے اکھیاں اچ پتلیاں دی حرکت بتدریج گھٹ تھی کے ساکت تھی ویندی ہے۔ خمار اچ جیویں ہی گہرائی واقع تھیندی ہے، آدمی غنودگی دے عالَم اچ چلا ویندے۔ غنودگی دا مطلب اے ہے کہ شعوری حواس، لاشعوری حواس اچ منتقل تھیوݨا شروع تھی ویندن۔ غنودگی جݙݨ اپݨے عروج کوں پہنچدی ہے یعنی شعوری حواس لاشعور اچ منتقل تھی ویندن تاں آدمی سمھ ویندے۔ اے زندگی دی روٹین تے مسلسل عمل ہے جیہڑا ہر ذی روح دی زندگی اچ جاری ہے۔ جیں طرح ہک آدمی محنت و مشقت، کم کاج، ذہنی انتشار تے اعصابی تھکاوٹ دی وجہ توں سمھݨ تے مجبور ہے اونہی طرح ٻکری، ٻلی، کبوتر، چیڑی، مچھی وی شعوری حواس توں منتقل تھی کے لاشعوری حواس اچ منتقل تھیوݨ تے مجبور ہن۔ بیداری دے بعد سمھݨ تے سمھݨ دے بعد بیدار تھیوݨ دا عمل ہر مخلوق اچ موجود ہے۔
آدم کوں اللہ کریم نے اپݨی صفات دا او علم عطا کیتے جیہڑا علم ٻئے مخلوقات کوں عطا نی کیتا ڳیا۔ اللہ تعالیٰ دی صفات دا علم سب دا سب غیبی انکشافات ہن۔ غیبی انکشافات توں مراد اے ہے کہ اللہ نے بندے دے اندر ایہجے صلاحیتاں منتقل کر ݙتن جنہاں صلاحیتاں کوں استعمال کر کے بندہ غیب دی دنیا اچ داخل تھی ویندے۔ اللہ بھاویں کہ اے چاہندے کہ بندہ غیب دی دنیا اچ اللہ دی صناعی دا مشاہدہ کرے تے اللہ دی صفات دا عرفان حاصل کرے، ایں واسطے اے ضروری تھی ڳیا کہ بندے دے اندر ایہجے صلاحیتاں موجود ہوون جنہاں صلاحیتاں کوں بروئے کار گھنا کے خالقِ کائنات دا منشاء پورا تھیوے۔ پابند زندگی بیداری ہے تے آزاد زندگی نندر دی دنیا ہے۔ کوئی وی انسان مراقبے دے ذریعے ٻہوں آسانی دے نال خواب یا نندر دی دنیا اچ داخل تھی سڳدے۔ مراقبہ دراصل بیداری دے حواس اچ رہندے ہوئے خواب ݙیکھݨ اے یعنی ہک آدمی بیدار ہے، جاڳدا پئے، شعوری حواس کم کریندے پئے ہن، زمین دے اردگرد موجود ماحول تے فضا توں متأثر وی تھیندا پئے تے خواب وی ݙیکھدا پئے۔
===مثال===
ہک شخص اپݨے جگری دوست کوں خط لکھدے۔ خط لکھݨ اچ اوندا دماغ وی کم کریندے، اوندا ہتھ وی چلدے، او جیں ماحول اچ موجود ہے اتھاں کھنڈے ہوئے آوازاں وی سݨدے۔ کوئی آدمی جے ڳال کریندا پئے، اوں ڳال دا مفہوم وی اوندے ذہن اچ منتقل تھیندا پئے، کوئی اوندے توں سوال کریندے تاں او اوندا جواب وی ݙیندے۔ فضا اچ خُنکی ہے تاں سردی محسوس کریندے، گرمی ہے تاں گرمی کوں وی محسوس کریندے۔ انہاں سب ڳالہیں دے باوجود خط لکھدے تاں شعور اچ الفاظ دے معنی تے مفہوم وی منتقل تھیندے رہندن۔ مطلب اے تھیا کہ ہک آدمی اپݨے اندر لکے ہوئے کئی صلاحیتاں کوں بیک وقت استعمال کریندا پئے۔ بالکل اونہی طرح کوئی بندہ بیداری اچ رہندے ہوئے نندر تے خواب دے حواس کوں وی اپݨے اتے منعکس کر گھندے۔ اوندے اندر لاشمار صلاحیتاں متحرّک تھی ویندن۔ او بیدار زندگی اچ رہندے ہوئے بھرپور ماورائی حواس دے نال غیب دی دنیا اچ شب و روز گزریندے۔

==مراقبے دے مدارج==
غیب دی آزاد دنیا اچ شعوری سطح تے یا لاشعوری سطح تے سفر کرݨا مراقبہ ہے۔
===قانون===
سمھݨ توں پہلے آدمی دے اتے ترئے کیفیات وارِد تھیندن۔ پہلی کیفیّت پر سکون ہووݨا، ݙوجھی کیفیّت خمار تے تریجھی کیفیّت نندر ہے۔ جݙݨ کوئی آدمی بیدار رہندے ہوئے مراقبے دی زندگی کوں اپݨے کیتے مشعل راہ بݨیندے تاں اوندے اتے وی ابتدائی ترئے کیفیات وارِد تھیندن۔ پہلے اوندے اتے ہلکی جیہی نندر دا غلبہ تھیندے، ایں کیفیّت دا ناں غنود ہے یعنی سالک نے بیداری دے حواس اچ رہندے ہوئے کوئی ایہجی چیز جیہڑی عام آدمی کوں کھلی اکھ نال نظر نی آندی، ݙیکھݨ اچ ہک ایہجا پردہ حائل تھی ڳیا جیہڑے پردے نے اوں چیز کوں بھلا ݙتا۔ مسلسل مراقبہ کرݨ نال شعور دے اندر سکت پیدا تھی ویندی ہے تے بیداری دے حواس اچ بند اکھیاں نال ݙٹھے ہوئے چیزاں نسبتاً زیادہ یاد رہݨ لڳدن، پر ذہن دی رفتار اتنی زیادہ ہوندی ہے کہ انہاں ݙٹھے ہوئے چیزاں دا آپس اچ ربط قائم نی تھیندا۔ ہک طرف ذہن، زمین دی چیز ݙیکھدے، ٻئی طرف آسمان دی چیز ݙیکھدے، ایں کیفیّت دا اصطلاحی ناں &quot;وُرود&quot; ہے۔ جݙݨ ݙٹھے ہوئے چیزاں زیادہ روشن تے واضح تھیوݨ لڳدن تے جیہڑے مناظر باطنی اکھ دے سامݨے آندن او یاد رہندن، پر مناظر دے پس منظر اچ جیہڑا مفہوم ہے او ذہن نشین نی تھیندا تے ݙیکھݨ دے بعد آدمی اپݨی عقل نال اوندے اچ معنی پواوݨ دی کوشش کریندے۔ ایہے معنی صحیح وی ہوندن تے غلط وی ہوندن پر زیادہ تر اوندے اچ غلطی دا امکان ہے۔ ایں صلاحیت دا ناں مُکاشفہ ہے۔ مُکاشفے دی صورت اے ہے کہ آدمی عالم مراقبہ اچ جو چیزاں ݙیکھدے اوندا مفہوم وی ذہن نشین تھی ویندے۔ مُکاشفے دی کیفیّت مراقبے دے بغیر وی عمل اچ آ سڳدی ہے۔ آدمی جے ارادی یا غیر ارادی طور تے یکسو تھی ونڄے تاں ٻہوں دور پرے دے ڳالہیں اوندے دماغ اچ آوݨ لڳدن پر ایں طرح دماغ دی اسکرین تے مناظر دی عکاسی شعور کیتے بار بݨدی ہے تے سالک اُوں بار کوں برداشت نی کریندا۔ عقلی تے شعوری طور تے او بے خبر تھی ویندے۔ رفتہ رفتہ اے کیفیّت اپݨے عروج تے پہنچ ویندی ہے۔

جیویں جیویں مکاشفے دی صلاحیت طاقتور تھیندی ہے اونہی مناسبت نال شعوری سکت ودھدی رہندی ہے۔ لاشعوری اطلاعات تے تحریکات کوں قبول کریندے ہوئے شعور کوئی وزن محسوس نی کریندا۔ شعور جݙݨ ایں قابل تھی ویندے کہ او لاشعوری تحریکات کوں قبول کرݨ اچ بار محسوس نہ کرے، دماغ دے اتے بے خبری طاری نہ تھیوے تے آدمی دے اعصاب بیدار زندگی دی طرح کم کریندے رہن تاں اے مکاشفے دے بعد دی ݙوجھی کیفیّت ہے۔ ایں کیفیّت دا ناں مشاہدہ ہے۔ مشاہدے توں مراد ہے کہ ہک آدمی زمین تے ٻیٹھے ہوئے زمین دے اتے موجود چیزاں وی ݙیکھدے، زمین دے اتے موجود اشیاء توں لطف اندوز وی تھیندے، اپݨی غذائی ضروریات وی پوری کریندے تے باطنی طور تے ماورائی دنیاواں دی سیر وی کریندے۔ مشاہدے دی اے کیفیّت آدمی کوں عالمِ اَعراف اچ گھن ویندی ہے۔ عالمِ اَعراف او عالَم ہے جتھاں دنیا دے واسی مرݨ دے بعد ونڄ وسدن۔ او ݙیکھدے کہ عالمِ اَعراف تے ایں دنیا اچ کوئی فرق نی۔ جیں طرح دنیا اچ کوئی فرد کھاندے پیندے، سمھدے جاڳدے، کھلدے روندے، غمگین تے خوش تھیندے، اوندے اندر محبت دا طوفان اٹھدے یا اوندے اندر نفرت دا لاوا اُبھر پوندے، جیں طرح کہیں بندے کوں دنیا اچ دوستاں دی ضرورت پیش آندی ہے تے او دوستاں دے کم آندے تے دوست اوندے کم آندن، جیں طرح اونکوں دنیا اچ سردی تے گرمی دے ضروریات پوری کرݨ کیتے وسائل دی احتیاج ہوندی ہے، اونہی طرح عالمِ اَعراف دی زندگی اچ او کھاندے پیندے، سمھدے جاڳدے تے زندگی دے سارے ضروریات پوری کریندے۔ جے ایں عالَم رنگ و بو (عالمِ ناسُوت) اچ آدم کوں سر لکاوݨ دی ضرورت پیش آندی ہے تاں اوں عالَم اچ وی چھت دے تلے رہندے۔ جیں طرح ایں زمین تے مکانات تے بلڈنگاں ہن اوں ہی طرح عالمِ اَعراف اچ وی مکانات تے بلڈنگاں ہن۔ فرق صرف اے ہے کہ اتھاں وسائل حاصل کرݨ کیتے اجتماعی یا انفرادی تگ و دو نی کرݨی پوندی۔

عالمِ اَعراف دی دنیا اتنی سوہݨی ہے کہ جے آدم زاد اونکوں ݙیکھ گھنے تاں ایں تنگ و تاریک مادی دنیا دی حیثیت اوندے سامݨے کجھ نی رہندی۔ جݙݨ کوئی بندہ عالم مشاہدہ اچ داخل تھیوݨ دے بعد عالمِ اَعراف دا نظارہ کر گھندے تاں اوندے اتوں کشش ثقل ترٹ ویندی ہے۔ کشش ثقل ترٹ ونڄݨ توں مراد اے نی کہ بندہ لطیف تھی کے ہوا اچ اݙ ویندے۔ کشش ثقل ترٹ ونڄݨ توں مراد اے ہے کہ اوندے اندر حرص و ہوس نہیں رہندی۔ مال و زر دی محبت توں آزاد تھی ویندے۔ مال و زر دی فراوانی نال جیہڑا کبر و نخوت تے شیطانیت پیدا تھیندی ہے، اوندے توں آزاد تھی ویندے۔ اے حقیقت اوں بندے دا یقین بݨ ویندی ہے کہ بہرحال میکوں ایں دنیا توں اوں دنیا اچ منتقل تھیوݨا ہے۔
====نوٹ====
استدراجی علوم دی معراج مراقبے اچ غنود تے وُرود تک ہے۔ اے لوگ متواتر تے مسلسل مشقاں نال اپݨے اندر غنود تے وُرود دے صلاحیتاں کوں اتنا بیدار کر گھندن کہ انہاں کولوں ٻہوں سارے خرق ِعادات دا ظہور تھیوݨ لڳدا ہے۔

==رفتار==
جݙݨ کوئی مر ویندے تاں اوندا مفہوم اے گھدا ویندے کہ آدمی ختم تھی ڳئے۔ حالانکہ انتقال تھیوݨ دا مطلب ختم تھیوݨا نی بلکہ ہک عالَم توں ٻئے عالَم اچ منتقل تھی ونڄݨا ہے۔ یعنی آدمی گوشت پوست دے جسم کوں چھوڑ کے ٻئے عالَم اچ منتقل تھی ڳیا۔ لفظ مرݨ دا ترجمہ وی امر تھیوݨا ہے۔ ہݨ اساں ایویں آکھسوں کہ آدمی ایں عارضی زندگی کوں چھوڑ کے ایہجے عالَم اچ چلا ڳئے جتھاں اونکوں دنیا توں زیادہ طویل عمر تک رہݨے۔ روحانی طور تے مرݨا تے جسمانی طور تے مرݨا بظاہر ہکو جیہے ݙو حالتاں نظر آندن پر انہاں ݙو حالتاں اچ فرق ہے۔ ہک آدمی ایں جسم دی موجودگی اچ اپݨے ارادے تے اختیار دے نال جسم کوں چھوڑ کے مر ویندے تے ٻئی حالت اے ہے کہ آدمی ایں جسم کوں ایں طرح چھوڑ ݙیندے کہ ول ایں جسم دی اپݨی کوئی حیثیت باقی نی رہندی۔
===مثال===
جݙݨ اساں سمھ ویندے ہیں تاں خواب ݙیکھدے ہیں۔ خواب دی حالت اچ خود کوں ہزاراں میل دے فاصلے تے ݙیکھدے ہیں۔ اتھاں جیہڑی چیز کھاندے ہیں اوندا مزہ وی محسوس کریندے ہیں۔ اوں ملک دا جیہڑا موسم ہے اوندے اثرات کوں وی قبول کریندے ہیں۔ کہیں گرم ملک اچ رہݨ والا آدمی اے خواب ݙہکھدے کہ او برف پوش پہاڑ دی چوٹی تے کھڑے، سردی توں اوندے ݙند وڄدے پئے ہن، اتنی زیادہ سردی محسوس تھیندی ہے کہ جݙݨ اوندی اکھ کھلدی ہے تاں سردی دے تمام اثرات اوندے تے غالب ہوندن تے اوندے اتے کنبݨی طاری ہوندی ہے۔ ہر آدمی ہک ݙو یا زیادہ خواب ایہجے ضرور ݙیکھدے کہ اوندی ملاقات عزیزاں رشتے داراں نال تھیندی ہے۔ مرے ہوئے لوگاں دے روحاں نال ملاقات ایں ڳال دی نشاندہی ہے کہ آدمی عالمِ اَعراف اچ منتقل تھی ڳئے۔

روحانیت دا منشاء وی ایہو ہے کہ آدمی دے اندر او صلاحیت بیدار تھی ونڄے جیہڑی خواب اچ کم کریندی ہے۔ او صلاحیت متحرّک تھی ونڄے جیہڑی آدمی کوں زمان و مکان توں آزاد کر ݙیندی ہے۔
رسول کریم ﷺ دا ارشاد ہے، مُوتُوا قبلَ أن تمُوتُوا۔ (ترجمہ: مر ونڄو مرݨ توں پہلے)۔ ایندا مطلب اے ہے کہ عالمِ ناسُوت دی زندگی اچ رہندے ہوئے زمان و مکان (Time &amp; Space) دی گرفت توں آزاد تھی کے اوں عالَم دا مشاہدہ کر گھنیجے جتھاں عالمِ ناسُوت دی طرح زمانیّت تے مکانیّت دی پابندی نی۔ جیں ذہنی کیفیّت اچ انسان سمھدے۔ سمھݨ اچ سب توں پہلے جیہڑا عمل سرزد تھیندے او اے ہے کہ آدمی نہایت آرام و سکون دے نال بسترے تے لیٹ ویندے۔ آدمی ٻیا کم اے کریندے کہ ذہن تے دماغ کوں بیداری دے حواس توں ہٹا کے اُنہاں حواس اچ منتقل کر ݙیندے جنہاں حواس دا ناں نندر ہے۔ تریجھا قدم اے چیندے کہ اکھیاں بند کر گھںدے۔ چوتھا قدم اے ہے کہ او سمھ ویندے۔

آؤ! بیداری اچ سمھݨ دی مشق کریندے ہیں۔
پرسکون تھی کے آرام نال ٻیھ ونڄو۔ ذہن کوں تمام دنیاوی خیالات توں آزاد کر گھنو۔ اکھیاں بند کر کے شعور توں لاشعور اچ داخل تھی ونڄو۔
جیویں ہی شعور دی گرفت کمزور پوسی بند اکھیاں دے سامݨے لاشعور دا دروازہ آسی۔ اے دروازہ کھول کے اندر داخل تھی ونڄو۔ ہݨ تساں عالمِ اَعراف (ماورائی دنیا) اچ ہو، جیں طرح کوئی مسافر کہیں وݙے شہر اخ داخل تھیندے اونہی طرح تساں وی عالمِ اَعراف (ماورائی دنیا) دے ہک وݙے شہر اچ ہو، اتھاں وی تہاکوں آبادیاں نظر آندے پئے ہن۔

عالمِ ناسُوت (مادی دنیا) اچ روح گوشت پوست تے ہݙہاں نال ساݙا وجود بݨیندی ہے یعنی گوشت پوست تے ہݙیاں دا تݨا پݨا مٹی دے ذرّات توں بݨدے تے عالمِ اَعراف اچ روح جیہڑا گوشت پوست تے ہݙیاں دا لباس بݨیندی ہے اوندا تݨا پݨا روشنیاں دا ہوندے۔ مٹی اچ وزن ہوندے۔ مٹی کشش ثقل دا ݙوجھا ناں ہے ایں واسطے آدمی ایں زمین تے خود کوں پابند ݙیکھدے۔ عالمِ اَعراف اچ کیونکہ جسم روشنیاں دے تݨے پݨے نال بݨا ہویا ہے ایں واسطے آدمی خود کوں پابند تے مجبور نی ݙیکھدا۔ پابند دنیا اچ سفر کرݨ کیتے پابند وسائل دی ضرورت پیش آندی ہے۔ رفتار تیز یا گھٹ تھی سڳدی ہے پر وسائل توں چھٹکارا نی ملدا۔ ہک گھنٹے اچ پیدل ترئے میل دا سفر طے تھیندے ایہو سفر سائیکل تے سوار تھی کے کریجے تاں چار پنج میل فی گھنٹہ تھی ویندے۔ موٹر کار اچ ٻیھ کے سٹھ ستر تے اسی میل تھی ویندے۔ ہوائی جہاز اچ ٻیھ کے ہزاراں میل دا سفر طے تھی ویندے۔ جیں طرح رفتار دی تیزی اپݨی جگہ مسلم ہے اونہی طرح وسائل دی محتاجی وی مسلم ہے۔ بندہ ایں واسطے محتاج ہے کہ اوندا جسم مٹی دا بݨا ہوئے تے جتنے وسائل ہن او وی مٹی نال بݨے ہوئے ہن۔ سائیکل، مٹی دے علاوہ کجھ نی ایں واسطے کہ سائیکل دے اندر جتنے کَل پرزے ہن او سب لوہے نال مرکب ہن تے لوہا مٹی ہے۔ مٹی کوں کٹھالی اچ پکایا ویندے تاں مٹی دے مخصوص ذرّات سیال بݨ کے لوہا بݨ ویندن۔ جہاز اچ جتنے کَل پرزے ہن او وی مٹی ہن۔ دنیا دے کہیں خطے تے کوئی وی دھات ہووے اوندا بنیادی مسالہ یا خام مال (Raw Material) مٹی ہے۔ مٹی اپݨی شکل بدلدی رہندی ہے۔ مٹی دے ذرّات کتھائیں آدمی بݨ ویندن کتھائیں سائیکل بݨ ویندن، کتھائیں موٹر سائیکل بݨ ویندن کتھائیں ہوائی جہاز بݨ ویندن تے ایہے مٹی دے ذرّات خوبصورت درخت بݨ ویندن۔ ہک چھوٹے توں چھوٹا ذرہ کݙہیں وائرس بݨ ویندے۔ کݙہیں کویلی بݨ ویندے تے کݙہیں ہاتھی بݨ ویندے۔ اے ذرّات اللہ کریم دی صناعی تے قدرت دے واضح نشانیاں ہن۔ ایں صناعی دے بارے اچ اللہ کریم نے ارشاد فرمایا ہے کہ، &quot;ساݙے نشانیاں تے غور کرو۔&quot; تے او لوگ قابل ستائش ہن تے منزل رسیدہ ہن تے اللہ کیتے پسندیدہ ہن جیہڑے اللہ دے نشانیاں تے غور کریندن۔ مٹی کوں گوند بݨا کے ہر شکل بݨائی ونڄ سڳدی ہے۔ مٹی دے گارے نال تساں چیڑی وی بݨا سڳدے ہو، مٹی دے گارے نال تساں عمارت وی کھڑی کر سڳدے ہو، مٹی دے گارے نال تساں انسانی پتلا وی بݨا سڳدے ہو تے مٹی نال تساں وݙی توں وݙی تخلیق وی عمل اچ گھنا سڳدے ہو۔
علم حاصل کرݨ دے ݙو طرزاں ہن۔ ہک طرز اے ہے کہ تساں زمان و مکاں اچ بند تھی کے وسائل دا کھوج لاؤ تے وسائل اچ تفکر کرو۔ تفکر جتنا زیادہ گہرا ہوندے اونہی مناسبت نال صلاحیتاں بیدار تے متحرّک تھی ویندن۔

==تقاضے کتھاں بݨدن==
اکھ جو کجھ ݙیکھدی ہے اوندا تݨا پݨا اُنہاں اجزاء تے مشتمل ہے جنہاں نال خود اکھ بݨدی ہے۔ اکھ دا ݙیکھݨا ہک صفَت ہے جینکوں جتنا زیادہ صاف تے شفاف کر گھنیجے اونہی مناسبت نال اکھ کہیں چیز کوں واضح تے روشن ݙیکھدی ہے۔ صحت مند اکھ جتنے عکس قبول کریندی ہے، انہاں دے خدوخال زیادہ واضح ہوندن۔ بیمار اکھ جتنے عکس قبول کر کے دماغ دی سکرین تے سٹیندی ہے، بیماری دی مناسبت نال اونہی قدر عکس دھندلا تے غیر واضح ہوندے۔ اکھ دی ہک بیماری اے ہے کہ اکھ دے اندر موجود لینس (جیہڑے لینس دے اتے عکس کوں قبول کرݨ دا دارومدار ہے) جے ناکارہ تھی ونڄے تاں اکھ عکس کوں قبول نی کریندی۔ کیمرہ کتنا ہی اچھا تے قیمتی ہووے جے اوندے اندر لڳا ہویا لینس خراب ہے تاں تصویر اچھی نی بݨدی۔

