Wikipedia smnwiki https://smn.wikipedia.org/wiki/Ovd%C3%A2sij%C4%91o MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Media Tooimah Savâstâllâm Kevttee Savâstâllâm kevttest Wikipedia Savâstâllâm Wikipedia Tiätuvuárkká Savâstâllâm tiätuvuárhást Systeemviestâ Savâstâllâm systeemviestâst Myenster Savâstâllâm myensterist Raavâ Savâstâllâm ravvust Luokka Savâstâllâm luokkaast TimedText TimedText talk Mooduul Savâstâllâm modulist Event Event talk 10 64 161420 161362 2026-11-01T16:20:45Z Yupik 23 161420 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Tiätuloová | fáddá = eennâmtieđâ | siskáldâs = {{Tiätuloová/paječaalâ | siskáldâs= {{{nommâ}}} | lasestiijlah=padding-top: 3px; padding-bottom: 3px; line-height: 120%;| fáddá= eennâmtieđâ }} <!-- koveuási, mast kove já kovetekstâ -->{{#if: {{{kove|}}} |{{Tiätuloová/kove | kove={{{kove}}} | siskáldâs={{{kove}}} }} }} <!-- tiäturaddalâs <!-- -->{{#if: {{{staatâ|}}} | {{Tiätuloová/kuárus|no-tr=0|class= |colspan=2|style= vertical-align:top; border-top: 1px solid #AAAAAA; |siskáldâs= }}}} <!-- --->{{#if: {{{staatâ|}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ=Staatâ | siskáldâs= {{{staatâ}}} }} }} <!-- -->{{#if: {{{eennâmkodde|}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ=Eennâmkodde | siskáldâs={{{eennâmkodde}}} }} }} <!-- -->{{#if: {{{kieldâ|}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ=Kieldâ | siskáldâs={{{kieldâ}}} }} }} <!-- -->{{#if: {{{čäsuáivi alodâh|}}} | {{Tiätuloová/kuárus|no-tr=0|class= |colspan=2|style= vertical-align:top; border-top: 1px solid #AAAAAA; |siskáldâs= }}}} <!-- -->{{#if: {{{čäsuáivi alodâh|}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ=Čäsuáivi alodâh | siskáldâs={{{čäsuáivi alodâh}}} m }} }} <!-- -->{{#if: {{{vijđodâh|}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ=Vijđodâh | siskáldâs={{{vijđodâh}}} km² }} }} <!-- -->{{#if: {{{čäcirääji|}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ=Čäcirääji | siskáldâs={{{čäcirääji}}} km }} }} <!-- -->{{#if: {{{stuárráámus kieŋŋâlvuotâ|}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ=Stuárráámus kieŋŋâlvuotâ | siskáldâs={{{stuárráámus kieŋŋâlvuotâ}}} m }} }} <!-- -->{{#if: {{{koskâkieŋŋâlvuotâ|}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ=Koskâkieŋŋâlvuotâ | siskáldâs={{{koskâkieŋŋâlvuotâ}}} m }} }} <!-- -->{{#if: {{{saijaavuotâ|}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ=Saijaavuotâ | siskáldâs={{{saijaavuotâ}}} km³ }} }} <!-- -->{{#if: {{{kulgâmvijđodâh|}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ=Kulgâmvijđodâh | siskáldâs={{{kulgâmvijđodâh}}} km² }} }} <!-- -->{{#if: {{{juvvâdâh|}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ=Juvvâdâh | siskáldâs={{{juvvâdâh}}} }} }} <!-- koveuási, mast kove já kovetekstâ -->{{#if: {{{kárttá|}}} |{{Tiätuloová/kove | kove={{{kárttá}}} | kovetekstâ= {{#if: {{{kárttá-čielgiittâs|}}} |{{{kárttá-čielgiittâs}}} }}| kobdodâh=150px| siskáldâs={{{kárttá}}} }} }} <!-- -->{{#if: {{{pushpin_map|}}} | {{Tiätuloová/kuárus|no-tr=0|class= |colspan=2|style= vertical-align:top; border-top: 1px solid #AAAAAA; |siskáldâs= }}}} <!-- -->{{#if: {{{pushpin_map|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/sajadâhkárttá|style=border-bottom: 0px|sajadâhkárttá={{{pushpin_map|}}}|nommâ={{#if: {{{sajadâhkárttá_tekstâ|}}}|{{{sajadâhkárttá_tekstâ}}}|{{{nommâ_kárttá}}}}}|lat_deg={{{latd|}}}|lat_min={{{latm|}}}|lat_sec={{{lats|}}}|lat_dir={{{latNS|}}}|lon_deg={{{longd|}}}|lon_min={{{longm|}}}|lon_sec={{{longs|}}}|lon_dir={{{longEW|}}}|lat={{#if:{{{latm|}}}{{{latNS}}}| |{{{latd|}}} }}|long={{#if:{{{longm|}}}{{{longEW}}}| |{{{longd|}}} }}|kobdodâh={{{sajadâhkáártá kobdodâh|250}}}|kárttáteevstâ stellim= {{#if: {{{pushpin_label_position|}}} | {{{pushpin_label_position}}} | čižet}} |AlternativeMap = {{#if: {{{AlternativeMap|}}} |{{{AlternativeMap}}} }} }} }} <!-- -->{{#if: {{{latNS|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/kuárus|colspan=2| style = text-align: center; |siskáldâs='''Koordinaateh:''' {{coord|{{{latd|0}}}|{{{latm|0}}}|{{{lats|0}}}|{{{latNS|N}}}|{{{longd|0}}}|{{{longm|0}}}|{{{longs|0}}}|{{{longEW|E}}}|type:city{{#if: {{{coord_region|}}} | _region:{{{coord_region|}}} }}|display={{#if: {{{coord_display|}}} | {{{coord_display|}}} | inline,title }}}} }} }} <!-- -->{{#if: {{{koordinaateh|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/kuárus|colspan=2| style = text-align: center; |siskáldâs='''Koordinaateh:''' {{{koordinaateh}}} }} }} }}</includeonly> <noinclude> Taat lii myenster jaavrij várás. <pre style="overflow: auto">{{Jävri | nommâ = | kove = | staatâ = | eennâmkodde = | kieldâ = | čäsuáivi alodâh = | vijđodâh = | čäcirääji = | stuárráámus kieŋŋâlvuotâ = | koskâkieŋŋâlvuotâ = | saijaavuotâ = | kulgâmvijđodâh = | juvvâdâh = | kárttá = | kárttá-čielgiittâs = | pushpin_map = | nommâ_kárttá = | sajadâhkáártá kobdodâh = 250 | pushpin_label_position = | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | coord_region = | coord_display = | AlternativeMap = }}</pre> [[Luokka:Eennâmtieđâmyenstereh]] </noinclude> qscj0wglwszzwid36rajdvk0jpzl2gd 0 285 161426 151599 2026-11-01T16:21:56Z Yupik 23 161426 wikitext text/x-wiki {{Jävri | nommâ = Aanaarjävri | kove = Inari-Finland-2012-07-02-14-40-026.jpg | staatâ = [[Suomâ]] | eennâmkodde = [[Laapi eennâmkodde|Lappi]] | kieldâ = [[Aanaar]] | čäsuáivi alodâh = 117–119 | vijđodâh = 1 084 | čäcirääji = 3 277,8<ref name="jarviwiki.fi">[http://www.jarviwiki.fi/wiki/Inarij%C3%A4rvi_(71.111.1.001) www.järviwiki.fi - Inarijärvi] <small>(suomâkielân)</small></ref> | stuárráámus kieŋŋâlvuotâ = 92<ref name="jarviwiki.fi"/> | koskâkieŋŋâlvuotâ = 14,3<ref name="jarviwiki.fi"/> | saijaavuotâ = 15,5 <ref name="jarviwiki.fi"/> | kulgâmvijđodâh = 14 512<ref name="jarviwiki.fi"/> | juvvâdâh = [[Paččvei]] | kárttá = Inarijärvi.png }} '''Aanaarjävri''' ({{k-sms|Aanarjäuʹrr}}, {{k-se|Anárjávri}} já {{k-fi|Inarinjärvi}} tâi ''Inarijärvi'') lii [[jävri]] [[Aanaar|Aanaar kieldâst]] [[Suomâ]]st. == Eennâmtieđâ == Aanaarjäävri vijđodâh lii 1&nbsp;084&nbsp;km², já tot lii Suomâ jaavrijn kuálmádin stuárráámus<ref name="ack">[https://web.archive.org/web/20210123211146/https://www.aanaar.lundui.fi/aanaarjaavricacikiainuh Aanaarjäävri čäcikiäinuh]. Meccihaldâttâs. Čujottum 3.1.2020</ref>, já ubâ Laapi stuárráámus.<ref>[https://www.ymparisto.fi/fi-FI/Luonto/Suojelualueet/Natura_2000_alueet/Inarijarvi(5339) www.ympäristo.fi - Inarijärvi] <small>(suomâkielân)</small></ref> Aanaarjävri lii meid [[Suomâ]] stuárráámus jävri, mii lii tuše oovtâ kieldâst já maailm nubben stuárráámus luándujävri, mii lii ollásávt tave näpikiärdu taavaabeln.<ref name="jarviwiki.fi"/> Aanaarjäävri kulgâmvijđodâh lii 14&nbsp;512&nbsp;km², já tot kulá Paččvei čácádâhân. Aanaarjävri lii Suomâ nubben kieŋâlumos jävri [[Päijänne]] maŋa. Aanaarjäävri kieŋâlumos saje lii Kálbáájoorŋâst, já tot lii 92&nbsp;m. Jäävri koskâkieŋŋâlvuotâ lii 14,3&nbsp;m. Aanaarjäävri čäcirääji kukkodâh lii suullân 3&nbsp;300&nbsp;km. Aanaarjäävri čäsuáivi alodâh lii 117–119&nbsp;m. Tot muttoo Paččvei Kaitakuoškâ puáđu tulvâdem tiet. Aanaarjävri lii nuuvt kočodum vuáijumjävri.<ref name="jarviwiki.fi"/> Aanaarjäävri ääldis lii šoddâm, ko vuáđukällee kiäldusvuotâ lii purgánâm. Purgánâm lii tovâttâm tom, ete källee laigoseh láá sirdâšum vuálus teikkâ pajas. Vuáluskulij já pajaskulij sirdâšum källeelaigoseh kočoduvvojeh vuáijumleehhin já [[horsti]]n. Aanaarjävri lii tággáár tábáhtusâst šoddâm vuáijumleehhin já [[Suáluičielgi]] horstin. ===Juuvah=== Aanaarjáávrán lyeštih maaŋgah juuvah. Merhâšitteemuuh tain láá [[Avveeljuuhâ]] já [[Juvduujuuhâ]]. Juuvah finnejeh čääsis [[Lemmee aalmuglâšmecci|Lemmee]], [[Myeđhituoddâr meccikuávlu|Myeđhituoddâr]] já [[Pänituoddâr meccikuávlu|Pänituoddâr]] kuávluin. Aanaarjäävri nuorttiibeln vuálgá Paččvei, mii mana stuárráámuu uásild Taažâ já Ruošâ räjijuuhân já luáštá Bøkfjorden-vuonân, [[Baareencmeerâ]]n alda [[Kirkkonjargâ|Kirkkonjaargâ]]. ===Suolluuh=== Aanaarjäävrist láá ohtsis 3&nbsp;318 suollud<ref name="kvv">[https://web.archive.org/web/20210119202449/https://www.aanaar.lundui.fi/aanaarjaavricacikiainuh/kiainuvatavasvuota Aanaarjäävri kiäinu vátávâšvuotâ]. Meccihaldâttâs. Čujottum 3.1.2020</ref>, mii lii enâmustáá Suomâ jaavrijn. Stuárráámuuh suolluuh láá Suomâ sisčácáduvâi 21.&nbsp;stuárráámus suálui [[Mahlad]] (20,7&nbsp;km²), 22.&nbsp;stuárráámus suálui [[Kamessuálui]] (20,7&nbsp;km²), Kossâpecsuálui (9,2&nbsp;km²), Varttaasuálui (7,9&nbsp;km²), Jieŋâsuálui (7,4&nbsp;km²) sehe Segispecsuálui (7,1&nbsp;km²). Eres merhâšittee Aanaarjäävri suolluuh láá sieidikeđgin tubdum Äijihkeđgi já jieŋâkuovđâšmist tubdum Ollâ-Mavra. ===Joorŋah=== Aanaarjäävri stuárráámuuh joorŋah láá [[Äijihjorŋâ]], [[Skállujorŋâ]], [[Cuobbuujorŋâ]], [[Kálbáiääpi]] já [[Čyetpecjorŋâ]].<ref name="kvv"/> == Kyeleh == Aanaarjäävrist láá ennuv luosâkyeleh. Jäävrist kávnojeh [[kuávžur]], [[Luosâ|jävriluosâ]], [[rávdu]], [[šapšâ]], [[muikku]] já [[suávvil]]. Eres kyeleh láá [[vuásku]], [[puško]], [[njäähi]], [[vollâsâš]] já [[ryevdikuálááš]]. Stuorrâ uási kuolijn láá šoddâdum. Kuolij ištâdem aalgij ive&nbsp;1976, ko čäsuáivi tulvâdem keežild monâttum kuolijd koolgâi sajanpieijâđ jáávrán. Aanaarjáávrán láá ištâdum enâmustáá šapšâ, kuávžur já rávdu. Ive&nbsp;2007 Aanaarjäävri saalâsmeeri lâi 192&nbsp;000&nbsp;kg, mast šapšâ já riäská lijjii ohtsis 65&nbsp;000&nbsp;kg, já kuávžur lâi 47&nbsp;000&nbsp;kg. Muikku lâi 19&nbsp;000&nbsp;kg, rávdu 13&nbsp;000&nbsp;kg, suávvil 12&nbsp;000&nbsp;kg, puško 12&nbsp;000&nbsp;kg, vuásku 9&nbsp;000&nbsp;kg, ränisráávdu 8&nbsp;000&nbsp;kg, njäähi 6&nbsp;000&nbsp;kg já jävriluosâ 2&nbsp;000&nbsp;kg. == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} ==Käldeeh== {{Käldeeh|sárgáttuvah}} [[Luokka:Aanaarjävri|*]] aex3hatvwx22djasfu7459gvknznjqv 0 611 161469 151159 2026-11-01T22:21:32Z Yupik 23 Eennâmtieđâ 161469 wikitext text/x-wiki {{Staatâ tiäđuh | nommâ = Israel staatâ | noomah_virgálijn_kielâin = 'מְדִינַת יִשְׂרָאֵל‎ <small>([[hepreakielâ]]n)''<br>Medinat Jisra'el </small><br>''دولة إسرائيل <small>([[arabiakielâ]]n)''<br>Daulat Isrā'īl</small> | lippu = Flag of Israel.svg | vaakun = Emblem of Israel.svg | nommâ-genetiivist = Israel | sajadâh = Israel (orthographic projection).svg | sajadâh-čielgiittâs = | staatâhäämi = parlamentaarlâš demokratia | staatâjođetteijee-tittel = President | tááláš-staatâjođetteijee = [[Isaac Herzog]] | haldâttâhjođetteijee-tittel = Uáiviminister | tááláš-haldâttâhjođetteijee = [[Benjamin Netanjahu]] | uáivikaavpug = [[Jerusalem]] | eres-kaavpugeh = [[Tel Aviv]],<br>[[Haifa]],<br>[[Beerseba]],<br>[[Eilat]] | vijđodâh = 20 991 | sisčääci_% = 2,1 | ässeeloho_ihe = 2020 | ässeeloho = 9 264 200 | ässeesaahâdvuotâ = 420 | aalmugstuárrum = 1,46 | aalmugstuárrum_ihe = 2014 | virgáliih-kielah = [[hepreakielâ]] | vaaluut = Israel sekel | vaaluut-tubdâldâh = ILS | bap-ihe = | bap = | bap-per-ässee = | hdi-ihe = | hdi = | eennâmtuálu = | palvâlusah = | ráhtálâšvuotâ = | äigi = UTC+2 | kesiäigi = UTC+3 | jiečânâsvuotâ-kiäst = | jiečânâsvuotâ = | uánádâs = IL | fiävruin = | kirdemmašinijn = | jotolâh = uálgispiälásâš | sundenummeer = +972 | internet TLD = .il | motto = | aalmuglaavlâ = הַתִּקְוָה (Hatikvah) | aalmuglaavlâ_tiätuvuárkká = Hatikvah instrumental.ogg | luuhâmmáttu = | oovdiš-staatah = }} '''Israel''' ({{k-he|יִשְׂרָאֵל}} {{IPA|[jisʁaˈʔel]}} já {{k-ar|إِسْرَائِيل}}), virgálávt '''Israel staatâ''' ({{k-he|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל}} {{Audio|He-Medinat Israel.ogg}} {{IPA|[mediˈnat jisʁaˈʔel]}} já {{k-ar|دَوْلَة إِسْرَائِيل}}) lii [[staatâ]] Viestâr-[[Aasia]]st [[Koskâmeerâ]] já [[Jordanjuuhâ|Jordanjuuvâ]] kooskâst. Ton [[uáivikaavpug]] lii [[Jerusalem]]. <!--== Historjá ==--> == Eennâmtieđâ == <!--Israel vijđodâh lii Y km², mast Z km² lii čääci.<ref name="cia-israel">{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel/|nommâ=Israel|almostittem=The World Factbook|čujottum=2024-12-28|kielâ={{en}}}}</ref> Vijđoduv mield Israel lii maailm Q. stuárráámus staatâ.--> ===Sajadâh já rääjih=== Israel lii [[staatâ]] Viestâr-[[Aasia]]st [[Koskâmeerâ]] nuorttâriddoost. Eennâm nuorttârääji jotá [[Jordanjuuhâ|Jordanjuuvâ]] jieŋâlis leevist já juátká [[Jamâmeerâ]] maŋa [[Ruopsismeerâ]] räi. Israel ránnjástaatah láá [[Libanon]] tavveen, [[Syyria]] tavenuorttân, [[Viestârriddo]] já [[Jordania]] nuorttân sehe [[Egypt]] já [[Gaza stielâs]] maadâviestârist. Kuhemus rääji lii rääji Viestârriddoin, mii lii 330 km.<ref name="TWF">{{Nettikäldee|čujottâs=https://web.archive.org/web/20240415083839/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel/|nommâ=Israel|almostittem=web.archive.org|äigimuddo=2024-04-15|almostittee=The World Factbook|čujottum=2024-04-17|ietf-kielâkoodi=en}}</ref> Uánihumos rääji vist lii 59 km rääji Gaza stielâsáin.<ref name="TWF"/> Merâriddo lii ohtsis 273 km.<ref name="TWF"/> {| class="wikitable" |- ! Ránnjástaatâ !! Rääji kukkodâh !! Kárttá |- | Egypt || 208 km || rowspan=6|[[Tiätuvuárkká:Israel in its region (de-facto).svg|300px]] |- | Gaza stielâs || 59 km |- | Jordania || 327 km |- | Libanon || 81 km |- | Syyria || 83 km |- | Viestârriddo || 330 km |} <!--=== Suolluuh === X stuárráámuuh suolluuh láá A ( km²), B ( km²), C ( km²) já D ( km²). === Jäävrih já juuvah === D lii X stuárráámus jävri vijđoduv/saijaavuođâ mield. Ton vijđodâh lii C km². X kuhemuuh juuvah láá A ( km), B ( km), C ( km) já D ( km). === Geologia === === Morfologia === [[Tiätuvuárkká:|thumb|left|R lii X alemus vääri.]] X alemus saje lii R čokke ( m). Ton vyeligumos saje vist lii Q riddo ( m). === Šoŋŋâdâh === === Biodiversiteet === --> == Haldâttâh já politiik == Israel staatâhäämi lii [[parlamentarism|parlamentaarlâš demokratia]]. Ton staatâhovdâ lii [[Israel president|president]], kiän áinoo virgepaje pištá čiččâm ihheed. [[Knesset|Israel parlament Knesset]] väljee president syeligâs jienâstmist, mast tarbâšuvvoo [[absoluutlâš eenâbloho]]. <!--=== Kuávlulâš jyehim === === Staatâhäämi === === Vuáđulaahâ === === President === === Parlament === === Tuámustoovlih === === Aalmugijkoskâsâš koskâvuođah === === Piäluštâsvyeimih === === Sosiaaltorvo === === Olmoošvuoigâdvuođah === --> == Ekonomia == === Iäláttâsah === Israel šoŋŋâdâh ij lah viljâlmân hiäivulâš. Ton lasseen čuolmân lii meiddei čäcivänivuotâ. Koskâmeerâ riddovuáládâh já Jordan leehi láá Israel pyeremuuh eennâmtuálukuávluh.<ref name="bio6">{{Kirjekäldee|Tahhee=Arjanne, Satu et al.|Nommâ=Škoovlâ biologia já eennâmtiätu 6|Ihe=2010|Sijđo=103|Almostittee=Sämitigge|Jurgâleijee=Mattus, Ilmari}}</ref> Meid uási siseennâm koške čunoiäpikuávluin lii rievdâdum ruánáá viljâlmân já muorâkärdin.<ref name="bio6"/> Israelliih láá kuittâg uáli jo pyereh čääsi joođeetmist.<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.britannica.com/place/Israel|nommâ=Israel|almostittem=www.britannica.com|äigimuddo=2024-04-19|čujottum=2024-04-19|ietf-kielâkoodi=en}}</ref> Njuoskâdemčääci jođettuvvoo Genesaretjäävrist já Jordanjuuvâst tuháttij kilomeetterij kukkosijn pocceeviärmáduvváin.<ref name="bio6"/> Návt šoddâduvvojeh puurrâmšadoh, potákkeh já ennuv sitrusheđâlmeh, tegu appelsiineh (ovdâmerkkân Jaffa-appelsiineh)<ref>{{Kirjekäldee|Tahhee=Basan, Ghillie|Nommâ=The Middle Eastern Kitchen|Ihe=2007|Sijđo=83|Almostittee=Hippocrene Books|Isbn=978-0-7818-1190-3}}</ref> já sitruuneh. Taah eennâmtuálupyevtittâsah tuálvojeh olgoenâmáid valjeest.<ref name="bio6"/> <!--=== Energia ===--> === Ráhtulâšvuotâ === Israelist lii maaŋgâlágán ráhtulâšvuotâ. Mašineh já riäiduh sehe timanteh kuleh eennâm tehálumos tuálvumpyevtittâssáid.<ref name="bio6"/> <!--=== Tuuriism === == Jotolâh == === Maađijjotolâh=== === Ryevdirađejotolâh === === Kirdemjotolâh === === Čäcijotolâh === --> ==Viehâdâh== <!--=== Ässeeloho === === Kielah === X virgálâš kielâ lii/virgáliih kielah láá Y (já Z). --> ===Kaavpugeh=== Aassâm lii čokkânâm Koskâmeerâ riidon. Tobbeen lii eennâm nubben stuárráámus kaavpug [[Tel Aviv-Jaffa]] sehe stuorrâ haammânkaavpug [[Haifa]]. Ruopsismeerâ riddoost lii pivnohis mätkičuosâttâh [[Eilat]]. <!--=== Oskoldâh === === Tiervâsvuotâ === === Škovlim === === Tieđâ === == Kulttuur == === Kirjálâšvuotâ === === Kovetaaiđâ, design já arkkitehtuur === === Muusik === === Elleekoveh já TV === === Media === === Valastâllâm === === Purrâmâš já juhâmâš === === Almoliih rijjâpeeivih === === Aalmuglâšsymboleh === --> == Etinumereh == Israel etinumereh láá {{#statements:P2852}}. ==Kovegalleria== <gallery> <br><gallery class=center caption="Israel"> Jerusalem-Altstadt-10-vom Oelberg-2010-gje.jpg|{{center|[[Jerusalem]]}} Akko-42-Saeulenkarawanserei-2010-gje.jpg|{{center|Akko}} Safed-Abuhav-Synagoge-04-2010-gje.jpg|{{center|Safed}} Nazareth-Katholische Verkuendigungsbasilika-02-2010-gje.jpg|{{center|[[Nasaret]]}} Kafarnaum-02-Synagoge-2010-gje.jpg|{{center|Kafarnaum}} Ein Gedi-28-Wanderung-1985-gje.jpg|{{center|Ein Gedi}} Totes Meer-Kalia Beach-08-2010-gje.jpg|{{center|[[Jamâmeerâ]]}} Tel Aviv-Flughafen-02-2010-gje.jpg|{{center|Tel Aviv kirdemkieddi}} </gallery> == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh|sárgáttuvah}} {{Aasia staatah}} [[Luokka:Israel|*]] iynypipcsfhxaog7r95aalf08r90h9h 161470 161469 2026-11-01T22:22:31Z Yupik 23 161470 wikitext text/x-wiki {{Staatâ tiäđuh | nommâ = Israel staatâ | noomah_virgálijn_kielâin = 'מְדִינַת יִשְׂרָאֵל‎ <small>([[hepreakielâ]]n)''<br>Medinat Jisra'el </small><br>''دولة إسرائيل <small>([[arabiakielâ]]n)''<br>Daulat Isrā'īl</small> | lippu = Flag of Israel.svg | vaakun = Emblem of Israel.svg | nommâ-genetiivist = Israel | sajadâh = Israel (orthographic projection).svg | sajadâh-čielgiittâs = | staatâhäämi = parlamentaarlâš demokratia | staatâjođetteijee-tittel = President | tááláš-staatâjođetteijee = [[Isaac Herzog]] | haldâttâhjođetteijee-tittel = Uáiviminister | tááláš-haldâttâhjođetteijee = [[Benjamin Netanjahu]] | uáivikaavpug = [[Jerusalem]] | eres-kaavpugeh = [[Tel Aviv]],<br>[[Haifa]],<br>[[Beerseba]],<br>[[Eilat]] | vijđodâh = 20 991 | sisčääci_% = 2,1 | ässeeloho_ihe = 2020 | ässeeloho = 9 264 200 | ässeesaahâdvuotâ = 420 | aalmugstuárrum = 1,46 | aalmugstuárrum_ihe = 2014 | virgáliih-kielah = [[hepreakielâ]] | vaaluut = Israel sekel | vaaluut-tubdâldâh = ILS | bap-ihe = | bap = | bap-per-ässee = | hdi-ihe = | hdi = | eennâmtuálu = | palvâlusah = | ráhtálâšvuotâ = | äigi = UTC+2 | kesiäigi = UTC+3 | jiečânâsvuotâ-kiäst = | jiečânâsvuotâ = | uánádâs = IL | fiävruin = | kirdemmašinijn = | jotolâh = uálgispiälásâš | sundenummeer = +972 | internet TLD = .il | motto = | aalmuglaavlâ = הַתִּקְוָה (Hatikvah) | aalmuglaavlâ_tiätuvuárkká = Hatikvah instrumental.ogg | luuhâmmáttu = | oovdiš-staatah = }} '''Israel''' ({{k-he|יִשְׂרָאֵל}} {{IPA|[jisʁaˈʔel]}} já {{k-ar|إِسْرَائِيل}}), virgálávt '''Israel staatâ''' ({{k-he|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל}} {{Audio|He-Medinat Israel.ogg}} {{IPA|[mediˈnat jisʁaˈʔel]}} já {{k-ar|دَوْلَة إِسْرَائِيل}}) lii [[staatâ]] Viestâr-[[Aasia]]st [[Koskâmeerâ]] já [[Jordanjuuhâ|Jordanjuuvâ]] kooskâst. Ton [[uáivikaavpug]] lii [[Jerusalem]]. <!--== Historjá ==--> == Eennâmtieđâ == <!--Israel vijđodâh lii Y km², mast Z km² lii čääci.<ref name="cia-israel">{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel/|nommâ=Israel|almostittem=The World Factbook|čujottum=2024-12-28|kielâ={{en}}}}</ref> Vijđoduv mield Israel lii maailm Q. stuárráámus staatâ.--> ===Sajadâh já rääjih=== Israel lii [[staatâ]] Viestâr-[[Aasia]]st [[Koskâmeerâ]] nuorttâriddoost. Eennâm nuorttârääji jotá [[Jordanjuuhâ|Jordanjuuvâ]] jieŋâlis leevist já juátká [[Jamâmeerâ]] maŋa [[Ruopsismeerâ]] räi. Israel ránnjástaatah láá [[Libanon]] tavveen, [[Syyria]] tavenuorttân, [[Viestârriddo]] já [[Jordania]] nuorttân sehe [[Egypt]] já [[Gaza stielâs]] maadâviestârist. Kuhemus rääji lii rääji Viestârriddoin, mii lii 330 km.<ref name="TWF">{{Nettikäldee|čujottâs=https://web.archive.org/web/20240415083839/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel/|nommâ=Israel|almostittem=web.archive.org|äigimuddo=2024-04-15|almostittee=The World Factbook|čujottum=2024-04-17|ietf-kielâkoodi=en}}</ref> Uánihumos rääji vist lii 59 km rääji Gaza stielâsáin.<ref name="TWF"/> Merâriddo lii ohtsis 273 km.<ref name="TWF"/> {| class="wikitable" |- ! Ránnjástaatâ !! Rääji kukkodâh !! Kárttá |- | Egypt || 208 km || rowspan=6|[[Tiätuvuárkká:Israel in its region (de-facto).svg|300px]] |- | Gaza stielâs || 59 km |- | Jordania || 327 km |- | Libanon || 81 km |- | Syyria || 83 km |- | Viestârriddo || 330 km |} <!--=== Suolluuh === Israel stuárráámuuh suolluuh láá A ( km²), B ( km²), C ( km²) já D ( km²). === Jäävrih já juuvah === D lii Israel stuárráámus jävri vijđoduv/saijaavuođâ mield. Ton vijđodâh lii C km². Israel kuhemuuh juuvah láá A ( km), B ( km), C ( km) já D ( km). === Geologia === === Morfologia === [[Tiätuvuárkká:|thumb|left|R lii Israel alemus vääri.]] Israel alemus saje lii R čokke ( m). Ton vyeligumos saje vist lii Q riddo ( m). === Šoŋŋâdâh === === Biodiversiteet === --> == Haldâttâh já politiik == Israel staatâhäämi lii [[parlamentarism|parlamentaarlâš demokratia]]. Ton staatâhovdâ lii [[Israel president|president]], kiän áinoo virgepaje pištá čiččâm ihheed. [[Knesset|Israel parlament Knesset]] väljee president syeligâs jienâstmist, mast tarbâšuvvoo [[absoluutlâš eenâbloho]]. <!--=== Kuávlulâš jyehim === === Staatâhäämi === === Vuáđulaahâ === === President === === Parlament === === Tuámustoovlih === === Aalmugijkoskâsâš koskâvuođah === === Piäluštâsvyeimih === === Sosiaaltorvo === === Olmoošvuoigâdvuođah === --> == Ekonomia == === Iäláttâsah === Israel šoŋŋâdâh ij lah viljâlmân hiäivulâš. Ton lasseen čuolmân lii meiddei čäcivänivuotâ. Koskâmeerâ riddovuáládâh já Jordan leehi láá Israel pyeremuuh eennâmtuálukuávluh.<ref name="bio6">{{Kirjekäldee|Tahhee=Arjanne, Satu et al.|Nommâ=Škoovlâ biologia já eennâmtiätu 6|Ihe=2010|Sijđo=103|Almostittee=Sämitigge|Jurgâleijee=Mattus, Ilmari}}</ref> Meid uási siseennâm koške čunoiäpikuávluin lii rievdâdum ruánáá viljâlmân já muorâkärdin.<ref name="bio6"/> Israelliih láá kuittâg uáli jo pyereh čääsi joođeetmist.<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.britannica.com/place/Israel|nommâ=Israel|almostittem=www.britannica.com|äigimuddo=2024-04-19|čujottum=2024-04-19|ietf-kielâkoodi=en}}</ref> Njuoskâdemčääci jođettuvvoo Genesaretjäävrist já Jordanjuuvâst tuháttij kilomeetterij kukkosijn pocceeviärmáduvváin.<ref name="bio6"/> Návt šoddâduvvojeh puurrâmšadoh, potákkeh já ennuv sitrusheđâlmeh, tegu appelsiineh (ovdâmerkkân Jaffa-appelsiineh)<ref>{{Kirjekäldee|Tahhee=Basan, Ghillie|Nommâ=The Middle Eastern Kitchen|Ihe=2007|Sijđo=83|Almostittee=Hippocrene Books|Isbn=978-0-7818-1190-3}}</ref> já sitruuneh. Taah eennâmtuálupyevtittâsah tuálvojeh olgoenâmáid valjeest.<ref name="bio6"/> <!--=== Energia ===--> === Ráhtulâšvuotâ === Israelist lii maaŋgâlágán ráhtulâšvuotâ. Mašineh já riäiduh sehe timanteh kuleh eennâm tehálumos tuálvumpyevtittâssáid.<ref name="bio6"/> <!--=== Tuuriism === == Jotolâh == === Maađijjotolâh=== === Ryevdirađejotolâh === === Kirdemjotolâh === === Čäcijotolâh === --> ==Viehâdâh== <!--=== Ässeeloho === === Kielah === Israel virgálâš kielâ lii/virgáliih kielah láá Y (já Z). --> ===Kaavpugeh=== Aassâm lii čokkânâm Koskâmeerâ riidon. Tobbeen lii eennâm nubben stuárráámus kaavpug [[Tel Aviv-Jaffa]] sehe stuorrâ haammânkaavpug [[Haifa]]. Ruopsismeerâ riddoost lii pivnohis mätkičuosâttâh [[Eilat]]. <!--=== Oskoldâh === === Tiervâsvuotâ === === Škovlim === === Tieđâ === == Kulttuur == === Kirjálâšvuotâ === === Kovetaaiđâ, design já arkkitehtuur === === Muusik === === Elleekoveh já TV === === Media === === Valastâllâm === === Purrâmâš já juhâmâš === === Almoliih rijjâpeeivih === === Aalmuglâšsymboleh === --> == Etinumereh == Israel etinumereh láá {{#statements:P2852}}. ==Kovegalleria== <gallery> <br><gallery class=center caption="Israel"> Jerusalem-Altstadt-10-vom Oelberg-2010-gje.jpg|{{center|[[Jerusalem]]}} Akko-42-Saeulenkarawanserei-2010-gje.jpg|{{center|Akko}} Safed-Abuhav-Synagoge-04-2010-gje.jpg|{{center|Safed}} Nazareth-Katholische Verkuendigungsbasilika-02-2010-gje.jpg|{{center|[[Nasaret]]}} Kafarnaum-02-Synagoge-2010-gje.jpg|{{center|Kafarnaum}} Ein Gedi-28-Wanderung-1985-gje.jpg|{{center|Ein Gedi}} Totes Meer-Kalia Beach-08-2010-gje.jpg|{{center|[[Jamâmeerâ]]}} Tel Aviv-Flughafen-02-2010-gje.jpg|{{center|Tel Aviv kirdemkieddi}} </gallery> == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh|sárgáttuvah}} {{Aasia staatah}} [[Luokka:Israel|*]] 2ppi12po8i3952j8p8ndfw953afyde7 0 639 161443 161322 2026-11-01T17:04:56Z Yupik 23 161443 wikitext text/x-wiki {{Plaaneet | kove = Jupiter.jpg | kävneeh = | kavnumäigi = [[ovdâhistorjá]]lâš | koskâkm = 778 412 010 | koskâpiäiváš = 5,20336301 | eksentrisâšvuotâ = 0,04839266 | juurrâmäigi = 11 a 315 d 1,1 h | synodisâš = 398,9 d | rađeliähtu = 13,0697 | inklinaatio = 1,30530° | máánu = 95 | lyeddejeijee = 142 984 | vijđodâh = 6,41×10¹⁰ | massa = 1,899 × 10²⁷ || eennâmmassa = 317,8 | saahâdvuotâ = 1,33 | koččâmjođálmemvuotâ = 23,12 | pirrâjuurrâmäigi = 9 h 55 m 30 s | aksel = 3,12° | albedo = 0,52 | luovânemliähtu = 59,54 | vyeligumos_liegâsvuotâ = 110 [[Kelvin|K]] | koskâliegâsvuotâ = 152 K | alemus_liegâsvuotâ = ? | teedâ = 70 [[Pascal (ohtâdâh)|kPa]] | algâamnâseh = [[vety]]<br />[[helium]]<br />[[meetaan]]<br />[[čähci|čäcilievlâ]]<br />[[ammoniak]]<br />[[eetaan]]<br />[[fosfor]]<br />[[vetysulfid]] | prosenteh = 75 %<br />24 %<br />0,1 %<br />0,1 %<br />0,02 %<br />0,0002 %<br />0,0001 %<br />0,0001 % }} [[Tiätuvuárkká:Jupiter family.jpg|thumb|upright=1.5|Jupiter já ton [[galileoliih máánuh]]: [[Io (máánu)|Io]], [[Europa (máánu)|Europa]], [[Ganymedes]] já [[Kallisto (máánu)|Kallisto]]]] '''Jupiter''' lii [[plaaneet]] [[Mars]] já [[Saturnus]] kooskâst. Tot lii [[Piäiváš|Piäiváást]] viđâdin aldemus plaaneet. Jupiter [[Täsnitieđâliih symboleh|täsnitieđâlâš symbol]] lii [[Tiätuvuárkká:Jupiter symbol (fixed width).svg|16px|♃]]. Nuuvtko [[Eennâmpállu]] já [[Piäiváškodde|piäiváškode]] eres [[Plaaneet|planeteh]], Jupiter-uv jorá [[Piäiváš|Piäiváá]] pirrâ. Ton juurrâm Piäiváá pirrâ pištá 11,86 ihheed. Plaaneet lyeddejeijee lii ohtnubáloh kerdid stuárráb ko Eennâm lyeddejeijee, já ton massa lii kulmâčyet kerdid eenâb ko Enâmist. Jupiter lii-uv planetij jietânâs. Tastko ton juurrâmsuonjâr lii 777 miljovn kilomeetterid, kukkenorroo Piäiváš ij jur lieggii ige čuovvii tom. Eellim ij lah máhđulâš Jupiterist.<ref>Geoffrey Cornelius & Paul Devereux 2003: Verborgen taal van sterren en planeten. Een visuele reis door hemelse mysteries. Librero. Čujottum 30.7.2021 <small>(hollandkielân)</small></ref> == Jupiter máánuh == Ive 2023 räi Jupiterist lijjii kavnum ohtsis 92<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://sites.google.com/carnegiescience.edu/sheppard/moons|nommâ=Moons|tahhee=Sheppard, Scott S.|almostittem=sites.google.com|čujottum=2023-04-13|ietf-kielâkoodi=en-US}}</ref><ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Juice/Facts_about_Jupiter|nommâ=Facts about Jupiter|almostittem=www.esa.int|čujottum=2023-04-13|ietf-kielâkoodi=en}}</ref> [[Jupiter máánuh|máánnud]], main 4 láá [[galileoliih máánuh]]: # [[Io (máánu)|Io]] lii taan neelji máánust puoh aldemustáá Jupiter.<ref name="esa" /> # [[Europa (máánu)|Europa]]-máánust lii lätis jieŋâase, mast láá ruáiruh. Áárvu mield jieŋâ asodâh lii suullân 15 kilomeetterid já ton vyelni lii suullân 100 kilomeetterid čääci.<ref name="esa">{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Juice/The_moons_of_Jupiter_What_will_Juice_discover|nommâ=The moons of Jupiter: What will Juice discover?|almostittem=www.esa.int|čujottum=2023-04-13|ietf-kielâkoodi=en}}</ref> # [[Ganymedes]] lii [[piäiváškodde|piäiváškode]] stuárráámus máánu. Tast lii [[happi|haapi]] siskeldittee kaasuriggee já meid magneetkieddi, moh iä kavnuu eres máánuin.<ref name="esa"/> # [[Kallisto (máánu)|Kallisto]] lii Jupiter nubben stuárráámus máánu, mast láá ennuv kraattereh.<ref name="esa"/> Ive 2025 tiäđust lijjii 95 máánnud.<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.anarasaavis.fi/2025/04/01/tasnitietteeh-laa-kavnam-128-udda-maannud-moh-joreh-saturnus-pirra/|nommâ=Täsnitietteeh láá kavnâm 128 uđđâ máánnud, moh joreh Saturnus pirrâ|tahhee=Schreck, Jasmina|äigimuddo=2025-04-01|čujottum=2025-04-01}}</ref> Jo ive [[1610]] täsnitiettee [[Galileo Galilei]] skihtij teleskoopijnis Jupiterân já ooinij ton nelji máánu: [[Io (máánu)|Io]], [[Europa (máánu)|Europa]], [[Kallisto (máánu)|Kallisto]] já [[Ganymedes]]. Taah kočoduvvojeh suu noomâ mield galileolâžžân máánnun.<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.anarasaavis.fi/2023/04/13/jupiter-jienamaanuid-totkee-rakkeet-paccoo-onne-kuhes-tutkammaatkan/|nommâ=Jupiter jieŋâmáánuid totkee rakkeet páččoo onne kuhes tutkâmmáátkán|tahhee=Olthuis, Marja-Liisa|čujottum=2023-04-13|ietf-kielâkoodi=}}</ref> ==Fáádást eres soojijn== {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh|sárgáttuvah}} {{Piäiváškodde}} {{Narcce/Täsnitieđâ}} [[Luokka:Jupiter|*]] 49kjmaxta7ccbp9b2iwx2mdc8vawun7 161464 161443 2026-11-01T21:57:35Z Yupik 23 161464 wikitext text/x-wiki {{Plaaneet | kove = Jupiter.jpg | kävneeh = | kavnumäigi = [[ovdâhistorjá]]lâš | koskâkm = 778 412 010 | koskâpiäiváš = 5,20336301 | eksentrisâšvuotâ = 0,04839266 | juurrâmäigi = 11 a 315 d 1,1 h | synodisâš = 398,9 d | rađeliähtu = 13,0697 | inklinaatio = 1,30530° | máánu = 95 | lyeddejeijee = 142 984 | vijđodâh = 6,41×10¹⁰ | massa = 1,899 × 10²⁷ || eennâmmassa = 317,8 | saahâdvuotâ = 1,33 | koččâmjođálmemvuotâ = 23,12 | pirrâjuurrâmäigi = 9 h 55 m 30 s | aksel = 3,12° | albedo = 0,52 | luovânemliähtu = 59,54 | vyeligumos_liegâsvuotâ = 110 [[Kelvin|K]] | koskâliegâsvuotâ = 152 K | alemus_liegâsvuotâ = ? | teedâ = 70 [[Pascal (ohtâdâh)|kPa]] | algâamnâseh = [[vety]]<br />[[helium]]<br />[[meetaan]]<br />[[čähci|čäcilievlâ]]<br />[[ammoniak]]<br />[[eetaan]]<br />[[fosfor]]<br />[[vetysulfid]] | prosenteh = 75 %<br />24 %<br />0,1 %<br />0,1 %<br />0,02 %<br />0,0002 %<br />0,0001 %<br />0,0001 % }} '''Jupiter''' lii [[plaaneet]] [[Mars]] já [[Saturnus]] kooskâst. Tot lii [[Piäiváš|Piäiváást]] viđâdin aldemus plaaneet. Jupiter [[Täsnitieđâliih symboleh|täsnitieđâlâš symbol]] lii [[Tiätuvuárkká:Jupiter symbol (fixed width).svg|16px|♃]]. Nuuvtko [[Eennâmpállu]] já [[Piäiváškodde|piäiváškode]] eres [[Plaaneet|planeteh]], Jupiter-uv jorá [[Piäiváš|Piäiváá]] pirrâ. Ton juurrâm Piäiváá pirrâ pištá 11,86 ihheed. Plaaneet lyeddejeijee lii ohtnubáloh kerdid stuárráb ko Eennâm lyeddejeijee, já ton massa lii kulmâčyet kerdid eenâb ko Enâmist. Jupiter lii-uv planetij jietânâs. Tastko ton juurrâmsuonjâr lii 777 miljovn kilomeetterid, kukkenorroo Piäiváš ij jur lieggii ige čuovvii tom. Eellim ij lah máhđulâš Jupiterist.<ref>Geoffrey Cornelius & Paul Devereux 2003: Verborgen taal van sterren en planeten. Een visuele reis door hemelse mysteries. Librero. Čujottum 30.7.2021 <small>(hollandkielân)</small></ref> == Jupiter máánuh == Ive 2023 räi Jupiterist lijjii kavnum ohtsis 92<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://sites.google.com/carnegiescience.edu/sheppard/moons|nommâ=Moons|tahhee=Sheppard, Scott S.|almostittem=sites.google.com|čujottum=2023-04-13|ietf-kielâkoodi=en-US}}</ref><ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Juice/Facts_about_Jupiter|nommâ=Facts about Jupiter|almostittem=www.esa.int|čujottum=2023-04-13|ietf-kielâkoodi=en}}</ref> [[Jupiter máánuh|máánnud]], main 4 láá [[galileoliih máánuh]]: # [[Io (máánu)|Io]] lii taan neelji máánust puoh aldemustáá Jupiter.<ref name="esa" /> # [[Europa (máánu)|Europa]]-máánust lii lätis jieŋâase, mast láá ruáiruh. Áárvu mield jieŋâ asodâh lii suullân 15 kilomeetterid já ton vyelni lii suullân 100 kilomeetterid čääci.<ref name="esa">{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Juice/The_moons_of_Jupiter_What_will_Juice_discover|nommâ=The moons of Jupiter: What will Juice discover?|almostittem=www.esa.int|čujottum=2023-04-13|ietf-kielâkoodi=en}}</ref> # [[Ganymedes]] lii [[piäiváškodde|piäiváškode]] stuárráámus máánu. Tast lii [[happi|haapi]] siskeldittee kaasuriggee já meid magneetkieddi, moh iä kavnuu eres máánuin.<ref name="esa"/> # [[Kallisto (máánu)|Kallisto]] lii Jupiter nubben stuárráámus máánu, mast láá ennuv kraattereh.<ref name="esa"/> Ive 2025 tiäđust lijjii 95 máánnud.<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.anarasaavis.fi/2025/04/01/tasnitietteeh-laa-kavnam-128-udda-maannud-moh-joreh-saturnus-pirra/|nommâ=Täsnitietteeh láá kavnâm 128 uđđâ máánnud, moh joreh Saturnus pirrâ|tahhee=Schreck, Jasmina|äigimuddo=2025-04-01|čujottum=2025-04-01}}</ref> Jo ive [[1610]] täsnitiettee [[Galileo Galilei]] skihtij teleskoopijnis Jupiterân já ooinij ton nelji máánu: [[Io (máánu)|Io]], [[Europa (máánu)|Europa]], [[Kallisto (máánu)|Kallisto]] já [[Ganymedes]]. Taah kočoduvvojeh suu noomâ mield galileolâžžân máánnun.<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.anarasaavis.fi/2023/04/13/jupiter-jienamaanuid-totkee-rakkeet-paccoo-onne-kuhes-tutkammaatkan/|nommâ=Jupiter jieŋâmáánuid totkee rakkeet páččoo onne kuhes tutkâmmáátkán|tahhee=Olthuis, Marja-Liisa|čujottum=2023-04-13|ietf-kielâkoodi=}}</ref> ==Fáádást eres soojijn== {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh|sárgáttuvah}} {{Piäiváškodde}} {{Narcce/Täsnitieđâ}} [[Luokka:Jupiter|*]] eku7r5q27n2pb92y7x8uzu3m8pq5wou 0 814 161429 145839 2026-11-01T16:22:50Z Yupik 23 161429 wikitext text/x-wiki {{taat artikkâl|muštâl tulvâdemjäävrist. Siämmáánommâsâš siijdâst keejâ siijđo [[Lokka]].}} {{Jävri | nommâ = Lokka | kove = Lokka reservoir 1.jpg | staatâ = Suomâ | eennâmkodde = Lappi | kieldâ = Suáđigil | čäsuáivi alodâh = 244<ref name="jarviwiki.fi">[https://www.jarviwiki.fi/wiki/Lokan_tekoj%C3%A4rvi_(65.931.2.001) jarviwiki.fi - Lokan tekojärvi] <small>(suomâkielân)</small></ref> | vijđodâh = 315,4²<ref name="jarviwiki.fi"/> | čäcirääji = 334<ref name="jarviwiki.fi"/> | stuárráámus kieŋŋâlvuotâ = 12<ref name="jarviwiki.fi"/> | koskâkieŋŋâlvuotâ = 3,8<ref name="jarviwiki.fi"/> | saijaavuotâ = 1,2<ref name="jarviwiki.fi"/> | kulgâmvijđodâh = 2 352<ref name="jarviwiki.fi"/> | juvvâdâh = [[Luiro]] | kárttá = Lokan tekojärvi.png }} '''Loka tulvâdemjävri''' teikkâ tuše '''Lokka''' lii tulvâdemjävri [[Suáđigil|Suáđigil kieldâst]], [[Laapi eennâmkodde]]est. Loka tulvâdemjäävri vijđodâh lii koskâmiärálávt 315&nbsp;km² já tot lii [[Euroop union]] stuárráámus tulvâdemjävri. Loka kulgâmvijđodâh lii 2&nbsp;352&nbsp;km² já tot kulá [[Kiemâjuuhâ|Kiemâjuuvâ čácádâhân]]. Lokka lii ovtâstittum [[Porttâpäävti tulvâdemjävri|Porttâpäävti tulvâdemjáávrán]] Vuáču kanavain. Lokka finnee čääsis Tanka- já Luirojuuvâin sehe Porttâpäävtist. Luirojuuhâ juátkoo Loka maŋa já luáštá [[Kitinen|Kitisâžân]], mii vuod luáštá Kiemâjuuhân. Loka tevdim aalgij ive&nbsp;1967, nuuvt ko Porttâpäävti-uv. Jäävri rähtim finnij ennuv kritikijd páihálâš ulmuin já luándusuojâleijein. Loka vuálá paccii kulmâ siijdâ: Korvanen, Alariesto já Mutenia sehe [[Euroop]] stuárráámus jeggi, [[Posoaapa]]. == Käldeeh == {{Käldeeh}} [[Luokka:Kiemâjuuvâ čácádâh]] [[Luokka:Suáđigil jäävrih]] [[Luokka:Tulvâdemjäävrih]] n7ie10openb4uw5a3zfbez449cgxfgc 0 871 161457 161316 2026-11-01T20:31:14Z Yupik 23 161457 wikitext text/x-wiki {{Plaaneet | kove=Mars Valles Marineris EDIT.jpg | kävneeh= | kavnumäigi=[[ovdâhistorjá]]lâš | koskâkm=227&nbsp;920&nbsp;000 | koskâpiäiváš=1,52366231 | eksentrisâšvuotâ=0,09341233 | juurrâmäigi=686,9601&nbsp;d | synodisâš=779,96&nbsp;d | rađeliähtu=24,077 | inklinaatio=1,85061° | máánuh=2 | lyeddejeijee=6 792,4 | vijđodâh=1,448&nbsp;·&nbsp;10⁸ | massa=6,4185&nbsp;·&nbsp;10²³ | eennâmmassa=0,108 | saahâdvuotâ=3,934 | koččâmjođálmemvuotâ=3,71 | pirrâjuurrâmäigi=24,622962&nbsp;h (ađai 1&nbsp;sol) | aksel=25,19° | albedo=0,15 | luovânemliähtu=5,027 | vyeligumos_liegâsvuotâ=133 [[Kelvin|K]] (−140&nbsp;[[Celsiuscekki|°C]]) | koskâliegâsvuotâ=210 [[Kelvin|K]] (−63&nbsp;[[Celsiuscekki|°C]]) | alemus_liegâsvuotâ=293 [[Kelvin|K]] (20&nbsp;[[Celsiuscekki|°C]]) | teedâ=0,7–0,9&nbsp;[[Pascal (ohtâdâh)|kPa]] | algâamnâseh=[[čiđđâdioksid]]<br />[[typpi]]<br />[[argon]]<br />[[happi]]<br />[[čiđđâmonoksid]]<br />[[čähci|čäcilievlâ]]<br />[[typpioksid]]<br />[[neon]]<br />[[krypton]]<br />[[ksenon]]<br />[[occoon]]<br />[[meetaan]] | prosenteh=95,32&nbsp;%<br />2,7&nbsp;%<br />1,6&nbsp;%<br />0,13&nbsp;%<br />0,07&nbsp;%<br />0,03&nbsp;%<br />0,01&nbsp;%<br />2,5&nbsp;ppm<br />300&nbsp;ppb<br />80&nbsp;ppb<br />30&nbsp;ppb<br />10,5&nbsp;ppb }} [[Tiätuvuárkká:Mars Hubble.jpg|thumb|right|Mars]] '''Mars''' lii [[plaaneet]] [[Eennâmpállu|Eennâmpáálu]] já [[Jupiter]] kooskâst. Tot lii [[Piäiváš|Piäiváást]] niäljádin aldemus plaaneet. Nuuvtko Eennâmpállu já [[Piäiváškodde|piäiváškode]] eres [[Plaaneet|planeteh]] Mars-uv jorá Piäiváá pirrâ. Mars [[Täsnitieđâliih symboleh|täsnitieđâlâš symbol]] lii [[Tiätuvuárkká:Mars symbol (fixed width).svg|16px|♂]]. == Mars máánuh == Marsist láá kyehti máánu: # Fobos (Phobos) # Deimos == Fáádást eres soojijn == {{commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh}} {{Piäiváškodde}} {{Narcce/Täsnitieđâ}} [[Luokka:Mars|*]] igyk4lb58x21hblutenvljz2f1kbfac 161458 161457 2026-11-01T20:31:46Z Yupik 23 /* Mars máánuh */ 161458 wikitext text/x-wiki {{Plaaneet | kove=Mars Valles Marineris EDIT.jpg | kävneeh= | kavnumäigi=[[ovdâhistorjá]]lâš | koskâkm=227&nbsp;920&nbsp;000 | koskâpiäiváš=1,52366231 | eksentrisâšvuotâ=0,09341233 | juurrâmäigi=686,9601&nbsp;d | synodisâš=779,96&nbsp;d | rađeliähtu=24,077 | inklinaatio=1,85061° | máánuh=2 | lyeddejeijee=6 792,4 | vijđodâh=1,448&nbsp;·&nbsp;10⁸ | massa=6,4185&nbsp;·&nbsp;10²³ | eennâmmassa=0,108 | saahâdvuotâ=3,934 | koččâmjođálmemvuotâ=3,71 | pirrâjuurrâmäigi=24,622962&nbsp;h (ađai 1&nbsp;sol) | aksel=25,19° | albedo=0,15 | luovânemliähtu=5,027 | vyeligumos_liegâsvuotâ=133 [[Kelvin|K]] (−140&nbsp;[[Celsiuscekki|°C]]) | koskâliegâsvuotâ=210 [[Kelvin|K]] (−63&nbsp;[[Celsiuscekki|°C]]) | alemus_liegâsvuotâ=293 [[Kelvin|K]] (20&nbsp;[[Celsiuscekki|°C]]) | teedâ=0,7–0,9&nbsp;[[Pascal (ohtâdâh)|kPa]] | algâamnâseh=[[čiđđâdioksid]]<br />[[typpi]]<br />[[argon]]<br />[[happi]]<br />[[čiđđâmonoksid]]<br />[[čähci|čäcilievlâ]]<br />[[typpioksid]]<br />[[neon]]<br />[[krypton]]<br />[[ksenon]]<br />[[occoon]]<br />[[meetaan]] | prosenteh=95,32&nbsp;%<br />2,7&nbsp;%<br />1,6&nbsp;%<br />0,13&nbsp;%<br />0,07&nbsp;%<br />0,03&nbsp;%<br />0,01&nbsp;%<br />2,5&nbsp;ppm<br />300&nbsp;ppb<br />80&nbsp;ppb<br />30&nbsp;ppb<br />10,5&nbsp;ppb }} [[Tiätuvuárkká:Mars Hubble.jpg|thumb|right|Mars]] '''Mars''' lii [[plaaneet]] [[Eennâmpállu|Eennâmpáálu]] já [[Jupiter]] kooskâst. Tot lii [[Piäiváš|Piäiváást]] niäljádin aldemus plaaneet. Nuuvtko Eennâmpállu já [[Piäiváškodde|piäiváškode]] eres [[Plaaneet|planeteh]] Mars-uv jorá Piäiváá pirrâ. Mars [[Täsnitieđâliih symboleh|täsnitieđâlâš symbol]] lii [[Tiätuvuárkká:Mars symbol (fixed width).svg|16px|♂]]. == Mars máánuh == Marsist láá kyehti máánu: # [[Fobos]] (Phobos) # [[Deimos]] == Fáádást eres soojijn == {{commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh}} {{Piäiváškodde}} {{Narcce/Täsnitieđâ}} [[Luokka:Mars|*]] 0l2nnlpmfhe26aocfgq9mikkr2p825t 0 890 161474 161317 2026-11-01T22:43:37Z Yupik 23 161474 wikitext text/x-wiki {{Plaaneet | nimi = Merkurius | kove = CW0131775256F Kuiper Crater.png | kävneeh = – | kavnumäigi = [[ovdâhistorjá]]lâš | koskâkm = 57&nbsp;909&nbsp;227 | koskâpiäiváš = 0,3871 | pieninkoskâkm = 46&nbsp;001&nbsp;009 | pieninkoskâpiäiváš = 0,3075 | suurinkoskâkm = 69&nbsp;817&nbsp;445 | suurinkoskâpiäiváš = 0,4667 | eksentrisâšvuotâ = 0,20563593 | juurrâmäigi = 87 d 23,3 h | synodisâš = 115 d 21 h | rađeliähtu = 47,87 km/s | inklinaatio = 7,005° | máánuh = 0 | lyeddejeijee = 4 879,4 | vijđodâh = 74,797 &times; 10⁶ | massa = 330,104 &times; 10²¹ | eennâmmassa = 0,055 | saahâdvuotâ = 5,426 | painovoima = 3,7 m/s² | pirrâjuurrâmäigi = 58 d 15,6 h | albedo = 0,145 | luovânemliähtu = 4,25 | vyeligumos_liegâsvuotâ = 100 [[Kelvin|K]] (−173 °[[Celsiuscekki|C]]) | koskâliegâsvuotâ = 440 K (167&nbsp;°C) | alemus_liegâsvuotâ = 700 K (427 °C) | teedâ = ~10^-15 [[baari|bar]] | algâamnâseh = – Kaasuriggee<br/>[[happi]]<br/>[[natrium]]<br/>[[vety]]<br/>[[helium]]<br/>[[kalium]] | prosenteh = <br/>42 %<br/>29 %<br/>22 %<br/>6 %<br/>0,5 % }} [[Tiätuvuárkká:Mercury in color - Prockter07 centered.jpg|thumb|right|Merkurius]] [[Tiätuvuárkká:Mercury Internal Structure.svg|thumb|right| 1. Korrâ<br /> 2. Loovdâ<br /> 3. Vááimus]] '''Merkurius''', [[Piäiváškodde|piäiváškode]] ucemus [[plaaneet]], lii aldemustáá [[Piäiváš|Piäiváá]]. Nuuvtko [[Eennâmpállu]] já [[Piäiváškodde|piäiváškode]] eres [[Plaaneet|planeteh]] Merkurius-uv jorá [[Piäiváš|Piäiváá]] pirrâ. Merkurius [[Täsnitieđâliih symboleh|täsnitieđâlâš symbol]] lii [[Tiätuvuárkká:Mercury symbol.svg|16px|☿]]. == Fáádást eres soojijn == {{commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh}} {{Piäiváškodde}} {{Narcce/Täsnitieđâ}} [[Luokka:Merkurius|*]] ev2u9gv1d4v7b2m3o8dva43p3cna2sy 161475 161474 2026-11-01T22:43:53Z Yupik 23 161475 wikitext text/x-wiki {{Plaaneet | nimi = Merkurius | kove = CW0131775256F Kuiper Crater.png | kävneeh = – | kavnumäigi = [[ovdâhistorjá]]lâš | koskâkm = 57&nbsp;909&nbsp;227 | koskâpiäiváš = 0,3871 | pieninkoskâkm = 46&nbsp;001&nbsp;009 | pieninkoskâpiäiváš = 0,3075 | suurinkoskâkm = 69&nbsp;817&nbsp;445 | suurinkoskâpiäiváš = 0,4667 | eksentrisâšvuotâ = 0,20563593 | juurrâmäigi = 87 d 23,3 h | synodisâš = 115 d 21 h | rađeliähtu = 47,87 km/s | inklinaatio = 7,005° | máánuh = 0 | lyeddejeijee = 4 879,4 | vijđodâh = 74,797 &times; 10⁶ | massa = 330,104 &times; 10²¹ | eennâmmassa = 0,055 | saahâdvuotâ = 5,426 | painovoima = 3,7 m/s² | pirrâjuurrâmäigi = 58 d 15,6 h | albedo = 0,145 | luovânemliähtu = 4,25 | vyeligumos_liegâsvuotâ = 100 [[Kelvin|K]] (−173 °[[Celsiuscekki|C]]) | koskâliegâsvuotâ = 440 K (167&nbsp;°C) | alemus_liegâsvuotâ = 700 K (427 °C) | teedâ = ~10^-15 [[baari|bar]] | algâamnâseh = – Kaasuriggee<br/>[[happi]]<br/>[[natrium]]<br/>[[vety]]<br/>[[helium]]<br/>[[kalium]] | prosenteh = <br/>42 %<br/>29 %<br/>22 %<br/>6 %<br/>0,5 % }} [[Tiätuvuárkká:Mercury Internal Structure.svg|thumb|right| 1. Korrâ<br /> 2. Loovdâ<br /> 3. Vááimus]] '''Merkurius''', [[Piäiváškodde|piäiváškode]] ucemus [[plaaneet]], lii aldemustáá [[Piäiváš|Piäiváá]]. Nuuvtko [[Eennâmpállu]] já [[Piäiváškodde|piäiváškode]] eres [[Plaaneet|planeteh]] Merkurius-uv jorá [[Piäiváš|Piäiváá]] pirrâ. Merkurius [[Täsnitieđâliih symboleh|täsnitieđâlâš symbol]] lii [[Tiätuvuárkká:Mercury symbol.svg|16px|☿]]. == Fáádást eres soojijn == {{commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh}} {{Piäiváškodde}} {{Narcce/Täsnitieđâ}} [[Luokka:Merkurius|*]] k2m20eyof6n9xvotjd39ccqvz5ohxwg 0 977 161453 161304 2026-11-01T20:14:57Z Yupik 23 161453 wikitext text/x-wiki {{Plaaneet | kove= Neptune accurate colour.png | kävneeh=[[Urbain Le Verrier]]<br /> [[John Couch Adams]]<br /> [[Johann Gottfried Galle|Johann Galle]] | kavnumäigi=[[čohčâmáánu 23.]] peeivi [[1846]] | koskâkm=4 498 252 900 | koskâpiäiváš=30,06896348 | eksentrisâšvuotâ=0,00858587 | juurrâmäigi=164 a 288 d 13 h | synodisâš=367,5 d | rađeliähtu=5,4778 | inklinaatio=1,76917° | máánuh=16 | lyeddejeijee=49 572 | vijđodâh=7,65×10⁹ | massa=1,024×10²⁶ || eennâmmassa=17,147 | saahâdvuotâ=1,64 | koččâmjođálmemvuotâ=11,0 | pirrâjuurrâmäigi=16 h 6,5 m | aksel=29,58° | albedo=0,41 | luovânemliähtu=23,71 | vyeligumos_liegâsvuotâ=50 [[Kelvin|K]] | koskâliegâsvuotâ=53 K | alemus_liegâsvuotâ= | teedâ=100–300 [[Pascal (ohtâdâh)|kPa]] | algâamnâseh=[[vety]]<br />[[helium]]<br />[[meetaan]]<br />[[ammoniak]]<br />[[eetaan]]<br />[[asetyleen]] | prosenteh=84 %<br />12 %<br />2 %<br />0,01 %<br />0,00025 %<br />0,00001 % }} [[Tiätuvuárkká:Neptune Voyager2 color calibrated.png|thumb|right|Neptunus]] '''Neptunus''' lii [[plaaneet]]. Tot lii [[Piäiváškodde|piäiváškode]] káávcád já olgomus [[plaaneet]]. Tot lii niäljádin stuárráámus planetijn čođâmittoos tááhust. Neptunus lii váhá stuárráábiššááš ko ton [[jyemehâšplaaneet]] [[Uranus]]. Neptunus jorá [[Piäiváš|Piäiváá]] pirrâ ohtii 164,8 ivveest. Nommâ lii adelum roomalii merâimmeel mield. Neptunus [[Täsnitieđâliih symboleh|täsnitieđâlâš symbol]] lii [[Tiätuvuárkká:Neptune symbol.svg|16px|♆]]. Neptunus lii áinoo [[plaaneet]] [[piäiváškodde]]est, mii kavnui matematiiklâš rekinistmáin ige aiccâmáin. Ranskalâš täsnitiettee [[Alexist Bouvard]] ooinij, et Uranus juurâi komálávt. Talle jurdâččui, et ferttee leđe mottoom kavnâhánnáá [[plaaneet]], mii vaaigut Uranus liihâdmân. Kavnâhánnáá [[plaaneet]] saje uccui matematiiklávt, já tot huámášui meid [[Teleskoop|teleskoppáin]]. Maŋeláá meiddei ton stuárráb máánu, [[Triton]], kavnui. == Neptunus máánuh == Neptunusist láá ucemustáá neljinubáloh máánnud: #[[Despina]] #[[Galatea]] #[[Halimede]] #[[Laomedeia]] #[[Larissa]] #[[Naiad]] #[[Nereid]] #[[Neso]] #[[Proteus]] #[[Psamathe]] #[[Sao]] #[[Thalassa]] #[[Triton]] #[[S/2004 N1]] == Fáádást eres soojijn == {{commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh}} {{Piäiváškodde}} {{Narcce/Täsnitieđâ}} [[Luokka:Neptunus|*]] lanbt6k2nnjv8vuki117jx0t7yqq4zv 161454 161453 2026-11-01T20:15:37Z Yupik 23 161454 wikitext text/x-wiki {{Plaaneet | kove= Neptune accurate colour.png | kävneeh=[[Urbain Le Verrier]]<br /> [[John Couch Adams]]<br /> [[Johann Gottfried Galle|Johann Galle]] | kavnumäigi=[[čohčâmáánu 23.]] peeivi [[1846]] | koskâkm=4 498 252 900 | koskâpiäiváš=30,06896348 | eksentrisâšvuotâ=0,00858587 | juurrâmäigi=164 a 288 d 13 h | synodisâš=367,5 d | rađeliähtu=5,4778 | inklinaatio=1,76917° | máánuh=16 | lyeddejeijee=49 572 | vijđodâh=7,65×10⁹ | massa=1,024×10²⁶ || eennâmmassa=17,147 | saahâdvuotâ=1,64 | koččâmjođálmemvuotâ=11,0 | pirrâjuurrâmäigi=16 h 6,5 m | aksel=29,58° | albedo=0,41 | luovânemliähtu=23,71 | vyeligumos_liegâsvuotâ=50 [[Kelvin|K]] | koskâliegâsvuotâ=53 K | alemus_liegâsvuotâ= | teedâ=100–300 [[Pascal (ohtâdâh)|kPa]] | algâamnâseh=[[vety]]<br />[[helium]]<br />[[meetaan]]<br />[[ammoniak]]<br />[[eetaan]]<br />[[asetyleen]] | prosenteh=84 %<br />12 %<br />2 %<br />0,01 %<br />0,00025 %<br />0,00001 % }} '''Neptunus''' lii [[plaaneet]]. Tot lii [[Piäiváškodde|piäiváškode]] káávcád já olgomus [[plaaneet]]. Tot lii niäljádin stuárráámus planetijn čođâmittoos tááhust. Neptunus lii váhá stuárráábiššááš ko ton [[jyemehâšplaaneet]] [[Uranus]]. Neptunus jorá [[Piäiváš|Piäiváá]] pirrâ ohtii 164,8 ivveest. Nommâ lii adelum roomalii merâimmeel mield. Neptunus [[Täsnitieđâliih symboleh|täsnitieđâlâš symbol]] lii [[Tiätuvuárkká:Neptune symbol.svg|16px|♆]]. Neptunus lii áinoo [[plaaneet]] [[piäiváškodde]]est, mii kavnui matematiiklâš rekinistmáin ige aiccâmáin. Ranskalâš täsnitiettee [[Alexist Bouvard]] ooinij, et Uranus juurâi komálávt. Talle jurdâččui, et ferttee leđe mottoom kavnâhánnáá [[plaaneet]], mii vaaigut Uranus liihâdmân. Kavnâhánnáá [[plaaneet]] saje uccui matematiiklávt, já tot huámášui meid [[Teleskoop|teleskoppáin]]. Maŋeláá meiddei ton stuárráb máánu, [[Triton]], kavnui. == Neptunus máánuh == Neptunusist láá ucemustáá neljinubáloh máánnud: #[[Despina]] #[[Galatea]] #[[Halimede]] #[[Laomedeia]] #[[Larissa]] #[[Naiad]] #[[Nereid]] #[[Neso]] #[[Proteus]] #[[Psamathe]] #[[Sao]] #[[Thalassa]] #[[Triton]] #[[S/2004 N1]] == Fáádást eres soojijn == {{commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh}} {{Piäiváškodde}} {{Narcce/Täsnitieđâ}} [[Luokka:Neptunus|*]] kpw1yzopr4qyuahh2yzpjs6zy5ib5by 0 983 161388 159839 2026-11-01T12:03:56Z Kumppi 5705 161388 wikitext text/x-wiki [[Tiätuvuárkká:NYC Montage 2014 4 - Jleon.jpg|thumb|New York]] [[Tiätuvuárkká:Flag of New York City.svg|thumb|New York City lippu]] [[Tiätuvuárkká:Map of New York Highlighting New York City.svg|thumb|New York uásistaatâ kárttá, moos New York City merkkejum]] '''New York''' teikkâ '''New York City''' (virgálávt ''City of New York'', uánádâs ''NYC'') lii kaavpug [[New York (uásistaatâ)|New York uásistaatâst]] [[Ovtâstum staatah|Ovtâstum staatâin]]. Tot lii New York uásistaatâ já ubâ Ovtâstum staatâi stuárráámus kaavpug. Ive 2020 tobbeen assii 8&nbsp;804&nbsp;190 olmožid. == Kaavpuguásih == New York lii juohhum viiđâ kaavpuguásán: [[Manhattan]], [[Brooklyn]], [[Queens]], [[Bronx]] já [[Staten Island]]. == Historjá == New York kuávlu algâalgâliih ässeeh láá [[Lenape-indiaaneh]]. Ko euroopliih pottii New York kuávlun, tobbeen assii suullân 20&nbsp;000 Lenape-indiaanid, mut sist iänááš uási jammii [[Euroop]]ist puáttám taavdâi keežild.<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=http://www.newyorknature.net/Native.html|nommâ=Native New Yorkers|tahhee=McCully, Betsy|almostittem=www.newyorknature.net|čujottum=2025-08-23|ietf-kielâkoodi=en|arkkâdâh=https://web.archive.org/web/20130510201843/http://www.newyorknature.net/Native.html|vyerkkejum=2013-05-10}}</ref> Hollandliih uđâsässeeh vuáđudii [[Manhattan]] suolluu maadâuásán [[Nieuw Amsterdam]] ({{k-smn|Uđđâ Amsterdam}}) ive 1626.<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.nycgovparks.org/parks/battery-park/history|nommâ=The Battery Highlights: NYC Parks|almostittem=www.nycgovparks.org|čujottum=2025-08-23|ietf-kielâkoodi=en}}</ref> Eŋlandliih väldidii kaavpug ive [[1664]] taištâlhánnáá, já York hiärttoo kunnen sij adelii toos noomâ New York. [[Nubbe Eŋland–Holland suáti|Nube Eŋland já Vuáládâhenâmij koskâsii suáđi]] maŋa ive [[1667]] [[Vuáládâhenâmeh]] luovâttii New York eŋlandláid, já sij finnejii vaastân [[Suriname]] siirdâkode.<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/1218515.stm|nommâ=Timeline: Suriname|äigimuddo=2012-09-14|čujottum=2025-08-23|ietf-kielâkoodi=en-GB}}</ref> == Viehâdâh == === Ässeeloho === {{Population table|Q60}} ==Šoŋŋâdâh== {{ClimateFromCommons | dataset = Ncei.noaa.gov/weather/New York City.tab | unit = °C | lang = smn }} == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh|sárgáttuvah}} [[Luokka:New York|*]] 8tpm11bik4jhg11hwr0og83kx8tccmz 0 1473 161430 146101 2026-11-01T16:22:56Z Yupik 23 161430 wikitext text/x-wiki {{Jävri | nommâ = Porttâpähti | kove = Porttipahta Reservoir, Finland (Feb 2017).jpg | staatâ = Suomâ | eennâmkodde = Lappi | kieldâ = Suáđigil | čäsuáivi alodâh = 234 - 245<ref name="jarviwiki.fi">[https://www.jarviwiki.fi/wiki/Porttipahdan_tekoj%C3%A4rvi_(65.831.2.001) jarviwiki.fi - Porttipahdan tekojärvi] <small>(suomâkielân)</small></ref> | vijđodâh = 148,6<ref name="jarviwiki.fi"/> | čäcirääji = 336<ref name="jarviwiki.fi"/> | stuárráámus kieŋŋâlvuotâ = 30<ref name="jarviwiki.fi"/> | koskâkieŋŋâlvuotâ = 4,44<ref name="jarviwiki.fi"/> | saijaavuotâ = 0,66<ref name="jarviwiki.fi"/> | kulgâmvijđodâh = 2 516<ref name="jarviwiki.fi"/> | juvvâdâh = [[Kitinen]] | kárttá = }} '''Porttâpäävti tulvâdemjävri''' teikkâ tuše '''Porttâpähti''' lii tulvâdemjävri [[Suáđigil]]ist, [[Laapi eennâmkodde]]est. Tot lii nubbe Suomâ stuorrâ tulvâdemjaavrijn [[Loka tulvâdemjävri|Loka]] lasseen. Porttâpäävti tevdim aalgij ive&nbsp;1967 já tot lâi vaalmâš ive&nbsp;1970. Porttâpähti já Lokka láá ovtâstittum Tankajuvváin já ive&nbsp;1981 valmâštum Vuáču kanavain. Tulvâdemjäävri tulvâdempuáđu lii jäävri maadâuásist. Ton kočâttemalodâh lii 30&nbsp;m já ton ohtâvuođâst lii 30&nbsp;[[Watti|MW]] čäcivyeimilágádâs. Porttâpäävi čäsuáivi tulvâdemkoskâ lii suulân 9 m, mon tiet jäävri vijđodâh puáhtá leđe 34&nbsp;já 214&nbsp;km² kooskâst. == Käldeeh == {{Käldeeh}} [[Luokka:Kiemâjuuvâ čácádâh]] [[Luokka:Suáđigil jäävrih]] [[Luokka:Tulvâdemjäävrih]] jwrfci87gyvih1xs9itv6z6if20my9g 0 1492 161428 151778 2026-11-01T16:22:44Z Yupik 23 161428 wikitext text/x-wiki {{Jävri | nommâ = Päijänne | kove = Päijänne and päijätsalo.jpg | staatâ = Suomâ | eennâmkodde = [[Koskâ-Suomâ eennâmkodde|Koskâ-Suomâ]], [[Päijät-Häme eennâmkodde|Päijät-Häme]] | kieldâ = [[Asikkala]], [[Joutsa]], [[Jyväskylä]], [[Jämsä]], [[Kuhmoinen]], [[Luhanka]], [[Muurame]], [[Padasjoki]], [[Sysmä]], [[Toivakka]] | čäsuáivi alodâh = 78<ref>[http://wwwi2.ymparisto.fi/i2/14/l142111001y/wqfi.html ymparisto.fi - Vesistöennuste: Kymijoen vesistöalue] <small>(suomâkielân)</small></ref> | vijđodâh = 1 083<ref name="jarviwiki.fi">[https://www.jarviwiki.fi/wiki/P%C3%A4ij%C3%A4nne_(yhd.) jarviwiki.fi - Päijänne] <small>(suomâkielân)</small></ref> | čäcirääji = 2 789 | stuárráámus kieŋŋâlvuotâ = 95,3<ref name="ymparisto.fi">[https://web.archive.org/web/20120208001119/http://www.ymparisto.fi:80/default.asp?contentid=88342&lan=fi ymparisto.fi - Päijänne] <small>(suomâkielân)</small></ref> | koskâkieŋŋâlvuotâ = 16,2<ref name="ymparisto.fi"/> | saijaavuotâ = 18 | kulgâmvijđodâh = 26 480<ref name="ymparisto.fi"/> | juvvâdâh = [[Kymijuuhâ]] | kárttá = Päijänne.png }} '''Päijänne''' lii [[jävri]] [[Suomâst]], Koskâ-Suomâ já Päijät-Häme eennâmkuudijn. == Eennâmtieđâ == Päijänne vijđodâh lii 1&nbsp;083&nbsp;km² já tot lii Suomâ nubben, teikkâ kuálmádin stuárráámus jävri. Päijänne lii suulân siämmáá styeres ko [[Aanaarjävri]], mut tot ete kuábáš lii stuárráb, lii iveääigist kiddâ.<ref name="jarviwiki.fi"/> Päijänne kulgâmvijđodâh lii 26&nbsp;480&nbsp;km² já tot lii Kymijuuvâ čácáduv uáivijävri. Päijänne Ristiselkäst, Toivakka kieldâst lii Suomâ sisčácáduvâi kieŋâlumos saje (95,3&nbsp;m). Puáris tiäđu mield saje kieŋŋâlvuotâ ličij 104&nbsp;m, mut taat tiätu lii puástud. Päijänne koskâkieŋŋâlvuotâ lii 16,2&nbsp;m. Stuárráámuuh suolluuh láá Virmalansaari, Salonsaari, Judinsalo, Onkisalo, Paatsalo, Muuratsalo, Haukkasalo já Vuoritsalo. Ohtsis suolluuh láá 2&nbsp;690. Päijänne finnee čääsis jäävri tavveen Saarijävri, Viitasaari sehe Rautalammi kiäinuin, viestârist Jämsä kiäinust já nuorttân Sysmä kiäinust. Jäävri maadâuásist álgá Kymijuuhâ, mii luáštá [[Suomâluohtâ]]n. == Historjá == Päijänne ääldis šoodâi ko jieŋâ koovij källee [[Veiksel-jieŋâpaje|majemuu jieŋâpaje]] ääigi. Jieŋâpaje maŋa ääldis paasij [[Nuorttâmeerâ]] [[Yoldiameerâ|Yoldia-]] já [[Ancylusjävri|Ancylusmudoi]] vuálá. Eennâmpajanem tááhust Päijännest šoodâi Ancylusjäävri luohtâ já iäskán 10&nbsp;000 ihheed tassaaš jieijâs jävri. Suulân 8&nbsp;500 ihheed tassaaš Päijänne luoštij [[Kyelijuuhâ (juuhâ)|Kyelijuuvâ]] peht [[Merâpottâ|Merâpootân]]. Siämmáá ääigi [[Saimaa]] lyeštimuáli sirdeškuođij máádás já loopâloopâst Päijännen. Epitäsivis eennâmpajanem tiet Päijänne aalgij tulvâđ já pajaniđ. Ko Päijänne lâi pajanâm Saimaa räi, te šoodâi Sis-Suomâ stuorrâjävri, mii piištij suulân 200 ihheed. Päijänne pajanâm čäsuáivi moorâi Heinola-puolžâ já Kymijuuhâ šoodâi. Kymijuuhâ lyeštiškuođij ennuv čääsi, já Päijänne čäsuáivi moonâi vuálus jotelávt. Tondiet Päijänne ratkui Saimaast, já tast šoodâi oppeet jieijâs&nbsp;jävri. == Aalmuglâšmecci == Päijänne maadâuásist, Sysmä, Padasjoki já Asikkala kieldâin, enâmustáá Kelvenne suollust lii [[Päijänne aalmuglâšmecci]]. Aalmuglâšmecci lii uáli pivnohis kárbáinjotteemsaje. == Käldeeh == {{Käldeeh}} [[Luokka:Suomâ jäävrih]] dv37jxq5rywaaotee1kslaqmye3ytii 0 1529 161431 158327 2026-11-01T16:23:01Z Yupik 23 161431 wikitext text/x-wiki {{Meerah | nommâ = Ruopsismeerâ | kove = Red sea coast, Makadi bay.jpg | kovetekstâ = | kárttá = Red Sea topographic map-en.jpg | sajadâh = | staatâ = | čäsuáivi alodâh = | vijđodâh = 438 000 | kukkodâh = 1 930 km | kobdodâh = 360 km | stuárráámus kieŋŋâlvuotâ = 3 040 | koskâkieŋŋâlvuotâ = 490 | saijaavuotâ = 233 000 km³ }} '''Ruopsismeerâ''' lii kuhes já segis čäcikuávlu, mii lii uási [[India väldimeerâ]]. Ton kobdemus saje lii suulân 360 km já kuhemus saje 1&nbsp;930 km. Ruopsismeerâ olesvijđodâh lii 438&nbsp;000 km².<ref>[https://web.archive.org/web/20191024150140/https://www.unenvironment.org/explore-topics/oceans-seas/what-we-do/working-regional-seas/regional-seas-programmes/red-sea-and Red sea and Gulf of Aden] UN environment programme</ref> Ruopsismeerâ viestârbeln láá [[Egypt]], [[Sudan]], [[Eritrea]] já [[Djibouti]] já nuorttiibeln [[Israel]], [[Jordania]], [[Saudi-Arabia]] já [[Jemen]]. Tavveen [[Suez uáli]] peht piäsá [[Koskâmeerâ]]n já mäddin [[Bab el Mandeb]]ist [[Adenluohtâ|Adenluovtâ]] peht [[Arabiameerâ]]n, mast piäsá ain [[India väldimeerâ]] räi.<ref>[https://www.britannica.com/place/Red-Sea Red Sea] Britannica</ref> Ruopsismeerâ lii-uv lamaš kuhháá tergâdis kiäinu kaavpâšmân.<ref>[https://blog.radissonblu.com/10-things-you-need-to-know-about-the-red-sea/ 10 things you need to know about the remarkable Red Sea] Radisson Blu</ref> Ruopsismeerâ lii uáli liegâs. Ton čäsuáivi liegâsvuotâ sáttá leđe paijeel 30 °C já čääci lievlist tast liävttoin, mii taha čääsist hirmâd sálttáá.<ref>[https://www.whoi.edu/oceanus/feature/mysteries-of-the-red-sea/ Mysteries of the Red Sea] Woods Hole Oceanographic Institute. Oceanus magazine. Viviane Menezes. 25.10.2018.</ref> == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh}} [[Luokka:Ruopsismeerâ|*]] lw4n114engp4neut7c4n4yn2c1q5v5x 0 1573 161425 161302 2026-11-01T16:21:43Z Yupik 23 161425 wikitext text/x-wiki [[Tiätuvuárkká:Saturn from Cassini Orbiter (2004-10-06).jpg|thumbnail|right|upright=1.5|Saturnus]] [[Tiätuvuárkká:Voyager 2 - Saturn Rings - 3085 7800 2.png|thumbnail|right|Saturnus riggeeh]] [[Tiätuvuárkká:Cassini - four Saturn Moons.jpg|thumbnail|right|Saturnus já 4 taan máánuin: Titan (stuárráámus), Dione, Prometeus já Telesto.]] '''Saturnus''' lii [[plaaneet]] [[Jupiter]] já [[Uranus]] kooskâst. Tot lii [[Piäiváš|Piäiváást]] kuđâdin aldemus plaaneet. Saturnus lii nubben stuárráámus plaaneet Jupiter maŋa. Sehe Saturnus já Jupiter láá kaasuplaneteh. Saturnus saijaavuotâ lii 318 kerdid [[Eennâm]] saijaavuotä, já ton lyeddejeijee lii pajeláhháá 120 700 kilomeetterid. Tot lii Piäiváást 1 426 kilomeetter keččin, já taat plaaneet lii vakšum jo antiik aaigij rääjist. Tot uáinoo hyenebeht ko Jupiter, [[Venus]] teikä [[Mars]]. Tast láá riggeeh pirrâ, moh láá jiäŋŋum keeđgih. Nuuvtko [[Eennâmpállu]] já [[Piäiváškodde|piäiváškode]] eres [[Plaaneet|planeteh]], meid Saturnus jorá [[Piäiváš|Piäiváá]] pirrâ. Saturnus [[Täsnitieđâliih symboleh|täsnitieđâlâš symbol]] lii [[Tiätuvuárkká:Saturn symbol (fixed width).svg|16px|♄]]. == Saturnus máánuh == Saturnus juurrâmroođijn láá ohtsis 274 máánnud (ive 2025), moh láá masa siämmáá ennuv ko piäiváškode eres planetijn láá máánuh ohtsis. Tain 128 kávnojii ive 2025. Toh kávnojii Canada France Havaiji -teleskoppáin [[Havaiji]]st. Tain teleskoppáin siämmáš totkeejuávkku tuuđhâi Saturnus pirrâs jo iivij 2019–2021. Talle kávnojii 62 uđđâ máánnud sehe meerhah tast, ete Saturnus pirrâ joreh vala ennuv eenâb uccâ máánuh. Tondiet täsnitietteeh halijdii-uv tutkâđ siämmáid kuávluid lase. Uđđâ máánuh láá tuođânálásávt šoddâm stuárráábij máánui suoččâmij peht, ađai toh láá uásih stuárráábijn máánuin. Nubbe máhđulâšvuotâ lii tot, ete [[koomeet]] lii tovle suoččâm máánun tâi máánu kometân, jeđe máánu lii tuššâm pitážin. Puoh ive 2025 kavnum máánuh annojeh [[epinjuolgâduslâš máánu|epinjuolgâduslâžžân máánnun]]. Tot meerhâš tom, ete toi čoođâmitto lii enâmustáá 2−4 kilomeetter, iäge toh lah aldagin páálu hámásiih.<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.anarasaavis.fi/2025/04/01/tasnitietteeh-laa-kavnam-128-udda-maannud-moh-joreh-saturnus-pirra/|nommâ=Täsnitietteeh láá kavnâm 128 uđđâ máánnud, moh joreh Saturnus pirrâ|tahhee=Schreck, Jasmina|äigimuddo=2025-04-01|čujottum=2025-04-01}}</ref><ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.theguardian.com/science/2025/mar/11/astronomers-discover-128-new-moons-orbiting-saturn?utm_source=chatgpt.com|nommâ=Astronomers discover 128 new moons orbiting Saturn|tahhee=Devlin, Hannah|almostittem=The Guardian|äigimuddo=2025-03-11|čujottum=2025-04-01|ietf-kielâkoodi=en-GB}}</ref> Saturnus stuárráámus máánu lii [[Titan]]. Ton čoođâmitto lii 2 574,73 ± 0,09 kilomeetterid.<ref>{{Lostâkäldee|Tahhee=Zebker, Howard A. et al.|Paječaalâ=Size and Shape of Saturn's Moon Titan|Almostittem=Science|Äigimuddo=2009-05-15|Ihekerdi=324|Nummeer=5929|Siijđoh=921–923|Doi=10.1126/science.1168905|Issn=0036-8075|www=https://web.archive.org/web/20200212021254/https://pdfs.semanticscholar.org/7ec3/29458f5dabfa6c370476df8236779941f93f.pdf|Kielâ={{en}}}}</ref> Titan lii pelnubkiärdásâš Eennâm [[Mánudâš|Mánudáá]] háárán já stuárráb ko [[Merkurius]]-plaaneet. Tot puáhtá uáiniđ Enâmist-uv kiijkáráin. Saturnus máánuh láá iänááš-uv avalii jieŋâst, mii ij vaarâ lah kuássin suddâmgin. == Fáádást eres soojijn == {{commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh|sárgáttuvah}} {{Piäiváškodde}} {{Narcce/Täsnitieđâ}} [[Luokka:Saturnus|*]] ave8opws4rey8piychfz0nfzjwylgk2 161451 161425 2026-11-01T20:08:35Z Yupik 23 161451 wikitext text/x-wiki {{Planeetta | kove = Saturn from Cassini Orbiter (2004-10-06).jpg | kävneeh = – | kavnumäigi = [[ovdâhistorjá]]lâš | koskâkm = 1&nbsp;426&nbsp;725&nbsp;400 | koskâpiäiváš = 9,582 | eksentrisâšvuotâ = 0,05415060 | juurrâmäigi = 29,42&nbsp;a | synodisâš=378,1&nbsp;d | rađeliähtu = 9,6724 | inklinaatio = 2,48446° | máánuh = 274 | lyeddejeijee = 120&nbsp;536 | vijđodâh = 4,38&nbsp;·&nbsp;10¹⁰ | massa = 5,688&nbsp;·&nbsp;10²⁶ || eennâmmassa=95,162 | saahâdvuotâ = 0,69 | koččâmjođálmemvuotâ = 10,44 | pirrâjuurrâmäigi = 10&nbsp;h&nbsp;39&nbsp;min | aksel = 26,73° | albedo = 0,47 | luovânemliähtu = 35,49 | vyeligumos_liegâsvuotâ = 82&nbsp;[[Kelvin|K]] | koskâliegâsvuotâ=143&nbsp;K | alemus_liegâsvuotâ= | teedâ = 140&nbsp;[[Pascal (ohtâdâh)|kPa]] | algâamnâseh = [[vety]]<br />[[helium]]<br />[[meetaan]]<br />[[čähci|čäcilievlâ]]<br />[[ammoniak]]<br />[[eetaan]]<br />[[fosfor]] | prosenteh = 93&nbsp;%<br />5&nbsp;%<br />0,2&nbsp;%<br />0,1&nbsp;%<br />0,01&nbsp;%<br />0,0005&nbsp;%<br />0,0001&nbsp;% }} [[Tiätuvuárkká:Voyager 2 - Saturn Rings - 3085 7800 2.png|thumbnail|right|Saturnus riggeeh]] [[Tiätuvuárkká:Cassini - four Saturn Moons.jpg|thumbnail|right|Saturnus já 4 taan máánuin: Titan (stuárráámus), Dione, Prometeus já Telesto.]] '''Saturnus''' lii [[plaaneet]] [[Jupiter]] já [[Uranus]] kooskâst. Tot lii [[Piäiváš|Piäiváást]] kuđâdin aldemus plaaneet. Saturnus lii nubben stuárráámus plaaneet Jupiter maŋa. Sehe Saturnus já Jupiter láá kaasuplaneteh. Saturnus saijaavuotâ lii 318 kerdid [[Eennâm]] saijaavuotä, já ton lyeddejeijee lii pajeláhháá 120 700 kilomeetterid. Tot lii Piäiváást 1 426 kilomeetter keččin, já taat plaaneet lii vakšum jo antiik aaigij rääjist. Tot uáinoo hyenebeht ko Jupiter, [[Venus]] teikä [[Mars]]. Tast láá riggeeh pirrâ, moh láá jiäŋŋum keeđgih. Nuuvtko [[Eennâmpállu]] já [[Piäiváškodde|piäiváškode]] eres [[Plaaneet|planeteh]], meid Saturnus jorá [[Piäiváš|Piäiváá]] pirrâ. Saturnus [[Täsnitieđâliih symboleh|täsnitieđâlâš symbol]] lii [[Tiätuvuárkká:Saturn symbol (fixed width).svg|16px|♄]]. == Saturnus máánuh == Saturnus juurrâmroođijn láá ohtsis 274 máánnud (ive 2025), moh láá masa siämmáá ennuv ko piäiváškode eres planetijn láá máánuh ohtsis. Tain 128 kávnojii ive 2025. Toh kávnojii Canada France Havaiji -teleskoppáin [[Havaiji]]st. Tain teleskoppáin siämmáš totkeejuávkku tuuđhâi Saturnus pirrâs jo iivij 2019–2021. Talle kávnojii 62 uđđâ máánnud sehe meerhah tast, ete Saturnus pirrâ joreh vala ennuv eenâb uccâ máánuh. Tondiet täsnitietteeh halijdii-uv tutkâđ siämmáid kuávluid lase. Uđđâ máánuh láá tuođânálásávt šoddâm stuárráábij máánui suoččâmij peht, ađai toh láá uásih stuárráábijn máánuin. Nubbe máhđulâšvuotâ lii tot, ete [[koomeet]] lii tovle suoččâm máánun tâi máánu kometân, jeđe máánu lii tuššâm pitážin. Puoh ive 2025 kavnum máánuh annojeh [[epinjuolgâduslâš máánu|epinjuolgâduslâžžân máánnun]]. Tot meerhâš tom, ete toi čoođâmitto lii enâmustáá 2−4 kilomeetter, iäge toh lah aldagin páálu hámásiih.<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.anarasaavis.fi/2025/04/01/tasnitietteeh-laa-kavnam-128-udda-maannud-moh-joreh-saturnus-pirra/|nommâ=Täsnitietteeh láá kavnâm 128 uđđâ máánnud, moh joreh Saturnus pirrâ|tahhee=Schreck, Jasmina|äigimuddo=2025-04-01|čujottum=2025-04-01}}</ref><ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.theguardian.com/science/2025/mar/11/astronomers-discover-128-new-moons-orbiting-saturn?utm_source=chatgpt.com|nommâ=Astronomers discover 128 new moons orbiting Saturn|tahhee=Devlin, Hannah|almostittem=The Guardian|äigimuddo=2025-03-11|čujottum=2025-04-01|ietf-kielâkoodi=en-GB}}</ref> Saturnus stuárráámus máánu lii [[Titan]]. Ton čoođâmitto lii 2 574,73 ± 0,09 kilomeetterid.<ref>{{Lostâkäldee|Tahhee=Zebker, Howard A. et al.