Wikipedia smnwiki https://smn.wikipedia.org/wiki/Ovd%C3%A2sij%C4%91o MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Media Tooimah Savâstâllâm Kevttee Savâstâllâm kevttest Wikipedia Savâstâllâm Wikipedia Tiätuvuárkká Savâstâllâm tiätuvuárhást Systeemviestâ Savâstâllâm systeemviestâst Myenster Savâstâllâm myensterist Raavâ Savâstâllâm ravvust Luokka Savâstâllâm luokkaast TimedText TimedText talk Mooduul Savâstâllâm modulist Event Event talk 0 702 161250 145733 2026-10-31T10:42:01Z Kumppi 5705 161250 wikitext text/x-wiki {{taat artikkâl|muštâl anarâškielâlii loostâst. Siämmáánommâsâš loddeest keejâ siijđo [[Kierâš (lodde)]].}} '''Kierâš''' lâi [[anarâškielâ]]lâš digilostâ, mii táárbu mield vuolgâttui tiilájeijeid meid pááppárlostân. Loostâst lijjii uđđâseh, almottâsah já eres äigikyevdilis saavah nuuvt ete lostâ tooimâi tiäđáttâslostân.<ref>{{Kirjekäldee | Nommâ = Kuávsui já peeivičuovâ. Sarastus ja päivänvalo. Inarinsaamen revitalisaatio. | Almostittee = Syemmilâš-ugrilâš servi, Helsig ollâopâttâh | Ihe = 2015 | Tahhee = [[Annika Pasanen|Pasanen, Annika]] | Jurgâleijee = | Loho = | Sijđo = 139 | Siijđoh = | Čielgiittâs = | Almostittemsaje = | Tubdâldâs = | ISBN = 978-952-5667-70-7 | www = https://www.sgr.fi/uh/uh9.pdf | www-tekstâ = | Tiätuvuárkkáhäämi = PDF | Čujottum = 4.10.2020 | Kielâ = {{fi}} }}</ref> Majemuš nummeer almostui ive 2011.<ref name="kierâš"/> ==Historjá== Vuosmuš lostâ almostui [[čohčâmáánu 6.]] peeivi ive [[2007]], mon maŋa tot almostui ohtii ohhoost. Maŋeláá tot almostui häärvib.<ref name="kierâš">{{Nettikäldee | Čujottâs =http://nettisaje.wikidot.com/kieras | Nommâ = Kierâš (lostâ) | Tahhee = | Almostittem = | Almostittemsaje = | Äigimuddo = | Almostittee = | Arkkâdâh = | Vyerkkejum = | Tiätuvuárkkáhäämi = | Čielgiittâs = | Luoihâttem = | Čujottum = 4.10.2020 | Kielâ = }}</ref> Ton almostitmân lâi tárbu, tastko anarâšâin iä lamaš sijjân uáivildum tieđettemkanavah. Lostâ almostitij puohlágán uđđâsijd já tiäđáttâsâid, moh kuoskii anarâššáid. Toi lasseen loostâst lijjii almostum keppisub mainâseh-uv, nuuvtko koonstah ađai "niiksih". Lostâ lâi meid uáivildum foorumin. Kierrâš rähtim tohhui nuuvt hälbin ko máhđulâš. Lostâ ij toijum, iäge tast lamaš koveh. Tekstâ fallui táválâš tekstân, mii ij váldám ennuv saje já mon puovtij luuhâđ maggaar tiätumašináin peri. Lohheeh, kiäin ij lah internet-ohtâvuotâ, puohtii tiiláđ Kierâččist pááppârversio. Tot lâi printtâ, mii vuolgâttui kooveert siste poostâ peht. Kierâš lâi uáivildum puohháid, kiäh mättih anarâškielâ já láá kiddiistum anarâš aašijn. ==Ruttâdem== Loostâ kuástidij [[Anarâškielâ servi]]. Ovdâl ko [[Säämi Čuovviittâsservi]] lopâttui ive 2007, servi lâi skeŋkkim loostân ruuđâid loostâ tooimâtmân. Ive 2008 [[Suomâ sämitigge|sämitige kulttuurlävdikodde]] mieđettij loostân almostittemtorjuu. ==Toimâtteijee== * 2007&ndash;2011 &mdash; [[Petter Morottaja]] == Keejâ meid == * [[Anarâš aavis]] * [[Anarâš-lostâ]] * [[Loostâš]] ==Liŋkkâ== * [http://nettisaje.wikidot.com/kieras Kierâš] ==Käldeeh== {{Käldeeh}} [[Luokka:Anarâškielâ servi]] [[Luokka:Anarâškielâg loostah]] [[Luokka:Ive 2007 vuáđudum loostah]] [[Luokka:Ive 2011 lopâttum loostah]] [[Luokka:Nettiloostah]] [[Luokka:Syemmiliih loostah]] n8f2o8bze9eimad4uypl3ej5eoetpk7 0 741 161251 159686 2026-10-31T10:45:39Z Kumppi 5705 161251 wikitext text/x-wiki {{Staatâ tiäđuh | nommâ = Kreika täsiväldi | noomah_virgálijn_kielâin = Ελληνική Δημοκρατία ''<small>([[kreikakielâ]]n)</small>' | lippu = Flag of Greece.svg | vaakun = Coat of arms of Greece.svg | nommâ-genetiivist = Kreikka | sajadâh = EU-Greece.svg | sajadâh-čielgiittâs = Kreikka sajadâh Euroopist | staatâhäämi = täsiväldi | staatâjođetteijee-tittel = [[Kreika täsivääldi president|President]] | tááláš-staatâjođetteijee = {{#statements:P35}} | haldâttâhjođetteijee-tittel = [[Kreika täsivääldi uáiviminister|Uáiviminister]] | tááláš-haldâttâhjođetteijee = {{#statements:P6}} | uáivikaavpug = [[Ateena]] | eres-kaavpugeh = | vijđodâh = | sisčääci_% = | ässeeloho_ihe = | ässeeloho = | ässeesaahâdvuotâ = | aalmugstuárrum = | aalmugstuárrum_ihe = | virgáliih-kielah = [[kreikakielâ]] | vaaluut = [[euro]] | vaaluut-tubdâldâh = EUR | bap-ihe = | bap = | bap-per-ässee = | hdi-ihe = | hdi = | eennâmtuálu = | palvâlusah = | ráhtálâšvuotâ = | äigi = UTC+2 | kesiäigi = UTC+3 | jiečânâsvuotâ-kiäst = | jiečânâsvuotâ = | uánádâs = GR | fiävruin = GR | kirdemmašinijn = SX | jotolâh = uálgispiälásâš | sundenummeer = +30 | internet TLD = .gr | motto = | aalmuglaavlâ = Ύμνος εις την Ελευθερίαν<br>([[Ýmnos eis tin Eleftherían]]) | aalmuglaavlâ_tiätuvuárkká = Greece national anthem.ogg | luuhâmmáttu = | oovdiš-staatah = }} '''Kreikka''' lii [[staatâ]] [[Euroop]]ist. Ton uáivikaavpug lii [[Ateena]]. <!--== Historjá ==--> == Eennâmtieđâ == Kreika vijđodâh lii 131&nbsp;957&nbsp;km², mast 1&nbsp;310&nbsp;km² lii čääci.<ref name="cia-kreikka">{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/greece/|nommâ=Greece|almostittem=The World Factbook|čujottum=2025-03-16|kielâ={{en}}|arkkâdâh=https://web.archive.org/web/20210109063832/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/greece/|vyerkkejum=2021-01-09}}</ref> Vijđoduv mield Kreikka lii maailm 97.&nbsp;stuárráámus staatâ.<ref name="cia-kreikka"/> === Sajadâh já rääjih === Kreika lii staatâ Maadâ-Euroopist. Ton ránnjástaatah láá [[Albania]], [[Tave-Makedonia]], [[Bulgaria]] já [[Turkki]]. Kreikkaast staatârääjih láá ohtsis 1&nbsp;110&nbsp;km.<ref name="cia-kreikka"/> Kuhemus rääji lii rääji Bulgariain, mii lii 472&nbsp;km.<ref name="cia-kreikka"/> Uánihumos rääji vist lii 192&nbsp;km rääji Turkkijn.<ref name="cia-kreikka"/> Kreikka rájášuvá Koskâmeerân. Merâriddo lii ohtsis 13&nbsp;676&nbsp;km.<ref name="cia-kreikka"/> <!-- === Suolluuh === Kreika stuárráámuuh suolluuh láá A ( km²), B ( km²), C ( km²) já D ( km²). === Jäävrih já juuvah === D lii Kreika stuárráámus jävri vijđoduv/saijaavuođâ mield. Ton vijđodâh lii C km². Kreika kuhemuuh juuvah láá A ( km), B ( km), C ( km) já D ( km). === Geologia === === Morfologia === [[Tiätuvuárkká:|thumb|left|R lii Kreika alemus vääri.]] Kreika alemus saje lii R čokke ( m). Ton vyeligumos saje vist lii Q riddo ( m). === Šoŋŋâdâh === === Biodiversiteet === == Haldâttâh já politiik == Kreika staatâhäämi lii Z. X staatâhovdâ lii Q. === Kuávlulâš jyehim === === Staatâhäämi === === Vuáđulaahâ === === President === === Parlament === === Tuámustoovlih === === Aalmugijkoskâsâš koskâvuođah === === Piäluštâsvyeimih === === Sosiaaltorvo === === Olmoošvuoigâdvuođah === == Ekonomia == === Iäláttâsah === === Energia === === Ráhtulâšvuotâ === === Tuuriism === == Jotolâh == === Maađijjotolâh=== === Ryevdirađejotolâh === === Kirdemjotolâh === === Čäcijotolâh === == Viehâdâh == === Ässeeloho === === Kielah === X virgálâš kielâ lii/virgáliih kielah láá Y (já Z). === Kaavpugeh === === Oskoldâh === === Tiervâsvuotâ === === Škovlim === === Tieđâ === == Kulttuur == === Kirjálâšvuotâ === === Kovetaaiđâ, design já arkkitehtuur === === Muusik === === Elleekoveh já TV === === Media === === Valastâllâm === === Purrâmâš já juhâmâš === === Almoliih