انسانی جسم ݙو ہن۔ انسان دا ہک جسم ایہجا ہے جیندے اندر جاہ جاہ جھریٹاں پئے ہوئے ہن۔ ہر عضو ترٹا ہویا ہے، ہر جوڑ تے پٹیاں ٻدھے ہوئے ہن۔ ایہجا جسم ناکارہ، بدصورت تے بدہئیت ہوندے۔
انسانی جسم دی طرح انسان دے اتے ہک ٻیا جسم ہے جیہڑا گوشت پوست دے جسم دے اتے روشن تے لطیف جسم ہے۔ اوں جسم دے ٻہوں سارے ناں ہن، بے شمار ناواں اچ ݙو ناں زیادہ مشہور ہن، ہک جسمِ مثالی، ٻیا نسمہ (Aura)۔ انسانی گوشت پوست دے جسم دا دارومدار نسمہ (Aura) دے اتے ہے۔ نسمہ (Aura) جے صحت مند ہے تاں گوشت پوست دا جسم وی صحت مند ہے۔ ایویں سمجھو کہ جیں طرح گوشت دے جسم اچ ݙو لینس فٹ ہن جنہاں دے ذریعے مادی دنیا اچ موجود تمام چیزاں دا عکس دماغ دی اسکرین تے منتقل تھی کے ڈسپلے تھیندے اونہی طرح جسمِ مثالی دے اندر جو کجھ موجود ہے اوندا تمام تر اثر گوشت پوست دے جسم تے مرتّب تھیندے۔ روشنیاں نال بݨا ہویا اے جسم صرف انسان کیتے مخصوص نی بلکہ زمین دے اتے جتنی مخلوق موجود ہے سب ہی اوں روشنیاں دے جسم (Aura) دی ذَیلی تخلیق ہن۔

ایں ڳال کوں ذرا تفصیل نال بیان کریجے تاں ایویں آکھا ویسی کہ انسانی زندگی اچ جتنے تقاضے موجود ہن، اے تقاضے گوشت دے جسم اچ پیدا نی تھیندے، جسمِ مثالی اچ پیدا تھیندن تے اتھوں منتقل تھی کے گوشت پوست دے جسم تے ظاہر تھیندن۔ جے کوئی آدمی روٹی کھاندے تاں بظاہر اساں ݙیکھدے ہیں کہ گوشت پوست دا آدمی روٹی کھاندا پئے پر ایویں نی، جے تک جسمِ مثالی دے اندر بکھ دا تقاضہ پیدا نہ تھیسی تے جسمِ مثالی گوشت پوست دے جسم کوں بکھ یا تریھ دا عکس منتقل نہ کریسی، آدمی روٹی نی کھا سڳدا۔ اے کوئی ایہجی ڳال نی جیہڑی سمجھ اچ نہ آوے۔ ذرا جیہے تفکر نال اے ڳال سمجھ اچ آ ویندی ہے۔

جسمِ مثالی دے ٻہوں سارے پرت ہن۔ جݙݨ اساں خواب دے حواس اچ دنیا بھر دی سیر کریندے ہیں تے تمام او اعمال و اشغال ساݙے توں سرزد تھیندن جیہڑے اساں گوشت پوست دے جسم دے نال کریندے ہیں تاں اے جسمِ مثالی دی او حرکت ہے جیہڑی گوشت پوست دے جسم کوں میڈیم بݨائے بغیر کریندے۔ جسمِ مثالی دی حرکات و سکنات دے تأثرات ہکو جیہے ہوندن۔ تمام آسمانی صحائف نے خواباں کوں مستقبل بینی دا ہک روشن ذریعہ ݙسیا ہے۔ مستقبل بینی توں مراد ٹائم اسپیس توں ماوراء اوں عالَم اچ ݙیکھ گھنݨا ہے جیہڑا عالَم ساݙے مادی اکھیاں دے سامݨے نی۔
روشنی دا جسم (Aura) جے مٹی دے ذرّات توں اپݨا رشتہ منقطع کر گھنے تاں اے ذرّات فنا تھی ویندن۔ صاحب مراقبہ جݙݨ پہلی پوڑھی توں قدم چا کے ݙوجھی پوڑھی تے رکھدے تاں اوندے سامݨے جسمِ مثالی آ ویندے تے اوندے اندر یقین دا او پیٹرن کھل ویندے جیہڑا ڄاݨدے کہ مٹی دے ذرّات نال بݨے ہوئے گوشت پوست دی حیثیت محض عارضی تے فانی ہے۔ او ڄاݨ گھندے کہ مرݨ والے آدمی دے جسم دے اتے جیہڑا روشنیاں دا جسم ہے اوں نے عارضی مادی جسم توں رشتہ منقطع کر گھدے یعنی مرݨ توں مراد اے ہے کہ مٹی دے ذرّات نال بݨے ہوئے گوشت پوست دے آدمی دے اتوں روشنیاں دا جسم ایں عالَمِ آب و گل توں رشتہ منقطع کر کے اوں عالَمِ رنگ و نور اچ منتقل تھی ڳئے۔

==جنت تے دوزخ دے طبقات==
اللہ کریم نے اپݨے محبوب ﷺ کوں فرمایا کہ اے لوگ تہاݙے کولوں روح دے بارے اچ سوال کریندن۔ آپ ﷺ آکھ ݙیو کہ روح میݙے رب دے امر توں ہے تے جو کجھ تہاکوں علم ݙتا ڳئے او قلیل ہے یعنی روح دا علم تاں ݙتا ڳئے پر اللہ دے علم دے مقابلے اچ اوندی حیثیت قلیل ہے۔ اتھاں ہک نکتہ زیر بحث آندے۔ اللہ خود ماوراء ہے اللہ دا علم لامحدود، لاتغیّر، لامُتناہی تے ماوراء الماوراء ہے۔ لامُتناہی علم دا قلیل توں قلیل جزو وی لاتناہیت دے دائرے اچ آندے۔ اِیں واسطے اُونکوں وی تے لامُتناہی دے قلیل جزو کوں وی لامُتناہی علم ہی آکھا ویسی۔ ایں آیت مبارکہ دا اے مفہوم ہرگز نی کہ روح دا علم نی ݙتا ڳیا۔ رسول اللہ ﷺ دے نائب اولیاء اللہ کوں وی اے علم منتقل تھیا ہے۔ اے علم کینکوں کس قدر منتقل تھیا ہے ایندے بارے اچ کجھ نی اکھیج سڳدا۔ بہرحال لامُتناہی علم دا چھوٹے توں چھوٹا جزو وی لامُتناہی ہوندے۔

روحانی نقطہ نظر نال زندگی تے موت دی تشریح کریجے تاں اے آکھا ویسی کہ روح دے بݨائے ہوئے جسمِ مثالی نے مٹی دے جسم کوں ایں طرح چھوڑ ݙتا کہ مٹی دے جسم توں اپݨا رشتہ کلیتاً تروڑ گھدا تے ایں ناسوتی عالم دے تقریباً ݙو سو میل اتے دی فضا اچ کھنڈے ہوئے روشنیاں نال ہک ٻیا جسم تخلیق کر گھدا۔ ناسوتی فضا توں ݙو سو میل اتے فضا اچ جیہڑا عالَم موجود ہے اوں عالَم کوں عالمِ اَعراف آکھا ویندے۔ ایہو او عالمِ اَعراف ہے جتھاں آدم توں گھن کے ہݨ تک تے قیامت تک لوگ مرݨ دے بعد منتقل تھیندے پئے ہن تے تھیندے رہسن۔ جسمِ مثالی کوں روح جیں طرح ہر وقت تے ہر آن متحرّک رکھدی ہے اوں طرح عالمِ اَعراف اچ وی روشنیاں دا جسم ہر وقت اور ہر آن متحرّک رہندے۔ عالمِ اَعراف دے بعد ہک ٻیا عالَم ہے، اوں عالَم اچ وی جسم متحرّک رہندے۔ اوں عالَم کوں &quot;عالَمِ حشر و نشر&quot; آہدن۔ عالَمِ حشر و نشر دی فضا عالمِ ناسُوت تے عالمِ اَعراف توں یکسر مختلف ہے۔ اتھاں روشنیاں دا ہالہ عالمِ اَعراف توں زیادہ طاقتور ہے۔ عالَمِ حشر و نشر اچ ذہنی رفتار اتنی زیادہ تھی ویندی ہے کہ جسمِ مثالی دی ریکارڈ کیتی ہوئی زندگی سامݨے آ ویندی ہے۔

عالَمِ حشر و نشر دے بعد عالَمِ یَومُ المیزان ہے۔ عالَمِ یَومُ المیزان اچ روشنیاں دے بݨے ہوئے اجسام دے اتے نور دا ہالہ بݨ ویندے ایہو او نور ہے جیں نور نال کوئی بندہ اللہ کریم دا دیدار کر سڳدے۔ &quot;لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ&quot;۔ (سورۃ الانعام – آیت نمبر 103)، ترجمہ، &quot;کوئی اکھ ادراک نی کر سڳدی، اللہ خود ادراک بݨ ویندے۔&quot; جݙݨ کوئی بندہ اللہ دے ادراک نال ݙیکھدے تاں اوندی نظر عالَمِ یَومُ المیزان تے پوندی ہے۔ عالَمِ یَوم المیزان دے بعد جنّت یا دوزخ دے عالمین ہن۔ جنّت دے وی ٻہوں سارے طبقات ہن تے دوزخ دے وی ٻہوں سارے طبقات ہن۔ جنّت تے دوزخ دا تذکرہ ایں ڳال دی شہادت ہے کہ آدمی دوزخ اچ تکلیف محسوس کریسی تے جنّت اچ آرام و آسائش نال لطف اندوز تھیسی۔ جے اے سمجھ گھنیجے کہ اے لطف و آسائش تے آرام روح کوں حاصل تھیںدے تے اوں آرام توں روح فائدے چیندی ہے تاں ول اے وی آکھݨا پوسی کہ دوزخ دا عذاب وی روح دے اتے ہوندے تے اے ڳال کہیں وی طرح صحیح نی کیونکہ روح فی الواقع اللہ دا ہک حصّہ ہے، ایہجا حصّہ جیہڑا لاتجزاء ہے۔ ایہجا جیہڑا لامُتناہی ہے تے جیہڑا ماوراء الماوراء ہے۔ روح نقش و نگار اچ محدود نی۔ روح اے ڄاݨدی ہے کہ خالقِ کائنات دی مشیئت کیا ہے۔ خالقِ کائنات دی مشیئت تے منشاء دے مطابق خود کوں نویں نویں لباساں اچ ظاہر کریندی ہے تے ہر لباس کوں اوندی موجودگی تے اوندی انا نال مطلع کریندی رہندی ہے۔ ایہا او اطلاع (Information) ہے جیندے اندر معانی پواوݨا &quot;اختیار&quot; ہے۔ سزا ہووے یا جزا ݙوہاں دا تعلق اطلاع (Information) نال ہے تے اطلاع دا نزول روح دے تخلیق کردہ جسم تے تھیندے۔ روح جزا و سزا تکلیف و راحت توں مبرأ ہے۔

==ایں کونے توں اوں کونے تک==
جے تک ساکوں کہیں چیز دا علم حاصل نی تھیندا اساں اوں چیز توں واقف نی تھیندے تے علم کیتے ضروری ہے کہ اوندا کوئی منبع (Source) ہووے تے اے وی ضروری ہے کہ اوں Source توں حاصل شدہ علوم کیتے ایہجی ایجنسی موجود ہووے جتھاں علم ذخیرہ ہووے۔ اوندے بعد اے ضروری ہے کہ کوئی ایہجی ایجنسی موجود ہووے جیہڑی اوندے اندر معانی پوا سڳے تے آخری حد اچ ہک ٻئی ایہجی ایجنسی دا موجود ہووݨا لازم ہے جیندے اتے علم دا مظاہرہ تھیوے۔
===مثال===
آدمی کوں بکھ لڳی یعنی اونکوں اے اطلاع ملی کہ ہݨ جسم کوں کجھ کھاوݨ دی ضرورت ہے۔ جیہڑی ایجنسی نے اے اطلاع قبول کیتی اوں نے اوں علم دے اندر معنی پوائے او اے کہ روٹی کھاوݨی چاہیدی اے۔ پھل کھاوݨے چاہیدن وغیرہ وغیرہ تے ایں اطلاع کوں جسمِ مثالی نے قبول کر کے مظاہرہ کیتا تے آدمی نے اے محسوس کیتا کہ اوں نے روٹی کھا گھدی ہے۔ جتھاں تک جسمانی تقاضے پورے کرݨ دا تعلق ہے او عالمِ ناسُوت ہووے، عالمِ اَعراف ہووے یا عالمِ جنّت و دوزخ ہووے، ہک ہی طرح دے تقاضے پورے تھیندن۔ جنّت ایں واسطے جنّت ہے کہ اتھاں کھیر تے ماکھی دے نہراں ہن۔ جنّت اچ پھل ہن تے آدمی دی آسائش تے آرام کیتے بے شمار وسائل مہیا ہن۔
دوزخ ایں واسطے دوزخ ہے کہ اتھاں ایہجے حالات اچ آدمی زندگی گزریندے جنہاں حالات دی علمی حیثیت تکلیف ہے۔ کھاݨا جنّت اچ وی میسر ہے تے کھاݨا دوزخ اچ وی میسر ہے۔ جنّت دا کھاݨا کھیر، ماکھی، پھل ہن۔ دوزخ دا کھاݨا ایہجے غذاواں ہن جنہاں نال آدمی دے اندر کراہت پیدا تھیندی ہے۔
===قانون===
کھاوݨ دا علم ݙوہاں جگہ موجود ہے۔ کھاوݨ دے اسباب تے سامان وی ݙوہاں جگہ موجود ہن پر ݙوہاں جگہ معنویت الڳ الڳ ہے۔ جنّت دا کھاݨا ایں واسطے اچھا ہے کہ اوندے اچ معنویت اچھی ہے۔ دوزخ دا کھاݨا ایں واسطے چنگا نی کہ اوندے اندر پشیمانی، تکلیف تے آہ و بکا ہے۔ مختصر طور تے ایں ڳال کوں ایں طرح آکھا ویسی کہ اے ساری کائنات دراصل علم ہے تے علم دے طرزاں اے ہن کہ اوندے اچ معنی پوائے ویندن۔ جسمِ مثالی ہک ایہجی ایجنسی ہے جیہڑی علم اچ معنی پویندی ہے۔ جݙݨ آدمی عالمِ ارواح توں نزول کر کے ایں دنیا اچ آندے تاں جسمِ مثالی ایں عالَم دے اندر ایہجے معنی تے مفہوم اخذ کریندے جیندے اچ آدمی قید ہے، بند ہے۔ ہر ہر قدم قید و بند اچ جکڑا ہویا ہے۔ جسمِ مثالی جݙݨ عالمِ ناسُوت توں باالفاظ دیگر ایں گوشت دے جسم نال اپݨا رشتہ منقطع کر کے ٻئے عالَم اچ ویندے تے اتھوں دی فضا تے ماحول نال اپݨے کیتے ہک نواں لباس بݨیندے تاں اوندے معنی تے مفہوم بدل ویندن۔ اوں عالَم دے معنی تے مفہوم اچ ٹائم تے اسپیس اتنا مختصر تھی ویندے کہ تقریباً اوندی نفی تھی ویندی ہے پر ٹائم اسپیس کلیتاً ختم نی تھیندا۔ ایویں ایں واسطے نی تھیندا کہ عالمِ ناسُوت دی طرح اَعراف اچ وی ایہا زمین ہے تے عالمِ ناسُوت دی طرح عالمِ اَعراف اچ وی گھر ہن۔ اتھاں آدمی کھاݨا وی کھاندے، پاݨی وی پیندے، چلدا پھردا ہے، اپݨے عزیز و اقربا نال ملاقات کریندے، خوش تھیندے تے روندا وی ہے۔ خوش تھیوݨا یا غمگین تھیوݨا، گھراں اچ رہݨا، چلݨا پھرݨا، دھپ دی تپش محسوس کرݨا تے موسم دے رد و بدل اچ زندگی گزارݨا، ٹائم اسپیس دے حدود دی نفی نی کریندا البتہ انسانی زندگی دی رفتار اچ اضافہ تھی ویندے۔
===مثال===
ہک آدمی کراچی اچ مر ڳیا، اوندے عزیز و اقربا دہلی اچ ہن۔ عالمِ اَعراف اچ رہݨ والا کوئی بندہ جݙݨ اپݨے عزیزاں نال ملݨ دہلی ویسی تاں ٹائم اسپیس مختصر تھی کے ݙو قدم بݨ ویسی پر قدم موجود ہن، زمین موجود ہے لہٰذا ٹائم اسپیس وی موجود ہے۔ جیویں جیویں آدمی اِیں عالَم توں اُوں عالَم اچ تے ٻئے عالمین اچ منتقل تھیندا رہندے، اوندی رفتار ودھدی رہندی ہے تے ہک وقت ایہجا آ ویندے کہ اوندا ہک قدم عالمِ ناسُوت اچ ہوندے تے ٻیا قدم عرش معلیٰ تے ہوندے۔ علم ساکوں اے ݙسیندے کہ جے بندہ پابند تے مجبور تھی کے ہک گھنٹے اچ ترئے میل دا فاصلہ طے کرݨا چاہے تاں اوندی رفتار گھٹ تھی ویندی ہے تے جے آدمی آزاد تے خود مختار تھی کے فاصلے دی نفی کر ݙیوے تاں ہک قدم دے بعد اوندا ٻیا قدم آسمان تے پوندے۔ زمین تے ٻیٹھے ہوئے ہک آدمی نے ارادہ کیتا کہ میں عرش معلیٰ تے اللہ کریم دے حضور سجدہ ریز ہاں تاں اوں ارادے دے نال اوندے سامݨے اے ڳال مشاہدہ بݨ ویندی ہے کہ اللہ اپݨی صفات حمیدہ دے نال عرش تے متمکن ہے تے بندہ اوندے سامݨے سربسجود ہے۔ اے اکھݨا کہ انسان آسماناں دی سیر نی کر سڳدا یا اللہ دے حضور سجدہ ریز نی تھی سڳدا یا اے آکھݨا کہ کوئی بندہ اللہ کوں نی ݙیکھ سڳدا، اتنی وݙی جہالت تے اتنا وڋا ظلم ہے کہ جیندے سامݨے کوئی وݙی جہالت تے کوئی ظلم نی کھڑدا۔ کس قدر مضحکہ خیز ڳال ہے کہ انسان بلا کہیں فاصلے دے روشنی دے دوش تے امریکہ توں کراچی منتقل تھی ویندے۔ او امریکہ اچ ڳال کریندے اساں ٹی وی تے اونکوں سݨدے ہیں تے ݙیکھدے ہیں پر روشنیاں دے جسم نال آسماناں دی رفعت کوں نی چھو سڳدا۔ کوئی بندہ جے اپݨے اندر اوں صلاحیت توں واقف تھی ونڄے جیہڑی صلاحیت نے ٹی وی ایجاد کر گھدے تاں اوندے کیتے کیں طرح اے ممکن نی کہ او ایں کونے توں اوں کونے تے اِیں عالَم توں اُوں عالَم اچ اپݨے ارادے تے اختیار نال منتقل نہ تھی ونڄے۔

پہلے جیہڑے ڳالہیں جادو تے طلسمات دے ناں نال مشہور ہن تے جنہاں کوں ساݙے دانشور کرامات آہدے ہن، اڄ اوہے سب چیزاں ساݙے اکھیاں دے سامݨے سائنسی ایجادات دی شکل اچ ہن۔ آدمی کس قدر عجیب ہے، ہک طرف اتنا بے وس تے مجبور ہے کہ سو قدم دی آواز نی سݨ سڳدا تے ٻئی طرف اتنا آزاد ہے کہ اپݨے ہی ایجادات دے ذریعے ہزاراں میل دی آواز سݨ گھندے، ہزاراں میل دور ٹی وی اسکرین تے خود کوں ظاہر کر ݙیندے۔

==قلیل علم==
اللہ او ہے جیہڑا ہر چیز تے محیط ہے۔ جو کجھ اساں کریندے ہیں اللہ اونکوں ݙیکھدے تے جو کجھ اساں لکیندے ہیں اللہ او ڄاݨدے۔ جے اساں ہک ہوؤں تاں ݙوجھا اللہ ہے۔ جے اساں ݙو ہوؤں تاں تریجھا اللہ ہے۔ اللہ ہی ابتدا ہے، اللہ ہی انتہا ہے۔ انہاں حقائق دے پیش نظر اللہ دا علم لامحدود تے لامُتناہی ہے۔ اللہ کریم نے جݙݨ کائنات بݨاوݨ دا ارادہ کیتا تاں فرمایا &quot;کن&quot; تے کائنات وجود اچ آ ڳئی۔ ایں ڳال کوں آسان الفاظ اچ ایں طرح آکھا ویسی کہ کائنات دراصل اللہ دا علم ہے جیندا مظاہرہ وی علم دی صورت اچ تھیا ہے۔ اللہ دے علم نے ہی کائنات دے خدوخال دا رنگ و روپ اختیار کیتے، ایں واسطے پوری کائنات علم دے علاوہ کجھ نی۔ سمندر دے پاݨی دا ہک قطرہ وی بہرحال پاݨی ہے۔ سمندر وچوں گھدے ہوئے ہک قطرہ آب کوں پاݨی دے علاوہ کوئی ٻیا ناں نی ݙیویج سڳدا کیونکہ پوری کائنات اللہ دے علم دا مظاہرہ ہے۔ ایں واسطے کائنات دی حقیقت، کائنات دی بنیاد تے کائنات دی ہیئت وی علم ہے۔ جݙݨ اساں عالمِ ناسُوت دی قید و بند دی زندگی دا تجزیہ کریندے ہیں تاں اے ڳال پوری طرح واضح تھی ویندی ہے کہ پوری زندگی علم ہے تے علم اوں وقت علم ہے جݙݨ اوندے اندر معانی تے مفہوم ہوون۔

کائناتی نظام اچ غور کرݨ نال عجیب قسم دی پریشانی تھیندی ہے کہ اللہ نے اے کیا نظام قائم کیتے۔ مثلاً اے کہ کوئی آدمی کھادے پیتے بغیر زندہ نہیں رہ سڳدا۔ ہر آدمی سمھݨ تے مجبور ہے، اتنے بندشاں ہن کہ جنہاں دا کوئی شمار نی۔ علم دا اے مفہوم، اللہ دے ذہن اچ جیہڑا علم ہے، اُوندے وقوف توں الڳ ہے۔ اللہ نے آدم کوں فرمایا، &quot;اے آدم! توں تے تیݙی ذال جنّت اچ رہو تے خوش تھی کے کھاؤ جتھوں دل چاہے۔&quot; (سورۃ البقرہ – آیت نمبر 35)۔ جنّت ہک ایہجی وستی ہے کہ جیندی حدود دا تعین نہیں کریج سڳدا یعنی اوندی حدود لامُتناہی ہے۔ اللہ دا ارشاد ہے، &quot;خوش تھی کے کھاؤ جتھوں دل چاہے&quot;،  اے ظاہر کریندے کہ آدم کوں اللہ نے لامحدود جنّت دے رقبے تے تصرّف عطا کر ݙتا ہئی۔ باالفاظ دیگر ساݙے پیؤ آدم، جنّت دے لامحدود رقبے دے بلا شرکت غیرے مالک ہن۔ نال ہی اللہ کریم نے اے فرمایا، &quot;اوں درخت دے نیڑے نی ونڄݨا تے جے تساں ساݙے ایں حکم تے عمل نہ کیتا تاں تساں اپݨے اتے ظلم کریسو۔&quot; (سورۃ البقرہ – آیت نمبر 35)۔ جنّت لامحدود رقبہ ہے تے اوندے اچ لاتعداد تے لاشمار درخت ہن۔ ہک مخصوص درخت دی طرف اشارہ کر کے آدم کوں ہدایت کیتی ڳئی کہ اوں درخت دے نیڑے نی ونڄݨا۔ آدم توں نافرمانی سرزد تھئی تے اوں نافرمانی دے جرم اچ جنّت دے فضاواں نے آدم کوں ردّ کر ݙتا تے آدم جیہڑی سرزمین دا بلاشرکتِ غیرے مالک ہئی او زمین اوندے کولوں چھک گھدی ڳئی۔