|Paječaalâ=Size and Shape of Saturn's Moon Titan|Almostittem=Science|Äigimuddo=2009-05-15|Ihekerdi=324|Nummeer=5929|Siijđoh=921–923|Doi=10.1126/science.1168905|Issn=0036-8075|www=https://web.archive.org/web/20200212021254/https://pdfs.semanticscholar.org/7ec3/29458f5dabfa6c370476df8236779941f93f.pdf|Kielâ={{en}}}}</ref> Titan lii pelnubkiärdásâš Eennâm [[Mánudâš|Mánudáá]] háárán já stuárráb ko [[Merkurius]]-plaaneet. Tot puáhtá uáiniđ Enâmist-uv kiijkáráin. Saturnus máánuh láá iänááš-uv avalii jieŋâst, mii ij vaarâ lah kuássin suddâmgin. == Fáádást eres soojijn == {{commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh|sárgáttuvah}} {{Piäiváškodde}} {{Narcce/Täsnitieđâ}} [[Luokka:Saturnus|*]] ky17kfi5zxnnn9mnjqnd4eww68sqk2v 161452 161451 2026-11-01T20:08:46Z Yupik 23 Plaaneet 161452 wikitext text/x-wiki {{Plaaneet | kove = Saturn from Cassini Orbiter (2004-10-06).jpg | kävneeh = – | kavnumäigi = [[ovdâhistorjá]]lâš | koskâkm = 1&nbsp;426&nbsp;725&nbsp;400 | koskâpiäiváš = 9,582 | eksentrisâšvuotâ = 0,05415060 | juurrâmäigi = 29,42&nbsp;a | synodisâš=378,1&nbsp;d | rađeliähtu = 9,6724 | inklinaatio = 2,48446° | máánuh = 274 | lyeddejeijee = 120&nbsp;536 | vijđodâh = 4,38&nbsp;·&nbsp;10¹⁰ | massa = 5,688&nbsp;·&nbsp;10²⁶ || eennâmmassa=95,162 | saahâdvuotâ = 0,69 | koččâmjođálmemvuotâ = 10,44 | pirrâjuurrâmäigi = 10&nbsp;h&nbsp;39&nbsp;min | aksel = 26,73° | albedo = 0,47 | luovânemliähtu = 35,49 | vyeligumos_liegâsvuotâ = 82&nbsp;[[Kelvin|K]] | koskâliegâsvuotâ=143&nbsp;K | alemus_liegâsvuotâ= | teedâ = 140&nbsp;[[Pascal (ohtâdâh)|kPa]] | algâamnâseh = [[vety]]<br />[[helium]]<br />[[meetaan]]<br />[[čähci|čäcilievlâ]]<br />[[ammoniak]]<br />[[eetaan]]<br />[[fosfor]] | prosenteh = 93&nbsp;%<br />5&nbsp;%<br />0,2&nbsp;%<br />0,1&nbsp;%<br />0,01&nbsp;%<br />0,0005&nbsp;%<br />0,0001&nbsp;% }} [[Tiätuvuárkká:Voyager 2 - Saturn Rings - 3085 7800 2.png|thumbnail|right|Saturnus riggeeh]] [[Tiätuvuárkká:Cassini - four Saturn Moons.jpg|thumbnail|right|Saturnus já 4 taan máánuin: Titan (stuárráámus), Dione, Prometeus já Telesto.]] '''Saturnus''' lii [[plaaneet]] [[Jupiter]] já [[Uranus]] kooskâst. Tot lii [[Piäiváš|Piäiváást]] kuđâdin aldemus plaaneet. Saturnus lii nubben stuárráámus plaaneet Jupiter maŋa. Sehe Saturnus já Jupiter láá kaasuplaneteh. Saturnus saijaavuotâ lii 318 kerdid [[Eennâm]] saijaavuotä, já ton lyeddejeijee lii pajeláhháá 120 700 kilomeetterid. Tot lii Piäiváást 1 426 kilomeetter keččin, já taat plaaneet lii vakšum jo antiik aaigij rääjist. Tot uáinoo hyenebeht ko Jupiter, [[Venus]] teikä [[Mars]]. Tast láá riggeeh pirrâ, moh láá jiäŋŋum keeđgih. Nuuvtko [[Eennâmpállu]] já [[Piäiváškodde|piäiváškode]] eres [[Plaaneet|planeteh]], meid Saturnus jorá [[Piäiváš|Piäiváá]] pirrâ. Saturnus [[Täsnitieđâliih symboleh|täsnitieđâlâš symbol]] lii [[Tiätuvuárkká:Saturn symbol (fixed width).svg|16px|♄]]. == Saturnus máánuh == Saturnus juurrâmroođijn láá ohtsis 274 máánnud (ive 2025), moh láá masa siämmáá ennuv ko piäiváškode eres planetijn láá máánuh ohtsis. Tain 128 kávnojii ive 2025. Toh kávnojii Canada France Havaiji -teleskoppáin [[Havaiji]]st. Tain teleskoppáin siämmáš totkeejuávkku tuuđhâi Saturnus pirrâs jo iivij 2019–2021. Talle kávnojii 62 uđđâ máánnud sehe meerhah tast, ete Saturnus pirrâ joreh vala ennuv eenâb uccâ máánuh. Tondiet täsnitietteeh halijdii-uv tutkâđ siämmáid kuávluid lase. Uđđâ máánuh láá tuođânálásávt šoddâm stuárráábij máánui suoččâmij peht, ađai toh láá uásih stuárráábijn máánuin. Nubbe máhđulâšvuotâ lii tot, ete [[koomeet]] lii tovle suoččâm máánun tâi máánu kometân, jeđe máánu lii tuššâm pitážin. Puoh ive 2025 kavnum máánuh annojeh [[epinjuolgâduslâš máánu|epinjuolgâduslâžžân máánnun]]. Tot meerhâš tom, ete toi čoođâmitto lii enâmustáá 2−4 kilomeetter, iäge toh lah aldagin páálu hámásiih.<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.anarasaavis.fi/2025/04/01/tasnitietteeh-laa-kavnam-128-udda-maannud-moh-joreh-saturnus-pirra/|nommâ=Täsnitietteeh láá kavnâm 128 uđđâ máánnud, moh joreh Saturnus pirrâ|tahhee=Schreck, Jasmina|äigimuddo=2025-04-01|čujottum=2025-04-01}}</ref><ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.theguardian.com/science/2025/mar/11/astronomers-discover-128-new-moons-orbiting-saturn?utm_source=chatgpt.com|nommâ=Astronomers discover 128 new moons orbiting Saturn|tahhee=Devlin, Hannah|almostittem=The Guardian|äigimuddo=2025-03-11|čujottum=2025-04-01|ietf-kielâkoodi=en-GB}}</ref> Saturnus stuárráámus máánu lii [[Titan]]. Ton čoođâmitto lii 2 574,73 ± 0,09 kilomeetterid.<ref>{{Lostâkäldee|Tahhee=Zebker, Howard A. et al.|Paječaalâ=Size and Shape of Saturn's Moon Titan|Almostittem=Science|Äigimuddo=2009-05-15|Ihekerdi=324|Nummeer=5929|Siijđoh=921–923|Doi=10.1126/science.1168905|Issn=0036-8075|www=https://web.archive.org/web/20200212021254/https://pdfs.semanticscholar.org/7ec3/29458f5dabfa6c370476df8236779941f93f.pdf|Kielâ={{en}}}}</ref> Titan lii pelnubkiärdásâš Eennâm [[Mánudâš|Mánudáá]] háárán já stuárráb ko [[Merkurius]]-plaaneet. Tot puáhtá uáiniđ Enâmist-uv kiijkáráin. Saturnus máánuh láá iänááš-uv avalii jieŋâst, mii ij vaarâ lah kuássin suddâmgin. == Fáádást eres soojijn == {{commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh|sárgáttuvah}} {{Piäiváškodde}} {{Narcce/Täsnitieđâ}} [[Luokka:Saturnus|*]] 5awffh6fmtru4mdtu32xegjb7uimfyh 0 1824 161455 161303 2026-11-01T20:26:02Z Yupik 23 161455 wikitext text/x-wiki {{Plaaneet | kove = Uranus2.jpg | kävneeh = [[William Herschel]] | kavnumäigi = [[njuhčâmáánu 13.]] peeivi [[1781]] | koskâkm = 2 870 972 200 | koskâpiäiváš = 19,19126393 | pieninkoskâkm = 2 748 938 461 | pieninkoskâpiäiváš = 18,37551863 | suurinkoskâkm = 3 004 419 704 | suurinkoskâpiäiváš = 20,08330526 | eksentrisâšvuotâ = 0,04716771 | juurrâmäigi = 84 a 3 d 15,66 h | synodisâš = 369,7 d | rađeliähtu = 6,8352 | inklinaatio = 0,76986° | máánuh = 29<ref name="máánui-meeri>{{Nettikäldee | Čujottâs = https://yle.fi/a/74-20178771 | Nommâ = Tutkijat löysivät avaruudesta uuden kuun: ”Pieni mutta merkittävä löytö” | Tahhee = Horppu, Anna | Almostittem = Yle | Äigimuddo = 2025-08-21 | Čujottum = 2026-11-1 | Kielâ = {{fi}}}}</ref> | lyeddejeijee = 51 118 | vijđodâh = 8,1156 × 10⁹ | massa = 8,686×10²⁵ || eennâmmassa=14,536 | saahâdvuotâ = 1,29 | koččâmjođálmemvuotâ = 8,69 | pirrâjuurrâmäigi = 17 h 14 m | aksel = 97,86° | albedo = 0,51 | luovânemliähtu = 21,29 | vyeligumos_liegâsvuotâ = 49 [[Kelvin|K]] | koskâliegâsvuotâ = 53 K | alemus_liegâsvuotâ = 57 K | teedâ = vaihtelee | algâamnâseh = [[vety]]<br/>[[helium]]<br/>[[meetaan]]<br/>[[ammoniak]]<br/>[[eetaan]]<br/>[[asetyleen]]<br/>[[čiđđâdioksid]] | prosenteh = 83 %<br/>15 %<br/>1,99 %<br/>0,01 %<br/>0,00025 %<br/>0,00001 %<br/>aiccâmist }} [[Tiätuvuárkká:Uranus rings and moons.jpg|thumb|right|Uranus riggeeh já máánuh]] '''Uranus''' lii [[plaaneet]] [[Saturnus]] já [[Neptunus]] kooskâst. Tot lii [[Piäiváš|Piäiváást]] čiččâdin aldemus plaaneet. Uranusist láá siävŋus riggeeh pirrâ, moh láá jiäŋŋum keeđgih. Nuuvtko [[Eennâmpállu]] já [[Piäiváškodde|piäiváškode]] eres [[Plaaneet|planeteh]] Uranus-uv jorá Piäiváá pirrâ. Uranus [[Täsnitieđâliih symboleh|täsnitieđâlâš symbol]] lii [[Tiätuvuárkká:Uranus symbol (fixed width).svg|16px|⛢]]. Uranus lii áinoo [[Piäiváškodde|piäiváškode]] plaaneet, mii kočodui kreikkalâš immeel mield. [[Piäiváškodde|Piäiváškode]] eres [[Plaaneet|planeteh]] láá kočodum roomalâš imelij mield. == Uranus máánuh == Uranusist láá ohtsis 27 máánnud. == Fáádást eres soojijn == {{commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh}} {{Piäiváškodde}} {{Narcce/Täsnitieđâ}} [[Luokka:Uranus|*]] ozoj9rp9hk2yeclqgo2c29yygo5ema6 161456 161455 2026-11-01T20:26:53Z Yupik 23 161456 wikitext text/x-wiki {{Plaaneet | kove = Uranus2.jpg | kävneeh = [[William Herschel]] | kavnumäigi = [[njuhčâmáánu 13.]] peeivi [[1781]] | koskâkm = 2 870 972 200 | koskâpiäiváš = 19,19126393 | pieninkoskâkm = 2 748 938 461 | pieninkoskâpiäiváš = 18,37551863 | suurinkoskâkm = 3 004 419 704 | suurinkoskâpiäiváš = 20,08330526 | eksentrisâšvuotâ = 0,04716771 | juurrâmäigi = 84 a 3 d 15,66 h | synodisâš = 369,7 d | rađeliähtu = 6,8352 | inklinaatio = 0,76986° | máánuh = 29<ref name="máánui-meeri>{{Nettikäldee | Čujottâs = https://yle.fi/a/74-20178771 | Nommâ = Tutkijat löysivät avaruudesta uuden kuun: ”Pieni mutta merkittävä löytö” | Tahhee = Horppu, Anna | Almostittem = Yle | Äigimuddo = 2025-08-21 | Čujottum = 2026-11-1 | Kielâ = {{fi}}}}</ref> | lyeddejeijee = 51 118 | vijđodâh = 8,1156 × 10⁹ | massa = 8,686×10²⁵ || eennâmmassa=14,536 | saahâdvuotâ = 1,29 | koččâmjođálmemvuotâ = 8,69 | pirrâjuurrâmäigi = 17 h 14 m | aksel = 97,86° | albedo = 0,51 | luovânemliähtu = 21,29 | vyeligumos_liegâsvuotâ = 49 [[Kelvin|K]] | koskâliegâsvuotâ = 53 K | alemus_liegâsvuotâ = 57 K | teedâ = vaihtelee | algâamnâseh = [[vety]]<br/>[[helium]]<br/>[[meetaan]]<br/>[[ammoniak]]<br/>[[eetaan]]<br/>[[asetyleen]]<br/>[[čiđđâdioksid]] | prosenteh = 83 %<br/>15 %<br/>1,99 %<br/>0,01 %<br/>0,00025 %<br/>0,00001 %<br/>aiccâmist }} [[Tiätuvuárkká:Uranus rings and moons.jpg|thumb|right|Uranus riggeeh já máánuh]] '''Uranus''' lii [[plaaneet]] [[Saturnus]] já [[Neptunus]] kooskâst. Tot lii [[Piäiváš|Piäiváást]] čiččâdin aldemus plaaneet. Uranusist láá siävŋus riggeeh pirrâ, moh láá jiäŋŋum keeđgih. Nuuvtko [[Eennâmpállu]] já [[Piäiváškodde|piäiváškode]] eres [[Plaaneet|planeteh]] Uranus-uv jorá Piäiváá pirrâ. Uranus [[Täsnitieđâliih symboleh|täsnitieđâlâš symbol]] lii [[Tiätuvuárkká:Uranus symbol (fixed width).svg|16px|⛢]]. Uranus lii áinoo [[Piäiváškodde|piäiváškode]] plaaneet, mii kočodui kreikkalâš immeel mield. [[Piäiváškodde|Piäiváškode]] eres [[Plaaneet|planeteh]] láá kočodum roomalâš imelij mield. == Uranus máánuh == Uranusist láá ohtsis 29 máánnud.<ref name="máánui-meeri/> == Fáádást eres soojijn == {{commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh}} {{Piäiváškodde}} {{Narcce/Täsnitieđâ}} [[Luokka:Uranus|*]] 0edfetulx9x91p4xgjx139levg7sshs 161459 161456 2026-11-01T20:39:54Z Yupik 23 mulsâšuddee 161459 wikitext text/x-wiki {{Plaaneet | kove = Uranus2.jpg | kävneeh = [[William Herschel]] | kavnumäigi = [[njuhčâmáánu 13.]] peeivi [[1781]] | koskâkm = 2 870 972 200 | koskâpiäiváš = 19,19126393 | pieninkoskâkm = 2 748 938 461 | pieninkoskâpiäiváš = 18,37551863 | suurinkoskâkm = 3 004 419 704 | suurinkoskâpiäiváš = 20,08330526 | eksentrisâšvuotâ = 0,04716771 | juurrâmäigi = 84 a 3 d 15,66 h | synodisâš = 369,7 d | rađeliähtu = 6,8352 | inklinaatio = 0,76986° | máánuh = 29<ref name="máánui-meeri>{{Nettikäldee | Čujottâs = https://yle.fi/a/74-20178771 | Nommâ = Tutkijat löysivät avaruudesta uuden kuun: ”Pieni mutta merkittävä löytö” | Tahhee = Horppu, Anna | Almostittem = Yle | Äigimuddo = 2025-08-21 | Čujottum = 2026-11-1 | Kielâ = {{fi}}}}</ref> | lyeddejeijee = 51 118 | vijđodâh = 8,1156 × 10⁹ | massa = 8,686×10²⁵ || eennâmmassa=14,536 | saahâdvuotâ = 1,29 | koččâmjođálmemvuotâ = 8,69 | pirrâjuurrâmäigi = 17 h 14 m | aksel = 97,86° | albedo = 0,51 | luovânemliähtu = 21,29 | vyeligumos_liegâsvuotâ = 49 [[Kelvin|K]] | koskâliegâsvuotâ = 53 K | alemus_liegâsvuotâ = 57 K | teedâ = mulsâšuddee | algâamnâseh = [[vety]]<br/>[[helium]]<br/>[[meetaan]]<br/>[[ammoniak]]<br/>[[eetaan]]<br/>[[asetyleen]]<br/>[[čiđđâdioksid]] | prosenteh = 83 %<br/>15 %<br/>1,99 %<br/>0,01 %<br/>0,00025 %<br/>0,00001 %<br/>aiccâmist }} [[Tiätuvuárkká:Uranus rings and moons.jpg|thumb|right|Uranus riggeeh já máánuh]] '''Uranus''' lii [[plaaneet]] [[Saturnus]] já [[Neptunus]] kooskâst. Tot lii [[Piäiváš|Piäiváást]] čiččâdin aldemus plaaneet. Uranusist láá siävŋus riggeeh pirrâ, moh láá jiäŋŋum keeđgih. Nuuvtko [[Eennâmpállu]] já [[Piäiváškodde|piäiváškode]] eres [[Plaaneet|planeteh]] Uranus-uv jorá Piäiváá pirrâ. Uranus [[Täsnitieđâliih symboleh|täsnitieđâlâš symbol]] lii [[Tiätuvuárkká:Uranus symbol (fixed width).svg|16px|⛢]]. Uranus lii áinoo [[Piäiváškodde|piäiváškode]] plaaneet, mii kočodui kreikkalâš immeel mield. [[Piäiváškodde|Piäiváškode]] eres [[Plaaneet|planeteh]] láá kočodum roomalâš imelij mield. == Uranus máánuh == Uranusist láá ohtsis 29 máánnud.<ref name="máánui-meeri/> == Fáádást eres soojijn == {{commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh}} {{Piäiváškodde}} {{Narcce/Täsnitieđâ}} [[Luokka:Uranus|*]] em42445ever6dfpyn3ncc3cmbaux62p 161460 161459 2026-11-01T20:40:00Z Yupik 23 161460 wikitext text/x-wiki {{Plaaneet | kove = Uranus2.jpg | kävneeh = [[William Herschel]] | kavnumäigi = [[njuhčâmáánu 13.]] peeivi [[1781]] | koskâkm = 2 870 972 200 | koskâpiäiváš = 19,19126393 | pieninkoskâkm = 2 748 938 461 | pieninkoskâpiäiváš = 18,37551863 | suurinkoskâkm = 3 004 419 704 | suurinkoskâpiäiváš = 20,08330526 | eksentrisâšvuotâ = 0,04716771 | juurrâmäigi = 84 a 3 d 15,66 h | synodisâš = 369,7 d | rađeliähtu = 6,8352 | inklinaatio = 0,76986° | máánuh = 29<ref name="máánui-meeri>{{Nettikäldee | Čujottâs = https://yle.fi/a/74-20178771 | Nommâ = Tutkijat löysivät avaruudesta uuden kuun: ”Pieni mutta merkittävä löytö” | Tahhee = Horppu, Anna | Almostittem = Yle | Äigimuddo = 2025-08-21 | Čujottum = 2026-11-1 | Kielâ = {{fi}}}}</ref> | lyeddejeijee = 51 118 | vijđodâh = 8,1156 × 10⁹ | massa = 8,686×10²⁵ || eennâmmassa=14,536 | saahâdvuotâ = 1,29 | koččâmjođálmemvuotâ = 8,69 | pirrâjuurrâmäigi = 17 h 14 m | aksel = 97,86° | albedo = 0,51 | luovânemliähtu = 21,29 | vyeligumos_liegâsvuotâ = 49 [[Kelvin|K]] | koskâliegâsvuotâ = 53 K | alemus_liegâsvuotâ = 57 K | teedâ = mulsâšuddee | algâamnâseh = [[vety]]<br/>[[helium]]<br/>[[meetaan]]<br/>[[ammoniak]]<br/>[[eetaan]]<br/>[[asetyleen]]<br/>[[čiđđâdioksid]] | prosenteh = 83 %<br/>15 %<br/>1,99 %<br/>0,01 %<br/>0,00025 %<br/>0,00001 %<br/>aiccâmist }} [[Tiätuvuárkká:Uranus rings and moons.jpg|thumb|right|Uranus riggeeh já máánuh]] '''Uranus''' lii [[plaaneet]] [[Saturnus]] já [[Neptunus]] kooskâst. Tot lii [[Piäiváš|Piäiváást]] čiččâdin aldemus plaaneet. Uranusist láá siävŋus riggeeh pirrâ, moh láá jiäŋŋum keeđgih. Nuuvtko [[Eennâmpállu]] já [[Piäiváškodde|piäiváškode]] eres [[Plaaneet|planeteh]] Uranus-uv jorá Piäiváá pirrâ. Uranus [[Täsnitieđâliih symboleh|täsnitieđâlâš symbol]] lii [[Tiätuvuárkká:Uranus symbol (fixed width).svg|16px|⛢]]. Uranus lii áinoo [[Piäiváškodde|piäiváškode]] plaaneet, mii kočodui kreikkalâš immeel mield. [[Piäiváškodde|Piäiváškode]] eres [[Plaaneet|planeteh]] láá kočodum roomalâš imelij mield. == Uranus máánuh == Uranusist láá ohtsis 29 máánnud.<ref name="máánui-meeri/> == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh}} {{Piäiváškodde}} {{Narcce/Täsnitieđâ}} [[Luokka:Uranus|*]] 77g48kurdkfy3cednyrokcnfn9n62tj 0 1855 161472 161318 2026-11-01T22:35:52Z Yupik 23 161472 wikitext text/x-wiki {{Plaaneet | kove = PIA23791-Venus-RealAndEnhancedContrastViews-20200608 (cropped).jpg | kävneeh = – | kavnumäigi = [[ovdâhistorjá]]lâš | koskâkm = 108 208 926 | koskâpiäiváš = 0,72333199 | eksentrisâšvuotâ = 0,00677323 | juurrâmäigi = 224,70096 d | synodisâš = 583,92 d | rađeliähtu = 35,020 | inklinaatio = 3,39471° | máánuh = 0 | lyeddejeijee = 12 103,7 | vijđodâh = 4,60×10⁸ | massa = 4,8685×10²⁴ || eennâmmassa=0,815 | saahâdvuotâ = 5,204 | koččâmjođálmemvuotâ = 8,87 | pirrâjuurrâmäigi = 243,0185 d | aksel = 177,36° | albedo = 0,65 | luovânemliähtu = 10,36 | vyeligumos_liegâsvuotâ = 228&nbsp;[[Kelvin|K]] (–45&nbsp;[[Celsiuscekki|°C]])* | koskâliegâsvuotâ=737&nbsp;K (464&nbsp;°C) | alemus_liegâsvuotâ=773&nbsp;K (500&nbsp;°C) <br /><span style="font-size:90%;">*taa "vyeligumos" čuujoot polvâkeerdi<br>pajeuási ige ase liegâsvuotân</span> | teedâ = 9,3 [[Pascal (ohtâdâh)|MPa]] | algâamnâseh = [[čiđđâdioksid]]<br />[[typpi]]<br />[[riššâdioksid]]<br />[[argon]]<br />[[čähci|čäcilievlâ]]<br />[[čiđđâmonoksid]]<br />[[helium]]<br />[[neon]] | prosenteh = ~96,5 %<br />~3,5 %<br />0,015 %<br />0,007 %<br />0,002 %<br />0,0017 %<br />0,0012 %<br />0,0007 % }} '''Venus''' lii [[plaaneet]] [[Merkurius]] já [[Eennâmpállu|Eennâmpáálu]] kooskâst. Tot lii [[Piäiváš|Piäiváást]] nubben aldemus plaaneet. Nuuvtko [[Eennâmpállu]] já [[Piäiváškodde|piäiváškode]] eres [[Plaaneet|planeteh]] Venus-uv jorá Piäiváá pirrâ. Plaaneet koskâ [[Piäiváš|Piäivážân]] lii koskâmiärálávt 108 miljovn [[Kilomeetter|kilomeetterid]]. Venus [[Täsnitieđâliih symboleh|täsnitieđâlâš symbol]] lii [[Tiätuvuárkká:Venus symbol (fixed width).svg|16px|♀]]. Venus lii pakkâsumos plaaneet mii piäiváškoddeest. Ton pajaldâsliegâsvuotâ lii koskâmiärálávt 462 °C.<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.nhm.ac.uk/discover/planet-venus.html|nommâ=Planet Venus|almostittem=www.nhm.ac.uk|čujottum=2022-11-17|ietf-kielâkoodi=en}}</ref> [[Tavenääpi|Tavenäävist]] keččum Venus jorá mietipiäiván, nubenáál ko stuorrâ uási piäiváškode planetijn. Tondiet Venusist Piäiváš paijaan viestârist já luáštá nuorttân. Venusist iä lah máánuh. ==Muusik Venusân== Ive 2024 [[Ovtâstum staatah|Ovtâstum staatâi]] komovuotâhaldâttâh [[NASA]] vuolgâttij ovtâstumstaatâlii ráp-artist [[Missy Elliott]] pitá "[[The Rain (Supa Dupa Fly)]]" Venus kulij. Pittá mađhâšij [[čuovâliähtu|čuovâliävttoin]], suullân 254 miljovn kilomeetterid Enâmist Venusân. Mätki piištij suullân 14 minuttid.<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.anarasaavis.fi/2024/07/24/nasa-vuolgattij-rap-muusik-venusan-matki-piistij-suullan-14-minuttid/|nommâ=NASA vuolgâttij ráp-muusik Venusân, mätki piištij suullân 14 minuttid|tahhee=Saari, Mitja|äigimuddo=2024-07-24|čujottum=2024-07-24}}</ref> ==Fáádást eres soojijn== {{commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh|sárgáttuvah}} {{Piäiváškodde}} {{Narcce/Täsnitieđâ}} [[Luokka:Venus|*]] 2uyfn54v2xiwpr4iay2ea6mrdpwb37z 161473 161472 2026-11-01T22:36:20Z Yupik 23 161473 wikitext text/x-wiki {{Plaaneet | kove = PIA23791-Venus-RealAndEnhancedContrastViews-20200608 (cropped).jpg | kävneeh = – | kavnumäigi = [[ovdâhistorjá]]lâš | koskâkm = 108 208 926 | koskâpiäiváš = 0,72333199 | eksentrisâšvuotâ = 0,00677323 | juurrâmäigi = 224,70096 d | synodisâš = 583,92 d | rađeliähtu = 35,020 | inklinaatio = 3,39471° | máánuh = 0 | lyeddejeijee = 12 103,7 | vijđodâh = 4,60×10⁸ | massa = 4,8685×10²⁴ || eennâmmassa=0,815 | saahâdvuotâ = 5,204 | koččâmjođálmemvuotâ = 8,87 | pirrâjuurrâmäigi = 243,0185 d | aksel = 177,36° | albedo = 0,65 | luovânemliähtu = 10,36 | vyeligumos_liegâsvuotâ = 228&nbsp;[[Kelvin|K]] (–45&nbsp;[[Celsiuscekki|°C]])* | koskâliegâsvuotâ=737&nbsp;K (464&nbsp;°C) | alemus_liegâsvuotâ=773&nbsp;K (500&nbsp;°C) <br /><span style="font-size:90%;">*taa "vyeligumos" čuujoot polvâkeerdi pajeuási liegâsvuotân ige ase liegâsvuotân</span> | teedâ = 9,3 [[Pascal (ohtâdâh)|MPa]] | algâamnâseh = [[čiđđâdioksid]]<br />[[typpi]]<br />[[riššâdioksid]]<br />[[argon]]<br />[[čähci|čäcilievlâ]]<br />[[čiđđâmonoksid]]<br />[[helium]]<br />[[neon]] | prosenteh = ~96,5 %<br />~3,5 %<br />0,015 %<br />0,007 %<br />0,002 %<br />0,0017 %<br />0,0012 %<br />0,0007 % }} '''Venus''' lii [[plaaneet]] [[Merkurius]] já [[Eennâmpállu|Eennâmpáálu]] kooskâst. Tot lii [[Piäiváš|Piäiváást]] nubben aldemus plaaneet. Nuuvtko [[Eennâmpállu]] já [[Piäiváškodde|piäiváškode]] eres [[Plaaneet|planeteh]] Venus-uv jorá Piäiváá pirrâ. Plaaneet koskâ [[Piäiváš|Piäivážân]] lii koskâmiärálávt 108 miljovn [[Kilomeetter|kilomeetterid]]. Venus [[Täsnitieđâliih symboleh|täsnitieđâlâš symbol]] lii [[Tiätuvuárkká:Venus symbol (fixed width).svg|16px|♀]]. Venus lii pakkâsumos plaaneet mii piäiváškoddeest. Ton pajaldâsliegâsvuotâ lii koskâmiärálávt 462 °C.<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.nhm.ac.uk/discover/planet-venus.html|nommâ=Planet Venus|almostittem=www.nhm.ac.uk|čujottum=2022-11-17|ietf-kielâkoodi=en}}</ref> [[Tavenääpi|Tavenäävist]] keččum Venus jorá mietipiäiván, nubenáál ko stuorrâ uási piäiváškode planetijn. Tondiet Venusist Piäiváš paijaan viestârist já luáštá nuorttân. Venusist iä lah máánuh. ==Muusik Venusân== Ive 2024 [[Ovtâstum staatah|Ovtâstum staatâi]] komovuotâhaldâttâh [[NASA]] vuolgâttij ovtâstumstaatâlii ráp-artist [[Missy Elliott]] pitá "[[The Rain (Supa Dupa Fly)]]" Venus kulij. Pittá mađhâšij [[čuovâliähtu|čuovâliävttoin]], suullân 254 miljovn kilomeetterid Enâmist Venusân. Mätki piištij suullân 14 minuttid.<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.anarasaavis.fi/2024/07/24/nasa-vuolgattij-rap-muusik-venusan-matki-piistij-suullan-14-minuttid/|nommâ=NASA vuolgâttij ráp-muusik Venusân, mätki piištij suullân 14 minuttid|tahhee=Saari, Mitja|äigimuddo=2024-07-24|čujottum=2024-07-24}}</ref> ==Fáádást eres soojijn== {{commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh|sárgáttuvah}} {{Piäiváškodde}} {{Narcce/Täsnitieđâ}} [[Luokka:Venus|*]] j04tgt40umil6o8s85fyu7c65w49fbo 0 7823 161490 147418 2026-11-02T10:49:35Z Yupik 23 == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} 161490 wikitext text/x-wiki {{Italia kieldâ | nommâ = Monsampolo del Tronto | kove = Monsampolo del Tronto 01.jpg | vaakun = | lippu = | kárttá_eennâmkodde = Map of comune of Monsampolo del Tronto (province of Ascoli Piceno, region Marche, Italy).svg | staatâ = [[Italia]] | kuávlu = [[Marche]] | metropolkaavpug = | eennâmkodde = [[Ascoli Piceno eennâmkodde|Ascoli Piceno]] | vijđodâh = 15,43<ref>{{Nettikäldee | Čujottâs = https://www.istat.it/it/archivio/82599 | Nommâ = Superfici delle unità amministrative a fini statistici | Tahhee = | Almostittem = | Almostittemsaje = | Äigimuddo = | Almostittee = | Arkkâdâh = | Vyerkkejum = | Tiätuvuárkkáhäämi = | Čielgiittâs = | Sitaat = | Čujottum = 9.6.2021 | Kielâ = {{it}} }}</ref> | alodâh = 184 | ässeeloho = 4 487<ref>{{Nettikäldee | Čujottâs = https://demo.istat.it/ | Nommâ = Demografia in cifre | Tahhee = | Almostittem = | Almostittemsaje = | Äigimuddo = | Almostittee = | Arkkâdâh = | Vyerkkejum = | Tiätuvuárkkáhäämi = | Čielgiittâs = | Sitaat = | Čujottum = 9.6.2021 | Kielâ = {{it}} }}</ref> | ässeeloho_ihe = 1.2.2021 | ässeesaahâdvuotâ = 290,80 | äigi = UTC+1 | kesiäigi = UTC+2 | postânummeer = 63077 | sundenummeer = 0735 | kárttá_kuávlu = Map of province of Ascoli Piceno (region Marche, Italy).svg | kárttá_italia = Ascoli Piceno in Italy.svg }} '''Monsampolo del Tronto''' lii kieldâ [[Italia]]st, [[Marche]] kuávlust. Monsampolo del Trontost ääsih 4 487 olmožid. Ton vijđodâh lii 15,43 km², já alodâh 184 m. Monsampolo del Tronto naaburkieldah láá [[Acquaviva Picena]], [[Castorano]], [[Controguerra]], [[Monteprandone]], [[Offida]] já [[Spinetoli]]. ==Viehâdâh== ===Ässeeloho=== {{Demografia/Monsampolo del Tronto}} ==Siijdah== Markkân lasseen Monsampolo del Tronto kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Stella. ==Fáádást eres soojijn== {{Commonscat-raddalâs}} * [http://www.comune.monsampolodeltronto.ap.it/ Monsampolo del Tronto kieldâ virgáliih nettisiijđoh] {{it}} ==Kovegalleria== <gallery> Monsampolo Arcodellamorte.jpg Monsampolo vista 2.jpg Campanile del Convento di San Francesco.jpg Chiesa di Maria Santissima Assunta (Monsampolo del Tronto) 01.jpg Monsampolo del Tronto - ex convento di San Francesco (1).jpg Monsampolo del Tronto - palazzo comunale (2).jpg Monsampolo del Tronto - porta Maggiore (1).jpg </gallery> == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} ==Käldeeh== {{Käldeeh}} {{Ascoli Piceno eennâmkode kieldah}} [[Luokka:Ascoli Piceno eennâmkode kieldah]] 1ppn6xd5p2sm5gzkvqjdfykldv5b9eg 0 7891 161435 157704 2026-11-01T16:26:44Z Yupik 23 161435 wikitext text/x-wiki {{Algâaamnâs | nommâ = Helium | tubdâldâh = He | oovdeb = [[Vety]] | čuávuvâš = [[Litium]] | oovdeb-tubdâldâh = | čuávuvâš-tubdâldâh = [[Neon|Ne]] | sajadâhkove = He | oornigloho = 2 | luokka = epimeetaal | laigos = s | juávkku = 18 (jálukaasu) | ráiđu = 1 | saahâdvuotâ = 0,0001787 | korâsvuotâ = | ivne = ivnettem | kavnâmihe = [[1868]] | kävnee = [[Pierre Janssen]], [[Joseph Lockyer]] já [[Edward Frankland]] | aatoommassa = 4,002602 | aatoomsuonjâr = (31) | kovalentsuonjâr = | van-der-waals-suonjâr = 140 | orbitaalrááhtus = 1s² | elektroneh-elektronkoorâin = 2 | hapittemlovoh = | kristalrááhtus = kuuđâčievâg teikâ asekuávdášlâš kuđâhâš | orroomhäämi = kaasu | suddâmčuogâstâh-kelvin = (25 MPa) 0,95 | suddâmčuogâstâh-celsius = -272,2 | tuoldimčuogâstâh-kelvin = 4,22 | tuoldimčuogâstâh-celsius = -268,93 | kuulmâsčuogâstâh-liegâsvuotâ = | kuulmâsčuogâstâh-teedâ = | kriittisâš-čuogâstâh-liegâsvuotâ = 5,19 | kriittisâš-čuogâstâh-teedâ = 227 | moolisaijaavuotâ = 24,47 | suddâmliegâsvuotâ = 0,0138 | lievlâlumliegâsvuotâ = 0,0845 | lievlâteedâ = | lievlâteedâ-liegâsvuotâ = | jienâ-liähtu = 970 | jienâ-liähtu-liegâsvuotâ = 293 | elektronegatiivlâšvuotâ = | jiešvuođâlâš-liegâsvuotâkapasiteet = 5,193 | šleeđgâsirdem = | liegâsvuođâsirdem = 0,15 | CAS-nummeer = 7440-59-7 }} [[Tiätuvuárkká:HeNe Laser Build.webm|thumb|Helium-laser]] '''Helium''' lii [[algâaamnâs]], mon kemiallâš merkkâ lii '''He''' (helium) já [[Oornigloho (kemia)|oornigloho]] 2. Helium lii mávuttemes, hajâttemes já ivnettemes [[jálukaasu]] já tot ij räähti pisovâš ovtâstuvâid vuámášittee passiivlâšvuođâ tiet. Helium lii [[vety]] maŋa maailmubâlâšvuođâ táválumos algâaamnâs. == Jiešvuođah == [[Tiätuvuárkká:Schachtzeichen Flaschenreihe01.jpg|thumb|Helium-kaasuputtâleh]] [[Tiätuvuárkká:Liquid helium Rollin film.jpg|thumb|Kolgos helium]] === Fysikaallâš jiešvuođah === Helium tuoldimčuogâstâh lii vyeligumos puoh algâamnâsijn (-268,89 °C). Helium lii meid áinoo algâaamnâs, mii ij lah normaalteddust já [[absoluutlâš nolláčuogâstâh|absoluutlâš nolláčuogâstuv]] alda tooškâs orroomhäämist. 25 MPa teddust (normaalteedâ suulân 0,1 MPa) helium steergâg 0,95 Kelvin ađâi -272,2 °C liegâsvuođâst. Tooškâs helium lii uáli timmâ aamnâs. Heliumist láá käävci tobdos isotoopid, moi massalovoh láá kooskâst 3–10. Tain tuše ⁴He já ³He láá stáđáseh. Čielgâsávt táválumos isotoop lii ⁴He, mon váimusist láá kyehti [[prootoon]] já kyehti [[neutron]]. ⁴He váimuseh ađai [[alfačalmaaš|alfačalmaah]] šaddeh lusis aatoomváimusij [[alfapieđgânem|alfapieđgânmist]]. Nubbe stäđis isotoop Helium-3 sátáččij leđe čuávdus maailm energiavänivuotân, jis [[fuusioreaktio]] puávtáččij väldiđ hiätukiävtun. Helium-3 lii valjeeht [[Mánudâš|Mánudáást]]. {| class="wikitable" |- ! Isotoop !! Pelilumäigi !! Pieđgânemtijppâ <br /> Tiettumvuotâ-% |- | ³He || stäđis || 0,000137&nbsp;% |- | ⁴He || stäđis || 99,999863&nbsp;% |- | ⁵He || || [[neutronemissio]] |- | ⁶He || 806,7&nbsp;ms || [[beetapieđgânem|β^--pieđgânem]] |- | ⁷He || || neutronemissio |- | ⁸He || 119,0&nbsp;ms || neutronemissio, β^--pieđgânem |- | ⁹He || || neutronemissio |- | ¹⁰He || || neutronemissio |- |} === Kemiallâš jiešvuođah === Helium kulá [[jálukaasu]]id. Helium lii kemiallávt puoh passiivlumos algâaamnâs, já tot lii masa puoh tiilijn atomaarlâš ijge reagist. Helium tiättoo molekyylijn tuše hiäjus ovtâstuvâin alda absoluutlâš nolláčuogâstuv. Helium laggânemvuotâ čáácán lii ucemus puoh kaasuin. Helium [[Joule já Thompson almoon]] árvu lii negatiivlâš ađai helium lieggân, ko tot vijđán. Helium puáhtá rähtiđ epistäđis ovtâstuvâid [[volfram]]áin, [[jodi]]jn, [[fluori]]jn, [[riššâ|riššáin]] já [[fosfor]]áin, jis helium lii vistig ionistum teikâ plasman. Návt láá rahtum ovdâmerkkân He[[neon|Ne]]-, [[elleesilbâ|Hg]]He₁₀-, [[wolfram|W]]He₂- já He²-molekyyleh sehe He⁺-, He₂²⁺-, He[[vety|H]]⁺- já He[[deuterium|D]]⁺-ioneh. Áinoo stäđis heliummolekyyl lii ovtâstâh, mast heliumaatoom lii čonnum [[Čiđđâ#Allotropisâš häämih|fullereenpáálu]] siisâ. Ton lasseen motomeh ovtâstuvah láá máhđuliih rekinistmâslávt, mut taid ij vala lah puáhtám valmâštiđ. Tágáreh ovtâstuvah láá ovdâmerkkân HHe[[fluori|F]] já He[[beryllium|Be]][[happi|O]]. === Vaikuttâs ulmui === Jienâ liähtu lii kulmii jotelub ko ááimust. Helium ij paajeed jienâ aloduv, pic jienâpoksâmij [[resonans]]távjuduv, mii toovât sárnum [[spektri]] pajanem. Helium ij lah mirhâlâš, mut stuorrâ mereh sättih puáttiđ haapi sajan voorâst. Helium puáhtá meid tovâttiđ [[áimuradde|áimurade]]. Kiäppáin helium ij toovât vuoiŋâmrefleks, nuuvtko ovdâmerkkân [[čiđđâdioksid]]. == Historjá == Helium lii spiekâstâhlâš algâaamnâs tast, ete tot kavnui vuossâmuu keerdi [[Eennâmpállu|Eennâmpáálu]] ulguubeln, ko täsnitietteeh [[Pierre Janssen]] já [[Joseph Lockyer]] sehe kemist [[Eward Frankland]] uáinistii [[Piäiváš|Piäiváá]] spektrist tubdâmettum algâamnâs spektrisárgá. Säärgis oinui tuše tievâslâš [[piäiváásiävŋánem]] ääigi, já ton párukukkodâh lâi 587,49 nm. Sárgá nommân adelui D₃, ko [[natrium]] sárgái noomah lijjii D₁ já D₂. Helium nommâ puátá [[kreikakielâ]] säänist ''helios'', mii meerhâš piäiváá. Helium-sääni ''ium''-kiäjus čuujoot toos, ete kävneeh jurdáččii, ete sij lijjii kavnâm meetaal ijge kaasu. Ko eres jálukaasuh lijjii maŋeláá kavnum, toi noomah finnejii ''on''-kiäččus. Vuossâmuu keerdi helium kavnui Eennâmpáálust ive [[1895]], ko [[skotland]]lâš kemist [[William Rmasay]] kieđâvušâi [[kleveliit]] [[typpisuvrâ]]in já sierrij šoddâm kaasust [[typpi|tyypi]] já [[happi|haapi]]. Sun jurdâččij, ete lâi kavnâm [[argon]], mut ko kaasu spektri lâi analysistum, sun huámmášij spektrisárgá, mii lâi aaibâs siämmáálágán ko Piäiváá spektrisäärgis D₃. Siämmáá ive [[Per Teodor Cleve]] já [[Abraham Langlet]] sierrijn helium nuuvt ennuv, ete suoi puovttijn miäruštâllâđ ton aatoomtedduu. Ive [[1907]] [[Ernest Rutherford]] já [[Thomas Royds]] tuođâštáin, ete alfačalmaah láá heliumaatoom váimuseh. Ive [[1908]] [[holland]]lâš kemist [[Heike Kamerlingh Onnes]] čuáskudij helium 1 [[kelvin]] liegâsvuotân, já tot muttui kolgosin. Sun irâttij meid rähtiđ tooškâs helium, mut ij luhostum. Tooškâs helium rähtimist luhostui vuosmuu keerdi [[Willem Hendrik Keesom]] ive [[1926]], ko sun pajedij helium tedduu 25 áimukeerdi teddui. Ive [[1938]] [[Ruoššâ|ryeššilâš]] [[Pjotr Kapitsa]] huámmášij, ete helium-4 muttoo [[suprakolgos]]in alda absoluutlâš nolláčuogâstuv. [[Ovtâstum staatah|ovtâstumstaatâliih]] [[Douglas Dean Osheroff]], [[David Morris Lee]] já [[Robert Coleman Richardson]] huámmášii siämmáá almoon helium-3:st ive [[1972]]. Sij finnejii tutkâmušâstis [[Nobel-fyysiikpalhâšume]] ive [[1996]]. == Tiettum já pyevtittem == Helium lii tubdum maailmubâlâšvuođâ nubben táválumos algâaamnâs [[vety]] maŋa, já maailmubâlâšvuođâ tubdum massaast suulân niäljádâs (23 %). Helium šadda [[täsni|taasnij]] vetyatomij [[fuusioreaktio]]st. Tááláá [[algâpävkittemteoria]] mieldi stuárráámus uási heliumist šoodâi jo 1–3 miinuut algâpävkittem maŋa. Eennâmpáálu áimukeerdist helium lii tuše 5 [[ppm]] ađai 0,0005 saijaavuotâprooseent, ko masa puoh helium kárgáá ááimun keppisvuođâs tiet. Masa puoh Eennâmpáálu heliumist puátá [[uuraan]] já [[torium]] radioaktiivlâš pieđgânmist. [[Alfapieđgânem|Alfapieđgânmist]] šadda helium-4-vááimus, mast šadda heliumaatoom, ko tot finnee kyehti elektron. Stuárráámus uási kiävtun tárguttum heliumist puátá [[eennâmkaasu]]st. Masa puoh helium lii pyevtittum [[Ovtâstum staatah|Ovtâstum staatâin]] (84 %) já [[Algeria]]st. Ive [[1984]] helium lâi pyevtittum suulân 150 miljovn kuđâhâšmeetterid. Ko heliumist lii nuuvt vyeligis tuoldimčuogâstâh, te eennâmkaasu eres kaasuid ([[meetaan]] já [[typpi]]) puáhtá kolgosmittiđ. Taan kaasusiähusist helium puáhtá sierriđ [[aktiivčiđđâ|aktiivčiiđáin]], mii čana eres kaasuid olssis. Pyevtittâssân lii helium, mon putesvuotâ lii 99,995 %. == Kiävttu == Helium lii keppisub ko áimu, já tondiet tot kiävttoo [[áimutamppâ|áimutaampâin]], [[šoŋŋâpállu|šoŋŋâpááluin]] já áimupááluin. Helium ij pyevti pävkittiđ tego [[vety]] já lii tondiet torvolub. Vyeligis tuoldimčuogâstuv tiet kolgos helium lii uáli pyeri aamnâs vyeligis liegâsvuođâ tutkâmušân, ko čáittus finnee kolmâsin ton vievâst. Kolgos helium kiävttoo meid [[suprajođos|suprajottee]] magneettij čuáskumân [[magneetkuvvim|magneetkuvvimpiergâsijn]] já [[čalmaašjođálmittee|čalmaašjođálmittein]]. Korrâ liegâsvuođâsirdemis já keppisvuođâs tiet helium puáhtá kevttiđ [[aatoomvyeimi|aatoomvyeimilágádâsâi]] čuáskumist. Helium puáhtá kevttiđ syejikaasun ovdâmerkkân [[TIG-hiccim|TIG-hiccimist]], jis metalleh reagisteh älkkeht [[happi]]jn. Helium uážžu kevttiđ meid purrâmâšveerhij pakkamkaasun. Helium lii táválumos kyeddeekaasu [[kaasukromatografia|kaasu-]], kaasu-kolgos- já kaasu- tooškâskromatografiast. Helium ävkkin lii ton vyeligis aatoommassa, mon keežild helium jiešvuođah spiekâsteh ennuv analyytijn. Ton lasseen helium ij reagist ijge absorbist rááiđui tievâdâsmateriaaláid. Helium vyeligis sahisvuođâ tiet ton tedâtáppu lii ucce. Helium já [[neon]] siähus kiävttoo [[laser]]ijn. Helium lii kevttum meid rakettij puáldimamnâsin kevttum vety čuáskudeijen. Ton lasseen tot kiävttoo aatoomvyeimilágádâsâi puáldimamnâsin kevttum [[uuraan]] siäiludmist. Helium já haapi teikâ táválâš ááimu siähus lii kevttum vuoiŋâmpiergâsist, ko kalga puohčâđ uáli kieŋâlân. Siähusân puáhtá lasettiđ meid [[typpi|tyypi]] (Trimix) teikâ [[vety]] (Hydreliox). Helium ij lah mirhâlâš ijge laggân čáácán, mut puáhtá kuittâg-uv prinsiiplávt tovâttiđ puáhčánem. Helium kevttim estâd typpinarkoos já happimirhâttâs. == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh}} [[Luokka:algâamnâseh]] 6t6qr042kpx5v47y1jm4rk092vddxpk 0 7950 161427 147492 2026-11-01T16:22:35Z Yupik 23 161427 wikitext text/x-wiki [[Tiätuvuárkká:Atmosphere layers-smn.svg|thumb|Eennâm áimukeerdi keerdih (ij mittokaavast)]] <!--[[File:Ilmakehän_osat.png|thumb|400px]]--> '''Eennâm áimukerdi''' lii [[Eennâmpállu|Eennâm]] pirâstittee, mottoom miäruštâllâm mield čyeđe kilomeetter asosâš kaasuriggee, mii lii čokkášum ááimust. Áimukeerdi almolumos kaasuh láá [[typpi]] já [[happi]], mut meiddei ovdâmerkkân áimukeerdi [[čiđđâdioksid]]ist lii stuorrâ merhâšume eennâmpáálun já ton šaddoid. Áimukeerdist láá ton lasseen čäcilievlâ já maaŋgâmuđusiih čalmaah, moi meeri muttuustâl. Áimukerdi lii ain jorree tiileest, mast piegah sirdeh liegâsvuođâenergia já lahtâvuođâ saajeest nuubán já tässejeh eennâmpáálu liegâsvuotâiäruid. Áimukeerdist tábáhtuveh piegâi, polvâi já orvij lasseen šleđgâalmoneh já optisiih almoneh tego [[kuovskâseh]], haloalmoneh já [[arvetävgi|arvetäävgih]]. Áimukeerdi viärráámuuh nyeskideijeeh láá vyeliáimukeerdi [[occon]] já smavvâčalmaah. Eennâmpállu finnij tolemuu kaasurigges tállân palij ko Eennâm hämmejui 4,6 miljard ihheed tassaaš. Áimukeerdi siskáldâs lii muttuustâllâm Eennâm historjá ääigi. Happi puáđiškuođij áimukiärdán 3,5 miljard ihheed tassaaš, já 600 miljovn ihheed tassaaš ton meeri lassaanškuođij já juvsâškuođij tááláá tääsi. Olmooš ij piergiittâl kuhes aaigijd jo kuuđâ kilomeetter aloduvâst. Paijeel käävci kilomeetterist olmooš jáámá jotelávt haapi váilumân. Motomeh lodeh sättih piergiittâllâđ joba 12 kilomeetter aloduvâst. == Áimukeerdi uásih == Áimukeerdi puáhtá jyehiđ kerdijd čuággánmâš já liegâsvuođâ mieldi. Čuággánmâš mieldi áimukerdi lii juohhum [[homosfáár]]ân já [[heterosfáár]]ân. Homosfáárist ađai 0–100 kilomeetter aloduvvâst puoh ááimu kaasuh láá siävuttum korrâ áimutedduu tovâttâm molekyylij já atomij suoččâm tiet. Heterosfáárist áimuteedâ lii nuuvt ucce, ete kaasuh iä lah siävuttum já toh láá oornigist massaas mieldi. Liegâsvuođâ mieldi áimukeerdi lii luokattâllum neelji kiärdán, moh láá [[troposfáár]], [[stratosfáár]], [[mesosfáár]] já [[termosfáár]]. Troposfáárist lii masa puoh áimukeerdi massa já tobbeen tábáhtuveh ovdâmerkkân šoŋŋâalmoneh já čääsi juurrâm. Troposfáár alodâh lii [[peeivitäsideijee]] alda suullân 18 kilomeetterid já naavijn suullân käävci kilomeetterid já ton liegâsvuotâ vuállán suulân 6,5 ceehi sekuntist. Stratosfáárist ađai 10–50 kilomeetter aloduvâst lii elimân velttimettum [[occonkerdi]], mii suojâl Eennâmpáálu Piäiváá uánihispárusâš ultravioletsuonjârdmist. Stratosfáár liegâsvuotâ lii alda troposfáár tuše -50 °C, mut alda mesosfáár suulân siämmáš ko Enâmist. 50–85 kilomeetterist leijee mesosfáárist meteoroideh syečih áimukiärdán, mon puáhtá uáiniđ meteorin. Mesosfáárist liegâsvuotâ lii uáli vyeligâš, ko tot ij absorbist ennuvgin Piäiváá suonjârdem. Termosfáárist liegâsvuotâ paijaan, ko tot absorbist Piäiváá uáli uánihispárusâš suonjârdem. Áimuteedâ lii tobbeen kuittâg-uv nuuvt ucce, ete tast ij lah ennuvgin merhâšume. Termosfáárist homosfáár muttoo heterosfáárin já ton vyeliuásist ađai ionosfáárist tábáhtuveh kuovskâseh. Kuovskâsijd toovât Piäiváást puáttee šleđgâvarâdâslâš čalmai teivâm Eennâmpáálu magneetkiädán. Termosfáár pajeuási kočoduvvoo [[eksosfáár]]in. Eksosfáárist áimukerdi muttoo komovuotân, veik čielgâ rääji [[komovuotâ|komovuođâ]] já áimukeerdi kooskâst ij lahkin. == Áimukeerdi čuággánmâš == Áimukerdi siskeeld maaŋgâid enâmustáá kaasun leijee amnâsijd. 99 % áimukeerdi saijaavuođâst láá [[typpi]] já [[happi]], já 1 % láá iänááš jieškote-uvlágáneh [[Juávkku (ráiđulâš vuáhádâh)#Juávkku 18|jálukaasuh]], tego [[argon]], [[helium]], [[krypton]] já [[neon]]. Áimukeerdist lii meid mulsâšuddee meeri [[čääci|čäcilievlâ]]. Ton lasseen tobbeen láá meid uces mereh merhâšittee šaddovistekaasuid, tego čiđđâdioksid já [[meetaan]]. Stratosfáárist merhâšittee kaasu lii occon. {|class="wikitable" |+ Homosfáár čuággánmâš |- ! align="center" | Aamnâs ! align="center" | saijaavuotâ-% |- | align="center" | [[Typpi]] (N₂) | align="center" | 78,1 |- | align="center" | [[Happi]] (O₂) | align="center" | 20,9 |- | align="center" | [[Argon]] (Ar) | align="center" | 0,93 |- | align="center" | [[Čiđđâdioksid]] (CO₂) | align="center" | 0,04 |- | align="center" | [[Neon]] (Ne) | align="center" | 0,0018 |- | align="center" | [[Helium]] (He) | align="center" | 0,0005 |- | align="center" | [[Meetaan]] (CH₄) | align="center" | 0,00017 |- | align="center" | [[Krypton]] (Kr) | align="center" | 0,00011 |- | align="center" | [[Vety]] (H₂) | align="center" | 0,00005 |- | align="center" | [[Occon]] (O₃) | align="center" | 0,000004 |} == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == * ''Cantell, Jutila, Lappalainen & Sorvali: GEOS 2. Sanoma Pro Oy ISBN 978-952-63-4285-6'' <small>(suomâkielân)</small> {{Käldeeh}} [[Luokka:Áimukerdi]] [[Luokka:Šoŋŋâdâhtieđâ]] 27plceewkwxi3cje1u3i83q6eykh8um 0 8031 161489 147516 2026-11-02T10:47:07Z Yupik 23 == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} 161489 wikitext text/x-wiki '''Vyeimi''' ({{k-la|fortis}}, tubdâldâh '''''F''''') lii [[fyysiik|fysikâst]] vuáruvaikuttâs styeresvuođâ kovvejeijee [[stuárus|vektorstuárus]]. [[Aalmugijkoskâsâš ohtâdâhvuáhádâh|SI-vuáháduvvâst]] vyeimi ohtâdâh lii [[Newton (ohtâdâh)|Newton]] já ohtâduv tubdâldâh N. SI-vuáháduv vuáđuohtâdâhhân Newton lii <math>\text{N}=\frac{\text{kg}\cdot \text{m}}{\text{s}^2}</math>. Káppálâhân čyeccee olesvyeimi muttá káppáluv jototile. [[Mekaniik vuáđulaavah|Newton II laavâ]] mieldi stađâvyeimi <math>\bar{F}</math> addel káppálâhân, mon [[massa]] lii <math>m</math>, [[jođálmittemvuotâ|jođálmittemvuođâ]] <math>\bar{a}</math> nuuvt, ete <math>\bar{F}=m\bar{a}</math>. Puoh vyeimih šaddeh káppáluvâi koskâsâš [[vuáruvaikuttâs]]âst. [[Mekaniik vuáđulaavah|Newton III laavâ]] mieldi kyevti káppáluv vuáruvaikuttâsâst kuábáš-uv káppálâh čuácá nuubán siämmáá stuorrâ, mut vyestikevâdis vyeimi. Ovdâmerkkân [[Eennâmpállu]] čuácá tom alda leijee káppáluvváid tiädduvyeimi, mut puoh káppáluvah čyecih eennâmpáálun siámmáá stuorrâ, mut vyestikevâdis vyeimi. Eennâmpáálu massa lii kuittâg-uv nuuvt styeres, ete toos čyecee vyeimih iä vaaigut tom jototilán. Makroskooppisâš káppálâhân vaigutteijee vuoimijd puáhtá jyehiđ kyevti juávkun: kuoskâttâs- já káidusvuoimijd. Kuoskâttâsvyeimih, tego [[kaco]] já tuuvdâvyeimih, tiättojeh talle ko káppáluvah kuoskâtteh nubijdis. Káidusvyeimih, ovdâmerkkân [[tiädduvyeimi]] sehe šleđgâ- já magneetvyeimih, vuod vaigutteh kukken já toi sirden tuáimih jieškote-uvlágán [[kieddi (fyysiik)|kiedih]]. Aatoomfyysiik lii kuittâg-uv čáittám, ete puoh kuoskâttâsvyeimih šaddeh šleđgâmagneetlâš vuáruvaikuttâsâst. Vuoimijd puáhtá jyehiđ konservatiivlâš já láppusâš vuoimijd. Ovdâmerkkân tiädduvyeimi lii konservatiivlâš já [[kaco]] láppusâš vyeimi. Jis puoh systeemist vaigutteijee vyeimih láá konservatiivliih, te systeem [[meekaanlâš energia]] siäilu. Láppusâš vuomij tiet uási tast muttoo liegâsvuottân. == Vuomij ovtâstittem == Jis káppálâhân vaigutteh maaŋgah vyeimih, já toh vaigutteh káppáluv siämmáá čuogâstâhân, te toi ohtsâšvaikuttâs puáhtá rekinistiđ, jis kieđâvuš vuoimijd [[vektor]]in já rekinist taid oohtân. Jis vyeimih čyeccih eres čuogâstuvváid, te toh tovâtteh káppáluv juurrâm já tondiet vuoimijd kalga rekinistiđ taan tábáhtusâst [[vyeimi moomeent|vyeimi momentin]]. == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh}} [[Luokka:Stuáruseh]] oyojt5soww3qt0hb3scbg4tx3z2ijo0 0 8034 161488 147519 2026-11-02T10:46:56Z Yupik 23 == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} 161488 wikitext text/x-wiki '''Energia''' (tubdâldâh '''E''') lii [[fyysiik|fysikâst]] merhâšittee [[stuárus]], mii lii miäruštâllum táválávt systeem äppin porgâđ [[pargo (fyysiik)|pargo]]. Energian kuáská almolâš siäilumlaahâ, ađai energia ij kuássin láppoo, mut tot nubástuvá ereslágán energian.<ref>[https://web.archive.org/web/20200214205704/http://www04.edu.fi/kaytannonfysiikka/energia_maaritelmia.asp Energian määritelmä - 04edu.fi] Čujottum 1.7.2021 <small>(suomâkielân)</small></ref> Fyysiik, eromâšávt [[termodynamiik]], ovdánem lii vijđedâm energia tuáváduv, ijge taat miäruštâllâm soovâ energia puoh haamijd. [[Aalmugijkoskâsâš ohtâdâhvuáhádâh|SI-vuáháduvvâst]] energia já pargo ohtâdâh lii [[Joule]] já ohtâduv tubdâldâh J. Miäruštâllâm mieldi ohtâ Joule lii pargo, mon oovtâ Newton stuárusâš [[vyeimi (fyysiik)|vyeimi]] parga, ko tot sirdá káppáluv oovtâ meetter. Ohtâ Joule puáhtá leđe meid energia, mii mana oovtâ ampeer [[šleđgâvirde]] vyeijimân oovtâ ohmi [[resistans]] čoođâ oovtâ seekunt ääigi teikâ oovtâ waatâ piähtuin porgâm oovtâ seekunt ääigi. == Energia häämih == === Jotoenergia === Jotoenergia ađai kineetlâš energia lii káppáluv joton lahtoo energia häämi. Káppáluv jotoenergia lii kiddâ káppáluv [[massa]]ast já [[liähtu|liävtust]]. Ko liähtu lii ennuv ucceeb ko [[čuovâliähtu]], te jotoenergia lii [[klassiklâš mekaniik]] mieldi. <math>E_k=\frac{1}{2}mv^2</math> mast <math>m</math> lii massa já <math>v</math> liähtu Káppáluv [[Koskâvuođâlâšvuotâteoria|koskâvuođâlâšvuotâteoreetlâš]] jotoenergia rekinistmist kalga väldiđ huámmášumán masa stuárrum olgopiälálâš tárkkojeijee uáinimčievâst, ko liähtu stuárru. Káppáluv jotoenergia puáhtá rekinistiđ čuávuváá kaavast:<ref>[https://matematiikkalehtisolmu.fi/2017/Suppeaa_suhteellisuusteoriaa_alusta_alkaen.pdf Suppeaa suhteellisuusteoriaa alusta alkaen - matematiikkalehtisolmu.fi] Čujottum 1.7.2021 <small>(suomâkielân)</small></ref> <math>E_k=\frac{m_0 c^2}{\sqrt{1-\frac{v^2}{c^2}}}-m_0 c^2</math>, mast <math>m</math>₀ lii káppáluv liäpumassa<br><math>v</math> lii káppáluv liähtu liävust leijee tárkkojeijee uáinimčievâst<br><math>c</math> lii [[čuovâliähtu]] Taat kaava lii kiävtust tuše, jis káppáluv liähtu lii alda čuovâliävtu, ko klassisâš mekaniik kaava ij innig tooimâ nuuvt korrâ liävtust. Hitásub liävtuin lii kevttum klassisâš mekaniik kaava, ko tot addel suulân siämmáá vástádâs ko koskâvuođâlâšvuotâteoreetlâš-uv, mut lii hiälpub kevttiđ. Jorree joođoost jotoenergia kaava lii: <math>E_k=\frac{1}{2}J\omega^2</math> mast <math>J</math> lii [[hiđesvuotâmoomeent]] já <math>\omega\,</math> [[kulmeliähtu]] === Potentiaalenergia === Potentiaalenergia lii káppáluv energia, mii lii kiddâ [[vuáruvaikuttâs]]âin, moh láá káppáluvâi kooskâst. Energia sirdâšuvá káppálâhân, ko káppálâhân čuáccá [[vyeimi (fyysiik)|vyeimi]], mii toovât nubástus káppáluvvâst. Potentiaalenergia nubástus almolâš kaava lii: <math>\Delta E_p=\int \limits_{r_0}^{r}F\, dr</math> mast * <math>F</math> lii konservatiivlâš vyeimi, mii vuástálist nubástus * <math>r_0</math> lii káppáluv kiäinu algâsaje * <math>r</math> lii káppáluv kiäinu loppâsaje Káppálâh puáhtá finniđ potentiaalenergia ovdâmerkkân, jis tot pajeduvvoo. Taan tábáhtusâst pajedeijee čuácá káppálâhân vyeimi, mii parga pargo [[gravitaatio]] vuástá. Vyeimi porgâm pargo muttoo paajeedmist káppáluv potentiaalenergian. Jis pajedeijee luáštá káppáluv, te potentiaalenergia muttoo jotoenergian já tot kačča enâmân. Potentiaalenergiast lii ain sooppum nollátääsi, mast potentiaalenergia árvu lii nollá. Nollátääsi lii táválávt ovdâmerkkân eennâm teikkâ lättee. Potentiaalenergiast lii ovdâmerkkân šleđgâkiedist sooppum meid positiivlâš já máhđulâš negatiivlâš potentiaalenergia sunde. Gravitaatiopotentiaalenergia ađai potentiaalenergia, mon toovât pargo gravitaatio vuástá, rekinistuvvoo čuávuvávt: <math>E_p=mgh</math>, mast *<math>m</math> lii káppáluv massa *<math>g</math> lii [[koččâmjođálmemvuotâ]] *<math>h</math> lii káppáluv alodâh teikâ koskâ potentiaalenergia nollátääsist Meid täävgi keldimist šadda potentiaalenergia. Täävgi tiileest potentiaalenergia nollátääsi lii ton täsitiäddusajattâh já vyeimi voonât täävgi ijge paajeed káppáluv. Vyeimi, mii kiäldá täävgi lii: <math>F=-kx</math> ađai potentiaalenergia miäruštâllâm mieldi täävgi potentiaalenergia lii: <math>E_p=\int\limits_{0}^{x}F\, dx=\int\limits_{0}^{x}kx\, dx=\frac{1}{2}kx^2</math> mast * <math>F</math> lii tävgivyeimi * <math>k</math> lii [[tävgistaađâ]] === Šleđgâenergia === Tiätu äigikooskâst kuullâm šleđgâenergia puáhtá rekinistiđ [[piähtu|šleđgâpiähtu]] [[integraal]]in: <math>E=\int \limits_{t_0}^{t}P\, dt=\int \limits_{t_0}^{t}UI\, dt</math> mast *<math>P</math> lii šleđgâpiähtu *<math>U</math> lii [[keeldâ]] *<math>I</math> lii [[šleđgâvirde]] *<math>t_0</math> lii äigikooskâ algâ *<math>t</math> lii äigikooskâ loppâ Jis piähtu lii staađâ, te energia lii tuše piähtu já ääigi teikâ keeldâ, šleđgâvirde já ääigi puátu. <math>E=Pt=UIt</math> === Liegâsvuotâenergia === Liegâsvuotâenergia lii amnâs čalmai sporijdem jotoenergia. Ko káppáluvvâst lii [[liegâsvuotâkapasiteet]] <math>C</math> já ton liegâsvuotâ nubástus lii <math>\Delta T</math>, te káppálâhân čonâdâttâm teikâ káppáluv luovâttâm energia meeri lii: <math>E=C\Delta T</math> == Energia ohtâduvah == Energia já pargo ohtâdâh lii SI-vuáháduvvâst Joule. Aatoom- já vááimusfysiikâst lii kiävtust energia ohtâdâhhân [[elektronvolttâ]] (eV). Ohtâ elektronvolttâ lii energia, mon [[elektron]] uážžu, ko tot mana šleđgâkiedist oovtâ [[volttâ|vooltâ]] potentiaaliäru čoođâ. Šleđgâenergia ohtâdâhân kiävttoo táválávt [[kilowattâtijme]] (kWh). Eellimtarbâšijn energiamereh almottuvvojeh táválávt [[kaaloor|kalorin]]. Motomeh kiävtust leijee energia ohtâduvah já toi koskâvuođah: {| class="wikitable" ! ! [[joule]] ! [[wattâtijme]] ! [[elektronvolttâ]] ! [[kaaloor]] |- ! 1&nbsp;J = 1&nbsp;kg·m² s⁻² = | 1 | 2,778 · 10⁻⁴ | 6,241 · 10¹⁸ | 0,239 |- ! 1&nbsp;W·h = | 3600 | 1 | 2,247 · 10²² | 859,8 |- ! 1&nbsp;eV = | 1,602 · 10⁻¹⁹ | 4,45 · 10⁻²³ | 1 | 3,827 · 10⁻²⁰ |- ! 1&nbsp;cal = | 4,1868 | 1,163 · 10⁻³ | 2,613 · 10¹⁹ | 1 |} == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh}} [[Luokka:Stuáruseh]] 4auryu40o3rjjri3i90k17rqxi0titp 0 8306 161495 147535 2026-11-02T11:43:02Z Yupik 23 geologisâš 161495 wikitext text/x-wiki [[Tiätuvuárkká:Mammouth.png|thumb|Mammut suvâttui ušom táálášulmuu miäcástem tiet. ]] '''Pleistoseen''' lii [[Eennâmpállu|Eennâmpáálu]] geologisâš äigipaje, mii aalgij 2,6 miljovn ihheed tassaaš já nuuvâi suulân 11 500 ihheed tassaaš. Jiešvuođâlâš ääših pleistoseenpaajeest lijjii maaŋgah jieŋâpajeh já ulmuu jotelis evoluutio sehe aaibâs pleistoseenpaje loopâst meid keđgiáigásâš kulttuurovdánem já eennâmviljâlem vuosmuuh aiguuh. Jieŋâpaje nuuvâi pleistoseenpaje loopâst já maaŋgah jietânâselleeh, ovdâmerkkân [[mammut]], [[mastodont]], [[saapeelpänikissá]] já [[jietânâslaskijâš]] jammii suhâjämimân šoŋŋâdâhnubástus tiet já ovdánâm ulmuu miäcástem tiet. ==Fáádást eres soojijn== {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh}} [[Luokka:Pleistoseen|*]] 1pj8208m5quuflzs6m6zml7yvspx5yv 161496 161495 2026-11-02T11:43:12Z Yupik 23 161496 wikitext text/x-wiki {{Käldeeh váiluh}} [[Tiätuvuárkká:Mammouth.png|thumb|Mammut suvâttui ušom táálášulmuu miäcástem tiet. ]] '''Pleistoseen''' lii [[Eennâmpállu|Eennâmpáálu]] geologisâš äigipaje, mii aalgij 2,6 miljovn ihheed tassaaš já nuuvâi suulân 11 500 ihheed tassaaš. Jiešvuođâlâš ääših pleistoseenpaajeest lijjii maaŋgah jieŋâpajeh já ulmuu jotelis evoluutio sehe aaibâs pleistoseenpaje loopâst meid keđgiáigásâš kulttuurovdánem já eennâmviljâlem vuosmuuh aiguuh. Jieŋâpaje nuuvâi pleistoseenpaje loopâst já maaŋgah jietânâselleeh, ovdâmerkkân [[mammut]], [[mastodont]], [[saapeelpänikissá]] já [[jietânâslaskijâš]] jammii suhâjämimân šoŋŋâdâhnubástus tiet já ovdánâm ulmuu miäcástem tiet. ==Fáádást eres soojijn== {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh}} [[Luokka:Pleistoseen|*]] 6tjhw2pqle93ck2pv9ksa4uhi8ezwmr 14 8308 161491 138014 2026-11-02T11:42:06Z Yupik 23 Yupik siirdij siijđo [[Luokka:Geolooglâš äigipajeh]] uđđâ noomân [[Luokka:Geologisiih äigipajeh]] 138014 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Luokka:Äigiloho]] [[Luokka:Geokronologia]] [[Luokka:Historjá äigipajeh]] [[Luokka:Historjálâš geologia]] [[Luokka:Ovdâhistorjá]] 6z3hi1af6wj0a3vjhvqdkc39oq1ijaa 14 8320 161494 138018 2026-11-02T11:42:34Z Yupik 23 Sihoi [[Luokka:Geolooglâš äigipajeh]]; Lasettij [[Luokka:Geologisiih äigipajeh]] via [[c:COM:HOTCAT|HotCat]] 161494 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Luokka:Geologisiih äigipajeh]] [[Luokka:Jieŋâdâhtieđâ]] [[Luokka:Šoŋŋâdâhhistorjá]] kada4akqfavyhmuvaguppvc7wr5thrm 14 8325 161493 138015 2026-11-02T11:42:24Z Yupik 23 Sihoi [[Luokka:Geolooglâš äigipajeh]]; Lasettij [[Luokka:Geologisiih äigipajeh]] via [[c:COM:HOTCAT|HotCat]] 161493 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Luokka:Geologisiih äigipajeh]] czz7pgc5v8suq0mo7zzcpkzv89nh0p2 0 10177 161497 156576 2026-11-02T11:44:23Z Yupik 23 /* Eennâmtieđâ */ 161497 wikitext text/x-wiki [[Tiätuvuárkká:Ksdp-kolapeninsula.jpg|thumb|Kuáládâhnjaargâ kuávlu sämikielah já toi ärbivuáválâš sárnumkuávluh.|right|330x330px]] [[Tiätuvuárkká:E105_Hibinu.jpg|thumb|right|Hibintuoddâreh ađai Umptektuoddâreh ({{k-sjd|Умптек}})]] '''Kuáládâhnjargâ''' ({{k-ru|Кольский полуостров, Kolski poluostrov}}; {{k-sjd|Куэлнэгк нёаррк}}) lii Taveviestâr-[[Ruoššâ|Ruošâst]]. Ton taavaabeln lii [[Baareencmeerâ]], máddáá- já nuorttiibeln lii [[Vielgismeerâ]]. Haaldâtlávt Kuáládâhnjargâ kulá [[Murmansk kuávlu]]n. ==Eennâmtieđâ== Kuáládâhnjaargâ vijđodâh lii suulân 100&nbsp;000&nbsp;km². Tot lii aldasáid ollásávt [[Taavaapiälááš näpikiärdu|taavaapiäláá näpikiärdu]] taavaabeln, tuše maadânuorttâuási uulât näpikiärdu máddáábel. Kuáládâhnjaargâ kuhemus juuhâ lii 480 kilomeetter kukkosâš [[Ponoi]]. Geologisávt Kuáládâhnjargâ kulá [[Fennoskandia]] koolbân. Kuáládâhnjaargâst láá kyehti tuodârkuávluh: [[Hibintuoddâreh]] já [[Lujaurtuoddâreh]]. Alemus tuodâr lii [[Tsastnotsorr]] (1&nbsp;199&nbsp;m). ==Viehâdâh== Ulmuuh láá aassâm Kuáládâhnjaargâst [[Keđgiäigi|keđgiääigi]] rääjist. Táálái tiäđui mield puárásumos kulttuur tobbeen lâi [[komsakulttuur]] suulân 7000–5000&nbsp;oKr. Kuáládâhnjaargâst ääsih ryeššilij lasseen meid sämmiliih. [[Kantalahti]] kuávlust aassâm kärjilliih láá [[Nubbe maailmsuáti|nube maailmsuáđi]] maŋa assimilistum ryeššiláid. Kuáládâhnjaargâ ässeeloho lii lasanâm ráhtálâšvuođâ ovdánem tiet. Ive&nbsp;[[1920]] tobbeen lijjii 14&nbsp;000 já ive&nbsp;[[1940]] jo 318&nbsp;000 ässed. Ive&nbsp;[[2007]] ässeeh lijjii suulân 880&nbsp;000. ==Luánduriggoduvah== Kuáládâhnjaargâst láá ennuv luánduriggoduvah, já tot lii-uv ohtâ Ruošâ tehálumosijn ruukikuávluin. Valjaas nikkeliđoseh kávnojeh ovdâmerkkân [[Montšegorsk]] kaavpugist. Eres soojijn kávnojeh meid [[ryevdimalmâ]] já eres [[lusismeetaal|lusismetalleh]]. Kuáládâhnjaargâ luándu lii nyeskidum čuuvtij ráhtálâšvuođâ tiet, já meid meecij čuoppâm lii lamaš stuorrâ čuolmâ. Kuáládâhnjaargâst tuáimih maaŋgah Ruošâ tavetampâstuv piäluštâsmekanismeh, eromâšávt váimuspuohčâmkárbái toorjâsajeh. [[Poljarnyje Zori]]st lii 1&nbsp;760 megawaatâ Kuáláduv váimusvyeimilágádâs. {{clear|left}} ==Fáádást eres soojijn== {{Commonscat-raddalâs}} ==Käldeeh== {{Käldeeh}} [[Luokka:Baareencmeerâ]] [[Luokka:Euroop njargâenâmeh]] [[Luokka:Murmansk kuávlu]] [[Luokka:Ruošâ njargâenâmeh]] [[Luokka:Säämi]] [[Luokka:Vielgismeerâ]] 3hsx3hmh8zvlexhf158me987vhv2pns 0 11468 161424 158321 2026-11-01T16:21:26Z Yupik 23 161424 wikitext text/x-wiki [[Tiätuvuárkká:North Sea map-fi.png|thumb|Tavemeerâ]] '''Tavemeerâ''' lii [[Atlant väldimeerâ]] cuávis revnimeerâ, mii lii Brittilâš suollui já [[Euroop]] nannaam taveviestâroosij kooskâst. Tavemeerâ riddostaatah láá [[Ovtâstum kunâgâskodde]] viestârpeln, [[Taažâ]] tavenuorttân, [[Ruotâ]] já [[Tanska]] nuorttân, [[Saksa]] já [[Vuáládâhenâmeh]] maadânuorttân sehe [[Belgia]] já [[Ranska]] mäddin. Riddostaatah hárjutteh kuávlust vijđes ekonomâlii tooimâ, tego kuálástem já kyelišoddâdem, [[eennâmkaasu]] já [[eennâmoljo]] puuhâm sehe mađhâšem. ==Eennâmtieđâ== Tavemeerâ áldá kukkodâh tavveen máádás lii 960 kilomeetterid já kobdodâh viestârist nuortâs 580 kilomeetterid. Meerâ vijđodâh lii suullân 575 000 neljihâškilomeetterid já oles saijaavuotâ 54 000 kuđâhâškilomeetterid. Čääsi koskâkieŋŋâlvuotâ lii tuše 94 meetterid, ko ovdâmerkkân [[Koskâmeerâ]] kieŋŋâlvuotâ lii koskâmiärálávt 1,5 kilomeetter. Kieŋâlumos saje lii 700 meetterid [[Taažâ hävdi|Taažâ häävdist]], mii lii jieŋâlâs Taažâ riddokuávlust. Tavemeerâ lii [[liähmustielâs]]ist. Atlant [[merâvirde]]h vaigutteh ennuv ton šoŋŋâdâhân. == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh}} [[Luokka:Tavemeerâ|*]] ie11ias45l4jl5xphqbfty3oltzsx6f 0 11599 161487 148204 2026-11-02T10:46:07Z Yupik 23 == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} 161487 wikitext text/x-wiki '''Čuovâliähtu''' lii [[luándustaađâ]], mon lii merkkejum pustaváin '''c''' ({{k-la|celeritas}}, ađai liähtu). Ton árvu lii 299 792 458 m/s ađai 1 079 252 848,8 km/h. [[koskâvuođâlâšvuotâteoria|Eromâš koskâvuođâlâšvuotâteoria]] mieldi mihheen massalijd káppáluvâid ij pyevti juksâđ čuovâliävtu. Čuovâliähtu lii meid puoh informaatio, meid puoh massattemes čalmai, liävtu pajerääji. Puustav '''c''' puáhtá kevttiđ meid almolávt párulihâstâs ovdánemliävtu tubdâldâhhân. ''Čuovâ liähtu'' (sierâ čallum) lii [[liähtu]], mii [[čuovâ]]st lii tiätu puudâst miinii koskâamnâsist (ovdâmerkkân laasâst čuovâ liähtu lii c / 1,5). Čuovâ liähtu lii ain ucceeb ko staađâ ''čuovâliähtu'' (c), eereeb kuárusvuođâst, kost čuovâ liähtu lii ain siämmáš ko čuovâliähtu. == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh}} [[Luokka:Luándustaađah]] 3z56m0lbd0s363b02c2qt5ojvbzeczf 14 11600 161485 50961 2026-11-02T10:45:21Z Yupik 23 {{Commonscat}} 161485 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Luokka:Fyysiik]] dlt8r7saodz6fr55c3uj26tg6ex6346 0 11603 161476 148206 2026-11-02T01:36:13Z Zache-test 5619 spellchecking based on yesterdays workshop 161476 wikitext text/x-wiki '''Luándustaađâ''' lii [[stuárus]], mon nummeerlâš árvu lii universaal, ađai tot ij lah kiddâ saajeest ige ääigist. Luándustaađah láá váhá nuuvt ko matemaatlâš staađah, tego [[pii (staađâ)|pii]]. Luándustaađah láá ovdâmerkkân [[Planck staađâ]] ''h'', [[čuovâliähtu]] kuárusvuođâst ''c'' já [[gravitaatiostaađâ]] ''G''. == Dimensioliih já dimensiottemes luándustaađah == Dimensiolij luándustaađâi áárvuh láá kiddâ ohtâduvâin toin naalij, ete staađâ árvu muttoo, jis ton ohtâdâh muttoo. Ovdâmerkkân čuovâliähtu miäruštâlloo táválávt ohtâdâhhân meettereh sekuntist, kuás ton árvu lii 299 792 458. Jis čuovâliävtu miäruštâlâččij ohtâdâhhân kilomeettereh sekuntist, te ton árvu ličij 299 792,458. Dimensiottemes luándustaađâi áárvuh iä lah kiddâ kevttum ohtâduvâin, pic toh láá táválávt dimensiolij staađâi uásimereh. Tastko dimensiottemes staađah láá tuše lovoh, te lii máhđulâš, ete miinii puátteevuođâ teoriaid ennust toi áárvuid. [[Sommerfeld staađâ]] α lii ohtâ tobdosumosijn dimensiottemes staađâin. Ton árvu lii mittedum iskoslávt viehâ tárkká (7,297 352 5376 x 10^-3), mut tom ij lah vala puáhtám suorgiittiđ mongin teoriast. Nubbe tobdos ovdâmerkkâ lii [[prootoon]] já [[elektron]] masai koskâvuotâ m_p / m_e, mon lohoárvu lii suulân 1 836,15267247. Uási luándustaađâi áárvuin láá täärhih, tastko SI-vuáháduvvâst vuáđuohtâduvah láá miäruštâllum toi vievâst. == Motomeh luándustaađah == === Almolâš luándustaađah === {| class="wikitable" |- !Staađâ !Tubdâldâh !Árvu !Koskâvuođâlâš epitärkkivuotâ |- |[[čuovâ liähtu kuárusvuođâst]] |<math>c \,</math> |299 792 458 m/s |tärkki (ohtâduvâi miäruštâllâm mield) |- |[[Gravitaatiostaađâ]] |<math>G \,</math>, <math>\gamma \,</math> |6,67428(67) × 10^–11 m³·kg⁻¹·s⁻² |1,0 × 10⁻⁴ |- |[[Planck staađâ]] |<math>h \,</math> |6,626 070 15 × 10⁻³⁴ J·s |tärkki (ohtâduvâi miäruštâllâm mield) |- |[[redusistum Planck staađâ]] ([[Dirac staađâ]]) |<math>\hbar = h / (2 \pi)</math> |1,054 571 818 × 10⁻³⁴ J·s | |- |} === Šleđgâmagneetlâš staađah === {| class="wikitable" |- !Staađâ !Tubdâldâh !Árvu !Koskâvuođâlâš epitärkkivuotâ |- |Kuárusvuođâ [[permeabiliteet]] ađai magneetstaađâ |<math> \mu_0 \,</math> |1,256 637 062 12(13) × 10⁻⁶ N·A⁻² |1,5 × 10^-13 |- |Kuárusvuođâ [[permittiivlâšvuotâ]] ađai šleđgâstaađâ |<math> \varepsilon_0 = 1/(\mu_0 c^2) \,</math> |8,854 187 817 8128(13) × 10⁻¹² F·m⁻¹ |1,5 × 10^-13 |- |Kuárusvuođâ karakteristlâš [[impedans]] |<math>Z_0 = \mu_0 c \,</math> |376,730 313 461... Ω |1,5 × 10^-13 |- |[[Coulomb laahâ|Coulomb staađâ]] |<math>k_e = 1 / 4\pi\epsilon_0 \,</math> |8,987 551 792... × 10⁹ N·m²·C⁻² |1,5 × 10^-13 |- |[[Algâvárádâs]] |<math>e \,</math> |1,602 176 634 × 10⁻¹⁹ C |tärkki (ohtâduvâi miäruštâllâm mield) |} === Aatoom- já vááimusfyysiik staađah === {| class="wikitable" |- !Staađâ !Tubdâldâh !Árvu !Koskâvuođâlâš epitärkkivuotâ |- | colspan=1 |[[Bohr suonjâr]] |<math>a_0 = \alpha / 4 \pi R_\infin \,</math> |5,291 772 108(18) × 10⁻¹¹ m |3,3 × 10⁻⁹ |- | colspan=1 |Klassiklâš elektron suonjâr |<math>r_e = e^2 / 4\pi\epsilon_0 m_e c^2\,</math> |2,817 940 2894(58) × 10⁻¹⁵ m |2,1 × 10⁻⁹ |- | colspan=1 |[[Elektron]] massa |<math>m_e \,</math> | 9,109 382 15(45) × 10⁻³¹ kg |5,0 × 10⁻⁸ |- |colspan=1 | [[Fermi lahtosstaađâ]] |<math>G_F / (\hbar c)^3</math> |1,166 39(1) × 10⁻⁵ GeV⁻² |8,6 × 10⁻⁶ |- |colspan=1 |[[Sommerfeld staađâ]] |<math>\alpha = \mu_0 e^2 c / (2 h) = e^2 / (4 \pi \epsilon_0 \hbar c) \,</math> |7,297 352 537 6(50) × 10⁻³ |6,8 × 10⁻¹⁰ |- |colspan=1 |[[Prootoon]] massa |<math>m_p \,</math> | 1,672 621 637(83) × 10⁻²⁷ kg |5,0 × 10<sup>−8<sup> |- |colspan=1 |[[Rydberg staađâ]] |<math>R_\infin = \alpha^2 m_e c / 2 h \,</math> |10 973 731,568 525(73) m⁻¹ |6,6 × 10⁻¹² |- |} === Kemia já termodynamiik staađah === {| class="wikitable" |- !colspan=2|Staađâ !Tubdâldâh já ciälhus !Árvu !Koskâvuođâlâš epitärkkivuotâ |- |colspan=2|[[Aatoommassaohtâdâh]] (1/12-uási [[čiđđâ]]-12-aatoom massaast) |<math>m_u = 1 \ u \,</math> |1,660 538 86(28) × 10⁻²⁷ kg |1,7 × 10⁻⁷ |- |colspan=2|[[Avogadro staađâ]] |<math>N_A, L \,</math> |6,022 140 76 × 10²³ mol⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|[[Boltzmann staađâ]] |<math>k = k_B = R / N_A \,</math> |1,380 649 × 10⁻²³ J·K⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|[[Faraday staađâ]] |<math>F = N_A e \,</math> |96 485,332 123 310 0184 C·mol⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|[[Moolisâš kaasustaađâ]] |<math>R \,</math> |8,314 462 618 153 24 J·K⁻¹·mol⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|Moolaarsâš Planck staađâ |<math>N_A h \,</math> |3,990 312 716(27) × 10⁻¹⁰ J·s·mol⁻¹ |6,7 × 10⁻⁹ |- |rowspan=2|[[Ideaalkaasu]] [[molâsaijaasvuotâ]], |ko <math>T</math>=273.15 K já <math>p</math>=100 kPa |rowspan=2|<math>V_m = R T / p \,</math> |2,2710 954 64... × 10⁻² m³·mol⁻¹ |tärkki |- |ko <math>T</math>=273.15 K já <math>p</math>=101.325 kPa |2,2413 969 54... × 10⁻² m³·mol⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|[[Stefan–Boltzmann staađâ]] |<math>\sigma = (\pi^2 / 60) k^4 / \hbar^3 c^2 </math> |5,670 400(40) × 10⁻⁸ W·m⁻²·K⁻⁴ |tärkki |- |colspan=2|[[Wien sirdâšemlaahâ|Wien sirdâšemlaavâ]] staađâ |<math>b = (h c / k) / \,</math> 4,965 114 231... |2,897 768 5(51) × 10⁻³ m·K |tärkki |- |} == Käldeeh == {{Käldeeh}} [[Luokka:Luándustaađah|*]] q1c5plarmcqc9wmo699rozu6ag4bkwr 161477 161476 2026-11-02T01:46:46Z Zache-test 5619 Correct four constant values and exactness; cite NIST CODATA 2022 161477 wikitext text/x-wiki '''Luándustaađâ''' lii [[stuárus]], mon nummeerlâš árvu lii universaal, ađai tot ij lah kiddâ saajeest ige ääigist. Luándustaađah láá váhá nuuvt ko matemaatlâš staađah, tego [[pii (staađâ)|pii]]. Luándustaađah láá ovdâmerkkân [[Planck staađâ]] ''h'', [[čuovâliähtu]] kuárusvuođâst ''c'' já [[gravitaatiostaađâ]] ''G''. == Dimensioliih já dimensiottemes luándustaađah == Dimensiolij luándustaađâi áárvuh láá kiddâ ohtâduvâin toin naalij, ete staađâ árvu muttoo, jis ton ohtâdâh muttoo. Ovdâmerkkân čuovâliähtu miäruštâlloo táválávt ohtâdâhhân meettereh sekuntist, kuás ton árvu lii 299 792 458. Jis čuovâliävtu miäruštâlâččij ohtâdâhhân kilomeettereh sekuntist, te ton árvu ličij 299 792,458. Dimensiottemes luándustaađâi áárvuh iä lah kiddâ kevttum ohtâduvâin, pic toh láá táválávt dimensiolij staađâi uásimereh. Tastko dimensiottemes staađah láá tuše lovoh, te lii máhđulâš, ete miinii puátteevuođâ teoriaid ennust toi áárvuid. [[Sommerfeld staađâ]] α lii ohtâ tobdosumosijn dimensiottemes staađâin. Ton árvu lii mittedum iskoslávt viehâ tárkká (7,297 352 5376 x 10^-3), mut tom ij lah vala puáhtám suorgiittiđ mongin teoriast. Nubbe tobdos ovdâmerkkâ lii [[prootoon]] já [[elektron]] masai koskâvuotâ m_p / m_e, mon lohoárvu lii suulân 1 836,15267247. Uási luándustaađâi áárvuin láá täärhih, tastko SI-vuáháduvvâst vuáđuohtâduvah láá miäruštâllum toi vievâst. == Motomeh luándustaađah == === Almolâš luándustaađah === {| class="wikitable" |- !Staađâ !Tubdâldâh !Árvu !Koskâvuođâlâš epitärkkivuotâ |- |[[čuovâ liähtu kuárusvuođâst]] |<math>c \,</math> |299 792 458 m/s |tärkki (ohtâduvâi miäruštâllâm mield) |- |[[Gravitaatiostaađâ]] |<math>G \,</math>, <math>\gamma \,</math> |6,67428(67) × 10^–11 m³·kg⁻¹·s⁻² |1,0 × 10⁻⁴ |- |[[Planck staađâ]] |<math>h \,</math> |6,626 070 15 × 10⁻³⁴ J·s |tärkki (ohtâduvâi miäruštâllâm mield) |- |[[redusistum Planck staađâ]] ([[Dirac staađâ]]) |<math>\hbar = h / (2 \pi)</math> |1,054 571 817… × 10⁻³⁴ J·s<ref name="CODATA2022">[https://physics.nist.gov/cuu/Constants/Table/allascii.txt Fundamental Physical Constants — Complete Listing: 2022 CODATA adjustment]. National Institute of Standards and Technology (NIST).</ref> |tärkki |- |} === Šleđgâmagneetlâš staađah === {| class="wikitable" |- !Staađâ !Tubdâldâh !Árvu !Koskâvuođâlâš epitärkkivuotâ |- |Kuárusvuođâ [[permeabiliteet]] ađai magneetstaađâ |<math> \mu_0 \,</math> |1,256 637 062 12(13) × 10⁻⁶ N·A⁻² |1,5 × 10^-13 |- |Kuárusvuođâ [[permittiivlâšvuotâ]] ađai šleđgâstaađâ |<math> \varepsilon_0 = 1/(\mu_0 c^2) \,</math> |8,854 187 817 8128(13) × 10⁻¹² F·m⁻¹ |1,5 × 10^-13 |- |Kuárusvuođâ karakteristlâš [[impedans]] |<math>Z_0 = \mu_0 c \,</math> |376,730 313 461... Ω |1,5 × 10^-13 |- |[[Coulomb laahâ|Coulomb staađâ]] |<math>k_e = 1 / 4\pi\epsilon_0 \,</math> |8,987 551 792... × 10⁹ N·m²·C⁻² |1,5 × 10^-13 |- |[[Algâvárádâs]] |<math>e \,</math> |1,602 176 634 × 10⁻¹⁹ C |tärkki (ohtâduvâi miäruštâllâm mield) |} === Aatoom- já vááimusfyysiik staađah === {| class="wikitable" |- !Staađâ !Tubdâldâh !Árvu !Koskâvuođâlâš epitärkkivuotâ |- | colspan=1 |[[Bohr suonjâr]] |<math>a_0 = \alpha / 4 \pi R_\infin \,</math> |5,291 772 108(18) × 10⁻¹¹ m |3,3 × 10⁻⁹ |- | colspan=1 |Klassiklâš elektron suonjâr |<math>r_e = e^2 / 4\pi\epsilon_0 m_e c^2\,</math> |2,817 940 2894(58) × 10⁻¹⁵ m |2,1 × 10⁻⁹ |- | colspan=1 |[[Elektron]] massa |<math>m_e \,</math> | 9,109 382 15(45) × 10⁻³¹ kg |5,0 × 10⁻⁸ |- |colspan=1 | [[Fermi lahtosstaađâ]] |<math>G_F / (\hbar c)^3</math> |1,166 39(1) × 10⁻⁵ GeV⁻² |8,6 × 10⁻⁶ |- |colspan=1 |[[Sommerfeld staađâ]] |<math>\alpha = \mu_0 e^2 c / (2 h) = e^2 / (4 \pi \epsilon_0 \hbar c) \,</math> |7,297 352 537 6(50) × 10⁻³ |6,8 × 10⁻¹⁰ |- |colspan=1 |[[Prootoon]] massa |<math>m_p \,</math> | 1,672 621 637(83) × 10⁻²⁷ kg |5,0 × 10<sup>−8<sup> |- |colspan=1 |[[Rydberg staađâ]] |<math>R_\infin = \alpha^2 m_e c / 2 h \,</math> |10 973 731,568 525(73) m⁻¹ |6,6 × 10⁻¹² |- |} === Kemia já termodynamiik staađah === {| class="wikitable" |- !colspan=2|Staađâ !Tubdâldâh já ciälhus !Árvu !Koskâvuođâlâš epitärkkivuotâ |- |colspan=2|[[Aatoommassaohtâdâh]] (1/12-uási [[čiđđâ]]-12-aatoom massaast) |<math>m_u = 1 \ u \,</math> |1,660 538 86(28) × 10⁻²⁷ kg |1,7 × 10⁻⁷ |- |colspan=2|[[Avogadro staađâ]] |<math>N_A, L \,</math> |6,022 140 76 × 10²³ mol⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|[[Boltzmann staađâ]] |<math>k = k_B = R / N_A \,</math> |1,380 649 × 10⁻²³ J·K⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|[[Faraday staađâ]] |<math>F = N_A e \,</math> |96 485,332 123 310 0184 C·mol⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|[[Moolisâš kaasustaađâ]] |<math>R \,</math> |8,314 462 618 153 24 J·K⁻¹·mol⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|Moolaarsâš Planck staađâ |<math>N_A h \,</math> |3,990 312 712… × 10⁻¹⁰ J·s·mol⁻¹<ref name="CODATA2022" /> |tärkki |- |rowspan=2|[[Ideaalkaasu]] [[molâsaijaasvuotâ]], |ko <math>T</math>=273.15 K já <math>p</math>=100 kPa |rowspan=2|<math>V_m = R T / p \,</math> |2,2710 954 64... × 10⁻² m³·mol⁻¹ |tärkki |- |ko <math>T</math>=273.15 K já <math>p</math>=101.325 kPa |2,2413 969 54... × 10⁻² m³·mol⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|[[Stefan–Boltzmann staađâ]] |<math>\sigma = (\pi^2 / 60) k^4 / \hbar^3 c^2 </math> |5,670 374 419… × 10⁻⁸ W·m⁻²·K⁻⁴<ref name="CODATA2022" /> |tärkki |- |colspan=2|[[Wien sirdâšemlaahâ|Wien sirdâšemlaavâ]] staađâ |<math>b = (h c / k) / \,</math> 4,965 114 231... |2,897 771 955… × 10⁻³ m·K<ref name="CODATA2022" /> |tärkki |- |} == Käldeeh == {{Käldeeh}} [[Luokka:Luándustaađah|*]] 41gozpjtmmp1ewb37ed8pslo5rcg679 161478 161477 2026-11-02T01:51:13Z Zache-test 5619 /* Aatoom- já vááimusfyysiik staađah */ wikitext syntax fix 161478 wikitext text/x-wiki '''Luándustaađâ''' lii [[stuárus]], mon nummeerlâš árvu lii universaal, ađai tot ij lah kiddâ saajeest ige ääigist. Luándustaađah láá váhá nuuvt ko matemaatlâš staađah, tego [[pii (staađâ)|pii]]. Luándustaađah láá ovdâmerkkân [[Planck staađâ]] ''h'', [[čuovâliähtu]] kuárusvuođâst ''c'' já [[gravitaatiostaađâ]] ''G''. == Dimensioliih já dimensiottemes luándustaađah == Dimensiolij luándustaađâi áárvuh láá kiddâ ohtâduvâin toin naalij, ete staađâ árvu muttoo, jis ton ohtâdâh muttoo. Ovdâmerkkân čuovâliähtu miäruštâlloo táválávt ohtâdâhhân meettereh sekuntist, kuás ton árvu lii 299 792 458. Jis čuovâliävtu miäruštâlâččij ohtâdâhhân kilomeettereh sekuntist, te ton árvu ličij 299 792,458. Dimensiottemes luándustaađâi áárvuh iä lah kiddâ kevttum ohtâduvâin, pic toh láá táválávt dimensiolij staađâi uásimereh. Tastko dimensiottemes staađah láá tuše lovoh, te lii máhđulâš, ete miinii puátteevuođâ teoriaid ennust toi áárvuid. [[Sommerfeld staađâ]] α lii ohtâ tobdosumosijn dimensiottemes staađâin. Ton árvu lii mittedum iskoslávt viehâ tárkká (7,297 352 5376 x 10^-3), mut tom ij lah vala puáhtám suorgiittiđ mongin teoriast. Nubbe tobdos ovdâmerkkâ lii [[prootoon]] já [[elektron]] masai koskâvuotâ m_p / m_e, mon lohoárvu lii suulân 1 836,15267247. Uási luándustaađâi áárvuin láá täärhih, tastko SI-vuáháduvvâst vuáđuohtâduvah láá miäruštâllum toi vievâst. == Motomeh luándustaađah == === Almolâš luándustaađah === {| class="wikitable" |- !Staađâ !Tubdâldâh !