rijjâpeeivih === === Aalmuglâšsymboleh === --> == Keejâ meid == * [[Antiikáigásâš Kreikka]] == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh|sárgáttuvah}} {{Euroop staatah}} {{Euroop union}} {{NATO}} [[Luokka:Kreikka|*]] 9tm7w6bkmug8yopin5csll233tukznb 14 1313 161239 30624 2026-10-31T09:07:16Z Yupik 23 {{Commonscat}} 161239 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Luokka:Veneto kieldah]] [[Luokka:Venetsia metropolkaavpug|Kieldah]] 3jz4y67r8ohd3r5yu64kng5hib0yuiy 0 1852 161240 151849 2026-10-31T09:07:43Z Yupik 23 161240 wikitext text/x-wiki {{Italia kieldâ | nommâ = Venetsia | kove = Venice Old Town Lagoon Aerial View.jpg | vaakun = CoA Città di Venezia.svg | lippu = Flag of Venice.svg | kárttá_eennâmkodde = Map of comune of Venice (province of Venice, region Veneto, Italy).svg | staatâ = [[Italia]] | kuávlu = [[Veneto]] | metropolkaavpug = [[Venetsia metropolkaavpug|Venetsia]] | eennâmkodde = | vijđodâh = 415,90<ref>[https://www.istat.it/it/archivio/82599 istat.it - Vijđodâh] Čujottum 26.8.2020 {{it}}</ref> | alodâh = 2,56 | ässeeloho = {{formatnum:250369}}<ref>[https://demo.istat.it/app/?a=2022&i=D7B demo.istat.it - Ässeeloho] Čujottum 2.4.2023 {{it}}</ref> | ässeeloho_ihe = 31.12.2022 | ässeesaahâdvuotâ = 601,99 | äigi = UTC+1 | kesiäigi = UTC+2 | postânummeer = 30121–30176 | sundenummeer = 041 | kárttá_kuávlu = Map of Metropolitan city of Venice (region Veneto, Italy).svg | kárttá_italia = Venezia in Italy.svg }} '''Venetsia''' ({{k-it|Venezia}}, {{k-vec|Venesia}}) lii kaavpug [[Italia]]st, [[Veneto]] kuávlust. Venetsiast ääsih {{formatnum:250369}} olmožid. Ton vijđodâh lii 415,90&nbsp;km² já alodâh 2,56&nbsp;m. Venetsia naaburkieldah láá [[Campagna Lupia]], [[Cavallino-Treporti]], [[Chioggia]], [[Marcon]], [[Martellago]], [[Mira]], [[Mogliano Veneto]], [[Musile di Piave]], [[Quarto d'Altino]], [[Scorzè]] já [[Spinea]]. ==Eennâmtieđâ== Venetsia lii huksejum maaŋgâ uccâ suolluu oolâ. Venetsiast kanaleh láá kááđui saajeest. ==Viehâdâh== ===Ässeeloho=== {{Demografia/Venetsia}} == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh}} {{Venetsia metropolkaavpug kieldah}} [[Luokka:Veneto kaavpugeh]] [[Luokka:Venetsia metropolkaavpug kieldah]] h9tvgaoomc1ttmti024vg2k2v7qjxu0 14 7897 161247 38949 2026-10-31T10:07:23Z Yupik 23 Sihoi [[Luokka:Tieđâmyenstereh]]; Lasettij [[Luokka:Luándutieđâmyenstereh]] via [[c:COM:HOTCAT|HotCat]] 161247 wikitext text/x-wiki [[Luokka:Luándutieđâmyenstereh]] htxaejrymgy9hy9altmi9ogkhqju87a 14 7898 161248 38950 2026-10-31T10:08:56Z Yupik 23 +cc 161248 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Luokka:Myenstereh]] tlvaxeqetey5u18c6g65134fqi85mta 0 7954 161241 147495 2026-10-31T09:08:48Z Yupik 23 161241 wikitext text/x-wiki '''Stuárus''' lii monnii tiiŋgâ teikkâ ääši jiešvuotâ, mon puáhtá mittediđ. Stuárrus árvu mitteduvvoo [[ohtâdâh|ohtâduvváin]], mii lii sooppum meeri tiätu jiešvuođâ. Mittedmist selvâttuvvoo, mon maaŋgâkiärdásâš mittedum árvu lii, jis verdid tom ohtâdâhân. Stuárrus lohoárvu lii taat kiärdoo já tot almottuvvoo taan lohomere já ohtâduv kiärdumrekinistmin. == Vuáđustuárus já suárgusstuárus == Vuáđustuárus lii stuárus, mon ij pyevti suorgiittiđ monnii eres stuárusist. Stuárráámuu uásist enâmijn sehe tiettust kiävtust leijee [[Aalmugijkoskâsâš ohtâdâhvuáhádâh|SI-vuáháduvvâst]] vuáđustuáruseh já toi ohtâduvah láá miäruštâllum čuávuvávt:<ref>[https://www.bipm.org/en/measurement-units/si-base-units The International System of Units (SI): Base units - bipm.org] Čujottum 22.6.2021 <small>(eŋgâlâskielân)</small></ref> {|class="wikitable" ! Stuárus ! Stuárrus tubdâldâh ! Stuárrus ohtâdâh ! Ohtâduv tubdâldâh ! Čielgiittâs |- | [[äigi]] || t || [[seekunt]] || s || Tábáhtusâi ovdánem moonnâmääigist puátteevuotân. |- | [[kukkodâh]], sirdâšem || ''l'', ''s'', ''x'', ''r'' || [[meetter]] || m || Kyevti čuogâstuv koskâ. |- | [[massa]] || ''m'' || [[kilugrammâ]] || kg || Káppáluv jiešvuotâ vuástálistiđ vyemi tovâttâm jotteem. |- | [[šleđgâvirde]] || ''I'' || [[ampeer]] || A || Šleđgâvárádâs jotteem äigiohtâduvvâst. |- | [[liegâsvuotâ]] || ''T'' || [[Kelvin]] || K || Tile, mon toovât amnâs ráhtus jotoenergia. |- | [[amnâsmeeri]] || ''n'' || [[mooli]] || mol || Amnâs ráhtusohtâduvâi meeri. |- | [[čuovâvyeimi]] || ''I_v'' || [[kandela]] || cd || Čuovâ ađai fotonij meeri [[komovuotâkulme]] njeigâ. |} Suárgusstuárus vuod lii stuárus, mii lii suorgiittum aainâs-uv kyevti eres vuáđu- teikâ suárgustuárusist. Vyelni motomeh suárgusstuáruseh já toi miäruštâlmeh.<ref>[https://physics.nist.gov/cuu/Units/units.html International system of units (SI) - physics.nist.gov] Čujottum 23.6.2021 <small>(eŋgâlâskielân)</small></ref> {|class="wikitable" ! Stuárus ! Stuárrus tubdâldâh ! Suárgus ! Ohtâdâh ! Ohtâduv tubdâldâh ! Ohtâdâh<br>vuáđuohtâduvâigijn |- | [[liähtu]] || ''v'' || align=center | <math>\frac{\text{sirdâšem}}{\text{äigi}}</math> || <math>\frac{\text{meetter}}{\text{seekunt}}</math> || m/s || - |- | [[jođálmemvuotâ]] || ''a'' || align=center | <math>\frac{\text{liävtu nubástus}}{\text{äigi}}</math> || <math>\frac{\text{meetter}}{\text{seekunt}^2}</math> || m/s² || - |- | [[kulmeliähtu]] || <math>\omega\,</math> || align=center | <math>\frac{\text{tääsikulme nubástus}}{\text{äigi}}</math> || <math>\frac{\text{radiaan}}{\text{seekunt}}</math> || rad/s || - |- | [[távjudâh]] || ''f'' || align=center | <math>\frac{\text{tábáhtusâi meeri}}{\text{äigi}}</math> || [[Hertsi]] || Hz || <math>\frac{\text{1}}{\text{s}}</math> |- | [[vyeimi (fyysiik)|vyeimi]] || ''F'' || align=center | maaŋah suárguseh || [[Newton]] || N || <math>\frac{\text{kg}\cdot\text{m}}{\text{s}^2}</math> |- | [[vyeimi moomeent]] || ''M'', <math>\tau\,</math> || align=center | <math>\text{vyemi}\cdot\text{moomeentveerdi kukkodâh}</math> || [[Newtonmeetter]] || Nm || <math>\frac{\text{kg}\cdot\text{m}^2}{\text{s}^2}</math> |- | [[teedâ]] || ''p'' || align=center | <math>\frac{\text{vyeimi}}{\text{vijđodâh}}</math> || [[Pascal]] || Pa || <math>\frac{\text{kg}}{\text{m}\cdot\text{s}^2}</math> |- | [[energia]], [[pargo (fyysiik)|pargo]] || ''E'', ''W'' || align=center | maaŋah suárguseh || [[Joule]] || J || <math>\frac{\text{kg}\cdot\text{m}^2}{\text{s}^2}</math> |- | [[piähtu]] || ''P'' || align=center | <math>\frac{\text{energia}}{\text{äigi}}</math> || [[Wattâ]] || W || <math>\frac{\text{kg}\cdot\text{m}^2}{\text{s}^3}</math> |- | [[saahâdvuotâ]] || <math>\rho\,</math> || align=center | <math>\frac{\text{massa}}{\text{saijaasvuotâ}}</math> || <math>\frac{\text{kilugrammâ}}{\text{meetter}^3}</math> || kg/m³ || - |- | [[moolimassa]] || ''M'' || align=center | <math>\frac{\text{massa}}{\text{aamnâsmeeri}}</math> || <math>\frac{\text{grammâ}}{\text{mooli}}</math> || g/mol || - |- | [[konsentraatio]] || ''c'' || align=center | <math>\frac{\text{aamnâsmeeri}}{\text{saijaasvuotâ}}</math> || <math>\frac{\text{mooli}}{\text{desimeetter}^3}</math> || mol/dm³, M || - |- | [[šleđgâvárádâs]] || ''Q'' || align=center | <math>\text{šleđgâvirde}\cdot\text{äigi}</math> || [[Coulomb]] || C || <math>\text{A}\cdot\text{s}</math> |- | [[keeldâ]] || ''U'', ''V'', ''E'' || align=center | <math>\frac{\text{šleđgâpiähtu}}{\text{šleđgâvirde}}</math> || [[volttâ]] || V || <math>\frac{\text{kg}\cdot\text{m}^2}{\text{A}\cdot\text{s}^3}</math> |- | [[resistans]] || ''R'' || align=center | <math>\frac{\text{keeldâ}}{\text{šleđgâvirde}}</math> || [[ohmi]] || <math>\Omega\,</math> || <math>\frac{\text{kg}\cdot\text{m}^2}{\text{A}^2\cdot\text{s}^3}</math> |- | [[konduktans]] || ''G'' || align=center | <math>\frac{\text{šleđgâvirde}}{\text{keeldâ}}, \frac{\text{1}}{\text{resistans}}</math> || [[Siemens]] || S || <math>\frac{\text{A}^2\cdot\text{s}^3}{\text{kg}\cdot\text{m}^2}</math> |} == Vektor- já skalaarstuárus == Stuárus puáhtá leđe skalaarstuárus teikâ vektorstuárus. Skalaarstuárusist lii tuše styeresvuotâ, mut vektorstuárusist lii lasseen sunde. Skalaarstuáruseh láá ovdâmerkkân massa, šleđgâvirde sehe energia já vektorstuáruseh ovdâmerkkân vyeimi, liähtu já jođálmemvuotâ. Fysiikâst stuárruseh merkkejuvvoo táválávt tubdâlduvâigijn. Skalaarstuárus merkkejuvvoo táválâš pustavijn, mut vektorstuárrus tubdâlduv paajaapeln lii vijve teikâ nuolâ (ovdâmerkkân liähtu lii <math>\bar v</math> teikâ <math>\vec v</math>) teikâ puustav puáiduduvoo (liähtu <math>\mathbf{v}</math>). == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh}} [[Luokka:Stuáruseh|*]] 4dwhg3nqxra3v053m3m7xkesu2x4upe 161243 161241 2026-10-31T09:35:39Z Zache-test 5619 /* Vuáđustuárus já suárgusstuárus */ Kelvin -> kelvin 161243 wikitext text/x-wiki '''Stuárus''' lii monnii tiiŋgâ teikkâ ääši jiešvuotâ, mon puáhtá mittediđ. Stuárrus árvu mitteduvvoo [[ohtâdâh|ohtâduvváin]], mii lii sooppum meeri tiätu jiešvuođâ. Mittedmist selvâttuvvoo, mon maaŋgâkiärdásâš mittedum árvu lii, jis verdid tom ohtâdâhân. Stuárrus lohoárvu lii taat kiärdoo já tot almottuvvoo taan lohomere já ohtâduv kiärdumrekinistmin. == Vuáđustuárus já suárgusstuárus == Vuáđustuárus lii stuárus, mon ij pyevti suorgiittiđ monnii eres stuárusist. Stuárráámuu uásist enâmijn sehe tiettust kiävtust leijee [[Aalmugijkoskâsâš ohtâdâhvuáhádâh|SI-vuáháduvvâst]] vuáđustuáruseh já toi ohtâduvah láá miäruštâllum čuávuvávt:<ref>[https://www.bipm.org/en/measurement-units/si-base-units The International System of Units (SI): Base units - bipm.org] Čujottum 22.6.2021 <small>(eŋgâlâskielân)</small></ref> {|class="wikitable" ! Stuárus ! Stuárrus tubdâldâh ! Stuárrus ohtâdâh ! Ohtâduv tubdâldâh ! Čielgiittâs |- | [[äigi]] || t || [[seekunt]] || s || Tábáhtusâi ovdánem moonnâmääigist puátteevuotân. |- | [[kukkodâh]], sirdâšem || ''l'', ''s'', ''x'', ''r'' || [[meetter]] || m || Kyevti čuogâstuv koskâ. |- | [[massa]] || ''m'' || [[kilugrammâ]] || kg || Káppáluv jiešvuotâ vuástálistiđ vyemi tovâttâm jotteem. |- | [[šleđgâvirde]] || ''I'' || [[ampeer]] || A || Šleđgâvárádâs jotteem äigiohtâduvvâst. |- | [[liegâsvuotâ]] || ''T'' || [[kelvin]] || K || Tile, mon toovât amnâs ráhtus jotoenergia. |- | [[amnâsmeeri]] || ''n'' || [[mooli]] || mol || Amnâs ráhtusohtâduvâi meeri. |- | [[čuovâvyeimi]] || ''I_v'' || [[kandela]] || cd || Čuovâ ađai fotonij meeri [[komovuotâkulme]] njeigâ. |} Suárgusstuárus vuod lii stuárus, mii lii suorgiittum aainâs-uv kyevti eres vuáđu- teikâ suárgustuárusist. Vyelni motomeh suárgusstuáruseh já toi miäruštâlmeh.