ایں واقعے دا نقشہ کجھ ایں طرح بݨدے کہ ہک وسیع و عریض باغ ہے۔ باغ دے پُھل، پّھل، پودیاں، نہراں، آبشاراں، محلّات وغیرہ تے آدمی کوں پورا پورا تصرّف ہے۔ صرف باغ دا ہک حصّہ ایہجا ہے کہ تصرّف تاں حاصل ہے لیکن اوں تصرّف دے اختیار کوں استعمال کرݨ توں منع کیتا ڳئے۔ جے تک آدم نے نافرمانی دا ارتکاب نہ کیتا، آدم کیتے جنّت دا وسیع رقبہ زمان و مکان(Time&amp;Space) توں آزاد رہیا تے جݙݨ آدم توں نافرمانی سرزد تھی ڳئی تاں آدم دے اندر ٹائم اسپیس دے حد بندیاں منتقل تھی ڳئے۔
اوں درخت دے بارے اچ ٻہوں سارے ڳالہیں کیتے ویندن۔ کوئی آہدے کہ کݨک دا درخت ہئی، کوئی آہدے سیب دا درخت ہئی۔ کہیں مسلک دے لوگ آہدن کہ انگور دا درخت ہئی۔ مختلف لوگ مختلف ڳالہیں آکھدن لیکن آسمانی کتاباں اچ اوندا کوئی ناں نی آیا۔ 

روحانی نقطہ نظر نال جݙݨ لاشعوری وارِدات و کیفیات نال اوں درخت دا مشاہدہ کیتا ویندے تاں دراصل اے ہک طرزِ فکر دا سمبل (Symbol) ہے۔ تھیندا اے پئے کہ جو کجھ جنّت اچ موجود ہے او در و بست آدمی دے ارادے دے تابع ہے۔ آدمی دا دل چاہا کہ او سیب کھاوے، جنّت اچ سیب دے درخت وی ہن، اوندے تے سیب وی لڳے ہوئے ہن پر سیب دا تروڑݨا اتھاں زیربحث نی آندا۔ سیب کھاوݨ کوں دل چاہا، سیب موجود تھی ڳیا۔ پاݨی پیوݨ کوں دل چاہا پاݨی موجود تھی ڳیا۔ ایں طرزِ فکر نال تصرّف دے ݙو طرزاں سامݨے آندن۔ تصرّف دی ہک طرزِ فکر اے ہے کہ ہک بندہ سیب دا درخت لیندے، اوندی نشوونما دا انتظار کریندے۔ طویل عرصے دے بعد درخت ایں قابل تھی ویندے کہ اوندے اتے پھل لڳن، اوندے اندر سیب کھاوݨ دی خواہش پیدا تھیندی ہے تاں سیب دے درخت دی طرف ٹردے تے درخت دے اتوں سیب تروڑ کے کھا گھندے۔ تصرّف دا ٻیا طریقہ اے ہے کہ سیب دے درخت تے سیب لڳے ہوئے ہن۔ اوں درخت کوں نہ تاں کہیں بندے نے زمین اچ رہایا ہے تے نہ اوندی نگہداشت کیتی ہے، نہ اوں درخت کوں پروان چڑھاوݨ اچ کوئی خدمت انجام ݙتی ہے۔ اوندے اندر درخت توں سیب تروڑݨ دی خواہش تھئی، دل چاہا کہ سیب کھاواں، سیب حاضر تھی ڳیا۔ اوندے اچ ٻہوں حکمت بیان کیتی ڳئی ہے۔

اللہ کریم دے ارادے اچ اے ڳال موجود ہئی کہ کائنات وجود اچ آوے۔ اللہ نے آکھا، تھی ونڄ(کُن)، کائنات بݨ ڳئی۔ جنّت دی زندگی اچ آدم دے دماغ اچ اے ڳال موجود ہئی کہ او سیب کھاوے۔ آدم نے آکھا سیب، سیب موجود تھی ڳیا۔ کُن آکھݨ نال کائنات بݨ ڳئی، سیب آکھݨ نال سیب مل ڳیا۔ ایں ڳال کوں اللہ نے &quot;احسنُ الخالقین&quot; آکھ کے بیان کیتے، &quot;میں تخلیق کرݨ آلیاں اچ بہترین خالق ہاں۔&quot; (سورۃ المؤمنون – آیت نمبر 14)۔
یعنی اللہ نے اپݨے علاوہ وی اپݨی مخلوق کوں تخلیق کرݨ دے اختیارات نال نوازے۔ انسانی تخلیق تے اللہ دی تخلیق اچ حد فاصل اے ہے کہ اللہ وسائل دے بغیر تخلیق فرمیندے۔ اللہ دے ذہن اچ جو کجھ ہئی اوندے بارے اچ اللہ نے &quot;کن&quot; آکھ کے انہاں تمام چیزاں کوں جیہڑے اللہ ظاہر فرماوݨا چاہندا ہئی، تخلیق کر ݙتا۔ آدم دے اندر جیہڑے تخلیقی صلاحیتاں کم کریندے پئے ہن او وسائل دے محتاج ہن۔ جݙݨ کوئی بندہ انہاں تخلیقی صلاحیتاں کوں ٹائم اسپیس دے حد بندیاں توں آزاد تھی کے استعمال کریندے، او روحانی زندگی اچ رہندے تے جݙݨ کوئی بندہ انہاں تخلیقی صلاحیتاں کوں وسائل دے اندر (ٹائم اسپیس) بند تھی کے استعمال کریندے، مادی زندگی گزریندے، محتاج تے پابند زندگی جہالت تے ظلم دی زندگی ہے۔ جیں طرح دانائی عقل و شعور ہک درخت دی طرح پھلدے پھولدے، اوں ہی طرح علم دے اندر طرح طرح دے شاخاں پھپھڑدن۔ نویں نویں فلسفیاں دی داغ بیل پوندی ہے۔ نویں نویں ایجادات تھیندن، بالکل اوں ہی طرح ظلم و جہالت دے درخت تے وی پھل پتر تے شاخاں ہوندن پر کیونکہ بنیاد ظلم تے جہالت ہے ایں واسطے آدمی انہاں سارے ایجادات تے ساری ترقی توں خوش تھیوݨ دی بجائے ناخوش تھیندے، پرسکون تھیوݨ دی بجائے بے سکون تھیندے، مطمئن تھیوݨ دی بجائے غیر مطمئن زندگی گزریندے۔

جݙݨ اساں موجودہ سائنسی ترقی تے نظر سٹیندے ہیں تاں ساکوں ایں ترقی اچ او تمام چیزاں ملدن جنہاں کوں اللہ نے ظلم و جہالت دے ناں نال بیان فرمایا ہے۔ اڄ دی ترقی پوری نوعِ انسانی کیتے ہک عذاب بݨ ڳئی ہے۔ ہر شخص غیر مطمئن تے بے سکون ہے۔ دنیا دے ایں کونے توں اوں کونے تک عدم تحفظ دا اژدھا منہ کھولے پوری نوعِ انسانی کوں ڳیتݨ کیتے بے قرار ہے۔ حالانکہ جتھاں تک ترقی دا معاملہ ہے، اے سارے ترقیاں اے ساری ایجادات اے ساری تخلیقات، ایں خیال دے تحت وجود اچ آئے کہ نوعِ انسانی کوں سکون ملسی پر کیونکہ اے تمام ترقیاں تے نویں نویں ایجادات ٹائم اسپیس اچ بند تھی کے وجود اچ آئے ہن ایں واسطے آدمی بدحال تے پریشان ہے۔ ٹائم اسپیس توں آزاد روحانی انسان فطرت دی پیروی کریندے تے جݙݨ اساں فطرت تے غور کریندے ہیں تاں ساکوں نظر آندے کہ زمین تے موجود وسائل، خلوص تے اعتبار تے قائم ہن۔ ایندے پچھوں کوئی ذاتی غرض تے صلے دی خواہش نی۔ سجھ روز نکلدے، دھپ نال مخلوق کوں فائدہ پہنچدے۔ پاݨی مخلوق دے اندر سیرابی دا ذریعہ بݨدے پر پاݨی کوں مخلوق توں کہیں صلہ و ستائش دی غرض نی۔ ایہو حال ہوا، آکسیجن، نباتات، جمادات تے گیس دا وی ہے۔ سائنسی ایجادات نوعِ انسانی کیتے عذاب ایں واسطے بݨ ڳن کیونکہ اللہ دے پیدا کردہ وسائل نال بݨائے ڳئے اشیاء اچ انسان دا پست ذہن (دولت پرستی) شامل تھی ڳئے۔

==کائناتی خدوخال==
کائنات تے کائنات اچ موجود تخلیقات تے تخلیقات اچ تمام نوعاں تے ہر نوع اچ الڳ الڳ افراد، پیدائش دا تسلسل تے موت دا وارِد تھیوݨا تے سماوات، سورج، چندر، ستارے، کہکشانی نظام، جنّت دوزخ تے دوزخ جنّت دے اندر زندگی گزارݨ دے حواس تے تقاضے، حواس اچ ردّ و بدل تے ردّ و بدل دے نال حواس اچ کمی و بیشی، ذہنی رفتار دا گھٹݨا یا ودھݨا، حواس دا الڳ الڳ تھیوݨا، سݨݨا، ݙیکھݨا، چھووݨا، چکھݨا، محسوس کرݨا، جسمانی نظام دا الٹ پلٹ تھیوݨا، جذبات اچ اشتعال پیدا تھیوݨا، کہیں بندے یا کہیں ذی روح دا نرم خو ہووݨا، اے سب چیزاں اللہ دے ذہن اچ موجود علم دا عکس ہن۔ کائنات اچ موجود کوئی شئے اوندی حیثیت کہیں وݙے توں وݙے سیارے دی ہووے، سٹار دی ہووے یا کہیں چھوٹے توں چھوٹے ذرّے دی ہووے، ایٹم دی ہووے، وائرس دی ہووے، شئے دی موجودگی اللہ کریم دے ذہن اچ موجود ہئی۔ جݙݨ اللہ نے خوبصورت دنیا کوں مظہر بݨاوݨا چاہا تا آکھا، &quot;تھی ونڄ&quot; تے تمام چیزاں وجود اچ آ ڳئے۔ تخلیقات دا ٹٻر اتنا وسیع ہے کہ اللہ نے خود آکھے کہ &quot;سارے سمندر روشنائی بݨ ونڄن تے سارے درخت قلم بݨ ونڄن ول وی اللہ دے ڳالہیں پورے نہ تھیسن۔&quot; (سورۃ لقمان – آیت نمبر 27)۔
کائنات کیوں بݨائی ڳئی تے اے سارے تخلیقات کیوں عمل اچ آئے؟ جنّت دوزخ دے ݙو الڳ الڳ گروہ کیوں بݨے؟ غیب دی دنیا دے عجائبات توں ظاہر دنیا دے بے شمار عجائبات کیہڑی طرح تخلیق تھئے؟ ایندی وجہ خود اللہ نے بیان کیتی ہے۔
&quot;میں لکا ہویا خزانہ ہم میں چاہیم کہ کائنات تخلیق کراں تاکہ کائنات دے افراد میکوں پہچاݨ گھنن۔&quot; 

ایں حدیث قدسی اچ تفکر کرݨ نال اے ڳال واضح طور تے سامݨے آ ویندی ہے کہ کائنات دی تخلیق دا منشاء اے ہے کہ خالقِ کائنات چاہندے کہ اونکوں پہچاݨا ونڄے۔ پہچاݨݨ کیتے ضروری ہے کہ تمام مخلوقات وچوں کہیں ہک مخلوق دا انتخاب کر کے ٻئے مخلوقات دے مقابلے اچ اونکوں زیادہ علم ݙیویجے، علم دے اندر مفہوم تے معنویت تلاش کرݨ دی صلاحیت وی عطا کیتی ونڄے۔ کائناتی ٹٻر اچ ݙو مخلوقات ایہجے ہن جنہاں کوں اللہ کریم نے تلاش تے مفہوم پہچاݨݨ دی صلاحیت عطا کیتی ہے۔ ہک انسان تے ٻئے جنّات۔ جنّات دی تخلیق چونکہ ایں وقت زیربحث نی ایں واسطے انسانی علوم تے ہی گفتگو کیتی ویندی پئی ہے۔ کائنات اللہ کریم دا او علم ہے جیہڑا اللہ دے ذہن اچ موجود ہئی یعنی اللہ ایں ڳال توں واقف ہئی کہ کائنات دے تخلیقی خدوخال کیا ہن؟ اپݨے علم دے مطابق اللہ نے تخلیقی خدوخال کوں اپݨے حکم تے ارادے توں شکل و صورت بخش ݙتی۔ یعنی اللہ دا ذاتی تے مخصوص علم شکل و صورت بݨ کے وجود اچ آ ڳیا۔ اللہ کریم نے آدم کوں اپݨی &quot;صفَت تے اَسماء&quot; دا علم عطا کیتے۔ اَسماء توں مراد اللہ دے صفات تے کائنات دے خدوخال ہن۔ اے ایہجا علم ہے جینکوں فرشتے وی نی ڄاݨدے۔ جݙݨ اے علم آدم نے سکھ گھدا تاں فرشتیاں کوں آدم دے سامݨے جھکݨا پیا۔ آدم کوں اللہ کریم نے اے ݙسا ݙتا کہ کائنات میݙے ذاتی علم دا ہک حصّہ ہے تے اوں علم اچ معنی تے مفہوم دے نال بے شمار فارمولے ہن، جنہاں فارمولیاں نال ساری کائنات تخلیق کیتی ڳئی ہے۔ آدم کوں کائناتی تخلیق دے فارمولے سکھاوݨ دے بعد جنّت اچ بھیڄ ݙتا ڳیا۔ جنّت اچ آدم دی پوزیشن ہک ایہجے سائنسدان دی ہے جیہڑا کائنات دے تخلیقی فارمولیاں دا علم رکھدے۔ انہاں فارمولیاں اچ بنیادی نکتہ اے ہے کہ ساری کائنات ہک علم ہے تے آدم اوں علم اچ معانی تے مفہوم دے نال تصرّف کرݨ دا اختیار رکھدے۔

==روشنی==
&quot;اللہ کریم احسن الخالقین ہن۔ (سورۃ المؤمنون۔ آیت نمبر 14)&quot;۔ خالقین دا لفظ ساکوں ݙسیندے کہ اللہ دے علاوہ ٻئے وی تخلیق کرݨ والے ہن پر مخلوق مزید تخلیقات دے معاملے اچ وسائل دی پابند تے محتاج ہے۔ ایندی مثال اڄ دے دور اچ بجلی دی ہے۔ اللہ دی ہک تخلیق بجلی (Electricity) ہے۔ جݙݨ بندیاں نے ایں  تخلیق توں ٻئے ذَیلی تخلیقات کوں متحرّک کرݨا چاہا تاں لکھاں ہزاراں چیزاں وجود اچ آ ڳئے۔ آدم زاد نے جݙݨ بجلی دے علم دے اندر تفکر کیتا تاں اوں بجلی نال لاشمار چیزاں وجود اچ آ ڳئے۔ بجلی نال بݨے ہوئے یا بجلی نال چلݨ والے مشیناں توں جتنے چیزاں وجود اچ آئے، او انسان دی تخلیق ہن مثلاً ریڈیو، ٹی وی تے ٻئے بے شمار چیزاں۔ اللہ کریم دی ایں تخلیق بجلی (Electricity) نال جیہڑی ٻئے ذَیلی تخلیقات دا مظہر بݨی، ابنِ آدم دا بجلی دے اندر تصرّف ہے۔ اے اوہو علم ہے جیہڑا اللہ نے آدم کوں سکھا ݙتے۔

اَسماء توں مراد اے ہے کہ اللہ نے آدم کوں ہک ایہجا علم سکھا ݙتے کہ جیہڑا تخلیقی فارمولیاں نال مرکب ہے۔ کوئی انسان جݙݨ ایں علم کوں حاصل کر گھندے تاں نویں نویں چیزاں بݨ ویندن۔ وسائل دی حدود توں لنگھ کے یا وسائل دے علوم توں اڳاں ودھ کے جݙݨ کوئی بندہ روشنیاں دے علم نال دھات (لوہے) اچ تصرّف کریندے تاں وݙے وݙے مشیناں، کَل پرزے، جہاز، ریل گݙیاں، خطرناک تے وݙے وݙے بم بݨ ویندن۔ تصوّف اچ ایں عمل کوں &quot;ماہیتِ قلب&quot; آکھا ویندے۔ وسائل اچ محدود رہ کے مٹی دے مخصوص ذرّات کوں کٹھالی اچ پکا کے اساں سونا بݨیندے ہیں۔ مٹی دے ذرّات کوں مخصوص پروسیس توں گزار کے اساں لوہا بݨیندے ہیں۔ پر او بندہ جیہڑا روشنیاں اچ تصرّف کرݨ دا اختیار رکھدے، ذخیرے وچوں انہاں مقداراں کوں الڳ کر گھندے، جیہڑے مقداراں سونا بݨیندن، تاں سونا بݨ ویندے۔ تصرّف دے ݙو طریقے ہن۔ ہک طریقہ اے ہے کہ وسائل اچ محدود رہ کے وسائل کوں مجتمع کر کے کوئی چیز بݨائی ونڄے،
تے ٻیا طریقہ اے ہے کہ روشنیاں اچ تصرّف کرکے روشنیاں کوں متحرّک کر ݙیویجے۔ علمِ روحانی دی تھیوری پڑھ کے پریکٹیکل اچ اے معلوم تھی ویندے کہ کائنات اچ موجود ہر شئے دی بنیاد تے بساط (Base) روشنی ہے تے روشنی معیّن مقداراں دے نال ردّ و بدل تھیندی رہندی ہے تے معیّن مقداراں دے نال گھٹدی ودھدی رہندی ہے۔ پیدائش توں موت تک دا زمانہ ساکوں اے ݙسیندے کہ کوئی ٻال اپݨی ہک حیثیت تے قائم نی رہندا۔ جنہاں معیّن مقداراں تے ٻال پیدا تھئے، انہاں معیّن مقداراں اچ ہک ضابطہ ہک قانون تے ترتیب دے نال ردّ و بدل تھیندے۔ جیہڑی طرح مقداراں اچ ردّ و بدل تھیندے اونہی مناسبت نال ٻال وی بدلدا رہندے۔ آدمی دا ٻال جوان یا ٻڈھا ہووے، بہرصورت آدم رہندے۔ اوندی شکل و صورت تے خدوخال اچ تاں تبدیلی تھیندی رہندی ہے پر شکل و صورت برقرار رہندی ہے۔ اللہ نے کائنات کوں مختلف نوعاں اچ تقسیم کیتے۔ معیّن مقدار اے ہے کہ آدم ہر حال اچ آدم رہندے، باندر دا ٻال ہر صورت اچ باندر دا ٻال رہندے پر عمر دے نال نال اوندے اندر زندگی گزارݨ دے تقاضیاں اچ تبدیلی تھیندی رہندی ہے۔ تبدیلی اے ہے کہ پیدا تھیوݨ والے ٻال دے نقوش جوانی اچ سر تا پیر بدل ویندن۔ جوانی دے بعد ٻڈھیپا آندے تاں ٻڈھیپے اچ جوانی دے نقوش ڈھل ویندن تے ایں طرح ڈھل ویندن کہ جوانی دی تصویر تے ٻڈھیپے دی تصویر ݙو الڳ الڳ تصویراں نظر آندن۔ قائم بالذّات معیّن مقداراں اے ہن کہ آدمی ہک ݙینھ دا ٻال ہووے یا سو سال دا ٻڈھا ہووے، بکھ تریھ دا تقاضہ اوندے اندر موجود رہندے۔

عجیب رمز اے ہے کہ ݙو سال دا ٻال وی پاݨی پیندے۔ ݙو سال دا ٻال غذا کھاندے۔ سو سال دا ٻڈھا آدمی وی پاݨی پیندے، سو سال دا ٻڈھا وی روٹی کھاندے پر سو سال دا ٻڈھا ݙو سال دا ٻال نی ہوندا تے ݙو سال دا ٻال سو سال دا ٻڈھا نی ہوندا۔ روحانی علوم ساݙے اتے اے ڳال واضح کریندن کہ باوجود ایندے کہ تقاضے ٻڈھیپے تے ٻلپݨ دے یکساں ہن، شکل و صورت تے خدوخال کیوں تبدیل تھی ویندن؟ شکل و صورت تے خدوخال دے ردّ و بدل اچ کیہڑے علوم کم کریندے پئے ہن؟ انہاں علوم نال روشناس تھیوݨ کیتے ضروری ہے کہ اساں انہاں روشنیاں دا علم حاصل کروں جنہاں روشنیاں کوں اللہ کریم نے اپݨی صفات آکھا ہے۔

==ذات و صفات==
صفات توں کہیں چیز دا ادراک تاں کیتا ونڄ سڳدے پر ذات دی حقیقت تے کُنہ تک نی پہنچا ونڄ سڳدا۔ عام زندگی اچ اوندی مثال اے ہے کہ ہک شخص دا ناں &quot;الف&quot; ہے۔ الف دے صفات اے ہن کہ او ٻہوں نرم دل ہے، ٻہوں سخی ہے، رحم کرݨ والا ہے، ٻیاں دی تکلیف کوں اپݨی تکلیف سمجھدے۔ اوندے برعکس ٻیا شخص &quot;ب&quot; ہے۔ اوندے اندر سختی ہے، شقاوت ہے، او خود کوں ٻیاں توں برتر سمجھدے، مہربان تھیوݨ دی بجائے لوگاں کوں پریشان کریندے، لوگاں دے ݙکھ درد تے مصائب اچ اضافے دا باعث بݨدے۔ &quot;الف&quot; دی صفات زیر بحث آون یا &quot;ب&quot; دی عادات و خصائل سامݨے آون، انہاں نال &quot;الف&quot; تے &quot;ب&quot; دے تشخص دی نشاندہی تاں تھیندی ہے پر فی الواقع &quot;الف&quot; کیا ہے تے &quot;ب&quot; کیا ہے؟ ایندے بارے اچ اساں کوئی حتمی فیصلہ نی کر سڳدے۔ تھی سڳدے کہ اڄ دا او &quot;الف&quot; جیہڑا نرم خو تے نرم دل ہے، کل سخت گیر تھی ونڄے، اے وی ممکن ہے کہ اڄ دا &quot;ب&quot; اپݨی عادات و خصائل دے اعتبار نال جو کجھ ہے کل اوندے اندر تبدیلی واقع تھی ونڄے تے او لوگاں کوں پریشان کرݨ دی بجائے لوگاں دے ݙکھ درد کوں دور کرݨ اچ مثالی کردار ادا کرے۔ عادات و خصائل تے صفات کوں سامݨے رکھ کے کہیں فرد دی شخصیت دا ہک ہیولیٰ تاں قائم کیتا ونڄ سڳدے پر فی الواقع او اپݨی صفات دے اعتبار نال کیا ہے، ایندے بارے اچ یقینی ڳال نی کیتی ونڄ سڳدی۔ ایں واسطے کہ صفات اچ ردّ و بدل تھیندا رہندے پر ذات اچ ردّ و بدل نی تھیندا۔ اڄ &quot;الف&quot; جے نرم دل ہے تے آوݨ والے کل اچ او سخت گیر تھی ونڄے تاں اے دراصل اوندی صفات اچ تبدیلی ہے پر &quot;الف&quot; جݙݨ نرم دل ہئی تاں تݙاں وی &quot;الف&quot; ہئی تے جݙݨ او سخت گیر تھیا تݙاں وی &quot;الف&quot; ہئی۔
===قانون===
ڄاݨݨ تے پہچاݨݨ دے طرزاں متعیّن ہن۔ ہک اے کہ کہیں شئے کوں اوندے صفات توں پہچاݨا ویندے تے ٻئی طرز اے ہے کہ کہیں شئے کوں اوندی ذات توں پہچاݨا ونڄے۔
===مثال===
ساݙے سامݨے لوہے دا ہک ٹکڑا ہے، جݙݨ اساں لوہے دی صفات دا تذکرہ کریندے ہیں تاں دراصل ساݙے سامݨے لوہے دی صفات نال مرکب ٻہوں سارے اشیاء آ ویندن۔ لوہے نال ہک چھری وی بݨدی ہے تے لوہے نال او پٹڑی وی بݨدی ہے جیندے اتے ریل چلدی ہے۔ لوہے دی صفات دا ہک عکس چھری وی اپݨے اوصاف تے قائم ہے۔ اوں چھری نال پھل دے ݙلیاں بݨدن، اے چھری ٻئے مفید تے تعمیری کماں اچ وی کم آندی ہے تے اوں چھری نال کہیں دا پیٹ وی چیریج سڳدے۔ پاݨی دا ہک وصف اے ہے کہ او تریھ وسمیدے تے پاݨی دا ہک وصف اے وی ہے کہ اوندے ذریعے بجلی جیہی انرجی وجود اچ آندی پئی ہے۔ پاݨی دے ذریعے بجلی حاصل کرݨا دراصل پاݨی دا ہک وصف ہے پر حالی ساݙے اتے اے ڳال منکشف نی تھئی کہ فی الواقع پاݨی کیا چیز ہے؟ سائنس دان جنہاں اجزاء کوں پاݨی دا مرکب تسلیم کریندن یا جنہاں اجزاء نال پاݨی بݨدے انہاں اجزاء کوں کٹھا کرݨ دے بعد پاݨی تاں بݨ ویندے پر بہرحال اونکوں قدرتی پاݨی قرار نی ݙیویڄ سڳدا۔ کہیں چیز دا وصف تلاش کر گھنݨا تاں انسانی علوم تے انسانی عقل و شعور اچ آ سڳدے پر کُنہ معلوم کر گھنݨا انسانی شعور تے لاشعور دی سکت توں باہر ہے۔ پاݨی فی الواقع کیا ہے، کنہاں حقیقی اجزائے ترکیبی نال مرکب ہے؟ ایں ڳال دا انکشاف انہاں لوگاں تے تھیندے جیہڑے لوگ اللہ تعالیٰ دے نائب تے حضور ﷺ دے روحانی وارث ہن۔