Árvu !Koskâvuođâlâš epitärkkivuotâ |- |[[čuovâ liähtu kuárusvuođâst]] |<math>c \,</math> |299 792 458 m/s |tärkki (ohtâduvâi miäruštâllâm mield) |- |[[Gravitaatiostaađâ]] |<math>G \,</math>, <math>\gamma \,</math> |6,67428(67) × 10^–11 m³·kg⁻¹·s⁻² |1,0 × 10⁻⁴ |- |[[Planck staađâ]] |<math>h \,</math> |6,626 070 15 × 10⁻³⁴ J·s |tärkki (ohtâduvâi miäruštâllâm mield) |- |[[redusistum Planck staađâ]] ([[Dirac staađâ]]) |<math>\hbar = h / (2 \pi)</math> |1,054 571 817… × 10⁻³⁴ J·s<ref name="CODATA2022">[https://physics.nist.gov/cuu/Constants/Table/allascii.txt Fundamental Physical Constants — Complete Listing: 2022 CODATA adjustment]. National Institute of Standards and Technology (NIST).</ref> |tärkki |- |} === Šleđgâmagneetlâš staađah === {| class="wikitable" |- !Staađâ !Tubdâldâh !Árvu !Koskâvuođâlâš epitärkkivuotâ |- |Kuárusvuođâ [[permeabiliteet]] ađai magneetstaađâ |<math> \mu_0 \,</math> |1,256 637 062 12(13) × 10⁻⁶ N·A⁻² |1,5 × 10^-13 |- |Kuárusvuođâ [[permittiivlâšvuotâ]] ađai šleđgâstaađâ |<math> \varepsilon_0 = 1/(\mu_0 c^2) \,</math> |8,854 187 817 8128(13) × 10⁻¹² F·m⁻¹ |1,5 × 10^-13 |- |Kuárusvuođâ karakteristlâš [[impedans]] |<math>Z_0 = \mu_0 c \,</math> |376,730 313 461... Ω |1,5 × 10^-13 |- |[[Coulomb laahâ|Coulomb staađâ]] |<math>k_e = 1 / 4\pi\epsilon_0 \,</math> |8,987 551 792... × 10⁹ N·m²·C⁻² |1,5 × 10^-13 |- |[[Algâvárádâs]] |<math>e \,</math> |1,602 176 634 × 10⁻¹⁹ C |tärkki (ohtâduvâi miäruštâllâm mield) |} === Aatoom- já vááimusfyysiik staađah === {| class="wikitable" |- !Staađâ !Tubdâldâh !Árvu !Koskâvuođâlâš epitärkkivuotâ |- | colspan=1 |[[Bohr suonjâr]] |<math>a_0 = \alpha / 4 \pi R_\infin \,</math> |5,291 772 108(18) × 10⁻¹¹ m |3,3 × 10⁻⁹ |- | colspan=1 |Klassiklâš elektron suonjâr |<math>r_e = e^2 / 4\pi\epsilon_0 m_e c^2\,</math> |2,817 940 2894(58) × 10⁻¹⁵ m |2,1 × 10⁻⁹ |- | colspan=1 |[[Elektron]] massa |<math>m_e \,</math> | 9,109 382 15(45) × 10⁻³¹ kg |5,0 × 10⁻⁸ |- |colspan=1 | [[Fermi lahtosstaađâ]] |<math>G_F / (\hbar c)^3</math> |1,166 39(1) × 10⁻⁵ GeV⁻² |8,6 × 10⁻⁶ |- |colspan=1 |[[Sommerfeld staađâ]] |<math>\alpha = \mu_0 e^2 c / (2 h) = e^2 / (4 \pi \epsilon_0 \hbar c) \,</math> |7,297 352 537 6(50) × 10⁻³ |6,8 × 10⁻¹⁰ |- |colspan=1 |[[Prootoon]] massa |<math>m_p \,</math> | 1,672 621 637(83) × 10⁻²⁷ kg |5,0 × 10⁻⁸ |- |colspan=1 |[[Rydberg staađâ]] |<math>R_\infin = \alpha^2 m_e c / 2 h \,</math> |10 973 731,568 525(73) m⁻¹ |6,6 × 10⁻¹² |- |} === Kemia já termodynamiik staađah === {| class="wikitable" |- !colspan=2|Staađâ !Tubdâldâh já ciälhus !Árvu !Koskâvuođâlâš epitärkkivuotâ |- |colspan=2|[[Aatoommassaohtâdâh]] (1/12-uási [[čiđđâ]]-12-aatoom massaast) |<math>m_u = 1 \ u \,</math> |1,660 538 86(28) × 10⁻²⁷ kg |1,7 × 10⁻⁷ |- |colspan=2|[[Avogadro staađâ]] |<math>N_A, L \,</math> |6,022 140 76 × 10²³ mol⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|[[Boltzmann staađâ]] |<math>k = k_B = R / N_A \,</math> |1,380 649 × 10⁻²³ J·K⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|[[Faraday staađâ]] |<math>F = N_A e \,</math> |96 485,332 123 310 0184 C·mol⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|[[Moolisâš kaasustaađâ]] |<math>R \,</math> |8,314 462 618 153 24 J·K⁻¹·mol⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|Moolaarsâš Planck staađâ |<math>N_A h \,</math> |3,990 312 712… × 10⁻¹⁰ J·s·mol⁻¹<ref name="CODATA2022" /> |tärkki |- |rowspan=2|[[Ideaalkaasu]] [[molâsaijaasvuotâ]], |ko <math>T</math>=273.15 K já <math>p</math>=100 kPa |rowspan=2|<math>V_m = R T / p \,</math> |2,2710 954 64... × 10⁻² m³·mol⁻¹ |tärkki |- |ko <math>T</math>=273.15 K já <math>p</math>=101.325 kPa |2,2413 969 54... × 10⁻² m³·mol⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|[[Stefan–Boltzmann staađâ]] |<math>\sigma = (\pi^2 / 60) k^4 / \hbar^3 c^2 </math> |5,670 374 419… × 10⁻⁸ W·m⁻²·K⁻⁴<ref name="CODATA2022" /> |tärkki |- |colspan=2|[[Wien sirdâšemlaahâ|Wien sirdâšemlaavâ]] staađâ |<math>b = (h c / k) / \,</math> 4,965 114 231... |2,897 771 955… × 10⁻³ m·K<ref name="CODATA2022" /> |tärkki |- |} == Käldeeh == {{Käldeeh}} [[Luokka:Luándustaađah|*]] 8gws808vftr82m1bt1u098j8qvoehan 161479 161478 2026-11-02T01:56:01Z Zache-test 5619 Update 13 constants and introduction to CODATA 2022; add source citations 161479 wikitext text/x-wiki '''Luándustaađâ''' lii [[stuárus]], mon nummeerlâš árvu lii universaal, ađai tot ij lah kiddâ saajeest ige ääigist. Luándustaađah láá váhá nuuvt ko matemaatlâš staađah, tego [[pii (staađâ)|pii]]. Luándustaađah láá ovdâmerkkân [[Planck staađâ]] ''h'', [[čuovâliähtu]] kuárusvuođâst ''c'' já [[gravitaatiostaađâ]] ''G''. == Dimensioliih já dimensiottemes luándustaađah == Dimensiolij luándustaađâi áárvuh láá kiddâ ohtâduvâin toin naalij, ete staađâ árvu muttoo, jis ton ohtâdâh muttoo. Ovdâmerkkân čuovâliähtu miäruštâlloo táválávt ohtâdâhhân meettereh sekuntist, kuás ton árvu lii 299 792 458. Jis čuovâliävtu miäruštâlâččij ohtâdâhhân kilomeettereh sekuntist, te ton árvu ličij 299 792,458. Dimensiottemes luándustaađâi áárvuh iä lah kiddâ kevttum ohtâduvâin, pic toh láá táválávt dimensiolij staađâi uásimereh. Tastko dimensiottemes staađah láá tuše lovoh, te lii máhđulâš, ete miinii puátteevuođâ teoriaid ennust toi áárvuid. [[Sommerfeld staađâ]] α lii ohtâ tobdosumosijn dimensiottemes staađâin. Ton árvu lii mittedum iskoslávt viehâ tárkká (7,297 352 5643(11) × 10⁻³)<ref name="CODATA2022" />, mut tom ij lah vala puáhtám suorgiittiđ mongin teoriast. Nubbe tobdos ovdâmerkkâ lii [[prootoon]] já [[elektron]] masai koskâvuotâ m_p / m_e, mon lohoárvu lii suulân 1 836,152 673 426(32).<ref name="CODATA2022" /> Uási luándustaađâi áárvuin láá täärhih, tastko SI-vuáháduvvâst vuáđuohtâduvah láá miäruštâllum toi vievâst. == Motomeh luándustaađah == === Almolâš luándustaađah === {| class="wikitable" |- !Staađâ !Tubdâldâh !Árvu !Koskâvuođâlâš epitärkkivuotâ |- |[[čuovâ liähtu kuárusvuođâst]] |<math>c \,</math> |299 792 458 m/s |tärkki (ohtâduvâi miäruštâllâm mield) |- |[[Gravitaatiostaađâ]] |<math>G \,</math>, <math>\gamma \,</math> |6,674 30(15) × 10⁻¹¹ m³·kg⁻¹·s⁻²<ref name="CODATA2022" /> |2,2 × 10⁻⁵ |- |[[Planck staađâ]] |<math>h \,</math> |6,626 070 15 × 10⁻³⁴ J·s |tärkki (ohtâduvâi miäruštâllâm mield) |- |[[redusistum Planck staađâ]] ([[Dirac staađâ]]) |<math>\hbar = h / (2 \pi)</math> |1,054 571 817… × 10⁻³⁴ J·s<ref name="CODATA2022">[https://physics.nist.gov/cuu/Constants/Table/allascii.txt Fundamental Physical Constants — Complete Listing: 2022 CODATA adjustment]. National Institute of Standards and Technology (NIST).</ref> |tärkki |- |} === Šleđgâmagneetlâš staađah === {| class="wikitable" |- !Staađâ !Tubdâldâh !Árvu !Koskâvuođâlâš epitärkkivuotâ |- |Kuárusvuođâ [[permeabiliteet]] ađai magneetstaađâ |<math> \mu_0 \,</math> |1,256 637 061 27(20) × 10⁻⁶ N·A⁻²<ref name="CODATA2022" /> |1,6 × 10⁻¹⁰ |- |Kuárusvuođâ [[permittiivlâšvuotâ]] ađai šleđgâstaađâ |<math> \varepsilon_0 = 1/(\mu_0 c^2) \,</math> |8,854 187 8188(14) × 10⁻¹² F·m⁻¹<ref name="CODATA2022" /> |1,6 × 10⁻¹⁰ |- |Kuárusvuođâ karakteristlâš [[impedans]] |<math>Z_0 = \mu_0 c \,</math> |376,730 313 412(59) Ω<ref name="CODATA2022" /> |1,6 × 10⁻¹⁰ |- |[[Coulomb laahâ|Coulomb staađâ]] |<math>k_e = 1 / 4\pi\epsilon_0 \,</math> |8,987 551 7862(14) × 10⁹ N·m²·C⁻²<ref name="CODATA2022" /> |1,6 × 10⁻¹⁰ |- |[[Algâvárádâs]] |<math>e \,</math> |1,602 176 634 × 10⁻¹⁹ C |tärkki (ohtâduvâi miäruštâllâm mield) |} === Aatoom- já vááimusfyysiik staađah === {| class="wikitable" |- !Staađâ !Tubdâldâh !Árvu !Koskâvuođâlâš epitärkkivuotâ |- | colspan=1 |[[Bohr suonjâr]] |<math>a_0 = \alpha / 4 \pi R_\infin \,</math> |5,291 772 105 44(82) × 10⁻¹¹ m<ref name="CODATA2022" /> |1,6 × 10⁻¹⁰ |- | colspan=1 |Klassiklâš elektron suonjâr |<math>r_e = e^2 / 4\pi\epsilon_0 m_e c^2\,</math> |2,817 940 3205(13) × 10⁻¹⁵ m<ref name="CODATA2022" /> |4,7 × 10⁻¹⁰ |- | colspan=1 |[[Elektron]] massa |<math>m_e \,</math> |9,109 383 7139(28) × 10⁻³¹ kg<ref name="CODATA2022" /> |3,1 × 10⁻¹⁰ |- |colspan=1 | [[Fermi lahtosstaađâ]] |<math>G_F / (\hbar c)^3</math> |1,166 3787(6) × 10⁻⁵ GeV⁻²<ref name="CODATA2022" /> |5,1 × 10⁻⁷ |- |colspan=1 |[[Sommerfeld staađâ]] |<math>\alpha = \mu_0 e^2 c / (2 h) = e^2 / (4 \pi \epsilon_0 \hbar c) \,</math> |7,297 352 5643(11) × 10⁻³<ref name="CODATA2022" /> |1,6 × 10⁻¹⁰ |- |colspan=1 |[[Prootoon]] massa |<math>m_p \,</math> |1,672 621 925 95(52) × 10⁻²⁷ kg<ref name="CODATA2022" /> |3,1 × 10⁻¹⁰ |- |colspan=1 |[[Rydberg staađâ]] |<math>R_\infin = \alpha^2 m_e c / 2 h \,</math> |10 973 731,568 157(12) m⁻¹<ref name="CODATA2022" /> |1,1 × 10⁻¹² |- |} === Kemia já termodynamiik staađah === {| class="wikitable" |- !colspan=2|Staađâ !Tubdâldâh já ciälhus !Árvu !Koskâvuođâlâš epitärkkivuotâ |- |colspan=2|[[Aatoommassaohtâdâh]] (1/12-uási [[čiđđâ]]-12-aatoom massaast) |<math>m_u = 1 \ u \,</math> |1,660 539 068 92(52) × 10⁻²⁷ kg<ref name="CODATA2022" /> |3,1 × 10⁻¹⁰ |- |colspan=2|[[Avogadro staađâ]] |<math>N_A, L \,</math> |6,022 140 76 × 10²³ mol⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|[[Boltzmann staađâ]] |<math>k = k_B = R / N_A \,</math> |1,380 649 × 10⁻²³ J·K⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|[[Faraday staađâ]] |<math>F = N_A e \,</math> |96 485,332 123 310 0184 C·mol⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|[[Moolisâš kaasustaađâ]] |<math>R \,</math> |8,314 462 618 153 24 J·K⁻¹·mol⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|Moolaarsâš Planck staađâ |<math>N_A h \,</math> |3,990 312 712… × 10⁻¹⁰ J·s·mol⁻¹<ref name="CODATA2022" /> |tärkki |- |rowspan=2|[[Ideaalkaasu]] [[molâsaijaasvuotâ]], |ko <math>T</math>=273.15 K já <math>p</math>=100 kPa |rowspan=2|<math>V_m = R T / p \,</math> |2,2710 954 64... × 10⁻² m³·mol⁻¹ |tärkki |- |ko <math>T</math>=273.15 K já <math>p</math>=101.325 kPa |2,2413 969 54... × 10⁻² m³·mol⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|[[Stefan–Boltzmann staađâ]] |<math>\sigma = (\pi^2 / 60) k^4 / \hbar^3 c^2 </math> |5,670 374 419… × 10⁻⁸ W·m⁻²·K⁻⁴<ref name="CODATA2022" /> |tärkki |- |colspan=2|[[Wien sirdâšemlaahâ|Wien sirdâšemlaavâ]] staađâ |<math>b = (h c / k) / \,</math> 4,965 114 231... |2,897 771 955… × 10⁻³ m·K<ref name="CODATA2022" /> |tärkki |- |} == Käldeeh == {{Käldeeh}} [[Luokka:Luándustaađah|*]] l39n6awfmznako51lsjf1biepg5kp1a 161481 161479 2026-11-02T10:00:51Z Yupik 23 /* Almolâš luándustaađah */ 161481 wikitext text/x-wiki '''Luándustaađâ''' lii [[stuárus]], mon nummeerlâš árvu lii universaal, ađai tot ij lah kiddâ saajeest ige ääigist. Luándustaađah láá váhá nuuvt ko matemaatlâš staađah, tego [[pii (staađâ)|pii]]. Luándustaađah láá ovdâmerkkân [[Planck staađâ]] ''h'', [[čuovâliähtu]] kuárusvuođâst ''c'' já [[gravitaatiostaađâ]] ''G''. == Dimensioliih já dimensiottemes luándustaađah == Dimensiolij luándustaađâi áárvuh láá kiddâ ohtâduvâin toin naalij, ete staađâ árvu muttoo, jis ton ohtâdâh muttoo. Ovdâmerkkân čuovâliähtu miäruštâlloo táválávt ohtâdâhhân meettereh sekuntist, kuás ton árvu lii 299 792 458. Jis čuovâliävtu miäruštâlâččij ohtâdâhhân kilomeettereh sekuntist, te ton árvu ličij 299 792,458. Dimensiottemes luándustaađâi áárvuh iä lah kiddâ kevttum ohtâduvâin, pic toh láá táválávt dimensiolij staađâi uásimereh. Tastko dimensiottemes staađah láá tuše lovoh, te lii máhđulâš, ete miinii puátteevuođâ teoriaid ennust toi áárvuid. [[Sommerfeld staađâ]] α lii ohtâ tobdosumosijn dimensiottemes staađâin. Ton árvu lii mittedum iskoslávt viehâ tárkká (7,297 352 5643(11) × 10⁻³)<ref name="CODATA2022" />, mut tom ij lah vala puáhtám suorgiittiđ mongin teoriast. Nubbe tobdos ovdâmerkkâ lii [[prootoon]] já [[elektron]] masai koskâvuotâ m_p / m_e, mon lohoárvu lii suulân 1 836,152 673 426(32).<ref name="CODATA2022" /> Uási luándustaađâi áárvuin láá täärhih, tastko SI-vuáháduvvâst vuáđuohtâduvah láá miäruštâllum toi vievâst. == Motomeh luándustaađah == === Almolâš luándustaađah === {| class="wikitable" |- !Staađâ !Tubdâldâh !Árvu !Koskâvuođâlâš epitärkkivuotâ |- |[[čuovâliähtu kuárusvuođâst]] |<math>c \,</math> |299 792 458 m/s |tärkki (ohtâduvâi miäruštâllâm mield) |- |[[Gravitaatiostaađâ]] |<math>G \,</math>, <math>\gamma \,</math> |6,674 30(15) × 10⁻¹¹ m³·kg⁻¹·s⁻²<ref name="CODATA2022" /> |2,2 × 10⁻⁵ |- |[[Planck staađâ]] |<math>h \,</math> |6,626 070 15 × 10⁻³⁴ J·s |tärkki (ohtâduvâi miäruštâllâm mield) |- |[[redusistum Planck staađâ]] ([[Dirac staađâ]]) |<math>\hbar = h / (2 \pi)</math> |1,054 571 817… × 10⁻³⁴ J·s<ref name="CODATA2022">[https://physics.nist.gov/cuu/Constants/Table/allascii.txt Fundamental Physical Constants — Complete Listing: 2022 CODATA adjustment]. National Institute of Standards and Technology (NIST).</ref> |tärkki |- |} === Šleđgâmagneetlâš staađah === {| class="wikitable" |- !Staađâ !Tubdâldâh !Árvu !Koskâvuođâlâš epitärkkivuotâ |- |Kuárusvuođâ [[permeabiliteet]] ađai magneetstaađâ |<math> \mu_0 \,</math> |1,256 637 061 27(20) × 10⁻⁶ N·A⁻²<ref name="CODATA2022" /> |1,6 × 10⁻¹⁰ |- |Kuárusvuođâ [[permittiivlâšvuotâ]] ađai šleđgâstaađâ |<math> \varepsilon_0 = 1/(\mu_0 c^2) \,</math> |8,854 187 8188(14) × 10⁻¹² F·m⁻¹<ref name="CODATA2022" /> |1,6 × 10⁻¹⁰ |- |Kuárusvuođâ karakteristlâš [[impedans]] |<math>Z_0 = \mu_0 c \,</math> |376,730 313 412(59) Ω<ref name="CODATA2022" /> |1,6 × 10⁻¹⁰ |- |[[Coulomb laahâ|Coulomb staađâ]] |<math>k_e = 1 / 4\pi\epsilon_0 \,</math> |8,987 551 7862(14) × 10⁹ N·m²·C⁻²<ref name="CODATA2022" /> |1,6 × 10⁻¹⁰ |- |[[Algâvárádâs]] |<math>e \,</math> |1,602 176 634 × 10⁻¹⁹ C |tärkki (ohtâduvâi miäruštâllâm mield) |} === Aatoom- já vááimusfyysiik staađah === {| class="wikitable" |- !Staađâ !Tubdâldâh !Árvu !Koskâvuođâlâš epitärkkivuotâ |- | colspan=1 |[[Bohr suonjâr]] |<math>a_0 = \alpha / 4 \pi R_\infin \,</math> |5,291 772 105 44(82) × 10⁻¹¹ m<ref name="CODATA2022" /> |1,6 × 10⁻¹⁰ |- | colspan=1 |Klassiklâš elektron suonjâr |<math>r_e = e^2 / 4\pi\epsilon_0 m_e c^2\,</math> |2,817 940 3205(13) × 10⁻¹⁵ m<ref name="CODATA2022" /> |4,7 × 10⁻¹⁰ |- | colspan=1 |[[Elektron]] massa |<math>m_e \,</math> |9,109 383 7139(28) × 10⁻³¹ kg<ref name="CODATA2022" /> |3,1 × 10⁻¹⁰ |- |colspan=1 | [[Fermi lahtosstaađâ]] |<math>G_F / (\hbar c)^3</math> |1,166 3787(6) × 10⁻⁵ GeV⁻²<ref name="CODATA2022" /> |5,1 × 10⁻⁷ |- |colspan=1 |[[Sommerfeld staađâ]] |<math>\alpha = \mu_0 e^2 c / (2 h) = e^2 / (4 \pi \epsilon_0 \hbar c) \,</math> |7,297 352 5643(11) × 10⁻³<ref name="CODATA2022" /> |1,6 × 10⁻¹⁰ |- |colspan=1 |[[Prootoon]] massa |<math>m_p \,</math> |1,672 621 925 95(52) × 10⁻²⁷ kg<ref name="CODATA2022" /> |3,1 × 10⁻¹⁰ |- |colspan=1 |[[Rydberg staađâ]] |<math>R_\infin = \alpha^2 m_e c / 2 h \,</math> |10 973 731,568 157(12) m⁻¹<ref name="CODATA2022" /> |1,1 × 10⁻¹² |- |} === Kemia já termodynamiik staađah === {| class="wikitable" |- !colspan=2|Staađâ !Tubdâldâh já ciälhus !Árvu !Koskâvuođâlâš epitärkkivuotâ |- |colspan=2|[[Aatoommassaohtâdâh]] (1/12-uási [[čiđđâ]]-12-aatoom massaast) |<math>m_u = 1 \ u \,</math> |1,660 539 068 92(52) × 10⁻²⁷ kg<ref name="CODATA2022" /> |3,1 × 10⁻¹⁰ |- |colspan=2|[[Avogadro staađâ]] |<math>N_A, L \,</math> |6,022 140 76 × 10²³ mol⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|[[Boltzmann staađâ]] |<math>k = k_B = R / N_A \,</math> |1,380 649 × 10⁻²³ J·K⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|[[Faraday staađâ]] |<math>F = N_A e \,</math> |96 485,332 123 310 0184 C·mol⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|[[Moolisâš kaasustaađâ]] |<math>R \,</math> |8,314 462 618 153 24 J·K⁻¹·mol⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|Moolaarsâš Planck staađâ |<math>N_A h \,</math> |3,990 312 712… × 10⁻¹⁰ J·s·mol⁻¹<ref name="CODATA2022" /> |tärkki |- |rowspan=2|[[Ideaalkaasu]] [[molâsaijaasvuotâ]], |ko <math>T</math>=273.15 K já <math>p</math>=100 kPa |rowspan=2|<math>V_m = R T / p \,</math> |2,2710 954 64... × 10⁻² m³·mol⁻¹ |tärkki |- |ko <math>T</math>=273.15 K já <math>p</math>=101.325 kPa |2,2413 969 54... × 10⁻² m³·mol⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|[[Stefan–Boltzmann staađâ]] |<math>\sigma = (\pi^2 / 60) k^4 / \hbar^3 c^2 </math> |5,670 374 419… × 10⁻⁸ W·m⁻²·K⁻⁴<ref name="CODATA2022" /> |tärkki |- |colspan=2|[[Wien sirdâšemlaahâ|Wien sirdâšemlaavâ]] staađâ |<math>b = (h c / k) / \,</math> 4,965 114 231... |2,897 771 955… × 10⁻³ m·K<ref name="CODATA2022" /> |tärkki |- |} == Käldeeh == {{Käldeeh}} [[Luokka:Luándustaađah|*]] m78anno9724xzoyuy3h2jaro532g73w 161482 161481 2026-11-02T10:02:41Z Yupik 23 /* Almolâš luándustaađah */ 161482 wikitext text/x-wiki '''Luándustaađâ''' lii [[stuárus]], mon nummeerlâš árvu lii universaal, ađai tot ij lah kiddâ saajeest ige ääigist. Luándustaađah láá váhá nuuvt ko matemaatlâš staađah, tego [[pii (staađâ)|pii]]. Luándustaađah láá ovdâmerkkân [[Planck staađâ]] ''h'', [[čuovâliähtu]] kuárusvuođâst ''c'' já [[gravitaatiostaađâ]] ''G''. == Dimensioliih já dimensiottemes luándustaađah == Dimensiolij luándustaađâi áárvuh láá kiddâ ohtâduvâin toin naalij, ete staađâ árvu muttoo, jis ton ohtâdâh muttoo. Ovdâmerkkân čuovâliähtu miäruštâlloo táválávt ohtâdâhhân meettereh sekuntist, kuás ton árvu lii 299 792 458. Jis čuovâliävtu miäruštâlâččij ohtâdâhhân kilomeettereh sekuntist, te ton árvu ličij 299 792,458. Dimensiottemes luándustaađâi áárvuh iä lah kiddâ kevttum ohtâduvâin, pic toh láá táválávt dimensiolij staađâi uásimereh. Tastko dimensiottemes staađah láá tuše lovoh, te lii máhđulâš, ete miinii puátteevuođâ teoriaid ennust toi áárvuid. [[Sommerfeld staađâ]] α lii ohtâ tobdosumosijn dimensiottemes staađâin. Ton árvu lii mittedum iskoslávt viehâ tárkká (7,297 352 5643(11) × 10⁻³)<ref name="CODATA2022" />, mut tom ij lah vala puáhtám suorgiittiđ mongin teoriast. Nubbe tobdos ovdâmerkkâ lii [[prootoon]] já [[elektron]] masai koskâvuotâ m_p / m_e, mon lohoárvu lii suulân 1 836,152 673 426(32).<ref name="CODATA2022" /> Uási luándustaađâi áárvuin láá täärhih, tastko SI-vuáháduvvâst vuáđuohtâduvah láá miäruštâllum toi vievâst. == Motomeh luándustaađah == === Almolâš luándustaađah === {| class="wikitable" |- !Staađâ !Tubdâldâh !Árvu !Koskâvuođâlâš epitärkkivuotâ |- |[[čuovâliähtu kuárusvuođâst]] |<math>c \,</math> |299 792 458 m/s |tärkki (ohtâduvâi miäruštâllâm mield) |- |[[gravitaatiostaađâ]] |<math>G \,</math>, <math>\gamma \,</math> |6,674 30(15) × 10⁻¹¹ m³·kg⁻¹·s⁻²<ref name="CODATA2022" /> |2,2 × 10⁻⁵ |- |[[Planck staađâ]] |<math>h \,</math> |6,626 070 15 × 10⁻³⁴ J·s |tärkki (ohtâduvâi miäruštâllâm mield) |- |[[redusistum Planck staađâ]] ([[Dirac staađâ]]) |<math>\hbar = h / (2 \pi)</math> |1,054 571 817… × 10⁻³⁴ J·s<ref name="CODATA2022">[https://physics.nist.gov/cuu/Constants/Table/allascii.txt Fundamental Physical Constants — Complete Listing: 2022 CODATA adjustment]. National Institute of Standards and Technology (NIST).</ref> |tärkki |- |} === Šleđgâmagneetlâš staađah === {| class="wikitable" |- !Staađâ !Tubdâldâh !Árvu !Koskâvuođâlâš epitärkkivuotâ |- |kuárusvuođâ [[permeabiliteet]] ađai magneetstaađâ |<math> \mu_0 \,</math> |1,256 637 061 27(20) × 10⁻⁶ N·A⁻²<ref name="CODATA2022" /> |1,6 × 10⁻¹⁰ |- |kuárusvuođâ [[permittiivlâšvuotâ]] ađai šleđgâstaađâ |<math> \varepsilon_0 = 1/(\mu_0 c^2) \,</math> |8,854 187 8188(14) × 10⁻¹² F·m⁻¹<ref name="CODATA2022" /> |1,6 × 10⁻¹⁰ |- |kuárusvuođâ karakteristlâš [[impedans]] |<math>Z_0 = \mu_0 c \,</math> |376,730 313 412(59) Ω<ref name="CODATA2022" /> |1,6 × 10⁻¹⁰ |- |[[Coulomb laahâ|Coulomb staađâ]] |<math>k_e = 1 / 4\pi\epsilon_0 \,</math> |8,987 551 7862(14) × 10⁹ N·m²·C⁻²<ref name="CODATA2022" /> |1,6 × 10⁻¹⁰ |- |[[algâvárádâs]] |<math>e \,</math> |1,602 176 634 × 10⁻¹⁹ C |tärkki (ohtâduvâi miäruštâllâm mield) |} === Aatoom- já vááimusfyysiik staađah === {| class="wikitable" |- !Staađâ !Tubdâldâh !Árvu !Koskâvuođâlâš epitärkkivuotâ |- | colspan=1 |[[Bohr suonjâr]] |<math>a_0 = \alpha / 4 \pi R_\infin \,</math> |5,291 772 105 44(82) × 10⁻¹¹ m<ref name="CODATA2022" /> |1,6 × 10⁻¹⁰ |- | colspan=1 |klassiklâš elektron suonjâr |<math>r_e = e^2 / 4\pi\epsilon_0 m_e c^2\,</math> |2,817 940 3205(13) × 10⁻¹⁵ m<ref name="CODATA2022" /> |4,7 × 10⁻¹⁰ |- | colspan=1 |[[elektron]] massa |<math>m_e \,</math> |9,109 383 7139(28) × 10⁻³¹ kg<ref name="CODATA2022" /> |3,1 × 10⁻¹⁰ |- |colspan=1 | [[Fermi lahtosstaađâ]] |<math>G_F / (\hbar c)^3</math> |1,166 3787(6) × 10⁻⁵ GeV⁻²<ref name="CODATA2022" /> |5,1 × 10⁻⁷ |- |colspan=1 |[[Sommerfeld staađâ]] |<math>\alpha = \mu_0 e^2 c / (2 h) = e^2 / (4 \pi \epsilon_0 \hbar c) \,</math> |7,297 352 5643(11) × 10⁻³<ref name="CODATA2022" /> |1,6 × 10⁻¹⁰ |- |colspan=1 |[[prootoon]] massa |<math>m_p \,</math> |1,672 621 925 95(52) × 10⁻²⁷ kg<ref name="CODATA2022" /> |3,1 × 10⁻¹⁰ |- |colspan=1 |[[Rydberg staađâ]] |<math>R_\infin = \alpha^2 m_e c / 2 h \,</math> |10 973 731,568 157(12) m⁻¹<ref name="CODATA2022" /> |1,1 × 10⁻¹² |- |} === Kemia já termodynamiik staađah === {| class="wikitable" |- !colspan=2|Staađâ !Tubdâldâh já ciälhus !Árvu !Koskâvuođâlâš epitärkkivuotâ |- |colspan=2|[[aatoommassaohtâdâh]] (1/12-uási [[čiđđâ]]-12-aatoom massaast) |<math>m_u = 1 \ u \,</math> |1,660 539 068 92(52) × 10⁻²⁷ kg<ref name="CODATA2022" /> |3,1 × 10⁻¹⁰ |- |colspan=2|[[Avogadro staađâ]] |<math>N_A, L \,</math> |6,022 140 76 × 10²³ mol⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|[[Boltzmann staađâ]] |<math>k = k_B = R / N_A \,</math> |1,380 649 × 10⁻²³ J·K⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|[[Faraday staađâ]] |<math>F = N_A e \,</math> |96 485,332 123 310 0184 C·mol⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|[[moolisâš kaasustaađâ]] |<math>R \,</math> |8,314 462 618 153 24 J·K⁻¹·mol⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|moolisâš Planck staađâ |<math>N_A h \,</math> |3,990 312 712… × 10⁻¹⁰ J·s·mol⁻¹<ref name="CODATA2022" /> |tärkki |- |rowspan=2|[[ideaalkaasu]] [[molâsaijaasvuotâ]], |ko <math>T</math>=273.15 K já <math>p</math>=100 kPa |rowspan=2|<math>V_m = R T / p \,</math> |2,2710 954 64... × 10⁻² m³·mol⁻¹ |tärkki |- |ko <math>T</math>=273.15 K já <math>p</math>=101.325 kPa |2,2413 969 54... × 10⁻² m³·mol⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|[[Stefan–Boltzmann staađâ]] |<math>\sigma = (\pi^2 / 60) k^4 / \hbar^3 c^2 </math> |5,670 374 419… × 10⁻⁸ W·m⁻²·K⁻⁴<ref name="CODATA2022" /> |tärkki |- |colspan=2|[[Wien sirdâšemlaahâ|Wien sirdâšemlaavâ]] staađâ |<math>b = (h c / k) / \,</math> 4,965 114 231... |2,897 771 955… × 10⁻³ m·K<ref name="CODATA2022" /> |tärkki |- |} == Käldeeh == {{Käldeeh}} [[Luokka:Luándustaađah|*]] 6kr451er4tqyca96wdbpzf2mnr8sefr 161483 161482 2026-11-02T10:03:10Z Yupik 23 /* Kemia já termodynamiik staađah */ -s 161483 wikitext text/x-wiki '''Luándustaađâ''' lii [[stuárus]], mon nummeerlâš árvu lii universaal, ađai tot ij lah kiddâ saajeest ige ääigist. Luándustaađah láá váhá nuuvt ko matemaatlâš staađah, tego [[pii (staađâ)|pii]]. Luándustaađah láá ovdâmerkkân [[Planck staađâ]] ''h'', [[čuovâliähtu]] kuárusvuođâst ''c'' já [[gravitaatiostaađâ]] ''G''. == Dimensioliih já dimensiottemes luándustaađah == Dimensiolij luándustaađâi áárvuh láá kiddâ ohtâduvâin toin naalij, ete staađâ árvu muttoo, jis ton ohtâdâh muttoo. Ovdâmerkkân čuovâliähtu miäruštâlloo táválávt ohtâdâhhân meettereh sekuntist, kuás ton árvu lii 299 792 458. Jis čuovâliävtu miäruštâlâččij ohtâdâhhân kilomeettereh sekuntist, te ton árvu ličij 299 792,458. Dimensiottemes luándustaađâi áárvuh iä lah kiddâ kevttum ohtâduvâin, pic toh láá táválávt dimensiolij staađâi uásimereh. Tastko dimensiottemes staađah láá tuše lovoh, te lii máhđulâš, ete miinii puátteevuođâ teoriaid ennust toi áárvuid. [[Sommerfeld staađâ]] α lii ohtâ tobdosumosijn dimensiottemes staađâin. Ton árvu lii mittedum iskoslávt viehâ tárkká (7,297 352 5643(11) × 10⁻³)<ref name="CODATA2022" />, mut tom ij lah vala puáhtám suorgiittiđ mongin teoriast. Nubbe tobdos ovdâmerkkâ lii [[prootoon]] já [[elektron]] masai koskâvuotâ m_p / m_e, mon lohoárvu lii suulân 1 836,152 673 426(32).<ref name="CODATA2022" /> Uási luándustaađâi áárvuin láá täärhih, tastko SI-vuáháduvvâst vuáđuohtâduvah láá miäruštâllum toi vievâst. == Motomeh luándustaađah == === Almolâš luándustaađah === {| class="wikitable" |- !Staađâ !Tubdâldâh !Árvu !Koskâvuođâlâš epitärkkivuotâ |- |[[čuovâliähtu kuárusvuođâst]] |<math>c \,</math> |299 792 458 m/s |tärkki (ohtâduvâi miäruštâllâm mield) |- |[[gravitaatiostaađâ]] |<math>G \,</math>, <math>\gamma \,</math> |6,674 30(15) × 10⁻¹¹ m³·kg⁻¹·s⁻²<ref name="CODATA2022" /> |2,2 × 10⁻⁵ |- |[[Planck staađâ]] |<math>h \,</math> |6,626 070 15 × 10⁻³⁴ J·s |tärkki (ohtâduvâi miäruštâllâm mield) |- |[[redusistum Planck staađâ]] ([[Dirac staađâ]]) |<math>\hbar = h / (2 \pi)</math> |1,054 571 817… × 10⁻³⁴ J·s<ref name="CODATA2022">[https://physics.nist.gov/cuu/Constants/Table/allascii.txt Fundamental Physical Constants — Complete Listing: 2022 CODATA adjustment]. National Institute of Standards and Technology (NIST).</ref> |tärkki |- |} === Šleđgâmagneetlâš staađah === {| class="wikitable" |- !Staađâ !Tubdâldâh !Árvu !Koskâvuođâlâš epitärkkivuotâ |- |kuárusvuođâ [[permeabiliteet]] ađai magneetstaađâ |<math> \mu_0 \,</math> |1,256 637 061 27(20) × 10⁻⁶ N·A⁻²<ref name="CODATA2022" /> |1,6 × 10⁻¹⁰ |- |kuárusvuođâ [[permittiivlâšvuotâ]] ađai šleđgâstaađâ |<math> \varepsilon_0 = 1/(\mu_0 c^2) \,</math> |8,854 187 8188(14) × 10⁻¹² F·m⁻¹<ref name="CODATA2022" /> |1,6 × 10⁻¹⁰ |- |kuárusvuođâ karakteristlâš [[impedans]] |<math>Z_0 = \mu_0 c \,</math> |376,730 313 412(59) Ω<ref name="CODATA2022" /> |1,6 × 10⁻¹⁰ |- |[[Coulomb laahâ|Coulomb staađâ]] |<math>k_e = 1 / 4\pi\epsilon_0 \,</math> |8,987 551 7862(14) × 10⁹ N·m²·C⁻²<ref name="CODATA2022" /> |1,6 × 10⁻¹⁰ |- |[[algâvárádâs]] |<math>e \,</math> |1,602 176 634 × 10⁻¹⁹ C |tärkki (ohtâduvâi miäruštâllâm mield) |} === Aatoom- já vááimusfyysiik staađah === {| class="wikitable" |- !Staađâ !Tubdâldâh !Árvu !Koskâvuođâlâš epitärkkivuotâ |- | colspan=1 |[[Bohr suonjâr]] |<math>a_0 = \alpha / 4 \pi R_\infin \,</math> |5,291 772 105 44(82) × 10⁻¹¹ m<ref name="CODATA2022" /> |1,6 × 10⁻¹⁰ |- | colspan=1 |klassiklâš elektron suonjâr |<math>r_e = e^2 / 4\pi\epsilon_0 m_e c^2\,</math> |2,817 940 3205(13) × 10⁻¹⁵ m<ref name="CODATA2022" /> |4,7 × 10⁻¹⁰ |- | colspan=1 |[[elektron]] massa |<math>m_e \,</math> |9,109 383 7139(28) × 10⁻³¹ kg<ref name="CODATA2022" /> |3,1 × 10⁻¹⁰ |- |colspan=1 | [[Fermi lahtosstaađâ]] |<math>G_F / (\hbar c)^3</math> |1,166 3787(6) × 10⁻⁵ GeV⁻²<ref name="CODATA2022" /> |5,1 × 10⁻⁷ |- |colspan=1 |[[Sommerfeld staađâ]] |<math>\alpha = \mu_0 e^2 c / (2 h) = e^2 / (4 \pi \epsilon_0 \hbar c) \,</math> |7,297 352 5643(11) × 10⁻³<ref name="CODATA2022" /> |1,6 × 10⁻¹⁰ |- |colspan=1 |[[prootoon]] massa |<math>m_p \,</math> |1,672 621 925 95(52) × 10⁻²⁷ kg<ref name="CODATA2022" /> |3,1 × 10⁻¹⁰ |- |colspan=1 |[[Rydberg staađâ]] |<math>R_\infin = \alpha^2 m_e c / 2 h \,</math> |10 973 731,568 157(12) m⁻¹<ref name="CODATA2022" /> |1,1 × 10⁻¹² |- |} === Kemia já termodynamiik staađah === {| class="wikitable" |- !colspan=2|Staađâ !Tubdâldâh já ciälhus !Árvu !Koskâvuođâlâš epitärkkivuotâ |- |colspan=2|[[aatoommassaohtâdâh]] (1/12-uási [[čiđđâ]]-12-aatoom massaast) |<math>m_u = 1 \ u \,</math> |1,660 539 068 92(52) × 10⁻²⁷ kg<ref name="CODATA2022" /> |3,1 × 10⁻¹⁰ |- |colspan=2|[[Avogadro staađâ]] |<math>N_A, L \,</math> |6,022 140 76 × 10²³ mol⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|[[Boltzmann staađâ]] |<math>k = k_B = R / N_A \,</math> |1,380 649 × 10⁻²³ J·K⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|[[Faraday staađâ]] |<math>F = N_A e \,</math> |96 485,332 123 310 0184 C·mol⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|[[moolisâš kaasustaađâ]] |<math>R \,</math> |8,314 462 618 153 24 J·K⁻¹·mol⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|moolisâš Planck staađâ |<math>N_A h \,</math> |3,990 312 712… × 10⁻¹⁰ J·s·mol⁻¹<ref name="CODATA2022" /> |tärkki |- |rowspan=2|[[ideaalkaasu]] [[molâsaijaavuotâ]], |ko <math>T</math>=273.15 K já <math>p</math>=100 kPa |rowspan=2|<math>V_m = R T / p \,</math> |2,2710 954 64... × 10⁻² m³·mol⁻¹ |tärkki |- |ko <math>T</math>=273.15 K já <math>p</math>=101.325 kPa |2,2413 969 54... × 10⁻² m³·mol⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|[[Stefan–Boltzmann staađâ]] |<math>\sigma = (\pi^2 / 60) k^4 / \hbar^3 c^2 </math> |5,670 374 419… × 10⁻⁸ W·m⁻²·K⁻⁴<ref name="CODATA2022" /> |tärkki |- |colspan=2|[[Wien sirdâšemlaahâ|Wien sirdâšemlaavâ]] staađâ |<math>b = (h c / k) / \,</math> 4,965 114 231... |2,897 771 955… × 10⁻³ m·K<ref name="CODATA2022" /> |tärkki |- |} == Käldeeh == {{Käldeeh}} [[Luokka:Luándustaađah|*]] 5pv6oypxx8jqgqv0sxwah32k3acu784 161484 161483 2026-11-02T10:04:19Z Yupik 23 /* Kemia já termodynamiik staađah */ â -> i, en ole varma, pitääkö olla sitten mooli- muutosta myöten 161484 wikitext text/x-wiki '''Luándustaađâ''' lii [[stuárus]], mon nummeerlâš árvu lii universaal, ađai tot ij lah kiddâ saajeest ige ääigist. Luándustaađah láá váhá nuuvt ko matemaatlâš staađah, tego [[pii (staađâ)|pii]]. Luándustaađah láá ovdâmerkkân [[Planck staađâ]] ''h'', [[čuovâliähtu]] kuárusvuođâst ''c'' já [[gravitaatiostaađâ]] ''G''. == Dimensioliih já dimensiottemes luándustaađah == Dimensiolij luándustaađâi áárvuh láá kiddâ ohtâduvâin toin naalij, ete staađâ árvu muttoo, jis ton ohtâdâh muttoo. Ovdâmerkkân čuovâliähtu miäruštâlloo táválávt ohtâdâhhân meettereh sekuntist, kuás ton árvu lii 299 792 458. Jis čuovâliävtu miäruštâlâččij ohtâdâhhân kilomeettereh sekuntist, te ton árvu ličij 299 792,458. Dimensiottemes luándustaađâi áárvuh iä lah kiddâ kevttum ohtâduvâin, pic toh láá táválávt dimensiolij staađâi uásimereh. Tastko dimensiottemes staađah láá tuše lovoh, te lii máhđulâš, ete miinii puátteevuođâ teoriaid ennust toi áárvuid. [[Sommerfeld staađâ]] α lii ohtâ tobdosumosijn dimensiottemes staađâin. Ton árvu lii mittedum iskoslávt viehâ tárkká (7,297 352 5643(11) × 10⁻³)<ref name="CODATA2022" />, mut tom ij lah vala puáhtám suorgiittiđ mongin teoriast. Nubbe tobdos ovdâmerkkâ lii [[prootoon]] já [[elektron]] masai koskâvuotâ m_p / m_e, mon lohoárvu lii suulân 1 836,152 673 426(32).<ref name="CODATA2022" /> Uási luándustaađâi áárvuin láá täärhih, tastko SI-vuáháduvvâst vuáđuohtâduvah láá miäruštâllum toi vievâst. == Motomeh luándustaađah == === Almolâš luándustaađah === {| class="wikitable" |- !Staađâ !Tubdâldâh !Árvu !Koskâvuođâlâš epitärkkivuotâ |- |[[čuovâliähtu kuárusvuođâst]] |<math>c \,</math> |299 792 458 m/s |tärkki (ohtâduvâi miäruštâllâm mield) |- |[[gravitaatiostaađâ]] |<math>G \,</math>, <math>\gamma \,</math> |6,674 30(15) × 10⁻¹¹ m³·kg⁻¹·s⁻²<ref name="CODATA2022" /> |2,2 × 10⁻⁵ |- |[[Planck staađâ]] |<math>h \,</math> |6,626 070 15 × 10⁻³⁴ J·s |tärkki (ohtâduvâi miäruštâllâm mield) |- |[[redusistum Planck staađâ]] ([[Dirac staađâ]]) |<math>\hbar = h / (2 \pi)</math> |1,054 571 817… × 10⁻³⁴ J·s<ref name="CODATA2022">[https://physics.nist.gov/cuu/Constants/Table/allascii.txt Fundamental Physical Constants — Complete Listing: 2022 CODATA adjustment]. National Institute of Standards and Technology (NIST).</ref> |tärkki |- |} === Šleđgâmagneetlâš staađah === {| class="wikitable" |- !Staađâ !Tubdâldâh !Árvu !Koskâvuođâlâš epitärkkivuotâ |- |kuárusvuođâ [[permeabiliteet]] ađai magneetstaađâ |<math> \mu_0 \,</math> |1,256 637 061 27(20) × 10⁻⁶ N·A⁻²<ref name="CODATA2022" /> |1,6 × 10⁻¹⁰ |- |kuárusvuođâ [[permittiivlâšvuotâ]] ađai šleđgâstaađâ |<math> \varepsilon_0 = 1/(\mu_0 c^2) \,</math> |8,854 187 8188(14) × 10⁻¹² F·m⁻¹<ref name="CODATA2022" /> |1,6 × 10⁻¹⁰ |- |kuárusvuođâ karakteristlâš [[impedans]] |<math>Z_0 = \mu_0 c \,</math> |376,730 313 412(59) Ω<ref name="CODATA2022" /> |1,6 × 10⁻¹⁰ |- |[[Coulomb laahâ|Coulomb staađâ]] |<math>k_e = 1 / 4\pi\epsilon_0 \,</math> |8,987 551 7862(14) × 10⁹ N·m²·C⁻²<ref name="CODATA2022" /> |1,6 × 10⁻¹⁰ |- |[[algâvárádâs]] |<math>e \,</math> |1,602 176 634 × 10⁻¹⁹ C |tärkki (ohtâduvâi miäruštâllâm mield) |} === Aatoom- já vááimusfyysiik staađah === {| class="wikitable" |- !Staađâ !Tubdâldâh !Árvu !Koskâvuođâlâš epitärkkivuotâ |- | colspan=1 |[[Bohr suonjâr]] |<math>a_0 = \alpha / 4 \pi R_\infin \,</math> |5,291 772 105 44(82) × 10⁻¹¹ m<ref name="CODATA2022" /> |1,6 × 10⁻¹⁰ |- | colspan=1 |klassiklâš elektron suonjâr |<math>r_e = e^2 / 4\pi\epsilon_0 m_e c^2\,</math> |2,817 940 3205(13) × 10⁻¹⁵ m<ref name="CODATA2022" /> |4,7 × 10⁻¹⁰ |- | colspan=1 |[[elektron]] massa |<math>m_e \,</math> |9,109 383 7139(28) × 10⁻³¹ kg<ref name="CODATA2022" /> |3,1 × 10⁻¹⁰ |- |colspan=1 | [[Fermi lahtosstaađâ]] |<math>G_F / (\hbar c)^3</math> |1,166 3787(6) × 10⁻⁵ GeV⁻²<ref name="CODATA2022" /> |5,1 × 10⁻⁷ |- |colspan=1 |[[Sommerfeld staađâ]] |<math>\alpha = \mu_0 e^2 c / (2 h) = e^2 / (4 \pi \epsilon_0 \hbar c) \,</math> |7,297 352 5643(11) × 10⁻³<ref name="CODATA2022" /> |1,6 × 10⁻¹⁰ |- |colspan=1 |[[prootoon]] massa |<math>m_p \,</math> |1,672 621 925 95(52) × 10⁻²⁷ kg<ref name="CODATA2022" /> |3,1 × 10⁻¹⁰ |- |colspan=1 |[[Rydberg staađâ]] |<math>R_\infin = \alpha^2 m_e c / 2 h \,</math> |10 973 731,568 157(12) m⁻¹<ref name="CODATA2022" /> |1,1 × 10⁻¹² |- |} === Kemia já termodynamiik staađah === {| class="wikitable" |- !colspan=2|Staađâ !Tubdâldâh já ciälhus !Árvu !Koskâvuođâlâš epitärkkivuotâ |- |colspan=2|[[aatoommassaohtâdâh]] (1/12-uási [[čiđđâ]]-12-aatoom massaast) |<math>m_u = 1 \ u \,</math> |1,660 539 068 92(52) × 10⁻²⁷ kg<ref name="CODATA2022" /> |3,1 × 10⁻¹⁰ |- |colspan=2|[[Avogadro staađâ]] |<math>N_A, L \,</math> |6,022 140 76 × 10²³ mol⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|[[Boltzmann staađâ]] |<math>k = k_B = R / N_A \,</math> |1,380 649 × 10⁻²³ J·K⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|[[Faraday staađâ]] |<math>F = N_A e \,</math> |96 485,332 123 310 0184 C·mol⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|[[moolisâš kaasustaađâ]] |<math>R \,</math> |8,314 462 618 153 24 J·K⁻¹·mol⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|moolisâš Planck staađâ |<math>N_A h \,</math> |3,990 312 712… × 10⁻¹⁰ J·s·mol⁻¹<ref name="CODATA2022" /> |tärkki |- |rowspan=2|[[ideaalkaasu]] [[molisaijaavuotâ]], |ko <math>T</math>=273.15 K já <math>p</math>=100 kPa |rowspan=2|<math>V_m = R T / p \,</math> |2,2710 954 64... × 10⁻² m³·mol⁻¹ |tärkki |- |ko <math>T</math>=273.15 K já <math>p</math>=101.325 kPa |2,2413 969 54... × 10⁻² m³·mol⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|[[Stefan–Boltzmann staađâ]] |<math>\sigma = (\pi^2 / 60) k^4 / \hbar^3 c^2 </math> |5,670 374 419… × 10⁻⁸ W·m⁻²·K⁻⁴<ref name="CODATA2022" /> |tärkki |- |colspan=2|[[Wien sirdâšemlaahâ|Wien sirdâšemlaavâ]] staađâ |<math>b = (h c / k) / \,</math> 4,965 114 231... |2,897 771 955… × 10⁻³ m·K<ref name="CODATA2022" /> |tärkki |- |} == Käldeeh == {{Käldeeh}} [[Luokka:Luándustaađah|*]] rknj9eo907ek2vp3b02gvh3nnu45pt7 161486 161484 2026-11-02T10:45:53Z Yupik 23 == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} 161486 wikitext text/x-wiki '''Luándustaađâ''' lii [[stuárus]], mon nummeerlâš árvu lii universaal, ađai tot ij lah kiddâ saajeest ige ääigist. Luándustaađah láá váhá nuuvt ko matemaatlâš staađah, tego [[pii (staađâ)|pii]]. Luándustaađah láá ovdâmerkkân [[Planck staađâ]] ''h'', [[čuovâliähtu]] kuárusvuođâst ''c'' já [[gravitaatiostaađâ]] ''G''. == Dimensioliih já dimensiottemes luándustaađah == Dimensiolij luándustaađâi áárvuh láá kiddâ ohtâduvâin toin naalij, ete staađâ árvu muttoo, jis ton ohtâdâh muttoo. Ovdâmerkkân čuovâliähtu miäruštâlloo táválávt ohtâdâhhân meettereh sekuntist, kuás ton árvu lii 299 792 458. Jis čuovâliävtu miäruštâlâččij ohtâdâhhân kilomeettereh sekuntist, te ton árvu ličij 299 792,458. Dimensiottemes luándustaađâi áárvuh iä lah kiddâ kevttum ohtâduvâin, pic toh láá táválávt dimensiolij staađâi uásimereh. Tastko dimensiottemes staađah láá tuše lovoh, te lii máhđulâš, ete miinii puátteevuođâ teoriaid ennust toi áárvuid. [[Sommerfeld staađâ]] α lii ohtâ tobdosumosijn dimensiottemes staađâin. Ton árvu lii mittedum iskoslávt viehâ tárkká (7,297 352 5643(11) × 10⁻³)<ref name="CODATA2022" />, mut tom ij lah vala puáhtám suorgiittiđ mongin teoriast. Nubbe tobdos ovdâmerkkâ lii [[prootoon]] já [[elektron]] masai koskâvuotâ m_p / m_e, mon lohoárvu lii suulân 1 836,152 673 426(32).<ref name="CODATA2022" /> Uási luándustaađâi áárvuin láá täärhih, tastko SI-vuáháduvvâst vuáđuohtâduvah láá miäruštâllum toi vievâst. == Motomeh luándustaađah == === Almolâš luándustaađah === {| class="wikitable" |- !Staađâ !Tubdâldâh !Árvu !Koskâvuođâlâš epitärkkivuotâ |- |[[čuovâliähtu kuárusvuođâst]] |<math>c \,</math> |299 792 458 m/s |tärkki (ohtâduvâi miäruštâllâm mield) |- |[[gravitaatiostaađâ]] |<math>G \,</math>, <math>\gamma \,</math> |6,674 30(15) × 10⁻¹¹ m³·kg⁻¹·s⁻²<ref name="CODATA2022" /> |2,2 × 10⁻⁵ |- |[[Planck staađâ]] |<math>h \,</math> |6,626 070 15 × 10⁻³⁴ J·s |tärkki (ohtâduvâi miäruštâllâm mield) |- |[[redusistum Planck staađâ]] ([[Dirac staađâ]]) |<math>\hbar = h / (2 \pi)</math> |1,054 571 817… × 10⁻³⁴ J·s<ref name="CODATA2022">[https://physics.nist.gov/cuu/Constants/Table/allascii.txt Fundamental Physical Constants — Complete Listing: 2022 CODATA adjustment]. National Institute of Standards and Technology (NIST).</ref> |tärkki |- |} === Šleđgâmagneetlâš staađah === {| class="wikitable" |- !Staađâ !Tubdâldâh !Árvu !Koskâvuođâlâš epitärkkivuotâ |- |kuárusvuođâ [[permeabiliteet]] ađai magneetstaađâ |<math> \mu_0 \,</math> |1,256 637 061 27(20) × 10⁻⁶ N·A⁻²<ref name="CODATA2022" /> |1,6 × 10⁻¹⁰ |- |kuárusvuođâ [[permittiivlâšvuotâ]] ađai šleđgâstaađâ |<math> \varepsilon_0 = 1/(\mu_0 c^2) \,</math> |8,854 187 8188(14) × 10⁻¹² F·m⁻¹<ref name="CODATA2022" /> |1,6 × 10⁻¹⁰ |- |kuárusvuođâ karakteristlâš [[impedans]] |<math>Z_0 = \mu_0 c \,</math> |376,730 313 412(59) Ω<ref name="CODATA2022" /> |1,6 × 10⁻¹⁰ |- |[[Coulomb laahâ|Coulomb staađâ]] |<math>k_e = 1 / 4\pi\epsilon_0 \,</math> |8,987 551 7862(14) × 10⁹ N·m²·C⁻²<ref name="CODATA2022" /> |1,6 × 10⁻¹⁰ |- |[[algâvárádâs]] |<math>e \,</math> |1,602 176 634 × 10⁻¹⁹ C |tärkki (ohtâduvâi miäruštâllâm mield) |} === Aatoom- já vááimusfyysiik staađah === {| class="wikitable" |- !Staađâ !Tubdâldâh !Árvu !Koskâvuođâlâš epitärkkivuotâ |- | colspan=1 |[[Bohr suonjâr]] |<math>a_0 = \alpha / 4 \pi R_\infin \,</math> |5,291 772 105 44(82) × 10⁻¹¹ m<ref name="CODATA2022" /> |1,6 × 10⁻¹⁰ |- | colspan=1 |klassiklâš elektron suonjâr |<math>r_e = e^2 / 4\pi\epsilon_0 m_e c^2\,</math> |2,817 940 3205(13) × 10⁻¹⁵ m<ref name="CODATA2022" /> |4,7 × 10⁻¹⁰ |- | colspan=1 |[[elektron]] massa |<math>m_e \,</math> |9,109 383 7139(28) × 10⁻³¹ kg<ref name="CODATA2022" /> |3,1 × 10⁻¹⁰ |- |colspan=1 | [[Fermi lahtosstaađâ]] |<math>G_F / (\hbar c)^3</math> |1,166 3787(6) × 10⁻⁵ GeV⁻²<ref name="CODATA2022" /> |5,1 × 10⁻⁷ |- |colspan=1 |[[Sommerfeld staađâ]] |<math>\alpha = \mu_0 e^2 c / (2 h) = e^2 / (4 \pi \epsilon_0 \hbar c) \,</math> |7,297 352 5643(11) × 10⁻³<ref name="CODATA2022" /> |1,6 × 10⁻¹⁰ |- |colspan=1 |[[prootoon]] massa |<math>m_p \,</math> |1,672 621 925 95(52) × 10⁻²⁷ kg<ref name="CODATA2022" /> |3,1 × 10⁻¹⁰ |- |colspan=1 |[[Rydberg staađâ]] |<math>R_\infin = \alpha^2 m_e c / 2 h \,</math> |10 973 731,568 157(12) m⁻¹<ref name="CODATA2022" /> |1,1 × 10⁻¹² |- |} === Kemia já termodynamiik staađah === {| class="wikitable" |- !colspan=2|Staađâ !Tubdâldâh já ciälhus !Árvu !Koskâvuođâlâš epitärkkivuotâ |- |colspan=2|[[aatoommassaohtâdâh]] (1/12-uási [[čiđđâ]]-12-aatoom massaast) |<math>m_u = 1 \ u \,</math> |1,660 539 068 92(52) × 10⁻²⁷ kg<ref name="CODATA2022" /> |3,1 × 10⁻¹⁰ |- |colspan=2|[[Avogadro staađâ]] |<math>N_A, L \,</math> |6,022 140 76 × 10²³ mol⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|[[Boltzmann staađâ]] |<math>k = k_B = R / N_A \,</math> |1,380 649 × 10⁻²³ J·K⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|[[Faraday staađâ]] |<math>F = N_A e \,</math> |96 485,332 123 310 0184 C·mol⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|[[moolisâš kaasustaađâ]] |<math>R \,</math> |8,314 462 618 153 24 J·K⁻¹·mol⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|moolisâš Planck staađâ |<math>N_A h \,</math> |3,990 312 712… × 10⁻¹⁰ J·s·mol⁻¹<ref name="CODATA2022" /> |tärkki |- |rowspan=2|[[ideaalkaasu]] [[molisaijaavuotâ]], |ko <math>T</math>=273.15 K já <math>p</math>=100 kPa |rowspan=2|<math>V_m = R T / p \,</math> |2,2710 954 64... × 10⁻² m³·mol⁻¹ |tärkki |- |ko <math>T</math>=273.15 K já <math>p</math>=101.325 kPa |2,2413 969 54... × 10⁻² m³·mol⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|[[Stefan–Boltzmann staađâ]] |<math>\sigma = (\pi^2 / 60) k^4 / \hbar^3 c^2 </math> |5,670 374 419… × 10⁻⁸ W·m⁻²·K⁻⁴<ref name="CODATA2022" /> |tärkki |- |colspan=2|[[Wien sirdâšemlaahâ|Wien sirdâšemlaavâ]] staađâ |<math>b = (h c / k) / \,</math> 4,965 114 231... |2,897 771 955… × 10⁻³ m·K<ref name="CODATA2022" /> |tärkki |- |} == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh}} [[Luokka:Luándustaađah|*]] gdg2cyaf9y9aiali8hy383k4mj7o0b7 0 13325 161419 157703 2026-11-01T16:11:56Z Yupik 23 161419 wikitext text/x-wiki '''Saahâdvuotâ''' lii meeri, mii almoot pitá [[massa|masa]] koskâvuođâ ton [[saijaavuotâ]]n. Talle ko láá tiätu [[liegâsvuotâ]] já [[teedâ]], te jyehi amnâsist lii fastâ saahâdvuotâ, mii lii jiešvuođâlâš jieškote-uv amnâsân. == Ovtâlduvah == Saahâdvuotâ almottuvvoo häämist :<math>\rho=\frac{m}{V}</math>, kost <math>\scriptstyle m</math> lii massa já <math>\scriptstyle V</math> saijaavuotâ. === Ideaalkaasu saahâdvuotâ === [[Liegâsvuotâvijđánem]]<ref name="termwiki-1181255">{{Nettikäldee|čujottâs=https://satni.uit.no/termwiki/index.php?title=Expression:l%C3%A4mp%C3%B6laajeneminen&oldid=1181255|nommâ=Expression:lämpölaajeneminen|almostittem=Kielâkäldee|čujottum=2025-06-07|kielâ={{fi}}}}</ref> (ovdil [[lieggâvijđánem]]) tiet amnâsij saahâdvuotâ lii kiddâ liegâsvuođâst, meiddei siämmáá amnâsist. [[Tooškâs aamnâs|Tooškâs amnâsijn]] já [[kolgos]]ijn lieggâvijđánem ij lah merhâšittee, mutâ kaasuin tot lii ennuv stuárráb, mon lasseen toi saahâdvuotâ lii kiddâ meiddei teddust. [[Ideaalkaasu]] saahâdvuotâ (ρ) lii kiddâ ton [[moolimassa]]ast (M), [[absoluutlâš liegâsvuotâ|absoluutlâš liegâsvuođâst]] (T) já teddust (p) čuávuvávt: <math>\rho = \frac{Mp}{RT}</math>, kost R lii almolâš [[kaasustááđu]]. Meiddei olmâ kaasui saahâdvuođah láá táválávt alda tom, jis toh iä lah šoddâmin kolgen. == Ohtâduvah == Saahâdvuođâ [[SI-ohtâdâh]] lii kg/m³ ([[kiilu]] per kuđâhâšmeetter). Tot lii kuittâg uáli uccâ ohtâdâh, mii lii táválávt aanoost talle ko lii saahâ kaasuin. Tagareh saahâdvuođâ ohtâduvah, moh láá eenâb aanoost, láá g/cm³ ([[grammâ]] per kuđâhâšsenttimeetter) já kg/dm³ (kiilu per kuđâhâšdesimeetter ađai kiilu per litter). Táválávt saahâdvuođáin uáivildeh ''koskâsaahâdvuođâ''. Talle nabdosin lii, ete massa lii ollásávt ohtâlâš. Saahâdvuođâ ohtâduvâi koskâvuođah láá: 1&nbsp;000&nbsp;kg/m³ = 1&nbsp;kg/dm³ = 1&nbsp;g/cm³ == Ovdâmeerhah saahâdvuođâin == [[Čääci|Čääsi]] saahâdvuotâ lii uáli alda áárvu 1&nbsp;kg/dm³, tastko kiilu miäruštâllui algâaalgâst nuuvt, ete tot lii oovtâ čäcilitter massa. [[Eennâmpállu|Eennâmpáálu]] alne stuárráámus saahâdvuotâ lii [[osmium]]ist, 22,59&nbsp;kg/dm³. Tooškâs amnâsijn ucemus saahâdvuotâ lii motomijn orgaanlâš materiaalijn tegu koorhâst (nyevt 0,2–0,5&nbsp;kg/dm³) já uáli syeđđees aerogeelijn (joba 0,001–0,002&nbsp;kg/dm³) Kaasui saahâdvuotâ lii čuuvtij ucceeb ko tijpâlâš tooškâs amnâsij saahâdvuotâ. Ovdâmerkkân ááimu saahâdvuotâ lii [[NTP]]-tiileest (liegâsvuotâ 0&nbsp;°C, teedâ 1&nbsp;013 [[pascal (ohtâdâh)|hPa]]) 1,293&nbsp;kg/m³, já liegâsvuođâst 15&nbsp;°C já siämmáá teddust 1,225&nbsp;kg/m³. [[Vety]] saahâdvuotâ NTP-tiileest lii tuše 0,0899&nbsp;kg/m³. Stuorrâ tedduu vyelni amnâsij saahâdvuotâ puáhtá leđe čuuvtij stuárráb-uv. Ovdâmerkkân [[Piäiváš|Piäiváá]] kuávdáást saahâdvuotâ lii nyevt 150&nbsp;000&nbsp;kg/m³. Nube tááhust taasnij kooskâst leijee amnâs saahâdvuotâ lii uáli jo ucce, sierânâs áárvui mieldi koskâmiärálávt 10⁻²⁵–10⁻¹⁵&nbsp;kg/m³. == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh}} [[Luokka:Stuáruseh]] ni91evh96wiz7c5ftjec0m09ybnm6sx 0 14491 161432 151615 2026-11-01T16:23:08Z Yupik 23 161432 wikitext text/x-wiki {{Jävri|nommâ=Balaton|kove=Balaton 2008 (1) 01.jpg|staatâ=Uŋgar|päikkikodde=[[Viestâr-Uŋgar päikkikodde|Viestâr-Uŋgar]]|čäsuáivi alodâh=104|vijđodâh=598|čäcirääji=235|stuárráámus kieŋŋâlvuotâ=11|koskâkieŋŋâlvuotâ=3,25|saijaavuotâ=1,8|kulgâmvijđodâh=5 181|juvvâdâh=[[Sió]]|kárttá=Location of Balaton.PNG}} '''Balaton''' lii [[jävri]] Viestâr-[[Uŋgar|Uŋgarist]]. Ton stuáruduv tiet Balaton-jävri kočoduvvoo meid “Uŋgar meerrân”.<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.nyaralo24.hu/balaton/|nommâ=Balaton, a magyar tenger - Online útikalauz|almostittem=www.nyaralo24.hu|čujottum=2022-07-27}}</ref><ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.arcanum.com/hu/online-kiadvanyok/pannon-pannon-enciklopedia-1/magyarorszag-allatvilaga-4745/az-allatok-elohelyei-475E/vizek-nadasok-4776/a-magyar-tenger-4779/|nommâ=„A magyar tenger” {{!}} Pannon Enciklopédia {{!}} Kézikönyvtár|almostittem=www.arcanum.com|čujottum=2022-07-27}}</ref> == Eennâmtieđâ == Balaton lii Uŋgar já ubâ [[Koskâ-Euroop]] stuárráámus jävri. Jäävri kukkodâh lii 77 kilomeetterid já kobdodâh enâmustáá 14 kilomeetterid. Ton vijđodâh lii 598&nbsp;km². Balaton-jäävri stuárráámus kieŋŋâlvuotâ lii 11 meetterid<ref name="britannica">{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.britannica.com/place/Lake-Balaton|nommâ=Lake Balaton {{!}} lake, Hungary {{!}} Britannica|almostittem=www.britannica.com|čujottum=2022-07-27|ietf-kielâkoodi=en}}</ref> já koskâkieŋŋâlvuotâ 3,25 meetter. Balaton-jävri lii pivnohis mađhâšem- já luámusaje. Ton maadâriddo lii täässiv já cuávis, taveriddoost vuod láá väärih. Taverido eennâm lii vulkaanlâš, já tot lii onnáá peeivi tehálâš viinikuávlu.<ref name="britannica"/> Balaton čääsi liegâsvuotâ puáhtá leđe joba 30 cekkid keessiv, jäävri uccâ kieŋŋâlvuođâ tiet.<ref name="suomiunkari">{{Nettikäldee|čujottâs=https://suomiunkari.fi/matkailu/balaton-unkarin-meri/|nommâ=Balaton - "Unkarin meri"|tahhee=15.1.2020|almostittem=Suomi – Unkari Seura|äigimuddo=2020-01-15|čujottum=2022-07-27|ietf-kielâkoodi=fi}}</ref> Siämmáá suujâst jävri jiäŋu älkkeht tälviv, já jieŋâ asodâh puáhtá leđe talle 20 senttimeetterid.<ref name="britannica"/> == Historjá == Balaton-jäävri ääldis lii nuorâ: tot šoodâi vuálá miljovn ihheed tassaaš. Algâaalgâst kuávlust lijjii vittâ ucceeb jäävri, main šoodâi maŋeláá ohtâ stuorrâ jävri.<ref name="britannica"/> == Kyeleh == Balaton-jäävrist eelih paijeel 30 kyelišlaaijâd. Táválumos kyelišlaajah láá [[siergi]] já [[puško]].<ref name="suomiunkari"/> == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh|sárgáttuvah}} [[Luokka:Uŋgar jäävrih]] 0c1ps0td9yf13hbdeie04gn5g146air 0 14504 161422 148913 2026-11-01T16:21:02Z Yupik 23 161422 wikitext text/x-wiki {{Jävri | nommâ = Njižžjävri | kove = | staatâ = [[Suomâ]] | eennâmkodde = [[Laapi eennâmkodde|Lappi]] | kieldâ = [[Aanaar]] | čäsuáivi alodâh = 119,6<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://asiointi.maanmittauslaitos.fi/karttapaikka/|nommâ=Karttapaikka - Maanmittauslaitos|almostittem=asiointi.maanmittauslaitos.fi|čujottum=2022-08-01}}</ref> | vijđodâh = 42,3<ref name="jarviwiki">{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.jarviwiki.fi/wiki/Nitsij%C3%A4rvi_(71.171.1.001)|nommâ=Nitsijärvi (71.171.1.001)|almostittem=Järvi-meriwiki|čujottum=2022-08-01|kielâ={{fi}}|ietf-kielâkoodi=fi}}</ref> | čäcirääji = 206,04<ref name="jarviwiki"/> | stuárráámus kieŋŋâlvuotâ = 35,25<ref name="jarviwiki"/> | koskâkieŋŋâlvuotâ = 6,45<ref name="jarviwiki"/> | saijaavuotâ = 0,27 | kulgâmvijđodâh = | juvvâdâh = | kárttá = | kárttá-čielgiittâs = | pushpin_map = Laapi eennâmkodde | nommâ_kárttá = Njižžjävri | sajadâhkáártá kobdodâh = 250 | pushpin_label_position = | latd = 69 | latm = 15 | lats = 18 | latNS = N | longd = 28 | longm = 01 | longs = 44 | longEW = E | coord_region = | coord_display = inline,title }} '''Njižžjävri''' teikâ '''Njižžejävri'''<ref>{{Kirjekäldee|Tahhee=Mattus, Ilmari|Nommâ=Anarâš päikkinoomah|Ihe=2015|Sijđo=217|Almostittee=[[Anarâškielâ servi|Anarâškielâ servi ry]]|Isbn=978-952-67439-7-4}}</ref> ({{k-fi|Nitsijärvi}} já {{k-sms|Njeʹǯǯjäuʹrr}}) lii [[jävri]] Tave-[[Aanaar|Anarist]], mii kulá [[Paččvei čácádâh|Paččvei čácádâhân]]. Jäävri stuárráámus kieŋŋâlvuotâ lii 35,25&nbsp;m (koskâkieŋŋâlvuotâ 6,45&nbsp;m), ton vijđodâh lii 42,3&nbsp;km², ton saijaavuotâ lii 0,27&nbsp;km³ já čäcirääji kukkodâh lii 206,04&nbsp;km.<ref name="jarviwiki"/> Čäsuáivi alodâh lii 119,6&nbsp;m, mii lii ucánjáhháá eenâb ko [[Aanaarjävri|Aanaarjäävrist]]. Jäävrist láá ennuv uccâ suolluuh.<ref name="jarviwiki"/> ==Käldeeh== {{Käldeeh|sárgáttuvah}} [[Luokka:Aanaar jäävrih]] [[Luokka:Paččvei čácádâh]] ab7bl5738ge0b2g77w74mdsf7hj0xfz 0 14551 161421 148929 2026-11-01T16:20:52Z Yupik 23 161421 wikitext text/x-wiki {{Jävri | nommâ = Vyelijävri | kove = | staatâ = [[Suomâ]] | eennâmkodde = [[Laapi eennâmkodde|Lappi]] | kieldâ = [[Aanaar]] | čäsuáivi alodâh = 136,6<ref name="karttapaikka">{{Nettikäldee|čujottâs=https://asiointi.maanmittauslaitos.fi/karttapaikka/|nommâ=Karttapaikka - Maanmittauslaitos|almostittem=asiointi.maanmittauslaitos.fi|čujottum=2022-08-08}}</ref> | vijđodâh = 3,46 | čäcirääji = 10,87 | stuárráámus kieŋŋâlvuotâ = 22,95 | koskâkieŋŋâlvuotâ = 7,60 | saijaavuotâ = 0,0262 | kulgâmvijđodâh = | juvvâdâh = [[Vyelijuuhâ (Avveel)|Vyelijuuhâ]] | kárttá = | kárttá-čielgiittâs = | pushpin_map = Laapi eennâmkodde | nommâ_kárttá = Vyelijävri | sajadâhkáártá kobdodâh = 250 | pushpin_label_position = | latd = 68 | latm = 35 | lats = 17 | latNS = N | longd = 27 | longm = 26 | longs = 20 | longEW = E | coord_region = | coord_display = inline,title }} '''Vyelijävri''' ({{K-fi|Alajärvi}})<ref name="karttapaikka"/><ref name="jarviwiki">{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.jarviwiki.fi/wiki/Smukanj%C3%A4rvi_(69.024.1.045))|nommâ=Smukanjärvi (69.024.1.045)|almostittem=Järvi-meriwiki|čujottum=2022-08-08|kielâ={{fi}}|ietf-kielâkoodi=fi}}</ref> lii [[jävri]] [[Aanaar]] kieldâst [[Avveel kirdemkieddi|Avveel kirdemkiedi]] alda. Tot kulá [[Paččvei čácádâh|Paččvei čácádâhân]]. Jäävri stuárráámus kieŋŋâlvuotâ lii 22,95&nbsp;m (koskâkieŋŋâlvuotâ 7,60&nbsp;m), ton vijđodâh lii 3,46&nbsp;km², ton saijaasvuotâ lii 0,0262&nbsp;km³ já čäcirääji kukkodâh lii 10,87&nbsp;km. Čäsuáivi alodâh lii 136,6&nbsp;m. Vyelijävri luáštá [[Menišjuuhâ|Menišjuuvâ]] mield [[Pááđáár|Páđárân]]. ==Käldeeh== {{Käldeeh|sárgáttuvah}} [[Luokka:Aanaar jäävrih]] [[Luokka:Paččvei čácádâh]] 33qp7m19afvglkvrlbxkfa4emvd0fdt 161423 161421 2026-11-01T16:21:07Z Yupik 23 161423 wikitext text/x-wiki {{Jävri | nommâ = Vyelijävri | kove = | staatâ = [[Suomâ]] | eennâmkodde = [[Laapi eennâmkodde|Lappi]] | kieldâ = [[Aanaar]] | čäsuáivi alodâh = 136,6<ref name="karttapaikka">{{Nettikäldee|čujottâs=https://asiointi.maanmittauslaitos.fi/karttapaikka/|nommâ=Karttapaikka - Maanmittauslaitos|almostittem=asiointi.maanmittauslaitos.fi|čujottum=2022-08-08}}</ref> | vijđodâh = 3,46 | čäcirääji = 10,87 | stuárráámus kieŋŋâlvuotâ = 22,95 | koskâkieŋŋâlvuotâ = 7,60 | saijaavuotâ = 0,0262 | kulgâmvijđodâh = | juvvâdâh = [[Vyelijuuhâ (Avveel)|Vyelijuuhâ]] | kárttá = | kárttá-čielgiittâs = | pushpin_map = Laapi eennâmkodde | nommâ_kárttá = Vyelijävri | sajadâhkáártá kobdodâh = 250 | pushpin_label_position = | latd = 68 | latm = 35 | lats = 17 | latNS = N | longd = 27 | longm = 26 | longs = 20 | longEW = E | coord_region = | coord_display = inline,title }} '''Vyelijävri''' ({{K-fi|Alajärvi}})<ref name="karttapaikka"/><ref name="jarviwiki">{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.jarviwiki.fi/wiki/Smukanj%C3%A4rvi_(69.024.1.045))|nommâ=Smukanjärvi (69.024.1.045)|almostittem=Järvi-meriwiki|čujottum=2022-08-08|kielâ={{fi}}|ietf-kielâkoodi=fi}}</ref> lii [[jävri]] [[Aanaar]] kieldâst [[Avveel kirdemkieddi|Avveel kirdemkiedi]] alda. Tot kulá [[Paččvei čácádâh|Paččvei čácádâhân]]. Jäävri stuárráámus kieŋŋâlvuotâ lii 22,95&nbsp;m (koskâkieŋŋâlvuotâ 7,60&nbsp;m), ton vijđodâh lii 3,46&nbsp;km², ton saijaavuotâ lii 0,0262&nbsp;km³ já čäcirääji kukkodâh lii 10,87&nbsp;km. Čäsuáivi alodâh lii 136,6&nbsp;m. Vyelijävri luáštá [[Menišjuuhâ|Menišjuuvâ]] mield [[Pááđáár|Páđárân]]. ==Käldeeh== {{Käldeeh|sárgáttuvah}} [[Luokka:Aanaar jäävrih]] [[Luokka:Paččvei čácádâh]] nhcv6s5ah6snql7kq8l005lnkdht1cm 0 17012 161400 161238 2026-11-01T13:51:07Z Yupik 23 161400 wikitext text/x-wiki [[Tiätuvuárkká:JUICE spacecraft concept.jpg|thumb|300px|JUICE-konsept]] '''Jupiter Icy Moons Explorer''' ađai '''JUICE''' ({{k-smn|Jupiter jieŋâmáánui totkee}}) lii luođân, mon ulmen lii tutkâđ [[Jupiter]] jieŋâmáánuid. Juice lii ESA stivrim haahâ, moos uásálisteh NASA, JAXA (The Japan Aerospace Exploration Agency) já [[Israel]] komovuotâornijdume. Tot lii vuosmuš stuorrâ luoka missio ESA Cosmic Vision -ohjelmist.<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://scitechdaily.com/esas-jupiter-icy-moons-explorer-mission-how-to-follow-the-juice-launch-live/|nommâ=ESA’s Jupiter Icy Moons Explorer Mission: How To Follow the Juice Launch Live|tahhee=|almostittem=SciTechDaily|äigimuddo=2023-04-12|čujottum=2023-04-13|ietf-kielâkoodi=en-us}}</ref> ==Pääččim== Euroop komovuotâornijdume ESA ({{k-en|European Space Agency}}) paajij [[cuáŋuimáánu 14.]] peeivi [[2023]] Jupiter [[jieŋâmáánu]]id totkee luođân Jupiter Icy Moons Explorer [[Ranska Guayana]]st tijme 15:15 [[Suomâ]] ääigi.<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Juice|nommâ=Juice|almostittem=www.esa.int|čujottum=2023-04-13|ietf-kielâkoodi=en}}</ref> Luođân pääččim puovtij čuávvuđ njuolgâ vuolgâttâssân ESA jieijâs TV:st. Taat lâi vuosmuš tohe ESAn, ko tot ulâttij tutkâmušâidis jiečânávt olgoláá komovuotân ko [[Mars]]-planetân.<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.anarasaavis.fi/2023/04/13/jupiter-jienamaanuid-totkee-rakkeet-paccoo-onne-kuhes-tutkammaatkan/|nommâ=Jupiter jieŋâmáánuid totkee rakkeet páččoo onne kuhes tutkâmmáátkán|tahhee=Olthuis, Marja-Liisa|čujottum=2023-04-13|ietf-kielâkoodi=fi}}</ref> ==Kirdemmätki== Luođân kirdemmätki merisajasis pištá käävci ihheed. Tot kirdá [[Eennâm]] já [[Venus]] lappâd Jupiterân. Ko luođân jorá Jupiter pirrâ, te tot kirdá vistig 35 kerdid stuorrâ máánui lappâd ovdilgo tot molso juurrâmrađe Ganymedesân.<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.anarasaavis.fi/2023/04/11/jupiter-jienamaanuid-totkee-rakkeet-paccoo-cuanuimaanu-13-peeivi/|nommâ=Jupiter jieŋâmáánuid totkee rakkeet páččoo cuáŋuimáánu 13. peeivi|tahhee=Olthuis, Marja-Liisa|čujottum=2023-04-13|ietf-kielâkoodi=}}</ref> ==Tutkâmulmeh== ESA mield tutkâmmääđhist Jupiter máánoid láá čuávuvááh tutkâmulmeh:<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Juice/Exploring_the_secrets_of_Jupiter_Top_five_mysteries_Juice_will_solve|nommâ=Exploring the secrets of Jupiter: Top five mysteries Juice will solve|almostittem=www.esa.int|čujottum=2023-04-13|ietf-kielâkoodi=en}}</ref> * Lii vyerdimist, et Jupiter jieŋâmáánuin láá aasees vyelni väldimeerah. Ohtân tutkâmulmen lii tutkâđ, magareh taah väldimeerâi maailmeh láá, mon kieŋâleh jieŋâvuálásiih meerah láá já maggaar rááhtus tain lii. Ohtân ulmen lii meid tiettiđ, lii-uv čääci toi siste sálttáás vâi njaalgâ čääci. Tutkâmuš čielgee meid orroomtiilijd, moh vaigutteh meeráid já jieŋâasan já smavvâ áimukerdijd. * Ganymedes lii piäiváškode stuárráámus máánu, stuárráb ko [[Pluto]] já [[Merkurius]], já tast lii jieijâs magneetkieddi. ESA totká, mondiet taat Jupiter máánu lii nuuvt eromâš. ESA taha viärdádâllee tutkâmuš Jupiter kuulmâ čäcimaailmist, mast váldutiäddu lii Ganymedesist, mon tiäđuh viärdádâllojeh Europa- já Callisto-máánoid. Komovuotâskiijpâst láá love instrumentid, moh pyehtih mittediđ Ganymedes juurrâm, tiädduvyeimi, häämi, siskáldâs ráhtus já magneetkiedi. Tutkain meiddei puáhtá keččâđ jieŋâase siisâ suullân oovce kilomeetter kieŋŋâlvuođâ räi. * Kuálmád tutkâmkoččâmuš kuáská eellim ucâmân: lii-uv Jupiter systeemist kuássin lamaš eellim, já jis lii, te kost já kuás, já puávtáččij-uv tobbeen ain leđe eellim? Eellim lii jiäráskittee koččâmuš eidu väldimeerâi uáinust. * Niäljádin totkoo, maht Jupiter mokkáás komovuotâpiirâs hämmee ton aldapirrâs. * Viđâdin čuolmân lii, maggaar vuáruvaiguttâs lii Jupiter já ton máánui kooskâst – já moin naalijn máánuh láá vuáruvaiguttâsâst koskânis. * Kuđâdin totkoo, magareh planeteh láá kaasujietânâsplaneteh já magareh proseseh stivrejeh Jupiter šooŋâid, kemia já šoŋŋâduv já moin naalijn toh muttojeh aigij mield taansorttâsii jietânâsplanetist. * Čiččâd koččâmuš lii almolub, já tot koijâd, heiviiččij-uv Jupiter myensterin kaasujietânâssysteemáid jyehi saajeest kosmosist. ==Fáádást eres soojijn== {{Commonscat-raddalâs}} ==Käldeeh== {{Käldeeh|sárgáttuvah}} [[Luokka:Ive 2023 komovuotâtoimâ]] r5ciz1cm1bz01kophxm4qjufqj4kwnb 0 21180 161480 160171 2026-11-02T01:58:38Z InternetArchiveBot 952 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 161480 wikitext text/x-wiki {{Kirječällee | nommâ = Siri Broch Johansen<br/>Juho-Sire | kove = Siri_Broch_Johansen.jpg | šoddâm = {{Šoddâmäigi já ahe|9|03|1967|Uunjargâ|Taažâ}}<ref name="snl-siri">{{Nettikäldee|čujottâs=https://snl.no/Siri_Broch_Johansen|nommâ=Siri Broch Johansen|almostittem=Store norske leksikon|čujottum=2024-03-26|tahhee=[[Sigbjørn Skåden|Skåden, Sigbjørn]] já [[Lill Tove Fredriksen|Fredriksen, Lill Tove]]|äigimuddo=2024-02-28|kielâ={{nb}}}}</ref> | jáámmám = | hävdi = | áámmát = | noomah = | šlaajâ = | kielâ = | vanhimeh = eeči: Albert Johansen (1928–1985)<ref name="slektsbok-kvaleberg-255"/><br/>enni: Kristine Broch Johansen (1931–2011)<ref name="slektsbok-kvaleberg-255"/><ref name="da-kristine"/> | pelikyeimi = | párnááh = 1<ref name="slektsbok-kvaleberg-255"/> | nommâčáálus = | päikkisijđo = https://www.siribrochjohansen.no/ }} '''Siri Broch Johansen''', orjâlâškielân '''Juho-Sire''' teikkâ '''Veivoktár-Álber-Sire'''<ref name="skuvla-siri">{{Nettikäldee|čujottâs=http://skuvla.info/skolehist/siri-s.htm|nommâ=Dárogielat oahppi dalle, sámegieloahpaheaddji dál|almostittee=Davvi Girji|čujottum=2024-03-26|tahhee=Johansen, Siri Broch|äigimuddo=2007|kielâ={{se}}}}</ref> (š. [[njuhčâmáánu 9.]] peeivi [[1967]] [[Uunjargâ]], [[Taažâ]]) lii orjâlâš-taažâ kirječällee, lávloo, čaittâleijee, máttáátteijee já kielâpargee. Sun lii porgâm iäljárávt orjâlâškielâ oovdân, vâi tot sirduuččij čuávuváid suhâpuolváid, já vâi sij, kiäh láá monâttâm kielâs Taažâ assimilaatiopolitiik keežild, puávtáččii väldiđ tom maasâd. == Eellim == Siri Broch Johansen šoodâi [[njuhčâmáánu 9.]] peeivi [[1967]] [[Uunjargâ|Uunjaargâst]], [[Taažâ]]st. Suu eeči lâi orjâlâš máttáátteijee Albert Johansen (1928–1985), já suu enni lâi taažâ máttáátteijee Kristine Broch Johansen (1931–2011).<ref name="slektsbok-kvaleberg-255">{{Kirjekäldee|Nommâ=Slekten fra Horpestad: slektsbok som starter på Nedre Horpestad i Klepp omkring 1800 der neste generasjon kommer til Ølberg i Sola, Nord Braut i Klepp, Hodne i Klepp, Haugabakka i Klepp, Nærland i Hå og fremdeles er på Nedre Horpestad|Almostittee=[L. Kvaleberg]|Tahhee=Kvaleberg, Leiv|Sijđo=252|Ihe=2004|Isbn=82-996542-1-1|www=http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2016041448212?page=255|Čujottum=2024-03-27|Kielâ={{nb}}}}</ref><ref name="da-kristine">{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.digitalarkivet.no/view/387/pc00000003173094|nommâ=Person: Kristine Broch Johansen|almostittem=Digitalarkivet|čujottum=2024-03-27|kielâ={{nb}}}}</ref> Siri lii sunnuu kuálmád pärni. Sust lii stuorrâviljâ Bjørn (š. 1963) já stuorrâuábbi Marit (š. 1965) sehe uccâviljâ Dag (š. 1970).<ref name="slektsbok-kvaleberg-255"/> Johansen eenikielâ lii [[tárukielâ]] ige [[orjâlâškielâ]], tastko suu vanhimeh meridáin sárnuđ tuše tárukielâ pääihist.<ref name="skuvla-siri"/> Sun lii kuittâg oppâm orjâlâškielâ maŋeláá já lii sirdám tom jieijâs párnái taan eenikiellân.<ref name="skuvla-siri"/><ref>{{Lostâkäldee|Almostittem=Shared Voices Magazine|Äigimuddo=2018|Paječaalâ=Embracing Sámegiella, the Sámi Language|Tahhee=Hansen, Inga|Ihe=2018|www=https://old.uarctic.org/shared-voices/shared-voices-magazine-2018/embracing-samegiella-the-sami-language/|Čujottum=2024-03-27|Kielâ={{en}}}}</ref><ref name="nrk-1.16432265">{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.nrk.no/sapmi/siri-ii-oahppan-samegiela---muhto-nieidda_iin-valddiiga-giela-ruovttoluotta-1.16432265|nommâ=Siri ii oahppan sámegiela - muhto nieiddažiin válddiiga giela ruovttoluotta|almostittem=NRK Sápmi|čujottum=2024-03-27|tahhee=Lindseth, Ida Emilie Marakatt já Varsi, Line Alette Bjørnback|äigimuddo=2023-06-04|kielâ={{se}}}}</ref> Siri aasâi elimis nelji vuossâmuu ive [[Puálmág]]ist.<ref name="skuvla-siri"/> Sun jođeškuođij vyeliškoovlâ ive 1974. Tastko sun lâi távjá pyeccee, Säämist leijee Seida škoovlâ lasseen Siri juuđij meiddei [[Oslo]]st leijee Voksentoppen instituut, mii lii uáivildum párnáid, kiäin lii [[astma]] teikkâ mottoom [[allergia]], já pyecceiviäsu škoovlâ.<ref name="skuvla-siri"/> Ive 1979 Siri jođeškuođij Puálmág škoovlâ, maid suu uábbi já sijdâkyeimih jo juttii. Ihe maŋeláá sun sirdâšui maasâd Seida škoovlân, tastko sun ferttij jođeškyettiđ paješkoovlâ.<ref name="skuvla-siri"/> Sun valmâštui ive 1983 já varrij [[Čäcisuálui|Čäcisuollui]] áámmátškoovlâ várás.<ref name="skuvla-siri"/> Talle sun luvâškuođij orjâlâškielâ. Áámmátškoovlâ majemuu ive sun varrij Oslon já algâttij uápuid [[Sagene máttáátteijeeollâškovlâ|Sagene máttáátteijeeollâškoovlâst]] ({{k-nb|Sagene lærerhøgskole}}).<ref name="skuvla-siri"/> Tobbeen sun oopâi orjâlâškielâ nuuvt pyereest, ete sun tattui máttááttiđ orjâlâškielâ Oslo sämmiláid škovlâláid, já te sun algâttij orjâlâškielâ máttáátteijen Oslost porgemáánust 1993.<ref name="skuvla-siri"/> == Karrieer == === Čalluuh === Johansen čáálá sehe [[tárukielâ]]n já [[orjâlâškielâ]]n.<ref name="slektsbok-kvaleberg-255"/> Suu kiirjijn motomeh láá jurgâlum eres kieláid tegu [[maadâsämikielâ]]n, [[juulevsämikielâ]]n já [[suomâkielâ]]n. <!--=== Jurgâlempargo === --> === Teatter- já televisiopargo === ==== Teatter ==== Čaaitâlmčällen Johansen debytistij ive 2009 čaitâlmáin ''Eatnanspáppastallan'', maid sun čaalij uáppeidis improvisistmij vuáđuld.<ref name="ávvir-2009-06-04">{{Lostâkäldee|Almostittem=Ávvir|Äigimuddo=2009-06-04|Paječaalâ=Deanu kulturskuvla lea lihkostuvvan ja mannamin Fearasuolluide čájálmasain|Tahhee=Varsi, Silje Malene|Ihe=2009|Ihekerdi=2|Nummeer=100|Siijđoh=3|www=http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digavis_avvir_null_null_20090604_2_100_1?page=1|Čujottum=2024-03-28|Kielâ={{se}}}}</ref><ref name="ávvir-2009-10-17">{{Lostâkäldee|Almostittem=Ávvir|Äigimuddo=2009-10-17|Paječaalâ=Maŋimuš háve teáhterbihttá "Eatnanspáppastallan" čájehuvvui|Tahhee=Varsi, Silje Malene|Ihe=2009|Ihekerdi=2|Nummeer=197|Siijđoh=3|www=http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digavis_avvir_null_null_20091017_2_197_1?page=9|Čujottum=2024-03-28|Kielâ={{se}}}}</ref> Muáddi ive maŋeláá sun pyevtittij kabaree ''Samenes aften – Odne lea du vuorru'' oovtâst stivrejeijee [[Sara Margrethe Oskal]]áin já čaittâleijee [[Stamen Stanchev]]áin já meid čaittâlij kabareest.<ref name="ávvir-2011-11-11">{{Lostâkäldee|Almostittem=Ávvir|Äigimuddo=2011-11-11|Paječaalâ=Samenes aften – odne lea du vuorru — Leaikkastallá servvodagain |Tahhee= Balto, Alice |Ihe=2011|Ihekerdi=4|Nummeer=215|Siijđoh=16|www=http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digavis_avvir_null_null_20111111_4_215_1?page=15|Čujottum=2024-03-28|Kielâ={{se}}}}</ref> Ive 2013 sun pyevtittij muusikteatterčaaitâlm ''[[ČSV-republihkka]]'', mii muštâl tom, maht eellim jiečânâs sämistaatâst puávtáččij leđe. Čaaitâlm lâi ohtsâš tave-eennâmlâš proojeekt, moos uásálistii meid [[Oula Guttorm]], [[Anna Näkkäläjärvi-Länsman]], [[Anders Rimpi]] já [[Sara Margrethe Oskal]].<ref name="yle-1-2089268">{{Nettikäldee|čujottâs=https://arenan.yle.fi/poddar/1-2089268|nommâ=Beaivvi ságat: ČSV-republihkka ásahuvvo|almostittem=Yle Areena|čujottum=2024-03-28|tahhee=Lukkari, Sámmol|äigimuddo=2013-11-19|kielâ={{se}}}}</ref><ref name="yle-3-6948679">{{Nettikäldee|čujottâs=https://yle.fi/a/3-6948679|nommâ= ČSV-republihkka -čájálmasa vuosttaseahket bearjadaga |almostittem=Yle Säämi|čujottum=2024-03-28|tahhee=[[Pirita Näkkäläjärvi|Näkkäläjärvi, Pirita]]|äigimuddo=2013-11-22|kielâ={{se}}}}</ref> Čohčuv 2014 Johansen čäällim ''Gurut guvlui Heahtás'' lâi [[Sämmilâš aalmuglâšteatter Piäiváš|Piäiváš-aalmuglâšteatter]] ohjelmist.<ref name="yle-3-7507588">{{Nettikäldee|čujottâs=https://yle.fi/a/3-7507588|nommâ= Geahča Gurut guvlui Heahtás -teáhterbihtá videoseavtti |almostittem=Yle Säämi|čujottum=2024-03-28|tahhee=[[Pirita Näkkäläjärvi|Näkkäläjärvi, Pirita]]|äigimuddo= 2014-10-03 |kielâ={{se}}}}</ref> Turnee aalgij [[Kuovdâkiäinu]]st roovvâdmáánu aalgâst, já tot nuuvâi [[Oslo]]st skammâmáánu pelimuddoost.<ref name="yle-3-7507588"/> Ive 2016 sun čaalij ''MariAmira - fortellinger om flukt'', maid sun ovdedij oovtâst [[Kongsbakken áámmátškoovlâ]] draamalinjá 2. luoka uáppeiguin.<ref name="dramas-10308">{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.dramas.no/manus/10308|nommâ= MariAmira - en fortelling om flukt |almostittem=Dramas|čujottum=2024-03-28|kielâ={{nb}}}}</ref> ==== Jienâčaittâlem ==== Sämitige alguu vuáđuld [[Yle]] já [[Gutsy Animations]] -pyevtittemfinnodâh rähtiškuottii uđđâ [[Muumileehi (animaatioráiđu)|Muumileehi]]-rááiđu [[orjâlâškielâ]]n, [[anarâškielâ]]n já [[nuorttâlâškielâ]]n.