Wikipedia smnwiki https://smn.wikipedia.org/wiki/Ovd%C3%A2sij%C4%91o MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Media Tooimah Savâstâllâm Kevttee Savâstâllâm kevttest Wikipedia Savâstâllâm Wikipedia Tiätuvuárkká Savâstâllâm tiätuvuárhást Systeemviestâ Savâstâllâm systeemviestâst Myenster Savâstâllâm myensterist Raavâ Savâstâllâm ravvust Luokka Savâstâllâm luokkaast TimedText TimedText talk Mooduul Savâstâllâm modulist Event Event talk 0 11603 161498 161486 2026-11-02T17:00:20Z Yupik 23 161498 wikitext text/x-wiki '''Luándustaađâ''' lii [[stuárus]], mon nummeerlâš árvu lii universaal, ađai tot ij lah kiddâ saajeest ige ääigist. Luándustaađah láá váhá nuuvt ko matemaatlâš staađah, tego [[pii (staađâ)|pii]]. Luándustaađah láá ovdâmerkkân [[Planck staađâ]] ''h'', [[čuovâliähtu]] kuárusvuođâst ''c'' já [[gravitaatiostaađâ]] ''G''. == Dimensioliih já dimensiottemes luándustaađah == Dimensiolij luándustaađâi áárvuh láá kiddâ ohtâduvâin toin naalij, ete staađâ árvu muttoo, jis ton ohtâdâh muttoo. Ovdâmerkkân čuovâliähtu miäruštâlloo táválávt ohtâdâhhân meettereh sekuntist, kuás ton árvu lii 299 792 458. Jis čuovâliävtu miäruštâlâččij ohtâdâhhân kilomeettereh sekuntist, te ton árvu ličij 299 792,458. Dimensiottemes luándustaađâi áárvuh iä lah kiddâ kevttum ohtâduvâin, pic toh láá táválávt dimensiolij staađâi uásimereh. Tastko dimensiottemes staađah láá tuše lovoh, te lii máhđulâš, ete miinii puátteevuođâ teoriaid ennust toi áárvuid. [[Sommerfeld staađâ]] α lii ohtâ tobdosumosijn dimensiottemes staađâin. Ton árvu lii mittedum iskoslávt viehâ tárkká (7,297 352 5643(11) × 10⁻³)<ref name="CODATA2022" />, mut tom ij lah vala puáhtám suorgiittiđ mongin teoriast. Nubbe tobdos ovdâmerkkâ lii [[prootoon]] já [[elektron]] masai koskâvuotâ m_p / m_e, mon lohoárvu lii suulân 1 836,152 673 426(32).<ref name="CODATA2022" /> Uási luándustaađâi áárvuin láá täärhih, tastko SI-vuáháduvvâst vuáđuohtâduvah láá miäruštâllum toi vievâst. == Motomeh luándustaađah == === Almolâš luándustaađah === {| class="wikitable" |- !Staađâ !Tubdâldâh !Árvu !Koskâvuođâlâš epitärkkivuotâ |- |[[čuovâliähtu kuárusvuođâst]] |<math>c \,</math> |299 792 458 m/s |tärkki (ohtâduvâi miäruštâllâm mield) |- |[[gravitaatiostaađâ]] |<math>G \,</math>, <math>\gamma \,</math> |6,674 30(15) × 10⁻¹¹ m³·kg⁻¹·s⁻²<ref name="CODATA2022" /> |2,2 × 10⁻⁵ |- |[[Planck staađâ]] |<math>h \,</math> |6,626 070 15 × 10⁻³⁴ J·s |tärkki (ohtâduvâi miäruštâllâm mield) |- |[[redusistum Planck staađâ]] ([[Dirac staađâ]]) |<math>\hbar = h / (2 \pi)</math> |1,054 571 817… × 10⁻³⁴ J·s<ref name="CODATA2022">[https://physics.nist.gov/cuu/Constants/Table/allascii.txt Fundamental Physical Constants — Complete Listing: 2022 CODATA adjustment]. National Institute of Standards and Technology (NIST).</ref> |tärkki |- |} === Šleđgâmagneetlâš staađah === {| class="wikitable" |- !Staađâ !Tubdâldâh !