اساں کوئی چیز ایجاد کریندے ہیں تاں ارباں کھرباں روپیہ خرچ کر سٹیندے ہیں۔ فائدہ گھٹ تے نقصان زیادہ تھیندے۔ ایجادات اچ تعمیر و ترقی توازن نال ہم آہنگ نی ہوندی۔ موجودہ دور اچ سائنس دے محیّر العقول نویں نویں ایجادات نے عجیب فسوں کاری کیتی ہے۔ آکھݨ اچ ایہو آندے کہ سائنس ترقی دی طرف گامزن ہے۔ انسان نے علم اچ کمال حاصل کر گھدے، ٹائم اسپیس دے حد بندیاں کوں جیہڑے صدیاں توں رائج ہن، تروڑ ݙتے۔ پر حقیقت اے ہے کہ جیہڑے ایجادات ساݙے سامݨے آئے ہن، انہاں اشیاء نال تعلق رکھدن  جیہڑے اشیاء پہلے توں زمین تے موجود ہن۔ انہاں ایجادات دا پورا فائدہ ساکوں ایں واسطے نی پہنچا کہ ساݙا علم محدود ہے۔ صفات دے بعد شئے دی اہمیت تے شئے دی کُنہ کیا ہے؟ اوں طرف اساں کوئی توجہ نی ݙتی۔ کوئی روحانی انسان محض صفات دے بھل بھلیاں اچ گرفتار نی تھیندا، او صفات کوں روشنی یا میڈیم بݨا کے ہمیشہ اوں ذات دا متلاشی رہندے جیہڑی ذات مطلق اچ طاقت دے ذخیرے موجود ہن۔ ماورائی اسباق اچ اے ڳال ٻہوں زیادہ توجہ دے نال شاگرداں کوں ݙسی ویندی ہے کہ صفات دراصل کہیں ذات دا عکس ہوندے تے عکس ماضی ہوندے۔

آسمانی کتاباں اچ جتھاں جتھاں صفات دا تذکرہ آئے اتھاں اتھاں اللہ نے صفات کوں اپݨے نشانیاں قرار ݙتے تاکہ انہاں نشانیاں اچ غور و فکر کرے تے ذہن گہرائی اچ استعمال کر کے ذات دا کھوج لایا ونڄے۔ صفات کوں تلاش کرݨ دے ٻہوں سارے راہواں مختلف اوقات اچ متعیّن کیتے ڳن۔ اے صحیح ہے کہ انہاں راہواں کوں مذہبی معاونت (Support) حاصل ہے پر کہیں مذہبی کتاب اچ اے ڳال نی آکھی ڳئی کہ مقصود و منتہا صفات دا حصول ہے۔ انہاں متعیّن راہواں اچ سب توں پہلی تے بنیادی ڳال اِرتکاز توجہ ہے یعنی جیہڑا علم آدمی حاصل کرݨا چاہندے اوں علم دے حصول کیتے ٻئے علوم توں قطع نظر ہک نقطہ متعیّن کر کے اوں نقطے اچ تفکر کریجے تے اوں نقطے دے اندر فہم و ادراک دے سارے صلاحیتاں مرکوز کر ݙیویجن۔ اِرتکاز توجہ کیتے ٻہوں سارے طریقے ایجاد تھئے۔ انہاں طریقیاں اچ یوگا، ساہ دے مشقاں، پاسِ انفاس، ہپناٹزم، مسمریزم، ٹیلی پیتھی، لمس، مراقبہ وغیرہ شامل ہن۔ اساں جݙݨ انہاں مشقاں دی افادیت تے غور کریندے ہیں تاں اساں ایں نتیجے تے پہنچدے ہیں کہ آدمی صفات توں ہٹ کے ذہن دے اندر (Inner) اچ ایہجی تصویر کشی کرݨا چاہندے یا اپݨے اندر اوں ادراک کوں حرکت ݙیوݨا چاہندے، جیہڑا ادراک صفات توں ہٹ کے ذات دا مشاہدہ کریندے۔

==قوتِ متخیلہ ۱==
آدم جݙݨ توں زمین تے آباد ہے اوں علم نال واقف تھیندا رہیا کہ زمین دے اندر ایہجے مخفی طاقتاں موجود ہن جنہاں نال زندگی کیتے وسائل فراہم تھیندن۔ اساں ݙیکھدے ہیں کہ زمین دے اندر کوئی بیج سٹیا ویندے تاں بیج دی اپݨی مخفی طاقت تے زمین دے اندر اپݨی مخفی طاقت مل کے ہک ٻئے نال ضرب تھیندی ہے تے نتیجے اچ تریجھی چیز دا وجودی پیکر ساݙے سامݨے آ ویندے۔ سائنسی نقطہ نظر نال ایں ڳال کوں ایں طرح اکھیج سڳدے کہ بیج دے اندر مخفی قوت یا انرجی زمین دی مخفی قوت یا انرجی نال مل کے جݙݨ اپݨا مظاہرہ کریندی ہے تاں نتیجے اچ کوئی پودا نمودار تھیندے تے ول او پودا ودھ کے تناور درخت بݨ ویندے تے اوں درخت اچ پھل تے پُھل لڳدن، پر بیج دے اندر مخفی طاقت دی کُنہ کیا ہے تے زمین دے اندر مخفی طاقت دی کُنہ کیا ہے۔ اے ڳال حالی تک سائنس داناں دے سامݨے نی آئی۔ جے ایں اہم مسئلے کوں سمجھݨ دی کوشش کریجے تاں آسان الفاظ اچ ایویں اکھیسی کہ بیج ہک تشخص ہے تے بیج دے اندر اوندے صفات، او درخت ہے جیہڑا بیج دی نشوونما پاوݨ دے بعد ظاہر تھیندے۔ بیج دا ٻیا وصف اے ہے کہ بیج اپݨی صفَت دا مظاہرہ کریندے یعنی پُھل بݨدے تاں اوندے اندر وی بیج ہوندن۔ بیج اپݨی صفات دا مظاہرہ کریندے تے صفَت کوں پتّیاں دے روپ اچ ظاہر کریندے۔ ساݙے کول کوئی طریقہ ایہجا موجود نی کہ تمام پتّیاں کوں شمار کر سڳوں۔ انسانی عقل اتنی محدود ہے کہ او ہک بیج دے پھیلاؤ دا احاطہ نی کر سڳدی۔ روحانی انسان جݙݨ بیج دا تجزیہ کریندے تے انر (Inner) اچ موجود روشنی نال بیج دے اندر تفکر کریندے تاں آہدے کہ بیج ہک صفاتی مظہر ہے۔ اساں جݙݨ عقل و شعور دے اعتبار نال چھوٹے جیہے بیج دی صفات دا احاطہ نی کر سڳدے تاں ساکوں بالآخر تسلیم کرنا پوندے کہ اللہ دی صفات کوں سمجھݨا محدود عقل و شعور توں ماوراء ہے کیونکہ کہیں چیز دی کُنہ کوں سمجھݨ کیتے عقل و شعور بے وس ہے۔ ایں واسطے ساکوں ایہجے طریقے اختیار کرݨے پوسن جیہڑے ساکوں عقل و شعور توں ٻاہر دی دنیا اچ گھن ونڄن تے عقل و شعور توں ٻاہر دی دنیا نال ساکوں روشناس کراون۔

اِرتکاز توجہ یا مراقبہ انہاں طریقیاں اچوں پہلا طریقہ ہے۔ زیادہ پڑھے لکھے لوگ، سائنسی نظریات دے بھل بھلیاں اچ گم افراد، عقل و شعور نال آراستہ دانشور جݙݨ روحانی علوم دے اندر غور کریندن (کیونکہ انہاں علوم کوں او عقل و شعور دے دائرے اچ بند کرݨا چاہندن باالفاظ دیگر لامُتناہی علم کوں تنہایت اچ قید کرݨا چاہندن) تے انہاں دے سامݨے جݙݨ کوئی حل نی آندا تاں او روحانیت کوں قوتِ متخیّلہ آکھ ݙیندن۔ روحانیت کوں قوتِ متخیّلہ آکھ کے لنگھ ونڄݨ دے بعد تحقیق، تلاش دے دروازے اپݨے اتے بند کر گھندن۔
جتھاں تک قوتِ متخیّلہ دا تعلق ہے، خیال دی قوت توں کہیں چیز کوں ٻاہر نی اکھیج سڳدا۔ زندگی دے سارے اعمال و اشغال قوتِ متخیّلہ دے اتے قائم ہن۔ دانشور اے تاں آہدن کہ روحانیت قوتِ متخیّلہ دا مرکب ہے پر او اے نی ݙسیندے کہ قوتِ متخیّلہ کیا ہے؟ جتنے کجھ ترقیاں سامݨے آ چکیاں ہن تے جتنے کجھ ترقیاں ساݙے سامݨے آسن انہاں سب اچ ہک ربط قائم کریجے تاں ہک ہی ڳال آکھی ویسی کہ اے سب قوتِ متخیّلہ ہے۔
سائنسدان دے دماغ اچ اے خیال وارِد تھیا کہ ایہجا ہتھیار ایجاد کرݨا چاہیدا اے کہ جیندے نال بیک وقت لکھاں جاناں موت دے گھاٹ اتر ونڄن۔
ٻئے سائنسدان دے دماغ اچ اے خیال وارِد تھیا کہ کوئی ایہجا آلہ ایجاد کر گھنے جیہڑا آوازاں کو پکڑ گھنے۔ تریجھے سائسندان دے ذہن اچ اے خیال وارِد تھیا کہ ایہجی اسکرین بݨاوݨی چاہیدی اے جیہڑی اسکرین تے دنیا دے ہک کونے توں ٻئے کونے تے تصویر منعکس تھی ونڄے۔ اے سب ایجادات کہیں ہک بندے دے ذہن توں شروع تھئے۔ اوں خیال دے اتے ذہنی استعداد کوں مسلسل تے متواتر مرکوز کیتا ڳیا تاں نویں نویں ایجادات وجود اچ آندے رہیے۔ سوال اے ہے کہ جے سائنسدان دی تحقیق و تلاش دے نتیجے اچ کوئی ہک ایجاد اوں ہک سائنسدان تک محدود رہ ویندی تے ٻئے بے شمار سائنسدان اپݨی خیالی قوت کوں اوں ایجاد تے استعمال نہ کریندے تاں ایجاد کیہڑی طرح وجود اچ آندی؟

اے آکھݨا کہ روحانیت قوتِ متخیّلہ ہے، ٻہوں جہالت تے کم عقلی ہے۔ روحانیت اچ خیال ایہجی اطلاع کوں آکھا ویندے جیہڑی اطلاع مسلسل تے متواتر کہیں ہک نقطے تے مرکوز تھی ونڄے۔ جݙݨ کوئی اطلاع یا خیال کہیں ہک نقطے تے مرکوز تھی ونڄے تاں بالآخر او چیز جیہڑی خیال اچ موجود ہے، مظہر بݨ ویندی ہے تے اے مظہر اپݨی صفات دے نال اکھیاں دے سامݨے آ ویندے۔ روحانی انسان جݙݨ ٻوہڑ دے درخت دا تذکرہ کریندے تاں آہدے کہ بیج نے اپݨی صفات دے مظاہرے کیتے اپݨے خیال کوں ہک نقطے تے مرکوز کر ݙتے تے بیج دا خیال جݙݨ ہک نقطے تے مرکوز تھی ڳیا تاں اوندے صفات دا مظاہرہ شروع تھی ڳیا تے اے مظاہرہ ہک ٻہوں وݙے درخت دی شکل اچ زمین دے اتے نمودار تھی ڳیا۔
===قانون===
صفات دراصل آدمی دے اندر اطلاعات دا ہک ذخیرہ ہے۔ انہاں اطلاعات وچوں چند ہک یا پوری اطلاعات کوں جݙݨ انسان اپݨے خیال دی طاقت نال ہک نقطے تے مرکوز کر ݙیندے تاں خیال دے اندر لا مُتناہی اطلاعات اچ ابھارہ آ ویندے تے اکھیاں دے سامݨے مظاہر آوݨ لڳدن۔ ایں ہی ڳال کوں روحانی استاد خیالات کوں ہک نقطے تے مرکوز تھیوݨا آہدن تے انر (Inner) دا کھوج لاوݨ والے دانشور مراقبہ آہدن۔

==قوتِ متخیلہ ۲==
انسان دا وجود اوندی روح دے تابع ہے۔ یعنی گوشت پوست دا جسم اصل انسان نی۔ ہر ذی فہم انسان جیہڑا پاڳل نی، اوندے اندر طبعی تے جبلّی خواہشات ہوندن۔ ساݙے معاشرے اچ جیہڑے معاشرتی قدراں رائج ہن یا جنہاں معاشرتی اقدار اچ اساں زندگی گزریندے پئے ہیں اوندی بنیاد وی جبلّت پر قائم ہے۔
===مثال===
جے کہیں باشعور آدمی کوں ایں ڳال دا علم نہ ہووے کہ اوندی ما کون ہے؟ اوندا پیؤ کون ہے؟ تاں اوندی زندگی اچ ایہجا خلاء پیدا تھی ویندے کہ اے لاعلمی تے محرومی ول ول اوندے ذہن اچ گردش کریندی ہے۔ بظاہر ایں ڳال نال کوئی فرق واقع نی تھیندا کہ اوندا پیؤ اوندی ما کون ہے۔ ایں واسطے کہ ما پیؤ دے مرݨ دے بعد وی او زندہ رہندے تے خوش رہندے۔ ایندے باوجود کہ او ما پیؤ دے بغیر وی اپݨے تمام دنیاوی دلچسپیاں پورے کریندے۔ اوندے دوست احباب ہوندن۔ جے اونکوں والدین دے بارے اچ معلومات نہ ہوون تاں اوندی زندگی اچ محرومی سِمبل (Symbol) بݨ ویندی ہے۔ ایہجے ٻال جنہاں کوں اپݨے ما پیؤ دا علم نی ہوندا، انہاں کوں اپݨی اصل نال رشتہ قائم کرݨ کیتے کوئی نہ کوئی سہارا لبھݨا پوندے۔ ایندی مثال مغربی ممالک اچ او اولاداں ہن جنہاں کوں ما پیؤ دا پتہ نی ہوندا۔ ایہجی نسل &quot;بادشاہ دی اولاد&quot; سݙیندی ہے۔ حالانکہ اے آکھݨا کہ او بادشاہ دی اولاد ہن ایں ڳال دا اعتراف ہے کہ انہاں کوں اپݨے ما پیؤ دا علم نی پر اوندے کیتے اے وجہ وی تسکین دا سبب بݨ ویندی ہے کہ او بادشاہ دی اولاد ہن۔ معاشرے دے ایں رشتے کوں نوعِ انسانی دے تمام تہذیباں قبول کریندن تے ایں رشتے دی حفاظت کیتے قوانین نافذ کریندن۔ ایں رشتے کوں قائم رکھݨ کیتے ہی ذات برادری وجود اچ آئی ہے۔ قانون قدرت وی ایں رشتے دی حفاظت کریندے تے نوعِ انسانی کوں اپݨی اصل یعنی والدین دی خدمت تے انہاں دی عزت و احترام دا حکم ݙیندے۔

سدھی جیہی ڳال ہے کہ بے اصل آدمی دا معاشرے اچ کوئی مقام نی۔ یتیم و یسیر ہووݨا ٻئی ڳال ہے تے بے اصل ہووݨا ٻئی ڳال ہے۔ کوئی روحانی انسان جݙݨ اپݨی اصلیت کوں تلاش کریندے، کیونکہ اوندی فکر اچ وسعت ہوندی ہے، اوندی ہمت اچ عَلو ہوندے تے اوندی سوچ بلند ہوندی ہے۔ ایں واسطے او اپݨی اصلیت کوں تلاش کریندے ہوئے کائنات دی اصل تک پہنچ ویندے۔ اصل کوں تلاش کرݨا روحانیت دا پہلا سبق یا پہلی کلاس ہے۔ روحانی شاگرد پہلے خود کوں تلاش کریندے تے اونکوں خود دا سراغ مل ویندے۔ ول او جیں ماحول تے جیہڑی فضا اچ زندہ ہے، اوں فضا تے اوں ماحول دی اصلیت تلاش کریندے۔ فضا تے ماحول دی اصلیت اچ جݙݨ اونکوں بے شمار گیساں، لاتعداد روشنیاں نظر آندن تاں او انہاں روشنیاں دی اصلیت دی طرف متوجہ تھی ویندے۔ روشنیاں دی اصلیت دی طرف متوجہ تھیوݨ دے بعد اوندے اتوں غیب دے پردے اٹھݨ لڳدن تے غیب اچ او اوں مخلوق دا مشاہدہ کریندے جیہڑی روشنی نال تخلیق تھئی ہے۔ روشنی نال بݨی ہوئی مخلوق دا مشاہدہ کرݨ دے بعد او انہاں روشنیاں نال بݨی ہوئی مخلوق دی اصلیت دا سراغ لاوݨا چاہندے تاں او اے ݙیکھدے کہ روشنیاں دی اصل ہک ایہجی روشنی ہے جیہڑی روشنی نی پر اظہار بیان اچ محدودیت دی بنیاد تے اونکوں روشنی آکھ کے بیان کرݨا مجبوری ہے۔
اساں ڄاݨدے ہیں کہ بجلی دی شکل دا تعین نی تھی سڳدا۔ اے کہیں نے نی ݙسا کہ بجلی ایں شکل دی ہوندی ہے۔ حالانکہ بجلی موجود ہے۔ بجلی دا عمل دخل ساݙے سامݨے ہے۔ بجلی دی طاقت توں وی انکار نی کریج سڳدا تے بجلی جݙݨ اپݨا مظاہرہ کریندی ہے تاں اوں مظاہرے اچ بجلی دا انعکاس وی ساݙے اکھیاں ݙیکھدن پر بجلی کوں لہراں دا ناں تاں ݙیویج سڳدے، شکل بیان نی کیتی ونڄ سڳدی تے جے بجلی دے لہراں کوں کہیں اسکرین تے منتقل کر گھدا ونڄے تے اوں منتقلی اچ بجلی دے کجھ رنگ سفید، ساوے، نیلے، بنفشی، زرد نظر آون تاں اونکوں بجلی دا رنگ ایں واسطے نہ آکھا ویسی کہ بجلی دا کہیں اسکرین تے مظاہرہ تھیا ہے، اسکرین تے مظاہرے اچ اسکرین وی زیر بحث آ ویندی ہے۔ ایں جملہ معترضہ دے بعد اساں ول اپݨے اصل بیان دی طرف ولدے ہیں۔
روشنیاں دی اصل روحانی شاگرد تے ایہجے دروازے کھولیندی ہے کہ او پکار اٹھدے کہ روشنی دی اصل نور ہے، تے جݙݨ نور نال واقف تھی ویندے تاں اوندے اندر نور دی اصل کوں تلاش کریندے، تے جݙݨ اوندے بعد اوندے اتے نور دے دروازے کھل ویندن تاں او پکار اٹھدے کہ نور اللہ کریم دے صفات ہن۔ صفات دا تعارف تھیوݨ دے بعد جستجو تے تلاش دا ہک طوفان اٹھی کھڑا تھیندے تے ذہن تفکر کرݨ لڳدے کہ جیں ذات دے اے صفات ہن اونکوں ݙیکھݨا چاہیدا اے۔ اللہ جے اپݨا فضل فرماوے تے سیدنا حضور ﷺ دی &quot;ہمت&quot; نصیب تھی ونڄے تاں بندہ اوں سراغ کوں پا گھندے تے او آہدے کہ صفات دی اصل اللہ دی مشیئت ہے۔ مشیئت اچ اِنہماک اونکوں ٻیا زیادہ بے قرار کر ݙیندے۔ تلاش و جستجو، دعاواں، گداز تے حضور ﷺ دا عشق اوندے اتے اے ڳال منکشف کر ݙیندے کہ مشیئت دی اصل تجلّی ہے۔ اتھاں وی اونکوں قرار نصیب نی تھیندا تاں اوندے ادراک اچ اے ڳال سامݨے آندی ہے کہ مشیئت دی اصل تجلّی تے تجلّی دی اصل تدلّیٰ ہے۔ ہݨ او شعور و حواس دی نفی کر کے اللہ دی محبت دے سہارے ٻیا اڳاں ودھدے، ٻیا اڳاں ودھدے، ٻیا اڳاں ودھدے۔ انتہا اے ہے کہ بندہ ذاتِ مطلق دا عارف بݨ ویندے۔ اے سب بیان کرݨ نال منشاء اے ہے کہ کہیں چیز دی انتہا تک پہنچݨ کیتے ابتدا ضروری ہے تے ابتدائی دور اچ داخل تھیوݨ کیتے اوں چیز دی طرف متوجہ تھیوݨا ضروری ہے۔ متوجہ تھیوݨ کیتے ضروری ہے کہ جیہڑی چیز دی طرف بندہ متوجہ تھئے اوں چیز نال متعلق اوندے اندر دلچسپی، اِنہماک تے اِرتکاز توجہ ہووے۔ ارتکاز توجہ کیتے آسان ترین طریقہ &quot;مراقبہ&quot; ہے۔ آکھا ویندے کہ مراقبہ ہک ایہجا عمل ہے جیہڑا قوتِ متخیّلہ کوں متحرّک کر ݙیندے۔ سوال اے ہے کہ قوتِ متخیّلہ تاں ٻہوں سارے حضرات اچ متحرّک تھی ویندی ہے تے او خیال دی اوں طاقت نال وݙے وݙے کارنامے وی انجام ݙیندن پر نوعِ انسانی اچ ہک مثال وی ایہجی موجود نی کہ علوم ظاہری اچ یا دنیاوی فارمولیاں دے مطابق قوتِ متخیّلہ کوں حرکت ݙیوݨ دے بعد کہیں نے فرشتہ ݙٹھا ہووے۔ خود اپݨی روح کوں ݙٹھا ہووے۔ جے کہیں دے سامݨے اوندی روح آ ونڄے، جیندی شکل وی اوں جیہی ہے تاں اوندے اتے دہشت طاری تھی ویندی ہے۔ &quot;قوتِ متخیّلہ&quot; وی عجیب معمّہ ہے۔