<ref name="st-15032019">{{Nettikäldee | Čujottâs = https://samediggi.fi/an/aigikyevdil/muumileehi-raidu-rahtoo-samikielan-samitige-alguu-vuaduld/ | Nommâ = Muumileehi-ráiđu ráhtoo sämikielân Sämitige alguu vuáđuld | Almostittem = Sämitigge | Äigimuddo = 2019-03-15| Čujottum = 2024-03-26 }}</ref><ref name="yle-11203117">{{Nettikäldee | Čujottâs = https://yle.fi/uutiset/osasto/sapmi/pudding_vai_bajalas__mumenvaggi-raidu_jorgaluvvo_eagalsgielas_golmma_samegillii/11203117 | Nommâ = Pudding vai bajálaš? – Mumenvággi-ráidu jorgaluvvo eaŋgalsgielas golmma sámegillii | Tahhee = Paltto, Anni-Saara | Almostittem = Yle Säämi | Äigimuddo = 2020-02-11 | Čujottum = 2020-12-20 | Kielâ = {{se}}}}</ref> Johansen lii jienâčaittâlâm [[Muumienni|Muumieeni]] roolâ orjâlâškielâg rááiđust.<ref name="gutsy-fi-sme">{{Nettikäldee | Čujottâs = https://www.gutsy.fi/post/saamenkielinen-muumilaakso-mumenv%C3%A1ggi-alkaa-13-4-%C3%A4%C3%A4nin%C3%A4yttelij%C3%B6in%C3%A4-mm-mikkel-gaup-ja-%C3%A1ilu-valle | Nommâ = Saamenkielinen Muumilaakso Mumenvággi alkaa 13.4. – ääninäyttelijöinä mm. Mikkel Gaup ja Áilu Valle | Almostittem = Gutsy Animations | Äigimuddo = 2020-03-30 | Čujottum = 2024-03-26 | Kielâ = {{fi}} | arkkâdâh = https://web.archive.org/web/20230609224236/https://www.gutsy.fi/post/saamenkielinen-muumilaakso-mumenv%C3%A1ggi-alkaa-13-4-%C3%A4%C3%A4nin%C3%A4yttelij%C3%B6in%C3%A4-mm-mikkel-gaup-ja-%C3%A1ilu-valle | vyerkkejum = 2023-06-09}}</ref><ref name="yle-11274509">{{Nettikäldee | Čujottâs = https://yle.fi/a/3-11274509 | Nommâ = Fargga Mumenvákkis sámástišgohtet – Ráppár Ailu Valle lea Mumenstállu | Tahhee = Rinta-Tassi, Minna | Almostittem = Yle Säämi | Äigimuddo = 2019-03-30 | Čujottum = 2024-03-26 | Kielâ = {{se}}}}</ref> Toos lasseen sun lii luuhâm sehe jieijâs já iáräsij kiirjijd páádán.<ref name="nlb-broch-brev"/><ref name="nlb-eira-palismaa-hás"/><ref name="nlb-gaski-čállit"/><ref name="nlb-nedrejord-flukta"/><ref name="nlb-fjellgren-nord-stemmer"/> === Muusik === Johansen lii lávloo-uv. Ive 2001 sun jurgâlškuođij kanadalâš musikkár [[Leonard Cohen]] pittáid orjâlâškielân.<ref name="ságat-broch-cohen">{{Lostâkäldee|Almostittem=Ságat|Äigimuddo=2011-05-18|Paječaalâ=Cohen på samisk i Tana|Tahhee=Tapio, Hans-Petter|Ihe=2011|Nummeer=93|Čujottum=2024-03-28|Kielâ={{nb}}}}</ref> Täid pittáid Johansen lii meid lávlum maŋgii lyeve alne. Ive 2002 sun uásálistij vuossâmuu keerdi Sámi Grand Prix -juoigâm- já lávlumkiišton.<ref name="nrk-1.2147094">{{Nettikäldee | Čujottâs = https://www.nrk.no/sapmi/sami-grand-prix-leksikon-1.2147094 | Nommâ = Hvem-Hva-Når om Sámi Grand Prix - 2018| Tahhee = Hætta, Wenche Marie | Almostittem = NRK Sápmi | Almostittemsaje = | Äigimuddo = 2007-03-29 | Čujottum = 2024-03-07 | Kielâ = {{no}} já {{se}}}}</ref><ref name="altaposten-2002-02-20">{{Lostâkäldee|Almostittem=Altaposten|Äigimuddo=2002-02-20|Paječaalâ=Svenske blir med|Ihe=2002|Ihekerdi=34|Nummeer=43|Siijđoh=7|www=Altaposten | stad = Norge;Finnmark;;Alta;;;; | url = http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digavis_altaposten_null_null_20020220_34_43_1?page=5|Čujottum=2024-03-28|Kielâ={{nb}}}}</ref> Sun uásálistij lávlumuásán pittáin ''Mo nu gis lea'', mon saanijd já nuotâ sun lâi jieš ráhtám.<ref name="nrk-1.2147094"/> Ive 2005 almostum uđđâ orjâlâškielâg salmâkiirján Johansen lii čáállám já nuottim kulmâ saalmâ: nr 470, 562 já 589.<ref name="áššu-2006-02-28">{{Lostâkäldee|Almostittem=Áššu|Äigimuddo=2006-02-28|Paječaalâ=Ođđa sálbmagirji: Ođđa čállit, jorgaleaddjit ja šuokŋadahkkit|Tahhee=Gaup, Mikkel A.|Ihe=2006|Ihekerdi=14|Nummeer=17|Siijđoh=8–9|www=http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digavis_assu_null_null_20060228_13_17_1?page=7|Čujottum=2024-03-28|Kielâ={{se}}}}</ref> Toos lasseen sun lii jurgâlâm oovtâ saalmâ ađai saalmâ 597.<ref name="áššu-2006-02-28"/> == Palhâšumeh == Johansen lii finnim [[Sämirääđi kirjálâšvuotâpalhâšume]] jo kuohtii: ive 2012 kirjestis ''[[Sárá beaivegirji]]'' já uđđâsist ive 2016 kirjestis ''[[Mun lean čuoigi]]''.<ref name="sr-6540634">{{Nettikäldee | Čujottâs = https://sverigesradio.se/artikel/6540634 | Nommâ = Får samiskt litteraturpris för sin ungdomsroman | Almostittem = Sameradion | Äigimuddo = 2016-10-14 | Čujottum = 2020-12-27 | Kielâ = {{sv}}}}</ref><ref name="avvir-nr2016">{{Nettikäldee | Čujottâs = https://www.avvir.no/siri-broch-johansen-oazzu-samiradi-girjjalasvuodabalkkasumi/ | Nommâ = Siri Broch Johansen oažžu Sámiráđi girjjálašvuođabálkkašumi | Tahhee = Anti, Kila | Almostittem = Ávvir | Äigimuddo = 2016-10-14 | Čujottum = 2020-12-27 | Kielâ = {{se}} | arkkâdâh = https://web.archive.org/web/20240326213146/https://www.avvir.no/siri-broch-johansen-oazzu-samiradi-girjjalasvuodabalkkasumi/ | vyerkkejum = 2024-03-26}}</ref><ref name="yle-9230226">{{Nettikäldee | Čujottâs = https://yle.fi/uutiset/osasto/sapmi/samirai_jagi_2016_girjjalasvuoabalkkasupmi_siri_broch_johansenii/9230226 | Nommâ = Sámiráđi jagi 2016 girjjálašvuođabálkkašupmi Siri Broch Johansenii | Tahhee = Guttorm, Susanna | Almostittem = Yle Säämi | Äigimuddo = 2016-10-14 | Čujottum = 2020-12-27 | Kielâ = {{se}}}}</ref><ref name="yle-3-6627622">{{Nettikäldee | Čujottâs = https://yle.fi/a/3-6627622 | Nommâ = Sámiráđi girjebálkkašupmi Siri Broch Johansenii | Almostittem = Yle Säämi | Äigimuddo = 2012-03-21 | Čujottum = 2024-03-27 | Kielâ = {{se}}}}</ref> Njuhčâmáánust 2024 sun finnij [[Ibsen-palhâšume]] iävtukkâsvuođâ čaitâlmistis ''Sálva Håndtak'', mon vuosâeehid uárnejui [[čohčâmáánu 6.]] peeivi [[2023]] [[Hålogaland teatter]]ist.<ref name="skien-ibsen-2024">{{Nettikäldee|čujottâs=https://skien.kommune.no/kultur-idrett-og-frivillighet/kultur/henrik-ibsen/nyhet/nominerte-til-ibsenprisen/|nommâ=Nominerte til Ibsenprisen|almostittem=Skien kieldâ|čujottum=2024-03-27|äigimuddo=2024-03-04|kielâ={{nb}}|arkkâdâh=https://web.archive.org/web/20240327034556/https://skien.kommune.no/kultur-idrett-og-frivillighet/kultur/henrik-ibsen/nyhet/nominerte-til-ibsenprisen/|vyerkkejum=2024-03-27}}</ref> Kuovâmáánust 2025 almostui almottâs, ete Broch Johansen lii oppeet iävtukkâssân Ibsen-palhâšumán, taan keerdi čaitâlmistis ''Per Hansen''.<ref name="nrk-ibsen-2025">{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.nrk.no/sapmi/nobel-vuoiti-ja-sami-girje_alli-nammaduvvon-ibsen-balkka_upmai-1.17317112|nommâ=Nobel-vuoiti ja sámi girječálli nammaduvvon Ibsen-bálkkašupmái|almostittem=NRK Sápmi|čujottum=2025-03-05|äigimuddo=2024-02-26|kielâ={{se}}}}</ref> Taan-uv Ibsen-palhâšume sun vuoitij.<ref name="nrk-1.17349444">{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.nrk.no/sapmi/juho-sirei-geigejuvvui-ibsen-balkka_upmi-1.17349444|nommâ=Juho-Sirei geigejuvvui Ibsen-bálkkašupmi|almostittem=NRK Sápmi|čujottum=2025-03-22|äigimuddo=2024-03-20|kielâ={{se}}}}</ref> == Pargoh == === Albumeh === ==== Nurâldâhskiäruh ==== Johansenist lii pittá čuávuváá skiärust: * 2002 – [[Sami Grand Prix 2002 (album)|Sami Grand Prix 2002]], pittáin ''Mo Nu Gis Lea?'' === Kirjeh === * [[2010]] – ''[[Saras dagbok]]''<ref name="bibsent-broch-9788292044872">{{Nettikäldee|čujottâs= https://www.bibsent.no/saras-dagbok-barne-og-ungdomsroman-9788292044872 |nommâ= Saras dagbok : barne- og ungdomsroman |almostittem= Biblioteksentralen |čujottum=2024-03-27|kielâ ={{nb}}}}</ref> * [[Ive 2010 sämikielâliih kirjeh|2010]] – ''[[Sárá beaivegirji]]''<ref name="yle-3-6627622"/><ref name="finna-broch-939242">{{Nettikäldee |čujottâs= https://www.finna.fi/Record/lapinkirjasto.939242 |nommâ= Sárá beaivegirji : mánáid- ja nuoraidromána |almostittem= Finna |čujottum= 2024-03-27 |kielâ= {{fi}} |arkkâdâh= https://web.archive.org/web/20240327040305/https://www.finna.fi/Record/lapinkirjasto.939242 |vyerkkejum= 2024-03-27}}</ref> * [[Ive 2012 sämikielâliih kirjeh|2012]] – ''[[Eatnanspáppastallan]]''<ref name="finna-broch-1080509">{{Nettikäldee |čujottâs= https://www.finna.fi/Record/lapinkirjasto.1080509 |nommâ= Eatnanspáppastallan |almostittem= Finna |čujottum= 2024-03-27 |kielâ= {{fi}} |arkkâdâh= https://web.archive.org/web/20240327045157/https://www.finna.fi/Record/lapinkirjasto.1080509 |vyerkkejum= 2024-03-27}}</ref> * [[2014]] – ''[[Jeg er en skiløper]]''<ref name="finna-broch-9788282631570">{{Nettikäldee|čujottâs= https://www.bibsent.no/jeg-er-en-skiloper-9788282631570 |nommâ= Jeg er en skiløper |almostittem= Biblioteksentralen |čujottum=2024-03-27|kielâ ={{nb}}}}</ref> * [[2015]] – ''[[Elsa Laula Renberg. Historien om samefolkets store Minerva]]'' {{nb}}<ref name="libris-broch-17581785-nb">{{Nettikäldee|čujottâs=https://libris.kb.se/bib/17581785|nommâ=Elsa Laula Renberg : historien om samefolkets store Minerva / av Siri Broch Johansen.|almostittem=Ruotâ kunâgâslâš kirjerááju LIBRIS|čujottum=2024-03-28|kielâ={{sv}}}}</ref> * [[2015]] – ''[[Elsa Laula Renberg. Historien om samefolkets stora Minerva]]'' {{sv}}<ref name="libris-broch-20800475-sv">{{Nettikäldee|čujottâs=https://libris.kb.se/bib/20800475|nommâ=Elsa Laula Renberg : historien om samefolkets stora Minerva / av Siri Broch Johansen.|almostittem=Ruotâ kunâgâslâš kirjerááju LIBRIS|čujottum=2024-03-28|kielâ={{sv}}}}</ref> * [[Ive 2017 sämikielâliih kirjeh|2017]] – ''[[Elsa Laula Renberg. Sápmelaččaid ovdamanni]]''<ref name="libris-broch-21848905-se">{{Nettikäldee|čujottâs=https://libris.kb.se/bib/21848905|nommâ=Elsa Laula Renberg : sápmelaččaid ovdamanni / Siri Broch Johansen.|almostittem=Ruotâ kunâgâslâš kirjerááju LIBRIS|čujottum=2024-03-28|kielâ={{sv}}}}</ref> * [[2020]] – ''[[Brev til kommisjonen]]''<ref name="finna-broch-1827270">{{Nettikäldee|čujottâs= https://www.finna.fi/Record/lapinkirjasto.1827270 |nommâ= Brev til kommisjonen |almostittem= Finna |čujottum=2024-03-27|kielâ ={{fi}}}}</ref> * [[Ive 2020 sämikielâliih kirjeh|2020]] – ''[[Reivvet kommišuvdnii]]''<ref name="finna-broch-1827269">{{Nettikäldee |čujottâs= https://www.finna.fi/Record/lapinkirjasto.1827269 |nommâ= Reivvet kommišuvdnii |almostittem= Finna |čujottum= 2024-03-27 |kielâ= {{fi}} |arkkâdâh= https://web.archive.org/web/20240327141110/https://www.finna.fi/Record/lapinkirjasto.1827269 |vyerkkejum= 2024-03-27}}</ref> * [[Ive 2023 sämikielâliih kirjeh|2023]] – ''[[Sabmie ovttastuvvon siiddat]]: friddja máilmmi duddjot teáhtera bokte – teatrale forsøk på skape en ukolonisert verden'' (čaitâlmeh orjâlâš- já tárukieláid)<ref name="bibsent-broch-9788282635271">{{Nettikäldee|čujottâs= https://www.bibsent.no/sabmie-ovttastuvvon-siiddat-friddja-mailmmi-duddjot-teahtera-9788282635271 |nommâ= Sabmie ovttastuvvon siiddat : friddja máilmmi duddjot teáhtera bokte = teatrale forsøk på skape en ukolonisert verden |almostittem= Biblioteksentralen |čujottum=2024-03-27|kielâ ={{nb}}}}</ref><ref name="finna-broch-1919769">{{Nettikäldee |čujottâs= https://www.finna.fi/Record/lapinkirjasto.1919769 |nommâ= Sabmie ovttastuvvon siiddat : friddja máilmmi duddjot teáhtera bokte = teatrale forsøk på skape en ukolonisert verden |almostittem= Finna |čujottum= 2024-03-27 |kielâ= {{fi}} |arkkâdâh= https://web.archive.org/web/20240327141635/https://www.finna.fi/Record/lapinkirjasto.1919769 |vyerkkejum= 2024-03-27}}</ref> * [[Ive 2024 sämikielâliih kirjeh|2024]] – ''[[Ujus Unni]]''<ref name="bibsent-broch-9788282635455">{{Nettikäldee|čujottâs= https://www.bibsent.no/ujus-unni-9788282635455 |nommâ= Ujus Unni |almostittem= Biblioteksentralen |čujottum=2024-03-27|kielâ ={{nb}}}}</ref> ==== Johansen toimâttem kirjeh ==== Johansen lii toimâttâm maaŋgâkielâsâš ''Sámi skuvlahistorjá'' -rááiđu oovtâst [[Svein Lund]]áin, [[Elfrid Boine]]in já [[Siv Rasmussen]]áin. Rááiđu lii luuhâmnáál [http://skuvla.info/ neetist]. * [[Ive 2005 sämikielâliih kirjeh|2005]] – ''[http://skuvla.info/skolehist/ssh1-s.htm Sámi skuvlahistorjá 1]''<ref name="finna-broch-sh1-710147">{{Nettikäldee|čujottâs= https://www.finna.fi/Record/lapinkirjasto.710147 |nommâ= Sámi skuvlahistorjá : artihkkalat ja muitalusat Sámi skuvlaeallimis : artikler og minner fra skolelivet i Sápmi = Samisk skolehistorie. 1 |almostittem= Finna |čujottum=2024-03-27|kielâ ={{fi}}}}</ref> * [[Ive 2007 sämikielâliih kirjeh|2007]] – ''[http://skuvla.info/skolehist/ssh2-s.htm Sámi skuvlahistorjá 2]''<ref name="finna-broch-sh2-9925187163506253">{{Nettikäldee|čujottâs= https://www.finna.fi/Record/helka.9925187163506253 |nommâ= Sámi skuvlahistorjá : artihkkalat ja muittut skuvlaeallimis Sámis = Smij skåvllåhiståvrrå :ártihkkala ja mujto skåvllåiellemis Sámen = Saemien skuvle-vaajese : tjaalegh jih mojhtsh skuvlen-jieliemistie Sapmesne = Samisk skolehistorie : artikler og minner fra skolelivet i Sápmi. 2 |almostittem= Finna |čujottum=2024-03-27|kielâ ={{fi}}}}</ref> * [[Ive 2009 sämikielâliih kirjeh|2009]] – ''[http://skuvla.info/skolehist/ssh3-s.htm Sámi skuvlahistorjá 3]''<ref name="finna-broch-sh3-9921778173506253">{{Nettikäldee|čujottâs= https://www.finna.fi/Record/helka.9921778173506253 |nommâ= Sámi skuvlahistorjá: artihkkalat ja muittut skuvlaeallimis Sámis = Sámij skåvllåhiståvrrå : ártihkkala ja mujto skåvllåiellemis Sámen = Saemien skuvle-vaajese : tjaalegh jih mojhtsh skuvlen-jieliemistie Sapmesne = Samisk skolehistorie : artikler og minner fra skolelivet i Sápmi 3 |almostittem= Finna |čujottum=2024-03-27|kielâ ={{fi}}}}</ref> * [[Ive 2005 sämikielâliih kirjeh|2010]] – ''[http://skuvla.info/skolehist/ssh4-s.htm Sámi skuvlahistorjá 4]''<ref name="finna-broch-sh4-9922249263506253">{{Nettikäldee|čujottâs= https://www.finna.fi/Record/helka.9922249263506253 |nommâ= Sámi skuvlahistorjá: artihkkalat ja muittut skuvlaeallimis Sámis. 4 |almostittem= Finna |čujottum=2024-03-27|kielâ ={{fi}}}}</ref> * [[Ive 2011 sämikielâliih kirjeh|2011]] – ''[http://skuvla.info/skolehist/ssh5-s.htm Sámi skuvlahistorjá 5]''<ref name="finna-broch-sh5-9925187103506253">{{Nettikäldee|čujottâs= https://www.finna.fi/Record/helka.9925187103506253 |nommâ= Sámi skuvlahistorjá : artihkkalat ja muittut skuvlaeallimis Sámis = Sámij skåvllåhiståvrrå : ártihkkala ja mujto skåvllåiellemis Sámen = Saemien skuvle-vaajese : tjaalegh jih mojhtsh skuvlen-jieliemistie Sapmesne = Samisk skolehistorie : artikler og minner fra skolelivet i Sápmi. 5 |almostittem= Finna |čujottum=2024-03-27|kielâ ={{fi}}}}</ref> * [[Ive 2013 sämikielâliih kirjeh|2013]] – ''[http://skuvla.info/skolehist/ssh6-s.htm Sámi skuvlahistorjá 6]''<ref name="finna-broch-sh6-9925187073506253">{{Nettikäldee|čujottâs= https://www.finna.fi/Record/helka.9925187073506253 |nommâ= Sámi skuvlahistorjá : artihkkalat ja muitalusat Sámi skuvlaeallimis Sámis = Sámij skåvllåhiståvrrå : ártihkkala ja mujto skåvllåiellemis Sámen = Saemien skuvle-vaajese : tjaalegh jih mojhtsh skuvlen-jieliemistie Sapmesne = Samisk skolehistorie : artikler og minner fra skolelivet i Sápmi. 6 |almostittem= Finna |čujottum=2024-03-27|kielâ ={{fi}}}}</ref> ==== Johansen jurgâlem kirjeh ==== * [[Ive 2016 sämikielâliih kirjeh|2016]] – ''[[Skeaŋka]]: Kristus-muitalus'', čáállám [[Anne-Grethe Leine Bientie]]<ref name="finna-broch-1371691">{{Nettikäldee |čujottâs= https://www.finna.fi/Record/lapinkirjasto.1371691 |nommâ= Skeaŋka : Kristus-muitalus |almostittem= Finna |čujottum= 2024-03-27 |kielâ= {{fi}} |arkkâdâh= https://web.archive.org/web/20240327140217/https://www.finna.fi/Record/lapinkirjasto.1371691 |vyerkkejum= 2024-03-27}}</ref> * [[Ive 2019 sämikielâliih kirjeh|2019]] – ''[[Prinsa Alit]]'', čáállám [[Marc de Bel]]<ref name="finna-broch-2466821">{{Nettikäldee |čujottâs= https://www.finna.fi/Record/helmet.2466821 |nommâ= Prinsa Alit |almostittem= Finna |čujottum= 2024-03-27 |kielâ= {{fi}} |arkkâdâh= https://web.archive.org/web/20240327140529/https://www.finna.fi/Record/helmet.2466821 |vyerkkejum= 2024-03-27}}</ref> ==== Johansen kirjeh eres kieláid ==== * [[Ive 1997 sämikielâliih kirjeh|1997]] – ''[[Mii leat ain dás]]'', orjâlâškielân jurgâlâm [[Ingrid Nordal]]<ref name="finna-broch-246764">{{Nettikäldee |čujottâs= https://www.finna.fi/Record/lapinkirjasto.246764 |nommâ= Mii leat ain dás = Vi er ennå her |almostittem= Finna |čujottum= 2024-03-27 |kielâ= {{fi}} |arkkâdâh= https://web.archive.org/web/20240327035227/https://www.finna.fi/Record/lapinkirjasto.246764 |vyerkkejum= 2024-03-27}}</ref> * [[Ive 2010 sämikielâliih kirjeh|2010]] – ''[[Saaran gærja]]'', maadâsämikielân jurgâlâm [[Aasta Vangberg]]<ref name="finna-broch-9911829633906252">{{Nettikäldee |čujottâs= https://www.finna.fi/Record/oy.9911829633906252 |nommâ= Saaran gærja : rovmane maanide jih noeride |almostittem= Finna |čujottum= 2024-03-27 |kielâ= {{fi}} |arkkâdâh= https://web.archive.org/web/20240327041107/https://www.finna.fi/Record/oy.9911829633906252 |vyerkkejum= 2024-03-27}}</ref> * [[Ive 2010 sämikielâliih kirjeh|2010]] – ''[[Sárá biejvvegirjje]]'', juulevsämikielân jurgâlâm [[Samuel Gælok]]<ref name="finna-broch-9916648283906252">{{Nettikäldee |čujottâs= https://www.finna.fi/Record/oy.9916648283906252 |nommâ= Sárá biejvvegirjje : romádna mánájda nuorajda |almostittem= Finna |čujottum= 2024-03-27 |kielâ= {{fi}} |arkkâdâh= https://web.archive.org/web/20240327041105/https://www.finna.fi/Record/oy.9916648283906252 |vyerkkejum= 2024-03-27}}</ref> * [[Ive 2014 sämikielâliih kirjeh|2014]] – ''[[Mun lean čuoigi]]'', orjâlâškielân jurgâlâm [[Sauli Guttorm]]<ref name="finna-broch-1542212">{{Nettikäldee |čujottâs= https://www.finna.fi/Record/jykdok.1542212 |nommâ= Mun lean čuoigi |almostittem= Finna |čujottum= 2024-03-27 |kielâ= {{fi}} |arkkâdâh= https://web.archive.org/web/20240327035448/https://www.finna.fi/Record/jykdok.1542212 |vyerkkejum= 2024-03-27}}</ref> ==== Pitáh eres kiirjijn ==== * [[2010]] – ''[[Fornorskningsoffer]]'', monolog ''MonolUng''-kirjeest * [[Ive 2015 sämikielâliih kirjeh|2015]] – ''Válddes don ge! maid don dagat? sámi nuorat ja gárihuhttinmirkkot'', čáállám [[Anna Rita Spein]] já orjâlâškielân jurgâlâm [[Elle Márjá Vars]]. Johansen lii čáállám kiirján nelji fiktiomuštâlus.<ref name="finna-broch-1211184">{{Nettikäldee|čujottâs= https://www.finna.fi/Record/lapinkirjasto.1211184 |nommâ= Válddes don ge! Maid don dagat? : sámi nuorat ja gárihuhttinmirkkot |almostittem= Finna |čujottum=2024-03-27|kielâ ={{fi}}}}</ref> === Čuágástâhčäällimkirjeh === * [[2017]] – ''[[Jeg er en skiløper]]'' {{nb}}<ref name="nlb-broch-skiløper"/> * [[Ive 2024 sämikielâliih kirjeh|2024]] – ''[[Reivvet kommisuvdnii]]''<ref name="nlb-broch-reivvet"/> === E-kirjeh === * [[2017]] – ''[[Jeg er en skiløper]]'' {{nb}}<ref name="nlb-broch-skiløper"/> * [[2021]] – ''[[Brev til kommisjonen]]'' {{nb}}<ref name="nlb-broch-brev"/> * [[Ive 2021 sämikielâliih kirjeh|2021]] – ''[[Sámi čállit - 25 sámi čáppa- ja fágagirjjálaš sátneduojára]]'', čáállám [[Harald Gaski]]<ref name="nlb-gaski-čállit"/> * [[Ive 2024 sämikielâliih kirjeh|2024]] – ''[[Reivvet kommisuvdnii]]''<ref name="nlb-broch-reivvet">{{Nettikäldee |čujottâs=https://www.nlb.no/boker/voksne/fag-og-fakta/samfunn/reivvet-kommisuvdnii |nommâ=Reivvet kommisuvdnii |almostittem=[[Taažâ jienâ- já čyegisčaalâkirjerááju]] NLB |čujottum=2024-03-31 |kielâ={{nb}} |arkkâdâh=https://web.archive.org/web/20240331021105/https://www.nlb.no/boker/voksne/fag-og-fakta/samfunn/reivvet-kommisuvdnii |vyerkkejum=2024-03-31}}</ref> === Jienâkirjeh === * [[Ive 2010 sämikielâliih kirjeh|2010]] – ''[[Sárá beaivegirji]]'' (CD-jienâkirje), páádán luuhâm [[Sara Margrethe Oskal]]<ref name="finna-broch-1027371">{{Nettikäldee |čujottâs= https://www.finna.fi/Record/lapinkirjasto.1027371 |nommâ= Sárá beaivegirji: mánáid- ja nuoraidromána |almostittem= Finna |čujottum= 2024-03-27 |kielâ= {{fi}} |arkkâdâh= https://web.archive.org/web/20240327040642/https://www.finna.fi/Record/lapinkirjasto.1027371 |vyerkkejum= 2024-03-27}}</ref> * [[Ive 2010 sämikielâliih kirjeh|2010]] – ''[[Sárá biejvvegirjje]]'' (MP3-jienâkirje), juulevsämikielân jurgâlâm [[Samuel Gælok]] já páádán luuhâm [[Elli-Ristin Tuorda]]<ref name="finna-broch-9917107783906252">{{Nettikäldee |čujottâs= https://www.finna.fi/Record/oy.9917107783906252 |nommâ= Sárá biejvvegirjje : romádna mánájda nuorajda |almostittem= Finna |čujottum= 2024-03-27 |kielâ= {{fi}} |arkkâdâh= https://web.archive.org/web/20240327041106/https://www.finna.fi/Record/oy.9917107783906252 |vyerkkejum= 2024-03-27}}</ref> * [[Ive 2014 sämikielâliih kirjeh|2014]] – ''[[Mun lean čuoigi]]'' (CD-jienâkirje), orjâlâškielân jurgâlâm [[Sauli Guttorm]] já páádán luuhâm [[Oula Guttorm]]<ref name="finna-broch-bibsent-9788282631587">{{Nettikäldee|čujottâs= https://www.bibsent.no/mun-lean-cuoigi-9788282631587 |nommâ= Mun lean čuoigi |almostittem= Biblioteksentralen |čujottum=2024-03-27|kielâ ={{nb}}}}</ref> * [[2016]] – ''[[Elsa Laula Renberg. Historien om samefolkets store Minerva]]'', páádán luuhâm [[Liv Steen]] {{nb}}<ref name="nlb-elsa-jienâkirje">{{Nettikäldee |čujottâs=https://www.nlb.no/boker/voksne/fag-og-fakta/samfunn/elsa-laula-renberg-historien-om-samefolkets-store-minerva |nommâ=Elsa Laula Renberg - historien om samefolkets store Minerva |almostittem=[[Taažâ jienâ- já čyegisčaalâkirjerááju]] NLB |čujottum=2024-03-31 |kielâ={{nb}} |arkkâdâh=https://web.archive.org/web/20240331012937/https://www.nlb.no/boker/voksne/fag-og-fakta/samfunn/elsa-laula-renberg-historien-om-samefolkets-store-minerva |vyerkkejum=2024-03-31}}</ref> * [[2017]] – ''[[Jeg er en skiløper]]'', páádán luuhâm [[Jonas Strand Gravli]] {{nb}}<ref name="nlb-broch-skiløper">{{Nettikäldee |čujottâs=https://www.nlb.no/boker/ungdom/vaere-ung/jeg-er-en-skiloper |nommâ=Jeg er en skiløper |almostittem=[[Taažâ jienâ- já čyegisčaalâkirjerááju]] NLB |čujottum=2024-03-31 |kielâ={{nb}} |arkkâdâh=https://web.archive.org/web/20240331014543/https://www.nlb.no/boker/ungdom/vaere-ung/jeg-er-en-skiloper |vyerkkejum=2024-03-31}}</ref> * [[Ive 2018 sämikielâliih kirjeh|2018]] – ''[[Elsa Laula Renberg. Sápmelaccaid ovdamanni]]'', páádán luuhâm [[Magne Ove Varsi]]<ref name="nlb-elsa-tave-jienâkirje">{{Nettikäldee |čujottâs=https://www.nlb.no/boker/barn/kjente-personer/elsa-laula-renberg-sapmelaaid-ovdamanni |nommâ=Elsa Laula Renberg - sápmelaccaid ovdamanni |almostittem=[[Taažâ jienâ- já čyegisčaalâkirjerááju]] NLB |čujottum=2024-03-31 |kielâ={{nb}} |arkkâdâh=https://web.archive.org/web/20240331014234/https://www.nlb.no/boker/barn/kjente-personer/elsa-laula-renberg-sapmelaaid-ovdamanni |vyerkkejum=2024-03-31}}</ref> ==== Johansen páádán luuhâm kirjeh ==== * [[2021]] – ''[[Brev til kommisjonen]]'' {{nb}}<ref name="nlb-broch-brev">{{Nettikäldee |čujottâs=https://www.nlb.no/boker/voksne/fag-og-fakta/samfunn/brev-til-kommisjonen |nommâ=Brev til kommisjonen |almostittem=[[Taažâ jienâ- já čyegisčaalâkirjerááju]] NLB |čujottum=2024-03-31 |kielâ={{nb}} |arkkâdâh=https://web.archive.org/web/20240331014805/https://www.nlb.no/boker/voksne/fag-og-fakta/samfunn/brev-til-kommisjonen |vyerkkejum=2024-03-31}}</ref> * [[Ive 2021 sämikielâliih kirjeh|2021]] – ''[[Hás čálát! - sámegiela veahkkegirjjáš]]'', čáállám [[Inger Marie Gaup Eira]] já [[Maaren Palismaa]]<ref name="nlb-eira-palismaa-hás">{{Nettikäldee |čujottâs=https://www.nlb.no/boker/voksne/fag-og-fakta/litteratur-og-sprak/has-calat |nommâ=Hás čálát! - sámegiela veahkkegirjjáš |almostittem=[[Taažâ jienâ- já čyegisčaalâkirjerááju]] NLB |čujottum=2024-03-31 |kielâ={{nb}} |arkkâdâh=https://web.archive.org/web/20240331021104/https://www.nlb.no/boker/voksne/fag-og-fakta/litteratur-og-sprak/has-calat |vyerkkejum=2024-03-31}}</ref> * [[Ive 2021 sämikielâliih kirjeh|2021]] – ''[[Sámi čállit - 25 sámi čáppa- ja fágagirjjálaš sátneduojára]]'', čáállám [[Harald Gaski]]<ref name="nlb-gaski-čállit">{{Nettikäldee |čujottâs=https://www.nlb.no/boker/voksne/fag-og-fakta/litteratur-og-sprak/sami-callit |nommâ=Sámi čállit - 25 sámi čáppa- ja fágagirjjálaš sátneduojára |almostittem=[[Taažâ jienâ- já čyegisčaalâkirjerááju]] NLB |čujottum=2024-03-31 |kielâ={{nb}} |arkkâdâh=https://web.archive.org/web/20240331015122/https://www.nlb.no/boker/voksne/fag-og-fakta/litteratur-og-sprak/sami-callit |vyerkkejum=2024-03-31}}</ref> * [[2022]] – ''[[Davvin 1]]. Nordsamisk for begynnere'', čáállám [[Inga Guttorm]], [[Klaus Peter Nickel]] já [[Johan Jernsletten]] {{nb}} <small>já</small> {{se}}<ref name="nlb-davvin-1">{{Nettikäldee |čujottâs=https://www.nlb.no/boker/voksne/fag-og-fakta/litteratur-og-sprak/davvin-nordsamisk-for-begynnere |nommâ=Davvin |almostittem=[[Taažâ jienâ- já čyegisčaalâkirjerááju]] NLB |čujottum=2024-03-31 |kielâ={{nb}} |arkkâdâh=https://web.archive.org/web/20240331020230/https://www.nlb.no/boker/voksne/fag-og-fakta/litteratur-og-sprak/davvin-nordsamisk-for-begynnere |vyerkkejum=2024-03-31}}</ref> * [[2022]] – ''[[Davvin 2]]. Samisk for begynnere'', čáállám [[Inga Guttorm]], [[Klaus Peter Nickel]] já [[Johan Jernsletten]] {{nb}} <small>já</small> {{se}}<ref name="nlb-davvin-2">{{Nettikäldee |čujottâs=https://www.nlb.no/boker/voksne/fag-og-fakta/litteratur-og-sprak/davvin-samisk-for-begynnere |nommâ=Davvin |almostittem=[[Taažâ jienâ- já čyegisčaalâkirjerááju]] NLB |čujottum=2024-03-31 |kielâ={{nb}} |arkkâdâh=https://web.archive.org/web/20240331020231/https://www.nlb.no/boker/voksne/fag-og-fakta/litteratur-og-sprak/davvin-samisk-for-begynnere |vyerkkejum=2024-03-31}}</ref> * [[2022]] – ''[[Davvin 3]]. Samisk for deg som kan litt'', čáállám [[Inga Guttorm]], [[Klaus Peter Nickel]] já [[Johan Jernsletten]] {{nb}} <small>já</small> {{se}}<ref name="nlb-davvin-3">{{Nettikäldee |čujottâs=https://www.nlb.no/boker/voksne/fag-og-fakta/litteratur-og-sprak/davvin-samisk-for-deg-som-kan-litt |nommâ=Davvin |almostittem=[[Taažâ jienâ- já čyegisčaalâkirjerááju]] NLB |čujottum=2024-03-31 |kielâ={{nb}} |arkkâdâh=https://web.archive.org/web/20240331020229/https://www.nlb.no/boker/voksne/fag-og-fakta/litteratur-og-sprak/davvin-samisk-for-deg-som-kan-litt |vyerkkejum=2024-03-31}}</ref> * [[2022]] – ''[[Davvin 4]]. Samisk for deg som kan litt'', čáállám [[Inga Guttorm]], [[Klaus Peter Nickel]] já [[Johan Jernsletten]] {{nb}} <small>já</small> {{se}}<ref name="nlb-davvin-4">{{Nettikäldee |čujottâs=https://www.nlb.no/boker/voksne/fag-og-fakta/litteratur-og-sprak/davvin-samisk-for-deg-som-kan-litt-8897831268808347898 |nommâ=Davvin |almostittem=[[Taažâ jienâ- já čyegisčaalâkirjerááju]] NLB |čujottum=2024-03-31 |kielâ={{nb}} |arkkâdâh=https://web.archive.org/web/20240331020227/https://www.nlb.no/boker/voksne/fag-og-fakta/litteratur-og-sprak/davvin-samisk-for-deg-som-kan-litt-8897831268808347898 |vyerkkejum=2024-03-31}}</ref> * [[2022]] – ''[[Flukta til Finnmark 1800-talet]]'', čáállám [[Kathrine Nedrejord]]<ref name="nlb-nedrejord-flukta">{{Nettikäldee |čujottâs=https://www.nlb.no/boker/voksne/fag-og-fakta/samfunn/flukta-til-finnmark-1800-talet |nommâ=Flukta til Finnmark - 1800-talet |almostittem=[[Taažâ jienâ- já čyegisčaalâkirjerááju]] NLB |čujottum=2024-03-31 |kielâ={{nb}} |arkkâdâh=https://web.archive.org/web/20240331021106/https://www.nlb.no/boker/voksne/fag-og-fakta/samfunn/flukta-til-finnmark-1800-talet |vyerkkejum=2024-03-31}}</ref> * [[2023]] – ''[[Stemmer fra Sápmi - beretninger fra et stjålet land]]'', čáállám [[Patricia Fjellgren]] já [[Malin Nord]]<ref name="nlb-fjellgren-nord-stemmer">{{Nettikäldee |čujottâs=https://www.nlb.no/boker/voksne/fag-og-fakta/andre/stemmer-fra-sapmi-beretninger-fra-et-stjalet-land |nommâ=Stemmer fra Sápmi - beretninger fra et stjålet land |almostittem=[[Taažâ jienâ- já čyegisčaalâkirjerááju]] NLB |čujottum=2024-03-31 |kielâ={{nb}} |arkkâdâh=https://web.archive.org/web/20240331021339/https://www.nlb.no/boker/voksne/fag-og-fakta/andre/stemmer-fra-sapmi-beretninger-fra-et-stjalet-land |vyerkkejum=2024-03-31}}</ref> === Kietâčalluuh === * [[2019]] – ''Ghosts/Bivttas/Now you see me, now you dont''<ref name="manusbanken-broch">{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.dramatiker.no/manusbanken/forfattere/57812|nommâ=Siri Broch Johansen|almostittem=Manusbanken|čujottum=2024-03-27|kielâ={{nb}}}}</ref> * [[2022]] – ''Eadnemáddu''<ref name="manusbanken-broch"/> * [[2023]] – ''Sálva Håndtak''<ref name="manusbanken-broch"/> == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh|sárgáttuvah}} {{DEFAULTSORT:Johansen, Siri Broch}} [[Luokka:Ive 1967 šoddâmeh]] [[Luokka:Sämmiliih čaaitâlmčälleeh]] [[Luokka:Sämmiliih čaittâleijeeh]] [[Luokka:Sämmiliih kirječälleeh]] [[Luokka:Sämmiliih oppâkirječälleeh]] [[Luokka:Taažah čaittâleijeeh]] [[Luokka:Taažah kirječälleeh]] 6ca9vld8rn1q8z4nseiqtqso8aqt7g7 0 21546 161434 159605 2026-11-01T16:25:44Z Yupik 23 161434 wikitext text/x-wiki {{Jävri | nommâ = Jamâmeerâ | kove = Dead Sea beach 00.JPG | staatâ = [[Israel]] já [[Jordania]] | eennâmkodde = | kieldâ = | čäsuáivi alodâh = -430,5 | vijđodâh = 605<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=http://www.haaretz.com/israel-news/business/1.746258|nommâ=The Dead Sea is dying fast: Is it too late to save it, or was it always a lost cause?|almostittem=web.archive.org|äigimuddo=2016-12-22|čujottum=2024-04-17|ietf-kielâkoodi=en|arkkâdâh=https://web.archive.org/web/20161222185808/http://www.haaretz.com/israel-news/business/1.746258|vyerkkejum=2016-12-22}}</ref> | čäcirääji = | stuárráámus kieŋŋâlvuotâ = 298 | koskâkieŋŋâlvuotâ = 188,4<ref name="eingedi">{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.eingedi.co.il/http_new/viewpage.asp?pagesCatID=13214&siteName=eingedi|nommâ=Dead Sea Data Summary 2015|almostittem=www.eingedi.co.il|čujottum=2024-04-17|ietf-kielâkoodi=he}}</ref> | saijaavuotâ = 114<ref name="eingedi"/> | kulgâmvijđodâh = | juvvâdâh = | kárttá = | kárttá-čielgiittâs = | pushpin_map = Israel | nommâ_kárttá = Jamâmeerâ | sajadâhkáártá kobdodâh = 250 | pushpin_label_position = | latd = 31 | latm = 31 | lats = 15 | latNS = N | longd = 35 | longm = 29 | longs = 04 | longEW = E | coord_region = | coord_display = | AlternativeMap = Israel relief location map.jpg }} '''Jamâmeerâ''' ({{k-ar|البحر الميت|al-Baḥr al-Mayyit}} teikâ بحر لوط, ''Baḥr Lūṭ'' "[[Loot]] meerâ", {{k-he|יַם הַמֶּלַח|jam ha-melaḥ}}, "sälttimeerâ") lii juvâttemes já uáli sálttáás [[jävri]] [[Jordania]] já [[Israel]] rääji alne. Ive 2016 ton čäsuáivi lâi 430,5 meetterid merâtääsi vuoluubeln.<ref name="isramar">{{Nettikäldee|čujottâs=https://isramar.ocean.org.il/isramar2009/DeadSea/LongTerm.aspx|nommâ=Long-Term Changes in the Dead Sea|almostittem=web.archive.org|äigimuddo=2018-11-06|čujottum=2024-04-17|ietf-kielâkoodi=en|arkkâdâh=https://web.archive.org/web/20181106233009/https://isramar.ocean.org.il/isramar2009/DeadSea/LongTerm.aspx|vyerkkejum=2018-11-06}}</ref> Tot meerhâš tom, et Jamâmeerâ riddo lii [[eennâmpállu|eennâmpáálu]] ase puoh kieŋâlumos saje. ==Šoddâm== Jamâmeerâ šoodâi [[mioseen]] ääigi. Talle tot uulij tavveen [[Hulanleehi|Hulanleevi]] räi já mäddin suulân 65&nbsp;km tááláá maadâroobdâst máádás. Ovdil Jamâmeerâ šoddâm [[Koskâmeerâ]] lâi olláám tááláá Jamâmeerâ kuávlu räi.<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.britannica.com/place/Dead-Sea|nommâ=Dead Sea|almostittem=www.britannica.com|äigimuddo=2024-03-31|čujottum=2024-04-17|ietf-kielâkoodi=en}}</ref> ==Jiešvyevih== Jamâmeerâ lii ohtâ sálttáámuin čäcihámášuumijn maailmist.<ref name="Goetz">{{Kirjekäldee|Tahhee=Goetz, P. W. (toim.)|Nommâ=Dead Sea|Ihe=1986|Sijđo=937|Almostittee=The New Encyclopædia Britannica. Vol. 3 (15. riäntu)}}</ref> Ive 2011 ton sálttáásvuotâ lâi 342&nbsp;g/kg teikâ 34,2 %, mii lii 9,6 kerdid eenâb ko meerâ sálttáásvuotâ.<ref name="Goetz"/> Jamâmeerâ saahâdvuotâ lii 1,24&nbsp;kg/litter.<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=http://www.dspimport.com/about_the_dead_sea.html|nommâ=The Dead Sea|almostittem=web.archive.org|äigimuddo=2013-11-04|čujottum=2024-04-17|ietf-kielâkoodi=en|arkkâdâh=https://web.archive.org/web/20131104055037/http://www.dspimport.com/about_the_dead_sea.html|vyerkkejum=2013-11-04}}</ref> Čääsi liegâsvuotâ lii 22–24 cekkid ponneest. Keessiv pajaldâsčääsi liegâsvuotâ paijaan 32–35 ciäkán.<ref>{{Kirjekäldee|Tahhee=Gertman, Isaac (toim. Bengtsson, Lars & Herschy, Reginald W. & Fairbridge, Rhodes W.)|Nommâ=Dead Sea|Ihe=2012|Siijđoh=212–216|Almostittemsaje=Encyclopedia of Lakes and Reservoirs|Almostittee=Springer|Isbn=978-1-4020-5616-1}}</ref> Jamâmeerâst ij lah juvvâdâh. Čääci vuálgá jäävrist lievlistmáin. ===Vijđodâh já čäsuáivi alodâh=== Jamâmeerâ vijđodâh lii kiäppánâm ive 1930 rääjist, ko mittedmeh algii.<ref name="isramar"/> Čäsuáivi alodâh lii meid muttum.<ref name="isramar"/> {| class="wikitable" |- ! Ihe ! Čäsuáivi alodâh (m) ! Vijđodâh (km²) |- | '''1930'''|| -390|| 1050 |- | '''1980'''|| -400|| 680 |- | '''1992'''|| -407|| 675 |- | '''1997'''|| -411|| 670 |- | '''2004'''|| -417|| 662 |- | '''2010'''|| -423|| 655 |- | '''2016'''|| -430,5|| 605 |} ==Šoŋŋâdâh== Jamâmeerâ taveoosijn arva koskâmiärálávt suulân 100&nbsp;mm jyehi ive. Ton maadâoosijn vist jyehi-ivvááš arvemeeri lii tuše 50&nbsp;mm.<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=http://exact-me.org/overview/p4144.htm|nommâ=Dead Sea|almostittem=web.archive.org|äigimuddo=2013-01-20|čujottum=2024-04-17|ietf-kielâkoodi=en|arkkâdâh=https://web.archive.org/web/20130120074227/http://exact-me.org/overview/p4144.htm|vyerkkejum=2013-01-20}}</ref> Liegâsvuotâ lii koskâmiärálávt 32–39 cekkid keessiv já 20–23 cekkid tälviv. Jamâmeerâ kuávlu liegâsvuotâulâttâsah láá 47,0&nbsp;°C keessiv já 5,4&nbsp;°C tälviv.<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/LongTermInfo|nommâ=Averages and Records for several places in Israel|almostittem=web.archive.org|äigimuddo=2010-09-14|čujottum=2024-04-17|ietf-kielâkoodi=he|arkkâdâh=https://web.archive.org/web/20100914010915/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/LongTermInfo|vyerkkejum=2010-09-14}}</ref> ==Fáádást eres soojijn== {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh|sárgáttuvah}} [[Luokka:Čiäŋuduvah]] [[Luokka:Israel jäävrih]] [[Luokka:Jordania jäävrih]] [[Luokka:Palestiina jäävrih]] [[Luokka:Ráámmát sajeh]] [[Luokka:Sälttijäävrih]] 71b5ggrshxm8hxpldzrk6odto7i98mn 0 22547 161433 159925 2026-11-01T16:23:16Z Yupik 23 161433 wikitext text/x-wiki {{Jävri | nommâ = Rautjärvi | kove = | staatâ = [[Suomâ]] | eennâmkodde = [[Maadâ-Kärjil eennâmkodde|Maadâ-Kärjil]]<ref name="rautjärvi-04.194.1.001"/> | kieldâ = [[Rautjärvi]]<ref name="rautjärvi-04.194.1.001"/> | čäsuáivi alodâh = 89,7<ref name="rautjärvi-04.194.1.001"/> | vijđodâh = 2,62 | čäcirääji = 12,35<ref name="rautjärvi-04.194.1.001">{{Nettikäldee | Čujottâs = https://www.jarviwiki.fi/wiki/Rautj%C3%A4rvi_(04.194.1.001) | Nommâ = Rautjärvi (04.194.1.001) | Almostittem = Järvi-meriwiki | Äigimuddo = 2011-02-01 | Čujottum = 2024-06-13 | Kielâ = {{fi}}}}</ref> | stuárráámus kieŋŋâlvuotâ = 8,5<ref name="rautjärvi-04.194.1.001"/> | koskâkieŋŋâlvuotâ = 2,77<ref name="rautjärvi-04.194.1.001"/> | saijaavuotâ = 0,00724<ref name="rautjärvi-04.194.1.001"/> | kulgâmvijđodâh = | juvvâdâh = Kuokkoski [[Helisevänjuuhâ]]n | kárttá = }} '''Rautjärvi''' lii [[jävri]] [[Rautjärvi|Rautjärvi kieldâst]], [[Maadâ-Kärjil eennâmkodde]]est, [[Suomâ]]st. Jävri lii [[Rautjärvi sajattâhkuávlu]]st viestârân, suullân 30 kilomeetterid [[Imatra]]st tavenuorttân. <!--== Eennâmtieđâ == === Juuvah === === Suolluuh === === Joorŋah === == Luándu ==--> == Historjá == <!--=== Geologisâš historjá === --> === Maadârido historjá === Rautjärvi maadâriddoost láá lamaš maaŋgah kappeleh já kirhoh. Jo ive&nbsp;1664 Rautjärvi táluliih finnejii love tallaa Viibur pispe [[Nicolaus Nycopensis]]ist huksiđ kappel riidon.<ref name=":6">{{Kirjekäldee|Tahhee=Matikka, Jyrki|Nommâ=Rautjärvi — rajakunta|Ihe=1996|Loho=Rautjärven seurakunta|Sijđo=19|Almostittemsaje=[Simpele]|Almostittee=[Rautjärven kunta]|Isbn=951-97485-0-4|Čujottum=2022-12-27|Kielâ={{fi}}}}</ref> Riidon huksejui Rautjärvi kappel, mii valmâštui ive&nbsp;1667.<ref name=":5" /><ref name="evl">{{Nettikäldee|čujottâs=https://evl.fi/srk/rautjarvi/rautjarven_kirkko.htm|nommâ=Rautjärven kirkko|almostittem=evl.fi|čujottum=2022-12-27|kielâ={{fi}}|arkkâdâh=https://web.archive.org/web/20071208114751/https://evl.fi/srk/rautjarvi/rautjarven_kirkko.htm|vyerkkejum=2007-12-08}}</ref> [[Juovlâmáánu 25.|Juovlâpeeivi]] [[2022]] [[Rautjärvi kirkko|Rautjärvi kirho]] uđđâsumos kirkkohuksiittâs puolij kunnân.<ref name="rautjärvi-kirkko2">{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.iltalehti.fi/kotimaa/a/0e25c880-84e9-4d3b-86f7-d3ac3daa4f64|nommâ=Rautjärven kirkko on tuhoutunut – syttyi kesken saarnan|tahhee=Vatka, Miia já Nyman, Riikka|almostittem=Iltalehti|äigimuddo=2022-12-25|čujottum=2022-12-25|kielâ={{fi}}}}</ref><ref name="yle_20221225">{{Nettikäldee|čujottâs=https://yle.fi/a/74-20010308|nommâ=Poliisi epäilee, että Rautjärven historiallinen puukirkko sytytettiin tahallaan kesken jumalanpalveluksen|tahhee=Forsberg, Tiina; Rimpiläinen, Tuomas; Näveri, Anna|almostittem=Yle Uutiset|äigimuddo=25.12.2022|almostittee=Yleisradio|čujottum=25.12.2022|kielâ={{fi}}}}</ref><ref name=":0">{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.iltalehti.fi/kotimaa/a/8b133c3a-7399-4490-8863-79e60c0409e4|nommâ=Tällaista taidetta tuhoutui Rautjärven kirkon palossa|tahhee=Taleva, Katariina|almostittem=Iltalehti|äigimuddo=2022-12-26|čujottum=2022-12-27|kielâ={{fi}}}}</ref> Tot lâi jo kuálmád kirkko, mii lâi tobbeen puállám kunnân.<ref name=":1">{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.hs.fi/kotimaa/art-2000009290203.html|nommâ=Poliisi julkaisi tarkemmat tuntomerkit miehestä, josta se pyytää havaintoja Rautjärven paloihin liittyen|tahhee=Myllyoja, Essi; Ilkka, Ilmo; Niemi, Liisa; Pyy, Tomi|almostittem=Helsingin Sanomat|äigimuddo=2022-12-26|čujottum=2022-12-27|kielâ={{fi}}}}</ref> Kirhoi lasseen Rautjärvist láá puállám aainâs-uv kyehti kiällutoornâ iivij&nbsp;1847 já&nbsp;1872 já meid pappâl já kirho kirjerááju (ive&nbsp;1856).<ref name=":2">{{Kirjekäldee|Tahhee=Matikka, Jyrki|Nommâ=Rautjärvi — rajakunta|Ihe=1996|Sijđo=23|Almostittemsaje=[Simpele]|Almostittee=[Rautjärven kunta]|Isbn=951-97485-0-4|Kielâ={{fi}}|Čujottum=2022-12-27}}</ref><ref>{{Lostâkäldee|Paječaalâ=Kotimaalta|Čielgiittâs=— Rautjärwen kappelista. „Wahingonwalkea poltti täällä 31 p. wiime heinäk. pappilan asuinhuoneet ynnä kirkonkirjaston. Tämän tähden ollaan toimessa kumpiaki aiwan uudesta tehdä.|Almostittem=Suometar|Äigimuddo=1857-01-09|Ihekerdi=11|Nummeer=2|Siijđoh=4|www=https://digi.kansalliskirjasto.fi/sanomalehti/binding/424326?page=4|Čujottum=2022-12-27|Kielâ={{fi}}}}</ref><ref name=":3">{{Lostâkäldee|Paječaalâ=Maakunnasta.|Almostittem=Suomalainen Wirallinen Lehti|Äigimuddo=1872-07-18|Nummeer=85|Siijđoh=3|www=https://digi.kansalliskirjasto.fi/sanomalehti/binding/416800?page=3|Čujottum=2022-12-27|Kielâ={{fi}}}}</ref> Ääiđi tyehin kunnân puállám kirho já jäävri kooskâst láá vala kirho hävdienâmeh.<ref name=":5">{{Kirjekäldee|Tahhee=Europaeus, Mikko|Nommâ=Rautjärven asemanseudun kulttuurihistoriallinen selvitys|Ihe=2013|Siijđoh=13–19|Almostittee=Rautjärvi kieldâ|Kielâ={{fi}}|www=https://www.rautjarvi.fi/loader.aspx?id=4bfeb05e-ef76-4ddc-bb30-2620ce29c250|Čujottum=2022-12-27}}</ref> == Käldeeh == {{Käldeeh|sárgáttuvah}} [[Luokka:Rautjärvi jäävrih]] 9aphkf9jes61eau3tt3ex3cvkr5ch4j 0 26901 161471 150652 2026-11-01T22:22:54Z Yupik 23 /* Eennâmtiätun kyeskee anagrameh */ 161471 wikitext text/x-wiki [[Tiätuvuárkká:Finnish anagram animation - kesälomasuunnitelma=Suomenselän-matkailu.gif|thumb|Animaatio suomâkielâg anagramist: Kesälomasuunnitelma = Suomenselän-matkailu]] '''Anagram''' lii sääni teikkâ sänijuávkku, mon pustaveh láá uárnejum uđđâsist nuuvt, ete šadda miinii eres saanijd.<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://kielikello.fi/anagrammi-palindromi-ja-sananmuunnos/|nommâ=Anagrammi, palindromi ja sananmuunnos|almostittem=Kielikello|äigimuddo=2003-12-31|čujottum=2025-05-22|ietf-kielâkoodi=fi}}</ref> Táválávt säänih tievâsmiteh nubijdis.<ref name="aavis23052025-2">{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.anarasaavis.fi/2025/05/23/jis-mij-tualvup-ovdaskulij-kiela-te-mii-tualvu-ovdaskulij-kiela-uasi-2-2/|nommâ=”Jis mij tuálvup ovdâskulij kielâ, te mii tuálvu ovdâskulij kielâ” – Uási 2/2|tahhee=Valkeapolku, Valtteri|äigimuddo=2025-05-23|čujottum=2025-05-23}}</ref> Ovdâmerkkân: – ''eennâm alne'' -> ''mane leenân'' == Ovdâmeerhah anagramijn == === Suomâkielâliih anagrameh === *talouspolitiikka – tulo pois kaikilta *[[Iivo Niskanen]] – sonni vaikeni *[[Hannele Pokka]] – [[Pekka Halonen]] *lavitsa – salviat – silavat – slaavit – valtias – vislata *hanhi – hihna === Eŋgâlâskielâliih anagrameh === *[[Clint Eastwood]] – ''Old West action'' *[[Talking Heads]] – ''King's Lead Hat'' (Koččâmušâst lii [[Brian Eno]] pitá nommâ. Eno lii porgâm ennuv Talking Heads -muusikjuávhoin.) *Eleven plus two – Twelve plus one === Eennâmtiettui kyeskee anagrameh === *[[Carpi]] – [[Capri]] (kuohtuuh [[Italia]]st) *[[Tokio]] – [[Kioto]] (kuohtuuh [[Jaapaan|Japanist]]) *[[Pori]] – [[Ropi]] (kuohtuuh [[Suomâ]]st) ==Keejâ meid== *[[Palindrom]] *[[Sanijmuttum]] ==Fáádást eres soojijn== {{Commonscat-raddalâs}} ==Käldeeh== {{Käldeeh|sárgáttuvah}} [[Luokka:Sänisierah]] [[Luokka:Vuoiŋâšjumppátooimah]] t6ez3ql2s43z9cxx6vijw5f8i43v28n 10 27939 161389 136512 2026-11-01T12:05:05Z Kumppi 5705 161389 wikitext text/x-wiki <!-- Template:ClimateFromCommons --> Čuávuvâš tavlustâh siskeeld liegâsvuođâ koskâáárvuid já ulâttâsâid sehe jyehi mánuppajan já ubâ ihán. Fáárust láá puoh áárvuh mittedemhistorjá aalgâst onnáá piäiván. Tavlustâh peividuvvoo automaatlávt ko uđđâ liegâsvuotâmittedmeh lasettuvvojeh Wikimedia Commonsân. {{#invoke:ClimateFromCommons|table | dataset = {{{dataset|Ncei.noaa.gov/weather/New_York_City.tab}}} | unit = {{{unit|°C}}} | decimals = {{{decimals|1}}} | lang = {{{lang|smn}}} | place = {{{place|}}} | caption = {{{caption|}}} | col_month = {{{col_month|Mánuppaje}}} | col_ah = {{{col_ah|KL (max)}}} | col_al = {{{col_al|KL (min)}}} | col_mean = {{{col_mean|KL (peivi)}}} | col_rh = {{{col_rh|Ulâttâs (max)}}} | col_rl = {{{col_rl|Ulâttâs (min)}}} | row_year = {{{row_year|Ihe}}} | source = {{{source|yes}}} | source_label = {{{source_label|Käldee}}} }} <b>Čielgiittâsah:</b> <ul> <li><b>KL (max)</b> = Peeivi alemus liegâsvuotâ -áárvui koskâárvu</li> <li><b>KL (min)</b> = Peeivi vyeligumos liegâsvuotâ -áárvui koskâárvu</li> <li><b>KL (peivi)</b> = Peeivi koskâliegâsvuotâ -áárvui koskâárvu</li> <li><b>Ulâttâs (max)</b> = Mittedemhistorjá alemus liegâsvuotâ</li> <li><b>Ulâttâs (min)</b> = Mittedemhistorjá vyeligumos liegâsvuotâ</li> </ul> <noinclude> Reads a live Commons Tabular Data page and renders a climate table (auto-updates when the data page changes). No caption by default; pass <code>|caption=...|</code> to show one. Parameters: * <code>dataset</code> — Commons “Data:” path (omit the prefix), e.g. <code>Ncei.noaa.gov/weather/Boston.tab</code>. * <code>unit</code> — <code>°C</code> (default) or <code>°F</code>. * <code>decimals</code> — number of decimals (default 1). * <code>lang</code> — language code for month names (default <code>smn</code>). * <code>place</code>, <code>caption</code> — optional caption controls. * Label overrides: <code>col_month</code>, <code>col_ah</code>, <code>col_al</code>, <code>col_mean</code>, <code>col_rh</code>, <code>col_rl</code>, <code>row_year</code>. * <code>source</code> — set to <code>no</code> to hide the source row. By default it shows: <i>Käldee: Wikimedia Commons</i> with a link to the specific Commons data page. Example: <pre><nowiki>{{ClimateFromCommons | dataset = Ncei.noaa.gov/weather/Boston.tab | unit = °C | lang = smn }}</nowiki></pre> [[Luokka:Šoŋŋâdâhmyenstereh]] </noinclude> 4fr70rwuvuieyi81bgrp623ifxeo0sp 0 31246 161390 161378 2026-11-01T12:06:11Z Yupik 23 161390 wikitext text/x-wiki '''Jupiter máánuh''' joreh [[Jupiter]]-plaaneet pirrâ. Jupiterist láá 97 tobdos máánnud (vyesimáánu 23. peeivi 2023 tiätu).<ref name="jpl">{{Nettikäldee|čujottâs=https://ssd.jpl.nasa.gov/sats/discovery.html|nommâ=Planetary Satellite Discovery Circumstances|almostittem=ssd.jpl.nasa.gov|čujottum=2025-05-25|kielâ={{en}}}}</ref><ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://sites.google.com/carnegiescience.edu/sheppard/moons/jupitermoons|nommâ=Moons of Jupiter|čujottum=25.5.2025|kielâ={{en}}}}</ref> Tobdosumoseh máánuh láá nelji: [[Io (máánu|Io]], [[Europa (máánu|Europa]], [[Ganymedes]] já [[Kallisto (máánu|Kallisto]]. Taah láá stuárráámuuh [[galilealiih máánuh]]. Tai máánui siskiibeln joreh ucebeh, jieškođe-uv hámásiih máánuh, main tobdosumos lii Amalthea. Kukkeláá joreh meid uces mánudááh, main arvâluvvoo, et toh liččii Jupiter toppim asteroideh teikâ kometeh. Tain olgomuuh joreh nubiskulij ko [[Jupiter]] eres máánuh. == Tutkâmuš historjá == Galileo Galilei (1564–1642) kaavnâi Jupiter máánuid ive 1609, ko sun tuuđhâi alme uđđâ hutkosâin, teleskoopáin. Ive 1610&nbsp;sun čaalij jieijâs aiccâmijn tieđâlii puovtâdâs ''Sidereus Nuncius'' (sämikielân ''Tasnij sänisättee), mii almostui Venetsiast.'' Uđđivemáánu 7. peeivi ive 1609 Galilei aaicâi Jupiter paaldâst kulmâ eromâš kirkis tääsni. Čuávuváá iijâ toi saje lâi muttum. Uđđivemáánu 13. peeivi Galilei ooinij siämmáá ääigi nelji tääsni. Toid láá adelum noomah Io, Europa, Ganymedes já Kallisto. Galilei adelij toid ohtsii noomâ "Medici tääsnih", suu tutkâmušâi suojâleijee stuorrâherttua [[Cosimo II del Medici]] kunnen. Galilei tieđâlâš puovtâdâs tovâttij vistig korrâ polemiik já olgoštem. Galilei pargoskippáár Padovast, tobdos Cesare Cremonini, nomâttij Galilei naggiimijd kielesin já lâi ton mielâ, et Galilei ij lam uáinám maiden. Maŋeláá Johannes Kepler (1571–1630) rammui Galilei kavnâmijd, siämmáánáál ko Rooma jesuiitah-uv, kiäh lijjii aalgâst čuuvtij epidâm Galilei aiccâmijd. Maŋeláá Galilei čaalij: "Veikâ tuoh tääsnih liččii luáštádâttâm eennâm oolâ tuođâštiđ já sárnuđ alnestis", te ij totkin liččii finnim majemuid pessiooivijd oskođ. == Jupiter máánui vuáhádâh kaavahäämist == Jupiter máánuid puáhtá šlajâttâllâđ toi kooskâ, rađe kuhendâlâsjurbâ häämi, rađe kärŋilvuođâ já stuáruduv mield – já nuuvt ain. Ulmuuh oskoh, et Jupiter stuorrâ máánuh já toi siskáldâs máánuh liččii šoddâm häämis occee Jupiter pirâstittee kaasuskiärust. Jupiter alda jorree máánuh hämmejeh tiätulágán smavvâ piäiváškode. Siskemus stuorrâ máánuin, Io, sáttá leđe nuuvt saahâd tondiet ko hammâšumes maŋa kirkkâdin acâkkistám Jupiter lievliistitij Iost puoh kepis já älkkeht lievliisteijee amnâsijd meddâl. Jupiter stuorrâ máánuh já uccâ mánudáin stuárráámus, Amalthea, láá koskânis rađeresonansist 1:2:4. # [[Jupiter]] suonjâr 71&nbsp;492 km # Jupiter riggeeh 100&nbsp;000–214&nbsp;200 km, válduriegis 122&nbsp;800–129&nbsp;200 km. # Jupiter täsivis máánuh ## Nelji uccá mánudáá, koskâ vuálá 200&nbsp;000&nbsp;km Jupiter kuávdáást, čoođâmitto vuálá 200 km, rađe kärŋilvuotâ vuálá peli ceehi. ## Nelji stuorrâ galileolii máánu, moi koskâvuotâ lii 400&nbsp;000–2&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;km. # Jupiter epitäsivis máánuh ## Themisto jorá Jupiter galileilaisii já čuávuváá juávhu mánudái kooskâst. ## Himalia-juávkku: Taan čovgâ mánudâšjuávhu koskâ Jupiterist lii 11–12 miljovn kilometterid. ## Carpo: Ananke-juávhu sisoosijn. ## Ananke-juávkku: koskâ 21&nbsp;276&nbsp;000&nbsp;km Jupiterist kärŋilume 149 asted. ## Carme-juávkku: Koskâ Jupiterist 23&nbsp;404&nbsp;000&nbsp;km, kärŋilume 165 asted. ## Pasiphaë-juávkku: siähálâs juávkku, moos kuleh puoh olgomuuh Jupiter máánuh. == Luvâttâllâm Jupiter máánuin == Máánuh láá luvâttâllum uánihumos juurrâmraađeest läädist. Jupiter nelji stuárráámuu máánu láá [[Galileoliih máánuh|Galilei máánuh]], moi massa lii tuárvi styeres hammiđ tain pááluhámásijd máánuid. Eres máánuh láá häämis tááhust epistáđáseh. Negatiivisáin juurrâmaigijn láá merkkejum toh máánuh, moi juurrâmrađe lii retrogradisâš adai nubiskulij jorree ko eres máánui juurrâm. {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%; text-align:center;" ! colspan="2" |Nummeer !Nommâ !Kove !Lyeddejeijee<br /><br />(km) !Massa<br /><br />(kg) !Koskâmiärálâš koskâ<br /><br />(km) !Juurrâmäigi<br /><br />(d) !Inklinaatio (°) !Eksentrisâšvuotâ !Kavnumäigi !Juávkku |- |1 |XVI |[[Metis (máánu)|Metis]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Metis.jpg|50x50px]] | align="center" |43 | align="right" |1,2 × 10¹⁷ | align="right" |127 690 | align="right" | +7h 4m 29s | align="right" |0,000° | align="right" |0,0012 |1980 ! rowspan="4" |Amalthea |- |2 |XV |[[Adrastea (máánu)|Adrastea]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Adrastea.jpg|50x50px]] | align="center" |26×20×16 | align="right" |7,5 × 10¹⁵ | align="right" |128 690 | align="right" | +7h 9m 30s | align="right" |0,000° | align="right" |0,0018 |1979 |- |3 |V |[[Amalthea (máánu)|Amalthea]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Amalthea_PIA02532.png|50x50px]] | align="center" |262×146×134 | align="right" |2,1 × 10¹⁸ | align="right" |181 170 | align="right" | +11h&nbsp;57m&nbsp;22,67s | align="right" |0,360° | align="right" |0,0031 |1892 |- |4 |XIV |[[Thebe]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Thebe.jpg|50x50px]] | align="center" |110×90 | align="right" |1,5 × 10¹⁸ | align="right" |221 700 | align="right" | +16h 11m 17s | align="right" |0,901° | align="right" |0,0177 |1980 |- style="background:#ccccff" |5 |I |'''[[Io (máánu)|Io]]''' | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Io_highest_resolution_true_color.jpg|50x50px]] | align="center" |3660,0×3637,4×3630,6 | align="right" |8,9 × 10²² | align="right" |421 700 | align="right" | +1,769137786 | align="right" |0,050° | align="right" |0,0041 |1610 ! rowspan="4" | Galileoliih máánuh |- style="background:#ccccff" |6 |II |'''[[Europa (máánu)|Europa]]''' | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Europa-moon.jpg|50x50px]] | align="center" |3121,6 | align="right" |4,8 × 10²² | align="right" |671 034 | align="right" | +3,551181041 | align="right" |0,471° | align="right" |0,0094 |1610 |- style="background:#ccccff" |7 |III |'''[[Ganymedes]]''' | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Ganymede_g1_true.jpg|54x54px]] | align="center" |5262,4 | align="right" |1,5 × 10²³ | align="right" |1 070 412 | align="right" | +7,15455296 | align="right" |0,204° | align="right" |0,0011 |1610 |- style="background:#ccccff" |8 |IV |'''[[Kallisto (máánu)|Kallisto]]''' | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Callisto.jpg|51x51px]] | align="center" |4820,6 | align="right" |1,1 × 10²³ | align="right" |1 882 709 | align="right" | +16,6890184 | align="right" |0,205° | align="right" |0,0074 |1610 |- |9 |XVIII |[[Themisto (máánu)|Themisto]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Themisto.jpg|50x50px]] | align="center" |8 | align="right" |6,9 × 10¹⁴ | align="right" |7 393 216 | align="right" | +129,87 | align="right" |45,762° | align="right" |0,2115 |1975/2000 ! rowspan="1" |Themisto |- |10 |XIII |[[Leda (máánu)|Leda]] | | align="center" |10 | align="right" |1,1 × 10¹⁶ | align="right" |11 187 781 | align="right" | +241,75 | align="right" |27,562° | align="right" |0,1673 |1974 ! rowspan="5" |Himalia |- |11 |VI |[[Himalia (máánu)|Himalia]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Himalia-moon.jpg|50x50px]] | align="center" |170 | align="right" |6,7 × 10¹⁸ | align="right" |11 451 971 | align="right" | +250,37 | align="right" |30,486° | align="right" |0,1513 |1904 |- |12 |X |[[Lysithea]] | | align="center" |36 | align="right" |6,3 × 10¹⁶ | align="right" |11 740 560 | align="right" | +259,89 | align="right" |27,006° | align="right" |0,1322 |1938 |- |13 |VII |[[Elara (máánu)|Elara]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Elara_(moon).jpg|50x50px]] | align="center" |86 | align="right" |8,7 × 10¹⁷ | align="right" |11 778 034 | align="right" | +261,14 | align="right" |29,691° | align="right" |0,1948 |1905 |- |14 |LIII | colspan="2" |[[Dia (máánu)|Dia]] | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |12 570 424 | align="right" | +287,93 | align="right" |27,584° | align="right" |0,2058 |2001 |- |15 |XLVI |[[Carpo (máánu)|Carpo]] | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |17 144 873 | align="right" | +458,62 | align="right" |56,001° | align="right" |0,2735 |2003 ! rowspan="1" |Carpo |- |16 | | colspan="2" |[[S/2003 J 12]] | align="center" |1 | align="right" |1,5 × 10¹² | align="right" |17 739 539 | align="right" | -482,69 | align="right" |142,680° | align="right" |0,4449 |2003 ! rowspan="1" |? |- |17 |XXXIV |[[Euporie]] | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |19 088 434 | align="right" | -538,78 | align="right" |144,694° | align="right" |0,0960 |2002 ! rowspan="13" |Ananke |- |18 |LX | colspan="2" |[[Eupheme]] | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |19 621 780 | align="right" | -561,52 | align="right" |146,363° | align="right" |0,2507 |2003 |- |19 | | colspan="2" |[[S/2003 J 18]] | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |19 812 577 | align="right" | -569,73 | align="right" |147,401° | align="right" |0,1569 |2003 |- |20 |XLII |[[Thelxinoe]] | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |20 453 753 | align="right" | -597,61 | align="right" |151,292° | align="right" |0,2684 |2004 |- |21 |XXXIII |[[Euanthe]] | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |20 464 854 | align="right" | -598,09 | align="right" |143,409° | align="right" |0,2000 |2002 |- |22 |XLV |[[Helike (máánu)|Helike]] | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |20 540 266 | align="right" | -601,40 | align="right" |154,586° | align="right" |0,1374 |2003 |- |23 |XXXV |[[Orthosie]] | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |20 567 971 | align="right" | -602,62 | align="right" |142,366° | align="right" |0,2433 |2002 |- |24 |LIV | colspan="2" |[[S/2016 J 1]] |1 | | align="right" |20 595 483 | align="right" | -602,7 | align="right" |139,8 | align="right" |0,141 |2017 |- |25 |XXIV |[[Iocaste]] | | align="center" |5 | align="right" |1,9 × 10¹⁴ | align="right" |20 722 566 | align="right" | -609,43 | align="right" |147,248° | align="right" |0,2874 |2001 |- |26 | | colspan="2" |[[S/2003 J 16]] | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |20 743 779 | align="right" | -610,36 | align="right" |150,769° | align="right" |0,3184 |2003 |- |27 |XXVII |[[Praxidike]] | | align="center" |7 | align="right" |4,3 × 10¹⁴ | align="right" |20 823 948 | align="right" | -613,90 | align="right" |144,205° | align="right" |0,1840 |2001 |- |28 |XXII |Harpalyke | | align="center" |4 | align="right" |1,2 × 10¹⁴ | align="right" |21 063 814 | align="right" | -624,54 | align="right" |147,223° | align="right" |0,2440 |2001 |- |29 |XL |Mneme | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |21 129 786 | align="right" | -627,48 | align="right" |149,732° | align="right" |0,3169 |2003 |- |30 |XXX |Hermippe | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |21 182 086 | align="right" | -629,81 | align="right" |151,242° | align="right" |0,2290 |2002 !Ananke? |- |31 |XXIX |Thyone | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |21 405 570 | align="right" | -639,80 | align="right" |147,276° | align="right" |0,2525 |2002 ! rowspan="2" |Ananke |- |32 |XII |Ananke | | align="center" |28 | align="right" |3,0 × 10¹⁶ | align="right" |21 454 952 | align="right" | -642,02 | align="right" |151,564° | align="right" |0,3445 |1951 |- |33 |L | colspan="2" |Herse | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 134 306 | align="right" | -672,75 | align="right" |162,490° | align="right" |0,2379 |2003 ! rowspan="6" |Carme |- |34 |XXXI |Aitne | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |22 285 161 | align="right" | -679,64 | align="right" |165,562° | align="right" |0,3927 |2002 |- |35 |XXXVII |Kale | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 409 207 | align="right" | -685,32 | align="right" |165,378° | align="right" |0,2011 |2002 |- |36 |XX |Taygete | | align="center" |5 | align="right" |1,6 × 10¹⁴ | align="right" |22 438 648 | align="right" | -686,67 | align="right" |164,890° | align="right" |0,3678 |2001 |- |37 | | colspan="2" |S/2003 J 19 | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 709 061 | align="right" | -699,12 | align="right" |164,727° | align="right" |0,1961 |2003 |- |38 |XXI |Chaldene | | align="center" |4 | align="right" |7,5 × 10¹³ | align="right" |22 713 444 | align="right" | -699,33 | align="right" |167,070° | align="right" |0,2916 |2001 |- |39 |LVIII | colspan="2" |Philophrosyne | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 720 999 | align="right" | -699,68 | align="right" |141,812° | align="right" |0,0932 |2003 ! rowspan="1" |Pasiphae? |- |40 | | colspan="2" |S/2003 J 10 | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 730 813 | align="right" | -700,13 | align="right" |163,813° | align="right" |0,3438 |2003 ! rowspan="1" |Carme? |- |41 | | colspan="2" |S/2003 J 23 | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 739 654 | align="right" | -700,54 | align="right" |148,849° | align="right" |0,3930 |2004 ! rowspan="1" |Pasiphaë |- |42 |XXV |Erinome | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |22 986 266 | align="right" | -711,96 | align="right" |163,737° | align="right" |0,2552 |2001 ! rowspan="1" |Carme |- |43 |XLI |Aoede | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |23 044 175 | align="right" | -714,66 | align="right" |160,482° | align="right" |0,6011 |2003 ! rowspan="1" |Pasiphaë |- |44 |XLIV |Kallichore | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |23 111 823 | align="right" | -717,81 | align="right" |164,605° | align="right" |0,2041 |2003 ! rowspan="1" |Carme? |- |45 |XXIII |Kalyke | | align="center" |5 | align="right" |1,9 × 10¹⁴ | align="right" |23 180 773 | align="right" | -721,02 | align="right" |165,505° | align="right" |0,2139 |2001 ! rowspan="2" |Carme |- |46 |XI |Carme | | align="center" |46 | align="right" |1,3 × 10¹⁷ | align="right" |23 197 992 | align="right" | -721,82 | align="right" |165,047° | align="right" |0,2342 |1938 |- |47 |XVII |Callirrhoe | | align="center" |9 | align="right" |8,7 × 10¹⁴ | align="right" |23 214 986 | align="right" | -722,62 | align="right" |139,849° | align="right" |0,2582 |2000 !Pasiphaë |- |48 |XXXII |Eurydome | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |23 230 858 | align="right" | -723,36 | align="right" |149,324° | align="right" |0,3769 |2002 !Pasiphaë? |- |49 |XXXVIII |Pasithee | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |23 307 318 | align="right" | -726,93 | align="right" |165,759° | align="right" |0,3288 |2002 !Carme |- |50 |XLVIII |Cyllene | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |23 396 269 | align="right" | -731,10 | align="right" |140,148° | align="right" |0,4115 |2003 !Pasiphaë |- |51 |XLVII |Eukelade | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |23 483 694 | align="right" | -735,20 | align="right" |163,996° | align="right" |0,2828 |2003 !Carme |- |52 |LIX | colspan="2" |S/2017 J 1 |2 | | align="right" |23 547 105 | align="right" | -734,2 | align="right" |149,2 | align="right" |0,397 |2017 ! rowspan="4" |Pasiphaë |- |53 | | colspan="2" |S/2003 J 4 | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |23 570 790 | align="right" | -739,29 | align="right" |147,175° | align="right" |0,3003 |2003 |- |54 |VIII |Pasiphaë | | align="center" |60 | align="right" |3,0 × 10¹⁷ | align="right" |23 609 042 | align="right" | -741,09 | align="right" |141,803° | align="right" |0,3743 |1908 |- |55 |XXXIX |Hegemone | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |23 702 511 | align="right" | -745,50 | align="right" |152,506° | align="right" |0,4077 |2003 |- |56 |XLIII |Arche | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |23 717 051 | align="right" | -746,19 | align="right" |164,587° | align="right" |0,1492 |2002 ! rowspan="4" |Carme |- |57 |XXVI |Isonoe | | align="center" |4 | align="right" |7,5 × 10¹³ | align="right" |23 800 647 | align="right" | -750,13 | align="right" |165,127° | align="right" |0,1775 |2001 |- |58 | | colspan="2" |S/2003 J 9 | align="center" |1 | align="right" |1,5 × 10¹² | align="right" |23 857 808 | align="right" | -752,84 | align="right" |164,980° | align="right" |0,2761 |2003 |- |59 |LVII | colspan="2" |Eirene | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |23 973 926 | align="right" | -758,34 | align="right" |165,549° | align="right" |0,3070 |2003 |- |60 |IX |Sinope | | align="center" |38 | align="right" |7,5 × 10¹⁶ | align="right" |24 057 865 | align="right" | -762,33 | align="right" |153,778° | align="right" |0,2750 |1914 ! rowspan="5" |Pasiphaë |- |61 |XXXVI |Sponde | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |24 252 627 | align="right" | -771,60 | align="right" |154,372° | align="right" |0,4431 |2002 |- |62 |XXVIII |Autonoe | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |24 264 445 | align="right" | -772,17 | align="right" |151,058° | align="right" |0,3690 |2002 |- |63 |XLIX |Kore | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |23 345 093 | align="right" | -776,02 | align="right" |137,371° | align="right" |0,1951 |2003 |- |64 |XIX |Megaclite | | align="center" |5 | align="right" |2,1 × 10¹⁴ | align="right" |24 687 239 | align="right" | -792,44 | align="right" |150,398° | align="right" |0,3077 |2001 |- |65 | | colspan="2" |S/2003 J 2 | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |30&nbsp;290&nbsp;846 | align="right" | -1077,02 | align="right" |153,521° | align="right" |0,1882 |2003 ! rowspan="1" |? |} Máánuh, moi nummeer teikâ nommâ vala váilu <ref name="jpl" /> {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%; text-align:center;" !Nummeer !Nommâ !Koskâpuddâsâš nommâ !Kavnum |- | | |S/2003 J24 |2003 |- | | |S/2011 J3 |2011 |- | | |S/2016 J3 |2016 |- | | |S/2016 J4 |2016 |- | | |S/2017 J10 |2017 |- | | |S/2017 J11 |2017 |- | | |S/2018 J2 |2018 |- | | |S/2018 J3 |2018 |- | | |S/2018 J4 |2018 |- | | |S/2021 J1 |2021 |- | | |S/2021 J2 |2021 |- | | |S/2021 J3 |2021 |- | | |S/2021 J4 |2021 |- | | |S/2021 J5 |2021 |- | | |S/2021 J6 |2021 |- | | |S/2022 J1 |2022 |- | | |S/2022 J2 |2022 |- | | |S/2022 J3 |2022 |- |} == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == * {{Kirjekäldee|Tahhee=Rossi, Paolo|Nommâ=Modernin tieteen synty Euroopassa|Ihe=2010|Almostittee=Vastapaino|Isbn=978-951-768-153-7}} [[Luokka:Jupiter máánuh|*]] 9jykmnlhus16n1lmdcluty0p8kl4l6y 161392 161390 2026-11-01T12:26:37Z Yupik 23 161392 wikitext text/x-wiki '''Jupiter máánuh''' joreh [[Jupiter]]-plaaneet pirrâ. Jupiterist láá 97 tobdos máánnud (vyesimáánu 23. peeivi 2023 tiätu).