Árvu !Koskâvuođâlâš epitärkkivuotâ |- |kuárusvuođâ [[permeabiliteet]] ađai magneetstaađâ |<math> \mu_0 \,</math> |1,256 637 061 27(20) × 10⁻⁶ N·A⁻²<ref name="CODATA2022" /> |1,6 × 10⁻¹⁰ |- |kuárusvuođâ [[permittiivlâšvuotâ]] ađai šleđgâstaađâ |<math> \varepsilon_0 = 1/(\mu_0 c^2) \,</math> |8,854 187 8188(14) × 10⁻¹² F·m⁻¹<ref name="CODATA2022" /> |1,6 × 10⁻¹⁰ |- |kuárusvuođâ karakteristlâš [[impedans]] |<math>Z_0 = \mu_0 c \,</math> |376,730 313 412(59) Ω<ref name="CODATA2022" /> |1,6 × 10⁻¹⁰ |- |[[Coulomb laahâ|Coulomb staađâ]] |<math>k_e = 1 / 4\pi\epsilon_0 \,</math> |8,987 551 7862(14) × 10⁹ N·m²·C⁻²<ref name="CODATA2022" /> |1,6 × 10⁻¹⁰ |- |[[algâvárádâs]] |<math>e \,</math> |1,602 176 634 × 10⁻¹⁹ C |tärkki (ohtâduvâi miäruštâllâm mield) |} === Aatoom- já vááimusfyysiik staađah === {| class="wikitable" |- !Staađâ !Tubdâldâh !Árvu !Koskâvuođâlâš epitärkkivuotâ |- | colspan=1 |[[Bohr suonjâr]] |<math>a_0 = \alpha / 4 \pi R_\infin \,</math> |5,291 772 105 44(82) × 10⁻¹¹ m<ref name="CODATA2022" /> |1,6 × 10⁻¹⁰ |- | colspan=1 |klassiklâš elektron suonjâr |<math>r_e = e^2 / 4\pi\epsilon_0 m_e c^2\,</math> |2,817 940 3205(13) × 10⁻¹⁵ m<ref name="CODATA2022" /> |4,7 × 10⁻¹⁰ |- | colspan=1 |[[elektron]] massa |<math>m_e \,</math> |9,109 383 7139(28) × 10⁻³¹ kg<ref name="CODATA2022" /> |3,1 × 10⁻¹⁰ |- |colspan=1 | [[Fermi lahtosstaađâ]] |<math>G_F / (\hbar c)^3</math> |1,166 3787(6) × 10⁻⁵ GeV⁻²<ref name="CODATA2022" /> |5,1 × 10⁻⁷ |- |colspan=1 |[[Sommerfeld staađâ]] |<math>\alpha = \mu_0 e^2 c / (2 h) = e^2 / (4 \pi \epsilon_0 \hbar c) \,</math> |7,297 352 5643(11) × 10⁻³<ref name="CODATA2022" /> |1,6 × 10⁻¹⁰ |- |colspan=1 |[[prootoon]] massa |<math>m_p \,</math> |1,672 621 925 95(52) × 10⁻²⁷ kg<ref name="CODATA2022" /> |3,1 × 10⁻¹⁰ |- |colspan=1 |[[Rydberg staađâ]] |<math>R_\infin = \alpha^2 m_e c / 2 h \,</math> |10 973 731,568 157(12) m⁻¹<ref name="CODATA2022" /> |1,1 × 10⁻¹² |- |} === Kemia já termodynamiik staađah === {| class="wikitable" |- !colspan=2|Staađâ !Tubdâldâh já ciälhus !Árvu !Koskâvuođâlâš epitärkkivuotâ |- |colspan=2|[[aatoommassaohtâdâh]] (1/12-uási [[čiđđâ]]-12-aatoom massaast) |<math>m_u = 1 \ u \,</math> |1,660 539 068 92(52) × 10⁻²⁷ kg<ref name="CODATA2022" /> |3,1 × 10⁻¹⁰ |- |colspan=2|[[Avogadro staađâ]] |<math>N_A, L \,</math> |6,022 140 76 × 10²³ mol⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|[[Boltzmann staađâ]] |<math>k = k_B = R / N_A \,</math> |1,380 649 × 10⁻²³ J·K⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|[[Faraday staađâ]] |<math>F = N_A e \,</math> |96 485,332 123 310 0184 C·mol⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|[[moolisâš kaasustaađâ]] |<math>R \,</math> |8,314 462 618 153 24 J·K⁻¹·mol⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|moolisâš Planck staađâ |<math>N_A h \,</math> |3,990 312 712… × 10⁻¹⁰ J·s·mol⁻¹<ref name="CODATA2022" /> |tärkki |- |rowspan=2|[[ideaalkaasu]] [[moolisaijaavuotâ]], |ko <math>T</math>=273.15 K já <math>p</math>=100 kPa |rowspan=2|<math>V_m = R T / p \,</math> |2,2710 954 64... × 10⁻² m³·mol⁻¹ |tärkki |- |ko <math>T</math>=273.15 K já <math>p</math>=101.325 kPa |2,2413 969 54... × 10⁻² m³·mol⁻¹ |tärkki |- |colspan=2|[[Stefan–Boltzmann staađâ]] |<math>\sigma = (\pi^2 / 60) k^4 / \hbar^3 c^2 </math> |5,670 374 419… × 10⁻⁸ W·m⁻²·K⁻⁴<ref name="CODATA2022" /> |tärkki |- |colspan=2|[[Wien sirdâšemlaahâ|Wien sirdâšemlaavâ]] staađâ |<math>b = (h c / k) / \,</math> 4,965 114 231... |2,897 771 955… × 10⁻³ m·K<ref name="CODATA2022" /> |tärkki |- |} == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh}} [[Luokka:Luándustaađah|*]] a49k2ke74vcubdqppa1ucouodw690jw