ڳال اے ہے کہ جیں آدمی وچ اپݨی اصلیت کوں پہچاݨݨ دی سکت نی ہوندی یا او اوں پُر شور دریا اچ لہݨا نی چاہندا، او آرام نال آکھ ݙیندے کہ اے سب &quot;قوتِ متخیّلہ&quot; ہے یعنی چیزاں حادثاتی طور تے یا اتفاقی طور تے سامݨے آ ویندن۔ وݙے وݙے سائنس دان ایں دنیا اچ گزرن، ایندے توں پہلے انہاں توں وی وݙے سائنس داناں دے کرشمے تاریخ دے صفحات تے محفوظ ہن، جیہڑے اڄ تک سمجھ اچ نی آندے۔ اہرامِ مصر ساݙے سامݨے ہے۔ اڄ دا سائنس دان جیندا دعویٰ ہے کہ اوں نے خلاء اچ کمند سٹ ݙتی ہے۔ چندر کوں مسخر کر گھدے۔ اسپیس کوں تروڑ ݙتے۔ او اہرامِ مصر دے معاملے کوں حالی تک نی سمجھ سڳا۔ مقنع ہک سائنس دان گزرے جیں نے چندر بݨا گھدا ہئی، جیہڑا اپݨے وقت تے طلوع تھیندا ہئی تے زمین تے اپݨے کرناں کھنڈا کے غروب تھی ویندا ہئی۔ مہا بھارت دی لڑائی اچ ایہجے ہتھیار استعمال تھی چکن جیہڑے بھاہ کڈھدے ہن تے &quot;چکروَرت&quot; زمین تے ڈھہندا ہئی۔ زمین سڑ کے ترامہ بݨ ویندی ہئی۔ ظاہر ہے اے سب ایجادات وی اوں وقت عمل اچ آئے جݙݨ انہاں کوں بݨاوݨ دا خیال دماغ اچ وارِد تھیا تے انہاں خیالاں دی پذیرائی کیتی ڳئی۔

==خبرِ متواتر==

علم اے ہے کہ آدمی دے اندر ڄاݨݨ یا کہیں چیز نال واقف تھیوݨ دا عمل جاری تھی ونڄے۔ جے تک ساکوں کہیں چیز دے بارے اچ علم حاصل نی تھی ویندا اوں وقت تک او چیز ساݙے کیتے معدوم دی حیثیت رکھدی ہے۔ ڄاݨݨ دے ترئے طرزاں ہن۔ ہک ڄاݨݨ اے ہے کہ ساکوں کہیں چیز دی اطلاع فراہم کیتی ونڄے تے اساں اوں اطلاع کوں یقین دے درجے اچ قبول کر گھنوں۔ علم دی ٻئی طرز اے ہے کہ اساں کہیں چیز کوں اپݨے اکھیاں نال ݙیکھ گھنوں، تے علم دی تریجھی قسم اے ہے کہ اساں ݙٹھی ہوئی چیز دے اندر صفات کوں محسوس کروں تے اوندے باطن دا مشاہدہ کر گھنوں۔ روحانی لوگاں نے علم کوں ترئے درجیاں اچ بیان کیتے تے انہاں درجیاں دے الڳ الڳ ناں رکھن۔

# علم الیقین
# عین الیقین
# حق الیقین

علم الیقین اے ہے کہ ساکوں ایں ڳال دی اطلاع ملی کہ سائنسدان نے ہک ایہجا آلہ ایجاد کیتے جیہڑا ہک منٹ اچ لکھاں جاناں ہلاک کر ݙیندے۔ حالانکہ اساں ایٹم بم کوں نی ݙٹھا پر ایں ڳال دا ساکوں یقین ہے کہ ایٹم بم موجود ہے۔ 

عین الیقین اے ہے کہ ساکوں اطلاع ملی کہ ہک بکس (Box) ایجاد تھئے جیہڑا ہزاراں میل دے فاصلے کوں منقطع کر کے اوں بکس دی اسکرین تے تصویراں ڈسپلے کر ݙیندے۔ کیونکہ اساں ہزاراں میل توں چلی ہوئی تصویر کوں ٹی وی اسکرین تے منعکس ݙیکھ گھندے ہیں ایں واسطے ایں علم دا ناں عین الیقین قرار پایا۔ عین الیقین توں مراد ہے کہ اکھ نے اوں علم دا مشاہدہ کر گھدا۔ 

ساکوں اے اطلاع فراہم کیتی ڳئی کہ کائنات دی بنیاد تے کائنات دی بساط اچ جو کجھ موجود ہے او روشنی ہے۔ کیونکہ روشنیاں ساݙے اکھیاں دے سامݨے نی تے نہ ہی انہاں روشنیاں دی ماہیت توں اساں واقف ہیں ایں واسطے اساں آکھسوں کہ ساکوں حق الیقین حاصل نی۔ جے اساں روشنی دی ماہیئت تے روشنی دے سورس توں واقف ہیں تے روشنی دی حقیقت دا مشاہدہ کر گھندے ہیں، اے حالت حق الیقین ہے۔

سائنسدان آہدن کہ ہر چیز جیہڑی زمین دے اتے موجود ہے۔ روشنیاں دے ہالے اچ بند ہے، اوں ہالے دے روشنیاں کوں کہیں حد تک ݙیکھ وی گھدا ڳئے۔ ݙیکھݨ دی کوئی وی طرز ہووے، کیمرے اچ ہووے یا کہیں ٻئے ذریعے توں ہووے۔ بہرحال اے علم حاصل تھی ڳیا کہ ہر چیز دے اتے روشنیاں دا ہالہ موجود ہے۔ پر حالی تک اے معلوم نی تھیا کہ جیں طرح روشنیاں دا ہالہ گوشت پوست دے جسم کوں فیڈ کریندے، اوں ہالے دی فیڈنگ کتھوں تھیندی پئی ہے۔ کیونکہ اوں فیڈنگ دے بارے اچ ساݙی معلومات صفر دے برابر ہن، ایں واسطے اساں اے نی آکھ سڳدے کہ اساں حقیقت کوں ڄاݨ گھدے۔ روحانی شاگرد مسلسل تے متواتر مراقبے دے بعد اپݨے اندر اتنی سکت پیدا کر گھندے کہ او علم الیقین تے عین الیقین دی حدود توں گزر کے حق الیقین اچ داخل تھی ویندے۔ روحانی استاد جݙݨ کہیں علم دا تذکرہ کریندے یا کائنات اچ موجود کہیں شئے دا تجزیہ کریندے تاں اوندے سامݨے علم دے ترئے درجے ہوندن۔ او پہلے کہیں شئے کوں علمی حیثیت اچ ݙہکھدے، پرکھدے، سمجھدے تے محسوس کریندے ول گہرائی اچ ونڄ کے اوں چیز دا آکھیاں نال مشاہدہ کریندے تے مزید تفکر دے بعد او اوں چیز دی ماہیت کوں تلاش کریندے تے اوندے بعد اوں وقت تک اونکوں قرار نصیب نی تھیندا۔ جے تک او شئے دی ماہیت توں واقف نی تھی ویندا۔ انہاں درجہ بندیاں اچ تے علم دے انہاں گہرائیاں اچ غوطے لاوݨ کیتے بہرحال اے ضروری ہے کہ کوئی بندہ پہلے صرف اطلاعات دے دائرے اچ قدم رکھے یعنی کہیں چیز کوں صرف علم دی حیثیت نال قبول کرے۔

آسمانی کتاباں اچ ایں ڳال دا تفصیل دے نال تذکرہ کیتا ڳئے کہ شئے دا وجود دراصل ہک Information ہے۔ آدم دی حیثیت علم الاَسماء سکھݨ توں پہلے ناقابل تذکرہ ہئی۔ آدم کوں اللہ کریم نے پہلے علم عطا کیتا تے اوندے بعد آدم کوں آکھا، &quot;بیان کر&quot; تے فرشتیاں کوں وی آکھا کہ تساں وی بیان کرو۔ فرشتیاں نے عرض کیتا کہ اساں اتنا ہی ڄاݨدے ہیں جتنا تساں ساکوں ݙسا ݙتے اوندے توں زیادہ اساں نی ڄاݨدے۔ فرشتیاں دی ایں گفتگو نال اے ڳال ثابت تھی ویندی ہے کہ آدمی ہووے یا فرشتہ، او دراصل علم دی ہک مجموعی شکل ہے، جیں حد تک اونکوں علم حاصل ہے۔ فرشتے پہلے توں موجود ہن۔ آدم دی تخلیق بعد اچ تھئی۔ فرشتیاں دا علم انہاں کوں ݙسیندا پئے کہ آدم زمین تے خون خرابہ تے فساد دا باعث بݨسی۔ اللہ کریم نے فرشتیاں دی ایں ڳال کوں رد وی نہ کیتا تے اے نی آکھا کہ آدم زمین تے فساد نہ کریسی بلکہ اے آکھا کہ جو اساں ڄاݨدے ہیں او تساں نی ڄاݨدے۔ اِیں ڳال دا فرشتیاں نے وی اعتراف کیتا کہ ساکوں تاں اتنا ہی علم ہے جتنا اللہ نے ساکوں سکھا ݙتے۔ اے ڳال وی حکیمانہ ہے کہ اللہ کریم خود آہدے کہ میں پہلے آدم کوں اَسماء دا علم سکھایا ول آکھا بیان کر۔ ایں وضاحت دے بعد اے ڳال ثابت تھی ویندی ہے کہ انسان دی ساری زندگی او خارجی ہووے یا داخلی ہووے زمین دے اتے دی زندگی ہووے یا زمین تے آوݨ توں پہلے برزخ دی زندگی ہووے یا زمین توں اٹھیجݨ دے بعد اَعراف دی زندگی ہووے، اَعراف توں اٹھیجݨ دے بعد حشر و نشر دی زندگی ہووے، حشر و نشر دے بعد یومُ الحساب دی زندگی ہووے یا یومُ الحساب دے بعد جنّت دی زندگی ہووے یا دوزخ دی زندگی ہووے، سب دا دارومدار علم دے اتے ہے۔ جے ساکوں ایں ڳال دا علم نہ ہووے کہ جنّت ہے تے ساکوں ایں ڳال دا علم نہ ہووے کہ دوزخ ہے تاں ساݙے کیتے جنّت دوزخ ݙوہیں ناقابل تذکرہ ہن۔ جے ساکوں ایں ڳال دا علم نہ ہووے کہ مرݨ دے بعد وی اساں زندہ رہندے ہیں تے مرݨ دے بعد دی زندگی اچ وی سارے تقاضے اونہی طرح کم کریندن جیں طرح دنیا دی زندگی اچ کم کریندن تاں عالمِ اَعراف دا تذکرہ نہ کریسوں۔ جے اساں قرآن تے آسمانی صحائف تے سیدنا حضور ﷺ دے وارث علماء تے اولیاء اللہ توں ساکوں اے خبر نہ ملے کہ مرݨ دے بعد حساب کتاب تھیندے، مرݨ دے بعد انسان کوں ݙو عالماں اچوں کہیں ہک عالَم اچ رہݨا پوندے تاں ساݙے کیتے موت لایعنی تے بیکار تھی ویسی تے ایں دنیا اچ بھلائی تے برائی ݙوہاں دا تذکرہ نہ رہسی۔ برائی تے بھلائی دا تذکرہ ایں واسطے موجود ہے کہ ساکوں پیغمبراں نے ایندا علم عطا کیتے۔

ہک علم او ہے جیہڑا احتساب تے محنت و مشقت دے بعد کہیں میڈیم دا سہارا گھن کے حاصل کیتا ویندے، اوں علم کوں روحانیت نے علمِ حصولی آکھے یعنی ایہجا علم جیہڑا شعوری استعداد دے مطابق آدمی سکھ سڳدے پر اے علم وی خبر متواتر دی حیثیت رکھدے۔ مثلاً اساں ہک ݙو ترئے ایں واسطے آہدے ہیں کہ ہک ݙو ترئے دا علم خبر متواتر دی حیثیت نال مسلسل نوعِ انسانی کوں منتقل تھیندا پئے۔ اساں ہک ݙو دا تذکرہ کریندے ہیں پر اساں اے نی ݙس سڳدے کہ ہک توں پہلے کیا ہے؟ ہک کوں آدمی ݙو آکھے تے ݙو کوں ہک آکھے تاں ساݙے کول کوئی سند ہے کہ اساں اے آکھوں کہ ہک واقعی ہک ہے تے ݙو واقعی ݙو ہے۔

==پرواز==
آدم زاد تے ٻلی دی ما اچ ہک نمایاں فرق ہے او اے ہے کہ آدم زاد دی ما اپݨے ٻالاں توں کجھ نہ کجھ توقعات وابستہ رکھدی ہے جݙݨکہ ٻلی اولاد دی پرورش دے تمام تقاضے پورے کر کے انہاں کوں پروان چڑھیندی ہے تے انہاں توں کوئی توقع نی رکھدی۔ ایں طرح آدم زاد تے ٻلی اچ ممتاز حیثیت ٻلی دی تھئی۔ آدم دی حیثیت مخلوقات اچ صرف ایں واسطے ممتاز نی کہ آدم دے کول ٻال پیدا تھیندن یا آدم کوں بکھ تریھ لڳدی ہے یا آدم گرمی سردی توں آشنا ہے۔ اے سب تقاضے ٻئی نوع اچ وی ہن۔ ݙٹھا ونڄے تاں ٻہوں سارے ڳالہیں عام انساناں توں ہٹ کے ٻئے مخلوقات اچ زیادہ پائے ویندن۔ مثلاً کتے کوں پہلے توں علم تھی ویندے کہ بلاواں نازل تھیوݨ والے ہن جݙݨکہ آدمی کوں ایں ڳال دا علم نی ہوندا۔ پرندیاں کوں ٻہوں پہلے علم تھی ویندے کہ طوفان آوݨ والا ہے تے او اپݨے نویں ٹھکاݨے تے چلے ویندن۔ آدمی اشرف المخلوقات ہووݨ دا دعویٰ تاں کریندے پر جیں طرح کبوتر اپݨے جسم دے نال آسمان تے اݙ سڳدے آدمی نی اݙدا۔

جتھاں تک نوعی تقاضیاں دا تعلق ہے، اوندے اچ آدمی تے غیر آدمی تقریباً یکساں کردار ادا کریندن۔ سوال اے ہے کہ ہک چیڑی زندگی گزارݨ دے سارے تقاضے رکھدی ہے تے انہاں تقاضیاں کوں پورا کرݨ دے علم توں وی باخبر ہے پر او ہوائی جہاز نی بݨا سڳدی، ایٹم بم نی بݨا سڳدی، ریڈیو یا ٹی وی نی بݨا سڳدی تے آدمی اے تمام چیزاں بݨا گھندے۔ ایں علم کوں اساں او علم نی آکھ سڳدے جیہڑا علم اللہ نے بطور خاص آدم کیتے مخصوص کیتے۔ ایں واسطے کہ ایں علم دا تعلق عقل نال ہے۔ جیں طرح آدمی ٹی وی بݨا گھندے، چیڑی ٹی وی نی بݨا سڳدی۔ اونہی طرح چیڑی آسمان دے وسعتاں اچ پرواز کریندی ہے، آدمی پرواز نی کر سڳدا۔ آدم زاد اچ وی سب لوگ ایہجے عاقل تے باشعور نی ہوندے جنہاں توں ایجادات ظہور اچ آندے ہوون، عقل دی زیادتی یا کمی دی بنیاد تے اختراع و ایجادات قائم ہن۔ پر ہک علم ایہجا ہے جیہڑا عقل دی حدود توں ٻاہر ہے مثلاً اے کہ ہک بندہ چیڑی دی طرح اݙ سڳدے، او اݙݨ کیتے وسائل دا محتاج نی۔ اولیائے کرام دے ایہجے بے شمار واقعات تاریخ دے صفحات تے موجود ہن کہ انہاں نے ٹائم اسپیس دی نفی کر کے ہزاراں میل دور دے چیزاں کوں دوربین دے بغیر ݙیکھ گھدا تے لکھاں سال پہلے گزرے ہوئے آوازاں کوں سݨا تے انہاں کوں سمجھا۔

جݙݨ ڳال عقل دی آندی ہے تاں عقل باندر اچ وی ہے۔ عقل آدمی اچ وی ہے۔ باندر دی عقل دے مطابق جے باندر کوں علم سکھایا ونڄے تاں او سکھ گھندے۔ انسان دی عقل دے مطابق اونکوں جتنے علوم سکھائے ونڄن او وی سکھ گھندے لیکن روحانی علوم دا معاملہ ایندے برعکس ہے۔ روحانی علوم حاصل کرݨ کیتے اے ضروری ہے کہ آدم کوں اپݨی ذات دا عرفان ہووے۔ جے انسان اپݨی ذات دے عرفان توں بے خبر ہے تاں اوندی حیثیت کتے تے ٻلی توں زیادہ نی۔ انسان دے کول علم الٰہی دا مخصوص عطیہ موجود ہے۔ جے او اوں مخصوص علم کوں نی سکھدا تاں اے اپݨے اتے ظلم ہے۔ پیغمبراں دے بعد ایں علم کوں نوعِ انسانی دے اتے منکشف کرݨ دا ذریعہ او روحانی استاد یا روحانی بزرگ ہن جنہاں کوں اللہ نے اپݨا دوست قرار ݙتے تے جیہڑے اللہ دی قربت توں آشنا ہن۔

==لا الہ الا اللہ محمد رسول اللہ==
اللہ نے اپݨی نیابت تے خلافت دا تذکرہ امانت دے ناں نال کیتے یعنی خلافت تے نیابت نال متعلق علوم تے انہاں علوم دے ذریعے کائنات کوں تسخیر کرݨ دا اختیار آدم دے کول امانت ہے۔ امانت اچ اجازت نال تصرّف تاں کریج سڳدے پر اے ڳال ذہن اچ رہندی ہے کہ فلاݨی چیز ساݙے کول امانت ہے۔ امانت دا منشاء تے مفہوم اے ہے کہ آدمی شعوری تے ذہنی اعتبار نال ایں ڳال کوں تسلیم کر گھنے کہ اے چیز میݙی اپݨی ذاتی نی یا ایندا حصول میݙا اپݨا ذاتی وصف نی۔ اللہ کریم فرمیندن کہ اساں آدم کوں اپݨی امانت تفویض کر ݙتی تے اساں اونکوں اختیارات عطا فرما ݙتے۔ تاکہ اوں امانت کوں ساݙی مرضی تے ساݙی مشیئت دے مطابق استعمال کرے۔ علمِ حضوری تے علمِ حصولی دے ضمن اچ اے سمجھݨا ضروری ہے کہ علمِ حصولی دا ذریعہ عقل و شعور ہے۔ ایہجی عقل تے ایہجا شعور جینکوں تمام نوعِ انسانی سمجھ ٻجھ دا ناں ݙیندی ہے پر ٻہوں عجیب ڳال اے ہے کہ جݙݨ اساں عقل و شعور دا فہم تے تدبّر نال تجزیہ کریندے ہیں تاں عقل و شعور ساکوں بے عقلی، کم فہمی تے بے نظری نظر آندے۔ مثلاً اساں جݙݨ شماریات دی طرف متوجہ تھیندے ہیں تاں شماریات دی پہلی پوڑھی، پہلا قدم یا پہلا حرف &quot;ہک&quot; ہے۔ جے تک اساں ہک کوں ہک نہیں منیندے او زیر بحث نی آندا تے جے تک اساں ݙو کوں ہک یونٹ تسلیم نی کریندے چار دا تذکرہ نی تھیندا۔

فہم تے تفکر دا تقاضا اے ہے کہ ہک توں پہلے کیا ہئی۔ عقل و شعور ایں بارے اچ مجبور تے خاموش ہے۔ اساں آہدے ہیں کہ ٻال پیدا تھیا اوندا ناں زید یا بکر رکھا ڳیا پر اوہو ٻال آن تے لمحیاں اچ تبدیل تھی کے جسمانی خدوخال بدل کے ہک ایہجا روپ اختیار کر گھندے جیندے اچ ٻال دا بظاہر کوئی روپ نظر نی آندا۔ ول ایہے خدوخال اپݨے عروج کوں پہنچ کے تنزل کریندن تے آدمی بتدریج ہر آن ہر لمحہ ہر روز ہر مہینے تے ہر سال، گھٹدے گھٹدے، سمٹدے سمٹدے ہک ایہجی شکل اختیار کر گھندے کہ اوں شکل دے اندر جھانکݨ نال ساݙے اندر جوانی دی کوئی تصویر منعکس نی تھیندی۔ پر کتنی عجیب ڳال ہے کہ اڄ پیدا تھیوݨ والے ٻال دا ناں بکر ہے تاں اسی(۸۰) سال دے ٻڈھے دا ناں وی بکر ہے۔ عقل و شعور دی اے کتنی وݙی ستم ظریفی، کوتاہی تے کتنا وݙا نقص ہے کہ بدلݨ والی ہر چیز دا ناں ہک رہندے حالانکہ اسی(۸۰) سال دا ٻڈھا جیندا ناں بکر ہے او اسی (۸۰) سال پہلے ہک ݙینھ دی عمر دا ہئی تاں او اسی (۸۰) سال دی عمر توں یکسر مختلف ہئی۔ سوال اے ہے کہ جیہڑی چیز ساری دی ساری بدل ڳئی اوندا ہک ہی ناں کیویں برقرار رہیا۔ عقل دے کول ایندا کوئی جواب نی۔ ہک ٻال کوں اساں اسکول اچ پڑھݨ کیتے ٻلہیندے ہیں، ایں واسطے ٻلہیندے ہیں کہ ٻال دے اندر عقل و شعور پیدا تھیوے پر معاشرے نے جیں بے عقلی کوں عقل دا ناں ݙتے ٻال کوں اونہی بے عقلی نال روشناس کرایا ویندے۔ جے ایہو ٻال جیہڑا عقل و شعور توں بے خبر ہے، عقل و شعور دے دائرے اچ رہندے ہوئے استاد توں اے سوال کر ݙیوے کہ الف توں پہلے کیا ہئی؟ یا الف &quot;ب&quot; کیوں نی تے ب &quot;الف&quot; کیوں نی؟ تاں عقل و شعور دے کول ایندا  کوئی جواب نی۔ مقصد اے ہے کہ چند مفروضات کوں مجتمع کر کے ہک گھروندا بݨا گھدا ڳئے تے ایندے تے اصرار اے ہے کہ اے سب مفروضہ نی۔ ہݨ اے کیہجی حقیقت ہے کہ جیندی کوئی عملی توجیہ کینہی۔ بہرکیف ساکوں اکھیاں بند کر کے تے بے عقلی دا مظاہرہ کر کے انہاں مفروضات کوں تسلیم کرݨا پوندے تے جتنا زیادہ کوئی آدمی انہاں مفروضات کوں تسلیم کریندا ٹریا ویندے اونہی مناسبت نال اوندی عملی حیثیت اچ اضافہ تھیندا چلا ویندے۔ مثلاً ہک آدمی شماریات اچ پی۔ایچ۔ڈی(Ph.D) کرݨا چاہندے، اے سوال اپݨی جگہ قائم ہے کہ Mathematics مفروضیاں دے علاوہ کجھ نی۔ تفکر نال کم کریجے تاں اے آکھا ویسی کہ ہک بندے نے مفروضات کوں اپݨے اتے محیط کر گھدے یعنی مفروضات دی دنیا اچ ایہجی پوزیشن حاصل کر گھدی ہے جیہڑی ٻئے لوگاں کوں حاصل نی۔ ایہجے پڑھے لکھے آدمی کوں دانشور (Ph.D) آکھا ویندے۔