<ref name="jpl">{{Nettikäldee|čujottâs=https://ssd.jpl.nasa.gov/sats/discovery.html|nommâ=Planetary Satellite Discovery Circumstances|almostittem=ssd.jpl.nasa.gov|čujottum=2025-05-25|kielâ={{en}}}}</ref><ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://sites.google.com/carnegiescience.edu/sheppard/moons/jupitermoons|nommâ=Moons of Jupiter|čujottum=25.5.2025|kielâ={{en}}}}</ref> Tobdosumoseh máánuh láá nelji: [[Io (máánu|Io]], [[Europa (máánu|Europa]], [[Ganymedes]] já [[Kallisto (máánu|Kallisto]]. Taah láá stuárráámuuh [[galilealiih máánuh]]. Tai máánui siskiibeln joreh ucebeh, jieškođe-uv hámásiih máánuh, main tobdosumos lii Amalthea. Kukkeláá joreh meid uces mánudááh, main arvâluvvoo, et toh liččii Jupiter toppim asteroideh teikâ kometeh. Tain olgomuuh joreh nubiskulij ko [[Jupiter]] eres máánuh. == Tutkâmuš historjá == Galileo Galilei (1564–1642) kaavnâi Jupiter máánuid ive 1609, ko sun tuuđhâi alme uđđâ hutkosâin, teleskoopáin. Ive 1610&nbsp;sun čaalij jieijâs aiccâmijn tieđâlii puovtâdâs ''Sidereus Nuncius'' (sämikielân ''Tasnij sänisättee), mii almostui Venetsiast.'' Uđđivemáánu 7. peeivi ive 1609 Galilei aaicâi Jupiter paaldâst kulmâ eromâš kirkis tääsni. Čuávuváá iijâ toi saje lâi muttum. Uđđivemáánu 13. peeivi Galilei ooinij siämmáá ääigi nelji tääsni. Toid láá adelum noomah Io, Europa, Ganymedes já Kallisto. Galilei adelij toid ohtsii noomâ "Medici tääsnih", suu tutkâmušâi suojâleijee stuorrâherttua [[Cosimo II del Medici]] kunnen. Galilei tieđâlâš puovtâdâs tovâttij vistig korrâ polemiik já olgoštem. Galilei pargoskippáár Padovast, tobdos Cesare Cremonini, nomâttij Galilei naggiimijd kielesin já lâi ton mielâ, et Galilei ij lam uáinám maiden. Maŋeláá Johannes Kepler (1571–1630) rammui Galilei kavnâmijd, siämmáánáál ko Rooma jesuiitah-uv, kiäh lijjii aalgâst čuuvtij epidâm Galilei aiccâmijd. Maŋeláá Galilei čaalij: "Veikâ tuoh tääsnih liččii luáštádâttâm eennâm oolâ tuođâštiđ já sárnuđ alnestis", te ij totkin liččii finnim majemuid pessiooivijd oskođ. == Jupiter máánui vuáhádâh kaavahäämist == Jupiter máánuid puáhtá šlajâttâllâđ toi kooskâ, rađe kuhendâlâsjurbâ häämi, rađe kärŋivuođâ já stuáruduv mield – já nuuvt ain. Ulmuuh oskoh, et Jupiter stuorrâ máánuh já toi siskáldâs máánuh liččii šoddâm häämis occee Jupiter pirâstittee kaasuskiärust. Jupiter alda jorree máánuh hämmejeh tiätulágán smavvâ piäiváškode. Siskemus stuorrâ máánuin, Io, sáttá leđe nuuvt saahâd tondiet ko hammâšumes maŋa kirkkâdin acâkkistám Jupiter lievliistitij Iost puoh kepis já älkkeht lievliisteijee amnâsijd meddâl. Jupiter stuorrâ máánuh já uccâ mánudáin stuárráámus, Amalthea, láá koskânis rađeresonansist 1:2:4. # [[Jupiter]] suonjâr 71&nbsp;492 km # Jupiter riggeeh 100&nbsp;000–214&nbsp;200 km, válduriegis 122&nbsp;800–129&nbsp;200 km. # Jupiter täsivis máánuh ## Nelji uccá mánudáá, koskâ vuálá 200&nbsp;000&nbsp;km Jupiter kuávdáást, čoođâmitto vuálá 200 km, rađe kärŋivuotâ vuálá peli ceehi. ## Nelji stuorrâ galileolii máánu, moi koskâvuotâ lii 400&nbsp;000–2&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;km. # Jupiter epitäsivis máánuh ## Themisto jorá Jupiter galileilaisii já čuávuváá juávhu mánudái kooskâst. ## Himalia-juávkku: Taan čovgâ mánudâšjuávhu koskâ Jupiterist lii 11–12 miljovn kilometterid. ## Carpo: Ananke-juávhu sisoosijn. ## Ananke-juávkku: koskâ 21&nbsp;276&nbsp;000&nbsp;km Jupiterist kärŋilume 149 asted. ## Carme-juávkku: Koskâ Jupiterist 23&nbsp;404&nbsp;000&nbsp;km, kärŋilume 165 asted. ## Pasiphaë-juávkku: siähálâs juávkku, moos kuleh puoh olgomuuh Jupiter máánuh. == Luvâttâllâm Jupiter máánuin == Máánuh láá luvâttâllum uánihumos juurrâmraađeest läädist. Jupiter nelji stuárráámuu máánu láá [[Galileoliih máánuh|Galilei máánuh]], moi massa lii tuárvi styeres hammiđ tain pááluhámásijd máánuid. Eres máánuh láá häämis tááhust epistáđáseh. Negatiivisáin juurrâmaigijn láá merkkejum toh máánuh, moi juurrâmrađe lii retrogradisâš adai nubiskulij jorree ko eres máánui juurrâm. {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%; text-align:center;" ! colspan="2" |Nummeer !Nommâ !Kove !Lyeddejeijee<br /><br />(km) !Massa<br /><br />(kg) !Koskâmiärálâš koskâ<br /><br />(km) !Juurrâmäigi<br /><br />(d) !Inklinaatio (°) !Eksentrisâšvuotâ !Kavnumäigi !Juávkku |- |1 |XVI |[[Metis (máánu)|Metis]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Metis.jpg|50x50px]] | align="center" |43 | align="right" |1,2 × 10¹⁷ | align="right" |127 690 | align="right" | +7h 4m 29s | align="right" |0,000° | align="right" |0,0012 |1980 ! rowspan="4" |Amalthea |- |2 |XV |[[Adrastea (máánu)|Adrastea]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Adrastea.jpg|50x50px]] | align="center" |26×20×16 | align="right" |7,5 × 10¹⁵ | align="right" |128 690 | align="right" | +7h 9m 30s | align="right" |0,000° | align="right" |0,0018 |1979 |- |3 |V |[[Amalthea (máánu)|Amalthea]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Amalthea_PIA02532.png|50x50px]] | align="center" |262×146×134 | align="right" |2,1 × 10¹⁸ | align="right" |181 170 | align="right" | +11h&nbsp;57m&nbsp;22,67s | align="right" |0,360° | align="right" |0,0031 |1892 |- |4 |XIV |[[Thebe]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Thebe.jpg|50x50px]] | align="center" |110×90 | align="right" |1,5 × 10¹⁸ | align="right" |221 700 | align="right" | +16h 11m 17s | align="right" |0,901° | align="right" |0,0177 |1980 |- style="background:#ccccff" |5 |I |'''[[Io (máánu)|Io]]''' | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Io_highest_resolution_true_color.jpg|50x50px]] | align="center" |3660,0×3637,4×3630,6 | align="right" |8,9 × 10²² | align="right" |421 700 | align="right" | +1,769137786 | align="right" |0,050° | align="right" |0,0041 |1610 ! rowspan="4" | Galileoliih máánuh |- style="background:#ccccff" |6 |II |'''[[Europa (máánu)|Europa]]''' | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Europa-moon.jpg|50x50px]] | align="center" |3121,6 | align="right" |4,8 × 10²² | align="right" |671 034 | align="right" | +3,551181041 | align="right" |0,471° | align="right" |0,0094 |1610 |- style="background:#ccccff" |7 |III |'''[[Ganymedes]]''' | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Ganymede_g1_true.jpg|54x54px]] | align="center" |5262,4 | align="right" |1,5 × 10²³ | align="right" |1 070 412 | align="right" | +7,15455296 | align="right" |0,204° | align="right" |0,0011 |1610 |- style="background:#ccccff" |8 |IV |'''[[Kallisto (máánu)|Kallisto]]''' | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Callisto.jpg|51x51px]] | align="center" |4820,6 | align="right" |1,1 × 10²³ | align="right" |1 882 709 | align="right" | +16,6890184 | align="right" |0,205° | align="right" |0,0074 |1610 |- |9 |XVIII |[[Themisto (máánu)|Themisto]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Themisto.jpg|50x50px]] | align="center" |8 | align="right" |6,9 × 10¹⁴ | align="right" |7 393 216 | align="right" | +129,87 | align="right" |45,762° | align="right" |0,2115 |1975/2000 ! rowspan="1" |Themisto |- |10 |XIII |[[Leda (máánu)|Leda]] | | align="center" |10 | align="right" |1,1 × 10¹⁶ | align="right" |11 187 781 | align="right" | +241,75 | align="right" |27,562° | align="right" |0,1673 |1974 ! rowspan="5" |Himalia |- |11 |VI |[[Himalia (máánu)|Himalia]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Himalia-moon.jpg|50x50px]] | align="center" |170 | align="right" |6,7 × 10¹⁸ | align="right" |11 451 971 | align="right" | +250,37 | align="right" |30,486° | align="right" |0,1513 |1904 |- |12 |X |[[Lysithea]] | | align="center" |36 | align="right" |6,3 × 10¹⁶ | align="right" |11 740 560 | align="right" | +259,89 | align="right" |27,006° | align="right" |0,1322 |1938 |- |13 |VII |[[Elara (máánu)|Elara]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Elara_(moon).jpg|50x50px]] | align="center" |86 | align="right" |8,7 × 10¹⁷ | align="right" |11 778 034 | align="right" | +261,14 | align="right" |29,691° | align="right" |0,1948 |1905 |- |14 |LIII | colspan="2" |[[Dia (máánu)|Dia]] | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |12 570 424 | align="right" | +287,93 | align="right" |27,584° | align="right" |0,2058 |2001 |- |15 |XLVI |[[Carpo (máánu)|Carpo]] | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |17 144 873 | align="right" | +458,62 | align="right" |56,001° | align="right" |0,2735 |2003 ! rowspan="1" |Carpo |- |16 | | colspan="2" |[[S/2003 J 12]] | align="center" |1 | align="right" |1,5 × 10¹² | align="right" |17 739 539 | align="right" | -482,69 | align="right" |142,680° | align="right" |0,4449 |2003 ! rowspan="1" |? |- |17 |XXXIV |[[Euporie]] | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |19 088 434 | align="right" | -538,78 | align="right" |144,694° | align="right" |0,0960 |2002 ! rowspan="13" |Ananke |- |18 |LX | colspan="2" |[[Eupheme]] | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |19 621 780 | align="right" | -561,52 | align="right" |146,363° | align="right" |0,2507 |2003 |- |19 | | colspan="2" |[[S/2003 J 18]] | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |19 812 577 | align="right" | -569,73 | align="right" |147,401° | align="right" |0,1569 |2003 |- |20 |XLII |[[Thelxinoe]] | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |20 453 753 | align="right" | -597,61 | align="right" |151,292° | align="right" |0,2684 |2004 |- |21 |XXXIII |[[Euanthe]] | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |20 464 854 | align="right" | -598,09 | align="right" |143,409° | align="right" |0,2000 |2002 |- |22 |XLV |[[Helike (máánu)|Helike]] | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |20 540 266 | align="right" | -601,40 | align="right" |154,586° | align="right" |0,1374 |2003 |- |23 |XXXV |[[Orthosie]] | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |20 567 971 | align="right" | -602,62 | align="right" |142,366° | align="right" |0,2433 |2002 |- |24 |LIV | colspan="2" |[[S/2016 J 1]] |1 | | align="right" |20 595 483 | align="right" | -602,7 | align="right" |139,8 | align="right" |0,141 |2017 |- |25 |XXIV |[[Iocaste]] | | align="center" |5 | align="right" |1,9 × 10¹⁴ | align="right" |20 722 566 | align="right" | -609,43 | align="right" |147,248° | align="right" |0,2874 |2001 |- |26 | | colspan="2" |[[S/2003 J 16]] | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |20 743 779 | align="right" | -610,36 | align="right" |150,769° | align="right" |0,3184 |2003 |- |27 |XXVII |[[Praxidike]] | | align="center" |7 | align="right" |4,3 × 10¹⁴ | align="right" |20 823 948 | align="right" | -613,90 | align="right" |144,205° | align="right" |0,1840 |2001 |- |28 |XXII |Harpalyke | | align="center" |4 | align="right" |1,2 × 10¹⁴ | align="right" |21 063 814 | align="right" | -624,54 | align="right" |147,223° | align="right" |0,2440 |2001 |- |29 |XL |Mneme | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |21 129 786 | align="right" | -627,48 | align="right" |149,732° | align="right" |0,3169 |2003 |- |30 |XXX |Hermippe | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |21 182 086 | align="right" | -629,81 | align="right" |151,242° | align="right" |0,2290 |2002 !Ananke? |- |31 |XXIX |Thyone | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |21 405 570 | align="right" | -639,80 | align="right" |147,276° | align="right" |0,2525 |2002 ! rowspan="2" |Ananke |- |32 |XII |Ananke | | align="center" |28 | align="right" |3,0 × 10¹⁶ | align="right" |21 454 952 | align="right" | -642,02 | align="right" |151,564° | align="right" |0,3445 |1951 |- |33 |L | colspan="2" |Herse | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 134 306 | align="right" | -672,75 | align="right" |162,490° | align="right" |0,2379 |2003 ! rowspan="6" |Carme |- |34 |XXXI |Aitne | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |22 285 161 | align="right" | -679,64 | align="right" |165,562° | align="right" |0,3927 |2002 |- |35 |XXXVII |Kale | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 409 207 | align="right" | -685,32 | align="right" |165,378° | align="right" |0,2011 |2002 |- |36 |XX |Taygete | | align="center" |5 | align="right" |1,6 × 10¹⁴ | align="right" |22 438 648 | align="right" | -686,67 | align="right" |164,890° | align="right" |0,3678 |2001 |- |37 | | colspan="2" |S/2003 J 19 | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 709 061 | align="right" | -699,12 | align="right" |164,727° | align="right" |0,1961 |2003 |- |38 |XXI |Chaldene | | align="center" |4 | align="right" |7,5 × 10¹³ | align="right" |22 713 444 | align="right" | -699,33 | align="right" |167,070° | align="right" |0,2916 |2001 |- |39 |LVIII | colspan="2" |Philophrosyne | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 720 999 | align="right" | -699,68 | align="right" |141,812° | align="right" |0,0932 |2003 ! rowspan="1" |Pasiphae? |- |40 | | colspan="2" |S/2003 J 10 | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 730 813 | align="right" | -700,13 | align="right" |163,813° | align="right" |0,3438 |2003 ! rowspan="1" |Carme? |- |41 | | colspan="2" |S/2003 J 23 | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 739 654 | align="right" | -700,54 | align="right" |148,849° | align="right" |0,3930 |2004 ! rowspan="1" |Pasiphaë |- |42 |XXV |Erinome | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |22 986 266 | align="right" | -711,96 | align="right" |163,737° | align="right" |0,2552 |2001 ! rowspan="1" |Carme |- |43 |XLI |Aoede | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |23 044 175 | align="right" | -714,66 | align="right" |160,482° | align="right" |0,6011 |2003 ! rowspan="1" |Pasiphaë |- |44 |XLIV |Kallichore | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |23 111 823 | align="right" | -717,81 | align="right" |164,605° | align="right" |0,2041 |2003 ! rowspan="1" |Carme? |- |45 |XXIII |Kalyke | | align="center" |5 | align="right" |1,9 × 10¹⁴ | align="right" |23 180 773 | align="right" | -721,02 | align="right" |165,505° | align="right" |0,2139 |2001 ! rowspan="2" |Carme |- |46 |XI |Carme | | align="center" |46 | align="right" |1,3 × 10¹⁷ | align="right" |23 197 992 | align="right" | -721,82 | align="right" |165,047° | align="right" |0,2342 |1938 |- |47 |XVII |Callirrhoe | | align="center" |9 | align="right" |8,7 × 10¹⁴ | align="right" |23 214 986 | align="right" | -722,62 | align="right" |139,849° | align="right" |0,2582 |2000 !Pasiphaë |- |48 |XXXII |Eurydome | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |23 230 858 | align="right" | -723,36 | align="right" |149,324° | align="right" |0,3769 |2002 !Pasiphaë? |- |49 |XXXVIII |Pasithee | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |23 307 318 | align="right" | -726,93 | align="right" |165,759° | align="right" |0,3288 |2002 !Carme |- |50 |XLVIII |Cyllene | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |23 396 269 | align="right" | -731,10 | align="right" |140,148° | align="right" |0,4115 |2003 !Pasiphaë |- |51 |XLVII |Eukelade | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |23 483 694 | align="right" | -735,20 | align="right" |163,996° | align="right" |0,2828 |2003 !Carme |- |52 |LIX | colspan="2" |S/2017 J 1 |2 | | align="right" |23 547 105 | align="right" | -734,2 | align="right" |149,2 | align="right" |0,397 |2017 ! rowspan="4" |Pasiphaë |- |53 | | colspan="2" |S/2003 J 4 | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |23 570 790 | align="right" | -739,29 | align="right" |147,175° | align="right" |0,3003 |2003 |- |54 |VIII |Pasiphaë | | align="center" |60 | align="right" |3,0 × 10¹⁷ | align="right" |23 609 042 | align="right" | -741,09 | align="right" |141,803° | align="right" |0,3743 |1908 |- |55 |XXXIX |Hegemone | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |23 702 511 | align="right" | -745,50 | align="right" |152,506° | align="right" |0,4077 |2003 |- |56 |XLIII |Arche | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |23 717 051 | align="right" | -746,19 | align="right" |164,587° | align="right" |0,1492 |2002 ! rowspan="4" |Carme |- |57 |XXVI |Isonoe | | align="center" |4 | align="right" |7,5 × 10¹³ | align="right" |23 800 647 | align="right" | -750,13 | align="right" |165,127° | align="right" |0,1775 |2001 |- |58 | | colspan="2" |S/2003 J 9 | align="center" |1 | align="right" |1,5 × 10¹² | align="right" |23 857 808 | align="right" | -752,84 | align="right" |164,980° | align="right" |0,2761 |2003 |- |59 |LVII | colspan="2" |Eirene | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |23 973 926 | align="right" | -758,34 | align="right" |165,549° | align="right" |0,3070 |2003 |- |60 |IX |Sinope | | align="center" |38 | align="right" |7,5 × 10¹⁶ | align="right" |24 057 865 | align="right" | -762,33 | align="right" |153,778° | align="right" |0,2750 |1914 ! rowspan="5" |Pasiphaë |- |61 |XXXVI |Sponde | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |24 252 627 | align="right" | -771,60 | align="right" |154,372° | align="right" |0,4431 |2002 |- |62 |XXVIII |Autonoe | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |24 264 445 | align="right" | -772,17 | align="right" |151,058° | align="right" |0,3690 |2002 |- |63 |XLIX |Kore | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |23 345 093 | align="right" | -776,02 | align="right" |137,371° | align="right" |0,1951 |2003 |- |64 |XIX |Megaclite | | align="center" |5 | align="right" |2,1 × 10¹⁴ | align="right" |24 687 239 | align="right" | -792,44 | align="right" |150,398° | align="right" |0,3077 |2001 |- |65 | | colspan="2" |S/2003 J 2 | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |30&nbsp;290&nbsp;846 | align="right" | -1077,02 | align="right" |153,521° | align="right" |0,1882 |2003 ! rowspan="1" |? |} Máánuh, moi nummeer teikâ nommâ vala váilu <ref name="jpl" /> {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%; text-align:center;" !Nummeer !Nommâ !Koskâpuddâsâš nommâ !Kavnum |- | | |S/2003 J24 |2003 |- | | |S/2011 J3 |2011 |- | | |S/2016 J3 |2016 |- | | |S/2016 J4 |2016 |- | | |S/2017 J10 |2017 |- | | |S/2017 J11 |2017 |- | | |S/2018 J2 |2018 |- | | |S/2018 J3 |2018 |- | | |S/2018 J4 |2018 |- | | |S/2021 J1 |2021 |- | | |S/2021 J2 |2021 |- | | |S/2021 J3 |2021 |- | | |S/2021 J4 |2021 |- | | |S/2021 J5 |2021 |- | | |S/2021 J6 |2021 |- | | |S/2022 J1 |2022 |- | | |S/2022 J2 |2022 |- | | |S/2022 J3 |2022 |- |} == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == * {{Kirjekäldee|Tahhee=Rossi, Paolo|Nommâ=Modernin tieteen synty Euroopassa|Ihe=2010|Almostittee=Vastapaino|Isbn=978-951-768-153-7}} [[Luokka:Jupiter máánuh|*]] 8f4498v820dtiiobnd749si95oz77pj 161398 161392 2026-11-01T13:45:07Z Yupik 23 161398 wikitext text/x-wiki '''Jupiter máánuh''' joreh [[Jupiter]]-plaaneet pirrâ. Jupiterist láá 97 tobdos máánnud (vyesimáánu 23. peeivi 2023 tiätu).<ref name="jpl">{{Nettikäldee|čujottâs=https://ssd.jpl.nasa.gov/sats/discovery.html|nommâ=Planetary Satellite Discovery Circumstances|almostittem=ssd.jpl.nasa.gov|čujottum=2025-05-25|kielâ={{en}}}}</ref><ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://sites.google.com/carnegiescience.edu/sheppard/moons/jupitermoons|nommâ=Moons of Jupiter|čujottum=25.5.2025|kielâ={{en}}}}</ref> Tobdosumoseh máánuh láá nelji: [[Io (máánu|Io]], [[Europa (máánu|Europa]], [[Ganymedes]] já [[Kallisto (máánu|Kallisto]]. Taah láá stuárráámuuh [[galilealiih máánuh]]. Tai máánui siskiibeln joreh ucebeh, jieškođe-uv hámásiih máánuh, main tobdosumos lii [[Amalthea]]. Kukkeláá joreh meid uces mánudááh, main arvâluvvoo, et toh liččii Jupiter toppim asteroideh teikâ kometeh. Tain olgomuuh joreh nubiskulij ko [[Jupiter]] eres máánuh. == Tutkâmuš historjá == Galileo Galilei (1564–1642) kaavnâi Jupiter máánuid ive 1609, ko sun tuuđhâi alme uđđâ hutkosâin, teleskoopáin. Ive 1610&nbsp;sun čaalij jieijâs aiccâmijn tieđâlii puovtâdâs ''Sidereus Nuncius'' (sämikielân ''Tasnij sänisättee), mii almostui Venetsiast.'' Uđđivemáánu 7. peeivi ive 1609 Galilei aaicâi Jupiter paaldâst kulmâ eromâš kirkis tääsni. Čuávuváá iijâ toi saje lâi muttum. Uđđivemáánu 13. peeivi Galilei ooinij siämmáá ääigi nelji tääsni. Toid láá adelum noomah Io, Europa, Ganymedes já Kallisto. Galilei adelij toid ohtsii noomâ "Medici tääsnih", suu tutkâmušâi suojâleijee stuorrâherttua [[Cosimo II del Medici]] kunnen. Galilei tieđâlâš puovtâdâs tovâttij vistig korrâ polemiik já olgoštem. Galilei pargoskippáár Padovast, tobdos Cesare Cremonini, nomâttij Galilei naggiimijd kielesin já lâi ton mielâ, et Galilei ij lam uáinám maiden. Maŋeláá Johannes Kepler (1571–1630) rammui Galilei kavnâmijd, siämmáánáál ko Rooma jesuiitah-uv, kiäh lijjii aalgâst čuuvtij epidâm Galilei aiccâmijd. Maŋeláá Galilei čaalij: "Veikâ tuoh tääsnih liččii luáštádâttâm eennâm oolâ tuođâštiđ já sárnuđ alnestis", te ij totkin liččii finnim majemuid pessiooivijd oskođ. == Jupiter máánui vuáhádâh kaavahäämist == Jupiter máánuid puáhtá šlajâttâllâđ toi kooskâ, rađe kuhendâlâsjurbâ häämi, rađe kärŋivuođâ já stuáruduv mield – já nuuvt ain. Ulmuuh oskoh, et Jupiter stuorrâ máánuh já toi siskáldâs máánuh liččii šoddâm häämis occee Jupiter pirâstittee kaasuskiärust. Jupiter alda jorree máánuh hämmejeh tiätulágán smavvâ piäiváškode. Siskemus stuorrâ máánuin, Io, sáttá leđe nuuvt saahâd tondiet ko hammâšumes maŋa kirkkâdin acâkkistám Jupiter lievliistitij Iost puoh kepis já älkkeht lievliisteijee amnâsijd meddâl. Jupiter stuorrâ máánuh já uccâ mánudáin stuárráámus, Amalthea, láá koskânis rađeresonansist 1:2:4. # [[Jupiter]] suonjâr 71&nbsp;492 km # Jupiter riggeeh 100&nbsp;000–214&nbsp;200 km, válduriegis 122&nbsp;800–129&nbsp;200 km. # Jupiter täsivis máánuh ## Nelji uccá mánudáá, koskâ vuálá 200&nbsp;000&nbsp;km Jupiter kuávdáást, čoođâmitto vuálá 200 km, rađe kärŋivuotâ vuálá peli ceehi. ## Nelji stuorrâ galileolii máánu, moi koskâvuotâ lii 400&nbsp;000–2&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;km. # Jupiter epitäsivis máánuh ## Themisto jorá Jupiter galileilaisii já čuávuváá juávhu mánudái kooskâst. ## Himalia-juávkku: Taan čovgâ mánudâšjuávhu koskâ Jupiterist lii 11–12 miljovn kilometterid. ## Carpo: Ananke-juávhu sisoosijn. ## Ananke-juávkku: koskâ 21&nbsp;276&nbsp;000&nbsp;km Jupiterist kärŋilume 149 asted. ## Carme-juávkku: Koskâ Jupiterist 23&nbsp;404&nbsp;000&nbsp;km, kärŋilume 165 asted. ## Pasiphaë-juávkku: siähálâs juávkku, moos kuleh puoh olgomuuh Jupiter máánuh. == Luvâttâllâm Jupiter máánuin == Máánuh láá luvâttâllum uánihumos juurrâmraađeest läädist. Jupiter nelji stuárráámuu máánu láá [[Galileoliih máánuh|Galilei máánuh]], moi massa lii tuárvi styeres hammiđ tain pááluhámásijd máánuid. Eres máánuh láá häämis tááhust epistáđáseh. Negatiivisáin juurrâmaigijn láá merkkejum toh máánuh, moi juurrâmrađe lii retrogradisâš adai nubiskulij jorree ko eres máánui juurrâm. {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%; text-align:center;" ! colspan="2" |Nummeer !Nommâ !Kove !Lyeddejeijee<br /><br />(km) !Massa<br /><br />(kg) !Koskâmiärálâš koskâ<br /><br />(km) !Juurrâmäigi<br /><br />(d) !Inklinaatio (°) !Eksentrisâšvuotâ !Kavnumäigi !Juávkku |- |1 |XVI |[[Metis (máánu)|Metis]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Metis.jpg|50x50px]] | align="center" |43 | align="right" |1,2 × 10¹⁷ | align="right" |127 690 | align="right" | +7h 4m 29s | align="right" |0,000° | align="right" |0,0012 |1980 ! rowspan="4" |Amalthea |- |2 |XV |[[Adrastea (máánu)|Adrastea]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Adrastea.jpg|50x50px]] | align="center" |26×20×16 | align="right" |7,5 × 10¹⁵ | align="right" |128 690 | align="right" | +7h 9m 30s | align="right" |0,000° | align="right" |0,0018 |1979 |- |3 |V |[[Amalthea (máánu)|Amalthea]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Amalthea_PIA02532.png|50x50px]] | align="center" |262×146×134 | align="right" |2,1 × 10¹⁸ | align="right" |181 170 | align="right" | +11h&nbsp;57m&nbsp;22,67s | align="right" |0,360° | align="right" |0,0031 |1892 |- |4 |XIV |[[Thebe]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Thebe.jpg|50x50px]] | align="center" |110×90 | align="right" |1,5 × 10¹⁸ | align="right" |221 700 | align="right" | +16h 11m 17s | align="right" |0,901° | align="right" |0,0177 |1980 |- style="background:#ccccff" |5 |I |'''[[Io (máánu)|Io]]''' | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Io_highest_resolution_true_color.jpg|50x50px]] | align="center" |3660,0×3637,4×3630,6 | align="right" |8,9 × 10²² | align="right" |421 700 | align="right" | +1,769137786 | align="right" |0,050° | align="right" |0,0041 |1610 ! rowspan="4" | Galileoliih máánuh |- style="background:#ccccff" |6 |II |'''[[Europa (máánu)|Europa]]''' | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Europa-moon.jpg|50x50px]] | align="center" |3121,6 | align="right" |4,8 × 10²² | align="right" |671 034 | align="right" | +3,551181041 | align="right" |0,471° | align="right" |0,0094 |1610 |- style="background:#ccccff" |7 |III |'''[[Ganymedes]]''' | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Ganymede_g1_true.jpg|54x54px]] | align="center" |5262,4 | align="right" |1,5 × 10²³ | align="right" |1 070 412 | align="right" | +7,15455296 | align="right" |0,204° | align="right" |0,0011 |1610 |- style="background:#ccccff" |8 |IV |'''[[Kallisto (máánu)|Kallisto]]''' | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Callisto.jpg|51x51px]] | align="center" |4820,6 | align="right" |1,1 × 10²³ | align="right" |1 882 709 | align="right" | +16,6890184 | align="right" |0,205° | align="right" |0,0074 |1610 |- |9 |XVIII |[[Themisto (máánu)|Themisto]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Themisto.jpg|50x50px]] | align="center" |8 | align="right" |6,9 × 10¹⁴ | align="right" |7 393 216 | align="right" | +129,87 | align="right" |45,762° | align="right" |0,2115 |1975/2000 ! rowspan="1" |Themisto |- |10 |XIII |[[Leda (máánu)|Leda]] | | align="center" |10 | align="right" |1,1 × 10¹⁶ | align="right" |11 187 781 | align="right" | +241,75 | align="right" |27,562° | align="right" |0,1673 |1974 ! rowspan="5" |Himalia |- |11 |VI |[[Himalia (máánu)|Himalia]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Himalia-moon.jpg|50x50px]] | align="center" |170 | align="right" |6,7 × 10¹⁸ | align="right" |11 451 971 | align="right" | +250,37 | align="right" |30,486° | align="right" |0,1513 |1904 |- |12 |X |[[Lysithea]] | | align="center" |36 | align="right" |6,3 × 10¹⁶ | align="right" |11 740 560 | align="right" | +259,89 | align="right" |27,006° | align="right" |0,1322 |1938 |- |13 |VII |[[Elara (máánu)|Elara]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Elara_(moon).jpg|50x50px]] | align="center" |86 | align="right" |8,7 × 10¹⁷ | align="right" |11 778 034 | align="right" | +261,14 | align="right" |29,691° | align="right" |0,1948 |1905 |- |14 |LIII | colspan="2" |[[Dia (máánu)|Dia]] | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |12 570 424 | align="right" | +287,93 | align="right" |27,584° | align="right" |0,2058 |2001 |- |15 |XLVI |[[Carpo (máánu)|Carpo]] | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |17 144 873 | align="right" | +458,62 | align="right" |56,001° | align="right" |0,2735 |2003 ! rowspan="1" |Carpo |- |16 | | colspan="2" |[[S/2003 J 12]] | align="center" |1 | align="right" |1,5 × 10¹² | align="right" |17 739 539 | align="right" | -482,69 | align="right" |142,680° | align="right" |0,4449 |2003 ! rowspan="1" |? |- |17 |XXXIV |[[Euporie]] | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |19 088 434 | align="right" | -538,78 | align="right" |144,694° | align="right" |0,0960 |2002 ! rowspan="13" |Ananke |- |18 |LX | colspan="2" |[[Eupheme]] | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |19 621 780 | align="right" | -561,52 | align="right" |146,363° | align="right" |0,2507 |2003 |- |19 | | colspan="2" |[[S/2003 J 18]] | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |19 812 577 | align="right" | -569,73 | align="right" |147,401° | align="right" |0,1569 |2003 |- |20 |XLII |[[Thelxinoe]] | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |20 453 753 | align="right" | -597,61 | align="right" |151,292° | align="right" |0,2684 |2004 |- |21 |XXXIII |[[Euanthe]] | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |20 464 854 | align="right" | -598,09 | align="right" |143,409° | align="right" |0,2000 |2002 |- |22 |XLV |[[Helike (máánu)|Helike]] | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |20 540 266 | align="right" | -601,40 | align="right" |154,586° | align="right" |0,1374 |2003 |- |23 |XXXV |[[Orthosie]] | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |20 567 971 | align="right" | -602,62 | align="right" |142,366° | align="right" |0,2433 |2002 |- |24 |LIV | colspan="2" |[[S/2016 J 1]] |1 | | align="right" |20 595 483 | align="right" | -602,7 | align="right" |139,8 | align="right" |0,141 |2017 |- |25 |XXIV |[[Iocaste]] | | align="center" |5 | align="right" |1,9 × 10¹⁴ | align="right" |20 722 566 | align="right" | -609,43 | align="right" |147,248° | align="right" |0,2874 |2001 |- |26 | | colspan="2" |[[S/2003 J 16]] | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |20 743 779 | align="right" | -610,36 | align="right" |150,769° | align="right" |0,3184 |2003 |- |27 |XXVII |[[Praxidike]] | | align="center" |7 | align="right" |4,3 × 10¹⁴ | align="right" |20 823 948 | align="right" | -613,90 | align="right" |144,205° | align="right" |0,1840 |2001 |- |28 |XXII |Harpalyke | | align="center" |4 | align="right" |1,2 × 10¹⁴ | align="right" |21 063 814 | align="right" | -624,54 | align="right" |147,223° | align="right" |0,2440 |2001 |- |29 |XL |Mneme | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |21 129 786 | align="right" | -627,48 | align="right" |149,732° | align="right" |0,3169 |2003 |- |30 |XXX |Hermippe | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |21 182 086 | align="right" | -629,81 | align="right" |151,242° | align="right" |0,2290 |2002 !Ananke? |- |31 |XXIX |Thyone | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |21 405 570 | align="right" | -639,80 | align="right" |147,276° | align="right" |0,2525 |2002 ! rowspan="2" |Ananke |- |32 |XII |Ananke | | align="center" |28 | align="right" |3,0 × 10¹⁶ | align="right" |21 454 952 | align="right" | -642,02 | align="right" |151,564° | align="right" |0,3445 |1951 |- |33 |L | colspan="2" |Herse | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 134 306 | align="right" | -672,75 | align="right" |162,490° | align="right" |0,2379 |2003 ! rowspan="6" |Carme |- |34 |XXXI |Aitne | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |22 285 161 | align="right" | -679,64 | align="right" |165,562° | align="right" |0,3927 |2002 |- |35 |XXXVII |Kale | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 409 207 | align="right" | -685,32 | align="right" |165,378° | align="right" |0,2011 |2002 |- |36 |XX |Taygete | | align="center" |5 | align="right" |1,6 × 10¹⁴ | align="right" |22 438 648 | align="right" | -686,67 | align="right" |164,890° | align="right" |0,3678 |2001 |- |37 | | colspan="2" |S/2003 J 19 | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 709 061 | align="right" | -699,12 | align="right" |164,727° | align="right" |0,1961 |2003 |- |38 |XXI |Chaldene | | align="center" |4 | align="right" |7,5 × 10¹³ | align="right" |22 713 444 | align="right" | -699,33 | align="right" |167,070° | align="right" |0,2916 |2001 |- |39 |LVIII | colspan="2" |Philophrosyne | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 720 999 | align="right" | -699,68 | align="right" |141,812° | align="right" |0,0932 |2003 ! rowspan="1" |Pasiphae? |- |40 | | colspan="2" |S/2003 J 10 | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 730 813 | align="right" | -700,13 | align="right" |163,813° | align="right" |0,3438 |2003 ! rowspan="1" |Carme? |- |41 | | colspan="2" |S/2003 J 23 | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 739 654 | align="right" | -700,54 | align="right" |148,849° | align="right" |0,3930 |2004 ! rowspan="1" |Pasiphaë |- |42 |XXV |Erinome | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |22 986 266 | align="right" | -711,96 | align="right" |163,737° | align="right" |0,2552 |2001 ! rowspan="1" |Carme |- |43 |XLI |Aoede | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |23 044 175 | align="right" | -714,66 | align="right" |160,482° | align="right" |0,6011 |2003 ! rowspan="1" |Pasiphaë |- |44 |XLIV |Kallichore | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |23 111 823 | align="right" | -717,81 | align="right" |164,605° | align="right" |0,2041 |2003 ! rowspan="1" |Carme? |- |45 |XXIII |Kalyke | | align="center" |5 | align="right" |1,9 × 10¹⁴ | align="right" |23 180 773 | align="right" | -721,02 | align="right" |165,505° | align="right" |0,2139 |2001 ! rowspan="2" |Carme |- |46 |XI |Carme | | align="center" |46 | align="right" |1,3 × 10¹⁷ | align="right" |23 197 992 | align="right" | -721,82 | align="right" |165,047° | align="right" |0,2342 |1938 |- |47 |XVII |Callirrhoe | | align="center" |9 | align="right" |8,7 × 10¹⁴ | align="right" |23 214 986 | align="right" | -722,62 | align="right" |139,849° | align="right" |0,2582 |2000 !Pasiphaë |- |48 |XXXII |Eurydome | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |23 230 858 | align="right" | -723,36 | align="right" |149,324° | align="right" |0,3769 |2002 !Pasiphaë? |- |49 |XXXVIII |Pasithee | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |23 307 318 | align="right" | -726,93 | align="right" |165,759° | align="right" |0,3288 |2002 !Carme |- |50 |XLVIII |Cyllene | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |23 396 269 | align="right" | -731,10 | align="right" |140,148° | align="right" |0,4115 |2003 !Pasiphaë |- |51 |XLVII |Eukelade | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |23 483 694 | align="right" | -735,20 | align="right" |163,996° | align="right" |0,2828 |2003 !Carme |- |52 |LIX | colspan="2" |S/2017 J 1 |2 | | align="right" |23 547 105 | align="right" | -734,2 | align="right" |149,2 | align="right" |0,397 |2017 ! rowspan="4" |Pasiphaë |- |53 | | colspan="2" |S/2003 J 4 | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |23 570 790 | align="right" | -739,29 | align="right" |147,175° | align="right" |0,3003 |2003 |- |54 |VIII |Pasiphaë | | align="center" |60 | align="right" |3,0 × 10¹⁷ | align="right" |23 609 042 | align="right" | -741,09 | align="right" |141,803° | align="right" |0,3743 |1908 |- |55 |XXXIX |Hegemone | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |23 702 511 | align="right" | -745,50 | align="right" |152,506° | align="right" |0,4077 |2003 |- |56 |XLIII |Arche | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |23 717 051 | align="right" | -746,19 | align="right" |164,587° | align="right" |0,1492 |2002 ! rowspan="4" |Carme |- |57 |XXVI |Isonoe | | align="center" |4 | align="right" |7,5 × 10¹³ | align="right" |23 800 647 | align="right" | -750,13 | align="right" |165,127° | align="right" |0,1775 |2001 |- |58 | | colspan="2" |S/2003 J 9 | align="center" |1 | align="right" |1,5 × 10¹² | align="right" |23 857 808 | align="right" | -752,84 | align="right" |164,980° | align="right" |0,2761 |2003 |- |59 |LVII | colspan="2" |Eirene | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |23 973 926 | align="right" | -758,34 | align="right" |165,549° | align="right" |0,3070 |2003 |- |60 |IX |Sinope | | align="center" |38 | align="right" |7,5 × 10¹⁶ | align="right" |24 057 865 | align="right" | -762,33 | align="right" |153,778° | align="right" |0,2750 |1914 ! rowspan="5" |Pasiphaë |- |61 |XXXVI |Sponde | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |24 252 627 | align="right" | -771,60 | align="right" |154,372° | align="right" |0,4431 |2002 |- |62 |XXVIII |Autonoe | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |24 264 445 | align="right" | -772,17 | align="right" |151,058° | align="right" |0,3690 |2002 |- |63 |XLIX |Kore | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |23 345 093 | align="right" | -776,02 | align="right" |137,371° | align="right" |0,1951 |2003 |- |64 |XIX |Megaclite | | align="center" |5 | align="right" |2,1 × 10¹⁴ | align="right" |24 687 239 | align="right" | -792,44 | align="right" |150,398° | align="right" |0,3077 |2001 |- |65 | | colspan="2" |S/2003 J 2 | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |30&nbsp;290&nbsp;846 | align="right" | -1077,02 | align="right" |153,521° | align="right" |0,1882 |2003 ! rowspan="1" |? |} Máánuh, moi nummeer teikâ nommâ vala váilu <ref name="jpl" /> {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%; text-align:center;" !Nummeer !Nommâ !Koskâpuddâsâš nommâ !Kavnum |- | | |S/2003 J24 |2003 |- | | |S/2011 J3 |2011 |- | | |S/2016 J3 |2016 |- | | |S/2016 J4 |2016 |- | | |S/2017 J10 |2017 |- | | |S/2017 J11 |2017 |- | | |S/2018 J2 |2018 |- | | |S/2018 J3 |2018 |- | | |S/2018 J4 |2018 |- | | |S/2021 J1 |2021 |- | | |S/2021 J2 |2021 |- | | |S/2021 J3 |2021 |- | | |S/2021 J4 |2021 |- | | |S/2021 J5 |2021 |- | | |S/2021 J6 |2021 |- | | |S/2022 J1 |2022 |- | | |S/2022 J2 |2022 |- | | |S/2022 J3 |2022 |- |} == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == * {{Kirjekäldee|Tahhee=Rossi, Paolo|Nommâ=Modernin tieteen synty Euroopassa|Ihe=2010|Almostittee=Vastapaino|Isbn=978-951-768-153-7}} [[Luokka:Jupiter máánuh|*]] dwu3e4vu41z5bwnysq61dlqxpqqv0iy 161463 161398 2026-11-01T21:56:01Z Yupik 23 +kove 161463 wikitext text/x-wiki [[Tiätuvuárkká:The Galilean satellites (the four largest moons of Jupiter).tif|thumb|Jupiter galileoliih máánuh: [[Io (máánu|Io]], [[Europa (máánu|Europa]], [[Ganymedes]] já [[Kallisto (máánu|Kallisto]]]] '''Jupiter máánuh''' joreh [[Jupiter]]-plaaneet pirrâ. Jupiterist láá 97 tobdos máánnud (vyesimáánu 23. peeivi 2023 tiätu).<ref name="jpl">{{Nettikäldee|čujottâs=https://ssd.jpl.nasa.gov/sats/discovery.html|nommâ=Planetary Satellite Discovery Circumstances|almostittem=ssd.jpl.nasa.gov|čujottum=2025-05-25|kielâ={{en}}}}</ref><ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://sites.google.com/carnegiescience.edu/sheppard/moons/jupitermoons|nommâ=Moons of Jupiter|čujottum=25.5.2025|kielâ={{en}}}}</ref> Tobdosumoseh máánuh láá nelji: [[Io (máánu|Io]], [[Europa (máánu|Europa]], [[Ganymedes]] já [[Kallisto (máánu|Kallisto]]. Taah láá stuárráámuuh [[galilealiih máánuh]]. Tai máánui siskiibeln joreh ucebeh, jieškođe-uv hámásiih máánuh, main tobdosumos lii [[Amalthea]]. Kukkeláá joreh meid uces mánudááh, main arvâluvvoo, et toh liččii Jupiter toppim asteroideh teikâ kometeh. Tain olgomuuh joreh nubiskulij ko [[Jupiter]] eres máánuh. == Tutkâmuš historjá == Galileo Galilei (1564–1642) kaavnâi Jupiter máánuid ive 1609, ko sun tuuđhâi alme uđđâ hutkosâin, teleskoopáin. Ive 1610&nbsp;sun čaalij jieijâs aiccâmijn tieđâlii puovtâdâs ''Sidereus Nuncius'' (sämikielân ''Tasnij sänisättee), mii almostui Venetsiast.'' Uđđivemáánu 7. peeivi ive 1609 Galilei aaicâi Jupiter paaldâst kulmâ eromâš kirkis tääsni. Čuávuváá iijâ toi saje lâi muttum. Uđđivemáánu 13. peeivi Galilei ooinij siämmáá ääigi nelji tääsni. Toid láá adelum noomah Io, Europa, Ganymedes já Kallisto. Galilei adelij toid ohtsii noomâ "Medici tääsnih", suu tutkâmušâi suojâleijee stuorrâherttua [[Cosimo II del Medici]] kunnen. Galilei tieđâlâš puovtâdâs tovâttij vistig korrâ polemiik já olgoštem. Galilei pargoskippáár Padovast, tobdos Cesare Cremonini, nomâttij Galilei naggiimijd kielesin já lâi ton mielâ, et Galilei ij lam uáinám maiden. Maŋeláá Johannes Kepler (1571–1630) rammui Galilei kavnâmijd, siämmáánáál ko Rooma jesuiitah-uv, kiäh lijjii aalgâst čuuvtij epidâm Galilei aiccâmijd. Maŋeláá Galilei čaalij: "Veikâ tuoh tääsnih liččii luáštádâttâm eennâm oolâ tuođâštiđ já sárnuđ alnestis", te ij totkin liččii finnim majemuid pessiooivijd oskođ. == Jupiter máánui vuáhádâh kaavahäämist == Jupiter máánuid puáhtá šlajâttâllâđ toi kooskâ, rađe kuhendâlâsjurbâ häämi, rađe kärŋivuođâ já stuáruduv mield – já nuuvt ain. Ulmuuh oskoh, et Jupiter stuorrâ máánuh já toi siskáldâs máánuh liččii šoddâm häämis occee Jupiter pirâstittee kaasuskiärust. Jupiter alda jorree máánuh hämmejeh tiätulágán smavvâ piäiváškode. Siskemus stuorrâ máánuin, Io, sáttá leđe nuuvt saahâd tondiet ko hammâšumes maŋa kirkkâdin acâkkistám Jupiter lievliistitij Iost puoh kepis já älkkeht lievliisteijee amnâsijd meddâl. Jupiter stuorrâ máánuh já uccâ mánudáin stuárráámus, Amalthea, láá koskânis rađeresonansist 1:2:4. # [[Jupiter]] suonjâr 71&nbsp;492 km # Jupiter riggeeh 100&nbsp;000–214&nbsp;200 km, válduriegis 122&nbsp;800–129&nbsp;200 km. # Jupiter täsivis máánuh ## Nelji uccá mánudáá, koskâ vuálá 200&nbsp;000&nbsp;km Jupiter kuávdáást, čoođâmitto vuálá 200 km, rađe kärŋivuotâ vuálá peli ceehi. ## Nelji stuorrâ galileolii máánu, moi koskâvuotâ lii 400&nbsp;000–2&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;km. # Jupiter epitäsivis máánuh ## Themisto jorá Jupiter galileilaisii já čuávuváá juávhu mánudái kooskâst. ## Himalia-juávkku: Taan čovgâ mánudâšjuávhu koskâ Jupiterist lii 11–12 miljovn kilometterid. ## Carpo: Ananke-juávhu sisoosijn. ## Ananke-juávkku: koskâ 21&nbsp;276&nbsp;000&nbsp;km Jupiterist kärŋilume 149 asted. ## Carme-juávkku: Koskâ Jupiterist 23&nbsp;404&nbsp;000&nbsp;km, kärŋilume 165 asted. ## Pasiphaë-juávkku: siähálâs juávkku, moos kuleh puoh olgomuuh Jupiter máánuh. == Luvâttâllâm Jupiter máánuin == Máánuh láá luvâttâllum uánihumos juurrâmraađeest läädist. Jupiter nelji stuárráámuu máánu láá [[Galileoliih máánuh|Galilei máánuh]], moi massa lii tuárvi styeres hammiđ tain pááluhámásijd máánuid. Eres máánuh láá häämis tááhust epistáđáseh. Negatiivisáin juurrâmaigijn láá merkkejum toh máánuh, moi juurrâmrađe lii retrogradisâš adai nubiskulij jorree ko eres máánui juurrâm. {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%; text-align:center;" ! colspan="2" |Nummeer !Nommâ !Kove !Lyeddejeijee<br /><br />(km) !Massa<br /><br />(kg) !Koskâmiärálâš koskâ<br /><br />(km) !Juurrâmäigi<br /><br />(d) !Inklinaatio (°) !Eksentrisâšvuotâ !Kavnumäigi !Juávkku |- |1 |XVI |[[Metis (máánu)|Metis]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Metis.jpg|50x50px]] | align="center" |43 | align="right" |1,2 × 10¹⁷ | align="right" |127 690 | align="right" | +7h 4m 29s | align="right" |0,000° | align="right" |0,0012 |1980 ! rowspan="4" |Amalthea |- |2 |XV |[[Adrastea (máánu)|Adrastea]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Adrastea.jpg|50x50px]] | align="center" |26×20×16 | align="right" |7,5 × 10¹⁵ | align="right" |128 690 | align="right" | +7h 9m 30s | align="right" |0,000° | align="right" |0,0018 |1979 |- |3 |V |[[Amalthea (máánu)|Amalthea]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Amalthea_PIA02532.png|50x50px]] | align="center" |262×146×134 | align="right" |2,1 × 10¹⁸ | align="right" |181 170 | align="right" | +11h&nbsp;57m&nbsp;22,67s | align="right" |0,360° | align="right" |0,0031 |1892 |- |4 |XIV |[[Thebe]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Thebe.jpg|50x50px]] | align="center" |110×90 | align="right" |1,5 × 10¹⁸ | align="right" |221 700 | align="right" | +16h 11m 17s | align="right" |0,901° | align="right" |0,0177 |1980 |- style="background:#ccccff" |5 |I |'''[[Io (máánu)|Io]]''' | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Io_highest_resolution_true_color.jpg|50x50px]] | align="center" |3660,0×3637,4×3630,6 | align="right" |8,9 × 10²² | align="right" |421 700 | align="right" | +1,769137786 | align="right" |0,050° | align="right" |0,0041 |1610 ! rowspan="4" | Galileoliih máánuh |- style="background:#ccccff" |6 |II |'''[[Europa (máánu)|Europa]]''' | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Europa-moon.jpg|50x50px]] | align="center" |3121,6 | align="right" |4,8 × 10²² | align="right" |671 034 | align="right" | +3,551181041 | align="right" |0,471° | align="right" |0,0094 |1610 |- style="background:#ccccff" |7 |III |'''[[Ganymedes]]''' | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Ganymede_g1_true.jpg|54x54px]] | align="center" |5262,4 | align="right" |1,5 × 10²³ | align="right" |1 070 412 | align="right" | +7,15455296 | align="right" |0,204° | align="right" |0,0011 |1610 |- style="background:#ccccff" |8 |IV |'''[[Kallisto (máánu)|Kallisto]]''' | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Callisto.jpg|51x51px]] | align="center" |4820,6 | align="right" |1,1 × 10²³ | align="right" |1 882 709 | align="right" | +16,6890184 | align="right" |0,205° | align="right" |0,0074 |1610 |- |9 |XVIII |[[Themisto (máánu)|Themisto]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Themisto.jpg|50x50px]] | align="center" |8 | align="right" |6,9 × 10¹⁴ | align="right" |7 393 216 | align="right" | +129,87 | align="right" |45,762° | align="right" |0,2115 |1975/2000 ! rowspan="1" |Themisto |- |10 |XIII |[[Leda (máánu)|Leda]] | | align="center" |10 | align="right" |1,1 × 10¹⁶ | align="right" |11 187 781 | align="right" | +241,75 | align="right" |27,562° | align="right" |0,1673 |1974 ! rowspan="5" |Himalia |- |11 |VI |[[Himalia (máánu)|Himalia]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Himalia-moon.jpg|50x50px]] | align="center" |170 | align="right" |6,7 × 10¹⁸ | align="right" |11 451 971 | align="right" | +250,37 | align="right" |30,486° | align="right" |0,1513 |1904 |- |12 |X |[[Lysithea]] | | align="center" |36 | align="right" |6,3 × 10¹⁶ | align="right" |11 740 560 | align="right" | +259,89 | align="right" |27,006° | align="right" |0,1322 |1938 |- |13 |VII |[[Elara (máánu)|Elara]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Elara_(moon).jpg|50x50px]] | align="center" |86 | align="right" |8,7 × 10¹⁷ | align="right" |11 778 034 | align="right" | +261,14 | align="right" |29,691° | align="right" |0,1948 |1905 |- |14 |LIII | colspan="2" |[[Dia (máánu)|Dia]] | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |12 570 424 | align="right" | +287,93 | align="right" |27,584° | align="right" |0,2058 |2001 |- |15 |XLVI |[[Carpo (máánu)|Carpo]] | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |17 144 873 | align="right" | +458,62 | align="right" |56,001° | align="right" |0,2735 |2003 ! rowspan="1" |Carpo |- |16 | | colspan="2" |[[S/2003 J 12]] | align="center" |1 | align="right" |1,5 × 10¹² | align="right" |17 739 539 | align="right" | -482,69 | align="right" |142,680° | align="right" |0,4449 |2003 ! rowspan="1" |? |- |17 |XXXIV |[[Euporie]] | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |19 088 434 | align="right" | -538,78 | align="right" |144,694° | align="right" |0,0960 |2002 ! rowspan="13" |Ananke |- |18 |LX | colspan="2" |[[Eupheme]] | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |19 621 780 | align="right" | -561,52 | align="right" |146,363° | align="right" |0,2507 |2003 |- |19 | | colspan="2" |[[S/2003 J 18]] | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |19 812 577 | align="right" | -569,73 | align="right" |147,401° | align="right" |0,1569 |2003 |- |20 |XLII |[[Thelxinoe]] | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |20 453 753 | align="right" | -597,61 | align="right" |151,292° | align="right" |0,2684 |2004 |- |21 |XXXIII |[[Euanthe]] | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |20 464 854 | align="right" | -598,09 | align="right" |143,409° | align="right" |0,2000 |2002 |- |22 |XLV |[[Helike (máánu)|Helike]] | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |20 540 266 | align="right" | -601,40 | align="right" |154,586° | align="right" |0,1374 |2003 |- |23 |XXXV |[[Orthosie]] | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |20 567 971 | align="right" | -602,62 | align="right" |142,366° | align="right" |0,2433 |2002 |- |24 |LIV | colspan="2" |[[S/2016 J 1]] |1 | | align="right" |20 595 483 | align="right" | -602,7 | align="right" |139,8 | align="right" |0,141 |2017 |- |25 |XXIV |[[Iocaste]] | | align="center" |5 | align="right" |1,9 × 10¹⁴ | align="right" |20 722 566 | align="right" | -609,43 | align="right" |147,248° | align="right" |0,2874 |2001 |- |26 | | colspan="2" |[[S/2003 J 16]] | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |20 743 779 | align="right" | -610,36 | align="right" |150,769° | align="right" |0,3184 |2003 |- |27 |XXVII |[[Praxidike]] | | align="center" |7 | align="right" |4,3 × 10¹⁴ | align="right" |20 823 948 | align="right" | -613,90 | align="right" |144,205° | align="right" |0,1840 |2001 |- |28 |XXII |Harpalyke | | align="center" |4 | align="right" |1,2 × 10¹⁴ | align="right" |21 063 814 | align="right" | -624,54 | align="right" |147,223° | align="right" |0,2440 |2001 |- |29 |XL |Mneme | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |21 129 786 | align="right" | -627,48 | align="right" |149,732° | align="right" |0,3169 |2003 |- |30 |XXX |Hermippe | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |21 182 086 | align="right" | -629,81 | align="right" |151,242° | align="right" |0,2290 |2002 !Ananke? |- |31 |XXIX |Thyone | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |21 405 570 | align="right" | -639,80 | align="right" |147,276° | align="right" |0,2525 |2002 ! rowspan="2" |Ananke |- |32 |XII |Ananke | | align="center" |28 | align="right" |3,0 × 10¹⁶ | align="right" |21 454 952 | align="right" | -642,02 | align="right" |151,564° | align="right" |0,3445 |1951 |- |33 |L | colspan="2" |Herse | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 134 306 | align="right" | -672,75 | align="right" |162,490° | align="right" |0,2379 |2003 ! rowspan="6" |Carme |- |34 |XXXI |Aitne | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |22 285 161 | align="right" | -679,64 | align="right" |165,562° | align="right" |0,3927 |2002 |- |35 |XXXVII |Kale | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 409 207 | align="right" | -685,32 | align="right" |165,378° | align="right" |0,2011 |2002 |- |36 |XX |Taygete | | align="center" |5 | align="right" |1,6 × 10¹⁴ | align="right" |22 438 648 | align="right" | -686,67 | align="right" |164,890° | align="right" |0,3678 |2001 |- |37 | | colspan="2" |S/2003 J 19 | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 709 061 | align="right" | -699,12 | align="right" |164,727° | align="right" |0,1961 |2003 |- |38 |XXI |Chaldene | | align="center" |4 | align="right" |7,5 × 10¹³ | align="right" |22 713 444 | align="right" | -699,33 | align="right" |167,070° | align="right" |0,2916 |2001 |- |39 |LVIII | colspan="2" |Philophrosyne | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 720 999 | align="right" | -699,68 | align="right" |141,812° | align="right" |0,0932 |2003 ! rowspan="1" |Pasiphae? |- |40 | | colspan="2" |S/2003 J 10 | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 730 813 | align="right" | -700,13 | align="right" |163,813° | align="right" |0,3438 |2003 ! rowspan="1" |Carme? |- |41 | | colspan="2" |S/2003 J 23 | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 739 654 | align="right" | -700,54 | align="right" |148,849° | align="right" |0,3930 |2004 ! rowspan="1" |Pasiphaë |- |42 |XXV |Erinome | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |22 986 266 | align="right" | -711,96 | align="right" |163,737° | align="right" |0,2552 |2001 ! rowspan="1" |Carme |- |43 |XLI |Aoede | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |23 044 175 | align="right" | -714,66 | align="right" |160,482° | align="right" |0,6011 |2003 ! rowspan="1" |Pasiphaë |- |44 |XLIV |Kallichore | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |23 111 823 | align="right" | -717,81 | align="right" |164,605° | align="right" |0,2041 |2003 ! rowspan="1" |Carme? |- |45 |XXIII |Kalyke | | align="center" |5 | align="right" |1,9 × 10¹⁴ | align="right" |23 180 773 | align="right" | -721,02 | align="right" |165,505° | align="right" |0,2139 |2001 ! rowspan="2" |Carme |- |46 |XI |Carme | | align="center" |46 | align="right" |1,3 × 10¹⁷ | align="right" |23 197 992 | align="right" | -721,82 | align="right" |165,047° | align="right" |0,2342 |1938 |- |47 |XVII |Callirrhoe | | align="center" |9 | align="right" |8,7 × 10¹⁴ | align="right" |23 214 986 | align="right" | -722,62 | align="right" |139,849° | align="right" |0,2582 |2000 !Pasiphaë |- |48 |XXXII |Eurydome | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |23 230 858 | align="right" | -723,36 | align="right" |149,324° | align="right" |0,3769 |2002 !Pasiphaë? |- |49 |XXXVIII |Pasithee | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |23 307 318 | align="right" | -726,93 | align="right" |165,759° | align="right" |0,3288 |2002 !Carme |- |50 |XLVIII |Cyllene | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |23 396 269 | align="right" | -731,10 | align="right" |140,148° | align="right" |0,4115 |2003 !Pasiphaë |- |51 |XLVII |Eukelade | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |23 483 694 | align="right" | -735,20 | align="right" |163,996° | align="right" |0,2828 |2003 !Carme |- |52 |LIX | colspan="2" |S/2017 J 1 |2 | | align="right" |23 547 105 | align="right" | -734,2 | align="right" |149,2 | align="right" |0,397 |2017 ! rowspan="4" |Pasiphaë |- |53 | | colspan="2" |S/2003 J 4 | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |23 570 790 | align="right" | -739,29 | align="right" |147,175° | align="right" |0,3003 |2003 |- |54 |VIII |Pasiphaë | | align="center" |60 | align="right" |3,0 × 10¹⁷ | align="right" |23 609 042 | align="right" | -741,09 | align="right" |141,803° | align="right" |0,3743 |1908 |- |55 |XXXIX |Hegemone | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |23 702 511 | align="right" | -745,50 | align="right" |152,506° | align="right" |0,4077 |2003 |- |56 |XLIII |Arche | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |23 717 051 | align="right" | -746,19 | align="right" |164,587° | align="right" |0,1492 |2002 ! rowspan="4" |Carme |- |57 |XXVI |Isonoe | | align="center" |4 | align="right" |7,5 × 10¹³ | align="right" |23 800 647 | align="right" | -750,13 | align="right" |165,127° | align="right" |0,1775 |2001 |- |58 | | colspan="2" |S/2003 J 9 | align="center" |1 | align="right" |1,5 × 10¹² | align="right" |23 857 808 | align="right" | -752,84 | align="right" |164,980° | align="right" |0,2761 |2003 |- |59 |LVII | colspan="2" |Eirene | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |23 973 926 | align="right" | -758,34 | align="right" |165,549° | align="right" |0,3070 |2003 |- |60 |IX |Sinope | | align="center" |38 | align="right" |7,5 × 10¹⁶ | align="right" |24 057 865 | align="right" | -762,33 | align="right" |153,778° | align="right" |0,2750 |1914 ! rowspan="5" |Pasiphaë |- |61 |XXXVI |Sponde | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |24 252 627 | align="right" | -771,60 | align="right" |154,372° | align="right" |0,4431 |2002 |- |62 |XXVIII |Autonoe | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |24 264 445 | align="right" | -772,17 | align="right" |151,058° | align="right" |0,3690 |2002 |- |63 |XLIX |Kore | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |23 345 093 | align="right" | -776,02 | align="right" |137,371° | align="right" |0,1951 |2003 |- |64 |XIX |Megaclite | | align="center" |5 | align="right" |2,1 × 10¹⁴ | align="right" |24 687 239 | align="right" | -792,44 | align="right" |150,398° | align="right" |0,3077 |2001 |- |65 | | colspan="2" |S/2003 J 2 | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |30&nbsp;290&nbsp;846 | align="right" | -1077,02 | align="right" |153,521° | align="right" |0,1882 |2003 ! rowspan="1" |? |} Máánuh, moi nummeer teikâ nommâ vala váilu <ref name="jpl" /> {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%; text-align:center;" !Nummeer !Nommâ !Koskâpuddâsâš nommâ !Kavnum |- | | |S/2003 J24 |2003 |- | | |S/2011 J3 |2011 |- | | |S/2016 J3 |2016 |- | | |S/2016 J4 |2016 |- | | |S/2017 J10 |2017 |- | | |S/2017 J11 |2017 |- | | |S/2018 J2 |2018 |- | | |S/2018 J3 |2018 |- | | |S/2018 J4 |2018 |- | | |S/2021 J1 |2021 |- | | |S/2021 J2 |2021 |- | | |S/2021 J3 |2021 |- | | |S/2021 J4 |2021 |- | | |S/2021 J5 |2021 |- | | |S/2021 J6 |2021 |- | | |S/2022 J1 |2022 |- | | |S/2022 J2 |2022 |- | | |S/2022 J3 |2022 |- |} == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == * {{Kirjekäldee|Tahhee=Rossi, Paolo|Nommâ=Modernin tieteen synty Euroopassa|Ihe=2010|Almostittee=Vastapaino|Isbn=978-951-768-153-7}} [[Luokka:Jupiter máánuh|*]] lqj3jq1kiyn1gisjo9egpk6tzu8lfr4 161465 161463 2026-11-01T21:57:57Z Yupik 23 161465 wikitext text/x-wiki [[Tiätuvuárkká:Jupiter family.jpg|thumb|upright=1.5|[[Jupiter]] já ton [[galileoliih máánuh]]: [[Io (máánu)|Io]], [[Europa (máánu)|Europa]], [[Ganymedes]] já [[Kallisto (máánu)|Kallisto]]]] '''Jupiter máánuh''' joreh [[Jupiter]]-plaaneet pirrâ. Jupiterist láá 97 tobdos máánnud (vyesimáánu 23. peeivi 2023 tiätu).<ref name="jpl">{{Nettikäldee|čujottâs=https://ssd.jpl.nasa.gov/sats/discovery.html|nommâ=Planetary Satellite Discovery Circumstances|almostittem=ssd.jpl.nasa.gov|čujottum=2025-05-25|kielâ={{en}}}}</ref><ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://sites.google.com/carnegiescience.edu/sheppard/moons/jupitermoons|nommâ=Moons of Jupiter|čujottum=25.5.2025|kielâ={{en}}}}</ref> Tobdosumoseh máánuh láá nelji: [[Io (máánu|Io]], [[Europa (máánu|Europa]], [[Ganymedes]] já [[Kallisto (máánu|Kallisto]]. Taah láá stuárráámuuh [[galilealiih máánuh]]. Tai máánui siskiibeln joreh ucebeh, jieškođe-uv hámásiih máánuh, main tobdosumos lii [[Amalthea]]. Kukkeláá joreh meid uces mánudááh, main arvâluvvoo, et toh liččii Jupiter toppim asteroideh teikâ kometeh. Tain olgomuuh joreh nubiskulij ko [[Jupiter]] eres máánuh. == Tutkâmuš historjá == Galileo Galilei (1564–1642) kaavnâi Jupiter máánuid ive 1609, ko sun tuuđhâi alme uđđâ hutkosâin, teleskoopáin. Ive 1610&nbsp;sun čaalij jieijâs aiccâmijn tieđâlii puovtâdâs ''Sidereus Nuncius'' (sämikielân ''Tasnij sänisättee), mii almostui Venetsiast.'' Uđđivemáánu 7. peeivi ive 1609 Galilei aaicâi Jupiter paaldâst kulmâ eromâš kirkis tääsni. Čuávuváá iijâ toi saje lâi muttum. Uđđivemáánu 13. peeivi Galilei ooinij siämmáá ääigi nelji tääsni. Toid láá adelum noomah Io, Europa, Ganymedes já Kallisto. Galilei adelij toid ohtsii noomâ "Medici tääsnih", suu tutkâmušâi suojâleijee stuorrâherttua [[Cosimo II del Medici]] kunnen. Galilei tieđâlâš puovtâdâs tovâttij vistig korrâ polemiik já olgoštem. Galilei pargoskippáár Padovast, tobdos Cesare Cremonini, nomâttij Galilei naggiimijd kielesin já lâi ton mielâ, et Galilei ij lam uáinám maiden. Maŋeláá Johannes Kepler (1571–1630) rammui Galilei kavnâmijd, siämmáánáál ko Rooma jesuiitah-uv, kiäh lijjii aalgâst čuuvtij epidâm Galilei aiccâmijd. Maŋeláá Galilei čaalij: "Veikâ tuoh tääsnih liččii luáštádâttâm eennâm oolâ tuođâštiđ já sárnuđ alnestis", te ij totkin liččii finnim majemuid pessiooivijd oskođ. == Jupiter máánui vuáhádâh kaavahäämist == Jupiter máánuid puáhtá šlajâttâllâđ toi kooskâ, rađe kuhendâlâsjurbâ häämi, rađe kärŋivuođâ já stuáruduv mield – já nuuvt ain. Ulmuuh oskoh, et Jupiter stuorrâ máánuh já toi siskáldâs máánuh liččii šoddâm häämis occee Jupiter pirâstittee kaasuskiärust. Jupiter alda jorree máánuh hämmejeh tiätulágán smavvâ piäiváškode. Siskemus stuorrâ máánuin, Io, sáttá leđe nuuvt saahâd tondiet ko hammâšumes maŋa kirkkâdin acâkkistám Jupiter lievliistitij Iost puoh kepis já älkkeht lievliisteijee amnâsijd meddâl. Jupiter stuorrâ máánuh já uccâ mánudáin stuárráámus, Amalthea, láá koskânis rađeresonansist 1:2:4. # [[Jupiter]] suonjâr 71&nbsp;492 km # Jupiter riggeeh 100&nbsp;000–214&nbsp;200 km, válduriegis 122&nbsp;800–129&nbsp;200 km. # Jupiter täsivis máánuh ## Nelji uccá mánudáá, koskâ vuálá 200&nbsp;000&nbsp;km Jupiter kuávdáást, čoođâmitto vuálá 200 km, rađe kärŋivuotâ vuálá peli ceehi. ## Nelji stuorrâ galileolii máánu, moi koskâvuotâ lii 400&nbsp;000–2&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;km. # Jupiter epitäsivis máánuh ## Themisto jorá Jupiter galileilaisii já čuávuváá juávhu mánudái kooskâst. ## Himalia-juávkku: Taan čovgâ mánudâšjuávhu koskâ Jupiterist lii 11–12 miljovn kilometterid. ## Carpo: Ananke-juávhu sisoosijn. ## Ananke-juávkku: koskâ 21&nbsp;276&nbsp;000&nbsp;km Jupiterist kärŋilume 149 asted. ## Carme-juávkku: Koskâ Jupiterist 23&nbsp;404&nbsp;000&nbsp;km, kärŋilume 165 asted. ## Pasiphaë-juávkku: siähálâs juávkku, moos kuleh puoh olgomuuh Jupiter máánuh. == Luvâttâllâm Jupiter máánuin == Máánuh láá luvâttâllum uánihumos juurrâmraađeest läädist. Jupiter nelji stuárráámuu máánu láá [[Galileoliih máánuh|Galilei máánuh]], moi massa lii tuárvi styeres hammiđ tain pááluhámásijd máánuid. Eres máánuh láá häämis tááhust epistáđáseh. Negatiivisáin juurrâmaigijn láá merkkejum toh máánuh, moi juurrâmrađe lii retrogradisâš adai nubiskulij jorree ko eres máánui juurrâm. {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%; text-align:center;" ! colspan="2" |Nummeer !Nommâ !Kove !Lyeddejeijee<br /><br />(km) !Massa<br /><br />(kg) !Koskâmiärálâš koskâ<br /><br />(km) !Juurrâmäigi<br /><br />(d) !Inklinaatio (°) !Eksentrisâšvuotâ !Kavnumäigi !Juávkku |- |1 |XVI |[[Metis (máánu)|Metis]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Metis.jpg|50x50px]] | align="center" |43 | align="right" |1,2 × 10¹⁷ | align="right" |127 690 | align="right" | +7h 4m 29s | align="right" |0,000° | align="right" |0,0012 |1980 ! rowspan="4" |Amalthea |- |2 |XV |[[Adrastea (máánu)|Adrastea]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Adrastea.jpg|50x50px]] | align="center" |26×20×16 | align="right" |7,5 × 10¹⁵ | align="right" |128 690 | align="right" | +7h 9m 30s | align="right" |0,000° | align="right" |0,0018 |1979 |- |3 |V |[[Amalthea (máánu)|Amalthea]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Amalthea_PIA02532.png|50x50px]] | align="center" |262×146×134 | align="right" |2,1 × 10¹⁸ | align="right" |181 170 | align="right" | +11h&nbsp;57m&nbsp;22,67s | align="right" |0,360° | align="right" |0,0031 |1892 |- |4 |XIV |[[Thebe]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Thebe.jpg|50x50px]] | align="center" |110×90 | align="right" |1,5 × 10¹⁸ | align="right" |221 700 | align="right" | +16h 11m 17s | align="right" |0,901° | align="right" |0,0177 |1980 |- style="background:#ccccff" |5 |I |'''[[Io (máánu)|Io]]''' | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Io_highest_resolution_true_color.jpg|50x50px]] | align="center" |3660,0×3637,4×3630,6 | align="right" |8,9 × 10²² | align="right" |421 700 | align="right" | +1,769137786 | align="right" |0,050° | align="right" |0,0041 |1610 ! rowspan="4" | Galileoliih máánuh |- style="background:#ccccff" |6 |II |'''[[Europa (máánu)|Europa]]''' | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Europa-moon.jpg|50x50px]] | align="center" |3121,6 | align="right" |4,8 × 10²² | align="right" |671 034 | align="right" | +3,551181041 | align="right" |0,471° | align="right" |0,0094 |1610 |- style="background:#ccccff" |7 |III |'''[[Ganymedes]]''' | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Ganymede_g1_true.jpg|54x54px]] | align="center" |5262,4 | align="right" |1,5 × 10²³ | align="right" |1 070 412 | align="right" | +7,15455296 | align="right" |0,204° | align="right" |0,0011 |1610 |- style="background:#ccccff" |8 |IV |'''[[Kallisto (máánu)|Kallisto]]''' | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Callisto.jpg|51x51px]] | align="center" |4820,6 | align="right" |1,1 × 10²³ | align="right" |1 882 709 | align="right" | +16,6890184 | align="right" |0,205° | align="right" |0,0074 |1610 |- |9 |XVIII |[[Themisto (máánu)|Themisto]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Themisto.jpg|50x50px]] | align="center" |8 | align="right" |6,9 × 10¹⁴ | align="right" |7 393 216 | align="right" | +129,87 | align="right" |45,762° | align="right" |0,2115 |1975/2000 ! rowspan="1" |Themisto |- |10 |XIII |[[Leda (máánu)|Leda]] | | align="center" |10 | align="right" |1,1 × 10¹⁶ | align="right" |11 187 781 | align="right" | +241,75 | align="right" |27,562° | align="right" |0,1673 |1974 ! rowspan="5" |Himalia |- |11 |VI |[[Himalia (máánu)|Himalia]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Himalia-moon.jpg|50x50px]] | align="center" |170 | align="right" |6,7 × 10¹⁸ | align="right" |11 451 971 | align="right" | +250,37 | align="right" |30,486° | align="right" |0,1513 |1904 |- |12 |X |[[Lysithea]] | | align="center" |36 | align="right" |6,3 × 10¹⁶ | align="right" |11 740 560 | align="right" | +259,89 | align="right" |27,006° | align="right" |0,1322 |1938 |- |13 |VII |[[Elara (máánu)|Elara]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Elara_(moon).jpg|50x50px]] | align="center" |86 | align="right" |8,7 × 10¹⁷ | align="right" |11 778 034 | align="right" | +261,14 | align="right" |29,691° | align="right" |0,1948 |1905 |- |14 |LIII | colspan="2" |[[Dia (máánu)|Dia]] | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |12 570 424 | align="right" | +287,93 | align="right" |27,584° | align="right" |0,2058 |2001 |- |15 |XLVI |[[Carpo (máánu)|Carpo]] | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |17 144 873 | align="right" | +458,62 | align="right" |56,001° | align="right" |0,2735 |2003 ! rowspan="1" |Carpo |- |16 | | colspan="2" |[[S/2003 J 12]] | align="center" |1 | align="right" |1,5 × 10¹² | align="right" |17 739 539 | align="right" | -482,69 | align="right" |142,680° | align="right" |0,4449 |2003 ! rowspan="1" |? |- |17 |XXXIV |[[Euporie]] | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |19 088 434 | align="right" | -538,78 | align="right" |144,694° | align="right" |0,0960 |2002 ! rowspan="13" |Ananke |- |18 |LX | colspan="2" |[[Eupheme]] | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |19 621 780 | align="right" | -561,52 | align="right" |146,363° | align="right" |0,2507 |2003 |- |19 | | colspan="2" |[[S/2003 J 18]] | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |19 812 577 | align="right" | -569,73 | align="right" |147,401° | align="right" |0,1569 |2003 |- |20 |XLII |[[Thelxinoe]] | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |20 453 753 | align="right" | -597,61 | align="right" |151,292° | align="right" |0,2684 |2004 |- |21 |XXXIII |[[Euanthe]] | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |20 464 854 | align="right" | -598,09 | align="right" |143,409° | align="right" |0,2000 |2002 |- |22 |XLV |[[Helike (máánu)|Helike]] | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |20 540 266 | align="right" | -601,40 | align="right" |154,586° | align="right" |0,1374 |2003 |- |23 |XXXV |[[Orthosie]] | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |20 567 971 | align="right" | -602,62 | align="right" |142,366° | align="right" |0,2433 |2002 |- |24 |LIV | colspan="2" |[[S/2016 J 1]] |1 | | align="right" |20 595 483 | align="right" | -602,7 | align="right" |139,8 | align="right" |0,141 |2017 |- |25 |XXIV |[[Iocaste]] | | align="center" |5 | align="right" |1,9 × 10¹⁴ | align="right" |20 722 566 | align="right" | -609,43 | align="right" |147,248° | align="right" |0,2874 |2001 |- |26 | | colspan="2" |[[S/2003 J 16]] | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |20 743 779 | align="right" | -610,36 | align="right" |150,769° | align="right" |0,3184 |2003 |- |27 |XXVII |[[Praxidike]] | | align="center" |7 | align="right" |4,3 × 10¹⁴ | align="right" |20 823 948 | align="right" | -613,90 | align="right" |144,205° | align="right" |0,1840 |2001 |- |28 |XXII |Harpalyke | | align="center" |4 | align="right" |1,2 × 10¹⁴ | align="right" |21 063 814 | align="right" | -624,54 | align="right" |147,223° | align="right" |0,2440 |2001 |- |29 |XL |Mneme | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |21 129 786 | align="right" | -627,48 | align="right" |149,732° | align="right" |0,3169 |2003 |- |30 |XXX |Hermippe | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |21 182 086 | align="right" | -629,81 | align="right" |151,242° | align="right" |0,2290 |2002 !Ananke? |- |31 |XXIX |Thyone | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |21 405 570 | align="right" | -639,80 | align="right" |147,276° | align="right" |0,2525 |2002 ! rowspan="2" |Ananke |- |32 |XII |Ananke | | align="center" |28 | align="right" |3,0 × 10¹⁶ | align="right" |21 454 952 | align="right" | -642,02 | align="right" |151,564° | align="right" |0,3445 |1951 |- |33 |L | colspan="2" |Herse | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 134 306 | align="right" | -672,75 | align="right" |162,490° | align="right" |0,2379 |2003 ! rowspan="6" |Carme |- |34 |XXXI |Aitne | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |22 285 161 | align="right" | -679,64 | align="right" |165,562° | align="right" |0,3927 |2002 |- |35 |XXXVII |Kale | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 409 207 | align="right" | -685,32 | align="right" |165,378° | align="right" |0,2011 |2002 |- |36 |XX |Taygete | | align="center" |5 | align="right" |1,6 × 10¹⁴ | align="right" |22 438 648 | align="right" | -686,67 | align="right" |164,890° | align="right" |0,3678 |2001 |- |37 | | colspan="2" |S/2003 J 19 | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 709 061 | align="right" | -699,12 | align="right" |164,727° | align="right" |0,1961 |2003 |- |38 |XXI |Chaldene | | align="center" |4 | align="right" |7,5 × 10¹³ | align="right" |22 713 444 | align="right" | -699,33 | align="right" |167,070° | align="right" |0,2916 |2001 |- |39 |LVIII | colspan="2" |Philophrosyne | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 720 999 | align="right" | -699,68 | align="right" |141,812° | align="right" |0,0932 |2003 ! rowspan="1" |Pasiphae? |- |40 | | colspan="2" |S/2003 J 10 | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 730 813 | align="right" | -700,13 | align="right" |163,813° | align="right" |0,3438 |2003 ! rowspan="1" |Carme? |- |41 | | colspan="2" |S/2003 J 23 | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 739 654 | align="right" | -700,54 | align="right" |148,849° | align="right" |0,3930 |2004 ! rowspan="1" |Pasiphaë |- |42 |XXV |Erinome | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |22 986 266 | align="right" | -711,96 | align="right" |163,737° | align="right" |0,2552 |2001 ! rowspan="1" |Carme |- |43 |XLI |Aoede | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |23 044 175 | align="right" | -714,66 | align="right" |160,482° | align="right" |0,6011 |2003 ! rowspan="1" |Pasiphaë |- |44 |XLIV |Kallichore | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |23 111 823 | align="right" | -717,81 | align="right" |164,605° | align="right" |0,2041 |2003 ! rowspan="1" |Carme? |- |45 |XXIII |Kalyke | | align="center" |5 | align="right" |1,9 × 10¹⁴ | align="right" |23 180 773 | align="right" | -721,02 | align="right" |165,505° | align="right" |0,2139 |2001 ! rowspan="2" |Carme |- |46 |XI |Carme | | align="center" |46 | align="right" |1,3 × 10¹⁷ | align="right" |23 197 992 | align="right" | -721,82 | align="right" |165,047° | align="right" |0,2342 |1938 |- |47 |XVII |Callirrhoe | | align="center" |9 | align="right" |8,7 × 10¹⁴ | align="right" |23 214 986 | align="right" | -722,62 | align="right" |139,849° | align="right" |0,2582 |2000 !Pasiphaë |- |48 |XXXII |Eurydome | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |23 230 858 | align="right" | -723,36 | align="right" |149,324° | align="right" |0,3769 |2002 !Pasiphaë? |- |49 |XXXVIII |Pasithee | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |23 307 318 | align="right" | -726,93 | align="right" |165,759° | align="right" |0,3288 |2002 !Carme |- |50 |XLVIII |Cyllene | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |23 396 269 | align="right" | -731,10 | align="right" |140,148° | align="right" |0,4115 |2003 !Pasiphaë |- |51 |XLVII |Eukelade | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |23 483 694 | align="right" | -735,20 | align="right" |163,996° | align="right" |0,2828 |2003 !Carme |- |52 |LIX | colspan="2" |S/2017 J 1 |2 | | align="right" |23 547 105 | align="right" | -734,2 | align="right" |149,2 | align="right" |0,397 |2017 ! rowspan="4" |Pasiphaë |- |53 | | colspan="2" |S/2003 J 4 | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |23 570 790 | align="right" | -739,29 | align="right" |147,175° | align="right" |0,3003 |2003 |- |54 |VIII |Pasiphaë | | align="center" |60 | align="right" |3,0 × 10¹⁷ | align="right" |23 609 042 | align="right" | -741,09 | align="right" |141,803° | align="right" |0,3743 |1908 |- |55 |XXXIX |Hegemone | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |23 702 511 | align="right" | -745,50 | align="right" |152,506° | align="right" |0,4077 |2003 |- |56 |XLIII |Arche | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |23 717 051 | align="right" | -746,19 | align="right" |164,587° | align="right" |0,1492 |2002 ! rowspan="4" |Carme |- |57 |XXVI |Isonoe | | align="center" |4 | align="right" |7,5 × 10¹³ | align="right" |23 800 647 | align="right" | -750,13 | align="right" |165,127° | align="right" |0,1775 |2001 |- |58 | | colspan="2" |S/2003 J 9 | align="center" |1 | align="right" |1,5 × 10¹² | align="right" |23 857 808 | align="right" | -752,84 | align="right" |164,980° | align="right" |0,2761 |2003 |- |59 |LVII | colspan="2" |Eirene | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |23 973 926 | align="right" | -758,34 | align="right" |165,549° | align="right" |0,3070 |2003 |- |60 |IX |Sinope | | align="center" |38 | align="right" |7,5 × 10¹⁶ | align="right" |24 057 865 | align="right" | -762,33 | align="right" |153,778° | align="right" |0,2750 |1914 ! rowspan="5" |Pasiphaë |- |61 |XXXVI |Sponde | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |24 252 627 | align="right" | -771,60 | align="right" |154,372° | align="right" |0,4431 |2002 |- |62 |XXVIII |Autonoe | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |24 264 445 | align="right" | -772,17 | align="right" |151,058° | align="right" |0,3690 |2002 |- |63 |XLIX |Kore | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |23 345 093 | align="right" | -776,02 | align="right" |137,371° | align="right" |0,1951 |2003 |- |64 |XIX |Megaclite | | align="center" |5 | align="right" |2,1 × 10¹⁴ | align="right" |24 687 239 | align="right" | -792,44 | align="right" |150,398° | align="right" |0,3077 |2001 |- |65 | | colspan="2" |S/2003 J 2 | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |30&nbsp;290&nbsp;846 | align="right" | -1077,02 | align="right" |153,521° | align="right" |0,1882 |2003 ! rowspan="1" |? |} Máánuh, moi nummeer teikâ nommâ vala váilu <ref name="jpl" /> {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%; text-align:center;" !Nummeer !Nommâ !Koskâpuddâsâš nommâ !Kavnum |- | | |S/2003 J24 |2003 |- | | |S/2011 J3 |2011 |- | | |S/2016 J3 |2016 |- | | |S/2016 J4 |2016 |- | | |S/2017 J10 |2017 |- | | |S/2017 J11 |2017 |- | | |S/2018 J2 |2018 |- | | |S/2018 J3 |2018 |- | | |S/2018 J4 |2018 |- | | |S/2021 J1 |2021 |- | | |S/2021 J2 |2021 |- | | |S/2021 J3 |2021 |- | | |S/2021 J4 |2021 |- | | |S/2021 J5 |2021 |- | | |S/2021 J6 |2021 |- | | |S/2022 J1 |2022 |- | | |S/2022 J2 |2022 |- | | |S/2022 J3 |2022 |- |} == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == * {{Kirjekäldee|Tahhee=Rossi, Paolo|Nommâ=Modernin tieteen synty Euroopassa|Ihe=2010|Almostittee=Vastapaino|Isbn=978-951-768-153-7}} [[Luokka:Jupiter máánuh|*]] 5m6jshl7d57igr360mih7g4sn59wi2k 161466 161465 2026-11-01T22:00:13Z Yupik 23 /* Tutkâmuš historjá */ 161466 wikitext text/x-wiki [[Tiätuvuárkká:Jupiter family.jpg|thumb|upright=1.5|[[Jupiter]] já ton [[galileoliih máánuh]]: [[Io (máánu)|Io]], [[Europa (máánu)|Europa]], [[Ganymedes]] já [[Kallisto (máánu)|Kallisto]]]] '''Jupiter máánuh''' joreh [[Jupiter]]-plaaneet pirrâ. Jupiterist láá 97 tobdos máánnud (vyesimáánu 23. peeivi 2023 tiätu).