<ref>[https://physics.nist.gov/cuu/Units/units.html International system of units (SI) - physics.nist.gov] Čujottum 23.6.2021 <small>(eŋgâlâskielân)</small></ref> {|class="wikitable" ! Stuárus ! Stuárrus tubdâldâh ! Suárgus ! Ohtâdâh ! Ohtâduv tubdâldâh ! Ohtâdâh<br>vuáđuohtâduvâigijn |- | [[liähtu]] || ''v'' || align=center | <math>\frac{\text{sirdâšem}}{\text{äigi}}</math>|| <math>\frac{\text{meetter}}{\text{seekunt}}</math>|| m/s || - |- | [[jođálmemvuotâ]] || ''a'' || align=center | <math>\frac{\text{liävtu nubástus}}{\text{äigi}}</math>|| <math>\frac{\text{meetter}}{\text{seekunt}^2}</math>|| m/s² || - |- | [[kulmeliähtu]] || <math>\omega\,</math>|| align="center" | <math>\frac{\text{tääsikulme nubástus}}{\text{äigi}}</math>|| <math>\frac{\text{radiaan}}{\text{seekunt}}</math>|| rad/s || - |- | [[távjudâh]] || ''f'' || align=center | <math>\frac{\text{tábáhtusâi meeri}}{\text{äigi}}</math>|| [[Hertsi]] || Hz || <math>\frac{\text{1}}{\text{s}}</math> |- | [[vyeimi (fyysiik)|vyeimi]] || ''F'' || align=center | maaŋah suárguseh || [[Newton]] || N || <math>\frac{\text{kg}\cdot\text{m}}{\text{s}^2}</math> |- | [[vyeimi moomeent]] || ''M'', <math>\tau\,</math>|| align="center" | <math>\text{vyemi}\cdot\text{moomeentveerdi kukkodâh}</math>|| [[Newtonmeetter]] || Nm || <math>\frac{\text{kg}\cdot\text{m}^2}{\text{s}^2}</math> |- | [[teedâ]] || ''p'' || align=center | <math>\frac{\text{vyeimi}}{\text{vijđodâh}}</math>|| [[Pascal]] || Pa || <math>\frac{\text{kg}}{\text{m}\cdot\text{s}^2}</math> |- | [[energia]], [[pargo (fyysiik)|pargo]] || ''E'', ''W'' || align=center | maaŋah suárguseh || [[Joule]] || J || <math>\frac{\text{kg}\cdot\text{m}^2}{\text{s}^2}</math> |- | [[piähtu]] || ''P'' || align=center | <math>\frac{\text{energia}}{\text{äigi}}</math>|| [[Wattâ]] || W || <math>\frac{\text{kg}\cdot\text{m}^2}{\text{s}^3}</math> |- | [[saahâdvuotâ]] || <math>\rho\,</math>|| align="center" | <math>\frac{\text{massa}}{\text{saijaasvuotâ}}</math>|| <math>\frac{\text{kilugrammâ}}{\text{meetter}^3}</math>|| kg/m³ || - |- | [[moolimassa]] || ''M'' || align=center | <math>\frac{\text{massa}}{\text{aamnâsmeeri}}</math>|| <math>\frac{\text{grammâ}}{\text{mooli}}</math>|| g/mol || - |- | [[konsentraatio]] || ''c'' || align=center | <math>\frac{\text{aamnâsmeeri}}{\text{saijaasvuotâ}}</math>|| <math>\frac{\text{mooli}}{\text{desimeetter}^3}</math>|| mol/dm³, M || - |- | [[šleđgâvárádâs]] || ''Q'' || align=center | <math>\text{šleđgâvirde}\cdot\text{äigi}</math>|| [[Coulomb]] || C || <math>\text{A}\cdot\text{s}</math> |- | [[keeldâ]] || ''U'', ''V'', ''E'' || align=center | <math>\frac{\text{šleđgâpiähtu}}{\text{šleđgâvirde}}</math>|| [[volttâ]] || V || <math>\frac{\text{kg}\cdot\text{m}^2}{\text{A}\cdot\text{s}^3}</math> |- | [[resistans]] || ''R'' || align=center | <math>\frac{\text{keeldâ}}{\text{šleđgâvirde}}</math>|| [[ohmi]] || <math>\Omega\,</math>|| <math>\frac{\text{kg}\cdot\text{m}^2}{\text{A}^2\cdot\text{s}^3}</math> |- | [[konduktans]] || ''G'' || align=center | <math>\frac{\text{šleđgâvirde}}{\text{keeldâ}}, \frac{\text{1}}{\text{resistans}}</math>|| [[Siemens]] || S || <math>\frac{\text{A}^2\cdot\text{s}^3}{\text{kg}\cdot\text{m}^2}</math> |} == Vektor- já skalaarstuárus == Stuárus puáhtá leđe skalaarstuárus teikâ vektorstuárus. Skalaarstuárusist lii tuše styeresvuotâ, mut vektorstuárusist lii lasseen sunde. Skalaarstuáruseh láá ovdâmerkkân massa, šleđgâvirde sehe energia já vektorstuáruseh ovdâmerkkân vyeimi, liähtu já jođálmemvuotâ. Fysiikâst stuárruseh merkkejuvvoo táválávt tubdâlduvâigijn. Skalaarstuárus merkkejuvvoo táválâš pustavijn, mut vektorstuárrus tubdâlduv paajaapeln lii vijve teikâ nuolâ (ovdâmerkkân liähtu lii <math>\bar v</math> teikâ <math>\vec v</math>) teikâ puustav puáiduduvoo (liähtu <math>\mathbf{v}</math>). == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh}} [[Luokka:Stuáruseh|*]] hil5dvxpxdgg0iqhl7j72tdoy68m9yd 0 17012 161238 149489 2026-10-31T08:29:19Z Mlolthuis 35 Juice ij lah rakkeet pic luođân. 