دنیا دا کوئی فلسفہ اے تسلیم نی کریندا کہ جیہڑی چیز دی بنیاد مفروضہ ہے او حقیقت وی ہے۔ مفروضہ یا فکشن دے حصول کیتے عقل و شعور دا ہووݨا ضروری ہے تے حقیقت کوں پہچاݨݨ کیتے مفروضہ حواس تے فکشن زندگی کوں الڳ الڳ کرݨا ضروری ہے۔ جݙݨ کوئی بندہ فکشن توں آزاد نی تھیندا او حقیقت دی دنیا اچ داخل نی تھی سڳدا۔ روحانی علوم یا دنیاوی علوم اچ ایہو فرق ہے کہ عقل کہیں چیز کوں سمجھ کے ݙیکھ کے تے محسوس کرݨ دے بعد تسلیم کریندی ہے پر جتھاں ایمان دا تذکرہ آندے اتھاں آدمی عقل دے نال ایمان تے یقین دا موازنہ کرے تاں اوندے ہتھ کجھ نی آندا۔ ایں واسطے کہ اللہ کریم کوں مادی اکھ نال نی ݙیکھیج سڳدا، نہ اللہ کریم کوں مادی لمس نال چھوا ونڄ سڳدے، ایں واسطے کہ اللہ دی ذات تے اللہ دی صفات تے اللہ دے تمام علوم مفروضہ تے فکشن حواس توں ماوراء ہن پر نال ہی نال انبیاء علیہم السلام دی تاریخ تے اللہ دے نازل کیتے ہوئے آسمانی صحائف ساکوں اے ݙسیندن کہ بندہ اللہ کوں ݙیکھ وی سڳدے تے اللہ کوں چھو وی سڳدے تے اللہ دے حضور اپݨا عجز و نیاز وی پیش کر سڳدے۔ اے ݙیکھݨا اے محسوس کرݨا اے چھووݨا اونہی وقت ممکن ہے جݙݨ آدمی فکشن یا علمِ حصولی دے دائرے توں قدم ٻاہر رکھدے۔

عقل دے ݙو دائرے ہن۔ ہک دائرہ اے ہے کہ عقل تاں ہے پر بندہ اوں عقل کوں استعمال نی کریندا تے جے تک اوں عقل کوں استعمال نی کر گھندا کجھ نی سکھ سڳدا۔ ٻیا دائرہ اے ہے کہ جݙݨ بندہ بے عقلی دا مظاہرہ کر کے عقل دے دائرے اچ داخل تھی ویندے تاں عقل اوندی رہنمائی کریندی ہے تے اوں رہنمائی اچ او طرح طرح دی معلومات تے طرح طرح دے علوم تے طرح طرح دی ایجادات دا موجد بݨ ویندے۔ مطلب اے تھیا کہ عقل حاصل کرݨ کیتے عقل دی ضرورت ہے۔ کوئی وی علم ہووے اونکوں سکھݨ کیتے اپݨے علم دی نفی کرݨی پوندی ہے تے آدمی جیں مناسبت تے جتنی طاقت نال اپݨی نفی کر ݙیندے اونہی مناسبت نال اوندے اتے علوم دے دروازے کھل ویندن۔ او علوم مفروضہ ہووے یا حقیقی ہوون۔
===قانون===
پہلے بندے کوں اپݨی تے انہاں علوم دی جیہڑے او ڄاݨدے، نفی کرݨی پوندی ہے۔ جیویں ہی او اپݨی یا اپݨے اندر سمائے ہوئے علوم دی نفی کریندے، اوندے کیتے ٻئے علوم آشکار تھی ویندن۔ اے قانون علمِ حضوری یا علمِ حصولی ݙوہاں اچ نافذ ہے۔ جݙݨ کوئی آدمی مسلمان تھیندے تاں اونکوں اوں ہستی دی وی نفی کرݨی پوندی ہے جیہڑی ہستی دا او اقرار کریندا پئے، یعنی پہلے او خدا دا انکار کریندے ول اقرار کریندے، جے پہلے قدم تے خدا دا انکار نہ کریجے تاں آدمی مسلمان نی تھیندا۔ مسلمان تھیوݨ کیتے اولین شرط کلمہ طیبہ پڑھݨا ہے۔ کلمہ طیبہ اچ او آہدے، &quot;لا الٰہ&quot;، کوئی معبود نی۔ &quot;الا اللہ&quot;، پر اللہ۔ پہلے اوں نے معبود دی نفی کیتی ول اثبات کیتا۔ ایندا مطلب اے تھیا کہ مسلمان تھیوݨ کیتے اولین شرط ہے کہ آدمی نفی تے اثبات دے قانون توں واقف ہووے۔ جݙݨ کوئی آدمی لا الٰہ الا اللہ محمد رسول اللہ پڑھدے تاں دراصل او اے آہدے کہ میں اوں معبود دی تے اوں اللہ دی نفی کرینداں جیہڑا میݙے مفروضہ علوم دے مطابق اللہ ہے تے اوں اللہ دی تصدیق کرینداں جیہڑے اللہ دے بارے اچ رسول ﷺ نے شہادت ݙتی ہے۔ رسول تے نبی ہمیشہ مفروضہ حواس توں ماوراء ہوندن۔ او حقیقی حواس دے دائرے اچ رہندے ہوئے زندگی گزریندن۔ &quot;لا الٰہ الا اللہ محمّد رسول اللہ&quot; آکھݨ دا مطلب اے ہے کہ آدمی ایں ڳال دا اعلان کریندے کہ میں مفروضہ تے عقلی حواس توں اپݨا رشتہ منقطع کر کے انہاں حواس اچ داخل تھیندا ہاں جیہڑے حق آگاہ تے غیب بین استاد علیہ الصلوٰۃ والسلام دے آکھݨ دے مطابق حقیقی حواس ہن۔

==پرسکون لہراں==
غیب بین تے مشاہداتی نظر ساکوں ایں حقیقت توں آگاہ کریندی ہے کہ عقل دے دائرہ کار اچ رہندے ہوئے اساں جو کجھ ݙیکھدے، سݨدے، سمجھدے، چھوندے تے محسوس کریندے ہیں، ساݙے کول کوئی ایہجی عملی توجیہ کینہی کہ اساں اوں ݙیکھݨ، سݨݨ، چھووݨ تے محسوس کرݨ کوں حقیقی عمل قرار ݙے سڳوں۔ بالآخر جݙݨ اساں عقلی تے شعوری دائرے اچ رہندے ہوئے کہیں عمل دا تفکر تے وجدان دے نال تجزیہ کریندے ہیں تاں ساݙے ہتھ سوائے ٹٹولݨ دے کجھ نی آندا۔ کہیں چیز کوں سمجھݨ کیتے بنیادی عمل نظر ہے یعنی جݙݨ اساں کہیں چیز کوں ݙیکھدے ہیں تݙاں اوں چیز دے بارے اچ ساکوں مزید معلومات حاصل کرݨ دا تجسّس پیدا تھیندے۔ ٻئی صورت اچ جݙݨ ساکوں کہیں چیز دا علم حاصل تھیندے تݙاں وی ایہا صورت حال ساݙے دماغ تے وارِد تھیندی ہے کہ اساں اوں چیز دے بارے اچ معلومات حاصل کر گھنوں کہ ساکوں اوں چیز دا علم تاں حاصل تھی ڳیا پر اے چیز حالی نگاہ دے سامنے نی آئی۔ جتھاں تک نگاہ دا تعلق ہے، سب ڄاݨدن کہ نگاہ کیتے جے تک کوئی ہدف (Target) نہ بݨسی، نگاہ اوں چیز کوں نی ݙیکھدی۔ پس ضروری تھیا کہ ݙیکھݨ کیتے کوئی ہدف قائم ہووے تے جیہڑے ہدف تے نگاہ کھڑے، اوندے اوصاف دماغ دی اسکرین تے منعکس تھیون۔
===قانون===
نگاہ اوہو کجھ ݙیکھدی ہے جو دماغ دے اتے منعکس تھیندے۔ اینکوں ایں طرح وی اکھیج سڳدے کہ دماغ اوہو کجھ محسوس کریندے جو نگاہ دماغ دے اتے منتقل کریندی ہے۔ ݙیکھݨ دے طرزاں اچ تفکر ساݙی رہنمائی کریندے۔ جو کجھ اساں ݙیکھدے ہیں اوندی معنوی تے حقیقی حیثیت ہوندی ہے تے ٻئی ڳال اے کہ او چیز حقیقت توں کتنی دور یا قریب ہے۔ علمِ حصولی دے دائرے اچ نظر دا کم مفروضہ یا فکشن ہے۔ مفروضہ تے فکشن حواس توں مراد اے ہے کہ اوں چیز اچ تغیّر تے ردّ و بدل واقع تھیندا رہوے۔

علمِ حضوری دے اندر جیہڑی نگاہ کم کریندی ہے او حقیقت تے مبنی ہے۔ ایں واسطے کہ علمِ حضوری دی نگاہ جو کجھ ݙیکھدی ہے اوندے اچ تغیّر نی ہوندا۔ مثلاً جے کہیں روحانی مسافر نے فرشتے کوں ݙٹھے، او جے سو سال دے بعد وی فرشتے کوں ݙیکھدے تاں فرشتے اچ اونکوں کوئی تغیّر نظر نی آندا۔ او کہیں روح کوں ݙیکھدے، جݙݨ وی ݙیکھدے، روح اپݨے خدوخال دے اعتبار نال اوہا نظر آندی ہے جیہڑی او ݙیکھ چکے۔ ایندے برعکس ہک آدمی &quot;بکر&quot; کوں جوانی دی عمر اچ ݙیکھدے۔ ݙاہ سال دے بعد جݙݨ اونکوں ݙیکھدے اوندے خدوخال اچ نمایاں تبدیلی نظر آندی ہے۔ ردّ و بدل تے تغیّر اچ ݙیکھݨا شعوری حواس دا کم ہے تے اوں ماورائی دنیا اچ ݙیکھݨا جیندے اچ تغیّر نی، لاشعوری حواس دا ݙیکھݨا ہے۔ ڳال کجھ ایں طرح بݨی کہ زندگی اچ ݙیکھݨ دے ݙو طرزاں ہن۔ ہک طرز بالواسطہ تے ہک طرز براہ راست ہے۔ بالواسطہ ݙیکھݨا شعوری نظر ہے تے براہ راست ݙیکھݨا لاشعوری نظر ہے۔ شعوری نظر مفروضہ تے فکشن ہے تے لاشعوری نظر غیر مفروضہ تے حقیقت ہے۔

انبیاء علیہم السلام دی تعلیمات دا خلاصہ اے ہے کہ آدمی فکشن نظر دی نفی کر کے اوں نظر کوں حاصل کر گھنے جیہڑی حقیقت کوں ݙیکھدی ہے۔ ہک چیز توں گزر کے ٻئی چیز اچ داخل تھیوݨا یا ہک چیز کوں چھوڑ کے ٻئی چیز کوں حاصل کرݨا اوں وقت ممکن ہے جݙݨ اساں چھوڑݨ والی چیز توں اپݨا تعلق عارضی طور تے یا غیر مستقل طور تے منقطع کر گھنوں۔ ایں رشتے کوں منقطع کرݨ دا ناں روحانیت اچ نفی کرݨا ہے تے جݙݨ آدمی اپݨی نفی کریندے تاں اوندے سامݨے مشیئت آ ویندی ہے۔ مراقبے دا عمل اپݨی نفی کرݨ کیتے پہلا سبق ہے۔ صاحب مراقبہ ہک ایہجا طریقہ کار اختیار کریندے جیندی کوئی شعوری توجیہ پیش نی کیتی ونڄ سڳدی۔ بجز ایندے کہ مراقبہ کرݨ والے بندے دے اندر بیک وقت ݙو نگاہواں کم کریندن۔ ہک نگاہ محدود ہے جیہڑی میڈیم (Medium) دے بغیر نی ݙیکھدی۔ ٻئی نگاہ غیر محدود ہے تے اونکوں کہیں میڈیم دی ضرورت نی۔ میڈیم توں مراد اسپیس ہے۔ گوشت پوست دی اکھ اسپیس دے دائرے توں ٻاہر نی ݙیکھ سڳدی، جے اکھ دے سامݨے توں اسپیس حذف کر ݙیویجے تاں کچھ نظر نی آندا تے ایندا تجربہ ایں طرح کیتا ونڄ سڳدے کہ ہک نقطے تے اکھ کوں ایں طرح مرکوز کر ݙیویجے کہ اکھ دے آنیاں دی حرکت تے پلک جھپکݨ دا عمل ساکت تھی ونڄے، ایں طرح نظر دے سامݨے خلاء تے روشنی دے سوا کوئی چیز نہ آسی۔
===قانون===
فکشن حواس اچ ݙیکھݨ دی طرز اے ہے کہ آنا حرکت کریندے تے پلک جھپکدی ہے۔ جے کہیں آدمی دے پلکاں ٻدھ ݙیویجن تاں چند سیکنڈ دے بعد اوندے سامݨے اندھارے دے سوا کوئی چیز باقی نی رہندی۔ یعنی آنیاں دے اتے پلک جھپکݨ دے عمل دے نال نال ہلکی ضرب پوندی ہے، اوہا ٻاہر توں آوݨ والے عکس کوں دماغ تے منتقل کریندی ہے۔
===مثال===
ہک کیمرہ ہے۔ اوندے اندر فلم ہے۔ کیمرے اچ نہایت عمدہ لینس (Lens) فٹ ہن۔ فلم دے اتے عکس منتقل تھیوݨ کیتے جتنی روشنی دی ضرورت ہے فضا اچ او روشنی موجود ہے۔ کیمرے دے لینس کوں اساں اکھ آہدے ہیں تے کیمرے دے اندر فلم کوں اساں دماغ یا حافظے دی اسکرین آہدے ہیں۔ لینس دے اتے جیہڑا بٹن لڳا ہویا ہے اونکوں اساں پلک جھپکݨ نال تعبیر کریندے ہیں۔ جے تک کیمرے دے اندر لڳا ہویا بٹن یا کیمرے دی پلک نہ جھپکسی یا حرکت اچ نہ آسی، فلم تے فوٹو منعکس نہ تھیسی۔ اینہی طرح جے تک اکھ دے آنیاں دے اتے اکھ جھپکݨ دا عمل صادر نہ تھیسی۔ دماغ دی اسکرین تے کوئی نقش نہ ابھرسی۔ موجودہ سائنس دی روشنی اچ ہک منظر دا عکس دماغ دی اسکرین تے تقریباً پندرہ سیکنڈ تک قائم رہندے۔ پندرہ سیکنڈ تک قائم رہݨ دا مطلب اے ہے کہ عکس پہلے ہلکا ہوندے ول کجھ واضح تھیندے ول ٻیا زیادہ روشن تھیندے۔ ول دھندلا تھی کے ریکارڈ بݨ ویندے۔ پندرہ سیکنڈ گزرݨ توں پہلے ٻیا عکس منتقل تھی ویندے۔ جے اساں پلک جھپکݨ دے عمل کوں مسلسل پندرہ سیکنڈ تک ول ول ساکت کروں تاں ہک ہی نقش دماغ دی اسکرین تے منتقل تھیندا رہندے۔ جݙݨ کوئی بندہ اکھیاں بند کر کے مراقبے اچ ٻہندے تاں اوں صورت اچ پلک جھپکݨ دا عمل تے پتلی دی حرکت دا عمل جاری رہندے۔ اکھیاں جے بند ہوون تاں عارضی طور تے پلک جھپکݨ دا عمل تاں ساکت تھی ویندے پر پتلی دی حرکت اپݨی جاہ موجود رہندی ہے تے پتلی دی حرکت دے نال نال پپلیاں وی متحرّک رہندن۔ پپلیاں دے متحرّک رہوݨ توں مراد اے ہے کہ پلک دی حرکت حالی جاری ہے یعنی دماغ دے اتے عکس بندی دا عمل تھیندا پئے۔ مراقبہ کرݨ والا بندہ ہک نقطے تے اپݨے ذہن کوں مرکوز کر ݙیندے تے او نقطہ &quot;تصوّر شیخ&quot; ہے یعنی او ݙیکھݨ دے اجتماعی صلاحیتاں کوں شیخ دے تصوّر اچ مجتمع کر ݙیندے۔ مطلب اے تھیا کہ ہک ہی عکس پنج منٹ، ݙاہ منٹ، پندرہ منٹ تسلسل دے نال دماغ دے اتے منتقل تھیندے۔
===قانون===
جیہڑا عکس دماغ دی اسکرین تے منتقل تھیندے اوں عکس دے اندر موجود صلاحیتاں، صفات تے خاصیتاں وی دماغ دے اتے منتقل تھیندن تے دماغ انہاں کوں محسوس کریندے۔ مثلاً ہک آدمی بھاہ ݙیکھدے، جیوی ہی بھاہ دا عکس دماغ دی اسکرین تے منتقل تھیندے، آدمی دے اندر حرارت تے گرمی دی خاصیت پیدا تھیندی ہے۔ ہک آدمی سرسبز و شاداب درختاں دے باغ اچ موجود ہے، رنگین پھلاں دی خاصیت یعنی ٹھاڈھل دماغ کوں منتقل تھیندی رہندی ہے۔ ایں طرح جݙݨ شیخ دی شبیہ دماغ دی اسکرین تے منتقل تھیندی ہے تاں شیخ دے اندر جیہڑا علمِ حضوری کم کریندا پئے او بتدریج دماغ اچ منتقل تھیندا رہندے۔

==اعتراف==
تھی ونڄ، کیا تھی ونڄ؟، 

&quot;تھی ونڄ&quot; آکھݨ والی ہستی دے ذہن اچ جیہڑا پروگرام ہے او روحانی طور تے وجود اچ آ ونڄے جݙݨ اے &quot;تھی ونڄ&quot; روحانی مظاہرات تے خدوخال دی شکل اچ وجود اچ آ ڳیا تاں لاعلمی کوں علم اچ بدلݨ کیتے &quot;تھی ونڄ&quot; آکھݨ والی ہستی نے خود کوں روحانی مظاہراتی دنیا دے سامݨے پیش کر ݙتا۔ اساں ڄاݨدے ہیں کہ نظر اوں وقت کم کریندی ہے جݙݨ نظر کیتے کوئی مرکزیّت ہووے۔ ایں دنیا اچ آوݨ دے بعد مرکزیّت اچ تبدیلی واقع تھئی لیکن قانون اپݨی جگہ بحال رہیا۔ جیں طرح حقیقت دماغ دی اسکرین تے منتقل تھیندی ہے اینہی طرح عارضی حواس وی دماغ دی اسکرین تے منتقل تھیندن۔ ڳال صرف اتنی ہے کہ عارضی کیفیات ساکوں پابند حواس اچ قید رکھدن تے تصوّر شیخ دا مراقبہ ایں امر دی کوشش ہے کہ کہیں ہک ہستی کوں مرکزیّت بݨا کے ول ول دماغ دی اسکرین تے منتقل کیتا ونڄے، جتنا زیادہ ہک خیال دماغ دی اسکرین تے منعکس تھیندے اونہی مناسبت سے دماغ میں ایک پیٹرن بن جاتا تے ایہو پیٹرن تصوّف دی اصطلاح اچ &quot;طرزِ فکر&quot; ہے۔ اساں جݙݨ روحانی استاد یا شیخ دا تصوّر کریندے ہیں تاں ازلی قانون دے مطابق شیخ دے اندر کم کرݨ والے اللہ دے صفات دا علم ول ول ساݙے دماغ دے اتے وارِد تھیندے تے جیویں جیویں شیخ دے اندر کم کرݨ والے روشنیاں سالک دے اندر منتقل تھیندن، سالک دا ذہن شیخ دے روشنیاں نال منور تھی ویندے۔ اتھاں تک کہ شیخ تے مرید ہک نقطے تے قائم تھی ویندن۔ تصوّف اچ اینہی حالت کوں نسبت آکھا ویندے۔ روحانیت اچ نسبت حاصل کرݨ دا اہم ذریعہ محبت تے عشق ہے۔ سالک دے اندر جیں حد تک محبت تے عشق دے لہراں موجزن تھیندن اونہی مناسبت نال اونکوں شیخ دا ذہن منتقل تھیندا رہندے تے ہک وقت ایہجا آندے کہ شیخ دے اندر کم کرݨ والے روشنیاں جیہڑے دراصل اللہ دی تجلّیات ہن، سالک کوں منتقل تھی ویندن۔ سالک انہاں انوار تے تجلّیات نال متعارف تھی ویندے۔ ایں حالت یا کیفیّت کوں فنا فی الشیخ آکھا ویندے۔ شیخ دے روشنیاں تے شیخ دے اندر کم کرݨ والے انوار و تجلّیات شیخ دا اپݨا ذاتی وصف نی۔ جیں طرح ہک سالک اپݨی تمام تر توجہ تے ذہنی اِرتکاز دے نال شیخ دے علم تے شیخ دی صفات کوں اپݨے اندر منتقل کر گھندے۔ اونہی طرح شیخ نے اپݨی تمام تر توجہ تے ذہنی اِرتکاز دے نال سیدنا حضور ﷺ دے علم تے صفات کوں اپݨے اندر منتقل کیتے۔

فنا فی الشیخ دی حالت اچ شیخ دے اندر کم کرݨ والے او صلاحیتاں سالک دے اندر بیدار تے متحرّک تھی ویندن، جنہاں صلاحیتاں دی بنیاد تے شیخ دے اندروں سیدنا حضور ﷺ دی نسبت منتقل تھیندی ہے۔ اوں ہی مقام کوں فنا فی الرسول آکھا ویندے۔ حضور ﷺ دا ارشاد ہے کہ میں تہاݙی طرح دا بشر ہاں پر میݙے اتے وحی آندی ہے۔ بشریت دے دائرے توں ٻاہر تھی کے جے ݙیکھیجے تاں حضور ختم المرسلین ﷺ دی فضیلت اے ہے کہ انہاں دے اتے وحی نازل تھیندی ہے۔ اے وحی خدا دی طرفوں آندی ہے تے سیدنا حضور ﷺ دے ذہن مبارک تے علوم لدنی، انوار تے تجلّیات الٰہی منعکس تھیندن۔ فنا فی الرسول دے بعد کوئی سالک قدم بہ قدم محبت، عشق تے گداز دے نال حضور ﷺ دے علوم دا عارف تھیندا رہندے تے ہک سعید وقت ایہجا آندے کہ حضور ﷺ دے علوم سالک کوں اوندی استعداد دے مطابق منتقل تھی ویندن۔ جتنی استعداد کہیں سالک دے اندر موجود ہے اوں ہی مناسبت نال او حضور ﷺ دی صفات اچ جذب تھی ویندے تے حضور ﷺ دی نسبت تے ہمت نال اوں مقام اچ ونڄ کھڑدے جیں مقام اچ اوں نے ایں ڳال دا اقرار کیتا ہئی کہ &quot;جیا&quot; تساں میݙے رب ہو۔

ایں نسبت کوں تصوّف اچ وحدت آکھا ویندے۔ ایندے بعد جے توفیق ملے تاں او مقامات کھلدن جنہاں دے بارے اچ کجھ لکھݨا یا ݙسݨا شعوری سکت توں ٻاہر ہے۔ اے سب بیان کرݨ دا منشاء اے ہے کہ انسان دے دماغ اچ ہک اسکرین ہے جیندے اتے بغیر وقفے دے عکس منتقل تھیندے رہندن۔ اے الڳ ڳال ہے کہ ہر عکس دی معنویت جدا جدا ہے۔ جے عکس دی اے منتقلی علمِ حصولی دے دائرے اچ ہے تاں اے علم مفروضہ تے فکشن ہے تے جے اوں علم دی منتقلی علمِ حضوری دے دائرے اچ ہے تاں عکس دے اندر موجود علم حقیقت تے مبنی ہوندے، پر قانون اپݨی جاہ قانون ہے کہ جے تک ذہن انسانی تے کوئی نقش منتقل نی تھیندا، انسان دی نظر تے فہم کم نی کریندی۔

==جادو==
روحانی علم جیہڑا روحانی اولاد کوں منتقل تھیندے او بالکل اوں ہی طرح ہے جیں طرح ہک پیؤ دی دنیاوی دولت اولاد اچ تقسیم تھیندی ہے۔ جیں طرح مادی طریقہ کار دے بعد اولاد کوں ما پیؤ دی طرزِ فکر منتقل تھیندی ہے۔ اولاد دنیاوی جاہ و جلال، دولت و عزت تے جواہرات دی متلاشی ہوندی ہے تے دنیا کوں اہمیت ݙیندی ہے۔ بالکل اوندے برعکس روحانی پیؤ دی اولاد دے نزدیک دنیا تے زر و جواہر دی کوئی اہمیت نی ہوندی، او صرف ایں حد تک دنیا اچ دلچسپی گھندے کہ اوندے دنیاوی ضروریات پورے تھیندے رہن۔ ضروریات پوری تھیوݨ اچ وی اوندے اندر اے یقین مستحکم تھی ویندے کہ ضروریات دا کفیل اللہ ہے۔ ایندے برعکس او طرزِ فکر جیندے اچ دنیا دی محبت ہووے اوندے اچ روحانی قدراں موجود نہ ہوون، استاد یا گرو توں علوم تاں منتقل تھیون پر ایہجے علوم جیہڑے روحانیت دے دائرہ کار آ  نہ آندے ہوون تے طرزِ فکر بنیادی طور تے دنیاوی ہووے، تصوّف دی اصطلاح اچ استدراج سݙیندی ہے۔ استدراجی علوم او ہوندن جنہاں دے اندر شیطانیت تے ذرّیّت ابلیس دی طرزِ فکر موجود ہووے تے او علوم جیہڑے ایہجے استاد توں منتقل تھیندن جیندی طرزِ فکر اچ دنیا مفروضہ تے فکشن دے علاوہ کجھ نی، روحانی علوم سݙیندن۔ روحانی علوم دے ݙو طرزاں ہن، ہک استدراج تے ہک علمِ حضوری۔ او تمام علوم جیہڑے آدمی، شیطانی طرزِ فکر تے شیطانی صلاحیتاں کوں بیدار کر کے حاصل کر گھندے، استدراج ہے۔ روحانی علوم دی طرح استدراجی علوم وی بطور ورثہ منتقل تھیندن۔ استدراج حاصل کرݨ کیتے وی ذکر و اشغال دا سہارا گھدا ویندے۔ ایں علم کوں حاصل کرݨ کیتے وی محنت و مشقت چاوݨی پوندی ہے تے وݙے وݙے ریاضتاں کرݨے پوندن۔ 

علمِ حضوری حاصل کرݨ کیتے وݙے وݙے مجاہدے تے وݙے وݙے ریاضتاں کرݨے پوندن۔ جیں طرح ہک روحانی آدمی توں کوئی کرامت صادر تھیندی ہے اونہی طرح ہک ایہجے آدمی توں خرق عادت صادر تھیندی ہے جیہڑا استدراجی علوم دا وارث ہے۔ استدراجی تے شیطانی علوم توں خرق عادت دا صادر تھیوݨا تے حضوری یا انبیاء دے علوم دے تحت کہیں خرق عادت دا صادر تھیوݨا قرآن پاک توں ثابت ہے۔ حضرت موسیٰ علیہ السلام دے واقعے اچ ایں ڳال کوں وضاحت نال بیان کیتا ڳئے۔ فرعون نے اپݨے ملک دے تمام ماہر جادوگراں کوں طلب کیتا تے ہک ݙینھ حضرت موسیٰ علیہ السلام نال مقابلے کیتے مقرّر تھیا۔ ہک وݙے میدان اچ علوم استدراج دے ماہرین تے جادوگر جمع کیتے ڳئے۔ اوں میدان اچ موسیٰ علیہ السلام وی موجود ہن۔ سوال کیتا ڳئے کہ موسیٰ علیہ السلام پہل تہاݙی طرفوں تھیسی یا ساݙی طرفوں تھیسی؟ جلیل القدر موسیٰ علیہ السلام نے ارشاد فرمایا،
اے جادوگر! توں پہل کر۔ جادوگراں نے رسیاں سٹیاں جیہڑے نانگ بݨ ڳئے تے بانس سٹے جیہڑے اژدھا بݨ ڳئے۔ حضرت موسیٰ علیہ السلام، نانگ تے اژدھیاں کوں ݙیکھ کے گھبرا ڳئے۔ اللہ کریم نے ارشاد فرمایا، &quot;اے موسیٰ! ݙرݨ تے غمگین تھیوݨ دی کوئی ضرورت نی۔ میں تیݙے نال ہاں، تون اپݨا عصاء سٹ چھوڑ&quot;۔ حضرت موسیٰ علیہ السلام نے عصاء زمین تے سٹ ݙتا جیہڑا ہک وݙے اژدھے اچ تبدیل تھی ڳیا تے اوں نے میدان اچ موجود تمام نانگاں تے اژدھیاں کوں نڳل گھدا تے ایں طرح علم استدراج دے ماہرین جادوگراں تے علمِ حضوری کوں فتح حاصل تھئی پر اے ڳال محلِ نظر ہے کہ جادوگراں نے رسی سٹی تاں نانگ بݨے تے جادوگراں نے بانس سٹے تاں اژدھے بݨے تے موسیٰ علیہ السلام نے اپݨی سوٹی سٹی تاں او اژدھا بݨ ڳئی۔ فرق جے کجھ ہے تاں او اے ہے کہ موسیٰ علیہ السلام دی ہک سوٹی اتنا وݙا اژدھا بݨ ڳئی کہ اوں میدان اچ موجود بے شمار نانگاں تے اژدھیاں کوں ڳیت گھدا۔ پر جتھاں تک جادوگراں دی خرق عادت یا جادو دا تعلق ہے انہاں دے رسیاں وی نانگ بݨ ڳئے تے موسیٰ علیہ السلام دی سوٹی وی اژدھا بݨ ڳئی۔ فرق صرف اے نظر آندے کہ موسیٰ علیہ السلام کوں جادوگراں تے غلبہ حاصل تھیا تے اللہ دی نصرت انہاں دے شامل حال رہی۔ ایں ڳال کوں ذرا آسان الفاظ اچ بیان کیتا ونڄے تاں ایں طرح آکھا ویسی کہ علوم دا یقین ݙوہاں درجیاں اچ ہوندے۔ ہک درجہ اے ہے کہ ایں علم دی بنیاد زر پرستی، جاہ طلبی تے دنیاوی عزت و وقار ہے، تے ݙوجھے درجے اچ علم حق دی تعریف اے ہے کہ علم حق ماسوائے اللہ دے ٻیا کجھ نی۔ علم حق والا بندہ جو کجھ ݙیکھدے جو کجھ سݨڈے او حق دے سوا کجھ نی ہوندا۔ اوندے پیش نظر ناموری نی ہوندی۔ اوندے پیش نظر زر پرستی نی ہوندی۔ اوندے پیش نظر دنیاوی لالچ نی ہوندا۔ اوندے ذہن اچ کݙہیں اے ڳال نی آندی کہ میݙے کولوں کوئی ایہجی خرق عادت صادر تھیوے جیندی وجہ توں لوگ مرعوب تھیون تے میݙی عزت کیتی ونڄے۔ ایندے برخلاف استدراج والیاں دا ذہن اے ہوندے کہ او اپݨے کارنامے ݙکھا کے دنیا حاصل کریندن۔ ایندی سند وی قرآن پاک توں ملدی ہے۔

فرعون نے جادوگراں کوں طلب کر کے آکھا،
جے تساں موسیٰ کوں زیر کر ݙتا تاں میں تہاکوں مالا مال کر ݙیساں تے تہاکوں اپݨا مصاحب بݨا گھنساں۔ ایں ڳال توں واضح تھیندے کہ جادوگراں نے جادو دے ذریعے جیہڑے کارنامے انجام ݙتے اوندے پچھوں دنیاوی اغراض تے دنیا پرستی ہئی۔
جݙݨکہ حضرت موسیٰ علیہ السلام کوں میدان اچ آوݨ توں پہلے ایں قسم دی کہیں ڳال دا خیال تک نہ ہئی۔ محض حق دے غلبے کیتے تے اللہ دی عظمت و جبروت کوں ظاہر کرݨ کیتے تے اے ݙسݨ کیتے کہ شیطانی علوم، علوم حق دے سامݨے باطل ہن، کمزور تے جھوٹے ہن میدان اچ تشریف گھن آئے۔ اللہ دا اے ارشاد کہ ݙر نہ اپݨی سوٹی سٹ ݙے، اے ثابت کریندے کہ جادوگراں نے میدان اچ جادو جڳایا۔ حضرت موسیٰ علیہ السلام ایندے کیتے پہلے توں تیار نہ ہن۔ محض اللہ دے بھروسے تے انہاں وݙے وݙے طاقتور جادوگراں دے سامݨے ونڄ کھڑے تھئے، ایندے علاوہ جادوگراں نے جیہڑے رسیاں سٹے ہن انہاں دے نانگ بݨ ڳئے ہن۔ اے سب فریب تے فکشن ہئی۔ ایں واسطے کہ جݙݨ موسیٰ علیہ السلام دی سوٹی نے انہاں کوں نڳل گھدا تاں انہاں دا وجود ختم تھی ڳیا جݙݨکہ موسیٰ علیہ السلام نے اپݨے عصاء تے ہتھ سٹا تاں انہاں دے ہتھ اچ دوبارہ عصاء آیا۔ معجزے تے جادو اچ اے فرق ہے کہ جادو دی تخلیق تے جادو دا مظاہرہ عارضی ہوندے۔
===قانون===
حقیقت تبدیل نی تھیندی، حقیقت رہندی ہے۔ جادو دے زور نال بݨے ہوئے نانگ تے جادو دے زور نال بݨے ہوئے اژدھے سب نیست و نابود تھی ڳئے تے موسیٰ علیہ السلام دی سوٹی موجود رہی۔ ایں واقعے نال روحانی شاگرداں کیتے اے انکشاف تھیا کہ طرزِ فکر جے غیر حقیقی ہے تاں عارضی ہے۔ طرزِ فکر جے حقیقی ہے تاں حقیقت ہے۔ حقیقت اچ ردّ و بدل نی تھیندا۔ ہک استاد یا گرو اپݨے چیلے کوں جݙݨ استدراجی علوم سکھیندے تے اے علوم سکھاوݨ کیتے چیلے دے اندر اپݨی طرزِ فکر منتقل کریندے تاں او چیلہ گرو تاں بݨ ویندے لیکن حقیقت توں دور رہندے تے جݙݨ کوئی بندہ پیغمبراں دی طرزِ فکر نال علوم حاصل کریندے تاں حقیقت آشنا تھی ویندے اتھاں تک کہ حقیقت، حقیقت نال ڳکی پا گھندی ہے۔ تاریخ اچ ہک وی ایہجی مثال موجود نی کہ کہیں ایہجے بندے نے جیہڑا حقیقی طرزِ فکر دا حامل ہئی، نے علم استدراج دی طرف رجوع کیتا ہووے تے ایہجے ہزار ہا مثالاں موجود ہن کہ علم استدراج دے وݙے وݙے ماہر تے دانشوراں نے اسلام دی حقانیت کوں قبول کر کے شیطانی علوم توں اپݨا ذہن صاف کر کے حق آشناء تے حق پرست بݨ ڳئے۔ مرشد کریم، استاد یا گرو دی طرح ہے۔ ڳال صرف اتنی جیہی ہے کہ استاد دے اندر طرزِ فکر کیہڑی کم کریندی پئی ہے تے اوں طرزِ فکر دا تعلق شیطانیت نال ہے یا اوں طرزِ فکر دی رسائی حق تے ہے۔ جیں طرزِ فکر دی رسائی حق تے ہے، اوہا طرزِ فکر بندے کوں اللہ نال متعارف کرویندی ہے تے ایہجا بندہ ہی راہ سلوک اچ قدم قدم ٹر کے اللہ کوں ݙیکھ گھندے، اللہ نال ہم کلام تھی ویندے تے اللہ دا دوست بݨ ویندے، ایہجا دوست جیندے اندر خوف تے غم نی ہوندا۔

==ماحول==
انسان دا کردار اوندی طرزِ فکر دی تعمیر کریندے۔ طرزِ فکر اچ پیچ ہے تاں کردار وی پیچیدہ بݨ ویندے۔ طرزِ فکر سادہ ہے تاں بندے دی زندگی وچ سادگی داخل تھی ویندی ہے۔ طرزِ فکر جے سطحی ہے تاں بندہ سطحی طریقے تے سوچیندے۔ طرزِ فکر اچ جے گہرائی ہے تاں بندہ ہر چیز دے اندر گہرائی تلاش کرݨ کیتے تفکر کریندے۔ اللہ کریم نے حضرت ابراہیم علیہ السلام دے واقعے اچ اینہی طرزِ فکر دی نشاندہی کیتی ہے۔ ہزاراں لکھاں آدمیاں دی موجودگی اچ ہک فرد واحد دی سوچ الڳ ہے تے اوں سوچ اچ حقیقت پسندی تے گہرائی ہے۔ حضرت ابراہیم علیہ السلام دے واقعے اچ ایں ڳال دی طرف اشارہ موجود ہے کہ ہک خاص طرزِ فکر دے لوگاں اچ رہندے ہوئے وی طرزِ فکر الڳ تھی سڳدی ہے۔ اے حقیقت پسندانہ طرزِ فکر کتھوں منتقل تھئی۔ جݙݨکہ پورے ماحول اچ کتھائیں نظر نی آندی۔ ایندا جواب اے ہے کہ حقیقت پسندانہ طرزِ فکر ہر آدمی دے اندر موجود ہے پر ہر آدمی اونکوں استعمال نی کریندا۔ حضرت ابراہیم علیہ السلام توں بت پرست لوگاں نے پچھا کہ انہاں خداواں کوں کیں تروڑے؟ حضرت ابراہیم علیہ السلام نے جواب ݙتا اپݨے خداواں توں پچھ گھنو۔ لوگاں دے سامݨے اے ڳال آ ڳئی ہئی کہ بت اپݨی مرضی تے منشاء استعمال نی کر سڳدے تے انہاں کوں تروڑا ونڄ سڳدے پر انہاں دے اندر ول وی حقیقت پسندی نے حرکت نہ کیتی۔

روحانی رستے دے مسافر دی طرزِ فکر اچ تبدیلی ایں طرح تھیندی ہے کہ روحانی استاد یا پیر و مرشد بتدریج اپݨے شاگرد نال ایں قسم دے ڳالہیں کریندے جیہڑے اوندے ماحول اچ موجود نی ہوندے یا ماحول اچ رہݨ والے لوگ ایں طرف توجہ نی ݙیندے۔ مرشد کریم مرید دے اندر ایں ڳال کوں راسخ کر ݙیندے کہ جیہڑی چیز مفروضہ ہے اونکوں حقیقت نی اکھیج سڳدا۔ او اے وی ݙسیندے کہ باوجود ایندے کہ آدمی خود کوں با اختیار سمجھدے۔ زندگی دے شب و روز اچ کتھائیں وی اونکوں اختیار نی۔ پیدا اپݨے اختیار نال نی تھیندا۔ پیدائش دے بعد بالکل غیر اختیاری طور تے ودھدے۔ جوانی دے بعد نہ چاہݨ دے باوجود ٻڈھا تھی ویندے۔ دنیا دا ہک فرد واحد وی اے نی چاہندا کہ او مر ونڄے۔ پر جیہڑا آدمی پیدا تھیندے او مردا ضرور ہے۔ آدمی کوں ایں ڳال تے تاں اختیار ہے کہ او غذائی ضروریات کوں گھٹ یا زیادہ کر گھنے لیکن ایندے تے دسترس نی کہ او ساری زندگی کھاݨا نہ کھاوے یا ساری زندگی نہ پاݨی پیوے یا ہفتیاں مہینیاں بیدار رہوے۔ اے تمام ڳالہیں ایہجے ہن جیہڑے ہر ہر لمحے اچ آدمی دے نال چنبڑے ہوئے ہن۔ لمحات، گھنٹے، ݙینھ، مہینے تے سال، اے تغیّر ہک ایہجا تغیّر ہے جیندے توں کوئی باہوش آدمی انکار نی کر سڳدا۔ انہاں تمام تغیّرات دی نشاندہی کر کے مرشد کریم ݙسیندن کہ ایں تغیّر دے پچھوں اے حقیقت لکی ہوئی ہے کہ کوئی ذات ایہجی ہے جیندے ہتھ اچ ایں تغیّر و تبدل دے ݙوریاں ہن تے او ہتھ انہاں ݙوریاں کوں جیں طرح حرکت ݙیندے زندگی اچ تغیّر واقع تھیندے۔ سالک جݙݨ ݙینھ رات ایہجے مشاہدات توں گزردے جنہاں دے اتے غیر روحانی آدمیاں نے پردہ سٹیا ہویا ہے تاں اوندا ذہن خود بخود اوں قادر مطلق ہستی دی طرف رجوع تھی ویندے جیڑی ہستی نے تغیّر و تبدل دے ݙوریاں سنبھالے ہوئے ہن۔

طرزِ فکر دا ایہو بیج ہے جیہڑا مرشد کریم دماغ اچ رہا ݙیندے ول اوں بیج کوں پروان چڑھاوݨ کیتے مرشد مزید جدوجہد تے کوشش کریندے۔ او ایہجے برگزیدہ حضرات کوں سامنے گھن آندے جنہاں دی طرزِ فکر اچ حقیقت پسندی کٹ کٹ کے بھری ہوندی ہے۔ مثلاً او اپݨے تصرّف نال مرید کوں خواب دی ایہجی دنیا اچ گھن ویندے جیہری دنیا اچ اولیاء اللہ تے پیغمبراں دی زیارت اونکوں نصیب تھیندی ہے۔ مسلسل تے متواتر خوابی مشاہدے دے بعد اوندا رخ اولیاء اللہ تے پیغمبراں دی طرف مڑ ویندے تے اوندی طرزِ فکر تے ایہجا رنگ چڑھ ویندے جیہڑا رنگ اولیاء اللہ تے پیغمبراں کیتے مخصوص ہے۔ اوندی باطنی اکھ تے مرشد کریم ایہجی عینک لا ݙیندے کہ عینک دے اندر لڳے ہوئے شیشے اونکوں اوہو کجھ ݙیکھیندن جیہڑی مرشد کریم دی طرزِ فکر ہے۔ مثلاً عینک دے اندر جیہڑے رنگ دے گلاس لڳے ہوندن آدمی کوں اوہو رنگ نظر آندے۔ عینک دے گلاس جے نیلے ہن تاں ہر چیز نیلی نظر آندی ہے۔ گلاس جے سرخ ہن تاں ہر چیز سرخ نظر آندی ہے۔ گلاس جے صاف شفاف تے مجلیٰ ہن تاں اونکوں چیزاں صاف شفاف تے مجلیٰ نظر آندن۔ عینک دے شیشے جے دھندلے ہن تاں ہر چیز دھندلی نظر آندی ہے تے جے عینک دے شیشے اندھے ہن تاں عینک دے شیشے اکھ تے لاوݨ کے باوجود اکھ اندھی رہندی ہے، کجھ نظر نی آندا حالانکہ عینک لاوݨ دے بعد اکھ کھلی رہندی ہے۔ رنگ دراصل طرزِ فکر ہے۔ عینک دے اندر جیہڑی قسم دی طرزِ فکر دا گلاس فِٹ کر ݙتا ویندے اوہا طرزِ فکر کم کریندی ہے۔ عینک دے اندر شیشہ اتنا صاف تے مجلّیٰ وی ہوندے کہ آدمی میلاں دور دی چیز ݙیکھ سڳدے، ایندے برعکس عینک اچ لڳا ہویا گلاس اتنا اندھا وی ہوندے کہ عینک لاوݨ دے بعد آدمی کوں اتنا وی نظر نی آندا جتنا کہ عینک لائے بغیر نظر آندے۔

ݙیکھݨا، چیزاں دی ماہیت معلوم کرݨا، تفکر کرݨا ہر آدمی دے اندر موجود ہے۔ ڳال صرف اتنی ہے کہ ساکوں انہاں صلاحیتاں دا استعمال نی آندا۔ مرشد چونکہ تفکر دے صلاحیتاں دے استعمال کوں ڄاݨدے تے اوندی زندگی تفکر نال تعمیر تھئی ہے ایں واسطے مرید دے اندر جݙݨ مرشد دی صلاحیت منتقل تھیندی ہے تاں تفکر دا رہایا ہویا بیج آہستہ آہستہ تناور درخت بݨ ویندے۔
ایں بیج کوں تناور درخت بݨݨ وچ جیہڑی چیز رکاوٹ بݨدی ہے او آدمی دا اپݨا ذاتی ارادہ تے عقل ہے۔ کوئی بندہ جݙݨ اپݨی ذات کوں سامݨے گھن آندے تے عقل کوں سب کجھ سمجھ گھندے تاں اونکوں کامیابی نی تھیندی۔ ایں واسطے کہ اوندے اندر جیہڑا شعور کم کریندا رہیے اوندا تعلق اوں طرزِ فکر نال ہے جیہڑی طرزِ فکر اچ گہرائی تے حقیقت پسندی نی۔

==سخاوت==
عام مشاہدہ ہے کہ ٻال جیہڑی زبان ٻولیندے اوں زبان کوں سکھݨ کیتے درس و تدریس دا کوئی سلسلہ قائم نہیں کیتا ویندا۔ ٻال جیں طرح ما پیؤ کوں ٻولیندے ہوئے ݙیکھدے اوہے الفاظ ٻولݨا شروع کر ݙیندے۔ عمر دی مناسبت نال لفظ ترٹے ہوئے ہوندن لیکن بالآخر او اپݨی مادری زبان اوں طرح ٻولیندے کہ جیویں اے ہمیشہ توں سکھا سکھایا پیدا تھیندے۔ ایندے نال نال والدین جیں طرح خورد و نوش کریندن ٻال وی اوں طرح کھاݨا کھاندے۔ ماحول جے پاکیزہ تے صاف ستھرا ہے تاں ٻال دا ذہن وی پاکیزہ تے صاف ستھرا رہندے۔ والدین جے مندے بکدن تاں گھر اچ ٻال کیتے مندے ݙیوݨا کوئی خلاف معمول یا بری ڳال نی ہوندی۔ ٻال دے اتے او تمام اثرات مرتّب تھیندن جیہڑے اوندے ماحول اچ موجود ہن۔ گھر دی چار دیواری تے ما دی آغوش توں نکل کے ٻال جݙݨ ٻاہر دے ماحول اچ قدم رکھدے تاں اوندے اتے او تمام اثرات مرتّب تھیندن جیہڑے ماحول اچ موجود ہن۔