<ref name="jpl">{{Nettikäldee|čujottâs=https://ssd.jpl.nasa.gov/sats/discovery.html|nommâ=Planetary Satellite Discovery Circumstances|almostittem=ssd.jpl.nasa.gov|čujottum=2025-05-25|kielâ={{en}}}}</ref><ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://sites.google.com/carnegiescience.edu/sheppard/moons/jupitermoons|nommâ=Moons of Jupiter|čujottum=25.5.2025|kielâ={{en}}}}</ref> Tobdosumoseh máánuh láá nelji: [[Io (máánu|Io]], [[Europa (máánu|Europa]], [[Ganymedes]] já [[Kallisto (máánu|Kallisto]]. Taah láá stuárráámuuh [[galilealiih máánuh]]. Tai máánui siskiibeln joreh ucebeh, jieškođe-uv hámásiih máánuh, main tobdosumos lii [[Amalthea]]. Kukkeláá joreh meid uces mánudááh, main arvâluvvoo, et toh liččii Jupiter toppim asteroideh teikâ kometeh. Tain olgomuuh joreh nubiskulij ko [[Jupiter]] eres máánuh. == Tutkâmuš historjá == [[Galileo Galilei]] (1564–1642) kaavnâi Jupiter máánuid ive 1609, ko sun tuuđhâi alme uđđâ hutkosâin, [[teleskoop]]áin. Ive 1610&nbsp;sun čaalij jieijâs aiccâmijn tieđâlii puovtâdâs ''Sidereus Nuncius'' ({{k-smn|Tasnij sänisättee}}), mii almostui [[Venetsia]]st. [[Uđđivemáánu 7.]] peeivi ive [[1609]] Galilei aaicâi Jupiter paaldâst kulmâ eromâš kirkis [[täsni|tääsni]]. Čuávuváá iijâ toi saje lâi muttum. [[Uđđivemáánu 13.]] peeivi Galilei ooinij siämmáá ääigi nelji tääsni. Toid láá adelum noomah [[Io (máánu)|Io]], [[Europa (máánu)|Europa]], [[Ganymedes]] já [[Kallisto (máánu)|Kallisto]]. Galilei adelij toid ohtsii noomâ "Medici tääsnih", suu tutkâmušâi suojâleijee stuorrâherttua [[Cosimo II del Medici]] kunnen. Galilei tieđâlâš puovtâdâs tovâttij vistig korrâ polemiik já olgoštem. Galilei pargoskippáár [[Padova]]st, tobdos [[Cesare Cremonini]], nomâttij Galilei naggiimijd kielesin já lâi ton mielâ, et Galilei ij lam uáinám maiden. Maŋeláá [[Johannes Kepler]] (1571–1630) rammui Galilei kavnâmijd, siämmáánáál ko Rooma jesuiitah-uv, kiäh lijjii aalgâst čuuvtij epidâm Galilei aiccâmijd. Maŋeláá Galilei čaalij: "Veikâ tuoh tääsnih liččii luáštádâttâm eennâm oolâ tuođâštiđ já sárnuđ alnestis", te ij totkin liččii finnim majemuid pessiooivijd oskođ. == Jupiter máánui vuáhádâh kaavahäämist == Jupiter máánuid puáhtá šlajâttâllâđ toi kooskâ, rađe kuhendâlâsjurbâ häämi, rađe kärŋivuođâ já stuáruduv mield – já nuuvt ain. Ulmuuh oskoh, et Jupiter stuorrâ máánuh já toi siskáldâs máánuh liččii šoddâm häämis occee Jupiter pirâstittee kaasuskiärust. Jupiter alda jorree máánuh hämmejeh tiätulágán smavvâ piäiváškode. Siskemus stuorrâ máánuin, Io, sáttá leđe nuuvt saahâd tondiet ko hammâšumes maŋa kirkkâdin acâkkistám Jupiter lievliistitij Iost puoh kepis já älkkeht lievliisteijee amnâsijd meddâl. Jupiter stuorrâ máánuh já uccâ mánudáin stuárráámus, Amalthea, láá koskânis rađeresonansist 1:2:4. # [[Jupiter]] suonjâr 71&nbsp;492 km # Jupiter riggeeh 100&nbsp;000–214&nbsp;200 km, válduriegis 122&nbsp;800–129&nbsp;200 km. # Jupiter täsivis máánuh ## Nelji uccá mánudáá, koskâ vuálá 200&nbsp;000&nbsp;km Jupiter kuávdáást, čoođâmitto vuálá 200 km, rađe kärŋivuotâ vuálá peli ceehi. ## Nelji stuorrâ galileolii máánu, moi koskâvuotâ lii 400&nbsp;000–2&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;km. # Jupiter epitäsivis máánuh ## Themisto jorá Jupiter galileilaisii já čuávuváá juávhu mánudái kooskâst. ## Himalia-juávkku: Taan čovgâ mánudâšjuávhu koskâ Jupiterist lii 11–12 miljovn kilometterid. ## Carpo: Ananke-juávhu sisoosijn. ## Ananke-juávkku: koskâ 21&nbsp;276&nbsp;000&nbsp;km Jupiterist kärŋilume 149 asted. ## Carme-juávkku: Koskâ Jupiterist 23&nbsp;404&nbsp;000&nbsp;km, kärŋilume 165 asted. ## Pasiphaë-juávkku: siähálâs juávkku, moos kuleh puoh olgomuuh Jupiter máánuh. == Luvâttâllâm Jupiter máánuin == Máánuh láá luvâttâllum uánihumos juurrâmraađeest läädist. Jupiter nelji stuárráámuu máánu láá [[Galileoliih máánuh|Galilei máánuh]], moi massa lii tuárvi styeres hammiđ tain pááluhámásijd máánuid. Eres máánuh láá häämis tááhust epistáđáseh. Negatiivisáin juurrâmaigijn láá merkkejum toh máánuh, moi juurrâmrađe lii retrogradisâš adai nubiskulij jorree ko eres máánui juurrâm. {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%; text-align:center;" ! colspan="2" |Nummeer !Nommâ !Kove !Lyeddejeijee<br /><br />(km) !Massa<br /><br />(kg) !Koskâmiärálâš koskâ<br /><br />(km) !Juurrâmäigi<br /><br />(d) !Inklinaatio (°) !Eksentrisâšvuotâ !Kavnumäigi !Juávkku |- |1 |XVI |[[Metis (máánu)|Metis]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Metis.jpg|50x50px]] | align="center" |43 | align="right" |1,2 × 10¹⁷ | align="right" |127 690 | align="right" | +7h 4m 29s | align="right" |0,000° | align="right" |0,0012 |1980 ! rowspan="4" |Amalthea |- |2 |XV |[[Adrastea (máánu)|Adrastea]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Adrastea.jpg|50x50px]] | align="center" |26×20×16 | align="right" |7,5 × 10¹⁵ | align="right" |128 690 | align="right" | +7h 9m 30s | align="right" |0,000° | align="right" |0,0018 |1979 |- |3 |V |[[Amalthea (máánu)|Amalthea]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Amalthea_PIA02532.png|50x50px]] | align="center" |262×146×134 | align="right" |2,1 × 10¹⁸ | align="right" |181 170 | align="right" | +11h&nbsp;57m&nbsp;22,67s | align="right" |0,360° | align="right" |0,0031 |1892 |- |4 |XIV |[[Thebe]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Thebe.jpg|50x50px]] | align="center" |110×90 | align="right" |1,5 × 10¹⁸ | align="right" |221 700 | align="right" | +16h 11m 17s | align="right" |0,901° | align="right" |0,0177 |1980 |- style="background:#ccccff" |5 |I |'''[[Io (máánu)|Io]]''' | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Io_highest_resolution_true_color.jpg|50x50px]] | align="center" |3660,0×3637,4×3630,6 | align="right" |8,9 × 10²² | align="right" |421 700 | align="right" | +1,769137786 | align="right" |0,050° | align="right" |0,0041 |1610 ! rowspan="4" | Galileoliih máánuh |- style="background:#ccccff" |6 |II |'''[[Europa (máánu)|Europa]]''' | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Europa-moon.jpg|50x50px]] | align="center" |3121,6 | align="right" |4,8 × 10²² | align="right" |671 034 | align="right" | +3,551181041 | align="right" |0,471° | align="right" |0,0094 |1610 |- style="background:#ccccff" |7 |III |'''[[Ganymedes]]''' | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Ganymede_g1_true.jpg|54x54px]] | align="center" |5262,4 | align="right" |1,5 × 10²³ | align="right" |1 070 412 | align="right" | +7,15455296 | align="right" |0,204° | align="right" |0,0011 |1610 |- style="background:#ccccff" |8 |IV |'''[[Kallisto (máánu)|Kallisto]]''' | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Callisto.jpg|51x51px]] | align="center" |4820,6 | align="right" |1,1 × 10²³ | align="right" |1 882 709 | align="right" | +16,6890184 | align="right" |0,205° | align="right" |0,0074 |1610 |- |9 |XVIII |[[Themisto (máánu)|Themisto]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Themisto.jpg|50x50px]] | align="center" |8 | align="right" |6,9 × 10¹⁴ | align="right" |7 393 216 | align="right" | +129,87 | align="right" |45,762° | align="right" |0,2115 |1975/2000 ! rowspan="1" |Themisto |- |10 |XIII |[[Leda (máánu)|Leda]] | | align="center" |10 | align="right" |1,1 × 10¹⁶ | align="right" |11 187 781 | align="right" | +241,75 | align="right" |27,562° | align="right" |0,1673 |1974 ! rowspan="5" |Himalia |- |11 |VI |[[Himalia (máánu)|Himalia]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Himalia-moon.jpg|50x50px]] | align="center" |170 | align="right" |6,7 × 10¹⁸ | align="right" |11 451 971 | align="right" | +250,37 | align="right" |30,486° | align="right" |0,1513 |1904 |- |12 |X |[[Lysithea]] | | align="center" |36 | align="right" |6,3 × 10¹⁶ | align="right" |11 740 560 | align="right" | +259,89 | align="right" |27,006° | align="right" |0,1322 |1938 |- |13 |VII |[[Elara (máánu)|Elara]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Elara_(moon).jpg|50x50px]] | align="center" |86 | align="right" |8,7 × 10¹⁷ | align="right" |11 778 034 | align="right" | +261,14 | align="right" |29,691° | align="right" |0,1948 |1905 |- |14 |LIII | colspan="2" |[[Dia (máánu)|Dia]] | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |12 570 424 | align="right" | +287,93 | align="right" |27,584° | align="right" |0,2058 |2001 |- |15 |XLVI |[[Carpo (máánu)|Carpo]] | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |17 144 873 | align="right" | +458,62 | align="right" |56,001° | align="right" |0,2735 |2003 ! rowspan="1" |Carpo |- |16 | | colspan="2" |[[S/2003 J 12]] | align="center" |1 | align="right" |1,5 × 10¹² | align="right" |17 739 539 | align="right" | -482,69 | align="right" |142,680° | align="right" |0,4449 |2003 ! rowspan="1" |? |- |17 |XXXIV |[[Euporie]] | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |19 088 434 | align="right" | -538,78 | align="right" |144,694° | align="right" |0,0960 |2002 ! rowspan="13" |Ananke |- |18 |LX | colspan="2" |[[Eupheme]] | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |19 621 780 | align="right" | -561,52 | align="right" |146,363° | align="right" |0,2507 |2003 |- |19 | | colspan="2" |[[S/2003 J 18]] | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |19 812 577 | align="right" | -569,73 | align="right" |147,401° | align="right" |0,1569 |2003 |- |20 |XLII |[[Thelxinoe]] | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |20 453 753 | align="right" | -597,61 | align="right" |151,292° | align="right" |0,2684 |2004 |- |21 |XXXIII |[[Euanthe]] | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |20 464 854 | align="right" | -598,09 | align="right" |143,409° | align="right" |0,2000 |2002 |- |22 |XLV |[[Helike (máánu)|Helike]] | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |20 540 266 | align="right" | -601,40 | align="right" |154,586° | align="right" |0,1374 |2003 |- |23 |XXXV |[[Orthosie]] | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |20 567 971 | align="right" | -602,62 | align="right" |142,366° | align="right" |0,2433 |2002 |- |24 |LIV | colspan="2" |[[S/2016 J 1]] |1 | | align="right" |20 595 483 | align="right" | -602,7 | align="right" |139,8 | align="right" |0,141 |2017 |- |25 |XXIV |[[Iocaste]] | | align="center" |5 | align="right" |1,9 × 10¹⁴ | align="right" |20 722 566 | align="right" | -609,43 | align="right" |147,248° | align="right" |0,2874 |2001 |- |26 | | colspan="2" |[[S/2003 J 16]] | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |20 743 779 | align="right" | -610,36 | align="right" |150,769° | align="right" |0,3184 |2003 |- |27 |XXVII |[[Praxidike]] | | align="center" |7 | align="right" |4,3 × 10¹⁴ | align="right" |20 823 948 | align="right" | -613,90 | align="right" |144,205° | align="right" |0,1840 |2001 |- |28 |XXII |Harpalyke | | align="center" |4 | align="right" |1,2 × 10¹⁴ | align="right" |21 063 814 | align="right" | -624,54 | align="right" |147,223° | align="right" |0,2440 |2001 |- |29 |XL |Mneme | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |21 129 786 | align="right" | -627,48 | align="right" |149,732° | align="right" |0,3169 |2003 |- |30 |XXX |Hermippe | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |21 182 086 | align="right" | -629,81 | align="right" |151,242° | align="right" |0,2290 |2002 !Ananke? |- |31 |XXIX |Thyone | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |21 405 570 | align="right" | -639,80 | align="right" |147,276° | align="right" |0,2525 |2002 ! rowspan="2" |Ananke |- |32 |XII |Ananke | | align="center" |28 | align="right" |3,0 × 10¹⁶ | align="right" |21 454 952 | align="right" | -642,02 | align="right" |151,564° | align="right" |0,3445 |1951 |- |33 |L | colspan="2" |Herse | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 134 306 | align="right" | -672,75 | align="right" |162,490° | align="right" |0,2379 |2003 ! rowspan="6" |Carme |- |34 |XXXI |Aitne | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |22 285 161 | align="right" | -679,64 | align="right" |165,562° | align="right" |0,3927 |2002 |- |35 |XXXVII |Kale | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 409 207 | align="right" | -685,32 | align="right" |165,378° | align="right" |0,2011 |2002 |- |36 |XX |Taygete | | align="center" |5 | align="right" |1,6 × 10¹⁴ | align="right" |22 438 648 | align="right" | -686,67 | align="right" |164,890° | align="right" |0,3678 |2001 |- |37 | | colspan="2" |S/2003 J 19 | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 709 061 | align="right" | -699,12 | align="right" |164,727° | align="right" |0,1961 |2003 |- |38 |XXI |Chaldene | | align="center" |4 | align="right" |7,5 × 10¹³ | align="right" |22 713 444 | align="right" | -699,33 | align="right" |167,070° | align="right" |0,2916 |2001 |- |39 |LVIII | colspan="2" |Philophrosyne | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 720 999 | align="right" | -699,68 | align="right" |141,812° | align="right" |0,0932 |2003 ! rowspan="1" |Pasiphae? |- |40 | | colspan="2" |S/2003 J 10 | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 730 813 | align="right" | -700,13 | align="right" |163,813° | align="right" |0,3438 |2003 ! rowspan="1" |Carme? |- |41 | | colspan="2" |S/2003 J 23 | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 739 654 | align="right" | -700,54 | align="right" |148,849° | align="right" |0,3930 |2004 ! rowspan="1" |Pasiphaë |- |42 |XXV |Erinome | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |22 986 266 | align="right" | -711,96 | align="right" |163,737° | align="right" |0,2552 |2001 ! rowspan="1" |Carme |- |43 |XLI |Aoede | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |23 044 175 | align="right" | -714,66 | align="right" |160,482° | align="right" |0,6011 |2003 ! rowspan="1" |Pasiphaë |- |44 |XLIV |Kallichore | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |23 111 823 | align="right" | -717,81 | align="right" |164,605° | align="right" |0,2041 |2003 ! rowspan="1" |Carme? |- |45 |XXIII |Kalyke | | align="center" |5 | align="right" |1,9 × 10¹⁴ | align="right" |23 180 773 | align="right" | -721,02 | align="right" |165,505° | align="right" |0,2139 |2001 ! rowspan="2" |Carme |- |46 |XI |Carme | | align="center" |46 | align="right" |1,3 × 10¹⁷ | align="right" |23 197 992 | align="right" | -721,82 | align="right" |165,047° | align="right" |0,2342 |1938 |- |47 |XVII |Callirrhoe | | align="center" |9 | align="right" |8,7 × 10¹⁴ | align="right" |23 214 986 | align="right" | -722,62 | align="right" |139,849° | align="right" |0,2582 |2000 !Pasiphaë |- |48 |XXXII |Eurydome | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |23 230 858 | align="right" | -723,36 | align="right" |149,324° | align="right" |0,3769 |2002 !Pasiphaë? |- |49 |XXXVIII |Pasithee | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |23 307 318 | align="right" | -726,93 | align="right" |165,759° | align="right" |0,3288 |2002 !Carme |- |50 |XLVIII |Cyllene | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |23 396 269 | align="right" | -731,10 | align="right" |140,148° | align="right" |0,4115 |2003 !Pasiphaë |- |51 |XLVII |Eukelade | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |23 483 694 | align="right" | -735,20 | align="right" |163,996° | align="right" |0,2828 |2003 !Carme |- |52 |LIX | colspan="2" |S/2017 J 1 |2 | | align="right" |23 547 105 | align="right" | -734,2 | align="right" |149,2 | align="right" |0,397 |2017 ! rowspan="4" |Pasiphaë |- |53 | | colspan="2" |S/2003 J 4 | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |23 570 790 | align="right" | -739,29 | align="right" |147,175° | align="right" |0,3003 |2003 |- |54 |VIII |Pasiphaë | | align="center" |60 | align="right" |3,0 × 10¹⁷ | align="right" |23 609 042 | align="right" | -741,09 | align="right" |141,803° | align="right" |0,3743 |1908 |- |55 |XXXIX |Hegemone | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |23 702 511 | align="right" | -745,50 | align="right" |152,506° | align="right" |0,4077 |2003 |- |56 |XLIII |Arche | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |23 717 051 | align="right" | -746,19 | align="right" |164,587° | align="right" |0,1492 |2002 ! rowspan="4" |Carme |- |57 |XXVI |Isonoe | | align="center" |4 | align="right" |7,5 × 10¹³ | align="right" |23 800 647 | align="right" | -750,13 | align="right" |165,127° | align="right" |0,1775 |2001 |- |58 | | colspan="2" |S/2003 J 9 | align="center" |1 | align="right" |1,5 × 10¹² | align="right" |23 857 808 | align="right" | -752,84 | align="right" |164,980° | align="right" |0,2761 |2003 |- |59 |LVII | colspan="2" |Eirene | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |23 973 926 | align="right" | -758,34 | align="right" |165,549° | align="right" |0,3070 |2003 |- |60 |IX |Sinope | | align="center" |38 | align="right" |7,5 × 10¹⁶ | align="right" |24 057 865 | align="right" | -762,33 | align="right" |153,778° | align="right" |0,2750 |1914 ! rowspan="5" |Pasiphaë |- |61 |XXXVI |Sponde | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |24 252 627 | align="right" | -771,60 | align="right" |154,372° | align="right" |0,4431 |2002 |- |62 |XXVIII |Autonoe | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |24 264 445 | align="right" | -772,17 | align="right" |151,058° | align="right" |0,3690 |2002 |- |63 |XLIX |Kore | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |23 345 093 | align="right" | -776,02 | align="right" |137,371° | align="right" |0,1951 |2003 |- |64 |XIX |Megaclite | | align="center" |5 | align="right" |2,1 × 10¹⁴ | align="right" |24 687 239 | align="right" | -792,44 | align="right" |150,398° | align="right" |0,3077 |2001 |- |65 | | colspan="2" |S/2003 J 2 | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |30&nbsp;290&nbsp;846 | align="right" | -1077,02 | align="right" |153,521° | align="right" |0,1882 |2003 ! rowspan="1" |? |} Máánuh, moi nummeer teikâ nommâ vala váilu <ref name="jpl" /> {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%; text-align:center;" !Nummeer !Nommâ !Koskâpuddâsâš nommâ !Kavnum |- | | |S/2003 J24 |2003 |- | | |S/2011 J3 |2011 |- | | |S/2016 J3 |2016 |- | | |S/2016 J4 |2016 |- | | |S/2017 J10 |2017 |- | | |S/2017 J11 |2017 |- | | |S/2018 J2 |2018 |- | | |S/2018 J3 |2018 |- | | |S/2018 J4 |2018 |- | | |S/2021 J1 |2021 |- | | |S/2021 J2 |2021 |- | | |S/2021 J3 |2021 |- | | |S/2021 J4 |2021 |- | | |S/2021 J5 |2021 |- | | |S/2021 J6 |2021 |- | | |S/2022 J1 |2022 |- | | |S/2022 J2 |2022 |- | | |S/2022 J3 |2022 |- |} == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == * {{Kirjekäldee|Tahhee=Rossi, Paolo|Nommâ=Modernin tieteen synty Euroopassa|Ihe=2010|Almostittee=Vastapaino|Isbn=978-951-768-153-7}} [[Luokka:Jupiter máánuh|*]] aphzjal3ah4jws6mbbx3hwbo3rmv1zy 161467 161466 2026-11-01T22:00:47Z Yupik 23 /* Tutkâmuš historjá */ 161467 wikitext text/x-wiki [[Tiätuvuárkká:Jupiter family.jpg|thumb|upright=1.5|[[Jupiter]] já ton [[galileoliih máánuh]]: [[Io (máánu)|Io]], [[Europa (máánu)|Europa]], [[Ganymedes]] já [[Kallisto (máánu)|Kallisto]]]] '''Jupiter máánuh''' joreh [[Jupiter]]-plaaneet pirrâ. Jupiterist láá 97 tobdos máánnud (vyesimáánu 23. peeivi 2023 tiätu).<ref name="jpl">{{Nettikäldee|čujottâs=https://ssd.jpl.nasa.gov/sats/discovery.html|nommâ=Planetary Satellite Discovery Circumstances|almostittem=ssd.jpl.nasa.gov|čujottum=2025-05-25|kielâ={{en}}}}</ref><ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://sites.google.com/carnegiescience.edu/sheppard/moons/jupitermoons|nommâ=Moons of Jupiter|čujottum=25.5.2025|kielâ={{en}}}}</ref> Tobdosumoseh máánuh láá nelji: [[Io (máánu|Io]], [[Europa (máánu|Europa]], [[Ganymedes]] já [[Kallisto (máánu|Kallisto]]. Taah láá stuárráámuuh [[galilealiih máánuh]]. Tai máánui siskiibeln joreh ucebeh, jieškođe-uv hámásiih máánuh, main tobdosumos lii [[Amalthea]]. Kukkeláá joreh meid uces mánudááh, main arvâluvvoo, et toh liččii Jupiter toppim asteroideh teikâ kometeh. Tain olgomuuh joreh nubiskulij ko [[Jupiter]] eres máánuh. == Tutkâmuš historjá == [[Galileo Galilei]] (1564–1642) kaavnâi Jupiter máánuid ive 1609, ko sun tuuđhâi alme uđđâ hutkosâin, [[teleskoop]]áin. Ive 1610&nbsp;sun čaalij jieijâs aiccâmijn tieđâlii puovtâdâs ''[[Sidereus Nuncius]]'' ({{k-smn|Tasnij sänisättee}}), mii almostui [[Venetsia]]st. [[Uđđivemáánu 7.]] peeivi ive [[1609]] Galilei aaicâi Jupiter paaldâst kulmâ eromâš kirkis [[täsni|tääsni]]. Čuávuváá iijâ toi saje lâi muttum. [[Uđđivemáánu 13.]] peeivi Galilei ooinij siämmáá ääigi nelji tääsni. Toid láá adelum noomah [[Io (máánu)|Io]], [[Europa (máánu)|Europa]], [[Ganymedes]] já [[Kallisto (máánu)|Kallisto]]. Galilei adelij toid ohtsii noomâ "Medici tääsnih", suu tutkâmušâi suojâleijee stuorrâherttua [[Cosimo II del Medici]] kunnen. Galilei tieđâlâš puovtâdâs tovâttij vistig korrâ polemiik já olgoštem. Galilei pargoskippáár [[Padova]]st, tobdos [[Cesare Cremonini]], nomâttij Galilei naggiimijd kielesin já lâi ton mielâ, et Galilei ij lam uáinám maiden. Maŋeláá [[Johannes Kepler]] (1571–1630) rammui Galilei kavnâmijd, siämmáánáál ko Rooma jesuiitah-uv, kiäh lijjii aalgâst čuuvtij epidâm Galilei aiccâmijd. Maŋeláá Galilei čaalij: "Veikâ tuoh tääsnih liččii luáštádâttâm eennâm oolâ tuođâštiđ já sárnuđ alnestis", te ij totkin liččii finnim majemuid pessiooivijd oskođ. == Jupiter máánui vuáhádâh kaavahäämist == Jupiter máánuid puáhtá šlajâttâllâđ toi kooskâ, rađe kuhendâlâsjurbâ häämi, rađe kärŋivuođâ já stuáruduv mield – já nuuvt ain. Ulmuuh oskoh, et Jupiter stuorrâ máánuh já toi siskáldâs máánuh liččii šoddâm häämis occee Jupiter pirâstittee kaasuskiärust. Jupiter alda jorree máánuh hämmejeh tiätulágán smavvâ piäiváškode. Siskemus stuorrâ máánuin, Io, sáttá leđe nuuvt saahâd tondiet ko hammâšumes maŋa kirkkâdin acâkkistám Jupiter lievliistitij Iost puoh kepis já älkkeht lievliisteijee amnâsijd meddâl. Jupiter stuorrâ máánuh já uccâ mánudáin stuárráámus, Amalthea, láá koskânis rađeresonansist 1:2:4. # [[Jupiter]] suonjâr 71&nbsp;492 km # Jupiter riggeeh 100&nbsp;000–214&nbsp;200 km, válduriegis 122&nbsp;800–129&nbsp;200 km. # Jupiter täsivis máánuh ## Nelji uccá mánudáá, koskâ vuálá 200&nbsp;000&nbsp;km Jupiter kuávdáást, čoođâmitto vuálá 200 km, rađe kärŋivuotâ vuálá peli ceehi. ## Nelji stuorrâ galileolii máánu, moi koskâvuotâ lii 400&nbsp;000–2&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;km. # Jupiter epitäsivis máánuh ## Themisto jorá Jupiter galileilaisii já čuávuváá juávhu mánudái kooskâst. ## Himalia-juávkku: Taan čovgâ mánudâšjuávhu koskâ Jupiterist lii 11–12 miljovn kilometterid. ## Carpo: Ananke-juávhu sisoosijn. ## Ananke-juávkku: koskâ 21&nbsp;276&nbsp;000&nbsp;km Jupiterist kärŋilume 149 asted. ## Carme-juávkku: Koskâ Jupiterist 23&nbsp;404&nbsp;000&nbsp;km, kärŋilume 165 asted. ## Pasiphaë-juávkku: siähálâs juávkku, moos kuleh puoh olgomuuh Jupiter máánuh. == Luvâttâllâm Jupiter máánuin == Máánuh láá luvâttâllum uánihumos juurrâmraađeest läädist. Jupiter nelji stuárráámuu máánu láá [[Galileoliih máánuh|Galilei máánuh]], moi massa lii tuárvi styeres hammiđ tain pááluhámásijd máánuid. Eres máánuh láá häämis tááhust epistáđáseh. Negatiivisáin juurrâmaigijn láá merkkejum toh máánuh, moi juurrâmrađe lii retrogradisâš adai nubiskulij jorree ko eres máánui juurrâm. {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%; text-align:center;" ! colspan="2" |Nummeer !Nommâ !Kove !Lyeddejeijee<br /><br />(km) !Massa<br /><br />(kg) !Koskâmiärálâš koskâ<br /><br />(km) !Juurrâmäigi<br /><br />(d) !Inklinaatio (°) !Eksentrisâšvuotâ !Kavnumäigi !Juávkku |- |1 |XVI |[[Metis (máánu)|Metis]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Metis.jpg|50x50px]] | align="center" |43 | align="right" |1,2 × 10¹⁷ | align="right" |127 690 | align="right" | +7h 4m 29s | align="right" |0,000° | align="right" |0,0012 |1980 ! rowspan="4" |Amalthea |- |2 |XV |[[Adrastea (máánu)|Adrastea]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Adrastea.jpg|50x50px]] | align="center" |26×20×16 | align="right" |7,5 × 10¹⁵ | align="right" |128 690 | align="right" | +7h 9m 30s | align="right" |0,000° | align="right" |0,0018 |1979 |- |3 |V |[[Amalthea (máánu)|Amalthea]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Amalthea_PIA02532.png|50x50px]] | align="center" |262×146×134 | align="right" |2,1 × 10¹⁸ | align="right" |181 170 | align="right" | +11h&nbsp;57m&nbsp;22,67s | align="right" |0,360° | align="right" |0,0031 |1892 |- |4 |XIV |[[Thebe]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Thebe.jpg|50x50px]] | align="center" |110×90 | align="right" |1,5 × 10¹⁸ | align="right" |221 700 | align="right" | +16h 11m 17s | align="right" |0,901° | align="right" |0,0177 |1980 |- style="background:#ccccff" |5 |I |'''[[Io (máánu)|Io]]''' | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Io_highest_resolution_true_color.jpg|50x50px]] | align="center" |3660,0×3637,4×3630,6 | align="right" |8,9 × 10²² | align="right" |421 700 | align="right" | +1,769137786 | align="right" |0,050° | align="right" |0,0041 |1610 ! rowspan="4" | Galileoliih máánuh |- style="background:#ccccff" |6 |II |'''[[Europa (máánu)|Europa]]''' | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Europa-moon.jpg|50x50px]] | align="center" |3121,6 | align="right" |4,8 × 10²² | align="right" |671 034 | align="right" | +3,551181041 | align="right" |0,471° | align="right" |0,0094 |1610 |- style="background:#ccccff" |7 |III |'''[[Ganymedes]]''' | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Ganymede_g1_true.jpg|54x54px]] | align="center" |5262,4 | align="right" |1,5 × 10²³ | align="right" |1 070 412 | align="right" | +7,15455296 | align="right" |0,204° | align="right" |0,0011 |1610 |- style="background:#ccccff" |8 |IV |'''[[Kallisto (máánu)|Kallisto]]''' | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Callisto.jpg|51x51px]] | align="center" |4820,6 | align="right" |1,1 × 10²³ | align="right" |1 882 709 | align="right" | +16,6890184 | align="right" |0,205° | align="right" |0,0074 |1610 |- |9 |XVIII |[[Themisto (máánu)|Themisto]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Themisto.jpg|50x50px]] | align="center" |8 | align="right" |6,9 × 10¹⁴ | align="right" |7 393 216 | align="right" | +129,87 | align="right" |45,762° | align="right" |0,2115 |1975/2000 ! rowspan="1" |Themisto |- |10 |XIII |[[Leda (máánu)|Leda]] | | align="center" |10 | align="right" |1,1 × 10¹⁶ | align="right" |11 187 781 | align="right" | +241,75 | align="right" |27,562° | align="right" |0,1673 |1974 ! rowspan="5" |Himalia |- |11 |VI |[[Himalia (máánu)|Himalia]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Himalia-moon.jpg|50x50px]] | align="center" |170 | align="right" |6,7 × 10¹⁸ | align="right" |11 451 971 | align="right" | +250,37 | align="right" |30,486° | align="right" |0,1513 |1904 |- |12 |X |[[Lysithea]] | | align="center" |36 | align="right" |6,3 × 10¹⁶ | align="right" |11 740 560 | align="right" | +259,89 | align="right" |27,006° | align="right" |0,1322 |1938 |- |13 |VII |[[Elara (máánu)|Elara]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Elara_(moon).jpg|50x50px]] | align="center" |86 | align="right" |8,7 × 10¹⁷ | align="right" |11 778 034 | align="right" | +261,14 | align="right" |29,691° | align="right" |0,1948 |1905 |- |14 |LIII | colspan="2" |[[Dia (máánu)|Dia]] | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |12 570 424 | align="right" | +287,93 | align="right" |27,584° | align="right" |0,2058 |2001 |- |15 |XLVI |[[Carpo (máánu)|Carpo]] | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |17 144 873 | align="right" | +458,62 | align="right" |56,001° | align="right" |0,2735 |2003 ! rowspan="1" |Carpo |- |16 | | colspan="2" |[[S/2003 J 12]] | align="center" |1 | align="right" |1,5 × 10¹² | align="right" |17 739 539 | align="right" | -482,69 | align="right" |142,680° | align="right" |0,4449 |2003 ! rowspan="1" |? |- |17 |XXXIV |[[Euporie]] | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |19 088 434 | align="right" | -538,78 | align="right" |144,694° | align="right" |0,0960 |2002 ! rowspan="13" |Ananke |- |18 |LX | colspan="2" |[[Eupheme]] | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |19 621 780 | align="right" | -561,52 | align="right" |146,363° | align="right" |0,2507 |2003 |- |19 | | colspan="2" |[[S/2003 J 18]] | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |19 812 577 | align="right" | -569,73 | align="right" |147,401° | align="right" |0,1569 |2003 |- |20 |XLII |[[Thelxinoe]] | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |20 453 753 | align="right" | -597,61 | align="right" |151,292° | align="right" |0,2684 |2004 |- |21 |XXXIII |[[Euanthe]] | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |20 464 854 | align="right" | -598,09 | align="right" |143,409° | align="right" |0,2000 |2002 |- |22 |XLV |[[Helike (máánu)|Helike]] | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |20 540 266 | align="right" | -601,40 | align="right" |154,586° | align="right" |0,1374 |2003 |- |23 |XXXV |[[Orthosie]] | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |20 567 971 | align="right" | -602,62 | align="right" |142,366° | align="right" |0,2433 |2002 |- |24 |LIV | colspan="2" |[[S/2016 J 1]] |1 | | align="right" |20 595 483 | align="right" | -602,7 | align="right" |139,8 | align="right" |0,141 |2017 |- |25 |XXIV |[[Iocaste]] | | align="center" |5 | align="right" |1,9 × 10¹⁴ | align="right" |20 722 566 | align="right" | -609,43 | align="right" |147,248° | align="right" |0,2874 |2001 |- |26 | | colspan="2" |[[S/2003 J 16]] | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |20 743 779 | align="right" | -610,36 | align="right" |150,769° | align="right" |0,3184 |2003 |- |27 |XXVII |[[Praxidike]] | | align="center" |7 | align="right" |4,3 × 10¹⁴ | align="right" |20 823 948 | align="right" | -613,90 | align="right" |144,205° | align="right" |0,1840 |2001 |- |28 |XXII |Harpalyke | | align="center" |4 | align="right" |1,2 × 10¹⁴ | align="right" |21 063 814 | align="right" | -624,54 | align="right" |147,223° | align="right" |0,2440 |2001 |- |29 |XL |Mneme | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |21 129 786 | align="right" | -627,48 | align="right" |149,732° | align="right" |0,3169 |2003 |- |30 |XXX |Hermippe | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |21 182 086 | align="right" | -629,81 | align="right" |151,242° | align="right" |0,2290 |2002 !Ananke? |- |31 |XXIX |Thyone | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |21 405 570 | align="right" | -639,80 | align="right" |147,276° | align="right" |0,2525 |2002 ! rowspan="2" |Ananke |- |32 |XII |Ananke | | align="center" |28 | align="right" |3,0 × 10¹⁶ | align="right" |21 454 952 | align="right" | -642,02 | align="right" |151,564° | align="right" |0,3445 |1951 |- |33 |L | colspan="2" |Herse | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 134 306 | align="right" | -672,75 | align="right" |162,490° | align="right" |0,2379 |2003 ! rowspan="6" |Carme |- |34 |XXXI |Aitne | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |22 285 161 | align="right" | -679,64 | align="right" |165,562° | align="right" |0,3927 |2002 |- |35 |XXXVII |Kale | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 409 207 | align="right" | -685,32 | align="right" |165,378° | align="right" |0,2011 |2002 |- |36 |XX |Taygete | | align="center" |5 | align="right" |1,6 × 10¹⁴ | align="right" |22 438 648 | align="right" | -686,67 | align="right" |164,890° | align="right" |0,3678 |2001 |- |37 | | colspan="2" |S/2003 J 19 | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 709 061 | align="right" | -699,12 | align="right" |164,727° | align="right" |0,1961 |2003 |- |38 |XXI |Chaldene | | align="center" |4 | align="right" |7,5 × 10¹³ | align="right" |22 713 444 | align="right" | -699,33 | align="right" |167,070° | align="right" |0,2916 |2001 |- |39 |LVIII | colspan="2" |Philophrosyne | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 720 999 | align="right" | -699,68 | align="right" |141,812° | align="right" |0,0932 |2003 ! rowspan="1" |Pasiphae? |- |40 | | colspan="2" |S/2003 J 10 | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 730 813 | align="right" | -700,13 | align="right" |163,813° | align="right" |0,3438 |2003 ! rowspan="1" |Carme? |- |41 | | colspan="2" |S/2003 J 23 | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 739 654 | align="right" | -700,54 | align="right" |148,849° | align="right" |0,3930 |2004 ! rowspan="1" |Pasiphaë |- |42 |XXV |Erinome | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |22 986 266 | align="right" | -711,96 | align="right" |163,737° | align="right" |0,2552 |2001 ! rowspan="1" |Carme |- |43 |XLI |Aoede | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |23 044 175 | align="right" | -714,66 | align="right" |160,482° | align="right" |0,6011 |2003 ! rowspan="1" |Pasiphaë |- |44 |XLIV |Kallichore | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |23 111 823 | align="right" | -717,81 | align="right" |164,605° | align="right" |0,2041 |2003 ! rowspan="1" |Carme? |- |45 |XXIII |Kalyke | | align="center" |5 | align="right" |1,9 × 10¹⁴ | align="right" |23 180 773 | align="right" | -721,02 | align="right" |165,505° | align="right" |0,2139 |2001 ! rowspan="2" |Carme |- |46 |XI |Carme | | align="center" |46 | align="right" |1,3 × 10¹⁷ | align="right" |23 197 992 | align="right" | -721,82 | align="right" |165,047° | align="right" |0,2342 |1938 |- |47 |XVII |Callirrhoe | | align="center" |9 | align="right" |8,7 × 10¹⁴ | align="right" |23 214 986 | align="right" | -722,62 | align="right" |139,849° | align="right" |0,2582 |2000 !Pasiphaë |- |48 |XXXII |Eurydome | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |23 230 858 | align="right" | -723,36 | align="right" |149,324° | align="right" |0,3769 |2002 !Pasiphaë? |- |49 |XXXVIII |Pasithee | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |23 307 318 | align="right" | -726,93 | align="right" |165,759° | align="right" |0,3288 |2002 !Carme |- |50 |XLVIII |Cyllene | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |23 396 269 | align="right" | -731,10 | align="right" |140,148° | align="right" |0,4115 |2003 !Pasiphaë |- |51 |XLVII |Eukelade | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |23 483 694 | align="right" | -735,20 | align="right" |163,996° | align="right" |0,2828 |2003 !Carme |- |52 |LIX | colspan="2" |S/2017 J 1 |2 | | align="right" |23 547 105 | align="right" | -734,2 | align="right" |149,2 | align="right" |0,397 |2017 ! rowspan="4" |Pasiphaë |- |53 | | colspan="2" |S/2003 J 4 | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |23 570 790 | align="right" | -739,29 | align="right" |147,175° | align="right" |0,3003 |2003 |- |54 |VIII |Pasiphaë | | align="center" |60 | align="right" |3,0 × 10¹⁷ | align="right" |23 609 042 | align="right" | -741,09 | align="right" |141,803° | align="right" |0,3743 |1908 |- |55 |XXXIX |Hegemone | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |23 702 511 | align="right" | -745,50 | align="right" |152,506° | align="right" |0,4077 |2003 |- |56 |XLIII |Arche | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |23 717 051 | align="right" | -746,19 | align="right" |164,587° | align="right" |0,1492 |2002 ! rowspan="4" |Carme |- |57 |XXVI |Isonoe | | align="center" |4 | align="right" |7,5 × 10¹³ | align="right" |23 800 647 | align="right" | -750,13 | align="right" |165,127° | align="right" |0,1775 |2001 |- |58 | | colspan="2" |S/2003 J 9 | align="center" |1 | align="right" |1,5 × 10¹² | align="right" |23 857 808 | align="right" | -752,84 | align="right" |164,980° | align="right" |0,2761 |2003 |- |59 |LVII | colspan="2" |Eirene | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |23 973 926 | align="right" | -758,34 | align="right" |165,549° | align="right" |0,3070 |2003 |- |60 |IX |Sinope | | align="center" |38 | align="right" |7,5 × 10¹⁶ | align="right" |24 057 865 | align="right" | -762,33 | align="right" |153,778° | align="right" |0,2750 |1914 ! rowspan="5" |Pasiphaë |- |61 |XXXVI |Sponde | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |24 252 627 | align="right" | -771,60 | align="right" |154,372° | align="right" |0,4431 |2002 |- |62 |XXVIII |Autonoe | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |24 264 445 | align="right" | -772,17 | align="right" |151,058° | align="right" |0,3690 |2002 |- |63 |XLIX |Kore | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |23 345 093 | align="right" | -776,02 | align="right" |137,371° | align="right" |0,1951 |2003 |- |64 |XIX |Megaclite | | align="center" |5 | align="right" |2,1 × 10¹⁴ | align="right" |24 687 239 | align="right" | -792,44 | align="right" |150,398° | align="right" |0,3077 |2001 |- |65 | | colspan="2" |S/2003 J 2 | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |30&nbsp;290&nbsp;846 | align="right" | -1077,02 | align="right" |153,521° | align="right" |0,1882 |2003 ! rowspan="1" |? |} Máánuh, moi nummeer teikâ nommâ vala váilu <ref name="jpl" /> {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%; text-align:center;" !Nummeer !Nommâ !Koskâpuddâsâš nommâ !Kavnum |- | | |S/2003 J24 |2003 |- | | |S/2011 J3 |2011 |- | | |S/2016 J3 |2016 |- | | |S/2016 J4 |2016 |- | | |S/2017 J10 |2017 |- | | |S/2017 J11 |2017 |- | | |S/2018 J2 |2018 |- | | |S/2018 J3 |2018 |- | | |S/2018 J4 |2018 |- | | |S/2021 J1 |2021 |- | | |S/2021 J2 |2021 |- | | |S/2021 J3 |2021 |- | | |S/2021 J4 |2021 |- | | |S/2021 J5 |2021 |- | | |S/2021 J6 |2021 |- | | |S/2022 J1 |2022 |- | | |S/2022 J2 |2022 |- | | |S/2022 J3 |2022 |- |} == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == * {{Kirjekäldee|Tahhee=Rossi, Paolo|Nommâ=Modernin tieteen synty Euroopassa|Ihe=2010|Almostittee=Vastapaino|Isbn=978-951-768-153-7}} [[Luokka:Jupiter máánuh|*]] cn64dg1rw6d4kpovk5pxdwm0xueaac7 161468 161467 2026-11-01T22:01:11Z Yupik 23 rađeresonans 161468 wikitext text/x-wiki [[Tiätuvuárkká:Jupiter family.jpg|thumb|upright=1.5|[[Jupiter]] já ton [[galileoliih máánuh]]: [[Io (máánu)|Io]], [[Europa (máánu)|Europa]], [[Ganymedes]] já [[Kallisto (máánu)|Kallisto]]]] '''Jupiter máánuh''' joreh [[Jupiter]]-plaaneet pirrâ. Jupiterist láá 97 tobdos máánnud (vyesimáánu 23. peeivi 2023 tiätu).<ref name="jpl">{{Nettikäldee|čujottâs=https://ssd.jpl.nasa.gov/sats/discovery.html|nommâ=Planetary Satellite Discovery Circumstances|almostittem=ssd.jpl.nasa.gov|čujottum=2025-05-25|kielâ={{en}}}}</ref><ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://sites.google.com/carnegiescience.edu/sheppard/moons/jupitermoons|nommâ=Moons of Jupiter|čujottum=25.5.2025|kielâ={{en}}}}</ref> Tobdosumoseh máánuh láá nelji: [[Io (máánu|Io]], [[Europa (máánu|Europa]], [[Ganymedes]] já [[Kallisto (máánu|Kallisto]]. Taah láá stuárráámuuh [[galilealiih máánuh]]. Tai máánui siskiibeln joreh ucebeh, jieškođe-uv hámásiih máánuh, main tobdosumos lii [[Amalthea]]. Kukkeláá joreh meid uces mánudááh, main arvâluvvoo, et toh liččii Jupiter toppim asteroideh teikâ kometeh. Tain olgomuuh joreh nubiskulij ko [[Jupiter]] eres máánuh. == Tutkâmuš historjá == [[Galileo Galilei]] (1564–1642) kaavnâi Jupiter máánuid ive 1609, ko sun tuuđhâi alme uđđâ hutkosâin, [[teleskoop]]áin. Ive 1610&nbsp;sun čaalij jieijâs aiccâmijn tieđâlii puovtâdâs ''[[Sidereus Nuncius]]'' ({{k-smn|Tasnij sänisättee}}), mii almostui [[Venetsia]]st. [[Uđđivemáánu 7.]] peeivi ive [[1609]] Galilei aaicâi Jupiter paaldâst kulmâ eromâš kirkis [[täsni|tääsni]]. Čuávuváá iijâ toi saje lâi muttum. [[Uđđivemáánu 13.]] peeivi Galilei ooinij siämmáá ääigi nelji tääsni. Toid láá adelum noomah [[Io (máánu)|Io]], [[Europa (máánu)|Europa]], [[Ganymedes]] já [[Kallisto (máánu)|Kallisto]]. Galilei adelij toid ohtsii noomâ "Medici tääsnih", suu tutkâmušâi suojâleijee stuorrâherttua [[Cosimo II del Medici]] kunnen. Galilei tieđâlâš puovtâdâs tovâttij vistig korrâ polemiik já olgoštem. Galilei pargoskippáár [[Padova]]st, tobdos [[Cesare Cremonini]], nomâttij Galilei naggiimijd kielesin já lâi ton mielâ, et Galilei ij lam uáinám maiden. Maŋeláá [[Johannes Kepler]] (1571–1630) rammui Galilei kavnâmijd, siämmáánáál ko Rooma jesuiitah-uv, kiäh lijjii aalgâst čuuvtij epidâm Galilei aiccâmijd. Maŋeláá Galilei čaalij: "Veikâ tuoh tääsnih liččii luáštádâttâm eennâm oolâ tuođâštiđ já sárnuđ alnestis", te ij totkin liččii finnim majemuid pessiooivijd oskođ. == Jupiter máánui vuáhádâh kaavahäämist == Jupiter máánuid puáhtá šlajâttâllâđ toi kooskâ, rađe kuhendâlâsjurbâ häämi, rađe kärŋivuođâ já stuáruduv mield – já nuuvt ain. Ulmuuh oskoh, et Jupiter stuorrâ máánuh já toi siskáldâs máánuh liččii šoddâm häämis occee Jupiter pirâstittee kaasuskiärust. Jupiter alda jorree máánuh hämmejeh tiätulágán smavvâ piäiváškode. Siskemus stuorrâ máánuin, Io, sáttá leđe nuuvt saahâd tondiet ko hammâšumes maŋa kirkkâdin acâkkistám Jupiter lievliistitij Iost puoh kepis já älkkeht lievliisteijee amnâsijd meddâl. Jupiter stuorrâ máánuh já uccâ mánudáin stuárráámus, Amalthea, láá koskânis [[rađeresonans]]ist 1:2:4. # [[Jupiter]] suonjâr 71&nbsp;492 km # Jupiter riggeeh 100&nbsp;000–214&nbsp;200 km, válduriegis 122&nbsp;800–129&nbsp;200 km. # Jupiter täsivis máánuh ## Nelji uccá mánudáá, koskâ vuálá 200&nbsp;000&nbsp;km Jupiter kuávdáást, čoođâmitto vuálá 200 km, rađe kärŋivuotâ vuálá peli ceehi. ## Nelji stuorrâ galileolii máánu, moi koskâvuotâ lii 400&nbsp;000–2&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;km. # Jupiter epitäsivis máánuh ## Themisto jorá Jupiter galileilaisii já čuávuváá juávhu mánudái kooskâst. ## Himalia-juávkku: Taan čovgâ mánudâšjuávhu koskâ Jupiterist lii 11–12 miljovn kilometterid. ## Carpo: Ananke-juávhu sisoosijn. ## Ananke-juávkku: koskâ 21&nbsp;276&nbsp;000&nbsp;km Jupiterist kärŋilume 149 asted. ## Carme-juávkku: Koskâ Jupiterist 23&nbsp;404&nbsp;000&nbsp;km, kärŋilume 165 asted. ## Pasiphaë-juávkku: siähálâs juávkku, moos kuleh puoh olgomuuh Jupiter máánuh. == Luvâttâllâm Jupiter máánuin == Máánuh láá luvâttâllum uánihumos juurrâmraađeest läädist. Jupiter nelji stuárráámuu máánu láá [[Galileoliih máánuh|Galilei máánuh]], moi massa lii tuárvi styeres hammiđ tain pááluhámásijd máánuid. Eres máánuh láá häämis tááhust epistáđáseh. Negatiivisáin juurrâmaigijn láá merkkejum toh máánuh, moi juurrâmrađe lii retrogradisâš adai nubiskulij jorree ko eres máánui juurrâm. {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%; text-align:center;" ! colspan="2" |Nummeer !Nommâ !Kove !Lyeddejeijee<br /><br />(km) !Massa<br /><br />(kg) !Koskâmiärálâš koskâ<br /><br />(km) !Juurrâmäigi<br /><br />(d) !Inklinaatio (°) !Eksentrisâšvuotâ !Kavnumäigi !Juávkku |- |1 |XVI |[[Metis (máánu)|Metis]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Metis.jpg|50x50px]] | align="center" |43 | align="right" |1,2 × 10¹⁷ | align="right" |127 690 | align="right" | +7h 4m 29s | align="right" |0,000° | align="right" |0,0012 |1980 ! rowspan="4" |Amalthea |- |2 |XV |[[Adrastea (máánu)|Adrastea]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Adrastea.jpg|50x50px]] | align="center" |26×20×16 | align="right" |7,5 × 10¹⁵ | align="right" |128 690 | align="right" | +7h 9m 30s | align="right" |0,000° | align="right" |0,0018 |1979 |- |3 |V |[[Amalthea (máánu)|Amalthea]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Amalthea_PIA02532.png|50x50px]] | align="center" |262×146×134 | align="right" |2,1 × 10¹⁸ | align="right" |181 170 | align="right" | +11h&nbsp;57m&nbsp;22,67s | align="right" |0,360° | align="right" |0,0031 |1892 |- |4 |XIV |[[Thebe]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Thebe.jpg|50x50px]] | align="center" |110×90 | align="right" |1,5 × 10¹⁸ | align="right" |221 700 | align="right" | +16h 11m 17s | align="right" |0,901° | align="right" |0,0177 |1980 |- style="background:#ccccff" |5 |I |'''[[Io (máánu)|Io]]''' | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Io_highest_resolution_true_color.jpg|50x50px]] | align="center" |3660,0×3637,4×3630,6 | align="right" |8,9 × 10²² | align="right" |421 700 | align="right" | +1,769137786 | align="right" |0,050° | align="right" |0,0041 |1610 ! rowspan="4" | Galileoliih máánuh |- style="background:#ccccff" |6 |II |'''[[Europa (máánu)|Europa]]''' | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Europa-moon.jpg|50x50px]] | align="center" |3121,6 | align="right" |4,8 × 10²² | align="right" |671 034 | align="right" | +3,551181041 | align="right" |0,471° | align="right" |0,0094 |1610 |- style="background:#ccccff" |7 |III |'''[[Ganymedes]]''' | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Ganymede_g1_true.jpg|54x54px]] | align="center" |5262,4 | align="right" |1,5 × 10²³ | align="right" |1 070 412 | align="right" | +7,15455296 | align="right" |0,204° | align="right" |0,0011 |1610 |- style="background:#ccccff" |8 |IV |'''[[Kallisto (máánu)|Kallisto]]''' | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Callisto.jpg|51x51px]] | align="center" |4820,6 | align="right" |1,1 × 10²³ | align="right" |1 882 709 | align="right" | +16,6890184 | align="right" |0,205° | align="right" |0,0074 |1610 |- |9 |XVIII |[[Themisto (máánu)|Themisto]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Themisto.jpg|50x50px]] | align="center" |8 | align="right" |6,9 × 10¹⁴ | align="right" |7 393 216 | align="right" | +129,87 | align="right" |45,762° | align="right" |0,2115 |1975/2000 ! rowspan="1" |Themisto |- |10 |XIII |[[Leda (máánu)|Leda]] | | align="center" |10 | align="right" |1,1 × 10¹⁶ | align="right" |11 187 781 | align="right" | +241,75 | align="right" |27,562° | align="right" |0,1673 |1974 ! rowspan="5" |Himalia |- |11 |VI |[[Himalia (máánu)|Himalia]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Himalia-moon.jpg|50x50px]] | align="center" |170 | align="right" |6,7 × 10¹⁸ | align="right" |11 451 971 | align="right" | +250,37 | align="right" |30,486° | align="right" |0,1513 |1904 |- |12 |X |[[Lysithea]] | | align="center" |36 | align="right" |6,3 × 10¹⁶ | align="right" |11 740 560 | align="right" | +259,89 | align="right" |27,006° | align="right" |0,1322 |1938 |- |13 |VII |[[Elara (máánu)|Elara]] | bgcolor="black" |[[Tiätuvuárkká:Elara_(moon).jpg|50x50px]] | align="center" |86 | align="right" |8,7 × 10¹⁷ | align="right" |11 778 034 | align="right" | +261,14 | align="right" |29,691° | align="right" |0,1948 |1905 |- |14 |LIII | colspan="2" |[[Dia (máánu)|Dia]] | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |12 570 424 | align="right" | +287,93 | align="right" |27,584° | align="right" |0,2058 |2001 |- |15 |XLVI |[[Carpo (máánu)|Carpo]] | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |17 144 873 | align="right" | +458,62 | align="right" |56,001° | align="right" |0,2735 |2003 ! rowspan="1" |Carpo |- |16 | | colspan="2" |[[S/2003 J 12]] | align="center" |1 | align="right" |1,5 × 10¹² | align="right" |17 739 539 | align="right" | -482,69 | align="right" |142,680° | align="right" |0,4449 |2003 ! rowspan="1" |? |- |17 |XXXIV |[[Euporie]] | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |19 088 434 | align="right" | -538,78 | align="right" |144,694° | align="right" |0,0960 |2002 ! rowspan="13" |Ananke |- |18 |LX | colspan="2" |[[Eupheme]] | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |19 621 780 | align="right" | -561,52 | align="right" |146,363° | align="right" |0,2507 |2003 |- |19 | | colspan="2" |[[S/2003 J 18]] | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |19 812 577 | align="right" | -569,73 | align="right" |147,401° | align="right" |0,1569 |2003 |- |20 |XLII |[[Thelxinoe]] | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |20 453 753 | align="right" | -597,61 | align="right" |151,292° | align="right" |0,2684 |2004 |- |21 |XXXIII |[[Euanthe]] | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |20 464 854 | align="right" | -598,09 | align="right" |143,409° | align="right" |0,2000 |2002 |- |22 |XLV |[[Helike (máánu)|Helike]] | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |20 540 266 | align="right" | -601,40 | align="right" |154,586° | align="right" |0,1374 |2003 |- |23 |XXXV |[[Orthosie]] | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |20 567 971 | align="right" | -602,62 | align="right" |142,366° | align="right" |0,2433 |2002 |- |24 |LIV | colspan="2" |[[S/2016 J 1]] |1 | | align="right" |20 595 483 | align="right" | -602,7 | align="right" |139,8 | align="right" |0,141 |2017 |- |25 |XXIV |[[Iocaste]] | | align="center" |5 | align="right" |1,9 × 10¹⁴ | align="right" |20 722 566 | align="right" | -609,43 | align="right" |147,248° | align="right" |0,2874 |2001 |- |26 | | colspan="2" |[[S/2003 J 16]] | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |20 743 779 | align="right" | -610,36 | align="right" |150,769° | align="right" |0,3184 |2003 |- |27 |XXVII |[[Praxidike]] | | align="center" |7 | align="right" |4,3 × 10¹⁴ | align="right" |20 823 948 | align="right" | -613,90 | align="right" |144,205° | align="right" |0,1840 |2001 |- |28 |XXII |Harpalyke | | align="center" |4 | align="right" |1,2 × 10¹⁴ | align="right" |21 063 814 | align="right" | -624,54 | align="right" |147,223° | align="right" |0,2440 |2001 |- |29 |XL |Mneme | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |21 129 786 | align="right" | -627,48 | align="right" |149,732° | align="right" |0,3169 |2003 |- |30 |XXX |Hermippe | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |21 182 086 | align="right" | -629,81 | align="right" |151,242° | align="right" |0,2290 |2002 !Ananke? |- |31 |XXIX |Thyone | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |21 405 570 | align="right" | -639,80 | align="right" |147,276° | align="right" |0,2525 |2002 ! rowspan="2" |Ananke |- |32 |XII |Ananke | | align="center" |28 | align="right" |3,0 × 10¹⁶ | align="right" |21 454 952 | align="right" | -642,02 | align="right" |151,564° | align="right" |0,3445 |1951 |- |33 |L | colspan="2" |Herse | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 134 306 | align="right" | -672,75 | align="right" |162,490° | align="right" |0,2379 |2003 ! rowspan="6" |Carme |- |34 |XXXI |Aitne | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |22 285 161 | align="right" | -679,64 | align="right" |165,562° | align="right" |0,3927 |2002 |- |35 |XXXVII |Kale | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 409 207 | align="right" | -685,32 | align="right" |165,378° | align="right" |0,2011 |2002 |- |36 |XX |Taygete | | align="center" |5 | align="right" |1,6 × 10¹⁴ | align="right" |22 438 648 | align="right" | -686,67 | align="right" |164,890° | align="right" |0,3678 |2001 |- |37 | | colspan="2" |S/2003 J 19 | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 709 061 | align="right" | -699,12 | align="right" |164,727° | align="right" |0,1961 |2003 |- |38 |XXI |Chaldene | | align="center" |4 | align="right" |7,5 × 10¹³ | align="right" |22 713 444 | align="right" | -699,33 | align="right" |167,070° | align="right" |0,2916 |2001 |- |39 |LVIII | colspan="2" |Philophrosyne | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 720 999 | align="right" | -699,68 | align="right" |141,812° | align="right" |0,0932 |2003 ! rowspan="1" |Pasiphae? |- |40 | | colspan="2" |S/2003 J 10 | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 730 813 | align="right" | -700,13 | align="right" |163,813° | align="right" |0,3438 |2003 ! rowspan="1" |Carme? |- |41 | | colspan="2" |S/2003 J 23 | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |22 739 654 | align="right" | -700,54 | align="right" |148,849° | align="right" |0,3930 |2004 ! rowspan="1" |Pasiphaë |- |42 |XXV |Erinome | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |22 986 266 | align="right" | -711,96 | align="right" |163,737° | align="right" |0,2552 |2001 ! rowspan="1" |Carme |- |43 |XLI |Aoede | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |23 044 175 | align="right" | -714,66 | align="right" |160,482° | align="right" |0,6011 |2003 ! rowspan="1" |Pasiphaë |- |44 |XLIV |Kallichore | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |23 111 823 | align="right" | -717,81 | align="right" |164,605° | align="right" |0,2041 |2003 ! rowspan="1" |Carme? |- |45 |XXIII |Kalyke | | align="center" |5 | align="right" |1,9 × 10¹⁴ | align="right" |23 180 773 | align="right" | -721,02 | align="right" |165,505° | align="right" |0,2139 |2001 ! rowspan="2" |Carme |- |46 |XI |Carme | | align="center" |46 | align="right" |1,3 × 10¹⁷ | align="right" |23 197 992 | align="right" | -721,82 | align="right" |165,047° | align="right" |0,2342 |1938 |- |47 |XVII |Callirrhoe | | align="center" |9 | align="right" |8,7 × 10¹⁴ | align="right" |23 214 986 | align="right" | -722,62 | align="right" |139,849° | align="right" |0,2582 |2000 !Pasiphaë |- |48 |XXXII |Eurydome | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |23 230 858 | align="right" | -723,36 | align="right" |149,324° | align="right" |0,3769 |2002 !Pasiphaë? |- |49 |XXXVIII |Pasithee | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |23 307 318 | align="right" | -726,93 | align="right" |165,759° | align="right" |0,3288 |2002 !Carme |- |50 |XLVIII |Cyllene | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |23 396 269 | align="right" | -731,10 | align="right" |140,148° | align="right" |0,4115 |2003 !Pasiphaë |- |51 |XLVII |Eukelade | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |23 483 694 | align="right" | -735,20 | align="right" |163,996° | align="right" |0,2828 |2003 !Carme |- |52 |LIX | colspan="2" |S/2017 J 1 |2 | | align="right" |23 547 105 | align="right" | -734,2 | align="right" |149,2 | align="right" |0,397 |2017 ! rowspan="4" |Pasiphaë |- |53 | | colspan="2" |S/2003 J 4 | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |23 570 790 | align="right" | -739,29 | align="right" |147,175° | align="right" |0,3003 |2003 |- |54 |VIII |Pasiphaë | | align="center" |60 | align="right" |3,0 × 10¹⁷ | align="right" |23 609 042 | align="right" | -741,09 | align="right" |141,803° | align="right" |0,3743 |1908 |- |55 |XXXIX |Hegemone | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |23 702 511 | align="right" | -745,50 | align="right" |152,506° | align="right" |0,4077 |2003 |- |56 |XLIII |Arche | | align="center" |3 | align="right" |4,5 × 10¹³ | align="right" |23 717 051 | align="right" | -746,19 | align="right" |164,587° | align="right" |0,1492 |2002 ! rowspan="4" |Carme |- |57 |XXVI |Isonoe | | align="center" |4 | align="right" |7,5 × 10¹³ | align="right" |23 800 647 | align="right" | -750,13 | align="right" |165,127° | align="right" |0,1775 |2001 |- |58 | | colspan="2" |S/2003 J 9 | align="center" |1 | align="right" |1,5 × 10¹² | align="right" |23 857 808 | align="right" | -752,84 | align="right" |164,980° | align="right" |0,2761 |2003 |- |59 |LVII | colspan="2" |Eirene | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |23 973 926 | align="right" | -758,34 | align="right" |165,549° | align="right" |0,3070 |2003 |- |60 |IX |Sinope | | align="center" |38 | align="right" |7,5 × 10¹⁶ | align="right" |24 057 865 | align="right" | -762,33 | align="right" |153,778° | align="right" |0,2750 |1914 ! rowspan="5" |Pasiphaë |- |61 |XXXVI |Sponde | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |24 252 627 | align="right" | -771,60 | align="right" |154,372° | align="right" |0,4431 |2002 |- |62 |XXVIII |Autonoe | | align="center" |4 | align="right" |9,0 × 10¹³ | align="right" |24 264 445 | align="right" | -772,17 | align="right" |151,058° | align="right" |0,3690 |2002 |- |63 |XLIX |Kore | | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |23 345 093 | align="right" | -776,02 | align="right" |137,371° | align="right" |0,1951 |2003 |- |64 |XIX |Megaclite | | align="center" |5 | align="right" |2,1 × 10¹⁴ | align="right" |24 687 239 | align="right" | -792,44 | align="right" |150,398° | align="right" |0,3077 |2001 |- |65 | | colspan="2" |S/2003 J 2 | align="center" |2 | align="right" |1,5 × 10¹³ | align="right" |30&nbsp;290&nbsp;846 | align="right" | -1077,02 | align="right" |153,521° | align="right" |0,1882 |2003 ! rowspan="1" |? |} Máánuh, moi nummeer teikâ nommâ vala váilu <ref name="jpl" /> {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%; text-align:center;" !Nummeer !Nommâ !Koskâpuddâsâš nommâ !Kavnum |- | | |S/2003 J24 |2003 |- | | |S/2011 J3 |2011 |- | | |S/2016 J3 |2016 |- | | |S/2016 J4 |2016 |- | | |S/2017 J10 |2017 |- | | |S/2017 J11 |2017 |- | | |S/2018 J2 |2018 |- | | |S/2018 J3 |2018 |- | | |S/2018 J4 |2018 |- | | |S/2021 J1 |2021 |- | | |S/2021 J2 |2021 |- | | |S/2021 J3 |2021 |- | | |S/2021 J4 |2021 |- | | |S/2021 J5 |2021 |- | | |S/2021 J6 |2021 |- | | |S/2022 J1 |2022 |- | | |S/2022 J2 |2022 |- | | |S/2022 J3 |2022 |- |} == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == * {{Kirjekäldee|Tahhee=Rossi, Paolo|Nommâ=Modernin tieteen synty Euroopassa|Ihe=2010|Almostittee=Vastapaino|Isbn=978-951-768-153-7}} [[Luokka:Jupiter máánuh|*]] fnb50xdm97bqe9jcpb3s4clnmgjc6lg 0 31252 161407 161374 2026-11-01T14:33:06Z Kumppi 5705 161407 wikitext text/x-wiki {{Čäcikuávlu |nommâ = Suomâluohtâ |eres_nommâ = Suomenlahti, Soome laht, Finska viken, Финский залив |kove = La2-demis-gulf-of-finland.png |kovetekstâ = Suomâluohtâ |kárttá = |koordinaateh = |sajadâh = |staatâ= [[Suomâ]], [[Ruoššâ]], [[Eestieennâm]] |merâkuávlu = [[Nuorttâmeerâ]] |čäcikuávlu = |meeri = |suolluuh = |vijđodâh = 29&nbsp;500&nbsp;km² |stuárráámus-kieŋŋâlvuotâ = 123 |koskâkieŋŋâlvuotâ = 38 }} '''Suomâluohtâ''' ({{K-fi|Suomenlahti}}, {{K-et|Soome laht}}, {{K-sv|Finska viken}}, {{K-ru|Фи́нский зали́в|Finski zaliv}}) lii [[Nuorttâmeerâ]] nuorttiimus luohtâ [[Suomâ]] já [[Eestieennâm]] kooskâst. Ton nuorttâuási kulá [[Ruoššâ|Ruošân]]. Luovtâ vijđodâh lii suullân 29&nbsp;500 neljihâškilomeetterid. Ton viestârrääijin annoo [[Hankoniemi]] keeji já [[Osmussaar]] koskâsâš linjá. Puoh stuárráámuuh juuvah, moh lyeštih Suomâluohtân, láá [[Nevajoki]], [[Kymijoki]], [[Narvajoki]] já [[Laukaanjoki]]. Puoh stuárráámuuh kaavpugeh Suomâluovtâ riddoost láá [[Helsig]], [[Pietari]] já [[Tallinna]]. Luáštádâsâi tiet Suomâluohtâ lii lijgešoddâm viärráht. == Eennâmtieđâ == Suomâluovtâ vijđodâh lii suullân 29&nbsp;500 neljihâškilomeetterid. Ton kukkodâh lii 428 kilomeetterid já stuárráámus kobdodâh 120 kilomeetterid. Luovtâ koskâmiärálâš kieŋŋâlvuotâ lii 38 meetterid. Stuárráámus mittedum kieŋŋâlvuotâ lii 123 meetterid.<ref name="MARE">{{Nettikäldee|nommâ=Suomenlahti|almostittem=Suomen vesistöt|almostittee=Kotkan Maretarium|arkkâdâh=https://web.archive.org/web/20160304191437/http://www.maretarium.fi/mare/4_8_fi.php|vyerkkejum=4.3.2016|čujottum=31.10.2026|čujottâs=}}</ref> Suomâluovtâ nuorttâkeejist lii [[Nevanlahti]], mon kukkodâh lii 22&nbsp;km, kobdodâh 15&nbsp;km já koskâkieŋŋâlvuotâ tuše 5 meetter.<ref name="BER" /> Nubenáál ko maŋgâ eres Nuorttâmeerâ uási, Suomâluovtâ já eres Nuorttâmeerâ kooskâst ij lah mihheen luándulijd raajijd, tego meerâ ponneest leijee čielgijd.