161238 wikitext text/x-wiki [[Tiätuvuárkká:JUICE spacecraft concept.jpg|thumb|300px|JUICE-konsept]] '''Jupiter Icy Moons Explorer''' ađai '''JUICE''' ({{k-smn|Jupiter jieŋâmáánui totkee}}) lii luođân, mon ulmen lii tutkâđ [[Jupiter]] jieŋâmáánuid. Juice lii ESA stivrim haahâ, moos uásálisteh NASA, JAXA (The Japan Aerospace Exploration Agency) já [[Israel]] komovuotâornijdume. Tot lii vuosmuš stuorrâ luoka missio ESA Cosmic Vision -ohjelmist.<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://scitechdaily.com/esas-jupiter-icy-moons-explorer-mission-how-to-follow-the-juice-launch-live/|nommâ=ESA’s Jupiter Icy Moons Explorer Mission: How To Follow the Juice Launch Live|tahhee=|almostittem=SciTechDaily|äigimuddo=2023-04-12|čujottum=2023-04-13|ietf-kielâkoodi=en-us}}</ref> ==Pääččim== Euroop komovuotâornijdume ESA ({{k-en|European Space Agency}}) paajij [[cuáŋuimáánu 14.]] peeivi [[2023]] Jupiter jieŋâmáánuid totkee luođân Jupiter Icy Moons Explorer [[Ranska Guayana]]st tijme 15:15 [[Suomâ]] ääigi.<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Juice|nommâ=Juice|almostittem=www.esa.int|čujottum=2023-04-13|ietf-kielâkoodi=en}}</ref> Luođân pääččim puovtij čuávvuđ njuolgâ vuolgâttâssân ESA jieijâs TV:st. Taat lâi vuosmuš tohe ESAn, ko tot ulâttij tutkâmušâidis jiečânávt olgoláá komovuotân ko [[Mars]]-planetân.<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.anarasaavis.fi/2023/04/13/jupiter-jienamaanuid-totkee-rakkeet-paccoo-onne-kuhes-tutkammaatkan/|nommâ=Jupiter jieŋâmáánuid totkee rakkeet páččoo onne kuhes tutkâmmáátkán|tahhee=Olthuis, Marja-Liisa|čujottum=2023-04-13|ietf-kielâkoodi=fi}}</ref> ==Kirdemmätki== Luođân kirdemmätki merisajasis pištá käävci ihheed. Tot kirdá [[Eennâm]] já [[Venus]] lappâd Jupiterân. Ko luođân jorá Jupiter pirrâ, te tot kirdá vistig 35 kerdid stuorrâ máánui lappâd ovdilgo tot molso juurrâmrađe Ganymedesân.<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.anarasaavis.fi/2023/04/11/jupiter-jienamaanuid-totkee-rakkeet-paccoo-cuanuimaanu-13-peeivi/|nommâ=Jupiter jieŋâmáánuid totkee rakkeet páččoo cuáŋuimáánu 13. peeivi|tahhee=Olthuis, Marja-Liisa|čujottum=2023-04-13|ietf-kielâkoodi=}}</ref> ==Tutkâmulmeh== ESA mield tutkâmmääđhist Jupiter máánoid láá čuávuvááh tutkâmulmeh:<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Juice/Exploring_the_secrets_of_Jupiter_Top_five_mysteries_Juice_will_solve|nommâ=Exploring the secrets of Jupiter: Top five mysteries Juice will solve|almostittem=www.esa.int|čujottum=2023-04-13|ietf-kielâkoodi=en}}</ref> * Lii vyerdimist, et Jupiter jieŋâmáánuin láá aasees vyelni väldimeerah. Ohtân tutkâmulmen lii tutkâđ, magareh taah väldimeerâi maailmeh láá, mon kieŋâleh jieŋâvuálásiih meerah láá já maggaar rááhtus tain lii. Ohtân ulmen lii meid tiettiđ, lii-uv čääci toi siste sálttáás vâi njaalgâ čääci. Tutkâmuš čielgee meid orroomtiilijd, moh vaigutteh meeráid já jieŋâasan já smavvâ áimukerdijd. * Ganymedes lii piäiváškode stuárráámus máánu, stuárráb ko [[Pluto]] já [[Merkurius]], já tast lii jieijâs magneetkieddi. ESA totká, mondiet taat Jupiter máánu lii nuuvt eromâš. ESA taha viärdádâllee tutkâmuš Jupiter kuulmâ čäcimaailmist, mast váldutiäddu lii Ganymedesist, mon tiäđuh viärdádâllojeh Europa- já Callisto-máánoid. Komovuotâskiijpâst láá love instrumentid, moh pyehtih mittediđ Ganymedes juurrâm, tiädduvyeimi, häämi, siskáldâs ráhtus já magneetkiedi. Tutkain meiddei puáhtá keččâđ jieŋâase siisâ suullân oovce kilomeetter kieŋŋâlvuođâ räi. * Kuálmád tutkâmkoččâmuš kuáská eellim ucâmân: lii-uv Jupiter systeemist kuássin lamaš eellim, já jis lii, te kost já kuás, já puávtáččij-uv tobbeen ain leđe eellim? Eellim lii jiäráskittee koččâmuš eidu väldimeerâi uáinust. * Niäljádin totkoo, maht Jupiter mokkáás komovuotâpiirâs hämmee ton aldapirrâs. * Viđâdin čuolmân lii, maggaar vuáruvaiguttâs lii Jupiter já ton máánui kooskâst – já moin naalijn máánuh láá vuáruvaiguttâsâst koskânis. * Kuđâdin totkoo, magareh planeteh láá kaasujietânâsplaneteh já magareh proseseh stivrejeh Jupiter šooŋâid, kemia já šoŋŋâduv já moin naalijn toh muttojeh aigij mield taansorttâsii jietânâsplanetist. * Čiččâd koččâmuš lii almolub, já tot koijâd, heiviiččij-uv Jupiter myensterin kaasujietânâssysteemáid jyehi saajeest kosmosist. ==Fáádást eres soojijn== {{Commonscat-raddalâs}} ==Käldeeh== {{Käldeeh|sárgáttuvah}} [[Luokka:Ive 2023 komovuotâtoimâ]] 9umdkd9c0s2nl1nl3kdjlun9wpcufsj 14 25124 161246 119206 2026-10-31T10:07:13Z Yupik 23 Sihoi [[Luokka:Tieđâmyenstereh]]; Lasettij [[Luokka:Luándutieđâmyenstereh]] via [[c:COM:HOTCAT|HotCat]] 161246 wikitext text/x-wiki [[Luokka:Luándutieđâmyenstereh]] htxaejrymgy9hy9altmi9ogkhqju87a 10 31241 161242 2026-10-31T09:28:34Z Yupik 23 Uđđâ sijđo: {{#switch:{{{1}}} | s = | S = {{nowrap |[[<!---link:--->S/{{{2}}} ({{{3}}}<!---->{{#if:{{{5|}}}|<!--then:-->{{{4}}}) {{{5}}}|<!--else:-->) {{{4}}}<!--end#if:-->}}<!-- linkname:-->|S/{{{2}}} ({{{3}}}<!---->{{#if:{{{5|}}}|<!--then:-->{{lower|0.3em|{{resize|80%|{{{4}}}}}}}) {{{5}}}|<!--else:-->) {{{4}}}<!--end#if:-->}}<!-- -->]]<!-- -->}} | {{#expr:{{{1}}}*1}} = {{nowrap |<!---link:--->({{{1}}}) {{{2}}}{{#if:{{{3|}... 161242 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} | s = | S = {{nowrap |[[<!---link:--->S/{{{2}}} ({{{3}}}<!---->{{#if:{{{5|}}}|<!--then:-->{{{4}}}) {{{5}}}|<!--else:-->) {{{4}}}<!--end#if:-->}}<!-- linkname:-->|S/{{{2}}} ({{{3}}}<!---->{{#if:{{{5|}}}|<!--then:-->{{lower|0.3em|{{resize|80%|{{{4}}}}}}}) {{{5}}}|<!--else:-->) {{{4}}}<!--end#if:-->}}<!-- -->]]<!-- -->}} | {{#expr:{{{1}}}*1}} = {{nowrap |[[<!---link:--->({{{1}}}) {{{2}}}{{#if:{{{3|}}}|<!--then:-->{{{3}}}|<!--else:(nothing)-->}}<!-- linkname:-->|({{{1}}}) {{{2}}}{{#if:{{{3|}}}|<!--then:-->{{lower|0.3em|{{resize|80%|{{{3}}}}}}}|<!--else:(nothing)-->}}<!-- -->]]<!-- -->}} | #default = {{nowrap |[[<!---link:--->{{{1}}}{{#if:{{{2|}}}|<!--then:-->{{{2}}}|<!--else:(nothing)-->}}<!-- linkname:-->|{{{1}}}{{#if:{{{2|}}}|<!--then:-->{{lower|0.3em|{{resize|80%|{{{2}}}}}}}|<!--else:(nothing)-->}}<!-- -->]]<!-- -->}} }}<noinclude> {{Myensterraavâ}} [[Luokka:Täsnitieđâmyenstereh|{{PAGENAME}}]] </noinclude> cyjr7ahz79joy9tdvu3kf59jsnqiqos 14 31242 161244 2026-10-31T10:04:58Z Yupik 23 Uđđâ sijđo: Taan luokkaast láá [[Täsnitieđâ|täsnitiettuu]] myenstereh. [[Luokka:Luándutieđâmyenstereh|{{PAGENAME}}]] 161244 wikitext text/x-wiki Taan luokkaast láá [[Täsnitieđâ|täsnitiettuu]] myenstereh. [[Luokka:Luándutieđâmyenstereh|{{PAGENAME}}]] jvm84f38avrh3rziy1u55ewer9uvgla 14 31243 161245 2026-10-31T10:06:10Z Yupik 23 Uđđâ sijđo: Taan luokkaast láá [[Luándutieđâ|luándutiettuu]] myenstereh. [[Luokka:Tieđâmyenstereh|{{PAGENAME}}]] 161245 wikitext text/x-wiki Taan luokkaast láá [[Luándutieđâ|luándutiettuu]] myenstereh. [[Luokka:Tieđâmyenstereh|{{PAGENAME}}]] pr23lkng8b7dxxdrwpx3rlimmz6s7gu 0 31244 161249 2026-10-31T10:26:32Z Yupik 23 #REDIRECT[[Eennâmtieđâ]] 161249 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Eennâmtieđâ]] 6nbsf6uk0qtx3m8ov3fei6r3sx44wah