روحانی نقطہ نظر نال دنیا اچ ہر پیدا تھیوݨ والا فرد ادھا ماحول دے زیر اثر تربیت پیندے تے ادھا والدین دی تربیت دے مطابق۔ ایں غیر اختیاری تربیت دے بعد ہک ٻیا دَور شروع تھیندے او اے کہ والدین اپݨے لخت جگر کوں کیا بݨاوݨ چاہندن۔ والدین جے ٻال دے اندر خود نمائی دے عادات منتقل کر ݙیندن تاں ٻال دے اندر خود نمائی دے اثرات غالب آ ویندن۔ والدین جے ٻال دی صحیح تربیت دے نال ایہجے علوم سکھیندن جنہاں علوم اچ اخلاقیات دا زیادہ اثر ہوندے تاں ٻال بااخلاق تھیندے تے شعور دی منزل اچ داخل تھی کے ایہجا پیکر بݨ ویندے جیہڑا معاشرے دے کیتے عزت و توقیر دا باعث ہوندے۔ والدین دی طرزِ فکر جے دولت پرستی ہے تاں اولاد دے اندر دولت پرستی دے رجحانات زیادہ مستحکم تھی ویندن۔
تربیت دے ݙو طریقے ہن۔ ہک غیر اختیاری تے ٻیا اختیاری۔ غیر اختیاری طریقہ اے ہے کہ ٻال جو کجھ گھر دی چار دیواری تے ماحول اچ ݙیکھدے اونکوں قبول کر گھندے۔ اختیاری صورت اے ہے کہ والدین اونکوں مخصوص تربیت دے نال معاشرے نال روشناس کرویندن تے جݙݨ اے بالغ فرد تھی ویندے تاں اوندی اپݨی ہک شخصیت بݨ ویندی ہے۔
کہیں بندے دے کردار دی تشکیل کیتے ضروری ہے کہ اونکوں ہک مخصوص طرزِ فکر حاصل کرݨ کیتے اوہو جیہی قربت حاصل ہووے جیں طرح ہک فرد کیتے ماحول، والدین، رشتے دار تے تعلیمی درسگاہ قربت دا ذریعہ بݨ کے اوندے کردار دی تشکیل کریندن۔ اینہی طرح روحانی آدمی دے کردار دی وی تشکیل تھیندی ہے تے او ایں طرح تھیندی ہے کہ اونکوں ایہجے کہیں بندے دی قربت حاصل تھی ویندی ہے جیندا کردار روحانی قدراں تے محیط ہے۔ مراد دا کردار عوام النّاس توں تے انہاں لوگاں توں جیہڑے روحانی حقیقتاں توں بے خبر ہن، ممتاز ہوندے۔ ایں شخصیت نال جیں حد تک قربت تھیندی ویندی ہے اونہی مناسبت نال مرید دے اندر روحانی اوصاف منتقل تھیندے رہندن تے مراد دی طرزِ فکر دا ہک جزو مرید دے دماغ دی اسکرین تے نقش تھی ویندے۔ ایں طرزِ فکر دا ناں &quot;سلوک&quot; ہے۔ ایہو او رستہ ہے جیندے تے چل کے کوئی سالک اپݨے اندر موجودہ روحانی قوتاں نال متعارف تھیندے۔ قرآن پاک اچ بیان کردہ پیغمبراں دی زندگی تے پیغمبراں دے مشن توں اے ڳال واضح ہے کہ پیغمبراں نے ہک مخصوص طرزِ فکر دا پرچار کیتے۔ پیغمبرانہ اوصاف نال ہر بندہ برائی تے اچھائی اچ تمیز کر سڳدے یعنی پیغمبراں نے نوعِ انسانی کوں اچھائی تے برائی دے تصوّر توں آشنا کیتے۔ ٻئی مخلوق تے انسان کوں ایں واسطے ممتاز حیثیت حاصل ہے کہ انسان اچھائی تے برائی دے تصوّر توں واقف ہے۔ اونکوں ایں ڳال دا علم ݙتا ڳئے کہ زندہ رہݨ کیتے مخصوص طرزِ فکر انسان کوں اچھا بݨیندی ہے تے زندہ رہݨ کیتے ٻئی طرزِ فکر انسان کوں اچھائی توں دور کر ݙیندی ہے۔ اچھائی دے تصوّر دے نال نال اے ڳال وی انسان دا علم بݨ ویندی ہے کہ اچھا فرد او ہے جیہڑا اپݨی اصل توں باخبر ہے۔ اصل توں باخبری اونکوں ہک ایہجے علم توں روشناس کرویندی ہے کہ جیہڑا علم اونکوں اپݨے اندر کم کرݨ والی مخفی صلاحیت نال واقف کر ݙیندے۔ مخفی صلاحیتاں جیہڑی مناسبت نال استعمال کیتے ویندن اتنا ہی اوندا کردار مصفّیٰ تے پاکیزہ تھی ویندے۔ ایندے برعکس آدمی اپݨے اندر جیں حد تک مخفی صلاحیتاں توں ناواقف ہے اونہی مناسبت نال اوندا کردار دھندلا رہندے۔

ہک ٻکری تے انسان دی زندگی دا جے تجزیہ کریجے تاں ٻکری تے انسان ہک ہی طرح دی زندگی گزریندن۔ انسان کوں جیہڑی صلاحیت ٻکری توں ممتاز کریندی ہے او اے ہے کہ انسان اپݨے اندر موجود مخفی صلاحیتاں توں واقف تھی ویندے تے جے کوئی انسان انہاں مخفی صلاحیتاں توں واقف نی یا اونکوں اپݨی ذات دا عرفان حاصل نی تاں او ٻکری یا کہیں ٻئے جانور توں ممتاز نی۔ مخفی صلاحیتاں توں واقف تھیوݨ کیتے ضروری ہے کہ اونکوں ایہجے پیؤ دی آغوش میسر ہووے جیندے اندر مخفی علوم دا دریا موجزن ہووے تے اونکوں ایہجا ماحول میسر ہووے جیں ماحول اچ پاکیزگی ہووے۔ پیؤ توں مراد استاد یا مرشد ہے۔ ماحول توں مراد مرشد دی روحانی اولاد ہے۔ ٻال دا شعور والدین دی جھولی، گھر دی چار دیواری تے ماحول نال بݨدے۔ ماحول وچ جے کثافت، تعفن، گھٹن، بے سکونی تے اضطراب ہے تاں ٻال وی ذہنی طور تے سکون توں نا آشنا ہوندے۔ ایندے برعکس جے گھر اچ سکون ہے، آرام ہے، والدین دی آواز اچ مٹھاس ہے، لہجے اچ پیار ہے تے دماغی اعتبار نال والدین پر سکون ہن تاں ٻال بالکل غیر اختیاری طور تے پر سکون کردار دا حامل ہوندے۔ اے ڳال ساݙے مشاہدے اچ ہے کہ چیخ کے ٻولݨ والے والدین دے ٻال وی چیخ کے ٻولیندن۔ لندھے تے لالچی والدین دے ٻال وی لندھے تے لالچی ہوندن۔ کبر و نخوت دے پیکر والدین دے بالاں دے اندر غرور تے تکبر کٹ کٹ کے بھرا ہویا ہوندے۔ ضدی تے سرکش والدین دے ٻال ضدی تے سرکش ہوندن۔ حلیم الطبع ما پیؤ دی اولاد حلیم طبیعت ہوندی ہے۔ سخی والدین دی اولاد عام طور تے سخی ہوندی ہے۔

تاریخ دے اوراق شاہد ہن کہ پیغمبر اسلام ﷺ دے سامݨے جݙݨ جنگی قیدیاں دی فہرست پیش کیتی ڳئی تاں ہک خاتون دے ناں دے نال طائی لکھا ہویا ہئی۔ تحقیق کراوݨ نال معلوم تھیا کہ اے خاتون حاتم طائی دے قبیلے دی ہے۔ پیغمبر اسلام ﷺ نے اوندی رہائی دا حکم صادر فرمایا۔ خاتون کوں جݙݨ رہائی دی نوید سݨائی تاں طائی خاتون نے آزاد تھیوݨ توں انکار کر ݙتا تے آکھا کہ اے ڳال میݙی خاندانی روایت دے خلاف ہے کہ میں آزاد تھی ونڄاں تے میݙا قبیلہ قید و بند دی صعوبت برداشت کرے۔ پیغمبر اسلام ﷺ کوں جݙݨ ایں ڳال دا علم تھیا تاں آپ نے طائی خاتون دے نال پورے طائی قبیلے کوں انعام و اکرام دے نال آزاد فرما ݙتا۔ پیغمبراں دی زندگی دا مشاہدہ کرݨ دے بعد ایہو نتیجہ سامݨے آندے کہ اللہ نے مخصوص کردار دے لوگاں دا ہک سلسلہ قائم کیتے تے جیہڑے لوگ اوں سلسلے نال وابستہ تھی ویندن تے انہاں دی وابستگی قربت دا درجہ حاصل کر گھندی ہے انہاں دے اندر وی اوہے قدراں منتقل تھی ویندن جیہڑے اوں مخصوص کردار دے مقدس لوگاں دا حصّہ ہن۔ راہ سلوک تے چلݨ کیتے سالک کوں کہیں شخص دا ہتھ پکڑݨا ایں واسطے ضروری ہے کہ اونکوں ہک روحانی پیؤ دی شفقت میسر آ ونڄے تے اوں روحانی پیؤ دا اولاد کوں بھرپور ماحول میسر آ ونڄے تے ذہنی تربیت تھی ونڄے۔

==ثواب و عذاب==
ہک آدمی طبعی طور تے کتنا ہی خشک کیوں نہ ہووے جݙݨ او ایہجی جاہ ویندے جتھاں رنگ و روشنی دے محفلاں منعقد تھیندن تے گاݨیاں دے اچے جھکے سراں نال فضا معمور ہوندی ہے تاں بالآخر او بندہ ڳاوݨ وڄاوݨ اچ دلچسپی گھنݨ لڳدے تے ڳاوݨ وڄاوݨ دے آداب توں واقف تھی ویندے۔ جیہڑا آدمی ایہجے ماحول اچ رہندے جیہڑے ماحول اچ جوا، سٹہ، لہو و لعب دی دنیا آباد ہے او بندہ کتنا ہی صاف ستھرا ہووے بالآخر او متأثر تھی ویندے۔ بزرگاں دا آکھݨا ہے کہ خربوزے کوں ݙیکھ کے خربوزہ رنگ پکڑیندے۔
دنیا اچ جتنے لوگ آباد ہن انہاں دا تعلق مخصوص طرزِ فکر نال ہے تے طرزِ فکر دی بنیاد تے ہی کہیں گروہ، کہیں ذات، کہیں برادری تے کہیں کردار تے کہیں شخص دا تعین کیتا ویندے۔ ساݙے سامݨے پیغمبراں دا وی کردار ہے۔ دنیا دی تاریخ اچ انہاں لوگاں دا کردار وی ثابت ہے جنہاں نے پیغمبراں دی مخالفت کیتی تے انہاں کوں قتل کیتا۔ تاریخ دے صفحات اچ ایہجے لوگاں دا کردار وی موجود ہے جنہاں اچ سخاوت عام ہے تے ایہجے کردار وی موجود ہن جنہاں اچ کنجوسی تے بخیلی اپݨی معراج کوں پہنچی ہوئی ہے۔ کنجوسی تے بخیلی دے کردار دا باوا آدم قارون ہے۔ جے تک دنیا قائم رہسی قارون دی ذرّیّت تے قارون دے کردار توں متأثر لوگ موجود رہسن تے جے تک دنیا موجود ہے سخی لوگ موجود رہسن۔ دنیا اچ پیغمبراں دے کردار دے حامل لوگ وی موجود ہن۔ پیغمبراں دے کردار کوں جݙݨ اساں خوردبینی نظراں نال ݙیکھدے ہیں تاں ساکوں اچھائی دے علاوہ کوئی ٻئی چیز نظر نہ آندی یعنی او ایہجے کردار توں مستفیض ہن جیہڑے کردار اچ لطافت، حلاوت دے علاوہ کوئی ٻئی چیز شامل نی۔ کردار دے تعین وچ ݙو طرزاں بݨدن۔ ہک اے کہ آدمی شیطانیت دے قریب تھی کے شیطان بݨ ویندے تے ٻئی اے کہ آدمی سراپا رحمت بݨ ویندے تے اللہ دی بادشاہت اچ نمائندہ بݨ ویندے۔ او تمام طرزاں جیہڑے بندے کوں اللہ توں دور کریندن، شیطانی طرزاں ہن تے او تمام طرزاں جیہڑے بندے کوں اللہ توں قریب کریندن، پیغمبرانہ طرزاں ہن۔ پیغمبرانہ طرزاں تے شیطانی طرزاں دا تجزیہ کرݨ نال پتہ چلدے کہ جیہڑا بندہ رحمانی طرزاں تے شیطانی طرزاں اچ داخل تھی ویندے اوندے اندر پیغمبراں دے اوصاف منتقل تھی ویندن۔ پیغمبراں دے اوصاف اللہ دے اوصاف ہن۔ یعنی جݙݨ کوئی بندہ پیغمبرانہ زندگی اچ سفر کریندے تاں دراصل او انہاں صفات اچ سفر کریندے جیہڑے اللہ دے ذاتی صفات ہن تے جݙݨ کوئی بندہ انہاں پیغمبرانہ صفات توں منہ موڑ گھندے تاں انہاں رستیاں اچ بھٹکدا رہندے جیہڑے تاریک تے کثافت نال معمور ہن۔ شیطانی طرز اے ہے کہ آدمی دے اتے خوف تے غم مسلط رہندے۔ ایہجا خوف تے غم جیہڑا زندگی دے ہر قدم کوں ناقابل شکست و ریخت زنجیراں اچ جکڑی رکھدے۔ ݙینھ ہووے یا رات خوف اچ بسر تھیندے، کݙہیں اونکوں زندگی ضائع تھیوݨ دا غم ہوندے، کݙہیں او معاشی ضروریات دے پورا نہ تھیوݨ دے خوف اچ مبتلا رہندے، کݙہیں اوندے اتے بیماریاں حملہ آور تھیندن تے کݙہیں او وسائل دے انبار اچ ایں طرح دٻ ویندے کہ اونکوں نکلݨ دا کوئی رستہ نظر نی آندا۔ موت جینکوں بہرحال آوݨا ہے اوندے اتے خوف بݨ کے مسلط تھی ویندی ہے۔ حالانکہ او ڄاݨدے کہ موت توں کہیں وی طرح رستگاری نی۔ شیطانی طرزاں اچ ہک وݙی قباحت اے ہے کہ آدمی ذہنی تے نظری طور تے اندھا ہوندے تے ایہو اندھپ اونکوں درد ناک عذاب اچ مبتلا کر ݙیندے۔

پیغمبرانہ طرزاں اچ آدمی دے اتے خوف تے غم مسلط نی ہوندا تاں عدم تحفظ دے احساس توں محفوظ تھی ویندے۔ موت کیونکہ ہک اٹل حقیقت ہے ایں واسطے مرݨ کیتے تیار رہندے تے جݙݨ او مرݨ کیتے تیار تھی ویندے تاں موت اوندے کیتے دنیا دی سب توں زیادہ خوش نما چیز بݨ ویندی ہے۔ اونکوں ایں ڳال دا سراغ مل ویندے کہ موت کوئی بھیانک عمل نی بلکہ موت ہک عالم توں ٻئے عالَم اچ منتقل تھیوݨ دا ناں ہے۔ جیں طرح او رنگ و بو دی دنیا اچ زندگی دے تقاضے پر کریندے اونہی طرح مرݨ دے بعد دے عالَم اچ وی زندہ رہندے۔ روحانی تے جسمانی تمام ضروریات پوری کریندے تے اے ڳال محض اوندے قیاس اچ داخل نی تھیندی بلکہ او ایں شگفتہ زندگی دا مشاہدہ کر گھندے۔ ہک طرزِ فکر دے آدمی ٻئی طرزِ فکر دے آدمیاں توں ممتاز رہندں۔ شیطانی طرزِ فکر اچ زندگی گزارݨ والا بندہ انبیاء دے گروہ اچ داخل نی تھیندا تے انبیاء دی طرزِ فکر نال آشنا بندہ شیطانی گروہ اچ داخل نی تھیندا۔ شیطانی طرزِ فکر اچ ہک ٻہوں خرابی اے ہے کہ بندہ ہر عمل ایں واسطے کریندے کہ اوں عمل دے پچھوں کوئی نہ کوئی لالچ یا دنیاوی مفاد ہوندے یعنی او عمل کرݨ دا مادی صلہ چاہندے۔ تصوّف ایہجے عمل کوں جیہڑے عمل دے پچھوں کوئی غرض وابستہ ہووے، ناقص قرار ݙیندے۔

==حوالے==</text>
      <sha1>2mra7iahw76apmo8yy2of4geoijpowa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ایمان بالرسالت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33719</id>
    <revision>
      <id>71133</id>
      <timestamp>2026-04-26T04:53:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;اہلِ قرآن (قرآن پسند) مفسرین دے نقطہ نظر دے مطابق، ایمان بالرسالت تے شرک فی رسالت دی تشریح روایتی مکتہ فکر توں تھوڑی مختلف تے خالصتاً قرآنی آیات دے چوکھٹے وچ کیتی ویندی ہے۔  ہک عام فہم خلاصہ تلے ݙتا ڳیا ہے:  == ١. ایمان بالرسالت دا مطلب == اہلِ قرآن دے نزدیک ا...&quot; نال ورقہ تخلیق تھیا</comment>
      <origin>71133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3370" sha1="pat9kehhc0w3fce66z2t1a929k7wwpe" xml:space="preserve">اہلِ قرآن (قرآن پسند) مفسرین دے نقطہ نظر دے مطابق، ایمان بالرسالت تے شرک فی رسالت دی تشریح روایتی مکتہ فکر توں تھوڑی مختلف تے خالصتاً قرآنی آیات دے چوکھٹے وچ کیتی ویندی ہے۔

ہک عام فہم خلاصہ تلے ݙتا ڳیا ہے:

== ١. ایمان بالرسالت دا مطلب ==
اہلِ قرآن دے نزدیک ایمان بالرسالت دا اصل مقصد اللہ دے پیغام (قرآن مجید) کوں منݨ تے اوندے اُتے عمل کرݨ ہے۔ اوندے کجھ اہم پہلو ایہ ہن:

* '''پیغام دی اہمیت:''' رسول دا بنیادی کم اللہ دا پیغام (وحی) لوکاں تئیں جوں کا توں پچاوݨ ہے۔ ایمان بالرسالت دا مطلب ایہ ہے کہ اساں ایہ تسلیم کروں کہ رسول نے اللہ دی وحی دی صورت وچ جو ساݙے تئیں پچایا ہے، اوہ سراسر حق ہے۔
* '''اطاعتِ رسول: اے اطاعت دراصل اطاعتِ خدا ہی ہے۔''' مفسرین دے مطابق رسول دی اطاعت دا مطلب اوں قانونی نظام تے ضابطہ حیات دی پابندی کرݨ ہے جو اللہ نے رسول دے ذریعے بھیجیا ہے۔
* '''رسول بحیثیت بشر:''' قرآن دی روشنی وچ رسول ہک انسان (بشر) ہوندے ہن، جنہاں کوں اللہ نے وحی کیتے چݨیا ہوندا ہے۔ ایمان بالرسالت وچ ایہ وی شامل ہے کہ رسول کوں خدائی صفات توں پاک سمجھیا ونڄے۔

== ٢. شرک فی رسالت کیا ہے؟ ==
اہلِ قرآن دے نزدیک شرک صرف اللہ دی ذات یا عبادت وچ شریک کرݨ دا ناں کائنی، بلکہ رسالت دے حوالے نال وی کجھ غلط عقیدے &quot;شرک&quot; دے زمرے وچ آندے ہن:

* '''رسول کوں قانون ساز سمجھݨ:''' قرآن دے مطابق حلال و حرام کرݨ دا اختیار صرف اللہ کوں ہے۔ جے کوئی شخص ایہ سمجھدے کہ رسول (معاذ اللہ) اللہ دے حکم دے بغیر اپݨی مرضی نال دین وچ کوئی نویں چیز شامل کر سڳدے ہن یا کوئی چیز حلال و حرام کر سڳدے ہن، تاں ایہ &quot;شرک فی الرسالت&quot; دے زمرے وچ آندے.
* '''رسول کوں اللہ دے برابر مقام ݙیوݨ:''' رسول کوں اللہ دی صفات (مثلاً عالم الغیب یا حاجت روا) وچ شریک کرݨا شرک ہے۔
* '''وحی دے علاوہ کہیں ٻئی چیز کوں دین بݨاوݨ:''' اہل قرآن دے نزدیک اگر وحی (قرآن) دے علاوہ کہیں انسانی قول یا روایت کوں قرآن دے برابر قانونی حیثیت ݙے ݙتی ونڄے، تاں ایہ رسالت دے اصل مقصد وچ مداخلت تے شرک دی ہک صورت ہے۔

&lt;blockquote&gt;'''خلاصہ:''' ایمان بالرسالت دا مطلب ہے &quot;اللہ دے پیغام کوں رسول دے ذریعے منݨ&quot;، جبکہ شرک فی رسالت ایہ ہے کہ &quot;رسول کوں اللہ دے اختیارات (جیویں قانون سازی) وچ شریک سمجھیا ونڄے&quot;۔&lt;/blockquote&gt;</text>
      <sha1>pat9kehhc0w3fce66z2t1a929k7wwpe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>71134</id>
      <parentid>71133</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T04:54:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>71134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3358" sha1="qo6gyojdz4dpltc84wurzwopoub80yx" xml:space="preserve">اہلِ قرآن (قرآن پسند) مفسرین دے نقطہ نظر دے مطابق، ایمان بالرسالت تے شرک فی رسالت دی تشریح روایتی مکتہ فکر توں تھوڑی مختلف تے خالصتاً قرآنی آیات دے چوکھٹے وچ کیتی ویندی ہے۔

ہک عام فہم خلاصہ تلے ݙتا ڳیا ہے:

== ١. ایمان بالرسالت دا مطلب ==
اہلِ قرآن دے نزدیک ایمان بالرسالت دا اصل مقصد اللہ دے پیغام (قرآن مجید) کوں منݨ تے اوندے اُتے عمل کرݨ ہے۔ اوندے کجھ اہم پہلو ایہ ہن:

* '''پیغام دی اہمیت:''' رسول دا بنیادی کم اللہ دا پیغام (وحی) لوکاں تئیں جوں کا توں پچاوݨ ہے۔ ایمان بالرسالت دا مطلب ایہ ہے کہ اساں ایہ تسلیم کروں کہ رسول نے اللہ دی وحی دی صورت وچ جو ساݙے تئیں پچایا ہے، اوہ سراسر حق ہے۔
* '''اطاعتِ رسول: ایہ اطاعت دراصل اطاعتِ خدا ہی ہے۔''' مفسرین دے مطابق رسول دی اطاعت دا مطلب اوں قانونی نظام تے ضابطہ حیات دی پابندی کرݨ ہے جو اللہ نے رسول دے ذریعے بھیجیا ہے۔
* '''رسول بحیثیت بشر:''' قرآن دی روشنی وچ رسول ہک انسان (بشر) ہوندے ہن، جنہاں کوں اللہ نے وحی کیتے چݨیا ہوندا ہے۔ ایمان بالرسالت وچ ایہ وی شامل ہے کہ رسول کوں خدائی صفات توں پاک سمجھیا ونڄے۔

== ٢. شرک فی رسالت ==
اہلِ قرآن دے نزدیک شرک صرف اللہ دی ذات یا عبادت وچ شریک کرݨ دا ناں کائنی، بلکہ رسالت دے حوالے نال وی کجھ غلط عقیدے &quot;شرک&quot; دے زمرے وچ آندے ہن:

* '''رسول کوں قانون ساز سمجھݨ:''' قرآن دے مطابق حلال و حرام کرݨ دا اختیار صرف اللہ کوں ہے۔ جے کوئی شخص ایہ سمجھدے کہ رسول (معاذ اللہ) اللہ دے حکم دے بغیر اپݨی مرضی نال دین وچ کوئی نویں چیز شامل کر سڳدے ہن یا کوئی چیز حلال و حرام کر سڳدے ہن، تاں ایہ &quot;شرک فی الرسالت&quot; دے زمرے وچ آندے.
* '''رسول کوں اللہ دے برابر مقام ݙیوݨ:''' رسول کوں اللہ دی صفات (مثلاً عالم الغیب یا حاجت روا) وچ شریک کرݨا شرک ہے۔
* '''وحی دے علاوہ کہیں ٻئی چیز کوں دین بݨاوݨ:''' اہل قرآن دے نزدیک اگر وحی (قرآن) دے علاوہ کہیں انسانی قول یا روایت کوں قرآن دے برابر قانونی حیثیت ݙے ݙتی ونڄے، تاں ایہ رسالت دے اصل مقصد وچ مداخلت تے شرک دی ہک صورت ہے۔

&lt;blockquote&gt;'''خلاصہ:''' ایمان بالرسالت دا مطلب ہے &quot;اللہ دے پیغام کوں رسول دے ذریعے منݨ&quot;، جبکہ شرک فی رسالت ایہ ہے کہ &quot;رسول کوں اللہ دے اختیارات (جیویں قانون سازی) وچ شریک سمجھیا ونڄے&quot;۔&lt;/blockquote&gt;</text>
      <sha1>qo6gyojdz4dpltc84wurzwopoub80yx</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>