<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://itameri.fi/luonto-ja-sen-muutos/itameri-numeroina/|nommâ=Itämeri numeroina|almostittem=Itämeri|čujottum=2026-10-31|ietf-kielâkoodi=fi}}</ref> Keevâtlávt Suomâluovtâ viestârrääijin annoo linjá, mii jotá Hankoniemi keejist Osmussaarân.<ref name="BER">{{Lostâkäldee | Tahhee = Alenius P. & Myrberg, K. & Nekrasov, A. | Paječaalâ = The physical oceanography of the Gulf of Finland: a review | Almostittem = Boreal Environment Research | Äigimuddo = 1998 | Ihekerdi = 3 | Siijđoh = 97–125 | Issn = 1239-6095 | www = http://www.borenv.net/BER/pdfs/ber3/ber3-097-125.pdf | Tiätuvuárkkáhäämi = PDF | Čujottum = 11.10.2015 | Kielâ = en }}</ref> Kaskoo luovtâ láá tagareh stuorrâ suolluuh ko [[Suursaari]], [[Tytärsaari]], [[Lavansaari]] já [[Seiskari]].<ref name="MARE" /> == Luándu == == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh}} [[Luokka:Suomâluohtâ]] 4vgqef6v092trcmor00o6uh43jux52m 161411 161407 2026-11-01T15:10:14Z Kumppi 5705 161411 wikitext text/x-wiki {{Čäcikuávlu |nommâ = Suomâluohtâ |eres_nommâ = Suomenlahti, Soome laht, Finska viken, Финский залив |kove = La2-demis-gulf-of-finland.png |kovetekstâ = Suomâluohtâ |kárttá = |koordinaateh = |sajadâh = |staatâ= [[Suomâ]], [[Ruoššâ]], [[Eestieennâm]] |merâkuávlu = [[Nuorttâmeerâ]] |čäcikuávlu = |meeri = |suolluuh = |vijđodâh = 29&nbsp;500&nbsp;km² |stuárráámus-kieŋŋâlvuotâ = 123 |koskâkieŋŋâlvuotâ = 38 }} '''Suomâluohtâ''' ({{K-fi|Suomenlahti}}, {{K-et|Soome laht}}, {{K-sv|Finska viken}}, {{K-ru|Фи́нский зали́в|Finski zaliv}}) lii [[Nuorttâmeerâ]] nuorttiimus luohtâ [[Suomâ]] já [[Eestieennâm]] kooskâst. Ton nuorttâuási kulá [[Ruoššâ|Ruošân]]. Luovtâ vijđodâh lii suullân 29&nbsp;500 neljihâškilomeetterid. Ton viestârrääijin annoo [[Hankoniemi]] keeji já [[Osmussaar]] koskâsâš linjá. Puoh stuárráámuuh juuvah, moh lyeštih Suomâluohtân, láá [[Nevajoki]], [[Kymijoki]], [[Narvajoki]] já [[Laukaanjoki]]. Puoh stuárráámuuh kaavpugeh Suomâluovtâ riddoost láá [[Helsig]], [[Pietari]] já [[Tallinna]]. Luáštádâsâi tiet Suomâluohtâ lii lijgešoddâm viärráht. == Eennâmtieđâ == Suomâluovtâ vijđodâh lii suullân 29&nbsp;500 neljihâškilomeetterid. Ton kukkodâh lii 428 kilomeetterid já stuárráámus kobdodâh 120 kilomeetterid. Luovtâ koskâmiärálâš kieŋŋâlvuotâ lii 38 meetterid. Stuárráámus mittedum kieŋŋâlvuotâ lii 123 meetterid.<ref name="MARE">{{Nettikäldee|nommâ=Suomenlahti|almostittem=Suomen vesistöt|almostittee=Kotkan Maretarium|arkkâdâh=https://web.archive.org/web/20160304191437/http://www.maretarium.fi/mare/4_8_fi.php|vyerkkejum=4.3.2016|čujottum=31.10.2026|čujottâs=}}</ref> Suomâluovtâ nuorttâkeejist lii [[Nevanlahti]], mon kukkodâh lii 22&nbsp;km, kobdodâh 15&nbsp;km já koskâkieŋŋâlvuotâ tuše 5 meetter.<ref name="BER" /> Nubenáál ko maŋgâ eres Nuorttâmeerâ uási, Suomâluovtâ já eres Nuorttâmeerâ kooskâst ij lah mihheen luándulijd raajijd, tego meerâ ponneest leijee čielgijd.<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://itameri.fi/luonto-ja-sen-muutos/itameri-numeroina/|nommâ=Itämeri numeroina|almostittem=Itämeri|čujottum=2026-10-31|ietf-kielâkoodi=fi}}</ref> Keevâtlávt Suomâluovtâ viestârrääijin annoo linjá, mii jotá Hankoniemi keejist Osmussaarân.<ref name="BER">{{Lostâkäldee | Tahhee = Alenius P. & Myrberg, K. & Nekrasov, A. | Paječaalâ = The physical oceanography of the Gulf of Finland: a review | Almostittem = Boreal Environment Research | Äigimuddo = 1998 | Ihekerdi = 3 | Siijđoh = 97–125 | Issn = 1239-6095 | www = http://www.borenv.net/BER/pdfs/ber3/ber3-097-125.pdf | Tiätuvuárkkáhäämi = PDF | Čujottum = 11.10.2015 | Kielâ = en }}</ref> Kaskoo luovtâ láá tagareh stuorrâ suolluuh ko [[Suursaari]], [[Tytärsaari]], [[Lavansaari]] já [[Seiskari]].<ref name="MARE" /> == Luándu == Suomâluovtâ kuávlust láá kulmâ aalmuglâšmeeci: [[Tammisaari suáluikuávlu aalmuglâšmecci]]<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.luontoon.fi/fi/kohteet/tammisaaren-saariston-kansallispuisto|nommâ=Tammisaaren saariston kansallispuisto|almostittem=Luontoon.fi|almostittee=Meccihaldâttâs|čujottum=2026-11-01|ietf-kielâkoodi=fi}}</ref> já [[Nuorttiibel Suomâluovtâ aalmuglâšmecci]]<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.luontoon.fi/fi/kohteet/itaisen-suomenlahden-kansallispuisto|nommâ=Itäisen Suomenlahden kansallispuisto|almostittem=Luontoon.fi|almostittee=Meccihaldâttâs|čujottum=2026-11-01|ietf-kielâkoodi=fi}}</ref> Suomâst sehe [[Lahemaa aalmuglâšmecci]]<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://visitestonia.com/fi/minne-menna/lahemaa|nommâ=Lahemaan kansallispuisto|almostittem=Visit Estonia|almostittee=Visit Estonia|čujottum=2026-11-01|ietf-kielâkoodi=fi}}</ref> Eestienâmist. == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh}} [[Luokka:Suomâluohtâ]] c7takpm418namx263v2wl85o16847je 161414 161411 2026-11-01T15:52:02Z Kumppi 5705 161414 wikitext text/x-wiki {{Čäcikuávlu |nommâ = Suomâluohtâ |eres_nommâ = Suomenlahti, Soome laht, Finska viken, Финский залив |kove = La2-demis-gulf-of-finland.png |kovetekstâ = Suomâluohtâ |kárttá = |koordinaateh = |sajadâh = |staatâ= [[Suomâ]], [[Ruoššâ]], [[Eestieennâm]] |merâkuávlu = [[Nuorttâmeerâ]] |čäcikuávlu = |meeri = |suolluuh = |vijđodâh = 29&nbsp;500&nbsp;km² |stuárráámus-kieŋŋâlvuotâ = 123 |koskâkieŋŋâlvuotâ = 38 }} '''Suomâluohtâ''' ({{K-fi|Suomenlahti}}, {{K-et|Soome laht}}, {{K-sv|Finska viken}}, {{K-ru|Фи́нский зали́в|Finski zaliv}}) lii [[Nuorttâmeerâ]] nuorttiimus luohtâ [[Suomâ]] já [[Eestieennâm]] kooskâst. Ton nuorttâuási kulá [[Ruoššâ|Ruošân]]. Luovtâ vijđodâh lii suullân 29&nbsp;500 neljihâškilomeetterid. Ton viestârrääijin annoo [[Hankoniemi]] keeji já [[Osmussaar]] koskâsâš linjá. Puoh stuárráámuuh juuvah, moh lyeštih Suomâluohtân, láá [[Nevajoki]], [[Kymijoki]], [[Narvajoki]] já [[Laukaanjoki]]. Puoh stuárráámuuh kaavpugeh Suomâluovtâ riddoost láá [[Helsig]], [[Pietari]] já [[Tallinna]]. Luáštádâsâi tiet Suomâluohtâ lii lijgešoddâm viärráht. == Eennâmtieđâ == Suomâluovtâ vijđodâh lii suullân 29&nbsp;500 neljihâškilomeetterid. Ton kukkodâh lii 428 kilomeetterid já stuárráámus kobdodâh 120 kilomeetterid. Luovtâ koskâmiärálâš kieŋŋâlvuotâ lii 38 meetterid. Stuárráámus mittedum kieŋŋâlvuotâ lii 123 meetterid.<ref name="MARE">{{Nettikäldee|nommâ=Suomenlahti|almostittem=Suomen vesistöt|almostittee=Kotkan Maretarium|arkkâdâh=https://web.archive.org/web/20160304191437/http://www.maretarium.fi/mare/4_8_fi.php|vyerkkejum=4.3.2016|čujottum=31.10.2026|čujottâs=}}</ref> Suomâluovtâ nuorttâkeejist lii [[Nevanlahti]], mon kukkodâh lii 22&nbsp;km, kobdodâh 15&nbsp;km já koskâkieŋŋâlvuotâ tuše 5 meetter.<ref name="BER" /> Nubenáál ko maŋgâ eres Nuorttâmeerâ uási, Suomâluovtâ já eres Nuorttâmeerâ kooskâst ij lah mihheen luándulijd raajijd, tego meerâ ponneest leijee čielgijd.<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://itameri.fi/luonto-ja-sen-muutos/itameri-numeroina/|nommâ=Itämeri numeroina|almostittem=Itämeri|čujottum=2026-10-31|ietf-kielâkoodi=fi}}</ref> Keevâtlávt Suomâluovtâ viestârrääijin annoo linjá, mii jotá Hankoniemi keejist Osmussaarân.<ref name="BER">{{Lostâkäldee | Tahhee = Alenius P. & Myrberg, K. & Nekrasov, A. | Paječaalâ = The physical oceanography of the Gulf of Finland: a review | Almostittem = Boreal Environment Research | Äigimuddo = 1998 | Ihekerdi = 3 | Siijđoh = 97–125 | Issn = 1239-6095 | www = http://www.borenv.net/BER/pdfs/ber3/ber3-097-125.pdf | Tiätuvuárkkáhäämi = PDF | Čujottum = 11.10.2015 | Kielâ = en }}</ref> Kaskoo luovtâ láá tagareh stuorrâ suolluuh ko [[Suursaari]], [[Tytärsaari]], [[Lavansaari]] já [[Seiskari]].<ref name="MARE" /> == Luándu == Suomâluovtâ kuávlust láá kulmâ aalmuglâšmeeci: [[Tammisaari suáluikuávlu aalmuglâšmecci]]<ref name=":1">{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.luontoon.fi/fi/kohteet/tammisaaren-saariston-kansallispuisto|nommâ=Tammisaaren saariston kansallispuisto|almostittem=Luontoon.fi|almostittee=Meccihaldâttâs|čujottum=2026-11-01|ietf-kielâkoodi=fi}}</ref> já [[Nuorttiibel Suomâluovtâ aalmuglâšmecci]]<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.luontoon.fi/fi/kohteet/itaisen-suomenlahden-kansallispuisto|nommâ=Itäisen Suomenlahden kansallispuisto|almostittem=Luontoon.fi|almostittee=Meccihaldâttâs|čujottum=2026-11-01|ietf-kielâkoodi=fi}}</ref> Suomâst sehe [[Lahemaa aalmuglâšmecci]]<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://visitestonia.com/fi/minne-menna/lahemaa|nommâ=Lahemaan kansallispuisto|almostittem=Visit Estonia|almostittee=Visit Estonia|čujottum=2026-11-01|ietf-kielâkoodi=fi}}</ref> Eestienâmist. Tammisaari suáluikuávlu aalmuglâšmeecist láá ennuv suolluuh já lássááh. Sissuolluin láá jäävrih, meecih já páhtáás ridoh. Tobbeen iälusteh eereeb iärrás [[Sorvâ|soorvah]], [[Vielgispieiniskodde|vielgispieiniskavrâseh]], [[Mievri|mievrih]] já [[Njuámmil|njuámmileh]]. Olgosuolluin pessejeh tuhátteh merâlodeh, tego haavdah, kuálsih, skaarfah, uccâviettuužiih, merâkuáskimeh sehe jieškote-uvlágáneh kaijuuh.<ref name=":1" /> == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh}} [[Luokka:Suomâluohtâ]] 44aeyp845m1cz1trygyg1mqx4354wuk 0 31259 161395 161383 2026-11-01T13:28:46Z Yupik 23 161395 wikitext text/x-wiki {{Máánu |kove=Ganymede, moon of Jupiter, NASA.jpg |kovestuárudâh= |kävneeh=[[Simon Marius]]<br />[[Galileo Galilei]] |kävnâmäigi=[[1610]] |plaaneet=[[Jupiter]] |koskâkm=1 070 000 |eksentrisâšvuotâ=0,0015 |juurrâmäigi=7 d 3 h 42,6 min |inklinaatio=0,195&deg; |lyeddejeijee=5&nbsp;262,4 |vijđodâh=87&nbsp;000&nbsp;000 |massa=1,482&times;10²³ |eennâmmassa=0,025 |saahâdvuotâ=1,942 |tiädduvyeimi=1,42 |pirrâjuurrâmäigi=7&nbsp;d&nbsp;3&nbsp;h&nbsp;42,6&nbsp;min |aksel=– |albedo=0,43 |vyeligumos_liegâsvuotâ=[[Kelvin|K]] |koskâliegâsvuotâ=113&nbsp;K |alemus_liegâsvuotâ=K |teedâ=vähäinen |algâamnâseh=[[happi]] |prosenteh=100&nbsp;% }} [[Tiätuvuárkká:Galilean moon Laplace resonance animation 2.gif|thumb|right|Ganymedes [[Rađeresonans#Laplace_resonans|Laplace resonans]], [[Europa_(máánu)|Europa]], já [[Io_(máánu)|Io]] ([[Konjunktio (täsnitieđâ)|konjunktioh]] tiäduttuvvojeh ivne molsomijgijn)]] '''Ganymedes''' lii [[Jupiter máánuh|Jupiter stuárráámus máánu]] já meiddei ubâ [[Piäiváškodde|Piäiváškode]] stuárráámus máánu; ton lyeddejeijee lii stuárráb ko [[Merkurius]], mut massa tááhust tot lii tuše peeli Merkuriusist. [[Galileo Galilei]] kaavnâi tom ive [[1610]], já tot finnij noomâs kreikkalij imelij juhâmušliäškoo Ganymedes mield. Taan máánust lii meid tubdâldâh '''Jupiter&nbsp;III'''. Veik saksalâš täsnitiettee [[Simon Marius]] iävtuttij-uv noomâ "Ganymedes" tállân palij máánu kavnum maŋa, te tot ij liijkágin – iäge ereskin Galilei máánui noomah – valdum anon ovdil ko [[1900-loho|1900-lovo]] pelimudo suulâin. Puárásub täsnitieđâlii kirjálâšvuođâst Ganymedes nomâttui-uv táválávt tuše "Jupiter kulmižin" teikâ "Jupiter kuálmád máánnun". == Jiešvuođah == Ganymedes lii hammâšum [[silikaat]]keeđgist já čäcijieŋâst. Jieŋâkuori soodâst šuávli[[Vaippa (geologia)|lovduu]] alne, mii siskeeld meid kolgoslagán čäcikeerdi. Galileo-luođânist puáttám data čuujoot tohokulij, et Ganymedes lii differentistum kuulmâ kiärdán: kiäđgáás silikaatloovdâ pirâstit smavvâ sudes [[ryevdi]]- teikâ ryevdi-riššâváimus, já jieŋâkuori lii puoh pajemužžân. Meetaallágán vááimus čuujoot toos, et Ganymedes lii lieggânâm eenâb ko ovdil lii nobdum. Ganymedes sáttá leđe tego [[Io (máánu)|Io]], mast lii paijeelmiärálâš jieŋâkerdi. == Luođâneh == [[Tiätuvuárkká:JUICE spacecraft concept.jpg|thumb|300px|JUICE-konsept]] [[Euroop komovuotâornijdume]] ESA [[Jupiter Icy Moons Explorer|Juice-luođân]] paččui Jupiter kulij [[cuáŋuimáánu 14.]] peeivi [[2023]]. Luođânist kolgâččij olleeđ Ganymedes [[juurrâmrađe|juurrâmrađan]] juovlâmáánust [[2034]].<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://yle.fi/a/74-20027171|nommâ=Euroopan avaruusjärjestön Juice-luotain laukaistiin onnistuneesti kohti Jupiteria|almostittem=YLE uutiset|almostittee=Yleisradio Oy|čujottum=15.4.2023}}</ref> == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh}} [[Luokka:Jupiter máánuh]] bs259fi7ejrarnww85xmzbeywar1dab 161396 161395 2026-11-01T13:42:46Z Yupik 23 161396 wikitext text/x-wiki {{Máánu |kove=Ganymede, moon of Jupiter, NASA.jpg |kovestuárudâh= |kävneeh=[[Simon Marius]]<br />[[Galileo Galilei]] |kävnâmäigi=[[1610]] |plaaneet=[[Jupiter]] |koskâkm=1 070 000 |eksentrisâšvuotâ=0,0015 |juurrâmäigi=7 d 3 h 42,6 min |inklinaatio=0,195&deg; |lyeddejeijee=5&nbsp;262,4 |vijđodâh=87&nbsp;000&nbsp;000 |massa=1,482&times;10²³ |eennâmmassa=0,025 |saahâdvuotâ=1,942 |tiädduvyeimi=1,42 |pirrâjuurrâmäigi=7&nbsp;d&nbsp;3&nbsp;h&nbsp;42,6&nbsp;min |aksel=– |albedo=0,43 |vyeligumos_liegâsvuotâ=[[Kelvin|K]] |koskâliegâsvuotâ=113&nbsp;K |alemus_liegâsvuotâ=K |teedâ=vähäinen |algâamnâseh=[[happi]] |prosenteh=100&nbsp;% }} [[Tiätuvuárkká:Galilean moon Laplace resonance animation 2.gif|thumb|right|Ganymedes [[Rađeresonans#Laplace_resonans|Laplace resonans]], [[Europa_(máánu)|Europa]], já [[Io_(máánu)|Io]] ([[Konjunktio (täsnitieđâ)|konjunktioh]] tiäduttuvvojeh ivne molsomijgijn)]] '''Ganymedes''' lii [[Jupiter máánuh|Jupiter stuárráámus máánu]] já meiddei ubâ [[Piäiváškodde|Piäiváškode]] stuárráámus máánu; ton lyeddejeijee lii stuárráb ko [[Merkurius]], mut massa tááhust tot lii tuše peeli Merkuriusist. [[Galileo Galilei]] kaavnâi tom ive [[1610]], já tot finnij noomâs kreikkalij imelij juhâmušliäškoo Ganymedes mield. Taan máánust lii meid tubdâldâh '''Jupiter&nbsp;III'''. Veik saksalâš täsnitiettee [[Simon Marius]] iävtuttij-uv noomâ "Ganymedes" tállân palij máánu kavnum maŋa, te tot ij liijkágin – iäge ereskin Galilei máánui noomah – valdum anon ovdil ko [[1900-loho|1900-lovo]] pelimudo suulâin. Puárásub täsnitieđâlii kirjálâšvuođâst Ganymedes nomâttui-uv táválávt tuše "Jupiter kulmižin" teikâ "Jupiter kuálmád máánnun". == Jiešvuođah == Ganymedes lii hammâšum [[silikaat]]keeđgist já čäcijieŋâst. Jieŋâkuori soodâst šuávli[[Vaippa (geologia)|lovduu]] alne, mii siskeeld meid kolgoslagán čäcikeerdi. Galileo-luođânist puáttám data čuujoot tohokulij, et Ganymedes lii differentistum kuulmâ kiärdán: kiäđgáás silikaatloovdâ pirâstit smavvâ sudes [[ryevdi]]- teikâ ryevdi-riššâváimus, já jieŋâkuori lii puoh pajemužžân. Meetaallágán vááimus čuujoot toos, et Ganymedes lii lieggânâm eenâb ko ovdil lii nobdum. Ganymedes sáttá leđe tego [[Io (máánu)|Io]], mast lii paijeelmiärálâš jieŋâkerdi. == Luođâneh == [[Tiätuvuárkká:JUICE spacecraft concept.jpg|left|thumb|300px|JUICE-konsept]] [[Euroop komovuotâornijdume]] ESA [[Jupiter Icy Moons Explorer|Juice-luođân]] paččui Jupiter kulij [[cuáŋuimáánu 14.]] peeivi [[2023]]. Luođânist kolgâččij olleeđ Ganymedes [[juurrâmrađe|juurrâmrađan]] juovlâmáánust [[2034]].<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://yle.fi/a/74-20027171|nommâ=Euroopan avaruusjärjestön Juice-luotain laukaistiin onnistuneesti kohti Jupiteria|almostittem=YLE uutiset|almostittee=Yleisradio Oy|čujottum=15.4.2023}}</ref> == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh}} [[Luokka:Jupiter máánuh]] 741hlm12mitpj31k506nk78g4nsnweb 161397 161396 2026-11-01T13:43:22Z Yupik 23 161397 wikitext text/x-wiki {{Máánu |kove=Ganymede, moon of Jupiter, NASA.jpg |kovestuárudâh= |kävneeh=[[Simon Marius]]<br />[[Galileo Galilei]] |kävnâmäigi=[[1610]] |plaaneet=[[Jupiter]] |koskâkm=1 070 000 |eksentrisâšvuotâ=0,0015 |juurrâmäigi=7 d 3 h 42,6 min |inklinaatio=0,195&deg; |lyeddejeijee=5&nbsp;262,4 |vijđodâh=87&nbsp;000&nbsp;000 |massa=1,482&times;10²³ |eennâmmassa=0,025 |saahâdvuotâ=1,942 |tiädduvyeimi=1,42 |pirrâjuurrâmäigi=7&nbsp;d&nbsp;3&nbsp;h&nbsp;42,6&nbsp;min |aksel=– |albedo=0,43 |vyeligumos_liegâsvuotâ=[[Kelvin|K]] |koskâliegâsvuotâ=113&nbsp;K |alemus_liegâsvuotâ=K |teedâ=vähäinen |algâamnâseh=[[happi]] |prosenteh=100&nbsp;% }} '''Ganymedes''' lii [[Jupiter máánuh|Jupiter stuárráámus máánu]] já meiddei ubâ [[Piäiváškodde|Piäiváškode]] stuárráámus máánu; ton lyeddejeijee lii stuárráb ko [[Merkurius]], mut massa tááhust tot lii tuše peeli Merkuriusist. [[Galileo Galilei]] kaavnâi tom ive [[1610]], já tot finnij noomâs kreikkalij imelij juhâmušliäškoo Ganymedes mield. Taan máánust lii meid tubdâldâh '''Jupiter&nbsp;III'''. Veik saksalâš täsnitiettee [[Simon Marius]] iävtuttij-uv noomâ "Ganymedes" tállân palij máánu kavnum maŋa, te tot ij liijkágin – iäge ereskin Galilei máánui noomah – valdum anon ovdil ko [[1900-loho|1900-lovo]] pelimudo suulâin. Puárásub täsnitieđâlii kirjálâšvuođâst Ganymedes nomâttui-uv táválávt tuše "Jupiter kulmižin" teikâ "Jupiter kuálmád máánnun". == Jiešvuođah == Ganymedes lii hammâšum [[silikaat]]keeđgist já čäcijieŋâst. Jieŋâkuori soodâst šuávli[[Vaippa (geologia)|lovduu]] alne, mii siskeeld meid kolgoslagán čäcikeerdi. Galileo-luođânist puáttám data čuujoot tohokulij, et Ganymedes lii differentistum kuulmâ kiärdán: kiäđgáás silikaatloovdâ pirâstit smavvâ sudes [[ryevdi]]- teikâ ryevdi-riššâváimus, já jieŋâkuori lii puoh pajemužžân. Meetaallágán vááimus čuujoot toos, et Ganymedes lii lieggânâm eenâb ko ovdil lii nobdum. Ganymedes sáttá leđe tego [[Io (máánu)|Io]], mast lii paijeelmiärálâš jieŋâkerdi. == Luođâneh == [[Tiätuvuárkká:JUICE spacecraft concept.jpg|left|thumb|300px|JUICE-konsept]] [[Tiätuvuárkká:Galilean moon Laplace resonance animation 2.gif|thumb|right|Ganymedes [[Rađeresonans#Laplace_resonans|Laplace resonans]], [[Europa_(máánu)|Europa]], já [[Io_(máánu)|Io]] ([[Konjunktio (täsnitieđâ)|konjunktioh]] tiäduttuvvojeh ivne molsomijgijn)]] [[Euroop komovuotâornijdume]] ESA [[Jupiter Icy Moons Explorer|Juice-luođân]] paččui Jupiter kulij [[cuáŋuimáánu 14.]] peeivi [[2023]]. Luođânist kolgâččij olleeđ Ganymedes [[juurrâmrađe|juurrâmrađan]] juovlâmáánust [[2034]].<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://yle.fi/a/74-20027171|nommâ=Euroopan avaruusjärjestön Juice-luotain laukaistiin onnistuneesti kohti Jupiteria|almostittem=YLE uutiset|almostittee=Yleisradio Oy|čujottum=15.4.2023}}</ref> == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh}} [[Luokka:Jupiter máánuh]] g9kz6ovxpfgymlp4iorw1ndv42btc4i 161399 161397 2026-11-01T13:46:27Z Yupik 23 /* Jiešvuođah */ 161399 wikitext text/x-wiki {{Máánu |kove=Ganymede, moon of Jupiter, NASA.jpg |kovestuárudâh= |kävneeh=[[Simon Marius]]<br />[[Galileo Galilei]] |kävnâmäigi=[[1610]] |plaaneet=[[Jupiter]] |koskâkm=1 070 000 |eksentrisâšvuotâ=0,0015 |juurrâmäigi=7 d 3 h 42,6 min |inklinaatio=0,195&deg; |lyeddejeijee=5&nbsp;262,4 |vijđodâh=87&nbsp;000&nbsp;000 |massa=1,482&times;10²³ |eennâmmassa=0,025 |saahâdvuotâ=1,942 |tiädduvyeimi=1,42 |pirrâjuurrâmäigi=7&nbsp;d&nbsp;3&nbsp;h&nbsp;42,6&nbsp;min |aksel=– |albedo=0,43 |vyeligumos_liegâsvuotâ=[[Kelvin|K]] |koskâliegâsvuotâ=113&nbsp;K |alemus_liegâsvuotâ=K |teedâ=vähäinen |algâamnâseh=[[happi]] |prosenteh=100&nbsp;% }} '''Ganymedes''' lii [[Jupiter máánuh|Jupiter stuárráámus máánu]] já meiddei ubâ [[Piäiváškodde|Piäiváškode]] stuárráámus máánu; ton lyeddejeijee lii stuárráb ko [[Merkurius]], mut massa tááhust tot lii tuše peeli Merkuriusist. [[Galileo Galilei]] kaavnâi tom ive [[1610]], já tot finnij noomâs kreikkalij imelij juhâmušliäškoo Ganymedes mield. Taan máánust lii meid tubdâldâh '''Jupiter&nbsp;III'''. Veik saksalâš täsnitiettee [[Simon Marius]] iävtuttij-uv noomâ "Ganymedes" tállân palij máánu kavnum maŋa, te tot ij liijkágin – iäge ereskin Galilei máánui noomah – valdum anon ovdil ko [[1900-loho|1900-lovo]] pelimudo suulâin. Puárásub täsnitieđâlii kirjálâšvuođâst Ganymedes nomâttui-uv táválávt tuše "Jupiter kulmižin" teikâ "Jupiter kuálmád máánnun". == Jiešvuođah == Ganymedes lii hammâšum [[silikaat]]keeđgist já čäcijieŋâst. Jieŋâkuori soodâst [[Loovdâ (geologia)|šuávlilovduu]] alne, mii siskeeld meid kolgoslagán čäcikeerdi. Galileo-luođânist puáttám data čuujoot tohokulij, et Ganymedes lii differentistum kuulmâ kiärdán: kiäđgáás silikaatloovdâ pirâstit smavvâ sudes [[ryevdi]]- teikâ ryevdi-riššâváimus, já jieŋâkuori lii puoh pajemužžân. Meetaallágán vááimus čuujoot toos, et Ganymedes lii lieggânâm eenâb ko ovdil lii nobdum. Ganymedes sáttá leđe tego [[Io (máánu)|Io]], mast lii paijeelmiärálâš jieŋâkerdi. == Luođâneh == [[Tiätuvuárkká:JUICE spacecraft concept.jpg|left|thumb|300px|JUICE-konsept]] [[Tiätuvuárkká:Galilean moon Laplace resonance animation 2.gif|thumb|right|Ganymedes [[Rađeresonans#Laplace_resonans|Laplace resonans]], [[Europa_(máánu)|Europa]], já [[Io_(máánu)|Io]] ([[Konjunktio (täsnitieđâ)|konjunktioh]] tiäduttuvvojeh ivne molsomijgijn)]] [[Euroop komovuotâornijdume]] ESA [[Jupiter Icy Moons Explorer|Juice-luođân]] paččui Jupiter kulij [[cuáŋuimáánu 14.]] peeivi [[2023]]. Luođânist kolgâččij olleeđ Ganymedes [[juurrâmrađe|juurrâmrađan]] juovlâmáánust [[2034]].<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://yle.fi/a/74-20027171|nommâ=Euroopan avaruusjärjestön Juice-luotain laukaistiin onnistuneesti kohti Jupiteria|almostittem=YLE uutiset|almostittee=Yleisradio Oy|čujottum=15.4.2023}}</ref> == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh}} [[Luokka:Jupiter máánuh]] hzxsigby16fsojjggnsx2rjh364mtmy 161404 161399 2026-11-01T14:25:01Z Yupik 23 161404 wikitext text/x-wiki {{Máánu |kove=Ganymede, moon of Jupiter, NASA.jpg |kovestuárudâh= |kävneeh=[[Simon Marius]]<br />[[Galileo Galilei]] |kävnumäigi=[[1610]] |plaaneet=[[Jupiter]] |koskâkm=1 070 000 |eksentrisâšvuotâ=0,0015 |juurrâmäigi=7 d 3 h 42,6 min |inklinaatio=0,195&deg; |lyeddejeijee=5&nbsp;262,4 |vijđodâh=87&nbsp;000&nbsp;000 |massa=1,482&times;10²³ |eennâmmassa=0,025 |saahâdvuotâ=1,942 |tiädduvyeimi=1,42 |pirrâjuurrâmäigi=7&nbsp;d&nbsp;3&nbsp;h&nbsp;42,6&nbsp;min |aksel=– |albedo=0,43 |vyeligumos_liegâsvuotâ=[[Kelvin|K]] |koskâliegâsvuotâ=113&nbsp;K |alemus_liegâsvuotâ=K |teedâ=vähäinen |algâamnâseh=[[happi]] |prosenteh=100&nbsp;% }} '''Ganymedes''' lii [[Jupiter máánuh|Jupiter stuárráámus máánu]] já meiddei ubâ [[Piäiváškodde|Piäiváškode]] stuárráámus máánu; ton lyeddejeijee lii stuárráb ko [[Merkurius]], mut massa tááhust tot lii tuše peeli Merkuriusist. [[Galileo Galilei]] kaavnâi tom ive [[1610]], já tot finnij noomâs kreikkalij imelij juhâmušliäškoo Ganymedes mield. Taan máánust lii meid tubdâldâh '''Jupiter&nbsp;III'''. Veik saksalâš täsnitiettee [[Simon Marius]] iävtuttij-uv noomâ "Ganymedes" tállân palij máánu kavnum maŋa, te tot ij liijkágin – iäge ereskin Galilei máánui noomah – valdum anon ovdil ko [[1900-loho|1900-lovo]] pelimudo suulâin. Puárásub täsnitieđâlii kirjálâšvuođâst Ganymedes nomâttui-uv táválávt tuše "Jupiter kulmižin" teikâ "Jupiter kuálmád máánnun". == Jiešvuođah == Ganymedes lii hammâšum [[silikaat]]keeđgist já čäcijieŋâst. Jieŋâkuori soodâst [[Loovdâ (geologia)|šuávlilovduu]] alne, mii siskeeld meid kolgoslagán čäcikeerdi. Galileo-luođânist puáttám data čuujoot tohokulij, et Ganymedes lii differentistum kuulmâ kiärdán: kiäđgáás silikaatloovdâ pirâstit smavvâ sudes [[ryevdi]]- teikâ ryevdi-riššâváimus, já jieŋâkuori lii puoh pajemužžân. Meetaallágán vááimus čuujoot toos, et Ganymedes lii lieggânâm eenâb ko ovdil lii nobdum. Ganymedes sáttá leđe tego [[Io (máánu)|Io]], mast lii paijeelmiärálâš jieŋâkerdi. == Luođâneh == [[Tiätuvuárkká:JUICE spacecraft concept.jpg|left|thumb|300px|JUICE-konsept]] [[Tiätuvuárkká:Galilean moon Laplace resonance animation 2.gif|thumb|right|Ganymedes [[Rađeresonans#Laplace_resonans|Laplace resonans]], [[Europa_(máánu)|Europa]], já [[Io_(máánu)|Io]] ([[Konjunktio (täsnitieđâ)|konjunktioh]] tiäduttuvvojeh ivne molsomijgijn)]] [[Euroop komovuotâornijdume]] ESA [[Jupiter Icy Moons Explorer|Juice-luođân]] paččui Jupiter kulij [[cuáŋuimáánu 14.]] peeivi [[2023]]. Luođânist kolgâččij olleeđ Ganymedes [[juurrâmrađe|juurrâmrađan]] juovlâmáánust [[2034]].<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://yle.fi/a/74-20027171|nommâ=Euroopan avaruusjärjestön Juice-luotain laukaistiin onnistuneesti kohti Jupiteria|almostittem=YLE uutiset|almostittee=Yleisradio Oy|čujottum=15.4.2023}}</ref> == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh}} [[Luokka:Jupiter máánuh]] kbpg38xrce9v20lf1xgxohyono6f99y 161405 161404 2026-11-01T14:25:21Z Yupik 23 161405 wikitext text/x-wiki {{Máánu |kove=Ganymede, moon of Jupiter, NASA.jpg |kovestuárudâh= |kävneeh=[[Simon Marius]]<br />[[Galileo Galilei]] |kavnumäigi=[[1610]] |plaaneet=[[Jupiter]] |koskâkm=1 070 000 |eksentrisâšvuotâ=0,0015 |juurrâmäigi=7 d 3 h 42,6 min |inklinaatio=0,195&deg; |lyeddejeijee=5&nbsp;262,4 |vijđodâh=87&nbsp;000&nbsp;000 |massa=1,482&times;10²³ |eennâmmassa=0,025 |saahâdvuotâ=1,942 |tiädduvyeimi=1,42 |pirrâjuurrâmäigi=7&nbsp;d&nbsp;3&nbsp;h&nbsp;42,6&nbsp;min |aksel=– |albedo=0,43 |vyeligumos_liegâsvuotâ=[[Kelvin|K]] |koskâliegâsvuotâ=113&nbsp;K |alemus_liegâsvuotâ=K |teedâ=vähäinen |algâamnâseh=[[happi]] |prosenteh=100&nbsp;% }} '''Ganymedes''' lii [[Jupiter máánuh|Jupiter stuárráámus máánu]] já meiddei ubâ [[Piäiváškodde|Piäiváškode]] stuárráámus máánu; ton lyeddejeijee lii stuárráb ko [[Merkurius]], mut massa tááhust tot lii tuše peeli Merkuriusist. [[Galileo Galilei]] kaavnâi tom ive [[1610]], já tot finnij noomâs kreikkalij imelij juhâmušliäškoo Ganymedes mield. Taan máánust lii meid tubdâldâh '''Jupiter&nbsp;III'''. Veik saksalâš täsnitiettee [[Simon Marius]] iävtuttij-uv noomâ "Ganymedes" tállân palij máánu kavnum maŋa, te tot ij liijkágin – iäge ereskin Galilei máánui noomah – valdum anon ovdil ko [[1900-loho|1900-lovo]] pelimudo suulâin. Puárásub täsnitieđâlii kirjálâšvuođâst Ganymedes nomâttui-uv táválávt tuše "Jupiter kulmižin" teikâ "Jupiter kuálmád máánnun". == Jiešvuođah == Ganymedes lii hammâšum [[silikaat]]keeđgist já čäcijieŋâst. Jieŋâkuori soodâst [[Loovdâ (geologia)|šuávlilovduu]] alne, mii siskeeld meid kolgoslagán čäcikeerdi. Galileo-luođânist puáttám data čuujoot tohokulij, et Ganymedes lii differentistum kuulmâ kiärdán: kiäđgáás silikaatloovdâ pirâstit smavvâ sudes [[ryevdi]]- teikâ ryevdi-riššâváimus, já jieŋâkuori lii puoh pajemužžân. Meetaallágán vááimus čuujoot toos, et Ganymedes lii lieggânâm eenâb ko ovdil lii nobdum. Ganymedes sáttá leđe tego [[Io (máánu)|Io]], mast lii paijeelmiärálâš jieŋâkerdi. == Luođâneh == [[Tiätuvuárkká:JUICE spacecraft concept.jpg|left|thumb|300px|JUICE-konsept]] [[Tiätuvuárkká:Galilean moon Laplace resonance animation 2.gif|thumb|right|Ganymedes [[Rađeresonans#Laplace_resonans|Laplace resonans]], [[Europa_(máánu)|Europa]], já [[Io_(máánu)|Io]] ([[Konjunktio (täsnitieđâ)|konjunktioh]] tiäduttuvvojeh ivne molsomijgijn)]] [[Euroop komovuotâornijdume]] ESA [[Jupiter Icy Moons Explorer|Juice-luođân]] paččui Jupiter kulij [[cuáŋuimáánu 14.]] peeivi [[2023]]. Luođânist kolgâččij olleeđ Ganymedes [[juurrâmrađe|juurrâmrađan]] juovlâmáánust [[2034]].<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://yle.fi/a/74-20027171|nommâ=Euroopan avaruusjärjestön Juice-luotain laukaistiin onnistuneesti kohti Jupiteria|almostittem=YLE uutiset|almostittee=Yleisradio Oy|čujottum=15.4.2023}}</ref> == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh}} [[Luokka:Jupiter máánuh]] g7ec4swuhq3956kstgd7ipey8xt06u9 10 31264 161440 161350 2026-11-01T16:48:37Z Yupik 23 Piäđguiskiärru 161440 wikitext text/x-wiki {{navbox | name = Kuiper stielâs | title = [[Kuiper stielâs]] | state = {{{state|collapsed}}} | basestyle = background:#{{Fáddá/tuáváášivne|täsnitieđâ}} |listclass = hlist | group1 = Eidusâš stielâs | list1 = {{Láskulisto|class=nowraplinks| * [[Pluto]] * [[Kharon (máánu)|Kharon]] * [[Hydra (máánu)|Hydra]] * [[Nix]] * [[Kerberos (máánu)|Kerberos]] * [[Styx (máánu)|Styx]] * [[15760 Albion|Albion]] * [[(385185) 1993 RO]] * [[(15788) 1993 SB]] * [[(15789) 1993 SC]] * {{ppl|1998 WW|31}} * [[90482 Orcus|Orcus]] * [[Vanth]] * [[28978 Ixion|Ixion]] * [[38628 Huya|Huya]] * [[19521 Chaos|Chaos]] * {{ppl|(470308) 2007 JH|43}} * [[55637 Uni|Uni]] * [[20000 Varuna|Varuna]] * {{ppl|(55636) 2002 TX|300}} * [[Haumea]] * [[Hiʻiaka]] * [[Namaka]] * [[120347 Salacia|Salacia]] * [[Actaea (máánu)|Actaea]] * [[486958 Arrokoth|Arrokoth]] * [[15810 Arawn|Arawn]] * [[47171 Lempo|Lempo]] * [[Hiisi (máánu)|Hiisi]] * [[Paha (máánu)|Paha]] * {{ppl|(15875) 1996 TP|66}} * {{ppl|(84922) 2003 VS|2}} * [[Quaoar]] * [[Weywot]] * [[Makemake]] ** [[S/2015 (136472) 1]] * [[38083 Rhadamanthus|Rhadamanthus]] * [[88611 Teharonhiawako|Teharonhiawako]] * [[Sawiskera]] * [[66652 Borasisi|Borasisi]] * [[Pabu]] * [[53311 Deucalion|Deucalion]] * [[307261 Máni|Máni]] * [[341520 Mors–Somnus|Mors–Somnus]] * [[174567 Varda|Varda]] * [[Ilmarë (máánu)|Ilmarë]] * [[385446 Manwë|Manwë]] * [[79360 Sila–Nunam|Sila–Nunam]] * [[420356 Praamzius|Praamzius]] * [[55565 Aya|Aya]] * {{ppl|(119979) 2002 WC|19}} * [[208996 Achlys|Achlys]] * {{ppl|(386723) 2009 YE|7}} * {{ppl|(523692) 2014 EZ|51}} * {{ppl|(26375) 1999 DE|9}} * [[90568 Goibniu|Goibniu]] }} | group2 = Piäđguiskiärru | list2 = {{Láskulisto|class=nowraplinks| * {{ppl|(15874) 1996 TL|66}} * {{ppl|(523639) 2010 RE|64}} * [[532037 Chiminigagua|Chiminigagua]] * {{ppl|(543354) 2014 AN|55}} * [[225088 Gonggong|Gonggong]] * [[Xiangliu]] * [[Eris (plutoid)|Eris]] * [[Dysnomia (máánu)|Dysnomia]] * {{ppl|(612911) 2004 XR|190}} * [[229762 Gǃkúnǁʼhòmdímà|Gǃkúnǁʼhòmdímà]] * [[471143 Dziewanna|Dziewanna]] * [[145451 Rumina|Rumina]] }} | group3 = | list3 = | footer = }}<noinclude> [[Luokka:Täsnitieđânavigistemmyenstereh|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 21ti5oaz1x9agyqwdqt07se07v83fwb 0 31269 161386 2026-11-01T12:02:59Z Mlolthuis 35 Rahtum jurgâlmáin sijđo "[[:fi:Special:Redirect/revision/24281461|Io (kuu)]]" 161386 wikitext text/x-wiki {{Taat artikkâl|käsittelee yhtä Jupiterin kuista. Sanan muita merkityksiä on [[Io|erillisellä täsmennyssivulla]].}}{{Kuu|nimi=Io|kuva=Io highest resolution true color.jpg|kuvan leveys=|löytäjät=[[Simon Marius]]<br />[[Galileo Galilei]]|löytöaika=[[1610]]<ref name="simon">{{Kirjaviite | Tekijä = Rosaly M. C. Lopes ja John Robert Spencer| Nimeke = Io after Galileo: a new view of Jupiter's volcanic moon| Kappale = | Sivu = [https://archive.org/details/ioaftergalileone0000lope/page/1 1]| Selite =| Julkaisija = Springer | Vuosi = 2007| Tunniste = | Isbn = 9783540346814 | www =https://archive.org/details/ioaftergalileone0000lope| www-teksti = | Viitattu = 3.12.2010| Kieli ={{en}}}}</ref>|planeetta=Jupiter|etäisyyskm=421 600|eksentrisyys=0,041|kiertoaika=1 d 18 h 27,6 min|inklinaatio=0,040°|halkaisija=3 643,2|pinta-ala=41 000 000|massa=8,94&times;10²²|maanmassa=0,015|tiheys=3,55|painovoima=1,81|pyörähdysaika=1 d 18 h 27,6 min|akseli=|albedo=0,61|alinlämpö=|keskilämpö=130 [[Kelvin|K]]|ylinlämpö=2000 K|paine=vähäinen|alkuaineet=[[rikkidioksidi]]|prosentit=90 %}}'''Io''' lii puoh siskiimus [[Jupiter]]-plaaneet neelji Galilei máánust. Tot lii Jupiter kuálmádin stuárráámus já [[Piäiváškodde|Piäiváškode]] niäljádin stuárráámus máánu. Kreikkalii mytologiast Io lâi ohtâ Zeus-immeel rákkásijn. Saksalâš täsnitiettee Simon Marius iävtuttij noomâ tállân palij ton kavnum maŋa, mut tot vuáhádui esken 1900-lovvoost. [[Luokka:Vulkanologia]] a8ssjcq70dl4hz3kqa4j10qiqya1n9v 161387 161386 2026-11-01T12:03:53Z Mlolthuis 35 Rahtum jurgâlmáin sijđo "[[:fi:Special:Redirect/revision/24281461|Io (kuu)]]" 161387 wikitext text/x-wiki {{Taat artikkâl|käsittelee yhtä Jupiterin kuista. Sanan muita merkityksiä on [[Io|erillisellä täsmennyssivulla]].}}{{Kuu|nimi=Io|kuva=Io highest resolution true color.jpg|kuvan leveys=|löytäjät=[[Simon Marius]]<br />[[Galileo Galilei]]|löytöaika=[[1610]]<ref name="simon">{{Kirjaviite | Tekijä = Rosaly M. C. Lopes ja John Robert Spencer| Nimeke = Io after Galileo: a new view of Jupiter's volcanic moon| Kappale = | Sivu = [https://archive.org/details/ioaftergalileone0000lope/page/1 1]| Selite =| Julkaisija = Springer | Vuosi = 2007| Tunniste = | Isbn = 9783540346814 | www =https://archive.org/details/ioaftergalileone0000lope| www-teksti = | Viitattu = 3.12.2010| Kieli ={{en}}}}</ref>|planeetta=Jupiter|etäisyyskm=421 600|eksentrisyys=0,041|kiertoaika=1 d 18 h 27,6 min|inklinaatio=0,040°|halkaisija=3 643,2|pinta-ala=41 000 000|massa=8,94&times;10²²|maanmassa=0,015|tiheys=3,55|painovoima=1,81|pyörähdysaika=1 d 18 h 27,6 min|akseli=|albedo=0,61|alinlämpö=|keskilämpö=130 [[Kelvin|K]]|ylinlämpö=2000 K|paine=vähäinen|alkuaineet=[[rikkidioksidi]]|prosentit=90 %}}'''Io''' lii puoh siskiimus [[Jupiter]]-plaaneet neelji Galilei máánust. Tot lii Jupiter kuálmádin stuárráámus já [[Piäiváškodde|Piäiváškode]] niäljádin stuárráámus máánu. Kreikkalii mytologiast Io lâi ohtâ Zeus-immeel rákkásijn. Saksalâš täsnitiettee Simon Marius iävtuttij noomâ tállân palij ton kavnum maŋa, mut tot vuáhádui esken 1900-lovvoost. [[Tiedosto:Galileo.arp.300pix.jpg|vasen|pienoiskuva|245x245px|Galileo Galilei, Io kävnee. Giusto Sustermans máálám ivveest 1636.]] [[Luokka:Vulkanologia]] 4ax30jk6k4nqkeux8zsp7lo9i7op2vq 161393 161387 2026-11-01T12:46:46Z Mlolthuis 35 Rahtum jurgâlmáin sijđo "[[:fi:Special:Redirect/revision/24281461|Io (kuu)]]" 161393 wikitext text/x-wiki {{Taat artikkâl|käsittelee yhtä Jupiterin kuista. Sanan muita merkityksiä on [[Io|erillisellä täsmennyssivulla]].}}{{Kuu|nimi=Io|kuva=Io highest resolution true color.jpg|kuvan leveys=|löytäjät=[[Simon Marius]]<br />[[Galileo Galilei]]|löytöaika=[[1610]]<ref name="simon">{{Kirjaviite | Tekijä = Rosaly M. C. Lopes ja John Robert Spencer| Nimeke = Io after Galileo: a new view of Jupiter's volcanic moon| Kappale = | Sivu = [https://archive.org/details/ioaftergalileone0000lope/page/1 1]| Selite =| Julkaisija = Springer | Vuosi = 2007| Tunniste = | Isbn = 9783540346814 | www =https://archive.org/details/ioaftergalileone0000lope| www-teksti = | Viitattu = 3.12.2010| Kieli ={{en}}}}</ref>|planeetta=Jupiter|etäisyyskm=421 600|eksentrisyys=0,041|kiertoaika=1 d 18 h 27,6 min|inklinaatio=0,040°|halkaisija=3 643,2|pinta-ala=41 000 000|massa=8,94&times;10²²|maanmassa=0,015|tiheys=3,55|painovoima=1,81|pyörähdysaika=1 d 18 h 27,6 min|akseli=|albedo=0,61|alinlämpö=|keskilämpö=130 [[Kelvin|K]]|ylinlämpö=2000 K|paine=vähäinen|alkuaineet=[[rikkidioksidi]]|prosentit=90 %}}'''Io''' lii puoh siskiimus [[Jupiter]]-plaaneet neelji Galilei máánust. Tot lii Jupiter kuálmádin stuárráámus já [[Piäiváškodde|Piäiváškode]] niäljádin stuárráámus máánu. Kreikkalii mytologiast Io lâi ohtâ Zeus-immeel rákkásijn. Saksalâš täsnitiettee Simon Marius iävtuttij noomâ tállân palij ton kavnum maŋa, mut tot vuáhádui esken 1900-lovvoost. [[Tiedosto:Galileo.arp.300pix.jpg|vasen|pienoiskuva|245x245px|Galileo Galilei, Io kävnee. Giusto Sustermans máálám ivveest 1636.]] Puoh eromâšumos jiešvuotâ Iost lii ton vulkaanlâšvuotâ – tot lii Piäiváškode puoh vulkaanlumos almepittá. Tullâväärih čolgeh riišâ teikâ riššâdioksid. Merhâšittees tullâväristielâs lii Tvashtar Paterae. Aktiivlâšvuotâ puátá vaarâ olleevuoimijn Jupiter já kuulmâ siskiimuu máánu, Io, Europa já Ganymedes, kooskâst. Io jorgeet ain siämmáá pele Jupiter kulij, já kyehti olgomuu máánu toovvât tom, et Io vana mottoom verd, já taat voonnâm lieggee máánu siskii koosâ kääntää aina saman puolen Jupiteriin päin, ja kaksi ulompaa kuuta saavat Ion hieman venymään luoden kuun sisälle lämpöä kitkan avulla. Muiden kuiden vetovoima vetää Ion radan ja muodonkin hieman soikeaksi, joka aiheuttaa Ion asennon heilumisen Jupiteriin nähden. Tämä luo Ion pyörimisen suhteen jäljessä laahaavan vuorovesiaallon, jonka aiheuttama kitka kuumentaa Ion sisustaa. Edellä mainitut kuut kiertävät radoilla, jotka ovat keskenään resonanssissa: Io kiertää neljä ja Europa kaksi kierrosta Ganymedeen yhden kierroksen aikana. Toinen syy Ion [[Energia|energiaan]] on sen kulku Jupiterin magneettikentän läpi, mikä luo voimakkaan sähkövirran. Ion vuorovesivoimien aiheuttama kuumeneminen on 10¹³ wattia. Kun Ioa tutkittiin kameroilla ja luotaimilla, havaittiin pinnalla suunnaton vulkaaninen räjähdys jota aluksi luultiin toiseksi kuuksi Ion takana. Suurin räjähdys Iossa oli 300 kilometriä korkea. [[Luokka:Vulkanologia]] luwtzrionbsaknz3o7e1aejfywako1e 161401 161393 2026-11-01T14:20:25Z Mlolthuis 35 Rahtum jurgâlmáin sijđo "[[:fi:Special:Redirect/revision/24281461|Io (kuu)]]" 161401 wikitext text/x-wiki {{Taat artikkâl|käsittelee yhtä Jupiterin kuista. Sanan muita merkityksiä on [[Io|erillisellä täsmennyssivulla]].}}{{Kuu|nimi=Io|kuva=Io highest resolution true color.jpg|kuvan leveys=|löytäjät=[[Simon Marius]]<br />[[Galileo Galilei]]|löytöaika=[[1610]]<ref name="simon">{{Kirjaviite | Tekijä = Rosaly M. C. Lopes ja John Robert Spencer| Nimeke = Io after Galileo: a new view of Jupiter's volcanic moon| Kappale = | Sivu = [https://archive.org/details/ioaftergalileone0000lope/page/1 1]| Selite =| Julkaisija = Springer | Vuosi = 2007| Tunniste = | Isbn = 9783540346814 | www =https://archive.org/details/ioaftergalileone0000lope| www-teksti = | Viitattu = 3.12.2010| Kieli ={{en}}}}</ref>|planeetta=Jupiter|etäisyyskm=421 600|eksentrisyys=0,041|kiertoaika=1 d 18 h 27,6 min|inklinaatio=0,040°|halkaisija=3 643,2|pinta-ala=41 000 000|massa=8,94&times;10²²|maanmassa=0,015|tiheys=3,55|painovoima=1,81|pyörähdysaika=1 d 18 h 27,6 min|akseli=|albedo=0,61|alinlämpö=|keskilämpö=130 [[Kelvin|K]]|ylinlämpö=2000 K|paine=vähäinen|alkuaineet=[[rikkidioksidi]]|prosentit=90 %}}'''Io''' lii puoh siskiimus [[Jupiter]]-plaaneet neelji Galilei máánust. Tot lii Jupiter kuálmádin stuárráámus já [[Piäiváškodde|Piäiváškode]] niäljádin stuárráámus máánu. Kreikkalii mytologiast Io lâi ohtâ Zeus-immeel rákkásijn. Saksalâš täsnitiettee Simon Marius iävtuttij noomâ tállân palij ton kavnum maŋa, mut tot vuáhádui esken 1900-lovvoost. [[Tiedosto:Galileo.arp.300pix.jpg|vasen|pienoiskuva|245x245px|Galileo Galilei, Io kävnee. Giusto Sustermans máálám ivveest 1636.]] Puoh eromâšumos jiešvuotâ Iost lii ton vulkaanlâšvuotâ – tot lii Piäiváškode puoh vulkaanlumos almepittá. Io tullâväärih čolgeh riišâ teikâ riššâdioksid. Merhâšittees tullâväristielâs lii Tvashtar Paterae. Vulkaanlâš aktiivlâšvuotâ puátá vaarâ olleevuoimijn Jupiter já kuulmâ siskiimuu máánu, Io, Europa já Ganymedes, kooskâst. Io jorgeet ain siämmáá pele Jupiter kulij, já ton kyehti olgomuu máánu tovâtteh tom, et Io vana mottoom verd, já taat voonnâm lieggee máánu siskii koosáin. Eres máánui keessimvyeimi kiäsá Io rađe já häämi-uv kuhendâlâsjurbâsin, mii pelestis toovât Io stelliilduv hiäilum Jupiter kuáttá. Taat toovât Io juurrâm kuáttá maŋeláá tábáhtuvvee olleepáro, mon tovâttem koosâ lieggee Io siskii. Oovdeld mainâšum máánuh joreh roođijn, moh láá resonansist koskânis: Io jorá neljii já Europa kuohtii ton ääigi ko Ganymedes jorá ohtii Jupiter pirrâ. Nubbe suijâ Io [[Energia|energian]] lii ton jotteem Jupiter magneetkiedi čoođâ, mii toovât vuáimálii šleđgâvirde. Io olleevuoimij tovâttem kummoom lii 10¹³ wattid. Talle ko Io tutkui kameraigijn já luođânijgijn, te ton aaseest oinui korrâ vulkaanlâš pävkittem, mii vistig nobdui nubben máánnun Io tyehin. Korrâsumos pävkittem Iost lâi 300 kilomeetter alosâš. [[Luokka:Vulkanologia]] 2xzlb7vlxr0sbuu6ka58l3jffm6krmq 161437 161401 2026-11-01T16:41:30Z Seipinne 19 myenstereh 161437 wikitext text/x-wiki {{Taat artikkâl|kieđâvuš oovtâ Jupiter máánuin. Sääni eres merhâšumeh láá [[Io|taan siijđost]].}}{{Máánu|nommâ=Io|kove=Io highest resolution true color.jpg|kove kobdodâh=|kävneeh=[[Simon Marius]]<br />[[Galileo Galilei]]|kavnumäigi=[[1610]]<ref name="simon">{{Kirjekäldee | Tahhee = Rosaly M. C. Lopes ja John Robert Spencer| Nommâ = Io after Galileo: a new view of Jupiter's volcanic moon| Pittá = | Sijđo = [https://archive.org/details/ioaftergalileone0000lope/page/1 1]| Čielgiittâs =| Almostittee = Springer | Ihe = 2007 | Isbn = 9783540346814 | www =https://archive.org/details/ioaftergalileone0000lope| www-tekstâ = | Čujottum = 3.12.2010| Kielâ ={{en}}}}</ref>|plaaneet=Jupiter|koskâkm=421 600|eksentrisâšvuotâ=0,041|juurrâmäigi=1 d 18 h 27,6 min|inklinaatio=0,040°|lyeddejeijee=3 643,2|vijđodâh=41 000 000|massa=8,94&times;10²²|eennâmmassa=0,015|saahâdvuotâ=3,55|tiädduvyeimi=1,81|pirrâjuurrâmäigi=1 d 18 h 27,6 min|aksel=|albedo=0,61|vyeligumos_liegâsvuotâ=|koskâliegâsvuotâ=130 [[Kelvin|K]]|alemus_liegâsvuotâ=2000 K|teedâ=vähäinen|algâamnâseh=[[rikkidioksidi]]|prosenteh=90 %}}'''Io''' lii puoh siskiimus [[Jupiter]]-plaaneet neelji Galilei máánust. Tot lii Jupiter kuálmádin stuárráámus já [[Piäiváškodde|Piäiváškode]] niäljádin stuárráámus máánu. Kreikkalii mytologiast Io lâi ohtâ Zeus-immeel rákkásijn. Saksalâš täsnitiettee Simon Marius iävtuttij noomâ tállân palij ton kavnum maŋa, mut tot vuáhádui esken 1900-lovvoost. [[Tiätuvuárkká:Galileo.arp.300pix.jpg|left|pienoiskuva|245x245px|Galileo Galilei, Io kävnee. Giusto Sustermans máálám ivveest 1636.]] Puoh eromâšumos jiešvuotâ Iost lii ton vulkaanlâšvuotâ – tot lii Piäiváškode puoh vulkaanlumos almepittá. Io tullâväärih čolgeh riišâ teikâ riššâdioksid. Merhâšittees tullâväristielâs lii Tvashtar Paterae. Vulkaanlâš aktiivlâšvuotâ puátá vaarâ olleevuoimijn Jupiter já kuulmâ siskiimuu máánu, Io, Europa já Ganymedes, kooskâst. Io jorgeet ain siämmáá pele Jupiter kulij, já ton kyehti olgomuu máánu tovâtteh tom, et Io vana mottoom verd, já taat voonnâm lieggee máánu siskii koosáin. Eres máánui keessimvyeimi kiäsá Io rađe já häämi-uv kuhendâlâsjurbâsin, mii pelestis toovât Io stelliilduv hiäilum Jupiter kuáttá. Taat toovât Io juurrâm kuáttá maŋeláá tábáhtuvvee olleepáro, mon tovâttem koosâ lieggee Io siskii. Oovdeld mainâšum máánuh joreh roođijn, moh láá resonansist koskânis: Io jorá neljii já Europa kuohtii ton ääigi ko Ganymedes jorá ohtii Jupiter pirrâ. Nubbe suijâ Io [[Energia|energian]] lii ton jotteem Jupiter magneetkiedi čoođâ, mii toovât vuáimálii šleđgâvirde. Io olleevuoimij tovâttem kummoom lii 10¹³ wattid. Talle ko Io tutkui kameraigijn já luođânijgijn, te ton aaseest oinui korrâ vulkaanlâš pävkittem, mii vistig nobdui nubben máánnun Io tyehin. Korrâsumos pävkittem Iost lâi 300 kilomeetter alosâš. == Käldeeh == {{Käldeeh}} [[Luokka:Vulkanologia]] gtyrjf6cyuxi43qoujru62u4k9clspk 161438 161437 2026-11-01T16:43:04Z Seipinne 19 161438 wikitext text/x-wiki {{Taat artikkâl|kieđâvuš oovtâ Jupiter máánuin. Sääni eres merhâšumeh láá [[Io|taan siijđost]].}}{{Máánu|nommâ=Io|kove=Io highest resolution true color.jpg|kove kobdodâh=|kävneeh=[[Simon Marius]]<br />[[Galileo Galilei]]|kavnumäigi=[[1610]]<ref name="simon">{{Kirjekäldee | Tahhee = Rosaly M. C. Lopes ja John Robert Spencer| Nommâ = Io after Galileo: a new view of Jupiter's volcanic moon| Pittá = | Sijđo = [https://archive.org/details/ioaftergalileone0000lope/page/1 1]| Čielgiittâs =| Almostittee = Springer | Ihe = 2007 | Isbn = 9783540346814 | www =https://archive.org/details/ioaftergalileone0000lope| www-tekstâ = | Čujottum = 3.12.2010| Kielâ ={{en}}}}</ref>|plaaneet=Jupiter|koskâkm=421 600|eksentrisâšvuotâ=0,041|juurrâmäigi=1 d 18 h 27,6 min|inklinaatio=0,040°|lyeddejeijee=3 643,2|vijđodâh=41 000 000|massa=8,94&times;10²²|eennâmmassa=0,015|saahâdvuotâ=3,55|tiädduvyeimi=1,81|pirrâjuurrâmäigi=1 d 18 h 27,6 min|aksel=|albedo=0,61|vyeligumos_liegâsvuotâ=|koskâliegâsvuotâ=130 [[Kelvin|K]]|alemus_liegâsvuotâ=2000 K|teedâ=vähäinen|algâamnâseh=[[riššâdioksid]]|prosenteh=90 %}}'''Io''' lii puoh siskiimus [[Jupiter]]-plaaneet neelji Galilei máánust. Tot lii Jupiter kuálmádin stuárráámus já [[Piäiváškodde|Piäiváškode]] niäljádin stuárráámus máánu. Kreikkalii mytologiast Io lâi ohtâ Zeus-immeel rákkásijn. Saksalâš täsnitiettee Simon Marius iävtuttij noomâ tállân palij ton kavnum maŋa, mut tot vuáhádui esken 1900-lovvoost. [[Tiätuvuárkká:Galileo.arp.300pix.jpg|left|pienoiskuva|245x245px|Galileo Galilei, Io kävnee. Giusto Sustermans máálám ivveest 1636.]] Puoh eromâšumos jiešvuotâ Iost lii ton vulkaanlâšvuotâ – tot lii Piäiváškode puoh vulkaanlumos almepittá. Io tullâväärih čolgeh riišâ teikâ riššâdioksid. Merhâšittees tullâväristielâs lii Tvashtar Paterae. Vulkaanlâš aktiivlâšvuotâ puátá vaarâ olleevuoimijn Jupiter já kuulmâ siskiimuu máánu, Io, Europa já Ganymedes, kooskâst. Io jorgeet ain siämmáá pele Jupiter kulij, já ton kyehti olgomuu máánu tovâtteh tom, et Io vana mottoom verd, já taat voonnâm lieggee máánu siskii koosáin. Eres máánui keessimvyeimi kiäsá Io rađe já häämi-uv kuhendâlâsjurbâsin, mii pelestis toovât Io stelliilduv hiäilum Jupiter kuáttá. Taat toovât Io juurrâm kuáttá maŋeláá tábáhtuvvee olleepáro, mon tovâttem koosâ lieggee Io siskii. Oovdeld mainâšum máánuh joreh roođijn, moh láá resonansist koskânis: Io jorá neljii já Europa kuohtii ton ääigi ko Ganymedes jorá ohtii Jupiter pirrâ. Nubbe suijâ Io [[Energia|energian]] lii ton jotteem Jupiter magneetkiedi čoođâ, mii toovât vuáimálii šleđgâvirde. Io olleevuoimij tovâttem kummoom lii 10¹³ wattid. Talle ko Io tutkui kameraigijn já luođânijgijn, te ton aaseest oinui korrâ vulkaanlâš pävkittem, mii vistig nobdui nubben máánnun Io tyehin. Korrâsumos pävkittem Iost lâi 300 kilomeetter alosâš. == Käldeeh == {{Käldeeh}} [[Luokka:Vulkanologia]] 52fqyf1vgyylc3zcvh9ytp2623sdc48 161444 161438 2026-11-01T18:52:15Z Yupik 23 Vulkanism 161444 wikitext text/x-wiki {{Taat artikkâl|kieđâvuš oovtâ Jupiter máánuin. Sääni eres merhâšumeh láá [[Io|taan siijđost]].}}{{Máánu|nommâ=Io|kove=Io highest resolution true color.jpg|kove kobdodâh=|kävneeh=[[Simon Marius]]<br />[[Galileo Galilei]]|kavnumäigi=[[1610]]<ref name="simon">{{Kirjekäldee | Tahhee = Rosaly M. C. Lopes ja John Robert Spencer| Nommâ = Io after Galileo: a new view of Jupiter's volcanic moon| Pittá = | Sijđo = [https://archive.org/details/ioaftergalileone0000lope/page/1 1]| Čielgiittâs =| Almostittee = Springer | Ihe = 2007 | Isbn = 9783540346814 | www =https://archive.org/details/ioaftergalileone0000lope| www-tekstâ = | Čujottum = 3.12.2010| Kielâ ={{en}}}}</ref>|plaaneet=Jupiter|koskâkm=421 600|eksentrisâšvuotâ=0,041|juurrâmäigi=1 d 18 h 27,6 min|inklinaatio=0,040°|lyeddejeijee=3 643,2|vijđodâh=41 000 000|massa=8,94&times;10²²|eennâmmassa=0,015|saahâdvuotâ=3,55|tiädduvyeimi=1,81|pirrâjuurrâmäigi=1 d 18 h 27,6 min|aksel=|albedo=0,61|vyeligumos_liegâsvuotâ=|koskâliegâsvuotâ=130 [[Kelvin|K]]|alemus_liegâsvuotâ=2000 K|teedâ=vähäinen|algâamnâseh=[[riššâdioksid]]|prosenteh=90 %}}'''Io''' lii puoh siskiimus [[Jupiter]]-plaaneet neelji Galilei máánust. Tot lii Jupiter kuálmádin stuárráámus já [[Piäiváškodde|Piäiváškode]] niäljádin stuárráámus máánu. Kreikkalii mytologiast Io lâi ohtâ Zeus-immeel rákkásijn. Saksalâš täsnitiettee Simon Marius iävtuttij noomâ tállân palij ton kavnum maŋa, mut tot vuáhádui esken 1900-lovvoost. [[Tiätuvuárkká:Galileo.arp.300pix.jpg|left|pienoiskuva|245x245px|Galileo Galilei, Io kävnee. Giusto Sustermans máálám ivveest 1636.]] == Vulkanism == Puoh eromâšumos jiešvuotâ Iost lii ton vulkaanlâšvuotâ – tot lii Piäiváškode puoh vulkaanlumos almepittá. Io tullâväärih čolgeh riišâ teikâ riššâdioksid. Merhâšittees tullâväristielâs lii Tvashtar Paterae. Vulkaanlâš aktiivlâšvuotâ puátá vaarâ olleevuoimijn Jupiter já kuulmâ siskiimuu máánu, Io, Europa já Ganymedes, kooskâst. Io jorgeet ain siämmáá pele Jupiter kulij, já ton kyehti olgomuu máánu tovâtteh tom, et Io vana mottoom verd, já taat voonnâm lieggee máánu siskii koosáin. Eres máánui keessimvyeimi kiäsá Io rađe já häämi-uv kuhendâlâsjurbâsin, mii pelestis toovât Io stelliilduv hiäilum Jupiter kuáttá. Taat toovât Io juurrâm kuáttá maŋeláá tábáhtuvvee olleepáro, mon tovâttem koosâ lieggee Io siskii. Oovdeld mainâšum máánuh joreh roođijn, moh láá resonansist koskânis: Io jorá neljii já Europa kuohtii ton ääigi ko Ganymedes jorá ohtii Jupiter pirrâ. Nubbe suijâ Io [[Energia|energian]] lii ton jotteem Jupiter magneetkiedi čoođâ, mii toovât vuáimálii šleđgâvirde. Io olleevuoimij tovâttem kummoom lii 10¹³ wattid. Talle ko Io tutkui kameraigijn já luođânijgijn, te ton aaseest oinui korrâ vulkaanlâš pävkittem, mii vistig nobdui nubben máánnun Io tyehin. Korrâsumos pävkittem Iost lâi 300 kilomeetter alosâš. == Käldeeh == {{Käldeeh}} [[Luokka:Vulkanologia]] 7y9e5wm1q9lswtrm3dehjd92k86vssj 161445 161444 2026-11-01T18:53:50Z Yupik 23 161445 wikitext text/x-wiki {{Taat artikkâl|kieđâvuš oovtâ Jupiter máánuin. Sääni eres merhâšumeh láá [[Io|taan siijđost]].}} {{Máánu |nommâ=Io |kove=Io highest resolution true color.jpg |kovesturrodâh= |kävneeh=[[Simon Marius]]<br />[[Galileo Galilei]] |kavnumäigi=[[1610]]<ref name="simon">{{Kirjekäldee | Tahhee = Rosaly M. C. Lopes ja John Robert Spencer| Nommâ = Io after Galileo: a new view of Jupiter's volcanic moon| Pittá = | Sijđo = [https://archive.org/details/ioaftergalileone0000lope/page/1 1]| Čielgiittâs =| Almostittee = Springer | Ihe = 2007 | Isbn = 9783540346814 | www =https://archive.org/details/ioaftergalileone0000lope| www-tekstâ = | Čujottum = 3.12.2010| Kielâ ={{en}}}}</ref> |plaaneet=Jupiter |koskâkm=421&nbsp;600 |eksentrisâšvuotâ=0,041 |juurrâmäigi=1 d 18 h 27,6 min |inklinaatio=0,040° |lyeddejeijee=3&nbsp;643,2 |vijđodâh=41&nbsp;000&nbsp;000 |massa=8,94&times;10²² |eennâmmassa=0,015 |saahâdvuotâ=3,55 |tiädduvyeimi=1,81 |pirrâjuurrâmäigi=1 d 18 h 27,6 min |aksel= |albedo=0,61 |vyeligumos_liegâsvuotâ= |koskâliegâsvuotâ=130 [[Kelvin|K]] |alemus_liegâsvuotâ=2000 K |teedâ=vähäinen |algâamnâseh=[[riššâdioksid]] |prosenteh=90 % }} '''Io''' lii puoh siskiimus [[Jupiter]]-plaaneet neelji Galilei máánust. Tot lii Jupiter kuálmádin stuárráámus já [[Piäiváškodde|Piäiváškode]] niäljádin stuárráámus máánu. Kreikkalii mytologiast Io lâi ohtâ Zeus-immeel rákkásijn. Saksalâš täsnitiettee Simon Marius iävtuttij noomâ tállân palij ton kavnum maŋa, mut tot vuáhádui esken 1900-lovvoost. [[Tiätuvuárkká:Galileo.arp.300pix.jpg|left|pienoiskuva|245x245px|Galileo Galilei, Io kävnee. Giusto Sustermans máálám ivveest 1636.]] == Vulkanism == Puoh eromâšumos jiešvuotâ Iost lii ton vulkaanlâšvuotâ – tot lii Piäiváškode puoh vulkaanlumos almepittá. Io tullâväärih čolgeh riišâ teikâ riššâdioksid. Merhâšittees tullâväristielâs lii Tvashtar Paterae. Vulkaanlâš aktiivlâšvuotâ puátá vaarâ olleevuoimijn Jupiter já kuulmâ siskiimuu máánu, Io, Europa já Ganymedes, kooskâst. Io jorgeet ain siämmáá pele Jupiter kulij, já ton kyehti olgomuu máánu tovâtteh tom, et Io vana mottoom verd, já taat voonnâm lieggee máánu siskii koosáin. Eres máánui keessimvyeimi kiäsá Io rađe já häämi-uv kuhendâlâsjurbâsin, mii pelestis toovât Io stelliilduv hiäilum Jupiter kuáttá. Taat toovât Io juurrâm kuáttá maŋeláá tábáhtuvvee olleepáro, mon tovâttem koosâ lieggee Io siskii. Oovdeld mainâšum máánuh joreh roođijn, moh láá resonansist koskânis: Io jorá neljii já Europa kuohtii ton ääigi ko Ganymedes jorá ohtii Jupiter pirrâ. Nubbe suijâ Io [[Energia|energian]] lii ton jotteem Jupiter magneetkiedi čoođâ, mii toovât vuáimálii šleđgâvirde. Io olleevuoimij tovâttem kummoom lii 10¹³ wattid. Talle ko Io tutkui kameraigijn já luođânijgijn, te ton aaseest oinui korrâ vulkaanlâš pävkittem, mii vistig nobdui nubben máánnun Io tyehin. Korrâsumos pävkittem Iost lâi 300 kilomeetter alosâš. == Käldeeh == {{Käldeeh}} [[Luokka:Vulkanologia]] c8s335n1c01uqhtrzwpexr78v1yeinp 161446 161445 2026-11-01T18:54:00Z Yupik 23 161446 wikitext text/x-wiki {{Taat artikkâl|kieđâvuš oovtâ Jupiter máánuin. Sääni eres merhâšumeh láá [[Io|taan siijđost]].}} {{Máánu |nommâ=Io |kove=Io highest resolution true color.jpg |kovesturrodâh= |kävneeh=[[Simon Marius]]<br />[[Galileo Galilei]] |kavnumäigi=[[1610]]<ref name="simon">{{Kirjekäldee | Tahhee = Rosaly M. C. Lopes ja John Robert Spencer| Nommâ = Io after Galileo: a new view of Jupiter's volcanic moon| Pittá = | Sijđo = [https://archive.org/details/ioaftergalileone0000lope/page/1 1]| Čielgiittâs =| Almostittee = Springer | Ihe = 2007 | Isbn = 9783540346814 | www =https://archive.org/details/ioaftergalileone0000lope| www-tekstâ = | Čujottum = 3.12.2010| Kielâ ={{en}}}}</ref> |plaaneet=Jupiter |koskâkm=421&nbsp;600 |eksentrisâšvuotâ=0,041 |juurrâmäigi=1 d 18 h 27,6 min |inklinaatio=0,040° |lyeddejeijee=3&nbsp;643,2 |vijđodâh=41&nbsp;000&nbsp;000 |massa=8,94&times;10²² |eennâmmassa=0,015 |saahâdvuotâ=3,55 |tiädduvyeimi=1,81 |pirrâjuurrâmäigi=1 d 18 h 27,6 min |aksel= |albedo=0,61 |vyeligumos_liegâsvuotâ= |koskâliegâsvuotâ=130 [[Kelvin|K]] |alemus_liegâsvuotâ=2000 K |teedâ=vähäinen |algâamnâseh=[[riššâdioksid]] |prosenteh=90 % }} '''Io''' lii puoh siskiimus [[Jupiter]]-plaaneet neelji Galilei máánust. Tot lii Jupiter kuálmádin stuárráámus já [[Piäiváškodde|Piäiváškode]] niäljádin stuárráámus máánu. Kreikkalii mytologiast Io lâi ohtâ Zeus-immeel rákkásijn. Saksalâš täsnitiettee Simon Marius iävtuttij noomâ tállân palij ton kavnum maŋa, mut tot vuáhádui esken 1900-lovvoost. == Vulkanism == [[Tiätuvuárkká:Galileo.arp.300pix.jpg|left|pienoiskuva|245x245px|Galileo Galilei, Io kävnee. Giusto Sustermans máálám ivveest 1636.]] Puoh eromâšumos jiešvuotâ Iost lii ton vulkaanlâšvuotâ – tot lii Piäiváškode puoh vulkaanlumos almepittá. Io tullâväärih čolgeh riišâ teikâ riššâdioksid. Merhâšittees tullâväristielâs lii Tvashtar Paterae. Vulkaanlâš aktiivlâšvuotâ puátá vaarâ olleevuoimijn Jupiter já kuulmâ siskiimuu máánu, Io, Europa já Ganymedes, kooskâst. Io jorgeet ain siämmáá pele Jupiter kulij, já ton kyehti olgomuu máánu tovâtteh tom, et Io vana mottoom verd, já taat voonnâm lieggee máánu siskii koosáin. Eres máánui keessimvyeimi kiäsá Io rađe já häämi-uv kuhendâlâsjurbâsin, mii pelestis toovât Io stelliilduv hiäilum Jupiter kuáttá. Taat toovât Io juurrâm kuáttá maŋeláá tábáhtuvvee olleepáro, mon tovâttem koosâ lieggee Io siskii. Oovdeld mainâšum máánuh joreh roođijn, moh láá resonansist koskânis: Io jorá neljii já Europa kuohtii ton ääigi ko Ganymedes jorá ohtii Jupiter pirrâ. Nubbe suijâ Io [[Energia|energian]] lii ton jotteem Jupiter magneetkiedi čoođâ, mii toovât vuáimálii šleđgâvirde. Io olleevuoimij tovâttem kummoom lii 10¹³ wattid. Talle ko Io tutkui kameraigijn já luođânijgijn, te ton aaseest oinui korrâ vulkaanlâš pävkittem, mii vistig nobdui nubben máánnun Io tyehin. Korrâsumos pävkittem Iost lâi 300 kilomeetter alosâš. == Käldeeh == {{Käldeeh}} [[Luokka:Vulkanologia]] oycorn2en7zceijknop4gjsn3m6syhw 161447 161446 2026-11-01T18:54:45Z Yupik 23 161447 wikitext text/x-wiki {{Taat artikkâl|kieđâvuš oovtâ Jupiter máánuin. Sääni eres merhâšumeh láá [[Io|taan siijđost]].}} {{Máánu |nommâ=Io |kove=Io highest resolution true color.jpg |kovesturrodâh= |kävneeh=[[Simon Marius]]<br />[[Galileo Galilei]] |kavnumäigi=[[1610]]<ref name="simon">{{Kirjekäldee | Tahhee = Rosaly M. C. Lopes ja John Robert Spencer| Nommâ = Io after Galileo: a new view of Jupiter's volcanic moon| Pittá = | Sijđo = [https://archive.org/details/ioaftergalileone0000lope/page/1 1]| Čielgiittâs =| Almostittee = Springer | Ihe = 2007 | Isbn = 9783540346814 | www =https://archive.org/details/ioaftergalileone0000lope| www-tekstâ = | Čujottum = 3.12.2010| Kielâ ={{en}}}}</ref> |plaaneet=Jupiter |koskâkm=421&nbsp;600 |eksentrisâšvuotâ=0,041 |juurrâmäigi=1 d 18 h 27,6 min |inklinaatio=0,040° |lyeddejeijee=3&nbsp;643,2 |vijđodâh=41&nbsp;000&nbsp;000 |massa=8,94&times;10²² |eennâmmassa=0,015 |saahâdvuotâ=3,55 |tiädduvyeimi=1,81 |pirrâjuurrâmäigi=1 d 18 h 27,6 min |aksel= |albedo=0,61 |vyeligumos_liegâsvuotâ= |koskâliegâsvuotâ=130 [[Kelvin|K]] |alemus_liegâsvuotâ=2000 K |teedâ=vähäinen |algâamnâseh=[[riššâdioksid]] |prosenteh=90 % }} '''Io''' lii puoh siskiimus [[Jupiter]]-plaaneet neelji Galilei máánust. Tot lii Jupiter kuálmádin stuárráámus já [[Piäiváškodde|Piäiváškode]] niäljádin stuárráámus máánu. Kreikkalii mytologiast Io lâi ohtâ Zeus-immeel rákkásijn. Saksalâš täsnitiettee Simon Marius iävtuttij noomâ tállân palij ton kavnum maŋa, mut tot vuáhádui esken 1900-lovvoost. == Vulkanism == [[Tiätuvuárkká:Galileo.arp.300pix.jpg|left|pienoiskuva|245x245px|Galileo Galilei, Io kävnee. Giusto Sustermans máálám ivveest 1636.]] Puoh eromâšumos jiešvuotâ Iost lii ton vulkaanlâšvuotâ – tot lii Piäiváškode puoh vulkaanlumos almepittá. Io tullâväärih čolgeh riišâ teikâ riššâdioksid. Merhâšittees tullâväristielâs lii Tvashtar Paterae. Vulkaanlâš aktiivlâšvuotâ puátá vaarâ olleevuoimijn Jupiter já kuulmâ siskiimuu máánu, Io, Europa já Ganymedes, kooskâst. Io jorgeet ain siämmáá pele Jupiter kulij, já ton kyehti olgomuu máánu tovâtteh tom, et Io vana mottoom verd, já taat voonnâm lieggee máánu siskii koosáin. Eres máánui keessimvyeimi kiäsá Io rađe já häämi-uv kuhendâlâsjurbâsin, mii pelestis toovât Io stelliilduv hiäilum Jupiter kuáttá. Taat toovât Io juurrâm kuáttá maŋeláá tábáhtuvvee olleepáro, mon tovâttem koosâ lieggee Io siskii. Oovdeld mainâšum máánuh joreh roođijn, moh láá resonansist koskânis: Io jorá neljii já Europa kuohtii ton ääigi ko Ganymedes jorá ohtii Jupiter pirrâ. Nubbe suijâ Io [[Energia|energian]] lii ton jotteem Jupiter magneetkiedi čoođâ, mii toovât vuáimálii šleđgâvirde. Io olleevuoimij tovâttem kummoom lii 10¹³ wattid. Talle ko Io tutkui kameraigijn já luođânijgijn, te ton aaseest oinui korrâ vulkaanlâš pävkittem, mii vistig nobdui nubben máánnun Io tyehin. Korrâsumos pävkittem Iost lâi 300 kilomeetter alosâš. == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh}} [[Luokka:Jupiter máánuh]] [[Luokka:Vulkanologia]] 3nqqnvjduclkeeezozj9cqsjtdz3spd 161448 161447 2026-11-01T18:58:01Z Yupik 23 161448 wikitext text/x-wiki {{Taat artikkâl|kieđâvuš oovtâ Jupiter máánuin. Sääni eres merhâšumeh láá [[Io|taan siijđost]].}} {{Máánu |nommâ=Io |kove=Io highest resolution true color.jpg |kovesturrodâh= |kävneeh=[[Simon Marius]]<br />[[Galileo Galilei]] |kavnumäigi=[[1610]]<ref name="simon">{{Kirjekäldee | Tahhee = Rosaly M. C. Lopes ja John Robert Spencer| Nommâ = Io after Galileo: a new view of Jupiter's volcanic moon| Pittá = | Sijđo = [https://archive.org/details/ioaftergalileone0000lope/page/1 1]| Čielgiittâs =| Almostittee = Springer | Ihe = 2007 | Isbn = 9783540346814 | www =https://archive.org/details/ioaftergalileone0000lope| www-tekstâ = | Čujottum = 3.12.2010| Kielâ ={{en}}}}</ref> |plaaneet=Jupiter |koskâkm=421&nbsp;600 |eksentrisâšvuotâ=0,041 |juurrâmäigi=1 d 18 h 27,6 min |inklinaatio=0,040° |lyeddejeijee=3&nbsp;643,2 |vijđodâh=41&nbsp;000&nbsp;000 |massa=8,94&times;10²² |eennâmmassa=0,015 |saahâdvuotâ=3,55 |tiädduvyeimi=1,81 |pirrâjuurrâmäigi=1 d 18 h 27,6 min |aksel= |albedo=0,61 |vyeligumos_liegâsvuotâ= |koskâliegâsvuotâ=130 [[Kelvin|K]] |alemus_liegâsvuotâ=2000 K |teedâ=vähäinen |algâamnâseh=[[riššâdioksid]] |prosenteh=90 % }} '''Io''' lii puoh siskiimus [[Jupiter]]-plaaneet neelji Galilei máánust. Tot lii Jupiter kuálmádin stuárráámus já [[Piäiváškodde|Piäiváškode]] niäljádin stuárráámus máánu. [[Kreikkalâš mytologia|Kreikkalii mytologiast]] [[Io (mytologia)|Io]] lâi ohtâ [[Zeus]]-immeel rákkásijn. Saksalâš täsnitiettee [[Simon Marius]] iävtuttij noomâ tállân palij ton kavnum maŋa, mut tot vuáhádui esken 1900-lovvoost. == Vulkanism == [[Tiätuvuárkká:Galileo.arp.300pix.jpg|left|pienoiskuva|245x245px|[[Galileo Galilei]], Io kävnee. [[Giusto Sustermans]] máálám ivveest 1636.]] Puoh eromâšumos jiešvuotâ Iost lii ton vulkaanlâšvuotâ – tot lii [[Piäiváškodde|Piäiváškode]] puoh vulkaanlumos almepittá. Io tullâväärih čolgeh riišâ teikâ riššâdioksid. Merhâšittees tullâväristielâs lii [[Tvashtar Paterae[[. Vulkaanlâš aktiivlâšvuotâ puátá vaarâ olleevuoimijn Jupiter já kuulmâ siskiimuu máánu, Io, [[Europa (máánu)|Europa]] já [[Ganymedes]], kooskâst. Io jorgeet ain siämmáá pele Jupiter kulij, já ton kyehti olgomuu máánu tovâtteh tom, et Io vana mottoom verd, já taat voonnâm lieggee máánu siskii koosáin. Eres máánui [[keessimvyeimi]] kiäsá Io rađe já häämi-uv kuhendâlâsjurbâsin, mii pelestis toovât Io stelliilduv hiäilum Jupiter kuáttá. Taat toovât Io juurrâm kuáttá maŋeláá tábáhtuvvee olleepáro, mon tovâttem koosâ lieggee Io siskii. Oovdeld mainâšum máánuh joreh roođijn, moh láá resonansist koskânis: Io jorá neljii já Europa kuohtii ton ääigi ko Ganymedes jorá ohtii Jupiter pirrâ. Nubbe suijâ Io [[energia]]n lii ton jotteem Jupiter magneetkiedi čoođâ, mii toovât vuáimálii šleđgâvirde. Io olleevuoimij tovâttem kummoom lii 10¹³ wattid. Talle ko Io tutkui kameraigijn já luođânijgijn, te ton aaseest oinui korrâ vulkaanlâš pävkittem, mii vistig nobdui nubben máánnun Io tyehin. Korrâsumos pävkittem Iost lâi 300 kilomeetter alosâš. == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh}} [[Luokka:Jupiter máánuh]] [[Luokka:Vulkanologia]] ku1mrgk77zedk82f3ve5sgzpjgwyvem 161450 161448 2026-11-01T19:39:55Z Yupik 23 ucánjáhháá 161450 wikitext text/x-wiki {{Taat artikkâl|kieđâvuš oovtâ Jupiter máánuin. Sääni eres merhâšumeh láá [[Io|taan siijđost]].}} {{Máánu |nommâ=Io |kove=Io highest resolution true color.jpg |kovesturrodâh= |kävneeh=[[Simon Marius]]<br />[[Galileo Galilei]] |kavnumäigi=[[1610]]<ref name="simon">{{Kirjekäldee | Tahhee = Rosaly M. C. Lopes ja John Robert Spencer| Nommâ = Io after Galileo: a new view of Jupiter's volcanic moon| Pittá = | Sijđo = [https://archive.org/details/ioaftergalileone0000lope/page/1 1]| Čielgiittâs =| Almostittee = Springer | Ihe = 2007 | Isbn = 9783540346814 | www =https://archive.org/details/ioaftergalileone0000lope| www-tekstâ = | Čujottum = 3.12.2010| Kielâ ={{en}}}}</ref> |plaaneet=Jupiter |koskâkm=421&nbsp;600 |eksentrisâšvuotâ=0,041 |juurrâmäigi=1 d 18 h 27,6 min |inklinaatio=0,040° |lyeddejeijee=3&nbsp;643,2 |vijđodâh=41&nbsp;000&nbsp;000 |massa=8,94&times;10²² |eennâmmassa=0,015 |saahâdvuotâ=3,55 |tiädduvyeimi=1,81 |pirrâjuurrâmäigi=1 d 18 h 27,6 min |aksel= |albedo=0,61 |vyeligumos_liegâsvuotâ= |koskâliegâsvuotâ=130 [[Kelvin|K]] |alemus_liegâsvuotâ=2000 K |teedâ=ucánjáhháá |algâamnâseh=[[riššâdioksid]] |prosenteh=90 % }} '''Io''' lii puoh siskiimus [[Jupiter]]-plaaneet neelji Galilei máánust. Tot lii Jupiter kuálmádin stuárráámus já [[Piäiváškodde|Piäiváškode]] niäljádin stuárráámus máánu. [[Kreikkalâš mytologia|Kreikkalii mytologiast]] [[Io (mytologia)|Io]] lâi ohtâ [[Zeus]]-immeel rákkásijn. Saksalâš täsnitiettee [[Simon Marius]] iävtuttij noomâ tállân palij ton kavnum maŋa, mut tot vuáhádui esken 1900-lovvoost. == Vulkanism == [[Tiätuvuárkká:Galileo.arp.300pix.jpg|left|pienoiskuva|245x245px|[[Galileo Galilei]], Io kävnee. [[Giusto Sustermans]] máálám ivveest 1636.]] Puoh eromâšumos jiešvuotâ Iost lii ton vulkaanlâšvuotâ – tot lii [[Piäiváškodde|Piäiváškode]] puoh vulkaanlumos almepittá. Io tullâväärih čolgeh riišâ teikâ riššâdioksid. Merhâšittees tullâväristielâs lii [[Tvashtar Paterae[[. Vulkaanlâš aktiivlâšvuotâ puátá vaarâ olleevuoimijn Jupiter já kuulmâ siskiimuu máánu, Io, [[Europa (máánu)|Europa]] já [[Ganymedes]], kooskâst. Io jorgeet ain siämmáá pele Jupiter kulij, já ton kyehti olgomuu máánu tovâtteh tom, et Io vana mottoom verd, já taat voonnâm lieggee máánu siskii koosáin. Eres máánui [[keessimvyeimi]] kiäsá Io rađe já häämi-uv kuhendâlâsjurbâsin, mii pelestis toovât Io stelliilduv hiäilum Jupiter kuáttá. Taat toovât Io juurrâm kuáttá maŋeláá tábáhtuvvee olleepáro, mon tovâttem koosâ lieggee Io siskii. Oovdeld mainâšum máánuh joreh roođijn, moh láá resonansist koskânis: Io jorá neljii já Europa kuohtii ton ääigi ko Ganymedes jorá ohtii Jupiter pirrâ. Nubbe suijâ Io [[energia]]n lii ton jotteem Jupiter magneetkiedi čoođâ, mii toovât vuáimálii šleđgâvirde. Io olleevuoimij tovâttem kummoom lii 10¹³ wattid. Talle ko Io tutkui kameraigijn já luođânijgijn, te ton aaseest oinui korrâ vulkaanlâš pävkittem, mii vistig nobdui nubben máánnun Io tyehin. Korrâsumos pävkittem Iost lâi 300 kilomeetter alosâš. == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh}} [[Luokka:Jupiter máánuh]] [[Luokka:Vulkanologia]] dcxvo9643a1te74owwydcscme3cpigh 10 31270 161391 2026-11-01T12:23:34Z Yupik 23 Uđđâ sijđo: {{Tiätuloová | fáddá = täsnitieđâ | kobdodâh = 24em | siskáldâs = <!--paječaalâ -->{{Tiätuloová/paječaalâ | siskáldâs = {{{nommâ|{{PAGENAME}}}}} | lasestiijlah = font-size:large; | fáddá = täsnitieđâ }} <!--eres noomah-->{{#if: {{{eres noomah|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/kuárus | style =... 161391 wikitext text/x-wiki {{Tiätuloová | fáddá = täsnitieđâ | kobdodâh = 24em | siskáldâs = <!--paječaalâ -->{{Tiätuloová/paječaalâ | siskáldâs = {{{nommâ|{{PAGENAME}}}}} | lasestiijlah = font-size:large; | fáddá = täsnitieđâ }} <!--eres noomah-->{{#if: {{{eres noomah|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/kuárus | style = text-align:center; font-size:smaller; font-weight:bold; | siskáldâs = {{{eres noomah}}} }} }} <!-- -->{{#if: {{#ifeq: {{{{kove}}}|-||{{{kove|<noinclude>kyllä</noinclude>}}}{{#property:p18}} }} | {{Tiätuloová/kove|wikidata=p18|kove={{{kove|<noinclude><nowiki>{{{kove|P18}}}</nowiki></noinclude>}}}|kobdodâh={{{kovestuárudâh|250px}}}|kovetekstâ={{{kovetekstâ|}}}}} }} <!--koskâpaječaalâ-->{{Tiätuloová/koskâpaječaalâ | siskáldâs = Kavnâm | fáddá = täsnitieđâ }} <!--kävneeh-->{{#if: {{{kävneeh|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Kävnee(h) | siskáldâs = {{{kävneeh}}} }} }} <!--kavnâmäigi-->{{#if: {{{kavnâmäigi|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Kavnâmäigi | siskáldâs = {{{kavnâmäigi}}} }} }} <!--koskâpaječaalâ-->{{Tiätuloová/koskâpaječaalâ | siskáldâs = [[Juurrâmrađe]] jiešvuođah | fáddá = täsnitieđâ }} <!-- -->{{#if: {{{plaaneet|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Plaaneet]] | siskáldâs = {{{plaaneet}}} }} }} <!-- -->{{#if: {{{koskâkm|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Koskâmiärálâš koskâ | siskáldâs = {{{koskâkm}}} [[kilomeetter|km]] }} }} <!-- -->{{#if: {{{Eksentrisâšvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Eksentrisâšvuotâ]] | siskáldâs = {{{Eksentrisâšvuotâ}}} }} }} <!-- -->{{#if: {{{juurrâmäigi|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Juurrâmäigi]] | siskáldâs = {{{juurrâmäigi}}} }} }} <!-- -->{{#if: {{{inklinaatio|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Inklinaatio]] | siskáldâs = {{{inklinaatio}}} }} }} <!--koskâpaječaalâ-->{{Tiätuloová/koskâpaječaalâ | siskáldâs = Fyysisiih jiešvuođah | fáddá = täsnitieđâ }} <!-- -->{{#if: {{{lyeddejeijee|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Peeivitäsideijee]] lyeddejeijee | siskáldâs = {{{lyeddejeijee}}} km }} }} <!-- -->{{#if: {{{čoođâmitto|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Čoođâmitto | siskáldâs = {{{čoođâmitto}}} km }} }} <!-- -->{{#if: {{{vijđodâh|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Vijđodâh]] | siskáldâs = {{{vijđodâh}}} km{{sup|2}} }} }} <!-- -->{{#if: {{{massa|{{{eennâmmassa|<noinclude>-</noinclude>}}}}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Massa]] | siskáldâs = {{#if: {{{massa|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{{massa}}} kg }}{{#if: {{{eennâmmassa|<noinclude>-</noinclude>}}} | <br/>{{{eennâmmassa}}} [[Eennâmpállu|Eennâmpáálu]] massa }} }} }} <!-- -->{{#if: {{{saahâdvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Saahâdvuotâ|Koskâmiärálâš saahâdvuotâ]] | siskáldâs = {{{saahâdvuotâ}}} g/cm{{sup|3}} }} }} <!-- -->{{#if: {{{tiädduvyeimi|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Tiädduvyeimi]] aaseest | siskáldâs = {{{tiädduvyeimi}}} m/s{{sup|2}} }} }} <!-- -->{{#if: {{{luovânemliähtu|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Luovânemliähtu]] aaseest | siskáldâs = {{{luovânemliähtu}}} km/s }} }} <!-- -->{{#if: {{{pirrâjuurrâmäigi|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Pirrâjuurrâmäigi | siskáldâs = {{{pirrâjuurrâmäigi}}} }} }} <!-- -->{{#if: {{{aksel|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Aksel kärŋivuotâ]] | siskáldâs = {{{aksel}}} }} }} <!-- -->{{#if: {{{albedo|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Albedo]] | siskáldâs = {{{albedo}}} }} }} <!--liegâsvuotâ -->{{#if: {{{vyeligumos liegâsvuotâ|{{{koskâliegâsvuotâ|{{{alemus liegâsvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}}}}}}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Ase [[liegâsvuotâ]] | siskáldâs = {{#if: {{{vyeligumos liegâsvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}} | alin: {{{vyeligumos liegâsvuotâ}}}<br> }}{{#if: {{{koskâliegâsvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}} | keski: {{{koskâliegâsvuotâ}}}<br> }}{{#if: {{{alemus liegâsvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}} | ylin: {{{alemus liegâsvuotâ}}} }} }} }} <!--koskâpaječaalâ-->{{#if: {{{teedâ|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/koskâpaječaalâ | siskáldâs = [[Kaasuriggee]] jiešvuođah | fáddá = täsnitieđâ }} {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Kaasuteedâ | siskáldâs = {{{teedâ}}} }} }} <!--koostumus -->{{#if: {{{algâamnâseh|<noinclude>-</noinclude>}}}{{{prosenteh|}}} | {{Tiätuloová/koskâpaječaalâ | siskáldâs = Čuággánmâš | fáddá = täsnitieđâ }} {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = {{{algâamnâseh}}} | siskáldâs = {{{prosenteh}}} }} }} }}<noinclude> {{Myensterraavâ|Täsnitieđâmyenstereh}} [[Luokka:Tiätuloovámyenstereh]] </noinclude> 3ua1lkcyykv4hclop4bakiz570qaxkf 161394 161391 2026-11-01T12:53:35Z Yupik 23 161394 wikitext text/x-wiki {{Tiätuloová | fáddá = täsnitieđâ | kobdodâh = 24em | siskáldâs = <!--paječaalâ -->{{Tiätuloová/paječaalâ | siskáldâs = {{{nommâ|{{PAGENAME}}}}} | lasestiijlah = font-size:large; | fáddá = täsnitieđâ }} <!--eres noomah-->{{#if: {{{eres noomah|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/kuárus | style = text-align:center; font-size:smaller; font-weight:bold; | siskáldâs = {{{eres noomah}}} }} }} <!-- -->{{#if: {{#ifeq: {{{{kove}}}|-||{{{kove|<noinclude>kyllä</noinclude>}}}{{#property:p18}} }} | {{Tiätuloová/kove|wikidata=p18|kove={{{kove|<noinclude><nowiki>{{{kove|P18}}}</nowiki></noinclude>}}}|kobdodâh={{{kovestuárudâh|250px}}}|kovetekstâ={{{kovetekstâ|}}}}} }} <!--koskâpaječaalâ-->{{Tiätuloová/koskâpaječaalâ | siskáldâs = Kavnâm | fáddá = täsnitieđâ }} <!--kävneeh-->{{#if: {{{kävneeh|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Kävnee(h) | siskáldâs = {{{kävneeh}}} }} }} <!--kavnâmäigi-->{{#if: {{{kavnâmäigi|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Kavnâmäigi | siskáldâs = {{{kavnâmäigi}}} }} }} <!--koskâpaječaalâ-->{{Tiätuloová/koskâpaječaalâ | siskáldâs = [[Juurrâmrađe]] jiešvuođah | fáddá = täsnitieđâ }} <!-- -->{{#if: {{{plaaneet|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Plaaneet]] | siskáldâs = {{{plaaneet}}} }} }} <!-- -->{{#if: {{{koskâkm|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Koskâmiärálâš koskâ | siskáldâs = {{{koskâkm}}} [[kilomeetter|km]] }} }} <!-- -->{{#if: {{{eksentrisâšvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Eksentrisâšvuotâ]] | siskáldâs = {{{eksentrisâšvuotâ}}} }} }} <!-- -->{{#if: {{{juurrâmäigi|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Juurrâmäigi]] | siskáldâs = {{{juurrâmäigi}}} }} }} <!-- -->{{#if: {{{inklinaatio|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Inklinaatio]] | siskáldâs = {{{inklinaatio}}} }} }} <!--koskâpaječaalâ-->{{Tiätuloová/koskâpaječaalâ | siskáldâs = Fyysisiih jiešvuođah | fáddá = täsnitieđâ }} <!-- -->{{#if: {{{lyeddejeijee|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Peeivitäsideijee]] lyeddejeijee | siskáldâs = {{{lyeddejeijee}}} km }} }} <!-- -->{{#if: {{{čoođâmitto|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Čoođâmitto | siskáldâs = {{{čoođâmitto}}} km }} }} <!-- -->{{#if: {{{vijđodâh|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Vijđodâh]] | siskáldâs = {{{vijđodâh}}} km{{sup|2}} }} }} <!-- -->{{#if: {{{massa|{{{eennâmmassa|<noinclude>-</noinclude>}}}}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Massa]] | siskáldâs = {{#if: {{{massa|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{{massa}}} kg }}{{#if: {{{eennâmmassa|<noinclude>-</noinclude>}}} | <br/>{{{eennâmmassa}}} [[Eennâmpállu|Eennâmpáálu]] massa }} }} }} <!-- -->{{#if: {{{saahâdvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Saahâdvuotâ|Koskâmiärálâš saahâdvuotâ]] | siskáldâs = {{{saahâdvuotâ}}} g/cm{{sup|3}} }} }} <!-- -->{{#if: {{{tiädduvyeimi|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Tiädduvyeimi]] aaseest | siskáldâs = {{{tiädduvyeimi}}} m/s{{sup|2}} }} }} <!-- -->{{#if: {{{luovânemliähtu|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Luovânemliähtu]] aaseest | siskáldâs = {{{luovânemliähtu}}} km/s }} }} <!-- -->{{#if: {{{pirrâjuurrâmäigi|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Pirrâjuurrâmäigi | siskáldâs = {{{pirrâjuurrâmäigi}}} }} }} <!-- -->{{#if: {{{aksel|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Aksel kärŋivuotâ]] | siskáldâs = {{{aksel}}} }} }} <!-- -->{{#if: {{{albedo|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Albedo]] | siskáldâs = {{{albedo}}} }} }} <!--liegâsvuotâ -->{{#if: {{{vyeligumos_liegâsvuotâ|{{{koskâliegâsvuotâ|{{{alemus_liegâsvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}}}}}}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Ase [[liegâsvuotâ]] | siskáldâs = {{#if: {{{vyeligumos_liegâsvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}} | vyeligumos: {{{vyeligumos_liegâsvuotâ}}}<br> }}{{#if: {{{koskâliegâsvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}} | koskâmiärálâš: {{{koskâliegâsvuotâ}}}<br> }}{{#if: {{{alemus_liegâsvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}} | alemus: {{{alemus_liegâsvuotâ}}} }} }} }} <!--koskâpaječaalâ-->{{#if: {{{teedâ|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/koskâpaječaalâ | siskáldâs = [[Kaasuriggee]] jiešvuođah | fáddá = täsnitieđâ }} {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Kaasuteedâ | siskáldâs = {{{teedâ}}} }} }} <!--koostumus -->{{#if: {{{algâamnâseh|<noinclude>-</noinclude>}}}{{{prosenteh|}}} | {{Tiätuloová/koskâpaječaalâ | siskáldâs = Čuággánmâš | fáddá = täsnitieđâ }} {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = {{{algâamnâseh}}} | siskáldâs = {{{prosenteh}}} }} }} }}<noinclude> {{Myensterraavâ|Täsnitieđâmyenstereh}} [[Luokka:Tiätuloovámyenstereh]] </noinclude> q6fgohr38zbzqam23wjk0299robifbu 161402 161394 2026-11-01T14:20:44Z Yupik 23 161402 wikitext text/x-wiki {{Tiätuloová | fáddá = täsnitieđâ | kobdodâh = 24em | siskáldâs = <!--paječaalâ -->{{Tiätuloová/paječaalâ | siskáldâs = {{{nommâ|{{PAGENAME}}}}} | lasestiijlah = font-size:large; | fáddá = täsnitieđâ }} <!--eres noomah-->{{#if: {{{eres_noomah|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/kuárus | style = text-align:center; font-size:smaller; font-weight:bold; | siskáldâs = {{{eres_noomah}}} }} }} <!-- -->{{#if: {{#ifeq: {{{{kove}}}|-||{{{kove|<noinclude>kyllä</noinclude>}}}{{#property:p18}} }} | {{Tiätuloová/kove|wikidata=p18|kove={{{kove|<noinclude><nowiki>{{{kove|P18}}}</nowiki></noinclude>}}}|kobdodâh={{{kovestuárudâh|250px}}}|kovetekstâ={{{kovetekstâ|}}}}} }} <!--koskâpaječaalâ-->{{Tiätuloová/koskâpaječaalâ | siskáldâs = Kavnâm | fáddá = täsnitieđâ }} <!--kävneeh-->{{#if: {{{kävneeh|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Kävnee(h) | siskáldâs = {{{kävneeh}}} }} }} <!--kavnâmäigi-->{{#if: {{{kavnâmäigi|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Kavnâmäigi | siskáldâs = {{{kavnâmäigi}}} }} }} <!--koskâpaječaalâ-->{{Tiätuloová/koskâpaječaalâ | siskáldâs = [[Juurrâmrađe]] jiešvuođah | fáddá = täsnitieđâ }} <!-- -->{{#if: {{{plaaneet|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Plaaneet]] | siskáldâs = {{{plaaneet}}} }} }} <!-- -->{{#if: {{{koskâkm|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Koskâmiärálâš koskâ | siskáldâs = {{{koskâkm}}} [[kilomeetter|km]] }} }} <!-- -->{{#if: {{{eksentrisâšvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Eksentrisâšvuotâ]] | siskáldâs = {{{eksentrisâšvuotâ}}} }} }} <!-- -->{{#if: {{{juurrâmäigi|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Juurrâmäigi]] | siskáldâs = {{{juurrâmäigi}}} }} }} <!-- -->{{#if: {{{inklinaatio|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Inklinaatio]] | siskáldâs = {{{inklinaatio}}} }} }} <!--koskâpaječaalâ-->{{Tiätuloová/koskâpaječaalâ | siskáldâs = Fyysisiih jiešvuođah | fáddá = täsnitieđâ }} <!-- -->{{#if: {{{lyeddejeijee|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Peeivitäsideijee]] lyeddejeijee | siskáldâs = {{{lyeddejeijee}}} km }} }} <!-- -->{{#if: {{{čoođâmitto|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Čoođâmitto | siskáldâs = {{{čoođâmitto}}} km }} }} <!-- -->{{#if: {{{vijđodâh|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Vijđodâh]] | siskáldâs = {{{vijđodâh}}} km{{sup|2}} }} }} <!-- -->{{#if: {{{massa|{{{eennâmmassa|<noinclude>-</noinclude>}}}}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Massa]] | siskáldâs = {{#if: {{{massa|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{{massa}}} kg }}{{#if: {{{eennâmmassa|<noinclude>-</noinclude>}}} | <br/>{{{eennâmmassa}}} [[Eennâmpállu|Eennâmpáálu]] massa }} }} }} <!-- -->{{#if: {{{saahâdvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Saahâdvuotâ|Koskâmiärálâš saahâdvuotâ]] | siskáldâs = {{{saahâdvuotâ}}} g/cm{{sup|3}} }} }} <!-- -->{{#if: {{{tiädduvyeimi|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Tiädduvyeimi]] aaseest | siskáldâs = {{{tiädduvyeimi}}} m/s{{sup|2}} }} }} <!-- -->{{#if: {{{luovânemliähtu|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Luovânemliähtu]] aaseest | siskáldâs = {{{luovânemliähtu}}} km/s }} }} <!-- -->{{#if: {{{pirrâjuurrâmäigi|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Pirrâjuurrâmäigi | siskáldâs = {{{pirrâjuurrâmäigi}}} }} }} <!-- -->{{#if: {{{aksel|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Aksel kärŋivuotâ]] | siskáldâs = {{{aksel}}} }} }} <!-- -->{{#if: {{{albedo|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Albedo]] | siskáldâs = {{{albedo}}} }} }} <!--liegâsvuotâ -->{{#if: {{{vyeligumos_liegâsvuotâ|{{{koskâliegâsvuotâ|{{{alemus_liegâsvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}}}}}}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Ase [[liegâsvuotâ]] | siskáldâs = {{#if: {{{vyeligumos_liegâsvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}} | vyeligumos: {{{vyeligumos_liegâsvuotâ}}}<br> }}{{#if: {{{koskâliegâsvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}} | koskâmiärálâš: {{{koskâliegâsvuotâ}}}<br> }}{{#if: {{{alemus_liegâsvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}} | alemus: {{{alemus_liegâsvuotâ}}} }} }} }} <!--koskâpaječaalâ-->{{#if: {{{teedâ|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/koskâpaječaalâ | siskáldâs = [[Kaasuriggee]] jiešvuođah | fáddá = täsnitieđâ }} {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Kaasuteedâ | siskáldâs = {{{teedâ}}} }} }} <!--koostumus -->{{#if: {{{algâamnâseh|<noinclude>-</noinclude>}}}{{{prosenteh|}}} | {{Tiätuloová/koskâpaječaalâ | siskáldâs = Čuággánmâš | fáddá = täsnitieđâ }} {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = {{{algâamnâseh}}} | siskáldâs = {{{prosenteh}}} }} }} }}<noinclude> {{Myensterraavâ|Täsnitieđâmyenstereh}} [[Luokka:Tiätuloovámyenstereh]] </noinclude> sx38edln9cmw6hhi62pr0wn9at43cg4 161403 161402 2026-11-01T14:24:45Z Yupik 23 kavnum- 161403 wikitext text/x-wiki {{Tiätuloová | fáddá = täsnitieđâ | kobdodâh = 24em | siskáldâs = <!--paječaalâ -->{{Tiätuloová/paječaalâ | siskáldâs = {{{nommâ|{{PAGENAME}}}}} | lasestiijlah = font-size:large; | fáddá = täsnitieđâ }} <!--eres noomah-->{{#if: {{{eres_noomah|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/kuárus | style = text-align:center; font-size:smaller; font-weight:bold; | siskáldâs = {{{eres_noomah}}} }} }} <!-- -->{{#if: {{#ifeq: {{{{kove}}}|-||{{{kove|<noinclude>kyllä</noinclude>}}}{{#property:p18}} }} | {{Tiätuloová/kove|wikidata=p18|kove={{{kove|<noinclude><nowiki>{{{kove|P18}}}</nowiki></noinclude>}}}|kobdodâh={{{kovestuárudâh|250px}}}|kovetekstâ={{{kovetekstâ|}}}}} }} <!--koskâpaječaalâ-->{{Tiätuloová/koskâpaječaalâ | siskáldâs = Kavnumtiäđuh | fáddá = täsnitieđâ }} <!--kävneeh-->{{#if: {{{kävneeh|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Kävnee(h) | siskáldâs = {{{kävneeh}}} }} }} <!--kavnumäigi-->{{#if: {{{kavnumäigi|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Kavnumäigi | siskáldâs = {{{kavnumäigi}}} }} }} <!--koskâpaječaalâ-->{{Tiätuloová/koskâpaječaalâ | siskáldâs = [[Juurrâmrađe]] jiešvuođah | fáddá = täsnitieđâ }} <!-- -->{{#if: {{{plaaneet|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Plaaneet]] | siskáldâs = {{{plaaneet}}} }} }} <!-- -->{{#if: {{{koskâkm|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Koskâmiärálâš koskâ | siskáldâs = {{{koskâkm}}} [[kilomeetter|km]] }} }} <!-- -->{{#if: {{{eksentrisâšvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Eksentrisâšvuotâ]] | siskáldâs = {{{eksentrisâšvuotâ}}} }} }} <!-- -->{{#if: {{{juurrâmäigi|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Juurrâmäigi]] | siskáldâs = {{{juurrâmäigi}}} }} }} <!-- -->{{#if: {{{inklinaatio|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Inklinaatio]] | siskáldâs = {{{inklinaatio}}} }} }} <!--koskâpaječaalâ-->{{Tiätuloová/koskâpaječaalâ | siskáldâs = Fyysisiih jiešvuođah | fáddá = täsnitieđâ }} <!-- -->{{#if: {{{lyeddejeijee|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Peeivitäsideijee]] lyeddejeijee | siskáldâs = {{{lyeddejeijee}}} km }} }} <!-- -->{{#if: {{{čoođâmitto|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Čoođâmitto | siskáldâs = {{{čoođâmitto}}} km }} }} <!-- -->{{#if: {{{vijđodâh|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Vijđodâh]] | siskáldâs = {{{vijđodâh}}} km{{sup|2}} }} }} <!-- -->{{#if: {{{massa|{{{eennâmmassa|<noinclude>-</noinclude>}}}}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Massa]] | siskáldâs = {{#if: {{{massa|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{{massa}}} kg }}{{#if: {{{eennâmmassa|<noinclude>-</noinclude>}}} | <br/>{{{eennâmmassa}}} [[Eennâmpállu|Eennâmpáálu]] massa }} }} }} <!-- -->{{#if: {{{saahâdvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Saahâdvuotâ|Koskâmiärálâš saahâdvuotâ]] | siskáldâs = {{{saahâdvuotâ}}} g/cm{{sup|3}} }} }} <!-- -->{{#if: {{{tiädduvyeimi|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Tiädduvyeimi]] aaseest | siskáldâs = {{{tiädduvyeimi}}} m/s{{sup|2}} }} }} <!-- -->{{#if: {{{luovânemliähtu|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Luovânemliähtu]] aaseest | siskáldâs = {{{luovânemliähtu}}} km/s }} }} <!-- -->{{#if: {{{pirrâjuurrâmäigi|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Pirrâjuurrâmäigi | siskáldâs = {{{pirrâjuurrâmäigi}}} }} }} <!-- -->{{#if: {{{aksel|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Aksel kärŋivuotâ]] | siskáldâs = {{{aksel}}} }} }} <!-- -->{{#if: {{{albedo|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Albedo]] | siskáldâs = {{{albedo}}} }} }} <!--liegâsvuotâ -->{{#if: {{{vyeligumos_liegâsvuotâ|{{{koskâliegâsvuotâ|{{{alemus_liegâsvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}}}}}}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Ase [[liegâsvuotâ]] | siskáldâs = {{#if: {{{vyeligumos_liegâsvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}} | vyeligumos: {{{vyeligumos_liegâsvuotâ}}}<br> }}{{#if: {{{koskâliegâsvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}} | koskâmiärálâš: {{{koskâliegâsvuotâ}}}<br> }}{{#if: {{{alemus_liegâsvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}} | alemus: {{{alemus_liegâsvuotâ}}} }} }} }} <!--koskâpaječaalâ-->{{#if: {{{teedâ|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/koskâpaječaalâ | siskáldâs = [[Kaasuriggee]] jiešvuođah | fáddá = täsnitieđâ }} {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Kaasuteedâ | siskáldâs = {{{teedâ}}} }} }} <!--koostumus -->{{#if: {{{algâamnâseh|<noinclude>-</noinclude>}}}{{{prosenteh|}}} | {{Tiätuloová/koskâpaječaalâ | siskáldâs = Čuággánmâš | fáddá = täsnitieđâ }} {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = {{{algâamnâseh}}} | siskáldâs = {{{prosenteh}}} }} }} }}<noinclude> {{Myensterraavâ|Täsnitieđâmyenstereh}} [[Luokka:Tiätuloovámyenstereh]] </noinclude> it9jrzsoka7kfax7eskss48npm8895v 0 31271 161406 2026-11-01T14:26:18Z Yupik 23 #REDIRECT[[Ganymedes]] 161406 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Ganymedes]] bagsqqlpkdpip3kroqztqmhrbwgt65h 10 31272 161408 2026-11-01T14:40:14Z Yupik 23 Uđđâ sijđo: {{Tiätuloová | fáddá = täsnitieđâ | siskáldâs = {{Tiätuloová/paječaalâ|siskáldâs={{{Nimi|{{PAGENAME}}}}}|lisätyylit=font-size:large;|fáddá=täsnitieđâ}} <!-- -->{{#if: {{#ifeq: {{{kove}}}|-||{{{kove|<noinclude>-</noinclude>}}}{{#property:p18}} }}|{{Tiätuloová/kove|wikidata=p18| fáddá = täsnitieđâ |kove={{{kove|<noinclude><nowiki>{{{kove|P18}}}</nowiki></noinclude>}}} | kobdodâh = {{{kovestuárudâh|250px}}} | kovetekstâ = {{{kov... 161408 wikitext text/x-wiki {{Tiätuloová | fáddá = täsnitieđâ | siskáldâs = {{Tiätuloová/paječaalâ|siskáldâs={{{Nimi|{{PAGENAME}}}}}|lisätyylit=font-size:large;|fáddá=täsnitieđâ}} <!-- -->{{#if: {{#ifeq: {{{kove}}}|-||{{{kove|<noinclude>-</noinclude>}}}{{#property:p18}} }}|{{Tiätuloová/kove|wikidata=p18| fáddá = täsnitieđâ |kove={{{kove|<noinclude><nowiki>{{{kove|P18}}}</nowiki></noinclude>}}} | kobdodâh = {{{kovestuárudâh|250px}}} | kovetekstâ = {{{kovetekstâ|<noinclude>kovetekstâ</noinclude>}}} }} }} <!-- -->{{Tiätuloová/koskâpaječaalâ|siskáldâs=Löytäminen |fáddá=täsnitieđâ}} <!-- -->{{#if: {{{kävnee|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nimi=Kävnee|siskáldâs={{{kävnee}}}}} }} <!-- -->{{#if: {{{kavnumpeivi|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nimi=Kavnumpeivi|siskáldâs={{{kavnumpeivi}}}}} }} <!-- -->{{#if: {{{eres_noomah|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nimi=Eres noomah|siskáldâs={{{eres_noomah}}}}} }} <!-- -->{{Tiätuloová/koskâpaječaalâ|siskáldâs=Kiertorata |fáddá=täsnitieđâ}} <!-- -->{{#if: {{{apheli|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nimi=[[Apheli]]|siskáldâs={{{apheli}}}}} }} <!-- -->{{#if: {{{periheli|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nimi=[[Periheli]] |siskáldâs={{{periheli}}}}} }} <!-- -->{{#if: {{{stuorrâaksel _peliaksel|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nimi=[[Stuorrâaksel peliaksel|Stuorrâaksel &nbsp;peliaksel]]|siskáldâs={{{stuorrâaksel _peliaksel}}}}} }} <!-- -->{{#if: {{{eksentrisâšvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nimi=[[Eksentrisâšvuotâ]]|siskáldâs={{{eksentrisâšvuotâ}}}}} }} <!-- -->{{#if: {{{juurrâmäigi|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nimi=Juurrâmäigi|siskáldâs={{{juurrâmäigi}}}}} }} <!-- -->{{#if: {{{inklinaatio|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nimi=[[Inklinaatio]]|siskáldâs={{{inklinaatio}}}}} }} <!-- -->{{#if: {{{ovdebáš_periheli|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nimi=Ovdebáš periheli |siskáldâs={{{ovdebáš_periheli}}}}} }} <!-- -->{{#if: {{{čuávuvâš_periheli|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nimi=Čuávuvâš periheli |siskáldâs={{{čuávuvâš_periheli}}}}} }} }}<noinclude> {{Myensterraavâ}} [[Luokka:Täsnitieđâmyenstereh|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 6nufdkbbn90hvnwkgpmkil7qiwamekm 161409 161408 2026-11-01T14:41:26Z Yupik 23 161409 wikitext text/x-wiki {{Tiätuloová | fáddá = täsnitieđâ | siskáldâs = <!--paječaalâ -->{{Tiätuloová/paječaalâ | siskáldâs = {{{nommâ|{{PAGENAME}}}}} | lasestiijlah = font-size:large; | fáddá = täsnitieđâ }} <!-- -->{{#if: {{#ifeq: {{{kove}}}|-||{{{kove|<noinclude>-</noinclude>}}}{{#property:p18}} }}|{{Tiätuloová/kove|wikidata=p18| fáddá = täsnitieđâ |kove={{{kove|<noinclude><nowiki>{{{kove|P18}}}</nowiki></noinclude>}}} | kobdodâh = {{{kovestuárudâh|250px}}} | kovetekstâ = {{{kovetekstâ|<noinclude>kovetekstâ</noinclude>}}} }} }} <!-- -->{{Tiätuloová/koskâpaječaalâ|siskáldâs=Löytäminen |fáddá=täsnitieđâ}} <!-- -->{{#if: {{{kävnee|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nimi=Kävnee|siskáldâs={{{kävnee}}}}} }} <!-- -->{{#if: {{{kavnumpeivi|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nimi=Kavnumpeivi|siskáldâs={{{kavnumpeivi}}}}} }} <!-- -->{{#if: {{{eres_noomah|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nimi=Eres noomah|siskáldâs={{{eres_noomah}}}}} }} <!-- -->{{Tiätuloová/koskâpaječaalâ|siskáldâs=Kiertorata |fáddá=täsnitieđâ}} <!-- -->{{#if: {{{apheli|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nimi=[[Apheli]]|siskáldâs={{{apheli}}}}} }} <!-- -->{{#if: {{{periheli|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nimi=[[Periheli]] |siskáldâs={{{periheli}}}}} }} <!-- -->{{#if: {{{stuorrâaksel _peliaksel|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nimi=[[Stuorrâaksel peliaksel|Stuorrâaksel &nbsp;peliaksel]]|siskáldâs={{{stuorrâaksel _peliaksel}}}}} }} <!-- -->{{#if: {{{eksentrisâšvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nimi=[[Eksentrisâšvuotâ]]|siskáldâs={{{eksentrisâšvuotâ}}}}} }} <!-- -->{{#if: {{{juurrâmäigi|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nimi=Juurrâmäigi|siskáldâs={{{juurrâmäigi}}}}} }} <!-- -->{{#if: {{{inklinaatio|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nimi=[[Inklinaatio]]|siskáldâs={{{inklinaatio}}}}} }} <!-- -->{{#if: {{{ovdebáš_periheli|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nimi=Ovdebáš periheli |siskáldâs={{{ovdebáš_periheli}}}}} }} <!-- -->{{#if: {{{čuávuvâš_periheli|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nimi=Čuávuvâš periheli |siskáldâs={{{čuávuvâš_periheli}}}}} }} }}<noinclude> {{Myensterraavâ}} [[Luokka:Täsnitieđâmyenstereh|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 4p3tub4umwyf6cuoco1gfn3kdc4o02f 161410 161409 2026-11-01T14:42:09Z Yupik 23 161410 wikitext text/x-wiki {{Tiätuloová | fáddá = täsnitieđâ | siskáldâs = <!--paječaalâ -->{{Tiätuloová/paječaalâ | siskáldâs = {{{nommâ|{{PAGENAME}}}}} | lasestiijlah = font-size:large; | fáddá = täsnitieđâ }} <!-- -->{{#if: {{#ifeq: {{{kove}}}|-||{{{kove|<noinclude>-</noinclude>}}}{{#property:p18}} }}|{{Tiätuloová/kove|wikidata=p18| fáddá = täsnitieđâ |kove={{{kove|<noinclude><nowiki>{{{kove|P18}}}</nowiki></noinclude>}}} | kobdodâh = {{{kovestuárudâh|250px}}} | kovetekstâ = {{{kovetekstâ|<noinclude>kovetekstâ</noinclude>}}} }} }} <!-- -->{{Tiätuloová/koskâpaječaalâ|siskáldâs=Löytäminen |fáddá=täsnitieđâ}} <!-- -->{{#if: {{{kävnee|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=Kävnee|siskáldâs={{{kävnee}}}}} }} <!-- -->{{#if: {{{kavnumpeivi|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=Kavnumpeivi|siskáldâs={{{kavnumpeivi}}}}} }} <!-- -->{{#if: {{{eres_noomah|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=Eres noomah|siskáldâs={{{eres_noomah}}}}} }} <!-- -->{{Tiätuloová/koskâpaječaalâ|siskáldâs=Kiertorata |fáddá=täsnitieđâ}} <!-- -->{{#if: {{{apheli|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Apheli]]|siskáldâs={{{apheli}}}}} }} <!-- -->{{#if: {{{periheli|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Periheli]] |siskáldâs={{{periheli}}}}} }} <!-- -->{{#if: {{{stuorrâaksel _peliaksel|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Stuorrâaksel peliaksel|Stuorrâaksel &nbsp;peliaksel]]|siskáldâs={{{stuorrâaksel _peliaksel}}}}} }} <!-- -->{{#if: {{{eksentrisâšvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Eksentrisâšvuotâ]]|siskáldâs={{{eksentrisâšvuotâ}}}}} }} <!-- -->{{#if: {{{juurrâmäigi|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=Juurrâmäigi|siskáldâs={{{juurrâmäigi}}}}} }} <!-- -->{{#if: {{{inklinaatio|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Inklinaatio]]|siskáldâs={{{inklinaatio}}}}} }} <!-- -->{{#if: {{{ovdebáš_periheli|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=Ovdebáš periheli |siskáldâs={{{ovdebáš_periheli}}}}} }} <!-- -->{{#if: {{{čuávuvâš_periheli|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=Čuávuvâš periheli |siskáldâs={{{čuávuvâš_periheli}}}}} }} }}<noinclude> {{Myensterraavâ}} [[Luokka:Täsnitieđâmyenstereh|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 1r1s2x7z59u5uxsgdd3dizuwha6k809 1 31273 161412 2026-11-01T15:44:37Z Seipinne 19 Uđđâ sijđo: {{Jurgâlus|1=:fi:Io (kuu)}} 161412 wikitext text/x-wiki {{Jurgâlus|1=:fi:Io (kuu)}} heavxmarp13f9ijhhrk42scuts4bt5m 1 31274 161413 2026-11-01T15:46:57Z Seipinne 19 Uđđâ sijđo: {{Jurgâlus|1=:fi:Ganymedes}} 161413 wikitext text/x-wiki {{Jurgâlus|1=:fi:Ganymedes}} s68n0rufkka1v9mwdz7uikfl62gafwt 10 31275 161415 2026-11-01T16:04:22Z Yupik 23 Uđđâ sijđo: {{Tiätuloová | fáddá = täsnitieđâ | siskáldâs = {{Tiätuloová/paječaalâ|siskáldâs={{{nommâ}}} | fáddá=täsnitieđâ}} <!-- -->{{#if: {{#ifeq: {{{kove}}}|-||{{{kove|<noinclude>-</noinclude>}}}{{#property:p18}} }}|{{Tiätuloová/kove|wikidata=p18| fáddá = täsnitieđâ |kove={{{kove|<noinclude><nowiki>{{{kove|P18}}}</nowiki></noinclude>}}} | kobdodâh = {{{kovestuárudâh|250px}}} | kovetekstâ = {{{kovetekstâ|<noinclude>kovetekstâ</noinc... 161415 wikitext text/x-wiki {{Tiätuloová | fáddá = täsnitieđâ | siskáldâs = {{Tiätuloová/paječaalâ|siskáldâs={{{nommâ}}} | fáddá=täsnitieđâ}} <!-- -->{{#if: {{#ifeq: {{{kove}}}|-||{{{kove|<noinclude>-</noinclude>}}}{{#property:p18}} }}|{{Tiätuloová/kove|wikidata=p18| fáddá = täsnitieđâ |kove={{{kove|<noinclude><nowiki>{{{kove|P18}}}</nowiki></noinclude>}}} | kobdodâh = {{{kovestuárudâh|250px}}} | kovetekstâ = {{{kovetekstâ|<noinclude>kovetekstâ</noinclude>}}} }} }} <!-- -->{{#if: {{{algâvuolgâ|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=Noomâ algâvuolgâ|siskáldâs={{{algâvuolgâ}}}}}}} <!-- -->{{#if: {{{bayer|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Bayer designaatio]] |siskáldâs={{{bayer}}}}}}} <!-- -->{{#if: {{{flamsteed|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Flamsteed designaatio]] |siskáldâs={{{flamsteed}}}}}}} <!-- -->{{#if: {{{HR|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Harvard Revised -luvâttâllâm|HR-designaatio]] |siskáldâs={{{HR}}}}}}} <!-- -->{{#if: {{{HD|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Henry Draper -luvâttâllâm|HD-designaatio]] |siskáldâs={{{HD}}}}}}} <!-- -->{{#if: {{{eres_noomah|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Tääsni nommâ|Eres noomah]] |siskáldâs={{{eres_noomah}}}}}}} <!-- Fyysisiih jiešvuođah --> <!-- -->{{#if: {{{čuovvâdvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}}{{{absoluutlâš|<noinclude>-</noinclude>}}}{{{čuovâvyeimi|<noinclude>-</noinclude>}}}{{{spektriluokka|}}}{{{indeks|}}}{{{liegâsvuotâ|}}}{{{massa|}}}{{{suonjâr|}}}{{{muttotäsni|}}}{{{juurrâmliähtu|}}}{{{meetaalnalliivuotâ|}}}{{{ahe|}}} | {{Tiätuloová/koskâpaječaalâ|siskáldâs=Fyysisiih jiešvuođah|fáddá=täsnitieđâ}} }} <!-- -->{{#if: {{{uáinojeijee|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Uáinojeijee čuovvâdvuotâ]] |siskáldâs={{{uáinojeijee}}}&nbsp;m_v}}}} <!-- -->{{#if: {{{čuovvâdvuotâ|}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Uáinojeijee čuovvâdvuotâ]] |siskáldâs={{{čuovvâdvuotâ}}}&nbsp;m_v}}}} <!-- -->{{#if: {{{absoluutlâš|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Absoluutlâš čuovvâdvuotâ]] |siskáldâs={{{absoluutlâš}}}&nbsp;M_v}}}} <!-- -->{{#if: {{{čuovâvyeimi|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Čuovâvyeimi]] |siskáldâs={{{čuovâvyeimi}}} [[Piäiváš|aurinkoa]]}}}} <!-- -->{{#if: {{{spektriluokka|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Spektriluokka]] |siskáldâs={{{spektriluokka}}}}}}} <!-- -->{{#if: {{{spektri|}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Spektriluokka]] |siskáldâs={{{spektri}}}}}}} <!-- -->{{#if: {{{indeks|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Ivneindeks]] |siskáldâs={{{indeks}}}}}}} <!-- -->{{#if: {{{liegâsvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Liegâsvuotâ]] |siskáldâs={{{liegâsvuotâ}}}&nbsp;[[Kelvin|K]] }}}} <!-- -->{{#if: {{{massa|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Massa]] |siskáldâs={{{massa}}} [[Piäiváá massa|M_☉]]}}}} <!-- -->{{#if: {{{suonjâr|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Suonjâr (geometria)|Suonjâr]] |siskáldâs={{{suonjâr}}} [[Piäiváá suonjâr|R_☉]]}}}} <!-- -->{{#if: {{{muttotäsni|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Muttotäsni|Muttotääsni šlaajâ]] |siskáldâs={{{muttotäsni}}}}}}} <!-- -->{{#if: {{{juurrâmliähtu|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Juurrâmliähtu]] |siskáldâs={{{juurrâmliähtu}}}}}}} <!-- -->{{#if: {{{meetaalnalliivuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Tääsni meetaalnalliivuotâ|Meetaalnalliivuotâ]] |siskáldâs={{{meetaalnalliivuotâ}}}}}}} <!-- -->{{#if: {{{ahe|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Tääsni ahe|Ahe]] |siskáldâs={{{ahe}}}}}}} <!-- -->{{#if: {{{eletteijee kerdi|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Elleekiälbulâš stielâs]] |siskáldâs={{{eletteijee kerdi}}} [[Astronomisâš ohtâdâh|AU]]}}}} <!-- -->{{#if: {{{ekokerdi|}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Elleekiälbulâš stielâs]] |siskáldâs={{{ekokerdi}}}}}}} <!-- Astrometrisiih jiešvuođah --> <!-- -->{{#if: {{{koskâ|}}}{{{parallaksi|<noinclude>-</noinclude>}}}{{{radiaallâš liähtu|}}}{{{luándulâš_jotteem|}}} | {{Tiätuloová/koskâpaječaalâ|siskáldâs=[[Astrometria|Astrometrisiih]] jiešvuođah | fáddá=täsnitieđâ }} }} <!-- -->{{#if: {{{täsnádâh|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Täsnádâh]] |siskáldâs={{{täsnádâh}}}}}}} <!-- -->{{#if: {{{eepook|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Eepook (täsnitieđâ)|Eepook]]|siskáldâs={{{eepook}}}}}}} <!-- -->{{#if: {{{eepook|}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Eepook (täsnitieđâ)|Eepook]]|siskáldâs={{{eepook}}}}}}} <!-- -->{{#if: {{{RA|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Rektaskensio]] <small>(J2000)</small> |siskáldâs={{{RA}}}}}}} <!-- -->{{#if: {{{dekl|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Deklinaatio (täsnitieđâ)|Deklinaatio]] <small>(J2000)</small> |siskáldâs={{{dekl}}}}}}} <!-- -->{{#if: {{{dec|}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Deklinaatio (täsnitieđâ)|Deklinaatio]] <small>(J2000)</small> |siskáldâs={{{dec}}}}}}} <!-- -->{{#if: {{{koskâ vv.|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ= Koskâ či. |siskáldâs={{{koskâ či.}}} [[Čuovâihe|či]]}}}} <!-- -->{{#if: {{{koskâ pc.|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ= Koskâ pc. |siskáldâs={{{koskâ pc.}}} [[Parsek|pc.]]}}}} <!-- -->{{#if: {{{koskâ|}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ= Koskâ |siskáldâs={{{koskâ}}}}}}} <!-- -->{{#if: {{{parallaks|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ= [[Parallaks]] |siskáldâs={{{parallaks}}}&nbsp;[[Kulmasekunti|mas]]}}}} <!-- -->{{#if: {{{radiaallâš liähtu|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ= [[Radiaallâš liähtu]] |siskáldâs={{{radiaallâš liähtu}}}&nbsp;km/s}}}} <!-- -->{{#if: {{{luándulâš_jotteem|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ= [[Luándulâš jotteem]] |siskáldâs={{{luándulâš_jotteem}}} [[millikaarisekunti|mas]]/v}}}} <!-- -->{{#if: {{{kobdodâhmax|<noinclude>-</noinclude>}}}{{{kobdodâhmin|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/kuárus|siskáldâs=<div align="center">Uáinoo [[Kobdodâhkiärdu|kobdodâhpirrâduvâi]] {{{kobdodâhmax}}}°&nbsp;N já {{{kobdodâhmin}}}°&nbsp;S kooskâst.</div> }} }} }}<noinclude>{{Myensterraavâ|Täsnitieđâmyenstereh}}</noinclude> fhr27hrfz77ox6qxbyoc59bddhc2mg3 161436 161415 2026-11-01T16:32:17Z Yupik 23 161436 wikitext text/x-wiki {{Tiätuloová | fáddá = täsnitieđâ | siskáldâs = {{Tiätuloová/paječaalâ|siskáldâs={{{nommâ}}} | fáddá=täsnitieđâ}} <!-- -->{{#if: {{#ifeq: {{{kove}}}|-||{{{kove|<noinclude>-</noinclude>}}}{{#property:p18}} }}|{{Tiätuloová/kove|wikidata=p18| fáddá = täsnitieđâ |kove={{{kove|<noinclude><nowiki>{{{kove|P18}}}</nowiki></noinclude>}}} | kobdodâh = {{{kovestuárudâh|250px}}} | kovetekstâ = {{{kovetekstâ|<noinclude>kovetekstâ</noinclude>}}} }} }} <!-- -->{{#if: {{{algâvuolgâ|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=Noomâ algâvuolgâ|siskáldâs={{{algâvuolgâ}}}}}}} <!-- -->{{#if: {{{bayer|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Bayer designaatio]] |siskáldâs={{{bayer}}}}}}} <!-- -->{{#if: {{{flamsteed|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Flamsteed designaatio]] |siskáldâs={{{flamsteed}}}}}}} <!-- -->{{#if: {{{HR|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Harvard Revised -luvâttâllâm|HR-designaatio]] |siskáldâs={{{HR}}}}}}} <!-- -->{{#if: {{{HD|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Henry Draper -luvâttâllâm|HD-designaatio]] |siskáldâs={{{HD}}}}}}} <!-- -->{{#if: {{{eres_noomah|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Tääsni nommâ|Eres noomah]] |siskáldâs={{{eres_noomah}}}}}}} <!-- Fyysisiih jiešvuođah --> <!-- -->{{#if: {{{čuovvâdvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}}{{{absoluutlâš|<noinclude>-</noinclude>}}}{{{čuovâvyeimi|<noinclude>-</noinclude>}}}{{{spektriluokka|}}}{{{indeks|}}}{{{liegâsvuotâ|}}}{{{massa|}}}{{{suonjâr|}}}{{{muttotäsni|}}}{{{juurrâmliähtu|}}}{{{meetaalnalliivuotâ|}}}{{{ahe|}}} | {{Tiätuloová/koskâpaječaalâ|siskáldâs=Fyysisiih jiešvuođah|fáddá=täsnitieđâ}} }} <!-- -->{{#if: {{{uáinojeijee|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Uáinojeijee čuovvâdvuotâ]] |siskáldâs={{{uáinojeijee}}}&nbsp;m_v}}}} <!-- -->{{#if: {{{čuovvâdvuotâ|}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Uáinojeijee čuovvâdvuotâ]] |siskáldâs={{{čuovvâdvuotâ}}}&nbsp;m_v}}}} <!-- -->{{#if: {{{absoluutlâš|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Absoluutlâš čuovvâdvuotâ]] |siskáldâs={{{absoluutlâš}}}&nbsp;M_v}}}} <!-- -->{{#if: {{{čuovâvyeimi|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Čuovâvyeimi]] |siskáldâs={{{čuovâvyeimi}}} [[Piäiváš|aurinkoa]]}}}} <!-- -->{{#if: {{{spektriluokka|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Spektriluokka]] |siskáldâs={{{spektriluokka}}}}}}} <!-- -->{{#if: {{{spektri|}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Spektriluokka]] |siskáldâs={{{spektri}}}}}}} <!-- -->{{#if: {{{indeks|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Ivneindeks]] |siskáldâs={{{indeks}}}}}}} <!-- -->{{#if: {{{liegâsvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Liegâsvuotâ]] |siskáldâs={{{liegâsvuotâ}}}&nbsp;[[Kelvin|K]] }}}} <!-- -->{{#if: {{{massa|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Massa]] |siskáldâs={{{massa}}} [[Piäiváá massa|M_☉]]}}}} <!-- -->{{#if: {{{suonjâr|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Suonjâr (geometria)|Suonjâr]] |siskáldâs={{{suonjâr}}} [[Piäiváá suonjâr|R_☉]]}}}} <!-- -->{{#if: {{{muttotäsni|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Muttotäsni|Muttotääsni šlaajâ]] |siskáldâs={{{muttotäsni}}}}}}} <!-- -->{{#if: {{{juurrâmliähtu|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Juurrâmliähtu]] |siskáldâs={{{juurrâmliähtu}}}}}}} <!-- -->{{#if: {{{meetaalnalliivuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Tääsni meetaalnalliivuotâ|Meetaalnalliivuotâ]] |siskáldâs={{{meetaalnalliivuotâ}}}}}}} <!-- -->{{#if: {{{ahe|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Tääsni ahe|Ahe]] |siskáldâs={{{ahe}}}}}}} <!-- -->{{#if: {{{eletteijee kerdi|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Elleekiälbulâš stielâs]] |siskáldâs={{{eletteijee kerdi}}} [[Astronomisâš ohtâdâh|AU]]}}}} <!-- -->{{#if: {{{ekokerdi|}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Elleekiälbulâš stielâs]] |siskáldâs={{{ekokerdi}}}}}}} <!-- Astrometrisiih jiešvuođah --> <!-- -->{{#if: {{{koskâ|}}}{{{parallaksi|<noinclude>-</noinclude>}}}{{{radiaallâš liähtu|}}}{{{luándulâš_jotteem|}}} | {{Tiätuloová/koskâpaječaalâ|siskáldâs=[[Astrometria|Astrometrisiih]] jiešvuođah | fáddá=täsnitieđâ }} }} <!-- -->{{#if: {{{tásnádâh|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Tásnádâh]] |siskáldâs={{{tásnádâh}}}}}}} <!-- -->{{#if: {{{eepook|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Eepook (täsnitieđâ)|Eepook]]|siskáldâs={{{eepook}}}}}}} <!-- -->{{#if: {{{eepook|}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Eepook (täsnitieđâ)|Eepook]]|siskáldâs={{{eepook}}}}}}} <!-- -->{{#if: {{{RA|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Rektaskensio]] <small>(J2000)</small> |siskáldâs={{{RA}}}}}}} <!-- -->{{#if: {{{dekl|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Deklinaatio (täsnitieđâ)|Deklinaatio]] <small>(J2000)</small> |siskáldâs={{{dekl}}}}}}} <!-- -->{{#if: {{{dec|}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ=[[Deklinaatio (täsnitieđâ)|Deklinaatio]] <small>(J2000)</small> |siskáldâs={{{dec}}}}}}} <!-- -->{{#if: {{{koskâ vv.|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ= Koskâ či. |siskáldâs={{{koskâ či.}}} [[Čuovâihe|či]]}}}} <!-- -->{{#if: {{{koskâ pc.|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ= Koskâ pc. |siskáldâs={{{koskâ pc.}}} [[Parsek|pc.]]}}}} <!-- -->{{#if: {{{koskâ|}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ= Koskâ |siskáldâs={{{koskâ}}}}}}} <!-- -->{{#if: {{{parallaks|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ= [[Parallaks]] |siskáldâs={{{parallaks}}}&nbsp;[[Kulmasekunti|mas]]}}}} <!-- -->{{#if: {{{radiaallâš liähtu|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ= [[Radiaallâš liähtu]] |siskáldâs={{{radiaallâš liähtu}}}&nbsp;km/s}}}} <!-- -->{{#if: {{{luándulâš_jotteem|<noinclude>-</noinclude>}}} |{{Tiätuloová/tiäturaddalâs|nommâ= [[Luándulâš jotteem]] |siskáldâs={{{luándulâš_jotteem}}} [[millikaarisekunti|mas]]/v}}}} <!-- -->{{#if: {{{kobdodâhmax|<noinclude>-</noinclude>}}}{{{kobdodâhmin|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/kuárus|siskáldâs=<div align="center">Uáinoo [[Kobdodâhkiärdu|kobdodâhpirrâduvâi]] {{{kobdodâhmax}}}°&nbsp;N já {{{kobdodâhmin}}}°&nbsp;S kooskâst.</div> }} }} }}<noinclude>{{Myensterraavâ|Täsnitieđâmyenstereh}}</noinclude> 98aucxgog3a09yk0ef2zkffervxm562 11 31276 161416 2026-11-01T16:05:51Z Yupik 23 {{Jurgâlus|1=:fi:Malline:Tähti}} 161416 wikitext text/x-wiki {{Jurgâlus|1=:fi:Malline:Tähti}} elvn2re7dyrilasf8fvyrtse11y3gli 11 31277 161417 2026-11-01T16:06:17Z Yupik 23 Uđđâ sijđo: {{Jurgâlus|1=:fi:Malline:Komeetta}} 161417 wikitext text/x-wiki {{Jurgâlus|1=:fi:Malline:Komeetta}} n048atakk79x2snkaon3mx2ix6hl83h 11 31278 161418 2026-11-01T16:07:09Z Yupik 23 {{Jurgâlus|1=:fi:Malline:Kuu}} 161418 wikitext text/x-wiki {{Jurgâlus|1=:fi:Malline:Kuu}} 671d57h13m149prnmk2j16uhhf1qecz 10 31279 161439 2026-11-01T16:45:22Z Yupik 23 Uđđâ sijđo: {{Tiätuloová | fáddá = täsnitieđâ | siskáldâs = <!--paječaalâ -->{{Tiätuloová/paječaalâ | siskáldâs = {{{nommâ|{{PAGENAME}}}}} | lisätyylit = font-size:large; | fáddá = täsnitieđâ }} <!--eres noomah-->{{#if: {{{eres_noomah|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/kuárus | style = text-align:center; font-size:s... 161439 wikitext text/x-wiki {{Tiätuloová | fáddá = täsnitieđâ | siskáldâs = <!--paječaalâ -->{{Tiätuloová/paječaalâ | siskáldâs = {{{nommâ|{{PAGENAME}}}}} | lisätyylit = font-size:large; | fáddá = täsnitieđâ }} <!--eres noomah-->{{#if: {{{eres_noomah|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/kuárus | style = text-align:center; font-size:smaller; font-weight:bold; | siskáldâs = {{{eres_noomah}}} }} }} <!-- -->{{#if: {{#ifeq: {{{kove}}}|-||{{{kove|<noinclude>-</noinclude>}}}{{#property:p18}} }} | {{Tiätuloová/kove|wikidata=p18 | kove={{{kove|<noinclude><nowiki>{{{kove|P18}}}</nowiki></noinclude>}}} | kobdodâh = {{{kobdodâh|250px}}} | kovetekstâ = {{{kovetekstâ|<noinclude>kovetekstâ</noinclude>}}} | fáddá = täsnitieđâ }} }} <!--kavnumtiäđuh-->{{#if:{{{kävneeh|<noinclude>-</noinclude>}}}{{{kavnumäigi|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/koskâpaječaalâ | siskáldâs = Kavnumtiäđuh | fáddá = täsnitieđâ }} <!--kävneeh -->{{#if: {{{kävneeh|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Kävnee(h) | siskáldâs = {{{kävneeh}}} }} }} <!--kavnumäigi -->{{#if: {{{kavnumäigi|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Kavnumäigi | siskáldâs = {{{kavnumäigi}}} }} }} <!-- /kavnumtiäđuh-->}} <!--koskâpaječaalâ-->{{Tiätuloová/koskâpaječaalâ | siskáldâs = [[Juurrâmrađe]] jiešvuođah | fáddá = täsnitieđâ }} <!--koskâ -->{{#if: {{{koskâkm|{{{koskâpiäiváš|<noinclude>-</noinclude>}}}}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Koskâmiärálâš koskâ [[Piäiváš|Piäiváást]] | siskáldâs = {{#if: {{{koskâkm|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{{koskâkm}}}&nbsp;[[kilomeetter|km]]<br> }}{{#if: {{{koskâpiäiváš|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{{koskâpiäiváš}}}&nbsp;[[astronomisâš ohtâdâh|AU]] }} }} }} <!--p.koskâ-->{{#if: {{{ucemuskoskâkm|{{{ucemuskoskâpiäiváš|<noinclude>-</noinclude>}}}}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Ucemus koskâ [[Piäiváš|Piäiváást]] | siskáldâs = {{#if: {{{ucemuskoskâkm|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{{ucemuskoskâkm}}}&nbsp;[[kilomeetter|km]]<br> }}{{#if: {{{ucemuskoskâpiäiváš|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{{ucemuskoskâpiäiváš}}}&nbsp;[[astronomisâš ohtâdâh|AU]] }} }} }} <!--s.koskâ-->{{#if: {{{stuárráámuskoskâkm|{{{stuárráámuskoskâpiäiváš|<noinclude>-</noinclude>}}}}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Stuárráámus koskâ [[Piäiváš|Piäiváást]] | siskáldâs = {{#if: {{{stuárráámuskoskâkm|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{{stuárráámuskoskâkm}}}&nbsp;[[kilomeetter|km]]<br> }}{{#if: {{{stuárráámuskoskâpiäiváš|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{{stuárráámuskoskâpiäiváš}}}&nbsp;[[astronomisâš ohtâdâh|AU]] }} }} }} <!--eksentr. -->{{#if: {{{eksentrisâšvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Eksentrisâšvuotâ]] | siskáldâs = {{{eksentrisâšvuotâ}}} }} }} <!--juurrâmäigi-->{{#if: {{{juurrâmäigi|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Juurrâmäigi]] Piäiváá pirrâ | siskáldâs = {{{juurrâmäigi}}} }} }} <!--synodisâš -->{{#if: {{{synodisâš|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Juurrâmäigi|Synodisâš juurrâmäigi]] | siskáldâs = {{{synodisâš}}} }} }} <!--rataliähtu-->{{#if: {{{rađeliähtu|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Koskâmiärálâš rađeliähtu | siskáldâs = {{{rađeliähtu}}}&nbsp;km/s }} }} <!--inklinaatio-->{{#if: {{{inklinaatio|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Inklinaatio]] | siskáldâs = {{{inklinaatio}}} }} }} <!-- máánuh -->{{#if: {{{máánuh|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Máánu|Mánui]] meeri | siskáldâs = {{{máánuh}}} }} }} <!--koskâpaječaalâ-->{{Tiätuloová/koskâpaječaalâ | siskáldâs = Fyysisiih jiešvuođah | fáddá = täsnitieđâ }} <!--lyeddejeijee-->{{#if: {{{lyeddejeijee|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Peeivitäsideijee]] lyeddejeijee | siskáldâs = {{{lyeddejeijee}}}&nbsp;km }} }} <!--čoođâmitto-->{{#if: {{{čoođâmitto|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Čoođâmitto | siskáldâs = {{{čoođâmitto}}}&nbsp;km }} }} <!--vijđodâh -->{{#if: {{{vijđodâh|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Vijđodâh]] | siskáldâs = {{{vijđodâh}}}&nbsp;km² }} }} <!-- massa -->{{#if: {{{massa|{{{eennâmmassa|<noinclude>-</noinclude>}}}}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Massa]] | siskáldâs = {{#if: {{{massa|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{{massa}}}&nbsp;kg<br> }}{{#if: {{{eennâmmassa|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{{eennâmmassa}}} [[Eennâmpállu|Eennâmpáálu]] massa}} }} }} <!-- saahâdvuotâ -->{{#if: {{{vijđodâh|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Saahâdvuotâ|Koskâmiärálâš saahâdvuotâ]] | siskáldâs = {{{saahâdvuotâ}}}&nbsp;g/cm³ }} }} <!--koččâmjođálmemvuotâ-->{{#if: {{{koččâmjođálmemvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Koččâmjođálmemvuotâ]] aaseest | siskáldâs = {{{koččâmjođálmemvuotâ}}}&nbsp;m/s² }} }} <!--pirrâjuurrâmäigi-->{{#if: {{{pirrâjuurrâmäigi|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Pirrâjuurrâmäigi]] | siskáldâs = {{{pirrâjuurrâmäigi}}} }} }} <!-- aksel -->{{#if: {{{aksel|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Aksel kärŋivuotâ]] | siskáldâs = {{{aksel}}} }} }} <!-- čuovvâdvuotâ -->{{#if: {{{absoluutlâš čuovvâdvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Absoluutlâš čuovvâdvuotâ]] | siskáldâs = {{{absoluutlâš čuovvâdvuotâ}}} }} }} <!-- albedo -->{{#if: {{{albedo|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Albedo]] | siskáldâs = {{{albedo}}} }} }} <!--luovânemliähtu-->{{#if: {{{luovânemliähtu|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Luovânemliähtu]] | siskáldâs = {{{luovânemliähtu}}}&nbsp;km/s }} }} <!--ast.luokka-->{{#if: {{{asteroidluokka|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Asteroidluokka]] | siskáldâs = {{{asteroidluokka}}} }} }} <!--liegâsvuotâ -->{{#if: {{{vyeligumos_liegâsvuotâ|{{{koskâliegâsvuotâ|{{{alemus_liegâsvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}}}}}}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Ase [[liegâsvuotâ]] | siskáldâs = {{#if: {{{vyeligumos_liegâsvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}} | vyeligumos: {{{vyeligumos_liegâsvuotâ}}}<br> }}{{#if: {{{koskâliegâsvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}} | koskâmiärálâš: {{{koskâliegâsvuotâ}}}<br> }}{{#if: {{{alemus_liegâsvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}} | almus: {{{alemus_liegâsvuotâ}}} }} }} }} <!--teedâ -->{{#if: {{{paine|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/koskâpaječaalâ | siskáldâs = [[Kaasuriggee]] jiešvuođah | fáddá = täsnitieđâ }} {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Kaasuteedâ | siskáldâs = {{{teedâ}}} }} }} <!--čuággánmâš -->{{#if: {{{paine|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/koskâpaječaalâ | siskáldâs = Čuággánmâš | fáddá = täsnitieđâ }} {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = {{{prosenteh}}} | siskáldâs = {{{prosenteh}}} }} }} }}<noinclude> {{Myensterraavâ|Täsnitieđâmyenstereh}} </noinclude> 9eihazgp0rmgmgpyj8pfekrt7pfo3pl 161441 161439 2026-11-01T16:58:02Z Yupik 23 161441 wikitext text/x-wiki {{Tiätuloová | fáddá = täsnitieđâ | siskáldâs = <!--paječaalâ -->{{Tiätuloová/paječaalâ | siskáldâs = {{{nommâ|{{PAGENAME}}}}} | lisätyylit = font-size:large; | fáddá = täsnitieđâ }} <!--eres noomah-->{{#if: {{{eres_noomah|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/kuárus | style = text-align:center; font-size:smaller; font-weight:bold; | siskáldâs = {{{eres_noomah}}} }} }} <!-- -->{{#if: {{#ifeq: {{{kove}}}|-||{{{kove|<noinclude>-</noinclude>}}}{{#property:p18}} }} | {{Tiätuloová/kove|wikidata=p18 | kove={{{kove|<noinclude><nowiki>{{{kove|P18}}}</nowiki></noinclude>}}} | kobdodâh = {{{kobdodâh|250px}}} | kovetekstâ = {{{kovetekstâ|<noinclude>kovetekstâ</noinclude>}}} | fáddá = täsnitieđâ }} }} <!--kavnumtiäđuh-->{{#if:{{{kävneeh|<noinclude>-</noinclude>}}}{{{kavnumäigi|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/koskâpaječaalâ | siskáldâs = Kavnumtiäđuh | fáddá = täsnitieđâ }} <!--kävneeh -->{{#if: {{{kävneeh|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Kävnee(h) | siskáldâs = {{{kävneeh}}} }} }} <!--kavnumäigi -->{{#if: {{{kavnumäigi|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Kavnumäigi | siskáldâs = {{{kavnumäigi}}} }} }} <!-- /kavnumtiäđuh-->}} <!--koskâpaječaalâ-->{{Tiätuloová/koskâpaječaalâ | siskáldâs = [[Juurrâmrađe]] jiešvuođah | fáddá = täsnitieđâ }} <!--koskâ -->{{#if: {{{koskâkm|{{{koskâpiäiváš|<noinclude>-</noinclude>}}}}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Koskâmiärálâš koskâ [[Piäiváš|Piäiváást]] | siskáldâs = {{#if: {{{koskâkm|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{{koskâkm}}}&nbsp;[[kilomeetter|km]]<br> }}{{#if: {{{koskâpiäiváš|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{{koskâpiäiváš}}}&nbsp;[[astronomisâš ohtâdâh|AU]] }} }} }} <!--p.koskâ-->{{#if: {{{ucemuskoskâkm|{{{ucemuskoskâpiäiváš|<noinclude>-</noinclude>}}}}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Ucemus koskâ [[Piäiváš|Piäiváást]] | siskáldâs = {{#if: {{{ucemuskoskâkm|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{{ucemuskoskâkm}}}&nbsp;[[kilomeetter|km]]<br> }}{{#if: {{{ucemuskoskâpiäiváš|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{{ucemuskoskâpiäiváš}}}&nbsp;[[astronomisâš ohtâdâh|AU]] }} }} }} <!--s.koskâ-->{{#if: {{{stuárráámuskoskâkm|{{{stuárráámuskoskâpiäiváš|<noinclude>-</noinclude>}}}}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Stuárráámus koskâ [[Piäiváš|Piäiváást]] | siskáldâs = {{#if: {{{stuárráámuskoskâkm|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{{stuárráámuskoskâkm}}}&nbsp;[[kilomeetter|km]]<br> }}{{#if: {{{stuárráámuskoskâpiäiváš|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{{stuárráámuskoskâpiäiváš}}}&nbsp;[[astronomisâš ohtâdâh|AU]] }} }} }} <!--eksentr. -->{{#if: {{{eksentrisâšvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Eksentrisâšvuotâ]] | siskáldâs = {{{eksentrisâšvuotâ}}} }} }} <!--juurrâmäigi-->{{#if: {{{juurrâmäigi|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Juurrâmäigi]] Piäiváá pirrâ | siskáldâs = {{{juurrâmäigi}}} }} }} <!--synodisâš -->{{#if: {{{synodisâš|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Juurrâmäigi|Synodisâš juurrâmäigi]] | siskáldâs = {{{synodisâš}}} }} }} <!--rataliähtu-->{{#if: {{{rađeliähtu|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Koskâmiärálâš rađeliähtu | siskáldâs = {{{rađeliähtu}}}&nbsp;km/s }} }} <!--inklinaatio-->{{#if: {{{inklinaatio|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Inklinaatio]] | siskáldâs = {{{inklinaatio}}} }} }} <!-- máánuh -->{{#if: {{{máánuh|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Máánu|Mánui]] meeri | siskáldâs = {{{máánuh}}} }} }} <!--koskâpaječaalâ-->{{Tiätuloová/koskâpaječaalâ | siskáldâs = Fyysisiih jiešvuođah | fáddá = täsnitieđâ }} <!--lyeddejeijee-->{{#if: {{{lyeddejeijee|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Peeivitäsideijee]] lyeddejeijee | siskáldâs = {{{lyeddejeijee}}}&nbsp;km }} }} <!--čoođâmitto-->{{#if: {{{čoođâmitto|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Čoođâmitto | siskáldâs = {{{čoođâmitto}}}&nbsp;km }} }} <!--vijđodâh -->{{#if: {{{vijđodâh|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Vijđodâh]] | siskáldâs = {{{vijđodâh}}}&nbsp;km² }} }} <!-- massa -->{{#if: {{{massa|{{{eennâmmassa|<noinclude>-</noinclude>}}}}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Massa]] | siskáldâs = {{#if: {{{massa|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{{massa}}}&nbsp;kg<br> }}{{#if: {{{eennâmmassa|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{{eennâmmassa}}} [[Eennâmpállu|Eennâmpáálu]] massa}} }} }} <!-- saahâdvuotâ -->{{#if: {{{vijđodâh|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Saahâdvuotâ|Koskâmiärálâš saahâdvuotâ]] | siskáldâs = {{{saahâdvuotâ}}}&nbsp;g/cm³ }} }} <!--koččâmjođálmemvuotâ-->{{#if: {{{koččâmjođálmemvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Koččâmjođálmemvuotâ]] aaseest | siskáldâs = {{{koččâmjođálmemvuotâ}}}&nbsp;m/s² }} }} <!--pirrâjuurrâmäigi-->{{#if: {{{pirrâjuurrâmäigi|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Pirrâjuurrâmäigi]] | siskáldâs = {{{pirrâjuurrâmäigi}}} }} }} <!-- aksel -->{{#if: {{{aksel|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Aksel kärŋivuotâ]] | siskáldâs = {{{aksel}}} }} }} <!-- čuovvâdvuotâ -->{{#if: {{{absoluutlâš čuovvâdvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Absoluutlâš čuovvâdvuotâ]] | siskáldâs = {{{absoluutlâš čuovvâdvuotâ}}} }} }} <!-- albedo -->{{#if: {{{albedo|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Albedo]] | siskáldâs = {{{albedo}}} }} }} <!--luovânemliähtu-->{{#if: {{{luovânemliähtu|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Luovânemliähtu]] | siskáldâs = {{{luovânemliähtu}}}&nbsp;km/s }} }} <!--ast.luokka-->{{#if: {{{asteroidluokka|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Asteroidluokka]] | siskáldâs = {{{asteroidluokka}}} }} }} <!--liegâsvuotâ -->{{#if: {{{vyeligumos_liegâsvuotâ|{{{koskâliegâsvuotâ|{{{alemus_liegâsvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}}}}}}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Ase [[liegâsvuotâ]] | siskáldâs = {{#if: {{{vyeligumos_liegâsvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}} | vyeligumos: {{{vyeligumos_liegâsvuotâ}}}<br> }}{{#if: {{{koskâliegâsvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}} | koskâmiärálâš: {{{koskâliegâsvuotâ}}}<br> }}{{#if: {{{alemus_liegâsvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}} | alemus: {{{alemus_liegâsvuotâ}}} }} }} }} <!--teedâ -->{{#if: {{{paine|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/koskâpaječaalâ | siskáldâs = [[Kaasuriggee]] jiešvuođah | fáddá = täsnitieđâ }} {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Kaasuteedâ | siskáldâs = {{{teedâ}}} }} }} <!--čuággánmâš -->{{#if: {{{paine|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/koskâpaječaalâ | siskáldâs = Čuággánmâš | fáddá = täsnitieđâ }} {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = {{{prosenteh}}} | siskáldâs = {{{prosenteh}}} }} }} }}<noinclude> {{Myensterraavâ|Täsnitieđâmyenstereh}} </noinclude> 123r6tovax3alk3bcc9ajzpql8o1giw 161442 161441 2026-11-01T16:59:48Z Yupik 23 paine -> teedâ 161442 wikitext text/x-wiki {{Tiätuloová | fáddá = täsnitieđâ | siskáldâs = <!--paječaalâ -->{{Tiätuloová/paječaalâ | siskáldâs = {{{nommâ|{{PAGENAME}}}}} | lisätyylit = font-size:large; | fáddá = täsnitieđâ }} <!--eres noomah-->{{#if: {{{eres_noomah|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/kuárus | style = text-align:center; font-size:smaller; font-weight:bold; | siskáldâs = {{{eres_noomah}}} }} }} <!-- -->{{#if: {{#ifeq: {{{kove}}}|-||{{{kove|<noinclude>-</noinclude>}}}{{#property:p18}} }} | {{Tiätuloová/kove|wikidata=p18 | kove={{{kove|<noinclude><nowiki>{{{kove|P18}}}</nowiki></noinclude>}}} | kobdodâh = {{{kobdodâh|250px}}} | kovetekstâ = {{{kovetekstâ|<noinclude>kovetekstâ</noinclude>}}} | fáddá = täsnitieđâ }} }} <!--kavnumtiäđuh-->{{#if:{{{kävneeh|<noinclude>-</noinclude>}}}{{{kavnumäigi|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/koskâpaječaalâ | siskáldâs = Kavnumtiäđuh | fáddá = täsnitieđâ }} <!--kävneeh -->{{#if: {{{kävneeh|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Kävnee(h) | siskáldâs = {{{kävneeh}}} }} }} <!--kavnumäigi -->{{#if: {{{kavnumäigi|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Kavnumäigi | siskáldâs = {{{kavnumäigi}}} }} }} <!-- /kavnumtiäđuh-->}} <!--koskâpaječaalâ-->{{Tiätuloová/koskâpaječaalâ | siskáldâs = [[Juurrâmrađe]] jiešvuođah | fáddá = täsnitieđâ }} <!--koskâ -->{{#if: {{{koskâkm|{{{koskâpiäiváš|<noinclude>-</noinclude>}}}}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Koskâmiärálâš koskâ [[Piäiváš|Piäiváást]] | siskáldâs = {{#if: {{{koskâkm|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{{koskâkm}}}&nbsp;[[kilomeetter|km]]<br> }}{{#if: {{{koskâpiäiváš|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{{koskâpiäiváš}}}&nbsp;[[astronomisâš ohtâdâh|AU]] }} }} }} <!--p.koskâ-->{{#if: {{{ucemuskoskâkm|{{{ucemuskoskâpiäiváš|<noinclude>-</noinclude>}}}}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Ucemus koskâ [[Piäiváš|Piäiváást]] | siskáldâs = {{#if: {{{ucemuskoskâkm|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{{ucemuskoskâkm}}}&nbsp;[[kilomeetter|km]]<br> }}{{#if: {{{ucemuskoskâpiäiváš|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{{ucemuskoskâpiäiváš}}}&nbsp;[[astronomisâš ohtâdâh|AU]] }} }} }} <!--s.koskâ-->{{#if: {{{stuárráámuskoskâkm|{{{stuárráámuskoskâpiäiváš|<noinclude>-</noinclude>}}}}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Stuárráámus koskâ [[Piäiváš|Piäiváást]] | siskáldâs = {{#if: {{{stuárráámuskoskâkm|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{{stuárráámuskoskâkm}}}&nbsp;[[kilomeetter|km]]<br> }}{{#if: {{{stuárráámuskoskâpiäiváš|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{{stuárráámuskoskâpiäiváš}}}&nbsp;[[astronomisâš ohtâdâh|AU]] }} }} }} <!--eksentr. -->{{#if: {{{eksentrisâšvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Eksentrisâšvuotâ]] | siskáldâs = {{{eksentrisâšvuotâ}}} }} }} <!--juurrâmäigi-->{{#if: {{{juurrâmäigi|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Juurrâmäigi]] Piäiváá pirrâ | siskáldâs = {{{juurrâmäigi}}} }} }} <!--synodisâš -->{{#if: {{{synodisâš|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Juurrâmäigi|Synodisâš juurrâmäigi]] | siskáldâs = {{{synodisâš}}} }} }} <!--rataliähtu-->{{#if: {{{rađeliähtu|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Koskâmiärálâš rađeliähtu | siskáldâs = {{{rađeliähtu}}}&nbsp;km/s }} }} <!--inklinaatio-->{{#if: {{{inklinaatio|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Inklinaatio]] | siskáldâs = {{{inklinaatio}}} }} }} <!-- máánuh -->{{#if: {{{máánuh|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Máánu|Mánui]] meeri | siskáldâs = {{{máánuh}}} }} }} <!--koskâpaječaalâ-->{{Tiätuloová/koskâpaječaalâ | siskáldâs = Fyysisiih jiešvuođah | fáddá = täsnitieđâ }} <!--lyeddejeijee-->{{#if: {{{lyeddejeijee|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Peeivitäsideijee]] lyeddejeijee | siskáldâs = {{{lyeddejeijee}}}&nbsp;km }} }} <!--čoođâmitto-->{{#if: {{{čoođâmitto|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Čoođâmitto | siskáldâs = {{{čoođâmitto}}}&nbsp;km }} }} <!--vijđodâh -->{{#if: {{{vijđodâh|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Vijđodâh]] | siskáldâs = {{{vijđodâh}}}&nbsp;km² }} }} <!-- massa -->{{#if: {{{massa|{{{eennâmmassa|<noinclude>-</noinclude>}}}}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Massa]] | siskáldâs = {{#if: {{{massa|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{{massa}}}&nbsp;kg<br> }}{{#if: {{{eennâmmassa|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{{eennâmmassa}}} [[Eennâmpállu|Eennâmpáálu]] massa}} }} }} <!-- saahâdvuotâ -->{{#if: {{{vijđodâh|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Saahâdvuotâ|Koskâmiärálâš saahâdvuotâ]] | siskáldâs = {{{saahâdvuotâ}}}&nbsp;g/cm³ }} }} <!--koččâmjođálmemvuotâ-->{{#if: {{{koččâmjođálmemvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Koččâmjođálmemvuotâ]] aaseest | siskáldâs = {{{koččâmjođálmemvuotâ}}}&nbsp;m/s² }} }} <!--pirrâjuurrâmäigi-->{{#if: {{{pirrâjuurrâmäigi|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Pirrâjuurrâmäigi]] | siskáldâs = {{{pirrâjuurrâmäigi}}} }} }} <!-- aksel -->{{#if: {{{aksel|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Aksel kärŋivuotâ]] | siskáldâs = {{{aksel}}} }} }} <!-- čuovvâdvuotâ -->{{#if: {{{absoluutlâš čuovvâdvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Absoluutlâš čuovvâdvuotâ]] | siskáldâs = {{{absoluutlâš čuovvâdvuotâ}}} }} }} <!-- albedo -->{{#if: {{{albedo|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Albedo]] | siskáldâs = {{{albedo}}} }} }} <!--luovânemliähtu-->{{#if: {{{luovânemliähtu|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Luovânemliähtu]] | siskáldâs = {{{luovânemliähtu}}}&nbsp;km/s }} }} <!--ast.luokka-->{{#if: {{{asteroidluokka|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = [[Asteroidluokka]] | siskáldâs = {{{asteroidluokka}}} }} }} <!--liegâsvuotâ -->{{#if: {{{vyeligumos_liegâsvuotâ|{{{koskâliegâsvuotâ|{{{alemus_liegâsvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}}}}}}}} | {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Ase [[liegâsvuotâ]] | siskáldâs = {{#if: {{{vyeligumos_liegâsvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}} | vyeligumos: {{{vyeligumos_liegâsvuotâ}}}<br> }}{{#if: {{{koskâliegâsvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}} | koskâmiärálâš: {{{koskâliegâsvuotâ}}}<br> }}{{#if: {{{alemus_liegâsvuotâ|<noinclude>-</noinclude>}}} | alemus: {{{alemus_liegâsvuotâ}}} }} }} }} <!--teedâ -->{{#if: {{{teedâ|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/koskâpaječaalâ | siskáldâs = [[Kaasuriggee]] jiešvuođah | fáddá = täsnitieđâ }} {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = Kaasuteedâ | siskáldâs = {{{teedâ}}} }} }} <!--čuággánmâš -->{{#if: {{{teedâ|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{Tiätuloová/koskâpaječaalâ | siskáldâs = Čuággánmâš | fáddá = täsnitieđâ }} {{Tiätuloová/tiäturaddalâs | nommâ = {{{algâamnâseh}}} | siskáldâs = {{{prosenteh}}} }} }} }}<noinclude> {{Myensterraavâ|Täsnitieđâmyenstereh}} </noinclude> pmagqcc3or9v5pm6slnkmcjfbdqj1qi 11 31280 161449 2026-11-01T19:22:17Z Yupik 23 {{Jurgâlus|1=:fi:Malline:Planeetta}} 161449 wikitext text/x-wiki {{Jurgâlus|1=:fi:Malline:Planeetta}} rtb6mr5z9itrnlfqibs3lk0xfzcmw0k 4 31281 161461 2026-11-01T20:55:07Z Taivo 3842 Uđđâ sijđo: [[Tiätuvuárkká:The Galilean satellites (the four largest moons of Jupiter).tif|left|160px|Galilealiih máánuh]] '''[[Jupiter máánuh]]''' joreh [[Jupiter]]-[[plaaneet]] pirrâ. Jupiterist láá 97 tobdos máánnud (vyesimáánu 23. peeivi 2023 tiätu). Tobdosumoseh máánuh láá nelji: [[Io (máánu|Io]], [[Europa (máánu|Europa]], [[Ganymedes]] já [[Kallisto (máánu|Kallisto]]. Taah láá stuárráámuuh [[galilealiih máánuh]]. Tai máánui siskiibeln joreh uceb... 161461 wikitext text/x-wiki [[Tiätuvuárkká:The Galilean satellites (the four largest moons of Jupiter).tif|left|160px|Galilealiih máánuh]] '''[[Jupiter máánuh]]''' joreh [[Jupiter]]-[[plaaneet]] pirrâ. Jupiterist láá 97 tobdos máánnud (vyesimáánu 23. peeivi 2023 tiätu). Tobdosumoseh máánuh láá nelji: [[Io (máánu|Io]], [[Europa (máánu|Europa]], [[Ganymedes]] já [[Kallisto (máánu|Kallisto]]. Taah láá stuárráámuuh [[galilealiih máánuh]]. Tai máánui siskiibeln joreh ucebeh, jieškođe-uv hámásiih máánuh, main tobdosumos lii [[Amalthea]]. Kukkeláá joreh meid uces mánudááh, main arvâluvvoo, et toh liččii Jupiter toppim asteroideh teikâ kometeh. Tain olgomuuh joreh nubiskulij ko Jupiter eres máánuh. [[Galileo Galilei]] kaavnâi Jupiter máánuid ive [[1609]], ko sun tuuđhâi alme uđđâ hutkosâin, teleskoopáin. Ive [[1610]]&nbsp;sun čaalij jieijâs aiccâmijn tieđâlii puovtâdâs ''Sidereus Nuncius'' (sämikielân ''Tasnij sänisättee), mii almostui Venetsiast.'' Uđđivemáánu 7. peeivi ive 1609 Galilei aaicâi Jupiter paaldâst kulmâ eromâš kirkis tääsni. Čuávuváá iijâ toi saje lâi muttum. Uđđivemáánu 13. peeivi Galilei ooinij siämmáá ääigi nelji tääsni. Toid láá adelum noomah Io, Europa, Ganymedes já Kallisto. Galilei adelij toid ohtsii noomâ "Medici tääsnih", suu tutkâmušâi suojâleijee stuorrâherttua [[Cosimo II del Medici]] kunnen. 8u2c4c1i1vvdx13ehhbyyig44ozq43o 161462 161461 2026-11-01T20:56:15Z Taivo 3842 161462 wikitext text/x-wiki [[Tiätuvuárkká:The Galilean satellites (the four largest moons of Jupiter).tif|left|160px|Galilealiih máánuh]] '''[[Jupiter máánuh]]''' joreh [[Jupiter]]-[[plaaneet]] pirrâ. Jupiterist láá 97 tobdos máánnud (vyesimáánu 23. peeivi 2023 tiätu). Tobdosumoseh máánuh láá nelji: [[Io (máánu|Io]], [[Europa (máánu|Europa]], [[Ganymedes]] já [[Kallisto (máánu|Kallisto]]. Taah láá stuárráámuuh [[galilealiih máánuh]]. Tai máánui siskiibeln joreh ucebeh, jieškođe-uv hámásiih máánuh, main tobdosumos lii [[Amalthea]]. Kukkeláá joreh meid uces mánudááh, main arvâluvvoo, et toh liččii Jupiter toppim asteroideh teikâ kometeh. Tain olgomuuh joreh nubiskulij ko Jupiter eres máánuh. [[Galileo Galilei]] kaavnâi Jupiter máánuid ive [[1609]], ko sun tuuđhâi alme uđđâ hutkosâin, teleskoopáin. Ive [[1610]]&nbsp;sun čaalij jieijâs aiccâmijn tieđâlii puovtâdâs ''Sidereus Nuncius'' (sämikielân ''Tasnij sänisättee), mii almostui Venetsiast.'' Uđđivemáánu 7. peeivi ive 1609 Galilei aaicâi Jupiter paaldâst kulmâ eromâš kirkis tääsni. Čuávuváá iijâ toi saje lâi muttum. Uđđivemáánu 13. peeivi Galilei ooinij siämmáá ääigi nelji tääsni. Toid láá adelum noomah Io, Europa, Ganymedes já Kallisto. rior0i98vt2n13x75gxy80ol0raorfq 14 31282 161492 2026-11-02T11:42:06Z Yupik 23 Yupik siirdij siijđo [[Luokka:Geolooglâš äigipajeh]] uđđâ noomân [[Luokka:Geologisiih äigipajeh]] 161492 wikitext text/x-wiki {{Luoka stivrim|Luokka:Geologisiih äigipajeh}} p4odmr8nuoize1rrm2w5uup7wbd6kf9